Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη
thumb|210px|Εξώφυλλο της πρωτότυπης έκδοσης του 1536

Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη (πλήρης τίτλος: "Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη, ήτοι το άνθος και αναγκαίον αυτής") αποτελεί διδακτικό, εκλαϊκευτικό έργο αποτελούμενο από μεταφράσεις αποσπασμάτων στη νεοελληνική γλώσσα και απάνθισμα αφηγήσεων από την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη που επιμελήθηκε ο Kερκυραίος Ορθόδοξος κληρικός Ιωαννίκιος Καρτάνος το 1536, όταν ήταν φυλακισμένος στη Βενετία. Έχει αποτελέσει εξέχον δείγμα του εκκλησιαστικού δημώδους λόγου, μοναδικό στο είδος του εκείνη την εποχή. Όντας εκφραστής της ελληνικής παιδείας και μάλιστα αιώνες πριν από την εμφάνιση του Διαφωτισμού, ο Καρτάνος διακήρυττε την ανάγκη να μορφωθεί ο ελληνικός λαός με έργα γραμμένα στη ζωντανή γλώσσα του.

Τα θέματα της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, που καλύπτουν το μισό περίπου βιβλίο, διανθίζονται από σχολιασμούς και άλλες διηγήσεις, καθώς, κοντά στη θρησκευτική διδασκαλία, περιλήφθηκαν θέματα ιστορίας-χρονογραφίας, εγκυκλοπαιδικά, καθώς και θέματα καθημερινής πρακτικής. Οι πηγές τού έργου είναι ένα ιταλικό λαϊκό βιβλίο, έργα εκκλησιαστικής γραμματείας και χρονογραφικά κείμενα. Οι παραπομπές του σε πρωτότυπα ή μεταφρασμένα εδάφια της Αγίας Γραφής είναι σωστές και πλήρεις.

Τα προβλήματα της θρησκευτικής διδασκαλίας και η έλλειψη υποδομής και παιδείας ώθησαν τον Καρτάνο να ετοιμάσει ένα θρησκευτικό έργο με εύληπτη ύλη για τον λαό, ενώ είναι σαφές ότι το έργο του δεν είναι - ούτε αποτελούσε πρόθεση του συγγραφέα - θεολογικό. Στον πρόλογο του έργου ο Καρτάνος αναφέρει:

Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον το γεγονός ότι το έργο του βρήκε πολύ μεγάλη απήχηση, καθώς μεταξύ των ετών 1536 και 1567 έγιναν τουλάχιστον 5 εκδόσεις, και μάλιστα για περισσότερα από 100 χρόνια ξεχώριζε στις προτιμήσεις των αναγνωστών σε όλο τον ελληνόφωνο κόσμο.

Ο Καρτάνος ταξίδεψε στον τότε τουρκοκρατούμενο και βενετοκρατούμενο ελληνικό χώρο, στην Κωνσταντινούπολη, τη Ρώμη και τους Αγίους Τόπους. Κατόπιν μετέβη για σπουδές στη Βενετία. Εκεί ο Καρτάνος συγκρούστηκε με τον μητροπολίτη Μονεμβασίας Αρσένιο επειδή ο Αρσένιος, ο οποίος είχε ασπασθεί τον Καθολικισμό, επιχείρησε κάποια μέρα της Σαρακοστής του 1534 να κηρύξει στην ελληνική Ορθόδοξη εκκλησία της Βενετίας, έχοντας την επίσημη άδεια των βενετικών αρχών. Η αντιπαράθεση με προσβλητικά λόγια είχε ως αποτέλεσμα την τριετή φυλάκισή του στη Βενετία, που έγινε αιτία για τη συγγραφή του βιβλίου.

thumb|210px|left|Η δεύτερη σελίδα της έκδοσης του 1536

Αν και υποστηρίχθηκε ότι ο Καρτάνος πολεμήθηκε κυρίως για τη γλώσσα του, στην πραγματικότητα, "ο θεολογικοδογματικός προβληματισμός" είναι αυτός που προέχει και οι αντιδράσεις προέκυψαν "εκ φόβου νοθείας των Αγίων Γραφών" αφού το γλωσσικό επιχείρημα χρησιμοποιείται "όλως δευτερευόντως και επικουρικώς". Άλλωστε, σύμφωνα με τον καθηγητή π. Γεώργιο Μεταλληνό, "ποτέ η Ελληνική Εκκλησία δεν καταδίκασε Μεταφράσεις της Α.Γ...μόνο για λόγους γλωσσικούς".

Κατ' εξοχήν πολέμιος του έργου του Καρτάνου, αναδείχθηκε ο πολυγράφος υπέρμαχος της ορθοδοξίας και της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, Ζακύνθιος μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος, ο οποίος τον αποκάλεσε «αιρεσιάρχη» και τους οπαδούς του «Καρτανίτας» και «Ιωαννικιανούς», προσπαθώντας να προκαλέσει την εκκλησιαστική καταδίκη του. Αντικείμενο των δριμειών επιθέσεων του Ρουσάνου απετέλεσε όχι μόνον η «λαϊκή» γλώσσα, τα «αδόκιμα ελληνικά» και το «ιταλικό λεξιλόγιό» του, αλλά κυρίως τα «δογματικά λάθη», τα οποία σύμφωνα με την Ορθόδοξη Εκκλησία «έφερναν σε κίνδυνο το ορθόδοξο ποίμνιο». Αίτια των σφαλμάτων του έχουν θεωρηθεί η ανάμειξη με θρύλους που προέρχονταν από το ιταλικό βιβλίο "Fioretto di tutta la Biblia historiato" ή, κατ' άλλους, "El Fiore di tutta la Biblia Historiato" (παρόμοια βιβλία είχαν καταδικαστεί από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία μέσω του "Index Librorum Prohibitorum" βάσει της Συνόδου του Τριέδου) και ο επηρεασμός από τα απόκρυφα ευαγγέλια (όπως π.χ. το θεωρούμενο ως απόκρυφο Ευαγγέλιο της Παιδικής Ηλικίας του Ιησού).. Κατά μαρτυρία του ίδιου, η επίσημη Εκκλησία δεν το υποστήριξε ή και το καταδίκασε.

Σύμφωνα με την καθηγήτρια Κακουλίδη-Πάνου, οι "αποκλίσεις" του Καρτάνου δεν ήταν αιρετική διδασκαλία, αλλά λεπτές αποκλίσεις από τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, που οφείλονταν κυρίως σε άγνοια ή αδυναμία κριτικής θεώρησης των πρωτοτύπων του". 

Πάντως, το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχοντας αντίθετη γνώμη, καταδίκασε "διά τας πολλάς και σπουδαίας δογματικάς πλάνας και αιρετικάς κακοδοξίας" το έργο του Καρτάνου, ο οποίος, σύμφωνα με τον καθ. Βούλγαρη, δεν είχε τις απαραίτητες θεολογικές προϋποθέσεις και την αναγκαία γλωσσική υποδομή για να πραγματοποιήσει την απόδοση του περιεχομένου "εις την αντίστοιχον Νεοελληνικήν". Ο Καρτάνος, αν και ""ηθέλησε να εργασθή προς μόρφωσιν του απλού λαού ... λόγω αμαθείας υπέπεσεν εις πολλά λάθη"," όπως η παράθεση "εξ αποκρύφων συγγραμμάτων μετά πανθεϊστικών κακοδοξιών" με στοιχεία αντιτριαδισμού, και τελικά αφαίρεσε τις επίμαχες παραγράφους σε νεώτερη έκδοση του έργου του, δηλώνοντας ότι οι διορθώσεις έγιναν «μετά πολλής επιμελείας».

Παρά τις περικοπές που έκανε στην πέμπτη έκδοση, δεν δόθηκε στον Καρτάνο το αρχιερατικό αξίωμα που επιζητούσε από τον πατριάρχη ως ανταμοιβή για το βιβλίο του, και έτσι, μετά την αποτυχία του, επέστρεψε στη Ναύπακτο και τότε, δεν δίστασε να κάνει υποδείξεις για τη διόρθωση των κακώς κειμένων της εποχής του τόσο στον εκκλησιαστικό όσο και στον κοινωνικό βίο. Έτσι ενώ προτάσσει τον σεβασμό προς τους ιερείς, ελέγχει έντονα τον κλήρο και ασκεί δριμεία κριτική στους αρχιερείς Καταδικάζει την άπληστη επιζήτηση προικοδότησης, τη λαϊκή δεισιδαιμονία, τα φυλαχτά, την ονειροκριτική και την αστρολογία. Επίσης, κάνει δύο αναφορές στη δικαστική εξουσία για την οποία έλεγε ότι χειραγωγούνταν. Όπως όμως σημειώνει ο Χριστόφορος Φιλητάς, από επιστολή του μοναχού Παχωμίου του Ρουζάνου "μανθάνομεν" ότι ο Καρτάνος "απολυθείς της φυλακής δεν ευχαριστήθη να ησυχάση, αλλ' ελθών εις την μεγάλην Εκκλησίαν εζήτει να ανταμειφθή διά το πόνημά του με προβιβασμόν εις αρχιερατικόν θρόνον, όμως απεκρούσθη από τον Πατριάρχην" ως ετερόδοξος και κρίθηκε ανάξιος να προΐσταται του "χριστιανικού ποιμνίου" και από τότε "εντραπείς προς τους ομόφρονας αυτού", κρατούσε μεγάλο θυμό για το γεγονός. Άλλωστε, σύμφωνα με την ίδια επιστολή, ο Καρτάνος "ουδέ γαρ δι' ορθοδοξίαν...την τε βίβλον συνέταξε..αλλά διά κενοδοξίαν".

Στο έργο του Καρτάνου, η μετάφραση του κειμένου της Αγίας Γραφής δεν γίνεται συστηματικά σε συνεχές κείμενο, πράγμα που άλλωστε δεν περιλαμβανόταν στις προθέσεις του συγγραφέα. Ο Καρτάνος πάντως, δικαίως θεωρείται ως ο πρώτος που απεπειράθη "μετάφραση" σε τέτοια έκταση, και επομένως ως πρόδρομος της μετάφρασης της Καινής Διαθήκης του Μαξίμου Καλλιπολίτη, υπό την αιγίδα του Κυρίλλου Λουκάρεως, που τυπώθηκε το 1638, εκατό χρόνια μετά από τις πρώτες απόπειρες του Καρτάνου.

Το έργο αυτό έχει κυκλοφορήσει σε έκδοση του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας το 1988 και σε αναθεωρημένη έκδοση το 2000, με φιλολογική επιμέλεια της Eλένης Κακουλίδη-Πάνου (ISBN 960-7779-09-6).
thumb|210px|Εξώφυλλο της πρωτότυπης έκδοσης του 1536
UNK
Q19786
Παλαιά
Concept
Q18813
Καινή Διαθήκη
Concept
Q121378
Kερκυραίος
LOC
Q35032
Ορθόδοξος
Concept
Q1483130
Ιωαννίκιος Καρτάνος
PER
Q6457
1536
TIME
Q641
Βενετία
LOC
None
εκκλησιαστικού δημώδους λόγου
UNK
Q12539
Διαφωτισμού
Concept
Q1845
Αγίας Γραφής
Concept
Q34178
θεολογικό
Concept
Q6457
1536
TIME
Q6642
1567
TIME
Q9129
ελληνόφωνο
Concept
Q406
Κωνσταντινούπολη
LOC
Q220
Ρώμη
LOC
Q48175
Αγίους Τόπους
LOC
Q641
Βενετία
LOC
Q189854
μητροπολίτη
Concept
Q654616
Μονεμβασία
LOC
Q9592
Καθολικισμό
Concept
Q6447
1534
TIME
thumb|210px|left|Η δεύτερη σελίδα της έκδοσης του 1536
UNK
Q1293767
Γεώργιο Μεταλληνό
PER
None
αρχαίας ελληνικής γλώσσας
UNK
Q144880
Ζακύνθιος
LOC
Q16332467
Παχώμιος Ρουσάνος
PER
Q160598
αιρεσιάρχη
Concept
Q35032
Ορθόδοξη Εκκλησία
Concept
Q22765
Index Librorum Prohibitorum
ORG
None
Συνόδου του Τριέδου
UNK
Q170207
απόκρυφα
Concept
Q34274
ευαγγέλια
Concept
None
Ευαγγέλιο της Παιδικής Ηλικίας του Ιησού
UNK
Q160598
αιρετική
Concept
Q211004
Οικουμενικό Πατριαρχείο
MEDIA
Q782278
Ναύπακτο
LOC
Q747439
κλήρο
Concept
Q45803
προικοδότησης
Concept
None
ονειροκριτική
UNK
Q34362
αστρολογία
Concept
Q15981055
Χριστόφορος Φιλητάς
PER
Q6795822
Μαξίμου Καλλιπολίτη
PER
None
Κυρίλλου Λουκάρεως
UNK
Q6893
1638
TIME
Q2945993
Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας
ORG
Q16332609
Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη
UNK
Q16332609
Η Παλαιά τε και Νέα Διαθήκη
UNK
7779-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
7779
DATE
+210^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
210
NUMBER
+5^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
5
NUMBER
+210^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
210
NUMBER
-7779^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-7779
NUMBER
-09^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-09
NUMBER
-6^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-6
NUMBER
place of birth