Osjanizm
Osjanizm – zespół tendencji literackich występujących na przełomie XVIII i XIX wieku zapoczątkowanych publikacją tzw. "Pieśni Osjana", utworów szkockiego pisarza Jamesa Macphersona, który swoje teksty wzorował na dawnych przekazach celtyckich; ogłosił je drukiem jako angielskie tłumaczenie odnalezionych dzieł Osjana, legendarnego barda. Mimo raportu specjalnej komisji ogłoszonej przez Highland Society w Edynburgu w 1805 r., która podważyła autentyczność pieśni osjanicznych, większość ludzi należących do elity intelektualnej Europy uważała "Pieśni Osjana" za autentyczny zabytek dawnej poezji celtyckiej, a zarazem za dokument historyczny. W miarę upływu lat Osjan stał się przede wszystkim przodkiem literatury ludów germańskich, do którego szczególnie chętnie przyznawali się Niemcy i Skandynawowie. Mistyfikacja Macphersona zapoczątkowała prąd literacki w wielu krajach europejskich, przejawiający się nawiązywaniem do zainteresowań, atmosfery poetyckiej, konstrukcji bohaterów oraz zabiegów stylistyczno-kompozycyjnych cyklu Osjana.

Utwory Macphersona cechował uczuciowy stosunek do bohaterskiej świetności dawnej Szkocji. Dominował w nich nastrój żalu i poczucie przemijania oraz płynąca z owych doznań szczególna „radość smutku” – uczucie ambiwalentne, w którym gorycz wspomnień mieszała się z rozrzewnieniem. Nastrojom tym towarzyszyła idealizacja charakterów i czynów dawnych wojowników – walecznych, wielkodusznych wobec wrogów, wiernych przyjaciół oraz ponadprzeciętnych kochanków. Akcja utworów zawsze rozgrywała się na tle przyrody północnej Szkocji oraz Irlandii (obrazy spienionego morza rozbijającego się o skały w poświacie księżyca, rozległe wrzosowiska, mgła nad urwistymi brzegami etc.). Bohaterom towarzyszyły niejednokrotnie duchy zmarłych wojowników, pozostające w kontakcie ze światem żyjących.

"Pieśni Osjana" spotkały się na kontynentalnej Europie z entuzjastycznym przyjęciem, natomiast w Anglii nie cieszyły się większym zainteresowaniem. Powodzenie utworów nie świadczyło jednak o ich wysokiej wartości artystycznej – poezja ta bowiem trafiła w gusty epoki dzięki zbliżeniom z sentymentalizmem, intrygowała oryginalnym pejzażem oraz niezwykłym światem duchów. Z jednej strony osjanizm wspierał tezę o niezakłamanym i prostym życiu cnotliwego ludu pozostającego w „stanie natury” (russoizm), łączył się z wizją sielankowego „złotego wieku” (gessneryzm), podkreślając rolę uczuć w życiu człowieka. Z drugiej strony idealizował daleką i bliżej nie określoną przeszłość (tendencja romansu pseudohistorycznego ówczesnego romantyzmu). Osjanizm pogłębiał również upodobanie do przeżywania kontaktu z naturą nie zmienioną przez człowieka, współgrał z istniejącym jednocześnie zamiłowaniem do dzikiego i melancholijnego pejzażu.

Kariera pieśni rozpoczęła się od licznych francuskich przekładów fragmentów, ukazujących się w wydanych we Francji antologiach lub czasopismach od lat 60. XVIII wieku. Większe znaczenie dla innych krajów miało jednak tłumaczenie włoskie Melchiorra Cesarottiego (1763) oraz niemiecki przekład Michaela Denisa (1768-1769) i Johanna Gottfrieda Herdera (1778-1779), a przede wszystkim prozatorska wersja Pierre’a Le Tourneura ("Osian, fils de Fingal, barde du troisième siècle: Poésies galliques") z 1777 r., która stała się najpopularniejszym tłumaczeniem o międzynarodowym zasięgu – wszystkich polskich tłumaczeń "Pieśni Osjana" dokonano za pośrednictwem tej wersji.

Jako pierwszy przełożył "Pieśni" Ignacy Krasicki (druk wiosną 1793 r.). Fragmenty pieśni zostały przełożone przez Franciszka Karpińskiego, Konstantego Tyminieckiego, Franciszka Dionizego Kniaźnina (przekład drugiego eposu – "Temory"). Wszystkie tłumaczenia obejmowały jednak wyłącznie fragmenty (Krasicki – 150 stron, Kniaźnin – 350, natomiast przekład francuski Le Tourneura obejmował 600 stron). Pierwszy polski przekład całości został dokonany przez Seweryna Goszczyńskiego w postaci prozatorskiej (druk w 1838 r.).

Na ziemiach polskich nie rozwinął się typ „osjanidy” popularny na Zachodzie, polegający na dość dokładnej imitacji epoki, scenerii i wątków osjanicznych. Jednak przykład Osjana pobudził naszych poetów w dwu kierunkach, które w pewnych uproszczeniu nazwać można sentymentalnym i historycznym. Poezja osjaniczna dopomogła im również w stworzeniu postaci barda (piewca chwały swojej ojczyzny) w tych utworach, w których historyczna wizja łączyła się z profecją czy żałobnymi wspomnieniami. W XIX wieku stanowiła jeden z argumentów w dyskusji nad poezją naturalną i oryginalną. Nie bez znaczenia dla przyszłego kształtu ballady romantycznej był emocjonalizm oraz sceneria poematów Macphersona. Zjawisko osjanizmu było jednym z czynników kształtowania się w literaturze polskiej preromantyzmu.
None
tendencji literackich
UNK
Q15837802
Pieśni Osjana
MEDIA
Q312562
Jamesa Macphersona
PER
Q2016937
Osjana
PER
Q23436
Edynburg
LOC
Q22633
ludów germańskich
MEDIA
Q42884
Niemcy
ORG
Q7429989
Skandynawowie
Concept
Q170028
Mistyfikacja
Concept
Q867335
cyklu
Concept
Q471148
dawnej Szkocji
LOC
Q22
Szkocji
LOC
Q27
Irlandii
LOC
Q46
Europie
LOC
Q21
Anglii
LOC
Q754602
sentymentalizm
Concept
Q9324144
russoizm
UNK
Q390001
sielankowego
Concept
Q238526
złotego wieku
Concept
None
gessneryzm
UNK
Q738473
romansu
Concept
Q37068
romantyzm
Concept
Q191163
pejzaż
Concept
Q333634
przekładów
Concept
Q142
Francji
LOC
None
Melchiorra Cesarottiego
UNK
Q494586
Michaela Denisa
PER
Q155547
Johanna Gottfrieda Herdera
PER
None
Pierre’a Le Tourneura
UNK
Q380545
Ignacy Krasicki
PER
Q3547
Franciszka Karpińskiego
PER
Q11742986
Konstantego Tyminieckiego
PER
Q1366054
Franciszka Dionizego Kniaźnina
PER
Q1254858
Seweryna Goszczyńskiego
PER
Q215144
bard
Concept
Q9164654
ballady romantycznej
Concept
Q5373803
emocjonalizm
UNK
Q2614483
preromantyzm
Concept
Q11800437
Osjanizm
UNK
Q11800437
Osjanizm
UNK
1805-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1805
DATE
1763-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1763
DATE
1768-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1768
DATE
1769-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1769
DATE
1778-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1778
DATE
1779-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1779
DATE
1777-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1777
DATE
1838-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1838
DATE
+60^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
60
NUMBER
+1763^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1763
NUMBER
+1768^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1768
NUMBER
-1769^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-1769
NUMBER
+1778^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1778
NUMBER
-1779^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-1779
NUMBER
creator
based on
continent