description: Ах, был Америка!.. Шаҡ ҡатырған да, ҡәһәрләндергән дә, һоҡландырған да бер ҡитға. Кешелектең идеялар һәм бөйөк ҡаҙаныштары инкубаторы. Тоғроһон ғына әйткәндә, донъялағы бик күптәр, улар Амер

title: Обама юлы. Барак Хөсәйен улынан Америка һәм донъя хәтерендә нимә ҡала?

maintext: Үҙ вәкәләттәрен ике миҙгел үткәргән Барак Обама, ниһайәт, вазифаһын һөйәк өсөн талашҡан бурҙайҙар кеүек низағлашҡан дәғүәселәренең береһенә ҡалдырып, резиденцияһы – Аҡ йорттан күсенеп сығырға мәжбүр. Конституция буйынса, Америкалағы иң юғары вазифаға дүрт йылға ғына һайлайҙар. Шул уҡ ваҡытта илдәге һәм дөйөм халыҡ-ара хәлгә ҡарап, ҡайһы бер президенттар ике-өс, хатта Франклин Рузвельт кеүеге дүрт тапҡыр ҙа һайланыуы мөмкин. Ил Конституцияһы быны рөхсәт итә.АҠШ президентының вәкәләттәре ифрат киң. Дәүләт башлығы булараҡ, ул ҡораллы көстәрҙең баш командующийы булып тора һәм халыҡ-ара аренала илдең иң юғары вәкилен кәүҙәләндерә. Президент Сенаттың хуплауы һәм ризалығы буйынса федераль судьялар, илселәр, башҡарма власть аппаратындағы мөһим хеҙмәткәрҙәрҙе тәғәйенләй. Конституция уға конгрестың ғәҙәттән тыш сессияларын йыйыу йәки икенсе ваҡытҡа күсереү хоҡуғын бирә. Уның федераль закон буйынса хөкөм ителгәндәрҙе ярлыҡау хоҡуғы бар. Һәм, әлбиттә, закондар сығарыу процесында президенттың роле ғәйәт ҙур. Ғөмүмән, уны закондар сығарыу сәйәсәтенең лидеры тип атарға ла ярайҙыр.Ниһайәт, Америка тарихында беренсе мәртәбә ҡара тәнле президенттың идара итеү дәүере тамамлана. Ғүмер ағышын, ваҡыттың тиҙләнешен уйлағанда, һигеҙ йыл да тын алғандай үтеп киткәндәй. Ҡушма Штаттарҙа үҫеп, шунда белем алып, административ хеҙмәт карьераһын ошонда башлаған егет, һис һүҙһеҙ, америкаса фекерләү, ошо йәмғиәттәге рухи ҡиммәттәргә инаныу мәктәбен үткәйне. Оло сәйәсәткә килгәс тә Барак Обамалағы мосолман тамырҙарының, бәлки, шауҡымы булыр, ҡара тәнлеләргә, айырыуса кәмһетелгәндәргә ҡарата игелеклелек күрһәтер тигән өмөт йәшәп алғайны. Ләкин ҙур дәүләт хакимының ғәмәлдәре шундай уҡ ҙур эштәр аша ғына ғәмгә күренә. Ошо йәһәттән, әйҙәгеҙ, әйләнеп, тарихҡа күҙ һалайыҡ.Хәтерләүҙәренсә, 2009 йылдың 28 декабрендә, инаугурациянан һуң бер аҙна үткәс, Барак Пентагонда генералдар һәм адмиралдар менән осрашҡан икән. Шунда булған кешеләрҙең фекеренсә, яңы президент үҙен иркен тота – тотанаҡлы, тыныс, һәр кемгә ихтирам күрһәтергә тырыша, баш командующий булараҡ, уғата әүҙемлеген һиҙҙермәй. Һәр кем менән күрешеп-танышып сыҡҡас, донъя хәлдәренә күсәләр, бер генә төбәк тә, бер генә көрсөк тә иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Барак шунда уҡ үҙен хужа итеп күрһәтә ала, сөнки ул хәбәрҙар булмаған мәсьәләнең юҡлығы асыҡлана.Тураһын әйткәндә, йәш президентҡа ауыр мираҫ ҡалғайны: ике һуғыш, союздаштарының ситләшеүе, ошо ун йыллыҡтағы иң тәрән рецессия... Шул шарттарҙа ул ҡулай әмәлдәр таба алырмы?Ете йыл үтеүгә, теге ваҡыт Обамаға һоҡланған офицерҙар һәм оборона буйынса белгестәр, президентлыҡ йылдарында идара итеү стиле тотошлай үҙгәрҙе, тип иҫәпләй. Улар, әлбиттә, Иран ядро программаһы буйынса килешеүгә өлгәшеүҙе, Куба менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыуҙы, Транстымыҡ океан уҙаҡташлығын (быға Европа илдәре әлегә ҡаршы килә), Америка биләмәһендә яңы теракттарҙы булдырмауҙы Обама иҫәбенә яҙа. Шул уҡ ваҡытта, күҙәтеүселәр фекеренсә, президент, хәл үҙенән-үҙе яйланыр әле тигән өмөттә, әүҙем эш-хәрәкәттәрҙән ситләшә. Уның һүҙҙәре йыш ҡына эш менән нығытылмай. “Ул ҡаты иҫкәртә, ә аҙаҡтан бер нимә лә эшләмәй. Был Америкаға ышанысты ҡаҡшата”, – ти отставкалағы дүрт йондоҙло генерал.Дәғүә дөрөҫмө? Шулай булһа, лидер үҙ иңенә һалған йөк менән ул яуаплылыҡ бер мәл гармония таба аласаҡмы?2009 йылдың декабрендә Обама Ослоға тыныслыҡ өсөн Нобель премияһын алырға килгәйне. Бүләк ашығыбыраҡ тапшырылды инде, ләкин телмәрендә Обама үҙе тотасаҡ тышҡы сәйәсәт принциптарын асып һалырға тырышты. Был үҙенә күрә идеализмды реализм менән яҡынайтырға маташыу булғайны. Ундағы телмәр үҙенә күрә ҡыйыу яңғыраны. “Көс ҡулланыу ҡайһы саҡ зарури һәм уны хаслыҡ тип ҡабул итергә ярамай. Был фәҡәт тарихи законлылыҡты, кешенең камил түгеллеген һәм аҡылдың самалы икәнлеген таныу ғына”, – тип белдергәйне Барак ул саҡ.Обаманың президентлығының тәүге йылдары Буш хакимиәтенән ҡалған мираҫтарҙың айыш-тойошона төшөнә алмай үтте. Был, тәү сиратта, Афғанстандағы һәм Ираҡтағы һуғыш. Әммә 2011 йылдың башында йәнә бер проблема килеп сыҡты – Яҡын Көнсығышты авторитар лидерҙарға ҡаршы протест тулҡыны сәсәтә башланы. Тунистағы Бен Әли режимы ғинуар эсендә ҡоланы, Мысырҙағы Мөбәрәк уның артынса уҡ, февраль башында, түңкәсләне. Февраль аҙағына Ливия диктаторы Муаммар Ҡаддафиҙың дошмандары бик күп ҡалаларҙы, шул иҫәптән Бенгазины ла, ҡулға төшөрҙө. Хакимдың көндәре һанаулы ғына ҡалды тигәндә, хәл үҙгәреп китте һәм Ҡаддафиҙың көстәре ихтилалсыларҙы ҡыҫырыҡлай башланы.Тиҫтәләрсә мең тыныс кешеләрҙең ғүмере ҡурҡыныс аҫтында ҡалғанлыҡтан, Обаманың ихтилалсыларҙы яҡлаған хакимиәтенә ышаныслы ғына юлды һайлау еңел булманы. Ғәрәп дәүләттәре лигаһы ла, НАТО буйынса союздаштар ҙа ихтилалсыларҙы ҡамытлау яғында булһа ла, Пентагон ҡаршы төштө, йәнәһе, Ливияла АҠШ-тың мәнфәғәттәре юҡ. Ҡыҫҡаһы, тартыша торғас, союздаштар ахыр сиктә матур йәшәгән ғәрәп илен пыран-заран килтерҙе.“Ғәрәп яҙы” Ливиянан һуң Дамаскка ла күсте. Унда Бәшәр Әсәдкә ҡаршы демонстрациялар башланды. Яуап итеп, Әсәд көс ҡулланды, йөҙҙәрсә, юҡ, меңдәрсә кеше һәләк булды. АҠШ ошондайыраҡ шарттарҙа Ливиялағы хәлгә ҡыҫылғас, ул Сүриәне лә урап үтмәҫ тигән фекер ҡалды. Әммә был илдә шарттар икенсе ине шул: Ливияла – далалар, ә Сүриәлә – ҡалалар. Иң мөһиме – низағ сөнниҙәр менән шиғайҙар араһында булып сыҡты, ә Америка конфессия-ара ыҙғышты яйға һалыуға әҙер түгел ине. Американдар был юлы Әсәдтең хакимлыҡтан китеүен талап итеү менән генә сикләнде. Ул арала ИГИЛ тип аталған террор ойошмаһы, ғәйәт ҙур көс туплап, квазидәүләткә әүерелде.Ғөмүмән, Барак Обаманың хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылдары гел генә низағтар, хатта союздаштары менән дә аңлаша алмауы һөҙөмтәһендә ҡатмарлана барҙы. Баҡтиһәң, донъялағы иң ҡеүәтле ил етәксеһенең дә мөмкинлектәре сикле икән. Был Сүриә мәсьәләһендә генә түгел, бәлки Украиналағы хәлдәрҙе яйға һалыуҙа ла күренде. Ғөмүмән, һуңғы осорҙа Барак халыҡ-ара эшмәкәрлегендә әүҙемлеген ныҡ кәметте, уның ҡарауы, күп мәсьәләләргә вице-президент Джозеф Байден йоғонто яһарға тырыша.Аҡ йортта, “түңәрәк өҫтәл” янында билдәле баҫмаларҙың колумнистары менән осрашҡанда, Барак ошондай фекер әйткәйне: “Американың ҡеүәтен нисегерәк файҙаланыу мәсьәләһендә мин эҙмә-эҙлекле булдым шикелле. Беҙҙең осраҡта уны хәрби көскә ҡайтарып ҡалдырырға ярамай. Географик карта әле аяҡ баҫҡан ер түгел. Уны аяҡ табаның менән тойорға кәрәк. Хәрби хәрәкәттәрҙең ниндәй эҙемтәләргә килтереүен мин хәҙер инде яҡшыраҡ аңлайым, шуға күрә беҙ бер форсатты ла ҡулдан ысҡындыра алмайбыҙ”.Вашингтондағы Аҡ йорттоң хужаһы йәнә алмашына. Америкалағы президент һайлауы тигән кампанияны “шоу” тип атаһаң да ярайҙыр, “аҡсалар көрәше” тиһәң дә дөрөҫ булыр. Американдар үҙҙәре мәрәкәләгәнсә, “Кандидаттар араһында отолғандар булмай, фәҡәт һайлаусылар ғына еңелә”. Иң юғары хакимлыҡҡа Хиллари ханым килерме, бәлки, осраҡлы ғына миллиардер Трамп ултырырмы – кем булһа ла Америкалағы фундаменталь ҡиммәттәр ҙә, сәйәсәттең төп йүнәлеше лә үҙгәрешһеҙ ҡала. Хәйер, Барак Хөсәйен улы ла тарих хәтерендә оҙаҡ һаҡланырмы икән?..


description: “Ҡағыҙға төшкән юғалмай” тигән тапҡыр халыҡ мәҡәле ҡасан ысынбарлыҡҡа тап килмәгәнен беләһегеҙме? Бынан бер нисә йыл элек бик мөһим мәсьәлә буйынса бихисап белешмә йыйырға тура килгәйне. Бут

title: Һикһән биш мәшәҡәт кәмене

maintext: Әммә заман заңы менән бергә мөмкинлектәр ҙә үҙгәрә, ошо көндәрҙә Рәсәй Хөкүмәте федераль башҡарма власть вәкилдәре ҡарамағындағы дәүләт хеҙмәтен алыу өсөн талап ителгән документтар исемлеген раҫланы. Уға ярашлы, бығаса граждандар белешмә артынан үҙҙәре йөрөһә, хәҙер уларҙы төрлө ведомство вәкилдәре дәүләт хеҙмәте күрһәтеүселәрҙең мәғлүмәт базаһынан аласаҡ. Яңылыҡтың маҡсаты – граждандарҙың тормошон еңеләйтеү, теге йәки был эште теүәлләгәндә мәшәҡәттәрҙе, матди сығымдарҙы кәметеү. Шулай уҡ ҡарар дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәрҙең сифатын күтәреүгә лә булышлыҡ итәсәк.Мәғлүм булыуынса, дәүләт ойошмаларының сайттарында теркәлеүселәрҙең һаны йылдан-йыл арта бара, бигерәк тә пенсия, һалым, юл хәрәкәте ҡағиҙәләренә бәйле эштәр күпселек осраҡта Интернет селтәре аша теүәлләнә. Шуға күрә яңылыҡты компьютер менән дуҫ булғандар һәм аҡыллы машинаны етди ҡабул итмәгәндәр араһындағы тигеҙһеҙлекте бөтөрөү тип тә ҡабул ҡылырға була. Ысынлап та, нанотехнологиялар заманында инстанциянан инстанцияға, чиновниктан чиновникка ҡағыҙ ташып йөрөү мәғәнәһеҙлек кеүек тойола. Сөнки уртаҡ база булған осраҡта, компьютер аша граждан тураһындағы тейешле мәғлүмәтте белеү – ике минутлыҡ эш.Бәғзе берәүҙәрҙең контора тупһаһын тапамаҫ өсөн шәхси компанияларҙың белешмә йыйыу хеҙмәтен ҡулланғаны ла билдәле. Сираттан ҡурҡмаған уңғанбайҙар һинең өсөн бар эште башҡара, әлбиттә. Мәгәр, аҡсаһын да ҡайырып түләтәләр. Миҫал өсөн, һеҙҙең водитель танытмаһына медицина белешмәләрен йыйһалар, яҡынса 1,5 – 3 мең һум түләргә тура киләсәк, шул уҡ ваҡытта наркологик һәм психодиспансерҙың белешмәләрен тик шәхси рәүештә генә алырға була. Уларҙың да хаҡы арзан түгел!Шулай итеп, бынан һуң дәүләт хеҙмәте алырға теләгән граждандан 85 төрлө белешмәне талап итмәйәсәктәр. Әлегә тиклем ул ҡағыҙҙарһыҙ эшегеҙҙе теүәлләү мөмкин булмаһа, хәҙер ҡыйыу рәүештә водитель хоҡуғынан мәхрүм итеү, юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен боҙоу, хөкөмгә тарттырылыу, енәйәти эҙәрлекләү факттары, сит ил гражданын иҫәпкә ҡуйыу тураһындағы һәм башҡа белешмәләрҙе йыйып ыҙаламаһағыҙ ҙа була – дәүләт хеҙмәте күрһәткән орган быны үҙаллы эшләйәсәк.Шулай ҙа ваҡытынан алда ҡыуанмайыҡ: белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙә ведомство-ара хеҙмәттәшлек яйға һалынмаған, тәүге осорҙа ҡытыршылыҡтар булыуы ихтимал. Бигерәк тә был хәл федераль һәм урындағы власть органдары араһындағы ведомство-ара бәйләнешкә ҡағыла. Икенсе яҡтан, хөкүмәт ҡарары ил граждандары тураһында етерлек мәғлүмәт тупланғанын аңлата.Кәңәш бер: хоҡуҡтарығыҙҙы белегеҙ, ҡануниәт менән танышығыҙ, белемһеҙлек арҡаһында артыҡ, сығым-сарыфлы эштәр эшләп йөрөмәгеҙ! Бынан һуң төрлө инстанциялағы бәғзе чиновниктың әүҙемлегенә өмөт итеп юлларға кәрәкмәгән ҡайһы бер белешмәләрҙең исемлеген тәҡдим итәбеҙ (тағы ла тулыраҡ мәғлүмәт менән Рәсәй Хөкүмәте сайтында танышырға мөмкин):Граждандың хеҙмәт ветераны танытмаһын юғалтыу буйынса Рәсәй эске эштәр органдарына мөрәжәғәт итеү факты тураһында (Эске эштәр министрлығы);Транспорт сараһына идара итеү хоҡуғынан мәхрүм итеү тураһында (Эске эштәр министрлығы);Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге өлкәһендә административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында (Эске эштәр министрлығы);Хөкөмгә тарттырылыу (тарттырылмау) һәм (йәки) енәйәти эҙәрлекләү йәки эҙәрлекләүҙе туҡтатыу факттары, эҙләүгә иғлан ителгән булыу тураһында (Эске эштәр министрлығы);Рәсәй гражданы паспортының үҙ көсөндә булыуы (булмауы) тураһында (Эске эштәр министрлығы);Рәсәй гражданының йәшәгән урыны буйынса теркәлеүе тураһында (Эске эштәр министрлығы);Рәсәй гражданының ваҡытлыса торған урында теркәлеүе тураһында (Эске эштәр министрлығы);Пенсионерҙы матди тәьмин итеүҙең дөйөм суммаһы тураһында;Торлаҡ һатып алыу буйынса дәүләт торлаҡ сертификатын алыу, ҡаплау йәки алмау тураһында (Оборона министрлығы);Ағымдағы финанс йылында төрлө кимәлдәге бюджеттарға фактик түләнгән һалымдар тураһында (Федераль һалым хеҙмәте);Рәсәй һалым һәм йыйыуҙар ҡануниәтен боҙоу буйынса һалым, йыйым, пеня, штрафтар буйынса бурыс булыуы (булмауы) тураһында (Федераль һалым хеҙмәте);Ғаиләнең (яңғыҙ йәшәүсе граждандың) дөйөм килемен иҫәпләгәндә пенсия һәм башҡа түләүҙәрҙең күләме тураһында;Холоҡ төҙәтеү учреждениеһында булыу тураһында (Федераль яза башҡарыу хеҙмәте);Хәрби хеҙмәткәрҙең (хеҙмәткәрҙең) хәрби (йә башҡа) хеҙмәт үтеүе тураһындағы документтарҙан мәғлүмәттәр.

fasttext_language: ba


title: Дин әһелдәре өсөн берҙәм форма тегеләсәк

maintext:
Республиканың Диниә назараты хеҙмәткәрҙәре һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты осрашыу үткәрҙе. Унда дингә аяҡ баҫҡан милләттәштәребеҙгә милли биҙәктәр тегелгән кейемдәр тектереү мәсьәләһе ҡаралды.
Был юҫыҡта БЮТ каналының комментаторы, “Йома”, “Иман” тапшырыуҙарының авторы Морат Лоҡманов: “Шәриғәт ҡанундарына ярашлы тегелгән матур милли кейемдәр күренгеләй, шуға күрә лә эште баш кейеменән башларға, милли орнаменттар, һәр ырыуҙың тамғалары сигелгән түбәтәйҙәрҙе брендҡа әйләндерергә кәрәк”, – тине. Тимәк, башҡорт мосолмандары ла милли кейемдә йөрөйәсәк. Өҫтәүенә унда шундай деталдәр индереп, был кейемдәге кешенең дәрәжәһен, халыҡ алдында биләгән урынын танытыу мөмкинлеге уйланылды. Кейемдәрҙең дизайнын уйлау, тектереү ысулдары мәсьәләһен хәл итеү өсөн Өфөнөң махсус уҡыу йорттарына заказ бирергә тәҡдим индерелде. Өфө дәүләт нефть техник университетының иҡтисад һәм сервис институты, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты һәм төрлө колледждар араһында был йәһәттән конкурстар ойошторорға ҡарар итте йыйылышта ҡатнашыусылар.
Шул ыңғайҙан Өфөнөң Салауат һәйкәле майҙанында милли асылды сағылдырған дини кейемдәрҙе халыҡ араһында популярлаштырыу буйынса Түбәтәй байрамы ойоштороу ҙа күҙ уңында тотолдо.


description: Республика етәксеһе Рөстәм Хәмитов ошо көндәрҙә Хөкүмәт йортонда Инвестиция климатын яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советы ултырышын үткәрҙе. Унда 2016 йылдың тәүге яртыһындағы инвестиция эшмәкәрл

title: Юғалтыуҙар юлындағы табыштар

maintext: Унан алдараҡ уҙғарылған Халыҡ-ара Петербург иҡтисади форумында (ПМЭФ-2016) Стратегик инициативалар агентлығы (АСИ) генераль директоры Андрей Никитин баһалауынса, Башҡортостанда һуңғы йылдарҙа инвестиция мөхитен яҡшыртыу өсөн байтаҡ эш башҡарылған һәм АСИ рейтингы буйынса төбәк иң көслө 20 субъект иҫәбенә ингән. Шул уҡ ваҡытта республика Рәсәй төбәктәренең иҡтисади үҫеш рейтингында байтаҡҡа юғарыраҡ – 10-сы урынды биләп, тормош сифаты буйынса лидерҙарҙан ныҡ ҡалыша (РИА-Рейтинг агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы – 21-се урын), кеше потенциалы үҫеше индексы (ИРЧП) буйынса ла 18-се урында ғына ҡала (ПРООН – БМО үҫеш программаһы рейтингында). Йәғни республика етештереү буйынса лидерҙар иҫәбенә инеп, ҡулланыу йәһәтенән шаҡтай ҡалышып килә. Был дисбалансты төҙәтеү өсөн иң тәүҙә халыҡтың килемен арттырыуға йүнәлтелгән һөҙөмтәле саралар талап ителә. Республикала инновациялы яңы иҡтисад тармаҡтарын хәстәрләй башлау бөгөндән үк алғы планға сыға.Инновациялы үҫеште тотҡарлаған факторҙарға килгәндә, уларҙың иң ауырҙары, әлбиттә, Рәсәйҙәге эске иҡтисади көрсөккә бәйле. Һуңғы осорҙа был факторҙарға Көнбайыш илдәре ҡулланған санкциялар өҫтәлде. Улар, бер яҡтан, Рәсәй өсөн алдынғы, юғары технологияларға юлды япһа, икенсе яҡтан, ҙур кредит линияларын туҡтатыуға килтерҙе. Заманында Башҡортостан, мәҫәлән, Германияның кредит линияларын ҡулланып, байтаҡ заманса ауыл хужалығы техникаһы алып өлгөрҙө. Бөгөн Рәсәйҙә хатта иң алдынғы тип иҫәпләнгән предприятиеларҙа ла төп фондтар ныҡ иҫкергән һәм конкурентлыҡҡа һәләтле яңы быуын продукцияһы етештереү өсөн яраҡһыҙ. Деградация хәленә етешкән фондтарҙы яңыртырға финанс сығанаҡтары етешмәй. Айырым предприятиелар, инициатива күрһәтеп, валюта кредиттарына заманса техника алып, сит ил аҡсаларының Рәсәй һумдарына ҡарата курсы ҡырҡа күтәрелгәс, банкрот хәлендә ҡалды. Хөкүмәт иһә уларға ярҙамдан ситләште, шул уҡ ваҡытта “импортты алмаштырыу” юлдарын эҙләүҙе тәҡдим итте. Ләкин инновациялы үҫеш өсөн яңы быуын техника (станоктар, ҡорамалдар) байтаҡ кәрәк, ә күпселек осраҡтарҙа алдынғы техника етештереүҙә донъя кимәлендә монополист һәм лидерҙар – Рәсәйгә ҡарата санкциялар ҡулланған Көнбайыш илдәре.Илдәге көрсөк оҙайлы, системалы төҫ алып, 2009 йыл башында уның яңы көслө тулҡыны төҫмөрләнә башлағас, ошо сәбәпле ҙур борсолоу белдергән Рәсәй Фәндәр академияһының Ижтимағи фәндәр бүлеге эргәһендәге Проблемалы анализ һәм дәүләт-идаралыҡ проектлау үҙәге “Көрсөккә ҡаршы һәм стратегик программа” төҙөгәйне. Ләкин Хөкүмәт уны ла, Фәндәр академияһының башҡа ғилми үҙәктәре тәҡдим иткән проекттарҙы ла ҡабул итмәне. Сәбәбе иһә, программа авторҙары аңлатыуынса, шунда: ул осорҙа дәүләт етәкселәре лексиконында “донъя финанс көрсөгө эҙемтәләренә ҡаршы көрәш сәйәсәте” терминологияһы рәсми төҫ алып, уға ярашлы, сәбәптәрҙе ситтә – океан аръяғында эҙләнеләр һәм бәлә сығанағын донъя валютаһы булған долларҙа күрҙеләр. Ғәмәлдә был бөгөнгө донъя иҡтисадының нигеҙҙәрен инҡар итеүгә тиң булды. Әммә ысынбарлыҡ яйлап бөтәһен дә үҙ урынына ҡуйҙы: оҙаҡламай рәсми ҡараш бер аҙ үҙгәрә төштө һәм сәбәпте, ниһайәт, үҙебеҙҙәге һәләкәтле хаталарҙа – 90-сы йылдарҙа ҡабул ителгән иҡтисад моделендә күрә башланылар. Модель нигеҙендә – энергетик сеймал ресурстарына хужа булып алған олигархик лобби мәнфәғәттәре. Президент Владимир Путиндың ныҡлы позицияһы һәм ҡыйыу аҙымдары һөҙөмтәһендә олигархтарҙың позициялары ҡаҡшатылды былай. Әммә сеймал ресурстарына нигеҙләнгән иҡтисад моделенән ҡапыл ғына, инновацияларға нигеҙләнгән иҡтисад ҡоролошо булдырмайынса, баш тартыу ҙа мөмкин түгел.Бөгөнгө ауыр иҡтисади хәлдең бихисап аспекттарын һанап үтергә мөмкин, шуға күрә иғтибарҙы “иҡтисадтың көҙгөһө” тип иҫәпләнгән финанс системаһына йүнәлтәйек. Рәсәй Фәндәр академияһы инициативаһы буйынса төҙөлгән “Көрсөккә ҡаршы һәм стратегик программа” иң тәүҙә әйләнештәге аҡса массаһын көйләүҙе маҡсат итеп ҡуя. Бөгөн илдә әйләнештәге аҡса массаһында бик ҙур – ике триллион доллар самаһы яһалма дефицит булдырылған. Бының өсөн Үҙәк банктың эмиссия функцияһы тотҡарланып, ил иҡтисадының монетизация коэффициенты (тулайым эске продуктҡа ҡарата әйләнештәге аҡса массаһы) оҙайлы ваҡытҡа самаһыҙ аҙ күләмгә – 15 процентҡа тиклем кәметелде. Һөҙөмтәлә иҡтисад тамам хәлһеҙләндерелде. Һуңғы осорҙа күрһәткес 33 процент самаһы тәшкил итә, әммә был да бик аҙ. (Сағыштырыу өсөн: Япония – 236 процент, Ҡытай – 150 процент, Еврозона дөйөм алғанда – 168 процент. АҠШ Федераль резерв системаһы күрһәткесте рәсми рәүештә 83 процент тип билдәләй, әммә иҡтисади үҫеш темптары уның ғәмәлдә юғарыраҡ булыуын иҫбатлай. Ә долларҙың донъя валютаһы статусынан файҙаланып, Америка бөтә донъялағы капиталдың 40 процентын үҙ ҡулында тота. Шуға күрә АҠШ-тағы аҡса әйләнешен баһалауы бик ҡатмарлы).Иҡтисади үҫеш кисергәндә, яңы эш урындары асҡанда, эш хаҡын һәм социаль түләүҙәрҙе арттырғанда әйләнештәге аҡса массаһын күбәйтеү тәүшарт булып тора. Шул уҡ ваҡытта инфляцияға ҡаршы саралар ҙа күҙ уңында тотолорға тейеш. Көрсөк осоронда инфляцияны кәметеү маҡсатында эмиссияны тотҡарлау иһә бик ауыр эҙемтәләргә килтереүсән. Рәсәйҙә һуңғы йылдарҙа үткәрелгән ҡулайлаштырыу сәйәсәте ғәмәлдә финанслауҙы ҡыҫҡартыу менән сикләнеп, социаль өлкәне, мәғариф, мәҙәниәт, һаулыҡ һаҡлау һәм башҡа структураларҙы бик ауыр хәлгә ҡуйҙы. Хәҙер был процесс етештереү тармаҡтарына, хатта газ һәм нефть сәнәғәтенә ҡағыла башланы.Көрсөккә ҡаршы программаларҙың нигеҙен, алдынғы донъя практикаһы күрһәтеүенсә, инвестиция фондтары ойоштороу һәм уларҙың эшмәкәрлеген юғары килемле, перспективалы етештереү тармаҡтарына йүнәлтеү тәшкил итә. Әлбиттә, сауҙаға, сеймал тармаҡтарына һалынған капитал йәһәтерәк әйләнеп, килемде лә тиҙерәк бирәсәк. Алдынғы технологияларға һалынған капиталдың иһә әйләнеш тиҙлеге түбәнерәк, килемде тиҙ генә алыуға иҫәп тотоп булмай. Әммә дәүләт мәнфәғәте кимәленән сығып ҡарағанда, күпләп яңы эш урындары булдырыу, конкурентлыҡҡа һәләтле продукция сығара башлау талап ителә.“Көрсөккә ҡаршы һәм стратегик программа” авторҙары, күренекле дәүләт эшмәкәре, сәйәсәт фәндәре докторы Владимир Иванович Якунин етәкселегендәге коллектив, норматив-хоҡуҡи документ – Рәсәй Федерацияһының Иҡтисади доктринаһы – дәүләт иҡтисади сәйәсәтенең төп хоҡуҡи сығанағы проектын тәҡдим итә. Якунин эшкә 100-ҙән ашыу эксперт йәлеп итеп, уларға 550 иҡтисади мәсьәлә ҡуя. Яуап итеп, ҙур коллектив 160-тан ашыу норматив-хоҡуҡи акт һәм ойоштороу-идаралыҡ тәҡдиме, махсус методологиялар һәм, иң мөһиме – Иҡтисади доктрина проекты әҙерләй. Ул документ иҡтисади идаралыҡты, олигархтарҙы ситләштереп, дәүләткә ҡайтарыуҙы нигеҙ итеп ала. Шулай уҡ иҡтисадты монетизациялауҙы тергеҙеү, төбәктәрҙе һәм сәнәғәт тармаҡтарын адреслы, урындағы компетенцияларға һәм структураларға ҡарап инвестициялау тәҡдим ителә. Ғалимдар раҫлауынса, төп маҡсат итеп “сеймал иҡтисадынан” ҡотолоу һәм “аҡыллы иҡтисадҡа” күсеү ҡуйыла.Авторҙар бөгөнгө емерткес хаҡтар сәйәсәтенән баш тартыуҙы ла төп маҡсаттарҙың береһе тип иҫәпләй. Беҙҙәге законһыҙлыҡ шарттарында сауҙа өҫтәмәләренә норматив сикләү ҡуйылмай һәм “бөтәһен дә ирекле баҙар көйләй” тип иҫәпләнә. Әммә “ҡырағай баҙар” иҡтисадты тарҡатыуға, хаҡтар артыуына ғына алып бара. Цивилизациялы баҙар шарттары өҫтөнлөк иткән илдәрҙә көрсөк осоронда хаҡтар төшөп, етештереүселәр һәм сауҙа өлкәһе тауарҙы тиҙерәк һатырға, яңы тауарға юл асырға тырышһа, беҙҙә иһә әлегә кире күренеш күҙәтелә: хаҡтар стихиялы рәүештә формалашып, өҙлөкһөҙ күтәрелә; сауҙа өлкәһе барлыҡ сығымдарын ҡулланыусы иңенә һала, сөнки илдә сауҙа өҫтәмәләренә норматив сикләү ҡуйған закон юҡ (миҫал өсөн: АҠШ-та сауҙа өҫтәмәләрен һәр айырым штат үҙ закондары аша көйләй, илдә улар уртаса 11 процент тәшкил итә, Аляска кеүек алыҫ урынлашҡан шарттарҙа юғарыраҡ булыуы ихтимал, әммә 17 проценттан артырға тейеш түгел). Хаҡтар иҡтисадта көйләүсе ролен үтәргә тейеш, ә беҙҙәге сикләнмәгән хаҡтар, программа авторҙары раҫлауынса, емерткес факторға әйләнә. Оппоненттар иһә, норматив сикләүҙәр сауҙа системаһын тарҡатып, тауар дефицитына һәм хаҡтарҙың артабан артыуына килтерәсәк, тип раҫлай. Әммә хаҡтарҙы көйләүсе норматив-хоҡуҡи база булдырылырға һәм ашығыс рәүештә эшләй башларға, иҡтисадты көйләүсе төп регуляторҙарҙың береһенә әйләнергә тейешлеге бәхәсһеҙ.Республикала инвестиция мөхитен яҡшыртыу өсөн күп эш башҡарыла. Был йүнәлештә һәр төбәктең мөмкинлектәре инновация потенциалы аша баһалана һәм инвесторҙарҙы иң тәүҙә ошондай урындар ҡыҙыҡһындыра. Иҫәпләү методикалары төрлөсә булһа ла, һәр төбәктең дөйөм инновация потенциалы күрһәткесе, ғәҙәттә, түбәндәге айырым күрһәткестәр аша билдәләнә:– етештереү ҡеүәте;– технологик ҡеүәт;– фәнни ҡеүәт;– махсус белем биреү ҡеүәте;– коммуникациялар ҡеүәте;– информация ҡеүәте;– маркетинг ҡеүәте;– интеллект ҡеүәте;– инновация күләме ҡеүәте.Күрһәтелгән һәр айырым потенциал буйынса төбәктәрҙе үҙ-ара сағыштырып ҡарап, ҡайҙа ниндәй тармаҡҡа һәм ниндәй күләмдә инвестициялар йәлеп итеү мөмкинлеген билдәләп була. Республиканың айырым сәнәғәт тармаҡтарындағы мөмкинлектәрҙе барлап, нәҡ алда күрһәтелгән һәм төбәктең киләсәктәге иҡтисади һәм социаль үҫешен ышаныслы тәьмин итә алырлыҡ юғары перспективалы нефть эшкәртеү, автомобилдәр эшләү һәм авиация сәнәғәттәре өлкәһендәге компетенцияларҙы һәм структураларҙы һаҡлау, артабан үҫтереү көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала.


description: Танылған башҡорт ҡурайсыһы Роберт Юлдашев үҙенең “Ҡурайсы” төркөмө менән “Тылсым Көҙ-2016” (“Оберег Осень-2016”) фестивалендә сығыш яһаны. Мәскәүҙә уҙғарылған был сарала этник музыка өлкәһен

title: Һыҙҙырт, ҡурай, шатлыҡ моңдарын


description: Тауыҡтар аҙыҡ төрләмәй. Шуға ла бирелгән ашлыҡтан тыш та үҙҙәренә ем таба ала. Ләкин был эште ҡоштарҙың үҙҙәренә генә ҡайтарып ҡалдырмай, өҫтәмә ризыҡ та әҙерләү мөһим. Йомортҡа, ит бик күп

title: Һәйбәт ашатһаң, улар ҙа буш итмәҫ

maintext: Ҡош ите, бигерәк тә йомортҡаһы аҡһымға бай. Әгәр бирелгән ашламаларында ул тейешле кимәлдә булмай икән, тауыҡтар уны бер ҡайҙан да тапмай. Бигерәк тә ҡыш көндәрендә. Аҡһым үҫемлектән, малдарҙан алынған ризыҡта була. Икенсеһендә бигерәк тә файҙалыраҡ, сөнки уларҙа күпләп аминокислоталар барлыҡҡа килә. Ундай аҙыҡтарға барлыҡ һөт ризыҡтары инә. Балыҡ сәнәғәте, ит комбинаттары ҡалдыҡтары ла ифрат күп аҡһым тәшкил итә. Үҫемлектән алынған аҡһымлы аҙыҡтарҙан көнбағыш, соя, борсаҡ һәм башҡа ҡуҙаҡлылар ҡалдыҡтарын бирергә мөмкин.Улар ҡош тәненең йылылығын тәьмин итә. Шуға ла калориялы ашты ҡыш күберәк бирергә кәрәк. Бынан тыш, йомортҡа һалыуҙа, себештәрҙең үҫеүендә, иттең тәмен яҡшыртыуҙа майҙарһыҙ булмай. Аҙыҡтарҙан кукуруз менән һоло алмаштырғыһыҙ.Башлыса крахмал, шәкәр күп булған аҙыҡтар инә. Углеводтар организмдың эске ағзаларының, мускул системаһының эшләүенә булышлыҡ итә, энергия сығанағы булып тора. Углеводтарға бигерәк тә сөгөлдөр, кишер, картуф, ҡабаҡ бай. Шул уҡ ваҡытта был аҙыҡтарҙы күпләп биреү ҡоштарҙы һимертергә мөмкин. Ит өсөн тотолғандарға ярап ҡалһа ла, йомортҡа һалыусылар өсөн артығы кәрәкмәй.Минераль матдәләр аҙыҡтың төп өлөшөн тәшкил итә. Улар етешмәгән хәлдә ҡоштарҙың тәнендә үҙгәрештәр барлыҡҡа килә, ауырыуҙарға тиҙ бирешәләр. Әгәр ҙә тауыҡтар иркендә йөрөһә, башлыса минералдарҙы ерҙән таба. Организмы нимә талап итә, шуны ашай. Әгәр ҙә ситлектә, бикле һарайҙа тотолһа, кәм тигәндә кальций, фосфор, калий менән тәьмин итергә кәрәк. Кальций (Са) — ҡоштарҙың һөйәгенә, йомортҡаның ҡабығына мөһим булған матдә. Ул һөйәк ононда, аҡбурҙа, ағас көлөндә, йомортҡа ҡабығында, ҡабырсаҡтарҙа була. Ҡушымта рәүешендә иҙмәгә өҫтәргә кәрәк.Фосфор (Р) шулай уҡ ҡоштарҙың һөйәген нығытырға, үҫешенә кәрәк. Бынан тыш, ул организмдың башҡа матдәләрен һеңдерергә булышлыҡ итә. Фосфор һөйәк ононда күпләп була. Шулай уҡ монокальцийфосфат, дикальций фосфат, фосфорин һымаҡ матдәләр һатыла.Натрий (Na) аҙыҡ алмашыуына булышлыҡ итә. Төп сығанағы — аш тоҙо, ләкин уны күпләп бирергә ярамай. Шуға ла тоҙҙо көнөнә ҡош башына бер грамм иҫәбенән һалалар.Был һүҙ vita тигәндән, беҙҙеңсә “ғүмер”ҙән алынған, йәғни ғүмер биреүсе матдәләр. Аҙыҡта һиҙелерлек тә булмайҙар, ләкин уларһыҙ ҙа мөмкин түгел. А, В, Д витаминдары етешмәһә, ҡоштарҙа авитаминоз ауырыуы башлана: үҫеше тотҡарлана, рахит башлана, инфекцияға тиҙ бирешә, тиҙ һалҡын тейә.А витаминын “үҫеш витамины” тип йөрөтәләр. Ул аҙ булһа, ҡоштарҙың үҫеше тотҡарлана. А витаминына ҡуҙаҡлы культураларҙың япраҡтары, һабаҡтары, кәбеҫтә, кишер, кукуруз, ҡабаҡ, кесерткән, бәпембә бай.Д витамины организмға башҡа минераль матдәләрҙең таралыуына, һеңеүенә булышлыҡ итә. Етешмәһә, рахит (һөйәктәрҙең ҡыйшайыуы, үҫешмәүе) барлыҡҡа килә. Д витаминының төп сығанағы — балыҡ майы, ҡоро сүпрә (дрожжи). Ҡышын балыҡ майын иҙмәгә тәүлегенә ҡош башына 1,5 грамм иҫәбенән һалалар. Йәйен иркендә йөрөгән тауыҡтар витаминды ҡояш нурында үҫкән үҫемлектәрҙән ала.В витамины етешмәһә, фалиж һуғыу осрағы барлыҡҡа килә, йомортҡаһынан себештәр сыҡмай. Витамин сүпрәлә, һөт ризыҡтарында, балыҡ ононда, шыттырылған бойҙай, һоло, арпала күп була. Шулай уҡ ҡышын силос биреү ҙә файҙалы.


description: Шулай йырлаған был биш йәшлек сая ҡыҙ кем икән? Башҡортостандың буласаҡ халыҡ артисы Мәғфирә Ғәлиева ул. Башҡорт сәхнәһендә уның кеүек алтмыштан ашыу донъя халыҡтары телендә йырлаған башҡа й

title: Моңло йырға тиң ғүмер

maintext: Кешенең күңел байлығы уның тыуған яҡтарына бәйле, тиҙәр. Мәғфирә Ғәлиева апайҙың тыуған яҡтарынан ижад кешеләре лә, ғалимдар ҙа, хәрбиҙәр ҙә күп сыҡҡан. Ә төп ерҙә – атайсалда киң күңелле, йыр-моңға ғашиҡ игенселәр, малсылар йәшәй. Тәбиғәте лә иҫ киткес матур. Сылтырап ағып ятҡан шишмәләр ҙә, үркәс-үркәс тауҙар ҙа, емеш-еләккә бай ҡыуаҡлыҡтар ҙа бар бында. Өҫкәлек буйҙары үҙе генә ни тора?!Мәғфирә апай менән дә килгәнем булды Ейәнсураға, бер үҙем дә. Ни өсөндөр уның менән килгәндә мин был яҡтарҙың халҡын да, тәбиғәтен дә нығыраҡ аңлайым һымаҡ ине. Бәлки, яңғыҙ килеүемдә күңелемә Мәғфирә апайҙың йырҙары, уның тыуған яҡтарын күреп һоҡланыуын күреү, шатланыуына ҡыуаныу етешмәгәндер.Өфөлә күрешкән саҡтарҙа ла Мәғфирә апай яҡташтарын, туғандарын, тыуған ауылы Урта Муйнаҡты, бала саҡтарын иҫкә алмайынса ҡалманы. Уның һәр һөйләгәне ауылдаш әхирәттәренең, еңгәләренең иҫтәлектәре менән ҡушылып, кинокадрҙағы һымаҡ күҙ алдынан үтә....Бына ҡыйылып киткән ҡара ҡашлы, ергә төшөп торған һәлмәк пар толомло, ҙур ҡара күҙҙәренә бөткөһөҙ һағыш тулған кескәй ҡыҙыҡай иҫке генә ауыл клубы сәхнәһендәге ултырғысҡа баҫып, “Ашҡаҙар” көйөнә йырлай.Ә һүҙҙәре бәләкәй йырсы тарафынан үҙгәртелгән:Атаҡайым китте, ай, һунарға,Өҫкәлекәй буйы шәшкегә.Шәшкеләргә китеп вафат булды,Етем ҡалды башым йәш көйгә.Ауыл халҡы тын да алмай тыңлай. Кемдер яулыҡ осона күҙ йәшен һөртә. “Ай, балаҡай, ҡайһылай үҙәктәрҙе өҙә бит, ә”, – тип көрһөнөп ҡуя.“Малайҙар араһында үҫкәнгәме, йәштән үк сая ла, шаян да, егәрле лә булды беҙҙең Мәғфирә, – тип хәтерләй ауылдаштары. – Ә инде һуғыш осоронда үҫмер генә көйө арбаға аяғүрә баҫып, малайҙарса һыҙғырып ат ҡыуа, колхозға ла, өйгә лә утын-бесән ташый ине ул. Шуға күрә ауылдың йәштәш малайҙары унан бер аҙ ҡурҡыңҡырай ҙа ине шикелле”.Матур тауышлы икәнен белеп алғас, үҙешмәкәр түңәрәк ойоштороп, кистәрен ауылдан ауылға концерт-спектаклдәр ҡуйып йөрөгән ауыл уҡытыусылары “бәйләнеп ала”. Әсәһе Мөғлифә инәйҙе төрлөсә өгөтләп алып китәләр ҡыҙҙы кисәгә. Кескәй артистканың үҙенең дә барғыһы килеп тора шул. Нисек ебәрмәйһең инде?!Ә тәүге тапҡыр сәхнәгә сығыуы биш йәшендә була. Уны Мәғфирә апай былай һөйләгәйне: “Мәктәбебеҙ ҙур булды. Шуға күрә Өфөнән артистар йыш килә торғайны. Уҡытыусы булып эшләгән атайым менән әсәйем мамыҡ шәлгә төрөп, күтәреп кисәләргә йөрөттө. Бер заман Ырымбур артистары ла килде. Мәктәп шығырым тулы. Халыҡ тын да алмай тыңлай. Ул саҡта тамашасылар бигерәк ныҡ ихлас ине шул. Әле лә хәтеремдә: бер артист тоҡтан берәй ҡош-ҡорт йәки мал-тыуар һүрәте ала ла уға ҡарап таҡмаҡ әйтеп йырлай:Был сусҡаны хәрәм, тиеп,Аҫырамайса ҡалмағыҙ.Ул ит бирә, ул май бирә, –Шуны, туған, аңлағыҙ.Үҙенә күрә пропаганда-агитация эше булғандыр инде.Артистар киткәс, етенселә уҡып йөрөгән Абдрахман ағайымдар ҙа ошондай уҡ номерҙар менән концерт әҙерләне. Мин улар артынан ҡалмай, тоҡ йөкмәп, таҡмаҡ сығарып, йырлап йөрөнөм. Ағайымдарға ла өйрәтәм әле. Байрам килеп еткәс, әлбиттә, улар мине сәхнәгә алып сыҡмай. Ә минең бик тә йырҙарымды халыҡҡа йырлап күрһәткем килә. Хәлемде әсәйем генә аңлай. Ул ҡатырға ҡағыҙға матур итеп ҡаҙ һүрәте төшөрөп бирҙе. Икәү һөйләшкән буйынса, бер нисә номерҙары бөтөп, яңы артист сығыр алдынан ғына, һүрәтемде тотоп, сәхнәгә йүгереп менәм һәм йырлай ҙа башлайым:Ҡыйғаҡ-ҡыйғаҡ ҡаҙ ҡысҡыра,Ниндәй моңло ҡаҙ икән?Үҙе йырлай, үҙе илай,Ниндәй моңло ҡыҙ икән?!Алып барыусы һәм башҡа концертта ҡатнашыусылар аптырап, ҡаушап ҡалған, халыҡ көлә-көлә ҡул саба. Мин йырлап та бөттөм, әсәйемдең ҡуйынына килеп тә сумдым”....Ә шулай ҙа Мәғфирә Ғәлиева һигеҙенселә уҡығанда ла сәхнәне ғүмерлек эш урыны булыр тип өмөт итмәй.Илһамлының тоҡомдарында ла бөтәһе уның һәләтенә эйә була алмай. Бына Башҡортостандың халыҡ артисы Мәғфирә Ильяс ҡыҙы Ғәлиеваның үҫкән ғаиләһенән бер ул ғына профессиональ йырсы булып китә. Өс ҡустыһы, һәйбәт кенә йырлаһа ла, тормош көтөү өсөн башҡа һөнәрҙәрҙе һайлай.Бөтә Башҡортостанда данлыҡлы йырсы-импровизатор Хисаметдиндың йыр сәнғәтен дауам иттереү миссияһы уның Мөғлифәһенең берҙән-бер ҡыҙы Мәғфирә иңенә төшә. Тәүге балалары гел үлеп торғандан һуң оҙаҡ көтөп, Аллаһ Тәғәләнән инәлеп һорап алған бала була киләсәктә сәхнәләрҙе моңға күмер йырсыбыҙ.Өлкәндәрҙең һөйләгәнен ошолай иҫенә төшөрә ине ул: ‘‘Ҡартатайым Хисаметдин һүҙ оҫтаһы, көй сығарып йырлаған сәсән генә түгел, үләндәр менән дауалаған халыҡ табибы ла, ауыл тарихын, нәҫелдәр шәжәрәһен өйрәнеүсе лә, ауылда иген үҫтереп, күпләп мал аҫрап йәшәгән хәлле, абруйлы кешеләренең береһе лә була. Кәңәш һорап, им-дауа өмөт итеп, матди ярҙам көтөп килгән яҡташтарының һүҙен кире ҡаҡмай. Шуға ла халыҡ уны яҡын күрә. Хатта 30-сы йылдарҙа, кулак исеме тағып, Себергә ебәреүҙән дә ауылдаштары уны күмәкләп яҡлап, ситкә ебәрмәй алып ҡала”.Урта Муйнаҡҡа биш саҡрым алыҫлыҡтағы Ҡырғыҙ (хәҙер уны Түбәнге Муйнаҡ тип йөрөтәләр) ауылында тыуып үҫкән Мәғфирәнең атаһы Ильяс Хисаметдин уҙамандың ат ҡараусыһы булып эшләй. Егәрле, сибәр егет хужаһының кесе ҡыҙы Мөғлифәгә ғашиҡ була. Ҡыҙыҡайҙың да уға күҙе төшә. Был хаҡта ата-әсәләренә белгертмәҫкә тырышһалар ҙа, бер-береһе менән осрашҡанда күҙҙәрҙең осҡонланып китеүенең сәбәбен күпте кисергән аҡыллы кешеләр нисек аңламаһын инде?! Ильяс Хисаметдин байға ҡыҙын кәләшлеккә һорап мөрәжәғәт итеү хаҡында хыял да итә алмай. Ат көтөүсеһенә бирә буламы инде шундай затлы, хөрмәтле кеше үҙенең йәндәй күргән һылыуҙарҙан-һылыу кинйәкәй ҡыҙын.Ләкин атай кешенең уйҙары икенсерәк була. Өлкән ҡыҙҙарымдың кейәүҙәрен үҙем һайлап хәлле кешеләргә бирҙем, ләкин ғаилә бәхете күрмәй йәшәйҙәр, Мөғлифәм, хеҙмәтсе булһа ла, үҙенең яратҡанына насип итһен, бәхет кисереп йәшәһен, тип ғашиҡ йәштәргә фатихаһын бирә.Заман елдәренең ҡайһы яҡҡа иҫеүен һиҙепме, ҡыҙыма тиң булһын типме, кейәүен Ырымбурға, тирә-яҡта дан тотҡан Каруанһарай педагогия училищеһына уҡырға ебәрә. Мөғлифәне лә алты айлыҡ уҡытыусылар курсында уҡыта.Матур башланып китә бер-береһен өҙөлөп яратҡан йәштәрҙең уртаҡ тормошо. Үҙ райондарындағы Ауырҙа ауылы мәктәбенә эшкә урынлашалар. Ауыл клубтарында тәүге спектаклдәр, концерттар ойоштороу тиһеңме, халыҡ араһында уҡытыу-мәҙәни эштәр алып барыу – бөтәһе лә уҡытыусылар иңендә.Ильяс ойоштороу эштәре менән мәшғүл, Мөғлифә – торғаны менән сәхнә йондоҙо: шиғыр ҙа һөйләй, килештереп бейей ҙә, ә инде халыҡ йырҙарын һәм заман таҡмаҡтарын башҡарыуға уға еткән кеше юҡ. Саҡ уҡырға ингән Мәғфирәне лә сәхнәгә мендерәләр. Ул инде өс-дүрт йәшлек сағынан моңло тауышы менән күрше апай-инәйҙәрҙе әсир иткән кеше. Ҡайһылары концертҡа Мәғфирәне тыңлар өсөн генә килә.– Собханалла, күҙ генә теймәһен, ниндәй моңло, оҙон халыҡ йырҙарын һис боҙмай йырлай бит әле. Әртискә булыр был...– Хисаметдиндың ейәнсәре шул. Алма ағасынан алыҫ төшмәй...Ҡарлуғас ҡанаты кеүек ҡыйылып торған ҡара ҡашлы, яҡты нур сәсеп торған ҙур ҡара күҙле ҡыҙыҡай тамашасыларҙың һоҡланыу тауыштарын ишетеп, тағы ла дәртләнеп, батырайып китә. Олатаһы сығарған “Ата зары” тигән йырҙы ла башҡарып ҡуя:Ашағым да килә, йотоп булмай.Тамағымда тора бер төйөн.Ир ҡорона ингән ғәзиз балаңЙәшләй вафат булһа, шул ҡыйын...Үтә лә һағышлы был йырҙың тарихы ла фажиғәле шул.Хисаметдиндың ғәзиз улдарының береһен Орск ҡалаһы эргәһендә атып китәләр. Уның артынан килгән сәсән атаһы тау башына менеп әлеге йырҙы йырлаған. Быны ишеткән кешеләр күҙ йәштәрен тыя алмай.Донъяла ғәжәп хәлдәр, башҡа килмәҫтәй ысынбарлыҡтар алға килеп баҫа. Ошо хәлгә бер нисә тиҫтә йыл үткәс, олатаһының был йыры менән ейәнсәре Мәғфирә Ғәлиева П. Чайковский исемендәге консерватория уҡытыусыларын хайран ҡалдыра. Ул был йырҙы олатаһы хөрмәтенә тип яҙҙыра. Уны башҡа артистар ҙа ошо исемгә бәйләп йырлай.“Әсәйемде дүрт бала менән яңғыҙ ҡалдырып, үтә лә йәшләй вафат булды шул атайым. Ике туған ағайымдың йөк машинаһында төнгө юлда тау түбәненә тәгәрәгәндәр. Миңә һигеҙ йәш, бәләкәй ҡустыма ике генә ай була...” – тип һөйләне Мәғфирә апай.Атайһыҙлыҡ үҙен тиҙ һиҙҙертә. Быға тиклем ғаиләнең иркә ҡыҙы булып үҫеп килгән Мәғфирәнең елкәһенә донъя көтөү, бала-саға, мал-тыуар ҡарау, колхоз эшендә ең һыҙғанып ҡатнашыу бурыстары төшә.Ауылда ике ҡыҙыҡайҙың исеме Мәғфирә була. Һәләк булған Ильяс ҡыҙын “етем Мәғфирә” тип йөрөтәләр. Мәғфирәнең киләсәккә яҡты хыялдар тулы кескәй йөрәге өҙгөләнә. “Атай булмағас, ситкә китеп уҡып, уҡытыусы ла, духтыр ҙа була алмам инде”. Ҡанаттары ҡайырылды шул хәҙер, тиҙерәк ауылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, ҡайҙалыр эшкә китәһе ине, әсәһенә туғандарын ҡарарға ярҙам итергә кәрәк булыр. Атаһын һағыныу һағышынан күңелдә йыр тыуа. Ауыл ситендәге ағастарҙы ҡосаҡлап, илай-илай йырлай Мәғфирә:Икенән дә үргән ҡара сәсемЙылан ғына булып китһәсе,Ер аҫтыҡайынан юлдар һалып,Атаҡайым ҡайтып килһәсе.Етем ҡалған ғаиләнең шәхси хәсрәттәренә ил ҡайғыһы ла ҡушыла. Миллиондарса баланы етем итеп, яҡты өмөттәр менән йәшәгән халыҡтың донъяһын туҙҙырып, мәңге төҙәлмәҫлек күңел һәм тән яралары һалып, Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Уға тиклем ауылда ике генә ҡыҙыҡайҙы етем тип йөрөтһәләр, һуғыш бөткәндә бөтә балалар ҙа тиерлек шундай була.Мәғфирә, Хисаметдин олатаһы нәҫеленә оҡшап, эре һөйәкле, физик һәм рухи яҡтан көслө үҫмер ҡыҙ булып үҫеп килә. Атҡа менеп тә саба, кәрәк булһа, уларҙы арба-санаға мисәүләп егеп, йөк ташый, бесән саба, кәбән һалыша, сүп утай, мал-тыуар ҡарай.Үҙен ирештерергә, кәмһетергә баҙнат иткән малайҙар уның эшләп ҡатыланған йоҙроҡтарынан шөрләй башлай. Ҡайһылары уның тәмен белеп өлгөрә.– Ҡуй, Мәғфирә ҡыҙым, малайҙарҙы йәберләмә, кейәү сыҡмаҫ бит үҙеңә, – ти шаярыу ҡатыш өгөт-нәсихәт менән күрше инәйҙәр.– Ә мин уларға сығаммы һуң әле?! Башҡорт егеттәрен яратмайым мин, урыҫҡа сығам! – тип инәйҙәрҙең йәнен көйҙөрә. Шаярып һөйләгән ошо һүҙҙәрҙең ысынға әйләнерен кем уйлаған инде ул саҡта...“Бына атайым иҫән саҡта уҡ әле Үзбәкстандан Мәүлиҙә исемле татар апайы беҙҙең ауылға күсеп ҡайтты. Ҡунаҡтарға шундай моңло итеп үзбәксә йырлай был. Минең дә уларҙы отоп алып йырлағым килә. Көн дә уның тирәһендә уралам. “Өйрәт әле, апай, ошо йырҙарыңды миңә лә”, – тим. “Үзбәктәр бит йырлап ҡына ҡалмай, баштарын үҙенсәлекле ҡыйшайтып, муйындарын борғолап башҡара, һин улай булдыра алмайһың бит”, – ти. Мин сәмләнеп китеп, барыбер килтереп сығарам тип, төнө буйы ул күрһәткәнде ҡабатланым, барыбер өйрәндем. Урыҫ һәм илебеҙҙәге башҡа халыҡтарҙың йырҙарын атайымдың ағаһының патефоны аша өйрәндем. Пластинкалары ла күп кенә ине уларҙың. Шул замандың мәшһүр йырсылары Әсмә Шайморатова, Гөлсөм Сөләймәноваларҙың йыр репертуары менән дә пластинкалар тыңлап таныштым. “Чапаев – герой” тигән ул осорҙоң популяр йырын, урыҫса белмәгәнлектән, бик боҙоп йырлағанмын икән. Быны Мәскәүгә уҡырға барғас ҡына аңланым.Өфөнән, Ырымбурҙан килгән артистарға, бигерәк тә үҙҙәре матур, үҙҙәре талантлы ирле-ҡатынлы сәхнә йондоҙҙары Рәғиҙә Янбулатова менән Арыҫлан Мөбәрәковҡа һоҡланып, концерттарҙы, спектаклдәрҙе ҡалдырмай йөрөһәм дә, артабан уҡыу, йәки сәнғәт юлын һайлау хаҡында уйлай ҙа алмай инем әле үҫмерлеккә аяҡ баҫҡанда. 11-12 йәштән беҙ, һуғыш осоро балалары, ныҡлап эшкә егелдек. Бына ошо саҡтағы бер хәлде әле лә күҙ йәшһеҙ хәтерләй алмайым. Сатнап торған һыуыҡ ҡышҡы көн. Ауылдаш апайҙарым менән урманда ағас бысабыҙ ҙа уны тракторға тейәп оҙатабыҙ. Апайҙар тиһәм дә, 15-18 йәшлек ҡыҙ балалар инде, ә мин 12 йәшем менән генә барам. Землянкаға инеп тамаҡ ялғап алабыҙ ҙа тағы эшкә тотонабыҙ. Минең хәлдән тайғанды күрептер инде: “Һин, Мәғфирә һылыу, бер аҙ эшләмәй, йырлап ҡына тор”, – тиҙәр. Мин шатланып риза булам. Әгәр йырсы булырымды белһәм, тамаҡты һаҡларға кәрәклеге иҫкә төшөр ине, бәлки”.Һуғыш бөткәс, иҫән ҡалҡан ир-ат тыуған ауылдарына ҡайта. Мәғфирәнең атаһы һуғыштан алда аварияла һәләк булһа ла, күңелгә гел ошо еңеүсе яугирҙәр менән ҡайтып инер кеүек. Мөғжизә булмаясағын иҫенә төшөрөп, йәшеренеп кенә илап та ала. Күңелен, әсәһе кеүек, йыр менән баҫырға өйрәнә ул. Ҡыҙының киләсәген уйлап, үҙенә ауыр булһа ла, Мәғфирәне район үҙәгенә IX класҡа уҡырға ебәрә Мөғлифә инәй.Ул осорға йыр-моңға, бейеүгә һәләтле балаларҙы райондарҙан йыйып Өфөгә алып киләләр, сәнғәт мәктәптәренә һәм башҡа уҡыу йорттарына урынлаштыралар. Күренекле композитор Ғәзиз Әлмөхәмәтов тырышлығы менән Мәскәү консерваторияһы эргәһендә башҡорт студияһы асылғас, шулай уҡ республика буйлап һәләтле йәштәр эҙләү ойошторола. Тирә-яҡ ауылдарға ла концерттар менән йөрөгәнлектән, Мәғфирәнең тарихҡа инеп ҡалған йырсы-сәсән Хисаметдиндың ейәнсәре икәнен райондаштары һәйбәт белә. Ул йылдарҙа филармонияла эшләп йөрөгән, уларға туған тейеш Өмбәт ауылынан Ҡадир Бакиров Мәғфирәне юллап Ейәнсураға килеп, тағы ла бер йәш һәләтле йырсы егет Сөләймән Абдуллин менән икеһен Өфөгә алып килә. “Йәш тә, белем дә консерваторияға инер өсөн етерлек түгел. Туғыҙынсыла ғына уҡып йөрөйөм. Ноябрь айы. Һыуыҡ. Өҫтә лә, аяҡта ла йүнле-башлы кейем юҡ, – тип иҫкә ала ул саҡты Мәғфирә апай. – Баш ҡала бейек өйҙәре, тигеҙ урамдары, кешеләрҙең, машиналарҙың күплеге менән хайран ҡалдырҙы. Опера театрында һайлап алыу бара. Бөтә нәмә ят. Күңел тула, тиҙерәк ҡайтып китке килә.Баныу Вәлиева, Халиҡ Заимов (улар икәнен аҙаҡ белдем) һәм башҡа күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре йыйылған. Баныу апай рояль артында. Роялдең ҡайһы яғына баҫып йырларға ла белмәйем. Баныу апай мине янына саҡырып, үҙе аҡ төймәләргә баҫып, музыкаль тауыш сығара ла: “Бына ошо нотаны ал әле’’, – ти. Мин нотаның ни икәнен дә аңламайым. Ҡулымдан тотоп, клавишаларға (уның да шулай әйтелгәнен аҙаҡ белдем) баҫтыра. Тауыш сыҡҡас, ҡурҡып китәм. “Йә йырлап күрһәт әле”, – тигәс, эскә йән инде. Быныһы инде минең өсөн яңылыҡ түгел. Мин сәмләнеп ҡартатайымдың “Xисам” тигән йырын һуҙып ебәрҙем.Конкурста алтмыш кеше ҡатнашҡайныҡ, етәү генә тороп ҡалдыҡ. 1953 йыл ине. Нимә көтә беҙҙе Мәскәүҙә?! Барып еткәнсә поезд тәҙрәһенән ҡарап барҙыҡ. Илашып та, йырлашып та алабыҙ. Ярай әле беҙҙең менән яҡташым Сөләймән Абдуллин да бар. Мәскәүгә киткәнсе беҙҙе магазинға алып барып бер ҡат кейендерҙеләр. Тик аяҡҡа яраҡлы итек табылманы. Ялан аяҡ йөрөп, ауыр эш эшләп аяҡтар тупаҫланып бөткән. Аптырағас, 42-се үлсәмле ирҙәр итеге алып бирҙеләр. Уға ла шатландым әле. Ярай әле, Мәскәүҙән ҡайтҡанда аяҡтарым 37-38 үлсәмдәге бейек үксәле матур туфлиҙар кейеп, сәхнәгә сығырлыҡ хәлгә килде”....Өр-яңы донъя асыу булған ғүмергә онотолмаҫлыҡ студент йылдары... Үҙенең төбәгендәге бер нисә ауылдан башҡа ер күрмәгән, урта мәктәпте лә тамамламаған, уныһы ла шул замандағы ауыл кимәлендә, эш араһында уҡылған, бер ҡайҙан да ярҙам өмөт итмәгән 16 йәшлек ауыл ҡыҙының Мәскәү консерваторияһында тәүге айҙарҙа ниҙәр кисергәнен күҙ алдына килтереүе ҡыйын.Быға тиклем бер урыҫ кешеһен дә күрмәгән, урыҫ телен йүнләп белмәгән Мәғфирәгә бер юлы шул телдән дәрестәр алырға ла, урта мәктәпте тамамларға ла тура килә.Түҙемлек, сыҙамлылыҡ, яуаплылыҡ, тырышлыҡ сифаттары кескәйҙән ҡанына һеңмәгән булһа, ошондай ауырлыҡтарҙы еңеп сыға алыр инеме икән ул?!Мәғфирә Ильяс ҡыҙы үҙен оло сәнғәт донъяһына алып ингән уҡытыусыларын һәр саҡ оло хөрмәт менән иҫкә ала. Уның бәхетенә үҙ хеҙмәтенә мөкиббән бирелгән, юғары мәҙәниәтле остаздарға эләгә ул. Илгә киң билдәле музыка белгесе Карин-Печкарев Василий Федорович уны тәүҙә IX класҡа һәм консерваторияның әҙерлек курсына урынлаштыра. Урыҫсаны өйрәтеүҙе лә үҙ өҫтөнә ала. Кариндың уҡыусыһы Ксения Масленкова һәм мәшһүр Лемешевтар менән бергә йырлаған Леакадия Дзержинская вокал дәрестәре алып бара. Уҡытыусылары М. Ғәлиеваға: “Диапазоның ҙур, бында уҡыу ваҡыты биш йыл ғына. Ғүмер буйы уҡырға кәрәк һиңә”, – тигәйнеләр.“Мәскәүгә тиҙ өйрәндем мин, – ти Мәғфирә апай. – Тәүге килгән кешеләр иҫе китеп ҡараған Кремль, метро, Ҙур театр, кистәрен тәҙрәләрендә төрлө уттар балҡыған бай магазиндарға ла битараф була белдем. Бәләкәйҙән хистәремде тышҡа сығарып барманым. Бөтә уй-теләгемде уҡыу биләне. Шул тиклем ерҙән белем алырға тип килгәс, уҡый алмай ҡайтып китеү минең өсөн оло трагедия булыр ине.Биргән стипендияны әсәйемә һалам. Уға әйтмәй генә өс ҡустым менән үҙҙәрен ҡалдырып китеүемдә үҙемде ғәйепле һанағанмындыр, өлкән апай булараҡ, тормоштары өсөн яуаплылыҡ та тойғанмындыр инде. Ә үҙем гел кешегә эшләп йәшәнем: керен дә, иҙәнен дә йыуҙым, тәҙрә таҙарттым, магазинға йөрөнөм, кофта, шәл бәйләнем, күлдәк тектем...Кистәрен театрҙарҙа опера, концерттар тыңларға тейеш инек. Галерканан ғына булһа ла урындарыбыҙ, студенттарҙы бушлай индерҙеләр.Мәскәүҙә тыңлаған тәүге операбыҙ Ҙур театрҙа ҡуйылған “Евгений Онегин” булды. Люстралар балҡый, ултырғыстар бәрхәт менән тышланған. Йырсыларҙың тауышы көслө, матур, тик нимә хаҡында һүҙ барғанын тәүҙәрәк аңлай алмай бер булдым. Әле лә әйтеүе оят: йоҡлап киткәнмен хатта. Көн буйына уҡып та, эшләп тә ныҡ ҡына арылған да шул.Яйлап үҙебеҙ ҙә опера арияларын үҙләштерә башланыҡ. Даргомыжскийҙың “Һыу һылыуы”нан Наташа, Чайковскийҙың “Евгений Онегин”ынан Татьяна, Моцарттың “Фигаро туйы”нан Керубино арияларын яратып һәм бик тырышып өйрәндем. Бигерәк тә итальян телендәге ариялар һәм йырҙар күңелемә яҡын булды. Дөрөҫөн әйткәндә, урыҫ телендәге арияларға ҡарағанда итальянсаларын алдараҡ та өйрәндем шикелле әле. Йәшлек тулҡыны булғандыр инде, бер ваҡыт Джонни Вайсмюллер төшөргән “Тарзан” фильмындағы Тарзан тауышы менән ҡысҡырып, консерватория профессорҙарын һәм студенттарын шаҡ ҡатырғайным. Кинола тауыш техник яҡтан көсләндерелгән, ә мин тамағымды ҡыҙғанмай үҙ тауышым менән Тарзанды ҡабатлайым. Уҡытыусыларым ҡото осоп: “Нимә эшләүең был, Магфирушка, тауышһыҙ ҡалаһың бит хәҙер. Тағы ла ошондай хәл ҡабатланһа, консерваториянан ҡыуабыҙ!” – ти”.1953 йылдың авгусында ҡулына “Опера театры солисткаһы” тигән диплом тотоп ҡайтып төшә йәш белгес. Башҡалар кеүек Мәскәүҙә ҡалыу, икенсе төбәктәрҙә төпләнеү уйы инеп тә сыҡмай йырсының күңеленә. Бары тик үҙебеҙҙә, бары тик Өфөнөң опера театрында эшләргә тейеш ул.Был осорҙа опера театры коллективының гастролдәрҙә булыуы Мәғфирә Ғәлиеваның артабанғы тормошона ҙур йоғонто яһай. Мәҙәниәт министрлығында уға ваҡытлыса Башҡортостан дәүләт филармонияһында эшләп торорға тәҡдим яһайҙар. Сөнки опера артистарының гастролдәрҙән һуң йәйге ялға ла китәһеләре бар икән. Улар ҡайтҡансы, филармонияла бер аҙ аҡса эшләп тә алырға була. Шулай итеп йәш йырсы Фәйзи Ғәскәров исемендәге бейеү ансамбленең йырсыһы булып, Башҡортостан ауылдары һәм ҡалалары буйлап гастролгә сығып китә.Башҡорт, татар, урыҫ телдәрендә ул саҡта бик популяр булған эстрада һәм халыҡ йырҙарын индерә ул үҙенең репертуарына. Улар араһында чех һәм болгар шаян йырҙарына ла урын табыла. Тәүге гастролдәр, тамашасы менән ысын йырсы булараҡ тәүге осрашыуҙар онотолмаҫлыҡ тәьҫир ҡалдыра.Сибәр, талантлы, ихлас күңелле һәләтле ҡыҙ артынан артист егеттәр йөрөй башлай, һәр береһе уға бары тик үҙенең генә тиң икәнен күрһәтергә, аңлатырға тырыша. Арала бик талантлы ике баянсы егет тә бар. Улар Мәғфирәгә алмашлап та, икәүләп тә уйнай. Николай Голов тигәне бигерәк әрһеҙ, малай-шалай һымаҡ йә сәсен тартып китә, йә шаяртып бер була. Урамға сыҡһа ла, өйгә инһә лә, артынан эйәреп тик йөрөй. Уның Мәғфирәгә булған иғтибарын тойоп, быға тиклем баянсыға күҙе төшөп йөрөгән артисткалар йәш йырсыға ҡырын ҡарай башлай.Ҡайтҡас та Мәғфирә Министрҙар Кабинетына ялыу яҙа: “Мин ҡабат Николай Голов тигән баянсы менән бергә гастролгә сыҡмайым. Ул минән һәр ваҡыт көлә, йәберләй”.Өфөлә баянсы егет Мәғфирәгә ҡарата етдиләнә төшә. Һәр саҡ ярҙам итергә, нисек тә күңелен яуларға тырыша. Мәғфирә лә уны уйлай башлай. Тик һәр саҡ күңелен тыя килә: эйе шул, Башҡортостанға ҡайтып, урыҫ егетенә генә күҙе төшәһе ҡалғайны. Бер көн яңғыҙын тура килтереп, Коля наҙлап ҡына ҡыҙҙың ҡулдарын тота: “Мәғфирә, күреп тораһың, һин миңә бик тә оҡшайһың. Һин — йырсы, мин – баянсы, артист өсөн иң шәп вариант. Сыҡ миңә кейәүгә!” – ти. Мәғфирәгә лә яҡын был эскерһеҙ егет. Матур ҙа бит әле, суҡынсыҡ. Иң мөһиме – башҡортса шәп һөйләшә. Башҡорт халыҡ көйҙәрен еренә еткереп, килештереп уйнай, башҡорт халҡын ярата, башҡортса көйҙәр сығара.Рух, моң, йәшлек берләштергәндер инде буласаҡ ике сәхнә йондоҙоноң яҙмышын. Оҙаҡламай улар береһенә лә белгертмәй генә яҙылышып, бергә йәшәй башлай.Ул арала Мәғфирәнең юғарыға яҙылған ялыуы буйынса комиссия килеп төшә. Тиҙ генә йыйылыш йыйыла. Көн тәртибендә бер генә мәсьәлә: музыкант Николай Головтың шәхси эше.Артистар гөр килә. “Шаянлығы менән беҙгә лә эшләргә ҡамасаулай!” – тип ҡысҡырыусылар табыла. Һәр саҡ ғәҙеллек яҡлы булып, түрәләр алдында хеҙмәткәрҙәрен яҡлап, ә инде ҡайһы бер ялҡауыраҡ коллегаларына тураһын әйтеп һөйләшеүе лә оҡшамағандыр инде ҡай берәүҙәргә. Быға тиклем ҡарала торғандарына оҡшамаған ялыуҙы тикшереү буласаҡ ҡыҙыҡлы спектаклде көтөү һымаҡ ҡабул ителә.Шул саҡ уртаға “ғәйепле кеше” үҙе сыға ла: “Туҡтағыҙ әле, ялыуҙы тикшерергә кәрәкмәй, – ти. – Мине әрләү түгел, ҡотлаясаҡһығыҙ”. Урындан асыулы тауыштар ишетелә: “Йәш кенә көйө ниндәй нахал икән әле. Юғарынан комиссия килгән тип тормай... Бар, ултыр урыныңа”. Шул саҡ Коля янына Мәғфирә сығып баҫа ла уны хуплай: “Ялыуҙы кире алам, сөнки беҙ Николай Голов менән ун биш көн элек өйләнештек”. Йыйылған халыҡ бер аҙға тын ҡала. Шунан шарҡылдап көлә, аҙаҡ ҡотлай башлайҙар. Бына шулай башланып китә күренекле сәнғәт әһеленең ғаилә һәм сәхнә тормошо.Мәғфирә Ғәлиева өсөн опера театрына эшкә урынлашыу мәсьәләһе юҡҡа сыға. Башҡорт дәүләт филармонияһы уларҙың икеһе өсөн дә пенсияға киткәнсе яратҡан һәм берҙән-бер эш урынына әйләнә. Бергәләп күпме юлдар үтелә республикабыҙ ауыл-ҡалалары, бөтә Союз һәм хатта ҡайһы бер сит илдәр буйлап. Күпме ҡыҙыҡлы кешеләр менән осраштыра был юлдар. Күпме ваҡиғалар һеңә хәтергә, күпме йыр-моңдар түгелеп ҡала халыҡ күңеленә...Өс тиҫтә йылдан артыҡ радио, телевидение тулҡындары аша ла, сәхнәләрҙән дә яңғырай Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Мәғфирә Ғәлиеваның моңло ла, дәртле лә, башҡа бер кемдеке менән дә бутамаҫлыҡ үҙенсәлекле саф тауышы.Мәғфирә Ғәлиева филармонияла эшләгән йылдарҙа донъя халыҡтарының 62 телендә йырларға өйрәнә. Уларҙы өйрәнеү, аҙаҡтан онотмай йырлап йөрөү үҙе генә лә күпме отҡорлоҡ, талант, тырышлыҡ һәм күңел йылылығы талап итә. Һәр бер йырҙа халыҡтың тарихын, ғөрөф-ғәҙәтен, характерын, моңон тамашасыға еткерергә кәрәк. Ә инде шул халыҡ вәкилдәре уны үҙҙәренең йырсыһы итеп ҡабул итә икән, был – оло бәхет.Мәғфирә Ғәлиева республикабыҙҙа йәшәгән һәр халыҡтың үҙ телендә йырлап, уларҙың күңелен күтәрҙе, дуҫлыҡ, туғанлыҡ хистәре тәрбиәләне. Юлдар һәм йырҙар уны сит илдәргә алып барҙы. Сәфәрҙәренән ул бенгал, урду, һинд, афған, ҡаҙаҡ, үзбәк, тажик, ҡырғыҙ йырҙарын отоп ҡайтты.Мәғфирә Ғәлиева республикабыҙҙа төрлө халыҡтар йырын башҡарыусы берҙән-бер кеше булып ҡалырмы икән ни?! Ниңәлер йырсылар араһында ике-өс телдә йырлаусылар ҙа бик һирәк хәҙер.“Татарстандың күренекле композиторы Сара Садиҡова менән дуҫ булдыҡ. Хатлашып, ҡунаҡлашып йәшәнек, – тип ғорурланып хәтерләй Мәғфирә апай. – Мәғфирә, был йыр һинең тауышҡа ғына яҙылған, тип күңелде күтәреп ебәрә ине Сара апай яңы әҫәрҙәрен тәҡдим иткәндә. Уның “Ғүмер юлы”, “Белегеҙ шуны”, “Һағышмы икән”, “Һин йәш, тиҙәр” тигән йырҙарын иң тәүҙә мин башҡарҙым”.Башҡорт халыҡ йырҙары “Хисам”, “Ишмырҙа”, “Ете егет”, “Алты егет”, “Тәнәкәй”, “Киленсәк”, “Апаһы әйтмәй – һеңлеһе әйтә” тигән йырҙар Мәғфирә Ғәлиева башҡарыуында күңелдәрҙе айырыуса тетрәндереп, төрлө-төрлө төҫтәр менән балҡып киткәндәй була.Тормош иптәше композитор Наил Ғәлиевтең (Николай Головтың) бөтә йырҙарын тиерлек башлап Мәғфирә Ғәлиева йырлай. Бергә йәшәгәс, шулай булыр инде, тиеүселәр ҙә барҙыр, әлбиттә. Был осраҡта күңел берҙәмлеге, мөхәббәт, бер-береңде аңлау иң мөһимелер, моғайын. Икәүләп ижад иткән “Яратам мин урыҫ егетен”, “Оҙата кил”, “Яҙҙар еткәс ҡайтырмын” (Ш. Бикҡол һүҙҙәре), Заһир Исмәғилев яҙған “Гөлсәсәк”, “Айлы кис”, “Әлдә һин бар был донъяла” йырҙары, “Ҡоҙаса” музыкаль комедияһынан Сәлимә арияһы Мәғфирә Ғәлиева башҡарыуында бөтөн бер образ-моң булып халыҡ хәтерендә һаҡлана.Мәғфирә Ильяс ҡыҙы татар композиторҙары йырҙарын да яратып йырланы. Киң таралған “Хушлашырға ашыҡмайыҡ”, “Мин һине шундай һағындым”, “Һин ҡайҙа инең?”, “Керәм әле урмандарға” тигән йырҙарҙы мин дә иң тәүҙә Мәғфирә апайҙан ишеттем. Шуға микән улар бүтән йырсылар башҡарыуында бөтөнләй икенсе әҫәр шикелле ҡабул ителә.1984 йылдан Мәғфирә Ғәлиева “Юбилей” мәҙәниәт һарайында эшсе йәштәрҙе йыр сәнғәтенә өйрәтә. Башҡорт, урыҫ халыҡ, хәҙерге заман эстрада йырҙары үҙешмәкәр артистарҙың репертуарына инә. Мәғфирә Ғәлиева айырыуса һәләтле үҙешмәкәр йырсыларға үҙенең йырҙарын да “бүләк итә”. Уның шәкерттәре Харис Шәрипов, Венер Камалов, Рәсүл Ҡарабулатов аҙаҡ Өфө сәнғәт училищеһында уҡыны. Һуңынан да Мәғфирә апай уларға яҡын кәңәшсе булып ҡалды.Мәғфирә Ғәлиева – тура һүҙле, ихлас күңелле кеше. Шуға күрә уның дуҫтары ла бик күп булды. Үҙе эшләгән дәүерҙәге сәнғәт янына һыйынып, үҙҙәрен сәнғәтте тыуҙырыусыларҙан да өҫтөн ҡуйып, үҙҙәренең мәҙәни кимәленән сығып, ижад кешеләрен буйһондорорға күнеккән түрәләр араһында тура һүҙҙе оҡшатмағандары ла булғандыр. Ни өсөн тигәндә, алтмыш ике телдә йырлап йөрөгән, Башҡортостанда ғына түгел, бөтә илебеҙҙә танылған йырсы Мәғфирә Ғәлиева “Башҡортостандың халыҡ артисы” тигән исемгә лайыҡ түгел инеме ни? Мәғфирә апай был турала һүҙ ҡуҙғатҡанда: “Халыҡ белә бит”, – ти ҙә ҡуя ине.Мәғфирә апай менән Наил еҙнә (ул үҙе ҡатынынан кесе бөтә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарын да балдыҙ тип йөрөттө) бер-береһен аңлап, гастролдәрҙәге ауырлыҡтарҙы ла, ғаилә мәшәҡәттәрен дә бергә күтәреп, оҙаҡ йылдар татыу ғүмер итте. Ҡатынын һәм уның милләтен ныҡ яратҡанғалыр, Николай Голов сәхнәлә һәм ижадында Наил Ғәлиев булып йөрөнө. Талантлы һәм егәрле сәнғәт эшмәкәре тиҫтәләрсә башҡорт халыҡ йырын музыкаль яҡтан эшкәртте, үҙе лә йыр-моң яратыусылар араһында киң танылыу яулап, профессиональ һәм үҙешмәкәр артистар яратып башҡарған тиҫтәләрсә йырҙар ижад итте.Ижади ғаиләлә ҡыҙ һәм ир бала донъяға килә. Зарема менән Вячеславты ата-әсәһе гастролдәрҙә саҡта Мәғфирә апайҙың әсәһе Мөғлифә инәй ҡарай. “Әсәйем кейәүен бик яратты, беҙ икешәр-өсәр ай юлда йөрөп ҡайтҡандан һуң, улар икәүләп төндәр буйы һөйләшеп ултырыр ине. Коля ла әсәйемде хөрмәт итте. Уның йөҙөндә үҙе яратҡан башҡорт халҡының бер вәкилен күрҙе. “Ниндәй самими, ихлас, хәйлә белмәҫ, ярҙамсыл халыҡ”, – тип гел һоҡлана торғайны. Халҡымды хөрмәт итмәһә, икенсе милләт кешеһе менән йәшәүе, ай-һай, ауыр булыр ине. Ә былай мин уның урыҫ икәнлеген дә онота торғайным. Сөнки беҙ ғаиләлә башҡортса һөйләштек. Ул башҡорт шиғырҙарына көйҙәр яҙҙы.Йәл, иртәрәк мәрхүм булды. Ул йыш ҡына: “Һинең матур, яғымлы күҙҙәреңә ҡарап йән бирһәм ине”, – ти торғайны. Теләгенә иреште. Иремде уйламаған көнөм юҡ. Ҡыҙым Мәскәүҙә йәшәгәс, күберәк телефондан һөйләшәбеҙ. Вячеславым көн дә килеп хәлемде белә, бөтә теләктәремде үтәй, ҡайҙа кәрәк, шунда алып бара. Балаларымдан уңдым”, – ти ине Мәғфирә апай.Ейәне Артем музыка мәктәбендә баян буйынса шөғөлләнә. Халыҡтың “ҡан тарта” тигән һүҙҙәренә нисек ышанмайһың?! Күренекле композитор, баянсы Наил Ғәлиевтең ейәне бер нисә халыҡ-ара музыка фестивалдәрендә ҡатнашып, лауреат һәм дипломант исемдәре яулап ҡайтырға ла өлгөрҙө. Заманында алтмыштан ашыу телдә йырлап, репертуарында биш йөҙгә яҡын йыр туплап, республика халыҡтарының яратҡан йырсыһына әүерелгән Мәғфирә Ғәлиеваның “Башҡортостандың халыҡ артисы” исемен ала алмағанына уның яҡындарының ғына түгел, бөтә йәмәғәтселектең эсе бошто. Был хатаны төҙәтеүҙәрен һорап, юғары даирәләргә күренекле кешеләрҙең йөҙәрләгән имзаһы менән әленән-әле хаттар яҙылды. Тиҫтә йылдар яуапһыҙ ҡалды улар. Ниһайәт, хаҡлыҡ барыбер еңде: 2011 йылда һикһән дүрт йәшендә данлыҡлы йырсы Мәғфирә Ғәлиеваға был юғары исем бирелде.Ихлас күңелле, тормошҡа оптимистик-фәлсәфәүи ҡарашлы, кешеләрҙе яратҡан, бай ижадлы, үҙенсәлекле сәнғәт оҫтаһы Мәғфирә Ғәлиеваның ғүмере үҙе лә моңло матур бер йырға тиң ине.


description: Билдәле шағир Риф Мифтаховтың күптәргә таныш тос шиғыр юлдары бар: «Әсә мөхәббәте ҡояштан ҡайнар, йондоҙҙарҙан бейек, диңгеҙҙәрҙән тәрән бит ул!» Бындай сағыштырыу менән бәхәсләшеү ҡыйын, ун

title: Әсә хәстәре хәсрәттән ҡурсалай

maintext: ...Өфөнөң былай ҙа даланлы, күркәм урындарының береһе Конгресс-холл уғата яҡтырып, балҡып торғандай күренде: ошо шаршамбыла бында республиканың төрлө төбәктәренән 500-ләгән әүҙем ҡатын-ҡыҙ, уңған әсәләр йыйылды. Ноябрҙең һуңғы йәкшәмбеһендә билдәләнгән күркәм байрам – Әсә көнө айҡанлы, улар өсөн матур тантана ойошторолғайны.Рәсми сығанаҡтар буйынса, әлеге көндә республикала ярты миллиондан ашыу (551,9 мең) балалы ғаилә бар, улар 850 мең бала үҫтерә. Ошолар иҫәбенән, 46,3 мең ғаиләлә (8,4 процент) өс һәм унан да күберәк бала тәрбиәләнә. Был күрһәткес буйынса Башҡортостан Рәсәйҙә Адыгей Республикаһы, Ставрополь крайы, Еврей автономиялы округынан ҡала дүртенсе урында.Республика әсәләрен Башҡортостан Башлығы исеменән Хөкүмәт Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов тәбрикләне:– Донъяның барлыҡ диндәрендә лә төп ҡанундарҙың береһе булып әсәләрҙе ололау тора, – тине ул. – Изге яҙмаларҙа юҡҡа ғына, ожмах әсәләрҙең аяҡ аҫтында, тиелмәгән. Көндәлек мәшәҡәттәр араһында яҡындарыбыҙға йылы һүҙ әйтергә, уларҙы ни тиклем яратҡаныбыҙҙы белдерергә онотабыҙ. Әсә көнө – ошоно төҙәтеүҙең бер сараһы.Йыраҡ араларҙы яҡын итеп, байрам тантанаһына килгән Хәйбулла һылыуы Розалия ла “әсә” һүҙенең ни тиклем мөһим һәм баһалап бөткөһөҙ әһәмиәткә эйә икәнен үҙ миҫалында белә: ағалары-апалары ҡанат нығытып, һары сәсле һылыу ҡыҙсыҡ үҫмер ҡорона аяҡ баҫҡан саҡта яҡындары бер-бер артлы донъя ҡуйған. Ярай апаһы ситкә типмәгән – Розалияны ҡаҡмай-һуҡмай ҡарап үҫтергән, тәрбиәләгән, үҙаллы тормошҡа аяҡ баҫтырған...Бала саҡтың ауыр хәтирәләре күптән инде офоҡ артында. Уның ҡарауы, бөгөн Розалия Шәрипованан да бәхетле кеше юҡ. Ире Марат менән дүрт балаға ғүмер биргәндәр, Сибай ҡалаһында гөрләтеп донъя көтәләр, йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашалар. Был моңло ғаиләне күптәр белә – барыһы ла йырлай, бейей, дәрт-дармандары ташып тора. Өлкән улдарына 18 йәш, ул армия сафына йыйына, 8, 5, 2 йәшлек бәләкәстәр мәктәпкә, баҡсаға йөрөй.– Ирем – полиция хеҙмәткәре, үҙем Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының Сибай филиалында эшләйем. Тормошобоҙ бөтөн, уйҙарыбыҙ уртаҡ, Аллаға шөкөр. Ҡала хакимиәтенең иғтибарын тойоп йәшәйбеҙ, торлаҡ, ер участкаһы алыу, балаларҙы баҡсаға урынлаштырыу кеүек мәсьәләләрҙе үҙ яйы менән хәл итә барабыҙ. Иң мөһиме – иҫәнлек-һаулыҡ булһын, ул саҡта кәйеф яҡшы, дәрт-дарман ташып тора, – ти Розалия Рәғип ҡыҙы.Эйе, әсәйҙәр – йылытып-ҡурсалап, өй усағын һаҡлаған йәшәү сығанағы, донъябыҙҙың тотҡаһы. Һәммәбеҙҙең балалары имен-һау, аҡыллы булып үҫһен, әсәләрҙең сикһеҙ хәстәре, күңел йылыһы сабыйҙарының изгелеге булып кире әйләнеп ҡайтһын.


description: Ҡыш бал ҡорттары сағыштырмаса тыныс була, уларҙа матдәләр алмашыныуы аҡрын бара һәм аҙыҡ аҙ тотонола. Быны ҡышҡы осорҙа күскә уҡмашып йәшәүҙәре менән аңлаталар. Һауа температураһы уртаса 10

title: Күс йомғағы күсеп йөрөй

maintext: Ҡорт күсе төндә йәки һыуыҡ көндәрҙә хасил була, ә йылы ваҡытта тарала. Тотороҡло һалҡындар башланғас ҡына, умарталарҙа даими ҡорт йомғағы хасил була, һәм улар уңайлы шарттарҙа ҡышлатыу аҙағына тиклем һаҡлана. Ҡорт күсе шулай урынлаша: уның өҫкө өлөшө — кәрәҙҙәге емдә, ә урта һәм түбәнге өлөшө буш кәрәҙҙә ҡала. Ҡорт йомғағы (тумалаҡ) тәүҙә умартаның алғы өлөшөндә кейәгә яҡын урынлашһа, һуңынан ул яйлап умартаның түбәһенә һәм артҡы өлөшөнә табан хәрәкәт итә. Был осраҡта тумалаҡтың (йомғаҡтың) өҫкө һәм артҡы өлөшө кәрәҙҙәге емдә, ә ҡалғаны буш кәрәҙҙә ҡала. Шулай итеп, тумалаҡтың юлы (ҡорттарҙың хәрәкәте) кәрәҙҙәге балдың аҡрынлап кәмеүенә бәйләнгән. Ҡорт юлында ем бөтһә, күс туҡталып ҡала, һәм улар астан үлә. Шуға күрә лә ҡышҡылыҡҡа һәр кәрәҙҙә кәмендә ике килограмм бал ҡалдырырға кәрәк.Һауа температураһы тумалаҡтың уртаһында 30 градус самаһы, ә тирә-яғында 10 градустан кәм булмай. Айырым ҡорттоң температураһы уның йомғаҡтың ҡайһы өлөшөндә булыуына бәйләнгән. Өйкөмдөң уртаһында саҡта уның температураһы 36 градусҡа етһә, ситендә булғанда иһә 18 градус тәшкил итә. Ғөмүмән, бал ҡортоноң температураһы 18 градустан түбән төшмәй һәм 36 градустан юғары булмай.Бал ҡорто ғаиләһе бала тәрбиәләгән осорҙа ояла температура 35 градус самаһы була. Баҙҙа һауа һалҡынайһа, ҡорттарҙың күбеһе буш кәрәҙ күҙәнәктәренә инеп урынлаша, ә ҡалғандары, бер-береһенә һыйынып, тумалаҡтың ҙурлығын кәметә. Был осраҡта йомғаҡтың ҙурлығы кәмей, һәм тумалаҡ эсендәге йылылыҡ яҡшы һаҡлана.Көслө бал ҡорто ғаиләләренә был йылылыҡты һаҡлауы еңелерәккә тура килә. Шуның өсөн дә ҡышҡы осорҙа көслө ғаиләләрҙәге һәр бал ҡорто аҙыраҡ аҙыҡ тотона, һәм улар ҡышлап сыҡҡас та оҙағыраҡ йәшәй. Баҙҙа һауа йылынһа, өйөр ҙурая, һәм айырым ҡорттарҙың хәрәкәте көсәйә.Күстең уртаһында һауалағы газдарҙың күләме лә ныҡ үҙгәрә. Яҡшы ҡышлаған ҡорт ғаиләһенең уртаһында углекислоталы газдың күләме өс-дүрт процентҡа күтәрелә, ә кислородтың күләме 18 процентҡа тиклем кәмей (саф һауала кислород — 21, ә углекислоталы газ 0,03 процент самаһы тәшкил итә).Ояла углекислоталы газдың артыуы бал ҡортоноң ғүмерен оҙайта, был осраҡта уның хәрәкәте кәмей, тәнендә матдәләр алмашыныуы аҡрынайыу сәбәпле, емде аҙ тотона. Бындай шарттарҙа бал ҡорттарының күптәре (бигерәк тә кәрәҙ күҙәнәктәренә инеп урынлашҡандары) биш-алты көн бер урында тыныс ҡала. Шулай ҙа күс эсендә айырым ҡорттарҙың хәрәкәтен күҙәтергә мөмкин. Уның тышҡы ҡатында өшөгән ҡорттар йомғаҡтың уртаһына, ә уртаһындағылары тышҡы ҡатына сығып урынлаша. Асыҡҡан бал ҡорттары кәрәҙҙең баллы өлөшөнә табан хәрәкәт итә. Уларҙың йомғаҡ эсендә былай күсеп йөрөүе бик аҡрын бара. Ҡайһы бер бал ҡорттары төркөмдөң уртаһынан ситенә тиклем араны (10 – 15 сантиметр) бер сәғәттә үтә.Шулай итеп, тыштан ҡарағанда тыныс ҡына торған бал ҡорто йомғағы кәрәҙҙәр өҫтөндә бик ҡатмарлы хәрәкәттә була.Бал ҡорто ғаиләһенең ҡышлау шарттарын боҙоусы сәбәптәр (бинаның һыуыныуы һәм артыҡ йылыныуы, сысҡандарҙың оялауы, тыштан бинаға яҡтылыҡ үтеп инеүе, киҫкен тауыш, еҫ һәм башҡалар) күстең хәрәкәтен көсәйтә, аҙыҡ тотоноуҙы арттыра, һәр ҡорттоң ғүмерен ҡыҫҡарта. Быны яҡшы аңлаған тәжрибәле умартасыларҙың күстәре йылдың-йылы яҡшы ҡышлай һәм яҙын дәррәү үрсей.Бик борондан балды дарыу урынына файҙаланғандар. Боронғо мәшһүр ғалимдар үҙҙәренең оҙаҡ йәшәүен (Демокрит — 109 йәш, Анакреон — 115 йәш, Пифагор 90 йәштән күберәк) бал ашау менән аңлатҡан.Атаҡлы табип, тәбиғәт фәндәре белгесе һәм шағир Әбүғалисина: “Әгәр йәшлегеңде һаҡлап ҡалырға теләһәң, һис шикһеҙ, бал аша”,— тигән.Хәҙерге заман ғалимдары, умартасының сәләмәтлеге (ҡорт балын даими ҡулланыу һөҙөмтәһендә) ныҡ була, ул оҙаҡ йәшәй, тип билдәләй.Айырым умартасылар эшсе һәм әре ҡорт ҡарышлауығын (ҡурып, бешереп һәм сейләй ҙә) аҙыҡ урынына файҙалана. Был – бик туҡлыҡлы һәм витаминдарға бай аҙыҡ.


description: Халыҡ-ара телевидение көнөндә республиканың Милли музейында тәүге тапҡыр “Башҡортостанда радиотапшырыуҙар һәм телевидение тарихы” тигән күргәҙмә асылды. Халыҡ-ара телевидение көнөндә республ

title: Радио һөйләй, телевизор күрһәтә


description: Һуңғы мәлдә АҠШ гражданы итеп тоя башланым әле үҙемде. Телевизорҙан һәм матбуғаттан сәғәт һайын тиерлек океан аръяғындағы һайлау тураһында һөйләүҙәре аңға тәьҫир итмәй ҡалманы шикелле. Ысынл

title: Тоҙло ҡыяр арзаная тип вәғәҙәләмәне… йәки Беҙҙә Трамп ҡайғыһы юҡ

maintext: Юҡ, бер мин генә булманым бындай хәлдә. Таныштарым араһынан бик күптәр: “Һин кем өсөн тауыш бирер инең?” – тигән һорау менән йөҙәтеп бөттө. Гүйә, Штаттар халҡы ғына түгел, беҙ ҙә хәл иткес сәйәси алышта ҡатнашабыҙ. Ғәжәп инде… Быны белеп ҡалһа, Америка халҡы эсен тырнап көлөр ине, билләһи. Ни итәһең – ашағаныбыҙ ҙа, эскәнебеҙ ҙә сәйәсәт бит. Телевизорҙан был турала туҡтауһыҙ тылҡыйҙар. Шул саҡта, ысынлап та, “Әллә бөтөн донъяға башлыҡ һайланылармы икән?” тигән уй күңелде өйкәргә тотона.Ниһайәт, еңеүсе билдәләнде – Трамп олатай теге яуыз ҡарсыҡты тишек шоманға ултыртты барыбер. Быға бөтә донъя зар иланы, буғай. Бигерәк тә либералдар. Ер шарының һәр мөйөшөндә сыуалыштар ойошторорға күнеккән АҠШ-тың үҙендә бер мәл ығы-зығы ҡупты. Әммә ундағы һайлауҙарҙа Трамптың еңеп сығыуына иң шатланғаны Рәсәй халҡы булғандыр. Дәүләт Думаһы депутаттары был яңылыҡты хатта алҡышлап ҡаршыланы. “Ә ниңә ҡыуанаһығыҙ?” – тип һорағы килде шул саҡта уларҙан. Санкциялар бөтөр һәм донъя буйлап сәйәхәткә сығып китә алырбыҙ, типме? Йәнә лә Италия, Испания, Франция кеүек илдәрҙә зиннәтле һарайҙар һатып ала башларбыҙмы шунан?Юҡҡа шатланмайһығыҙмы икән, тип шикләнеп тә ҡуйҙым ул саҡта. Берәүгә лә сер түгел, Вашингтондағы Аҡ йортҡа тәүге ҡара тәнле президент Обама килеп ултырғас та эй ҡыуанғайнылар бит. Ул саҡта беҙ генә түгел, бөтә донъя ҡул сапты. Буштан бушанып ҡалғандай булғайныҡ. Хатта әлегә эш бүлмәһенә ишектең ҡайҙан асылғанын белмәгән был сәйәсмәнгә “Ер шарында тыныслыҡ булдырырға тырышҡаны өсөн” Нобель премияһын тапшырып өлгөрҙөләр – үҙенә күрә аванстыр инде. Рәсәйҙе дошман итеп күргән Маккейн еңеп ҡуймаһын, тип борсолдоҡ. Ә өмөтөбөҙ аҡландымы? Әллә нисәмә өлөшкә бүлгеләнгән Ливия, бер нисә тапҡыр түңкәрелеш кисергән Мысыр, ҡанға батырылған Сүриә халҡы нимә тиер?Булғаны булды инде. Бөгөн бик күптәрҙе АҠШ-ҡа кемдең идара итәсәге борсой. Уны ҡайһы берәүҙәр ҡасандыр төкөрөгөн сәсә-сәсә башҡорт һәм татарҙы Монголияға оҙатырға тәҡдим иткән Жириновский менән сағыштырып өлгөрҙө. Йәнәһе, шундай уҡ буш ҡыуыҡ. Әммә был – ҙур хата. Трамптың дәүләт эшендә тәжрибәһе юҡ, шулай ҙа уны аҡылһыҙлыҡта ғәйепләү мөмкин түгел. Атайҙан ҡалған миллиондарҙы миллиардҡа әйләндереү өсөн дә баш кәрәк бит әле – иҫәр бар байлығын туҙҙырып ҡына бөтөр ине. Шулай уҡ тәжрибәле, халыҡ әйткәнсә, йылан аяғын киҫкән Хиллари Клинтонды ҡолатыу күп нәмәгә ишара.Эйе, Рәсәй тураһында яман һүҙҙәр ишетмәнек Трамптан – был күңелгә бер ни тиклем йылы өрә. Әммә башҡортта “Кемдең арбаһына ултырһаң, шуның йырын йырлайһың” тигән бик тапҡыр әйтем бар. Республикандар сафында булған Трамптың да ҡулдары бер ни тиклем бәйләнгән, тимәксемен. Ә был партияла АҠШ мәнфәғәте өсөн донъяның теләһә ҡайһы төбәгендә һуғыш уты тоҡандырырға әҙер “ҡарсығалар” өҫтөнлөк иткәнен оноторға ярамай. Әйткәндәй, эсендәгеһе тышында булып күренгән Трампҡа ла тулыһынса ышанып булмай. Мәҫәлән, уның йәш кәләше менән никах теркәү тантанаһында Хиллари һәм Билл Клинтондар иң ҡәҙерле ҡунаҡтар иҫәбендә булған. Ә бөгөн Трамп уларға төрмә менән янай…Әйткәндәй, АҠШ-тағы һайлауҙар алдынан “Бәйләнештә” селтәрендә үҙенсәлекле һорау алыу ойошторҙом. Йәнәһе, беҙҙең халыҡ кемдең еңеүенә ышана икән? Тауыш биреүселәрҙең яҡынса 18 проценты киләһе президент Клинтон булыр тип уйлаһа, 35 проценты Трампҡа өҫтөнлөк бирҙе. Әммә бик күптәр (46 процент) “Рәсәйгә һәм миңә барыбер” тигән яуапты һайланы.Үкенескә ҡаршы, был күпселек ныҡ яңылыша. АҠШ кеүек бәһлеүән дәүләттәге хәлдәр бөтә донъяға йоғонто яһай ала. Обама идара иткән йылдар Рәсәй өсөн эҙһеҙ үтте тип кем әйтер? Шундай бер ҡатлылар ҙа бармы ни арабыҙҙа? Мәҫәлән, яңыраҡ ҡына баш ҡалабыҙҙың аҙыҡ-түлек магазинынан аптырап сыҡтым – бер нисә ай элек 70 һум торған тоҙло ҡыярҙың хаҡы хәҙер 150 һумға еткән. Ике-өс йыл элек 600 мең һумға һатылған автомобилдәр бөгөн кәмендә миллион һум тора. Һанай китһәң, осо-ҡырыйы юҡ. Һеҙгә тағы ла ниндәй дәлилдәр кәрәк? Илебеҙҙең “һаҡлыҡ мендәре” булған Резерв фонды ла Обама власҡа килгән мәлдән “ҡаҡ түшәк”кә әйләнде – 140 миллиард долларҙан 30 миллиардҡа тороп ҡалды. Нефть хаҡы ла өс тапҡырға түбәнгә тәгәрәне. Һөҙөмтәһе — ауыҙыбыҙҙы асһаҡ, үпкәбеҙ күренә. Ҡайһы берәүҙәр оҙаҡҡа һуҙылған көрсөктө ғәйепләр, әммә уны ла кемдәрҙер ойоштора һәм үҙ файҙаһына ҡуллана бит. Шул уҡ санкциялар кеүек. Ә халыҡ, һәр ваҡыттағыса, зыян күрә.Беҙ нимәне үҙгәртә алабыҙ һуң? Һәр хәлдә Дәүләт Думаһы депутаттары кеүек алҡышларға ваҡыт етмәгән. Бер танышым әйтмешләй, Трамп олатай менән Хиллари ҡарсыҡ – бер кәүҙәнең ике ҡулы ғына. Беҙгә уртасыл оптимист булырға һәм Нобель премияһы лауреаты Обама китеү менән һуғыштарҙың туҡтауына, магазиндарҙағы хаҡтарҙың төшә башлауына, ә нефттең баһаһы күтәрелеүенә өмөтләнергә генә ҡала. Шулай уҡ үҙ етәкселәребеҙҙең илебеҙҙе көрсөктән сығарырлыҡ аҡылына таянырға. Шул саҡта устарыбыҙ ҡыҙғансы алҡышларбыҙ әле…


description: Һуңғы осорҙа эшһеҙлек кешенең иң теңкәһенә тейгән мәсьәләгә әйләнде. Ауыл халҡы ғына түгел, ҡалаларҙа ла эш таба алмай зар-интизар булғандар быуа быуырлыҡ. Шул уҡ ваҡытта Республиканың мәшғү

title: Эшһеҙҙәрҙе талап байып буламы?

maintext: Әлбиттә, эшһеҙлектең сәбәптәре күп төрлө: берәүҙәр ҡыҫҡартылған, икенселәр күңеле ятҡанын таба алмай, өсөнсөләрҙең һөнәренә тура килгәне юҡ... Ләкин эшләргә теләмәгән, арба ватылһа – утын, үгеҙ үлһә – ит, тип йәшәгән шап-шаҡтай кешеләр ҙә етәрлек арабыҙҙа. Кем иҫәбенә йәшәй һуң улар? Билдәле, ғүмер буйы тир түгеп, һалым түләгән намыҫлы халыҡ елкәһенә атланғандар, сөнки улар ҙа медицина, социаль хеҙмәттәрҙән файҙалана лабаһа.Рәсәйҙең Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы эшкә яраҡлы, ләкин рәсми рәүештә бер ҡайҙа ла эшләмәгәндәрҙән һалым түләтеү мәсьәләһен тикшерә. Әлеге көндә ошо юҫыҡта белорустарҙың тәжрибәһе өйрәнелә. Уларҙа эшһеҙҙәргә һалым һалыу тураһындағы закон былтыр ҡабул ителгәйне. Белорустарҙың законы буйынса, әгәр кеше йылына 183 көндән кәмерәк эшләй икән, 20 минималь эш хаҡы күләмендә һалым түләргә бурыслы.Әйтергә кәрәк, эшһеҙҙәргә һалым һалыу тураһындағы мәсьәлә Рәсәйҙә тәүге тапҡыр күтәрелмәй. Бер йыл элек хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары Михаил Иванков ошо тәҡдим менән сығыш яһаны. Уның әйтеүенсә, студенттарҙан, пенсионерҙарҙан һәм ташлама менән файҙаланғандарҙан башҡа 18 йәше тулғандарҙың барыһы ла һалым түләргә бурыслы. Һөҙөмтәлә милли иҡтисадҡа ҙур юғалтыу килтергән “күләгәлә” эшләгәндәрҙең һанын ҡыҫҡартырға мөмкин, тип фаразланы ул.Былтыр декабрь айында депутат Андрей Анохин да “күләгәлә” эшләгәндәргә ҡаршы етди саралар ҡулланыу тураһында һүҙ ҡуҙғатты. Йылына 1 миллион һумдан күберәк килем алған кеше, әгәр табыш сығанағын иҫбатлай алмай икән, өс айҙан алып өс йылға тиклем хөкөм ителергә тейеш, тине ул. Рәсәйҙә эшләгәндәрҙең 20 миллионы законда ҡаралған документтарҙы тултырмай, 18 миллион кеше бөтөнләй эшләмәй, ти Анохин.Рәсәйҙең хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Максим Топилин иһә былтыр июндә: “Эшһеҙҙәргә һалым һалынмаясаҡ”, – тип белдергәйне.Халыҡ был турала нимә уйлай икән? Мәҫәлән, Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәгенең тикшеренеүҙәренә ҡарағанда, халыҡтың 45 проценты эшһеҙҙәргә һалым индереүҙе хуплаһа, 45 проценты ҡаршы сығыш яһай.Шулай ҙа халыҡ фекеренә ҡолаҡ һалған эксперттарҙың әйтеүенсә, был закон ҡабул ителә ҡалһа, социаль көсөргәнеш тыуҙырасаҡ. Көрсөк арҡаһында халыҡтың хәле былай ҙа мөшкөлләнә бара, уларҙың һуңғы тинен тартып алыу ҡот осҡос эҙемтәләргә килтерәсәк. Рәсми эшһеҙҙәр халыҡтың күпселеген тәшкил итә. Улар туйып һикермәй, ә эш таба алмай интегә. Әлбиттә, эшкә мохтажлыҡ кисермәгән ҡалын кеҫәлеләр ҙә етерлек, уларҙың ниндәй ҡатлам кешеләре икәнен әйтеп тормаһаҡ та аңлашылалыр.Сер түгел, эшһеҙлек һәм эшләргә теләмәгәндәр һәр ҡоролошта ла булған, әле лә бар һәм киләсәктә лә буласаҡ. Совет дәүерендә лә эшһеҙҙәргә ҡаршы аяуһыҙ көрәш барҙы, пропаганда ярҙамында ҡайһы бер һөҙөмтәләргә өлгәшелде. 1961 йылдың майында СССР Юғары Совет Президиумы тарафынан эшһеҙлеккә ҡаршы көрәш тураһында указ сығарыла һәм уны юҡ итеү буйынса саралар планы раҫлана. “Паразит” тормош алып барыу йәмғиәт өсөн зарарлы, кешелектең иң яуыз дошманы тип иғлан ителә һәм уларға енәйәт эше асыу ҡарала. Һәр кеше йәмғиәткә файҙа килтергән эш менән шөғөлләнергә тейеш. Ул саҡта ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата “хужабикә” төшөнсәһе юҡҡа сығарыла. “Коммунизм төҙөүгә” дүрт айҙан ашыу көсөн түкмәгән кеше әрәмтамаҡ тип аталды һәм хөкөмгә тарттырылды. Улар рәтенә үҙ өйөндә ниндәйҙер эш башҡарғандар, әйтәйек, тегеү, йәшелсә-емеш үҫтереү менән шөғөлләнгәндәр, мал-тыуар аҫрағандар ҙа индерелде. Ирекле ижад менән шөғөлләнгән, Союзда ағза булып тормаған шағир-яҙыусылар, рәссамдар, артистар ҙа был мөһөрҙән азат булмай. Ләкин шуныһы аңлашылмай: “паразиттар” кемдең елкәһендә ултырған һуң? Эшһеҙлек буйынса пособие түләнмәгән бит.Мин дә Совет осоро балаһы. Хәтерләйем, беҙҙең ауылда ла бар ине ундай бер кеше. Колхозды бар тип тә белмәне, ғүмер буйы ҡорт тотто, тыйыуҙарына ҡарамай, ат аҫраны, балыҡсылыҡ, һунар менән шөғөлләнде. Советтарҙың “ит турағысынан” нисек ҡотолоп ҡалғандыр, бер Хоҙай белә. Иртәнән алып ҡара кискә тиклем колхоз баҫыуында туңҡанлаған кешеләрҙән хәллерәк йәшәне шулай ҙа. Хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, үҙ заманының эшҡыуары булған инде.Бөгөн ауылда күпме халыҡ эшһеҙ ята?! Осон-осҡа ялғап йәшәгән шул ҡәүемгә һалым һалһаҡ, нисек булыр ине икән? Эйе, мал-тыуар аҫрап, баҡса үҫтереп йәшәргә, балаларын кеше итергә тырыша күптәр. Ситкә сығып әҙ-мәҙ ҡалым эшләп йөрөүселәр ҙә бар. Ә, иң мөһиме, нәҡ уларҙың балалары ил терәге булып тора лабаһа! Тормошто бер байрам итеп күргән бай балалары кеүек әрме хеҙмәтенән ҡасып ятмайҙар, ауыр төҙөлөштә лә улар бил бөгә...Аңлашыла, дәүләт ҡаҙнаһын тулыландырырға, дауаханаларға, мәктәптәргә, балалар баҡсаларына аҡса кәрәк. Ләкин ил халҡының 6 проценты бер ниндәй ҙә эш таба алмағанда, эшһеҙҙәргә һалым һалыу тураһында һүҙ йөрөтөү урынһыҙ һымаҡ. Хәҙерге технологиялар үҫешкән баҙар шарттарында фәҡәт мәшғүллек өсөн генә кешеләрҙе эшләргә мәжбүр итеү иҡтисади үҫешкә зыян ғына килтерәсәк. Был осраҡта килемдәрҙе “күләгәнән” сығарыу тураһында һүҙ алып барһаҡ дөрөҫөрәк булыр һымаҡ. Нимә генә тиһәк тә, ярлыны талап байып булмай.


description: Бер нисә йыл элек уҡытыусы парта янына баҫып: “Ҙурайғас кем булырға йыйынаһығыҙ?” – тип һораны. Шунда тәүге дәрескә йоҡоһо туйып өлгөрмәгән килеш ингән бер бала күҙҙәрен ыуалап, “Атайым кеүе

title: Билдәһеҙ фронт һалдаттары...

maintext: Тик һуңғы арала донъялар үҙгәрҙе лә ҡуйҙы. Белгестәр белдереүенсә, йәштәр хәҙер диплом алыу менән тура юрист, директор булып, етәксе кәнәфиен йылытырға ашҡына. Ундай урын булмаһа, эшһеҙлек йонсота башлай. Аҡсаһыҙлыҡ, фатирһыҙлыҡ эйәреп килә. Ләкин, мәшғүллек үҙәктәре белдереүенсә, эшһеҙлек кеүек үк, вакансиялар ҙа бихисап. Был йәһәттән бер заводҡа алтмыш йәштәге ағайҙың эшкә алыныуын миҫалға килтереп, уға алмашҡа йәш белгестең табылмауы әйтелә. Унан тағы әллә күпме урындарҙың хеҙмәт эйәләрен көтөүен белдерә улар. Ай һайын тиерлек бындай үҙәктәр вакансиялар йәрминкәһен дә уҙғарып тора. Тик эшһеҙлек кенә шуға ҡарамаҫтан арта бирә. Быға аптырайһы ла түгел, сөнки бөгөн һәр береһе тиерлек юғары уҡыу йортонда белем ала. Өҫтәп йәнә магистратура, аспирантураһында уҡый. Хәҙер һәммәһе лә тарихсы, юрист, математик, сит тел белгесе. Барыһы ла мулла булып бөткән тиерлек, хатта малға бесән һалыусы ҡалмаған... Шуғалырмы, көнө төшкәндән, байтаҡ уҡытыусылар магазин кәштәһе янына баҫа, авиация университетын тамамлағандар йөк тейәүсе булып тир түгә. Тик был таяҡтың бер генә осо. Икенсеһендә иһә – хыялдар һәм үрләйһе бейеклектәр.Әйтерһең, барыһының да уңыш һәм билдәлелек яулағыһы килә. Ҡасандыр мәктәп партаһында ултырған балалар ҙа менеджер булырға ашҡына, сөнки был һөнәр бөгөн күберәк мөмкинлектәр аса. Ә ололар, ябай хеҙмәт кешеһенең һиңә мөрәжәғәт итеүе үҙе ни тора! Бигерәк тә костюм кейеп, галстук тағып төшкән фотоңды интернетҡа һала алһаң, абруйың күтәрелеп киткәндәй тояһың...Унан тағы “креатив” тигән һүҙ танылыу алды. Был иһә “үҙеңде күрһәтеү” менән алдынғылар рәтенә сығырға форсат бирә. Етмәһә, нәҡ шундайҙар көндәлек геройҙарға әйләнеп, улар тураһында кинолар төшөрөлөп, китаптар яҙыла. Араларынан энергиялары ташып торғандары хатта “нисек итеп тиҙ арала уңышлы булып китергә” тигән семинарҙар уҙғарырға кереште.Быларына өҫтәп йәнә бер ғилләһе барлыҡҡа килде: ошо креативлыҡҡа бәйле уңыштарҙы рухиәткә бәйләү. Был йәһәттән йәш кеше, йәнәһе, тормошта үҙен таба, “дао”, “дзен”дарҙы аңлай һәм ҡайҙалыр урынлашҡан “мәғәнәләр ерендә” аҙна буйы аҡыллы хәбәр һатып, халыҡтың көнкүрешен хәстәрләй. Һуңғы арала хатта ватансылыҡ тойғоһон тәрбиәләү ҙә бер урында күпмелер кешенең генә йыйылышып үҙ-ара әңгәмә ҡороуҙарына ҡайтып ҡала башланы. Сара һуңынан иһә социаль селтәрҙә “фәлән форумда төшкән фотолар”, “беҙ – ватансылар” тигән яҙмалар тула.Унан тағы хәҙер урамда осраған йәш кеше – ниндәйҙер семинар уҙғарыуҙа ярҙамлашҡан, ҙур түрәләрҙе ҡаршылаған ирекмән. Шулар араһындағы таныштарҙың барыһы ла тиерлек быға ҡарата: “Һуң, шәп бит! Ана, күптән түгел фәлән сарала ҡатнаштым, унда “текә” кешеләр булды!” – тигән һүҙҙәрен күҙҙәренән осҡон сәсеп һөйләй. Бының өсөн, киләсәктә бер нимәгә өлгәшмәһә лә, аңлы рәүештә барлыҡ көсөн түгергә, йылдарын ҡорбан итергә әҙер үҙҙәре. Иң мөһиме – бөгөнгә “уңышлы” булып күренергә һәм социаль селтәрҙәргә барыһы ла күрһен өсөн берәй сараның фотоһын даими һалып торорға, күберәк лайк йыйырға.Тик береһенең дә һүҙҙең ысын мәғәнәһендә йәмғиәткә файҙалы булғыһы килмәй, ахыры. Үҙеңде йолҡҡоламай, пафосһыҙ ғына кешеләргә яҡшылыҡ ҡылырға... Әйтәйек, шул уҡ урамды таҙартырға, кешеләрҙе теге донъянан алып сығырға, ут эсенән ҡотҡарырға, өйҙәр төҙөргә, йылы икмәк ташырға... Юғиһә, “уңышлы” һәм “креатив” ҡына булып, танауҙы күккә сөйөүҙән халҡыңа файҙа киләме һуң? Ә үҙеңде бәхетле итәме?Берәү, бәлки, ундай урындың аҡсаһы күп тиер. Бөгөнгө көнкүреш шарттарында уныһы бигерәк тә кәрәк, ләкин эш матди яҡта ғына булһа, күптәр 5-7 йыл ҡатырға өсөн уҡымай, ваҡыт әрәм итмәй генә тура иретеп йәбештереүсе йәки экскаватор машинисы һөнәрен үҙләштерер ине, моғайын. Бер заман хатта айына 60-ар мең һум эшләгән урам һепереүсе малай хаҡында ла яҙғайнылар бит. Унан тағы бейеклектә эшләгән кран машинисының да эш хаҡы ярайһы ҙур. Шым ғына үҙенең эшен асып, эшҡыуар булып китеүселәр ҙә бар. Тик бер кем дә үҙе хаҡында ҡысҡырып йөрөмәй. Ә арабыҙҙа әле булһа, ҡуртымға алынған фатирҙа тороуына ҡарамаҫтан, текә машина һатып алыусылар күренә. Хатта бәғзеләр “ғаилә ҡарарға аҡса етмәй” тиһә лә, кейенер өсөн 30-40 меңде барыбер таба. Танышым да быға ҡарата: “Бер ҡыҙ менән танышырға теләп эргәһенә барғайным, “Ҡытай баҙарында кейенгәндәр менән аралашмайым” тип яуап ҡайтарҙы теге!..” – тине, күҙҙәрен упайтып.Уйлаһаң, тормошобоҙҙағы мөһим ваҡиғалар әллә ҡайҙағы семинарҙарҙа түгел, ә үҙебеҙҙең танау төбөндә бара. Шул уҡ иптәшең абынды икән – ҡулыңды һуҙ, автобуста оло инәй баҫып торамы – урыныңды бир. Яҡшылыҡ өсөн рәхмәт йәки башҡаһын да һорап торорға кәрәкмәй. Динебеҙ был йәһәттән хатта “уң ҡулың хәйер биргәнде һул ҡулың күрмәһен” тигән. Социалистик Хеҙмәт Геройҙары ла ябай ауыл кешеләре булған һәм наградалары тураһында Рәсәй буйлап һөйләп йөрөмәгәндәр.Донъя иһә шундай хеҙмәт кешеләренән тора. Рәшит Назаров был йәһәттән бер шиғырында “усыңдағы йөйгә ҡарап йөрәгеңдең ҙурлығын әйтә алам” тигән фекерен еткерә. Тик ундайҙар йәмғиәткә файҙа килтергән арала үҙҙәрен уйларға һәм башҡаларҙың фекере тураһында баш ватырға ваҡыты юҡ. Эшен аҙағына еткереп ҡыуана ла ең һыҙғанып йәнә икенсеһенә егелә.Хатта шул уҡ урам һепереүселәрҙе алғанда ла, һауа торошона ҡарамаҫтан, таң һарыһынан тороп эшкә бара. Һуңынан иһә ул таҙартҡан урам буйлап, бер ни һиҙмәйенсә, уңышлы һәм креатив кешеләр уҙа.Тик мәктәпте тамамлауға ун йыл тулыу айҡанлы класташтар осрашыуына ҡайтҡан күптәрҙең тиҫтерҙәре алдында бер башҡа булһа ла өҫтөн күренгеһе киләлер. Һуң үҙеңде иген үҫтереүсе тип әйтһәң, “тормошоң уңмаған” тиерҙәр бит. Ни ҡылаһың, улар тураһында әленән-әле кино төшөрөлөп, “Нисек уңышлы игенсе булырға” тигән китаптар яҙылмағас.Ундай кешеләр йәмғиәткә күренеп бармай шул. Үҙҙәренә лә реклама кәрәкмәй. Иң мөһиме – бөгөн күпмелер кеше икмәк ашай алһын. Ә хисләнеп һөйләшеүгә ҡарағанда, улар төн уртаһында булһа ла эшкә сығыуҙы өҫтөн күрер. Бының өсөн маҡтаулы алҡыштар, рәхмәттәре лә кәрәкмәй. Күренмәгән фронт һалдаттары булмаһа, донъя нисек алға барыр? Беҙҙең атай-әсәйҙәр, олатай-өләсәйҙәр барыһы ла ошондай кешеләр бит. Ғаилә ҡороп, балалар үҫтереп уҡытырға уларға бер ниндәй ҙә уңыш һәм билдәлелек кәрәкмәгән.Белгестәр ҙә бит, “һәр кеше лә файҙалы була ала, бының өсөн фәҡәт үҙеңә һәм яҡындарыңа кәрәккәнде генә ҡалдырып, ҡалғанын сығарып бырғатыу етә”, ти. Был йәһәттән буш һөйләшеүҙәрҙе ҡыҫҡартырға, үткәндәр һәм киләсәк менән йәшәүҙе туҡтатып, әлеге мәлде ҡулға алырға кәңәш итә улар.


description: Баҙар иҡтисады һәр эшләүсегә генә түгел, ә һәр предприятиеға ла үҙ баһаһын бирә – йә ҡулланыусылар ихтыяжына яуап биргән, хатта башҡаларҙыҡынан үтемлерәк булған тауар етештерәһең, йә юҡҡа с

title: Ишекте ябыр алдынан кире асырыңды уйла

maintext: Иҡтисади көрсөк аяу белмәй – быйыл 31 октябрҙә “Версия” мәғлүмәт-аналитика үҙәгенең хәбәр итеүенә ҡарағанда, һуңғы дүрт йылда ғына ла Рәсәйҙә элегерәк совет сәнәғәте бәһлеүәндәре булып иҫәпләнгән 30-ҙан ашыу ҙур предприятие ябылды. Улар араһында Ижевскиҙың мотоцикл заводы, Павловтың инструменталь, “Авангард” судно төҙөү, Һарытау авиация һәм башҡа заводтар бар. Сәбәптәре иҡтисади нигеҙгә ҡайтып ҡала. “РусАл” компанияһының дүрт алюминий заводының 2013 йылда уҡ эшләүҙән туҡтауын, мәҫәлән, продукцияһының үҙҡиммәте бик юғары булыуы менән аңлаттылар. Ә был иһә уның металл баҙарындағы хаҡын үҙенән-үҙе күтәрә һәм, тәбиғи, бер юлы конкурентлыҡ һәләтен дә түбәнәйтә. Ләкин завод тауарын үҙҡиммәттән дә түбәнерәк хаҡҡа һата алмай. Етмәһә, яҡында ғына – Ҡытай, ул етештергән алюминий байтаҡҡа арзаныраҡ булып сыҡты.Башҡортостанды ла урап уҙманы был афәт. Өфө үҙәге буйлап үткәндә генә лә элек гөрләп эшләгән әллә күпме завод биналары күҙгә салына. Бына Карл Маркс менән Чернышевский урамдары киҫешкән ерҙәге матур йәшел йорт. Унда бөгөн исеме лә онотола яҙған “Өфөсельмаш” заводы урынлашҡайны. Илебеҙҙең барлыҡ ҡошсолоҡ фабрикалары өсөн вентиляторҙар эшләп сығарған был предприятие тураһында беҙҙең гәзит тә йыш яҙҙы. Һуңғы тапҡыр яҙғаныбыҙ ҙа хәтерҙә: келәттәрҙең генә түгел, хатта ихатаһының да бер кем дә алмай башлаған вентиляторҙар менән тулыуы, шул арҡала цехтарҙың туҡтап ҡалыуы хаҡында ине ул мәҡәлә. Хәҙер был бинаны “Бизнес-үҙәк” биләй, ундағы матур бүлмәләрҙә ултырыусылар республикала эшҡыуарлыҡты нисек алға ебәреү тураһында баш вата. Был үҙәккә урам аша ғына Профсоюздар йорто бар. Уның офистары халыҡ телендә “Горелый завод” тип йөрөтөлгән предприятиеның бинаһын үҙгәртеп ҡороу нигеҙендә барлыҡҡа килде.Ошо ерҙән ике квартал көньяҡҡараҡ китһәң, элекке Киров исемендәге завод булған урынға барып сығаһың. Унда телефон аппаратураһы эшләп сығаралар ине. Әле был цехтар урынында Сауҙа-сәнәғәт палатаһы, Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад факультеты, ниндәйҙер Гуманитар академияның Өфө филиалы, юридик конторалар урынлашҡан. Ә был тапҡырҙан ике-өс квартал көнбайышҡа табан атлаһаң, заманында телеүҙәккә күрше генә тиерлек эшләгән икмәк заводы биләмәһенә юлығаһың, уның биналарында “Пушкинский” ваҡлап һатыу баҙары эшмәкәрлек йәйелдергән. Ә хәҙер көнсығышҡа табан йүнәләйек. Октябрь революцияһы урамы буйлап аҫҡа төшкәндә уң яҡтан “ВТБ” банкының ҡыҙғылт төҫтәге күркәм бинаһы күҙгә ташлана. Элегерәк был майҙанды биләгән Тау ҡорамалдары заводын да йәштәр хәтерләмәйҙер инде, ә бит илдең ҡаҙылма байлыҡтарын сығарыуға был предприятие етештергән ҡорамалдар тиҫтәләрсә йыл хеҙмәт итте. Бер юлы әлеге Чернышевский урамындағы аяҡ кейемдәре фабрикаһы ла иҫкә төшә. Уның биналарындағы сауҙа ойошмаларының нисәү икәнен аныҡ ҡына әйтеүе лә ҡыйын, сағыштырмаса ҙурыраҡ булғаны “Техно” магазины, ахыры.Былары – Өфөнөң үҙәгендә эшләгәндәре генә. Ә Иҫке Өфө, Черниковка яғынараҡ китһәң, “үлгән” заводтар тағы ла күберәк. Приборҙар эшләү, “Пищмаш”, “Прогресс”, “Магнетрон”, электр лампалары заводтары, макарон фабрикаһы, “Мир” тегеү фирмаһы һәм башҡа предприятиелар ҙа тарихҡа инеп юғалды. Тәүгеһенең бер ҙур бинаһын “Росреестр” биләй, ҡалғандарын ҡуртымға йәки һатып алыусы табылмай, ахыры – ҡараңғы мәлдә СССР-ҙың 50 йыллығы урамы буйлап барғанда, тәҙрәләрендә ут булмауын шәйләйһең.Шуныһы ҡыҙыҡ (ә, бәлки, ҡыҙғаныстыр ҙа): был биналарҙы биләгән эреле-ваҡлы ойошмалар бер ниндәй тауар ҙа етештермәй! Баҙар иҡтисады шулай була, күрәһең... Бындай миҫалдарҙы республикабыҙҙың башҡа ҡалалары буйынса ла килтерергә мөмкин. Тимәк, сит ил тауарҙары юҡҡа ғына килеп тулмаған беҙгә.Бөтә һанап кителгән предприятиелар ҙа баҙар иҡтисадына яраҡлаша алмау арҡаһында юҡҡа сыҡты. Уларҙа үҙҡиммәтте төшөрөргә, сифатты донъя кимәленә күтәреү өсөн ашығыс рәүештә заманса ҡорамалдар менән тәьмин итергә, яңы технологиялар индерергә, коллективты ҡыҙыҡһындырып эшләтә белгән менеджерҙар ебәрергә кәрәк ине. Барлыҡ табышты үҙәккә йүнәлтеп торған предприятиеларҙа бының өсөн аҡса булманы. Улар бит хатта үҙендә ҙур булмаған ремонт эшләтеү өсөн дә Мәскәүҙәге министрлыҡтан рөхсәт һорай ине. Тик уҙған быуаттың 90-сы йылдарында һәм унан аҙаҡ та хөкүмәт ни өсөндөр валютаны үҙ заводтарыбыҙға ярҙам итеүгә тотоноу түгел, баҙарҙы сит ил әйберҙәре менән тултырыуға тотондо.Ә бит баҙар иҡтисадында батмаҫ өсөн шәп ҡорамалдар һәм технологиялар ғына етмәй. Былтыр, мәҫәлән, Ульяновск автомобиль заводы аҙналап туҡтап ултырҙы. Сәбәбе – был төр продукция баҙарында һатылмаған машиналарҙың артыҡ күбәйеүе, һумдың курсы түбәнәйеүе арҡаһында күп кенә импорт деталдәрҙең хаҡы артыуы, халыҡтың һатып алыу һәләтенең элеккесә түбән ҡалыуы... Тимәк, мотлаҡ рәүештә тәжрибәле һәм таһыллы маркетинг белгестәре лә талап ителә! Улары ла күктән төшмәй, алдан әҙерләргә кәрәк.Туҡтарға мәжбүр булған предприятиелар төрлө тармаҡтарға ҡарай. Рәсәйҙә ундайҙар бигерәк тә металлургия, автомобилдәр эшләү, химия йүнәлешендә күп. Был хәлдең социаль эҙемтәләре лә ҙур, әлбиттә. Ике йыл ярым элек ябылған Байкал целлюлоза-ҡағыҙ комбинатының, мәҫәлән, 1 600 кешеһе эшһеҙ ҡалды. Ә бит Байкальск ҡалаһы өсөн ул берҙән-бер предприятие ине. Уның менән бер үк ваҡытта тиерлек “Южуралникель”, “Амурметалл”, Златоуст һәм Новосибирск металлургия заводтары туҡтаны. Һуңғыһының бурысы 2,7 миллиард һум булып киткәйне.Һамарҙың ун бер бинаһы булған һәм 2,5 гектар майҙанды биләгән Матбуғат йорто 1964 йылда уҡ сафҡа индерелгән. Унда тиҫтәләрсә йылдар “Волжская коммуна”, “Самарские известия” кеүек өлкә баҫмалары ла, “Российская газета”, “КоммерсантЪ”, “Известия”, “Московский комсомолец” кеүек федераль гәзиттәрҙең урындағы ҡушымталары ла сығып килде. 2006 йылда нәшриәт етәкселеге бурыстарҙан ҡотолоу маҡсатында айырым биналар һәм цехтарҙы шәхси эшҡыуарҙарға ҡуртымға бирә башлай. Ләкин арендаторҙар, ҡуртым буйынса шарттарҙың улар өмөт иткәнсә үҙгәрмәүен күреп, был майҙандарҙы бер-бер артлы ташлап китә. Һөҙөмтәлә предприятие тағы ла нығыраҡ бурысҡа бата.Хосуси ойошма булһа, коммуналь хеҙмәтләндереү селтәре уны күптән Арбитраж судҡа бирер ине, ләкин, дәүләт предприятиеһы икәнен иҫәпкә алып, власть органдары уны нисектер ҡурсалап килгән. Әммә ахыр килеп 2008 йылда нәшриәт-полиграфия комплексын хосусилаштырырға мәжбүр булалар. Федераль һалым хеҙмәте нәшриәттең бурысын 76,6 миллион һум тип билдәләй. Яңы хужалар төбәктәге иң эре типографияны башҡа фирмаға һата, уныһы – сираттағы милексегә. “Гарант”, “Квадро”, “Консенсус”, “Деймос”... Былары – ошо комплекстың бер йыл эсендә генә булып үткән хужалары! 2009 йылдан алып биналар буш тора. 2013 йылда ул йәнә дәүләт милкенә ҡайтарыла, сөнки Арбитраж суды хосусилаштырыу осоронда был мөлкәттең баҙар хаҡынан бер нисә тапҡырға арзаныраҡҡа һатылыуын асыҡлай: старт хаҡы 646 миллион һум торған комплекс ул саҡта 50 миллионға ғына һатылған! “Роснедвижимость” үҙенсә аҡлана: бер нисә тапҡыр аукционға ҡуйып та һатып алыусы табылмағас, хаҡын шулай ныҡ төшөрөргә тура килгән икән. Ысынлап та, совет осорона хас булғанса төҙөлгән комплекс редакциялар өсөн күп ҡатлы бинаға, ҙур цехтарға, келәттәргә, йылытыу үҙәгенә, гаражға һәм башҡа ҡаралтыларға эйә. Барыһы ла, әлбиттә, дәүләт ҡаҙнаһы иҫәбенә, йәғни сығымдарҙы йәлләмәйенсә төҙөлгән. Улар хәҙер бик ҡиммәт тора. Күсемһеҙ мөлкәт менән эш иткән ҡайһы бер белгестәр уның ысын хаҡы бер миллиард 200 миллион һум булырға тейеш тип раҫлай. Әммә хосуси ойошмалар сауҙа баҙары рәүешендә генә файҙаланыу өсөн уны шул хәтлем аҡса түгеп һатып алырға теләмәй.Тимәк, ҡайһы бер элекке предприятиелар хатта төҙөлөш үҙенсәлектәре, йәғни архитектураһы йәһәтенән дә бөгөнгө эшҡыуарлыҡ талаптарына тура килмәй. Был майҙанда тауар етештергән предприятие асҡанда маҡсатҡа ярашлыраҡ булыр ине, әлбиттә. Тик бының өсөн тәүҙә инвестор кәрәк. Ул да миллиардтар түгеп үҙгәртеп ҡорған һәм эшкә ҡушҡан был биналарҙан сыҡҡан әйберҙәрҙең конкурентлыҡҡа һәләтле буласағына ышанырға тейеш. Ә күршеләге ҡулланыу баҙарында Ҡытай әйберҙәре осһоҙораҡ булып сыҡһа һәм халыҡ шуларҙы ғына алһа?Әгәр ҙә Рәсәй предприятиеларының киләсәге тураһында һүҙ йөрөтһәк, аналитиктарҙың фекеренә лә ҡолаҡ һалмай булмаҫ. Ә улар иһә хәлдең ҡурҡыныс түгеллеген билдәләй. Сит ил хужалары, мәҫәлән, беҙҙең илдәге предприятиеларын һатырға ашыҡмай. Иҡтисади шарттар ыңғай яҡҡа үҙгәргән осраҡта етештереүҙе яңынан башлап ебәрергә була икән. GM концерны, мәҫәлән, Санкт-Петербургтағы автомобиль етештереү ҡеүәттәренең конвейерын туҡтатҡайны. Ләкин, хужалары әйтеүенсә, улар заводты һатырға уйламай ҙа. Бүтән сәнәғәтселәр тураһында ла шуны уҡ әйтергә мөмкин.Беҙҙең илдәге эшсе көстөң квалификацияһы ярайһы уҡ юғары, электр энергияһы үтә арзан, етештереү урыны өсөн буш майҙандар кәрәгенән артыҡ... Ә донъя кимәлендәге эшҡыуарҙар өсөн улар бик мөһим булып тора. Тимәк, баҙар иҡтисады талаптары күҙәтелгән осраҡта бындай предприятиелар яңы һулыш алып һәм яңы юлдар менән эшләп китә аласаҡ.– Бөгөн республикабыҙ етештереү ҡеүәттәренә элеккенән дә нығыраҡ мохтаж. Ауыр заманда оҙайлы баҙар перспективаһына эйә булған предприятиелар, эшҡыуарлыҡты хәҙерге талаптарға ярашлы ҡороусылар иң яҡшы үҫеште күрһәтә. Беҙ ошондай инвестиция проекттарына өҫтөнлөк бирәбеҙ, – тигәйне Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, быйыл яҙ Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайы ултырышында республика Хөкүмәтенең 2015 йылғы эш йомғаҡтары тураһында сығыш яһап.


description: Мифтахетдин Аҡмулланың тормошон һәм ижадын өйрәнгән әҙәбиәт белгесе Әхнәф Харисовтың билдәләүенсә, Аҡмулла – мәғрифәтсе йә шағир ғына түгел, ә иңенә шағир-импровизатор, аҡыл эйәһе, остаз һәм

title: Кем һин, Аҡмулла вариҫы?


description: Туҡта, туҡта, уға бит бер мәжлестән һуң Сибәғәте йырлап стакан биргәйне: Яр яҡынға һыу һалҡын, Һин һалҡынға – мин һалҡын. Минең йөрәккәйем ялҡын да, Тик күңелең һинең һалҡын… Туҡта, ту

title: Яр янында һыу һалҡын...

maintext: Туҡта, туҡта, уға бит бер мәжлестән һуң Сибәғәте йырлап стакан биргәйне:Йырҙың һүҙҙәрен ап-асыҡ итеп иҫләүенә хайран ҡалып, Сәбилә бер аҙ мөңрәп тә алды. Тик көйгә һала алмай ыҙаланды. Ҡара һин уны, шымытый, нисек асыҡ итеп әйтеп биргән бит яратыуын.Минән йылылыҡ көткән тип, Сәбилә үкһеп илап ебәрҙе. Араҡы илата ул тиеүҙәре хаҡ икән. Таш кеүек бисәне лә ебетте, тип һикегә барып ауҙы. Башы әйләнеп, күңеле болғанып, бәргеләнеп, йоҡоға китә алмай оҙаҡ ятты. Йә инде шундай шаярыу буламы ни? Телем – дошманым, тиҙәр бит әле. Һүҙ ни, ауыҙыңдан сыҡҡас – оса инде, бар тотоп ал ана. Көлөрҙәр ҙә туҡтарҙар тип кенә, бисәләрҙе шаяртайым тип кенә башлаған уйын ине бит. Уйындан уймаҡ сығыр тип башына ла килтермәне. Ә Вәсилә һуң! Ен ҡотортҡанмы ни, нисек тиҙ әйләнеп килде өйөнән, етмәһә, ике шешә ялтыратып. Уйлап та өлгөрә алмай ҡалды шул Сәбилә, Сибәғәтенән елдәр иҫкәйне. Бер һүҙһеҙ Вәсиләгә буйһоноп шәп-шәп атлап китеүе генә иҫтә ҡалған… Бына һиңә мәрәкә.Йөрәге әрнеүенә түҙә алмай, төнө буйы йөрөп сыҡты Сәбилә. Бер өйгә керҙе, бер тышҡа сыҡты. Өҫтәлдәге шешәләрҙе алып, иҫке сепрәккә төрөп, мейес аҫтына йәшерҙе. Бәлки, кәрәге тейер. Сибәғәтем ҡайтҡас, көлөшә-көлөшә байрам итербеҙ әле, тип өмөтләнде. Ауыртмаған башҡа – тимер таяҡ, тиҙәрме әле. Үҙе саҡырып килтерҙе инде был бәләне. Кем уйлаған минут эсендә яҙмышы йөҙ һикһәнгә боролоп үҙгәрер тип. Юҡ инде, Сәбилә бирешә торғандарҙан түгел. Бына хәҙер барып елтерәтеп алып ҡайтасаҡ ирен.Иртүк тороп, һыйырын һауып, малдарын урамға ҡыуҙы ла, эскәмйәгә барып ултырып, Вәсиләнең ҡапҡаһына күҙ һалды. Ана, унан да малдар күренде. Ҡапҡанан икәүләшеп сығып, Вәсилә менән Сибәғәт ниҙер һөйләшеп алды ла, Сибәғәте урамдың икенсе яғына сығып, ашығып атланы. Бына яҡынайып та килә өйҙәре тураһына… Сәбилә урам аша сығып, уға ҡаршы йүнәлде лә:– Марш өйгә, ҡайҙа йөрөйһөң аҙашып! – тип аҡырып ебәрмәһенме. Үҙ тауышынан үҙе ҡурҡып, Сәбилә туҡтап ҡалды. Сибәғәт, уны ишетмәгәндәй, тиҙ генә ҡатыны янынан, бағана эргәһенән атлаған кеүек, ашығып үтеп китте лә ферма тыҡрығына инеп юғалды…Иҫе китеп күпме торғандыр урам буйында яңғыҙ ҡалған ҡатын. Кинәт иҫенә килеп, өйөнә табан атлағайны, аяҡтары үҙенән-үҙе Вәсилә ҡапҡаһына алып китте. Барып етте-етеүен, тик керергә ҡыйманы, бер аҙ тапанып торҙо ла кире боролдо. Үҙең бешергән бутҡа бит, аша инде хәҙер тәмләп, тип эстән үҙен һүгә-һүгә, өйөнә табан атланы.Сәбиләнең үҙҙәренә табан килеүен тәҙрә пәрҙәһе аша күҙәтеп торған Вәсиләнең ҡото осто. Нимә уйларға белмәй, бер тәҙрә янынан икенсеһенә ҡасты. Үҙен тоҙаҡҡа эләккәндәй тойоп, тышҡа сығып йүгерҙе лә ҡапҡа төбөнә эс яҡлап баҫты. Оҙаҡ көттө ул Сәбиләнең инеүен, тауыш сығарыуын. Эсенән генә Хоҙайҙан түҙемлек, сабырлыҡ һорап, гер таҡҡан кеүек аяҡтарын көскә һөйрәп, ҡапҡа буйлап ишек алдына ыңғайланы ла һығылып төшөп үләнгә ауҙы. “Нишләнем мин? Берәүҙең өмөтөн өҙҙөм, икенсеһенең өмөтөн ҡабыҙҙым...” Уйҙары сыуалды башында. Кисә генә булған хәлдәрҙе иҫенә төшөрҙө...Урам буйлап Сибәғәт ағайҙы етәкләп ҡайтып килгәндә ҡайһылай батыр ине. Ә ниңә, һаталар икән – алды. Ағаһы ла ҡаршылашып торманы бит, йүгерә-атлай эйәрҙе артынан. Тик ҡапҡанан инеү менән икеһе лә туҡтап ҡалды. Бер юлы бер-береһенә боролоп, оҙаҡ ҡарашып торҙолар. Сибәғәттең йәлләткес ҡарашын күтәрә алманы Вәсилә, башын түбән эйеп, шыбырлап ҡына өндәште:– Ғәфү ит мине, Сибәғәт ағай. Дөрөҫ эшләнемме икән?Уның һорауын көткән кеүек, ир кеше ышаныслы итеп уның ҡулынан тотоп алды, етәкләп тупһаға алып килде һәм уны һаҡ ҡына ултыртып, алдына сүгәләне:– Бөтәһе лә һәйбәт булыр, Вәсилә. Ғәйепләмә үҙеңде. Тәңребеҙ шулай ҡушҡандыр, яҙмышыбыҙҙы бәйләп. Рәнйетмәм мин һине, ышан миңә. Һуң үҙем риза булып килдем бит, һөйрәп килтермәнең, – тип йылы, матур, йән иретерлек һүҙҙәрен теҙҙе лә теҙҙе. Бына һиңә йомоҡ Сибәғәт! Иҫе китеп тыңланы уны Вәсилә. Һәр һүҙе йөрәгенә май булып яғылды. Бына шулай таңға ҡәҙәр тыңлап ултырыр ҙа ултырыр ине. Киске һалҡынса ел иҫеп, икеһен дә һиҫкәндереп ебәрҙе. Ике яңғыҙ йән бер бөтөн булып өй эсенә инеп юғалды…Һүҙендә торҙо Сибәғәт, Сәбилә яғына ла, йортона ла башҡа әйләнеп ҡараманы. Ғүмер буйы бергә донъя көткән кеүек, кеше көнләштерерлек, татыу, матур итеп йәшәп китте Вәсиләһе менән. Йөҙөнән йылмайыу китмәне. Тиҙ арала ҡалынайып, хатта үҫеп киткәндәй булды.Шуныһы ғәжәп, ғәйепләмәне ауыл халҡы Вәсиләне, Сибәғәттең бәхетенә һөйөндө. Һуң, ғүмер буйы эт типкеһендә йәшәп булмай бит инде. Ярай, ваҡытында эләктереп алды бәхетте, тип Сибәғәтте хупланылар ғына. Тик Сәбилә лә йәлләүгә мохтаж ине. Тиҙ арала төҫ ташлап, һурылып ҡалған ҡатын урамда һирәк күренер, күршеләр менән аралашмаҫ булып китте. Вәсиләләргә барып тауыш сығарып та йөрөмәне, аҡылы етте. Ә бит ауыл халҡы йә барып тәҙрә ҡыйратыр, йә көндәшен сәсенән һөйрәр тип көткәйне. Уның Тәлиғә апаһына:– Эй, Тәлиғә апаҡайым, ҡәҙерен белмәнем шул Сибәғәттең. Әллә ниңә шул буйынан ҡыйынһындым да торҙом шул. Яусылатып, матур итеп өйләнгәйне бит “бәләкәсем”. Алтын ҙур булмай икән шул, ҙур булмай, апаҡайым, – тип үкһеп илағанын ишетеүселәр ҙә булған.Ауыл тарихында булмаған был ваҡиға оҙаҡ шаулатты әле халыҡты. Ирҙәрҙең бәҫе артып, бер башҡа үҫкән кеүек булып киттеләр. Телдәр, сая ҡатындарҙа яғымлылыҡ, тыйнаҡлыҡ сифаттары артҡандай тойолдо. Һирәк-һаяҡ булһа ла ҡапҡа төбөндә йыйылғанда Мәстүрә инәйҙең:– Барҙың ҡәҙерен белеп, шөкөрана итеү кәрәк, балалар. Бөтәбеҙ ҙә – Алла бәндәләре, йылы һүҙгә, аңлауға, йәлләүгә мохтажбыҙ. Ҡайһы ваҡытта сиктән ашабыҙ, иң яҡын кешеләребеҙгә йылы һүҙ тапмайбыҙ. Ә бит кеше тәү сиратта янында йөрөгәндәргә ихтирамлы булырға тейеш. Түҙемлектәрҙең дә сиге була шул, – тип әкрен генә йәшәргә өйрәтеүе бик урынлы ла, фәһемле лә ине…