Kelmerzy warmińscy
Kelmerzy warmińscy – określenie stanu w społeczności dawnej Warmii, wolni, którym ziemię nadano na podstawie prawa chełmińskiego ("ius Culmense").

Społeczeństwo dawnej Warmii dzieliło się na stany. Biskup Ignacy Krasicki w sprawozdaniu „ad limina Apostolorum” przesłanym do Rzymu w roku 1771 pisał, iż „w obu domenach biskupiej i kapitulnej są cztery stany: szlachta, mieszczanie, wolni i wieśniacy ... wolni to ci, którzy od biskupa lub kapituły tytułem lenna otrzymali parę łanów pod tym warunkiem, aby wyposażeni w lżejszą broń walczyli w obronie Kościoła ...”.

W księstwie warmińskim szlachta nie odgrywała tak ważnej roli jak w Rzeczypospolitej. Stan szlachecki na Warmii ukształtował się dopiero w połowie XV w. Szlachta warmińska była całkowicie zależna od panów zwierzchnich, biskupa bądź kapituły, szlachcic warmiński zobowiązany był do składania biskupowi przysięgi posłuszeństwa. Na Warmii mieszkało tylko ok. 90 rodów szlacheckich, tzn. zaledwie 0,6% ogółu mieszkańców (w spisie w 1772 r. naliczono na Warmii ogółem 96547 osób). Bardziej znanymi rodami szlacheckimi w II poł. XVII w. byli: Guldensternowie, Hattyńscy, Stanisławscy, Gąsiorowscy, Bartschowie, Marquartowie, Demuthowie, Łączyńscy, Nyczowie, Oelsonowie, Nenchenowie, Troschkowie i inni.
W komornictwie olsztyńskim w XVII w. mieszkało zaledwie kilkanaście rodzin szlacheckich. Najzamożniejsi byli Grzymałowie, do których należał Track, a wieku XVIII także Nikielkowo. Rodziny szlacheckie były na ogół powiązane ze sobą przez małżeństwa. Dóbr szlacheckich w krajobrazie warmińskim było niewiele, stąd też mało zachowało się szlacheckich dworków i pałaców.

Znacznie liczniejszą grupę stanowili wolni, zaliczeni przez biskupa Ignacego Krasickiego, po szlachcie i mieszczaństwie do stanu trzeciego. Wolni była to ta część ludności, która oparła się przypisaniu do ziemi i zachowała wolność osobistą. Wolni nie mieli tak dużych gospodarstw jak szlachta; jednakże gospodarstw tych (zwanych „bona libertinalia”) było znacznie więcej niż szlacheckich. Każdy wolny miał przywilej nadany przez pana zwierzchniego na posiadaną ziemię. W zależności od prawa, na podstawie którego nadano im ziemię, wyróżniano:
* wolnych chełmińskich czyli kelmerów (łac. Culm – Chełmno),
* wolnych magdeburskich,
* wolnych pruskich.

Wolni chełmińscy i magdeburscy posiadali stosunkowo duże gospodarstwa, liczące nawet 16 łanów (włók). Jeden łan chełmiński równał się 30 morgom (17,995 ha). Jedna morga liczyła 30 prętów kwadratowych = 0,599 ha.
Wolni pruscy posiadali mniejsze gospodarstwa, o pow. ok. 4 łanów.

Na wolnych ciążył obowiązek służby wojskowej, czynsz i pewne świadczenia szarwarkowe (roboty służebne). Przy sprzedaży ziemi wolni płacili podatek zwany laudemią (szlachta była zwolniona z tego podatku). Podlegali też innemu sądownictwu niż szlachta.

Wolni, tak jak inne stany, zasiadali w sejmiku warmińskim. Miejscem obrad sejmiku był na ogół Lidzbark Warmiński. Sejmik zwoływał biskup warmiński w porozumieniu z kapitułą, zazwyczaj po sejmiku Prus Królewskich, mniej więcej dwa razy w ciągu roku. Obrady sejmiku odbywały się na zamku lidzbarskim, w sali stanów warmińskich.

Kelmerzy byli to wolni, którym ziemię nadano na podstawie prawa chełmińskiego (ius Culmense). Określenie prawo chełmińskie wywodzi się od nazwy miasta Chełmna, lokowanego przez Krzyżaków w 1233 r. Dokument lokacyjny Chełmna wystawiono jednocześnie dla dwóch miast: Chełmna i Torunia. Przywilej chełmiński wydany przez Krzyżaków w roku 1233 spłonał około roku 1244. Wówczas Zakon wydał nowy dokument w dniu 1 października 1251 r., tzw. odnowiony przywilej chełmiński. Tym razam sprządzono dwa dokumenty, dla Chełmna i Torunia. Odnowiony przywilej chełmiński przechowywany jest po dziś dzień w Geheimes Staatsarchiv Berlin-Dahlem. Przywilej toruński również się zachował i przechowywany jest w Archiwum Państwowym w Toruniu.
Krzyżacy tworząc słynne prawo chełmińskie wykorzystali elementy prawa magdeburskiego (łac. ius municipale magdeburgense), węgierskiego i flamandzkiego. Mocą przywileju chełmińskiego lokowano w średniowieczu i w epoce nowożytnej
225 miast i 1364 wsie i wszelkiego rodzaju osady. W roku 1476 król Kazimierz IV Jagiellończyk ustanowił prawo chełmińskie obowiązującym prawem dla Prus Królewskich. Prawo to w Prusach obowiązywało aż do rozbiorów.

W roku 1772 kelmerzy stanowili 5% ogółu ludności Warmii, w ich rękach znajdowało się 16,7% areału gruntów na Warmii. Przeciętne gospodarstwo kelmerskie liczyło 3 włóki (ok. 54 ha). Kelmerzy zazwyczaj korzystali z pracy zagrodników, użyczając im kilku morgów pod uprawę. Jednakże zagrodnicy ci nie byli poddanymi kelmerów. Przywilej posiadania poddanych posiadała jedynie szlachta. Kelmerzy ponosili ciężary związane z wojną: budowa umocnień, służba wojskowa, furaż koni. O ich uprzywilejowanej pozycji świadczą ustawy krajowe zezwalające kelmerom używanie stroju bogatszego, wykwintniejszego od chłopskiego. W kościele zajmowali pierwsze ławki, dopiero za nimi siadali chłopi, zagrodnicy, chałupnicy i parobcy.
Kelmerzy podobnie jak cała ludność Warmii byli głęboko religijni. W ich rodzinach czytano żywoty świętych oraz książki o treści religijnej. Stawiali przy swoich domach kapliczki zaś przy drogach krzyże. Wraz z innymi pielgrzymowali w łosierach do miejscowości Głotowo i na odpust św. Rocha do Tłokowa. Czcili Opatrzność Bożą w Bartągu. Szczególną cześć oddawali Matce Bożej w sanktuariach takich jak: Święta Lipka, Stoczek Klasztorny, Krosno, Gietrzwałd. Popularnym imieniem nadawanym chłopcom w rodzinach kelmerskich było imię Jakub. Bardzo uroczyście obchodzono święto 25 lipca, tzn. dzień św. Jakuba, który był patronem żniw. Od tego czy będą udane żniwa zależała przecież egzystencja całej ludności. Żniwowano kosami i sierpami i miano za złe tym nielicznym, którzy zaczęli używać kosiarek, co oceniano jako brak poszanowania dla tradycji. Kośbę rozpoczynano ze słowami “No to w imię Boże”, za kosiarzem szła “ziązjarka” i wiązała snopy. Na koniec żniw z najpiękniejszych kłosów przyozdobionych polnymi kwiatami wiązano ostatni snop zwany “plonem” i pozostawiano go na polu.

Niżej od kelmerów w hierarchii społecznej byli sołtysi, których zaliczano już do stanu czwartego. Liczba sołtysów na Warmii sięgała ok. tysiąca osób, a zatem była to grupa znacząca. Niekiedy sołtysami zostawali kelmerzy.

Po roku 1772, tzn. po pierwszym rozbiorze Polski, pozycja społeczna kelmerów została uszanowana. Rząd pruski nie zdegradował ich do zwykłych chłopów. Profesor Ulrich Fox w swej książce o parafii w Barczewku, obejmującej lata 1325 – 1985, wymienia nazwiska wszystkich kelmerów, którzy mieszkali w Barczewku, Gadach i Tuławkach.

Poza kelmerami wolnością cieszyli się też młynarze i karczmarze. Na początku XVIII w. na Warmii było 66 młynów. Młynarz oprócz młyna posiadał też działkę ziemi, którą uprawiał. Jeszcze lepiej niż młynarzom wiodło się karczmarzom. Na początku XVIII w. odnotowano na Warmii 174 karczmy. Do uprzywilejowanej ludności wiejskiej należeli też bartnicy i pracownicy leśni.

Najliczniejszą grupę ludności wiejskiej stanowili chłopi przypisani do ziemi, nie posiadający żadnych praw. Najbogatsi chłopi zwani byli gburami. Ich gospodarstwa miały zazwyczaj dwa łany ziemi. Chłopi płacili czynsze, składali daniny w naturze, proboszczowi płacili dziesięcinę, odrabiali szarwark i pańszczyznę. Gorzej niż gburom wiodło się zagrodnikom, chałupnikom, parobkom i robotnikom dniówkowym. Tym ostatnim wiodło się najgorzej, nie mieli żadnej własności ani żadnych praw. Byli przypisani do ziemi. Należy jednak zaznaczyć, że położenie chłopów na Warmii było lepsze niż w sąsiednich Prusach Książęcych czy Królewskich.
Q9377729
wolni
UNK
Q322620
Warmii
MEDIA
Q657326
stany
Concept
Q29182
Biskup
Concept
Q380545
Ignacy Krasicki
PER
Q220
Rzym
LOC
Q7686
1771
TIME
Q11735090
kapitulnej
UNK
Q134737
szlachta
Concept
Q1941338
mieszczanie
LOC
Q188063
lenna
Concept
Q589662
księstwie warmińskim
LOC
Q172107
Rzeczypospolitej
LOC
Q134737
szlachcic
Concept
Q311995
rodów szlacheckich
Concept
Q16560
pałac
Concept
Q161962
Chełmno
LOC
Q17094697
łanów
UNK
Q717310
morgom
Concept
Q9387246
służby wojskowej
UNK
Q13141079
szarwark
UNK
Q751123
Lidzbark Warmiński
LOC
Q2064448
Sejmik
Concept
Q589662
Prus Królewskich
LOC
Q751123
lidzbarskim
LOC
Q561381
prawa chełmińskiego
Concept
Q47554
Torunia
LOC
Q5421
1233
TIME
Q5439
1244
TIME
Q64
Berlin
LOC
Q52341833
Archiwum Państwowym
ORG
Q48189
Krzyżacy
ORG
Q561381
prawo chełmińskie
Concept
Q163725
prawa magdeburskiego
Concept
Q11826827
flamandzkiego
UNK
Q12554
średniowieczu
TIME
Q5308718
epoce nowożytnej
Concept
Q6611
1476
TIME
Q53459
Kazimierz IV Jagiellończyk
PER
Q152006
rozbiorów
LOC
Q7690
1772
TIME
Q208628
żywoty świętych
Concept
Q14552192
kapliczki
Concept
Q929906
Głotowo
LOC
Q152457
św. Rocha
PER
Q7862612
Tłokowa
LOC
Q477659
Bartąg
LOC
Q345
Matce Bożej
PER
Q21850178
sanktuariach
Concept
Q387735
Święta Lipka
LOC
Q593504
Stoczek Klasztorny
LOC
Q994681
Gietrzwałd
LOC
Q1679656
Jakub
UNK
Q2720
25 lipca
TIME
Q43999
św. Jakuba
MISC
Q28914
patronem
Concept
Q690928
sołtys
Concept
Q807982
Barczewku
LOC
Q5516481
Gadach
LOC
Q944190
Tuławkach
LOC
Q623605
młynów
Concept
Q32860419
karczmy
Concept
Q2961380
bartnicy
Concept
Q838811
chłopi
Concept
Q11699513
gburami
UNK
Q955464
proboszcz
Concept
Q184664
dziesięcinę
Concept
Q1369542
pańszczyznę
Concept
Q9385876
zagrodnik
UNK
Q11738681
Kelmerzy warmińscy
UNK
1771-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
roku 1771
DATE
1772-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1772
DATE
1233-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1233
DATE
1233-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
roku 1233
DATE
1244-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
roku 1244
DATE
1251-10-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1 października 1251
DATE
1364-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1364
DATE
1476-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
roku 1476
DATE
1772-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
roku 1772
DATE
1772-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
roku 1772
DATE
1325-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
lata 1325
DATE
1985-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1985
DATE
+90^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
90
NUMBER
+0.6^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
0,6
NUMBER
+16^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
16
NUMBER
+30^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
30
NUMBER
+17.995^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
17,995
NUMBER
+30^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
30
NUMBER
+0.599^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
0,599
NUMBER
+4^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
4
NUMBER
+225^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
225
NUMBER
+5^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
5
NUMBER
+16.7^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
16,7
NUMBER
+3^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
3
NUMBER
+54^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
54
NUMBER
+25^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
25
NUMBER
+66^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
66
NUMBER
point in time
point in time
point in time
based on
point in time