Olędrzy
Olędrzy (enkelvoud: "Olęder", poolse vorm van "Holländer") waren aanvankelijk kolonisten uit de Nederlanden en Friesland, voornamelijk mennonieten, die van de 16e tot de 19de eeuw dorpen oprichtten in Koninklijk Pruisen, na 1772 de provincie West-Pruisen, meer precies in de Weichseldelta rond Danzig en Elbing, ook wel de Danziger Werder of Niederung genoemd, langs de Weichsel (Wisła) en zijn zijrivieren, behorend tot Kulmerland (Pools:"ziemia chełmińska") in Koejavië, Mazovië en Groot-Polen.

Ze hadden kennis van landaanwinning door bedijking en kanalisatie en brachten daarmee het land in cultuur en tot welvaart. Ze behielden hun persoonlijke vrijheid en eigen religie. Na de Eerste Poolse Deling in 1772 en de tweede in 1795, resp. 1815 waren deze gebieden deel geworden van het koninkrijk Pruisen en zodoende na 1870 tegelijk ook van het Duitse Keizerrijk. Zij behoorden tot de provincie West-Pruisen. Toen hun aan het einde van de 18de eeuw de militaire dienstplicht werd opgelegd, verkochten de principiële Mennonieten hun grond en namen ze de uitnodiging van de Russische tsarina Katharina de Grote ("Manifesto" van 1763) en in het verlengde ervan ook tsarevitsj, de latere tsaar Paul I (met zijn "Oorkonde van Privileges" van 1789) aan om zich te vestigen in het zuiden van de Oekraïne, een op de Krim-Tataren veroverd gebied dat weliswaar vruchtbaar maar nagenoeg volledig ontvolkt was en in een verwaarloosde staat verkeerde. 
Een ander deel bleef in het Weichselgebied echter en kreeg het Pruisische staatsburgerschap, waartegenover het voorrecht verviel om de militaire dienstplicht niet te moeten vervullen.
In 1919 werden de provincies waarin de meeste Holländereien lagen bij de nieuw opgerichte republiek Polen en bij de vrije stad Danzig gevoegd. In 1939 werden ze weer Duits, nu na de bezetting van Polen, als annexatie door het Groot-Duitse Rijk. In 1945 werden de bewoners, voor zover zij Duitstalig en als regel ook luthers of mennoniet waren, collectief onteigend, en als Duitsers tot vreemdeling verklaard en uitgewezen, al dan niet via strafkampen, voor zover zij al niet op de vlucht geslagen waren voor de naderende Sovjetlegers. Zie Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog. De huidige bewoners stammen dus niet van de oorspronkelijke kolonisten af en er komen ook overigens geen Mennonieten meer in deze gebieden voor. Hun kerken en scholen zijn nu in gebruik genomen door de Katholieke kerk of dienen als museum. De namen van de Olęderdorpen, voor zover ze Duits waren, werden in 1919 of pas na 1945 in Poolse omgezet, soms als vertaling, meestal in een nieuwe betekenis.

De kolonisten hadden sinds de 16de eeuw een eigen rechtstitel gekregen, naast de horige autochtone boeren, en hun dorpen werden "Holländereien" genoemd, ook als later Duitsers, dat wilde toen zeggen boeren uit Pommeren, en ook vrije Polen met deze rechten werden bedeeld: namelijk persoonlijke vrijheid, eeuwigdurende pacht en het recht land over te dragen aan erfgenamen dan wel de boerderij te verkopen. Het belangrijkste kenmerk was de collectieve, gezamenlijke en hoofdelijke aansprakelijkheid van de hele Olędergemeenschap tegenover de landheer, en het zelfbestuur van de gemeente. De term Olęder heeft dus niet zozeer een etnische of religieuze, maar een rechtspositonele betekenis. Overigens lichtten de landheren vaak de hand met deze rechten. Een bijzondere nederzetting was de wijk Altschottland (sinds 1945 Stare Szkoty) buiten de stadsmuren van Danzig waar Mennonieten onder bijzondere belastingheffingen woonden en hun zaken binnen de stadsmuren mochten behartigen.

Tussen 1527 en 1864 werden in Polen, vooral de voormalig Pruisische gebieden, en in het nieuwe koninkrijk Pruisen dat deze gebieden in 1772-1815 annexeerde, minstens 1.700 Olędernederzettingen - Holländereien dus - gesticht waarvan ten minste 300 door 'etnische' Nederlanders, althans mennonieten uit de noordelijke provincies, West-Friesland, Friesland en Groningen. Zij stichtten de rijkste en grootste nederzettingen, maar de meeste werden door Pommerse boeren ingericht, toen zij naar Polen vluchtten, na de verwoestingen van de Dertigjarige Oorlog in hun vaderland. De adellijke Pommerse landheren namen de gelegenheid te baat om deze eerst vrije en nu verarmde boeren tot dienstbaarheid te dwingen. Poolse landheren zegden zulke bedreigde boeren uit Pommeren - vanwege hun Nederduitse taal 'Duitsers' genoemd - vestigingsvrijheden toe. Zij verwachtten van deze kolonisten een grotere agrarische bodemopbrengst die hogere belastingen mogelijk zouden maken, dan die waartoe hun eigen horige boeren in staat waren. Land was er genoeg want ook West-Pruisen was door de oorlog ontvolkt en verarmd. Weliswaar werden de vrijheid en voorrechten formeel verleend, maar de nieuwkomers bleven tegelijk toch afhankelijk van adellijke grondheerlijke willekeur. Vooral geestelijke grondheren (kloosters en bisdommen) probeerden de boeren, die luthers of mennoniet waren, tot de Rooms-Katholieke Kerk te bekeren onder dreiging van het intrekken van hun rechten en zij konden als grondbezitters de rechtspraak over dergelijke geschillen verregaand bepalen. 
De rechtsverschillen tussen autochtone horige Polen en geïmmigreerde min of meer vrije kolonisten verdwenen na de Poolse delingen en annexaties in de periode 1772-1815, toen de betroffen gebieden Pruisisch en de bewoners Pruisische staatsonderdanen onder gelijk recht werden. Een aantal Holländereien ontwikkelden zich tot dorpen, soms van aanzienlijke omvang. Andere werden buurtschappen in grotere gemeenten en vaak verdwenen ze toen de landbouw zich grootschaliger ging organiseren en boeren hun land samenvoegden of verkochten. Polen namen verlaten nederzettingen vaak over door grond en huizen op te kopen.
Q476033
Nederlanden
LOC
Q4492881
Friesland
LOC
Q110223
mennonieten
Concept
Q589662
Koninklijk Pruisen
LOC
Q161947
West-Pruisen
LOC
Q548
Weichseldelta
LOC
Q1792
Danzig
LOC
Q104712
Elbing
LOC
Q548
Wisła
LOC
Q672344
Kulmerland
LOC
Q809
Pools
Concept
Q836693
Koejavië
MEDIA
Q54169
Mazovië
LOC
Q211371
Groot-Polen
MEDIA
Q1130322
landaanwinning
Concept
Q9174
religie
Concept
Q152006
Eerste Poolse Deling
LOC
Q161947
West-Pruisen
LOC
Q110223
Mennonieten
Concept
Q36450
Katharina de Grote
PER
Q147925
tsarevitsj
Concept
Q15189
Paul I
PER
Q212
Oekraïne
LOC
Q117458
Krim-Tataren
MEDIA
Q216173
vrije stad Danzig
LOC
Q3653407
Groot-Duitse Rijk
LOC
Q75809
luthers
Concept
Q110223
mennoniet
Concept
Q1536279
Verdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog
Concept
Q42884
Duitsers
ORG
Q104520
Pommeren
LOC
Q1026
Polen
MEDIA
Q1792
Danzig
LOC
Q36
Polen
LOC
Q27306
koninkrijk Pruisen
LOC
Q110223
mennonieten
Concept
Q2487
Dertigjarige Oorlog
EVE
Q104520
Pommeren
LOC
Q25433
Nederduits
Concept
Q161947
West-Pruisen
LOC
Q152006
Poolse delingen
LOC
Q322568
Olędrzy
LOC
1772-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1772
DATE
1772-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1772
DATE
1795-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1795
DATE
1815-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1815
DATE
1870-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1870
DATE
1919-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1919
DATE
1939-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1939
DATE
1945-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1945
DATE
1919-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1919
DATE
1945-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1945
DATE
1864-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1864
DATE
1772-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1772
DATE
1815-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1815
DATE
1815-01-01T00:00:00Z^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#dateTime
1815
DATE
+16^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
16
NUMBER
+19^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
19
NUMBER
+18^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
18
NUMBER
+16^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
16
NUMBER
-1815^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-1815
NUMBER
+1.700^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
1.700
NUMBER
-1815^^http://www.w3.org/2001/XMLSchema#decimal
-1815
NUMBER
follows
located in or next to body of water
located in or next to body of water
point in time
ethnic group