Amadeusz I Sabaudzki
Amadeusz I Sabaudzki, właśc. Amadeusz Ferdynand Maria Sabaudzki, wł. "Amedeo Ferdinando Maria di Savoia", hiszp. "Amadeo Fernando María", "Amadeo I" (ur. 30 maja 1845 w Turynie, zm. 18 stycznia 1890 w Turynie) – książę Aosty, od listopada 1870 do lutego 1873 król Hiszpanii z dynastii sabaudzkiej.

Amadeusz był drugim synem króla Sardynii (później Włoch), Wiktora Emanuela II i arcyksiężniczki Marii Adelajdy Habsburg. Był bratem Humberta I, Klotyldy Marii Sabaudzkiej – żony księcia Napoleona Józefa Bonaparte i Marii Pii Sabaudzkiej – królowej Portugalii.

Od 1859 służył w armii włoskiej, w 1866 walczył u boku brata Humberta w bitwie pod Custozzą w stopniu generała majora.

Po detronizacji królowej Izabeli II i wygnaniu Burbonów z kraju (1868) Hiszpania, formalnie nadal królestwo, nie miała monarchy. Kortezy zaproponowały tron niemieckiemu księciu Leopoldowi Hohenzollernowi, na co Francja wpadła w panikę, bojąc się zostać okrążona przez monarchie Hohenzollernów (w rzeczywistości pokrewieństwo Leopolda z Wilhelmem I było bardzo odległe i wywodziło się z XIV wieku). Wobec gróźb Napoleona III Leopold wycofał swą kandydaturę. Kortezy wybrały wtedy na króla Amadeusza Sabaudzkiego, który koronę przyjął bardzo niechętnie i dopiero pod naciskiem rządu włoskiego. Koronowany został 16 listopada 1870.

Czas panowania Amadeusza I to jeden z trudniejszych okresów w historii Hiszpanii. W kraju wrzały zamieszki republikańskie i karlistowskie, powstania w Kraju Basków i Katalonii, Kuba żądała niepodległości. Monarchistyczni posłowie w Kortezach błagali go, by dokonał zamachu stanu i wprowadził absolutyzm, na co Amadeusz, popierany przez ojca, nie chciał się zgodzić. Po zamachu na jego życie latem 1872 Amadeusz zaczął mieć dosyć Hiszpanii i doszedł do wniosku, że tym krajem nie da się rządzić. 11 lutego 1873 ogłosił swą abdykację. Wieczorem tego samego dnia proklamowano w Hiszpanii pierwszą w historii kraju republikę (przetrwała tylko dwa lata, po czym wezwano na tron Alfonsa XII Burbona).

Amadeusz powrócił z żoną Marią Wiktorią z ks. dal Pozzo della Cisterna (1846-1876) do Włoch, gdzie od ojca otrzymał księstwo Aosty. Tytułu króla, który mu przysługiwał, nie chciał używać. Z Maria Wiktorią miał trzech synów:
* Emanuel Filiberto d'Aosta (13 stycznia 1869; 4 lipca, 1931);
* Wiktor Emanuel (24 listopada 1870; 10 października, 1946), hrabia Turynu;
* Luigi Amadeo (29 stycznia 1873; 18 marca 1933), książę Abruzji, znany alpinista, polarnik i podróżnik.

Po śmierci żony, ożenił się w 1888 r. z własną siostrzenicą – Marią Letycją Bonaparte, córką tzw. Plonplona i Klotyldy Marii Sabaudzkiej. Jedyny syn z drugiego małżeństwa Humbert Sabaudzki (di Salemi) zmarł bezdzietnie pod koniec I wojny światowej.
Q652
wł.
Concept
Q1321
hiszp.
Concept
Q2590
30 maja
TIME
Q7636
1845
TIME
Q495
Turyn
LOC
Q2265
18 stycznia
TIME
Q7832
1890
TIME
Q3367
Aosty
LOC
Q173053
król Hiszpanii
UNK
Q200229
dynastii sabaudzkiej
LOC
Q1462
Sardynii
LOC
Q38
Włoch
LOC
Q168691
Wiktora Emanuela II
PER
Q154615
arcyksiężniczki
Concept
Q231856
Marii Adelajdy Habsburg
PER
Q153688
Humberta I
PER
Q923098
Klotyldy Marii Sabaudzkiej
PER
Q434077
Napoleona Józefa Bonaparte
PER
Q238487
Marii Pii Sabaudzkiej
PER
Q45
Portugalii
LOC
Q48202
bitwie pod Custozzą
EVE
Q152956
generała majora
Concept
Q5260782
detronizacji
UNK
Q183085
Izabeli II
PER
Q58389
Burbonów
Concept
Q82444
Kortezy
Concept
None
Leopoldowi Hohenzollernowi
UNK
Q142
Francja
LOC
Q83969
Hohenzollernów
Concept
Q150652
Wilhelmem I
PER
Q7721
Napoleona III
PER
Q7270
republika
Concept
Q679189
karlistowskie
ORG
Q126756
Kraju Basków
MEDIA
Q5705
Katalonii
LOC
Q241
Kuba
LOC
Q7184037
absolutyzm
Concept
Q207549
abdykację
Concept
Q497777
pierwszą w historii kraju republikę
LOC
Q32347
Alfonsa XII Burbona
PER
Q240291
Marią Wiktorią
PER
Q445106
Emanuel Filiberto d'Aosta
PER
Q495
Turyn
LOC
Q320618
Luigi Amadeo
PER
Q1284
Abruzji
LOC
Q271988
Marią Letycją Bonaparte
PER
Q434077
Plonplona
PER
Q923098
Klotyldy Marii Sabaudzkiej
PER
Q2278120
Humbert Sabaudzki (di Salemi)
PER
Q1421842
bezdzietnie
Concept
Q32432
Amadeusz I Sabaudzki
PER
1845-05-30T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
30 maja 1845
DATE
1890-01-18T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
18 stycznia 1890
DATE
1870-11-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
listopada 1870
DATE
1873-02-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
lutego 1873
DATE
1859-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1859
DATE
1866-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1866
DATE
1868-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1868
DATE
1870-11-16T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
16 listopada 1870
DATE
1873-02-11T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
11 lutego 1873
DATE
1846-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1846
DATE
1876-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1876
DATE
1869-01-13T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
13 stycznia 1869
DATE
1931-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1931
DATE
1870-11-24T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
24 listopada 1870
DATE
1946-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1946
DATE
1873-01-29T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
29 stycznia 1873
DATE
1933-03-18T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
18 marca 1933
DATE
1888-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1888
DATE
+1868^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1868
NUMBER
+1846^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1846
NUMBER
-1876^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-1876
NUMBER
+4^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
4
NUMBER
+10^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
10
NUMBER
languages spoken, written or signed
place of birth
date of birth
family
date of death
child
child
sibling
sibling
sibling
spouse
child
place of birth
child
spouse
sibling
child
country
spouse
spouse
noble title
sibling
sibling
sibling
spouse
sibling
spouse
sibling
sibling
sibling
date of birth
date of birth
spouse
spouse