Sasanidzi
Sasanidzi – dynastia panująca w Iranie w latach 224–651 naszej ery.

Za jej protoplastę uznawany jest Sasan, pasterz (według innych źródeł arcykapłan Anahity), będący podobno potomkiem Achemenidów. Jego syn, Papak (panował prawdopodobnie w latach 208–222) zjednoczył Fars (Persję właściwą). Jego następca Ardaszir I wypowiedział posłuszeństwo partyjskiemu królowi królów Artabanowi IV. W 224 roku pokonał go pod Hormizdeganem, kładąc kres panowaniu partyjskiej dynastii Arsacydów. W 226 r. opanował Mezopotamię i rok później ogłosił się "Wielkim Królem, Królem Królów". Do około 239 roku opanował całe imperium partyjskie i stłumił wszelkie przejawy posłuszeństwa wobec Partów.

Rządy dynastii Sasanidów pod kilkoma istotnym względami różniły się od wcześniejszych panujących w Iranie. Po pierwsze, w stopniu dotychczas niespotykanym nawiązywali oni do tradycji Achemenidów (którzy już wtedy w zbiorowej pamięci stali się półlegendarnymi Kejanidami) i innych czysto irańskich, przeciwstawiając je greckim i rzymskim – opierali się więc na ideologii o charakterze narodowym. Po drugie, przynajmniej od czasu śmierci Szapura I (240–270), coraz silniejsze były związki państwa z zoroastryzmem, który stał się niejako religią oficjalną, co prowadziło do prześladowania innych wyznań, chociaż nigdy nie przybrało ono charakteru systematycznego. Po trzecie wreszcie, stopniowo następowała centralizacja rządów, która osiągnęła szczyt za panowania Chosrowa I (531–579).

Pierwszym okresem potęgi dynastii było panowanie jej drugiego władcy, Szapura I, który w roku 244 pokonał cesarza Gordiana III, a następnie zmusił do zawarcia korzystnego dla siebie pokoju jego następcę, Filipa Araba. Szczytowym momentem wojen Szapura z Rzymem było zniszczenie całej armii rzymskiej i wzięcie do niewoli cesarza Waleriana ok. r. 260. Po śmierci Szapura I w roku 270 nastąpił jednak okres zamętu, po części spowodowany niepokojami religijnymi wynikającymi z ekspansji nowo powstałego manicheizmu, jak również chrześcijaństwa, które to religie zdawały się podważać fundamenty państwa, pierwsza poprzez radykalizm swej doktryny, druga poprzez związki z Rzymem. To wtedy Sasanidzi nadali liczne przywileje zoroastryjskiemu klerowi, który wydawał się silną gwarancją stabilności władzy. Po prześladowaniach chrześcijan w IV wieku, Jezdegerd I zwołał w roku 410 synod duchowieństwa chrześcijańskiego, podczas którego powołano do życia odrębny Kościół perski, który odtąd funkcjonował jako część struktury religijnej, administracyjnej i prawnej państwa Sasanidów.

Poza tym krajem wstrząsały wojny domowe pomiędzy członkami dynastii wspieranymi przez różne odłamy arystokracji. Państwo odzyskało siły za długich rządów Szapura II (309–379), który stoczył szereg zwycięskich wojen z Rzymem.

Wkrótce jednak nastąpił długotrwały kryzys, trwający aż do roku 531. Początkowo wynikał on z brutalnej walki jaką prowadziła arystokracja i kler przeciwko monarchii, chcąc uzyskać jak najwięcej niezależności kosztem jej władzy. Kolejni władcy ginęli w wyniku spisków, a zajęci tłumieniem ciągłych rebelii oraz strachem przed nimi nie byli w stanie rządzić efektywnie. W drugiej połowie V wieku jednak głównym problemem stało się zagrożenie zewnętrzne ze strony koczowniczego ludu Heftalitów. Peroz I (459–484) został przez nich pokonany i zabity, a jego syn Kawad I (488–496 i 498–531), im zawdzięczał powrót na tron, ale w zamian musiał płacić roczny trybut. Te klęski stały się impulsem do przeprowadzenia reform, które rozpoczął Kawad, a kontynuował jego następca, Chosrow I (531–579). Objęły one zarówno wojsko jak i administrację, a w szczególności system podatkowy, który stał się bardziej racjonalny i sprawiedliwy. To właśnie te reformy pozwoliły Chosrowowi I rozbić Heftalitów w przymierzu z Turkami, skutecznie przeciwstawić się tym ostatnim kiedy zwrócili się oni przeciwko Iranowi oraz toczyć zwycięskie wojny z Bizancjum. Panowanie Chosrowa I, którego sprawiedliwość stała się wręcz przysłowiowa, posiadającego szerokie intelektualne zainteresowania, było w historii Iranu okresem rozkwitu w każdej sferze, zarówno militarnej, jak i gospodarczej oraz kulturalnej.

Jego następca, Hormizd IV (579–589), został obalony przez Bahrama Czobina (590–591), wodza sławnego ze swoich zwycięstw nad Turkami. Jednak wkrótce syn Hormizda, Chosrow II Parwiz (591–628), prowadząc ze sobą bizantyjską armię pokonał Bahrama i zabił go. Wnuk wielkiego Chosrowa I po zdobyciu władzy oddał się głównie swojemu zamiłowaniu do luksusu i zmysłowych uciech. Po śmierci cesarza Maurycjusza, któremu zawdzięczał tron, Chosrow ogłosił się jego mścicielem, i rozpoczął długotrwała wojnę z Bizancjum. Sasanidzki władca zdobył Syrię, Palestynę i Egipt, a jego wojska dotarły aż pod Konstantynopol. Jednak od roku 622 pod wodzą cesarza Herakliusza wojska bizantyjskie po kolei rozbijały wyczerpane długoletnią wojną irańskie armie, wykorzystując możliwość transportu morzem, nad którym cały czas panowała bizantyjska flota, oraz sojusz z Chazarami. Ostatecznie Chosrow był zmuszony do sformowania armii z niewolników i kucharzy, którą w 627 roku Herakliusz doszczętnie rozbił pod dawną stolicą Asyrii Niniwą. Wkrótce potem Chosrow został obalony i stracony. Imperium ogarnęła wojna domowa, po której ostatecznie władcą został ośmioletni wnuk Chosrowa II, Jezdegerd III (632–651). Kraj był kompletnie zdezorganizowany, liczni możnowładcy stali się właściwie na wpół niezależnymi władcami – zaniedbano nawet sieć irygacyjną, tak że niektóre pola uprawne stały się bagnami. Na tak wyniszczone państwo uderzyli niedawno zjednoczeni przez Mahometa Arabowie i wkrótce zadali irańskiej armii szereg klęsk, w tym dwie najważniejsze: pod Al-Kadisijją w roku 637 oraz Nihawandem w roku 642. Ostatecznie Jezdegerd zginął w roku 651 w Merwie, a wraz z nim „era perskiej suwerenności tak samo jak odrębnej kultury dobiegła końca, a ślady po ostatnim reprezentancie starożytnej cywilizacji Bliskiego Wschodu zaginęły”.
Q164950
dynastia
Concept
Q794
Iran
LOC
Q31247
224
TIME
Q31095
651
TIME
None
Sasan
UNK
Q484278
Anahity
MISC
Q389688
Achemenidów
Concept
None
Papak
UNK
Q1004666
Fars
LOC
Q371319
Ardaszir I
PER
Q1986139
partyjskiemu
LOC
Q316067
Artabanowi IV
PER
None
pod Hormizdeganem
UNK
Q12818551
Arsacydów
LOC
Q11767
Mezopotamię
LOC
None
Kejanidami
UNK
Q11772
greckim
LOC
Q1747689
rzymskim
LOC
Q191455
Szapura I
PER
Q9601
zoroastryzmem
Concept
Q207381
Chosrowa I
PER
Q2277
cesarza
LOC
Q1812
Gordiana III
PER
Q1817
Filipa Araba
PER
Q46750
Waleriana
PER
Q131165
manicheizm
Concept
Q217290
Jezdegerd I
PER
None
Kościół perski
UNK
Q234860
Szapura II
PER
Q8095
V wiek
Concept
Q26576
Heftalitów
LOC
None
Peroz I
UNK
Q244071
Kawad I
PER
Q207381
Chosrow I
PER
Q15146034
Turkami
LOC
Q12544
Bizancjum
LOC
Q315902
Hormizd IV
PER
Q311283
Bahrama Czobina
PER
Q212732
Chosrow II Parwiz
PER
Q181764
Maurycjusza
PER
Q2326099
długotrwała wojnę z Bizancjum
EVE
Q16869
Konstantynopol
LOC
Q41852
Herakliusza
PER
Q173282
Chazarami
MEDIA
Q755966
rozbił
EVE
Q41137
Asyrii
LOC
Q5680
Niniwą
LOC
Q208463
Jezdegerd III
PER
Q9458
Mahomet
PER
Q35323
Arabowie
Concept
Q836844
pod Al-Kadisijją
EVE
Q603549
Nihawandem
EVE
Q193325
Merwie
LOC
Q15955102
Sasanidzi
Concept
Q15955102
Sasanidzi
Concept
+651^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
651
NUMBER
+222^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
222
NUMBER
+240^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
240
NUMBER
+270^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
270
NUMBER
+531^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
531
NUMBER
+579^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
579
NUMBER
+309^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
309
NUMBER
+379^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
379
NUMBER
+459^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
459
NUMBER
+484^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
484
NUMBER
+488^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
488
NUMBER
+496^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
496
NUMBER
+531^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
531
NUMBER
+531^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
531
NUMBER
+579^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
579
NUMBER
+579^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
579
NUMBER
+589^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
589
NUMBER
+590^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
590
NUMBER
+591^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
591
NUMBER
+591^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
591
NUMBER
+628^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
628
NUMBER
+632^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
632
NUMBER
+651^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
651
NUMBER
instance of
religion
religion
ethnic group