IJktheorie
In de natuurkunde is een ijktheorie een kwantumveldentheorie, waarin de Lagrangiaan onder een bepaalde continue groep van lokale transformaties invariant is. De Nederlandse natuurkundigen Gerard 't Hooft en Martinus Veltman hebben aan het begin van de jaren 1970 veel bijgedragen aan het begrip van ijktheorieën. Zij kregen daar in 1999 de Nobelprijs voor de Natuurkunde voor.

De transformaties, de ijktransformaties, vormen een Lie-groep, die als de symmetriegroep of de ijkgroep van de theorie wordt aangeduid. Geassocieerd met een Lie-groep bestaat er een Lie-algebra van groepgeneratoren. Voor elke groepsgenerator bestaat er een corresponderend vectorveld, dat een ijkveld wordt genoemd. IJkvelden worden in de Lagrangiaan opgenomen om haar invariantie onder de groepstransformaties, de ijkinvarianties, te waarborgen. Wanneer een dergelijke theorie wordt gekwantiseerd, worden de kwanta van de ijkvelden ijkbosonen genoemd. 

Indien de symmetriegroep niet-commutatief is, wordt de ijktheorie aangeduid als niet-abels of Yang-Mills-theorie. 

IJktheorie is belangrijk omdat de succesvolle veldtheorieën, die de elementaire deeltjes verklaren, van dit type zijn. De kwantumelektrodynamica is een abelse ijktheorie met als symmetriegroep U(1) en heeft één ijkveld, het elektromagnetisch veld, waar het foton het ijkboson van is. 

Het standaardmodel is een niet-abelse ijktheorie met de symmetriegroep U(1)×SU(2)×SU(3) en heeft een totaal van twaalf ijkbosonen: het foton, drie W-bosonen: formula_1, formula_2 en formula_3, en acht gluonen. 

Veel krachtige theorieën in de natuurkunde worden beschreven door Lagrangianen, die invariant zijn onder bepaalde symmetrie transformatiegroepen. Als ze invariant zijn onder een transformatie identiek uitgevoerd op ieder punt in de ruimte, waarin deze natuurkundige processen zich voordoen, zegt men dat zij een globale symmetrie hebben. De eis van lokale symmetrie is veel strenger dan de eis van de globale symmetrie. In feite is een globale symmetrie gewoon een lokale symmetrie, waarvan de groepsparameters zijn vastgezet in de ruimtetijd. Dit kan worden gezien als een algemene vorm van het equivalentieprincipe uit de algemene relativiteitstheorie, waarin elk punt in de ruimtetijd een keuze is toegestaan aangaande haar lokale referentie (coördinatie) raamwerk. Zoals in die situatie weerspiegelen ijksymmetrieën een redundantie in de beschrijving van een systeem. Historisch werden deze ideeën het eerst opgemerkt in het kader van het klassieke elektromagnetisme en later in de algemene relativiteitstheorie. Het moderne belang van ijksymmetrieën kwam naar voren in de relativistische kwantummechanica van elektronen. Vandaag de dag spelen ijktheorieën onder andere een belangrijke rol in gecondenseerde materie en de nucleaire- en deeltjesfysica. 

De Yang-Mills-theorieën zijn een bijzonder voorbeeld van ijktheorieën met een symmetriegroep die niet-abels is en door de Yang-Mills actie zijn gespecificeerd. Er bestaan ook andere ijktheorieën met een niet-abelse ijksymmetrie, zoals bijvoorbeeld de Chern-Simons-theorie. 
Q54505
kwantumveldentheorie
Concept
Q74318512
Lagrangiaan
UNK
Q2370229
invariant
UNK
Q184592
Gerard 't Hooft
PER
Q202149
Martinus Veltman
PER
Q35014
jaren 1970
Concept
Q38104
Nobelprijs voor de Natuurkunde
MEDIA
Q622679
Lie-groep
Concept
Q902019
symmetriegroep
Concept
Q664495
Lie-algebra
Concept
Q186247
vectorveld
Concept
Q46344
kwanta
Concept
Q105580
ijkboson
Concept
Q165474
niet-commutatief
Concept
Q592651
niet-abels
ORG
Q1192873
Yang-Mills-theorie
Concept
Q234881
kwantumelektrodynamica
Concept
Q181296
abelse
Concept
Q1500617
U(1)
Concept
Q177625
elektromagnetisch veld
Concept
Q3198
foton
Concept
Q18338
standaardmodel
Concept
Q684363
SU(2)
MISC
Q1029485
W-boson
DIS
Q3299
gluon
Concept
Q74318512
Lagrangianen
UNK
Q2370229
invariant
UNK
Q44946
punt
Concept
Q107
ruimte
Concept
Q1054539
globale symmetrie
UNK
Q133327
ruimtetijd
Concept
Q210546
equivalentieprincipe
Concept
Q11452
algemene relativiteitstheorie
Concept
Q21262209
redundantie
UNK
Q11406
elektromagnetisme
Concept
Q18334
deeltjesfysica
Concept
Q1192873
Yang-Mills-theorie
Concept
Q902019
symmetriegroep
Concept
Q592651
niet-abels
ORG
Q846785
actie
Concept
Q214850
IJktheorie
Concept
1999-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1999
DATE
+1^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1
NUMBER
+1^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1
NUMBER
+2^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
2
NUMBER
+3^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
3
NUMBER
+1^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1
NUMBER
+2^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
2
NUMBER
+3^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
3
NUMBER
quantity
quantity