description: 1944 йыл. Хәйбулла районының Байғусҡар ауыл клубына халыҡ ағыла ла ағыла. Берәүҙәре – “Кино алып килгәндәр!”, икенселәре “Тиҙ булығыҙ, кино бөтә бит!” тиһә, өсөнсөләре “Ҡыҙыҡ күрмәй ҡалабыҙ!

title: Һөйөнсө, кино килгән!

maintext: Ике кеше аппарат өйрөлтә, ә уның уртаһына шәм ҡуйыла ла, шул экранда сағылып, кино күрһәтелә икән! Киләсәктә ауылда оҫта киномеханик булып эшләп, ауылдаштарын төрлө фильмдар менән ҡыуандырған Рәйес Ҡолсонбаевҡа ни бары биш йәш кенә була. Әйҙәгеҙ, уның тормош юлына туҡталып үтәйек.Бәләкәй Рәйес киноларҙың бер сеансын да ҡалдырмай, уның менән генә сикләнмәй, “кино ҡуйыусылар”ҙың эшен ситтән генә күҙәтеп йөрөй. Кем белә, бәлки, ҙур үҫкәс, мин дә ауылдаштарыма яңы нәфис фильмдар күрһәтермен, тип эстән генә хыялланғандыр?..Ул ваҡытта Байғусҡар ауылында башланғыс ҡына мәктәп була, шуға күрә балалар күрше Әбүбәкер мәктәбенә көн һайын йәйәү йөрөп уҡый, Рәйес тә улар араһында була. Өлкән кластарҙа Аҡъярҙа уҡый һәм Фәрит, Илшат Бохарбаевтар менән бергә белем ала. Бына нимә ти ул үҙе: “Ауылда Әхмәт Ҡәйепов ағай кино күрһәтә ине, икенсе яҡтарға ла йөрөп ҡуйҙы. Движок менән, тауышлы фильмдар, яҡтылығы ла бар. Класташтарым Фәрит менән Илшат Әхмәт ағайҙың ярҙамсылары булды. Уларҙы күреп, мин дә ярҙамға ашыҡтым һәм яйлап кино ҡуйыу серенә төшөнә башланым. Бер аҙҙан, 1957 йылда, ауылда бер үҙем кино күрһәтә башланым”.Тырыш егет ике эш алып бара: иртән МТС-та тракторҙа иҫәпсе булып эшләһә, кисен ауылдаштарын кинофильм менән һөйөндөрә. Ике йыл дауамында фильмдар күрһәткәс, ул әрмегә алына. Райондан ун бер егет Североморск ҡалаһына оҙатыла.Медицина комиссияһы үткәндә киләсәктә бөтә донъяға билдәле буласаҡ Юрий Гагарин менән осрашып, аралашырға насип итә уға. “Бала саҡтан шофер булырға хыялландым, тик алтыға етене ҡабатлауҙы әйтә алманым да ҡуйҙым. “За рулем не сможешь” тип сығарып ебәрҙеләр. Әле лә белмәйем ул ҡабатлауҙы”, – тип көлөп иҫләй ул.Урыҫса белмәһә лә, ике ай дауамында тырышып китаптар уҡып, электрик һөнәрен үҙләштерә. Шунан һыу аҫты кәмәһендә дүрт йыл хеҙмәт итеп, тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайта. 1963 йылда киномеханик танытмаһы алған Рәйес ағай мөкиббән китеп үҙ эшенә тотона.– Һеҙ эшләгән осорҙа ниндәй ҡыҙыҡлы мәлдәр булды?– “Свадьба в Малиновке” киноһы бара ине. Бер мәл залда берәү тыпырҙап бейей башланы. Ынтылып ҡараһам, Зәйнулла ағай Дәүләтбаев: “Ниндәй матур көй, нимә ҡарап ултыраһығыҙ, төшөп бейегеҙ!” – тип ауылдаштарын бейергә саҡыра. Ә халыҡ ниндәй дәртле булған!– Ул осорҙа ниндәй фильмдар күрһәтелде?– Һинд фильмы “Бродяга”ны ҡуйғанда, халыҡ күп йыйыла торғайны. Урын булмағас, иҙәндә ултырып ҡарарҙар ине. Дүрт сериялы “Тарзан”ды ла яратып ҡаранылар.– Билет хаҡы күпме булды?– Балаларға — биш, өлкәндәргә — 20 тин.– Кинофильм көнөнә ике тапҡыр күрһәтелдеме?– Юҡ, бер, сөнки Калинин исемендәге колхозда электрик, иретеп-йәбештереүсе булып эшләгәс, бер нисек тә өлгөрөп булмай ине. Шуға күрә кис кенә күрһәтә инем.– Рәйес Кинйәбай улы, киномеханик эшен һағынаһығыҙмы?– Әлбиттә, һағынам. Хәҙер ҙә ундай мөмкинлек булһа, кино ҡуйыр инем ауылдаштарыма, – тип күҙҙәренә йәш алды. – Элек клубҡа барып кино ҡарау оло бер байрам була торғайны, халыҡ түҙемһеҙләнеп көтөр ине. Һинд киноһын күрше ауыл халҡы ҡарап бөткәс, иртәгәһенә көтөргә түҙемлектәре етмәй, зал тулы көтөп ултырырҙар ине, ә араларында бит һауынсылар, көтөүселәр бар! Шул киноны ҡарап, таңға ҡарай ғына эшкә китерҙәр ине.Иң күңелле, иң дәртле саҡтар булды бит ул! Кино тамамланыу менән киске уйын башлана. Мәсеттә клуб булды. Әбүбәкер йәштәре килһә, шәм яҡтыһында таҡмаҡҡа бейей торғайныҡ. Ныҡ баҫып бейегәс, шәм һүнә лә ҡуя. Туҙан күтәрелер ине, һыу һибеп, артабан бейер инек. “Лүгә”, “Наза”, “Косилка-молотилка”, “Ҡайыш”, “Һәпәләк” уйындарын уйнаныҡ. Хәҙерге йәштәр, компьютерға текәлеп, ғүмерҙәрен заяға уҙғара.Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, Рәйес Кинйәбай улы баҡсаһында нимә генә үҫтермәй! Йорто әллә ҡайҙан балҡып ултыра. Йәмәғәте Фәүзиә инәй менән ике балаға ғүмер биргәндәр. Ҡыҙы Рәмзилә матур ғаилә ҡороп, Новотроицк ҡалаһында йәшәй, улы Ғиззәт атаһының юлын һайлаған – электрик, ғаиләһе менән Бүребайҙа йәшәй. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Фәүзиә инәй был донъяла юҡ инде. Байғусҡар һандуғасы, моңло йырлар, мәҙәниәт йортонда үткәрелгән саралар уның ҡатнашлығынан тыш үтмәҫ ине.Рәйес Кинйәбай улының маҡтау ҡағыҙҙары, ҡиммәтле бүләктәре бик күп, уға оҙон ғүмер, бәхетле ҡартлыҡ, һаулыҡ теләйбеҙ.Хәйбулла районының Байғусҡар ауылында йәнә бер билдәле киномеханик – Ишбулды Байтүрә улы Ғәббәсов йәшәй. Ул 1945 йылда Йылайыр районының Ҡаҙырша ауылында күп балалы ғаиләлә тыуа. Ике йәш тулғанда Байғусҡар ауылына күсеп киләләр. Ауылда башланғыс мәктәпте тамамлай һәм артабан уҡыуын Әбүбәкер ауылында дауам итә, урта белем алыр өсөн тырыш егет Аҡъяр мәктәбен уңышлы тамамлай.– Киномеханик эшен нисек башлап ебәрҙегеҙ? Кем өйрәтте һеҙҙе?– Мәмбәт ауылында Салауат Мәмбәтов ағай кино ҡуйҙы, унан әҙерәк өйрәнеп алғас, 1964 йылда Байғусҡар ауылында эш башланым.– Халыҡ күп йөрөй инеме сеанстарға?– Әлбиттә, көндөҙгө сеансҡа — балалар, кискегә өлкәндәр йөрөнө. Бигерәк тә һинд фильмдарын ауыл халҡы ныҡ яратты.Ишбулды Байтүрә улы әрме сафына алынып, 1967 йылдан йәнә киномеханик булып китә. Ике урында эшләргә тура килә уға, көндөҙ элемтә үҙәгендә, кис ауылдаштарына кино күрһәтә. Ул осорҙа һәр өйгә тиерлек телефон бәйләнеше һуҙыла, ауыл халҡы ныҡ һөйөнә. Оҙаҡ йылдар элемтә үҙәгендә эшләп, хаҡлы ялға сыға Ишбулды ағай.Йәмәғәте Сания апай менән ике ҡыҙға ғүмер биреп, оло тормош юлына аяҡ баҫтыралар. Оло ҡыҙҙары Люциә Сибай медицина колледжында уҡыта. Әйткәндәй, “Хыялымда мин дә осам” тигән шиғри йыйынтығы донъя күргән. Кеселәре Лилиә Баймаҡ районындағы мәктәптә белем бирә.Сания апай менән бик татыу йәшәйҙәр. Кәртә тултырып мал-тыуар, ҡош-ҡорт, баҡса тултырып емеш-еләк үҫтерәләр.Ишбулды ағай Байғусҡар ауылы халҡын яңы матур кинофильмдар менән ҡыуандырғаны, эшенә яуаплы ҡарағаны өсөн бихисап маҡтау ҡағыҙҙары, дипломдар менән бүләкләнә. “Шулай уҡ планды үтәгән өсөн аҡсалата премия бирелә торғайны, – тип хәтер ебен тағата ул. – Халыҡ элек көн дә осрашып-күрешеп тора ине, хәҙер һәр кем үҙ эсенә йомолоп, кеше менән аралашмай,телевизорға йә компьютерға текәләләр. Элек ниндәй күңелле йәшәгәнбеҙ икән!”– ти ул.– Ишбулды Байтүрә улы, әгәр ауылда кино күрһәтергә рөхсәт итһәләр, һеҙҙе эшкә саҡырһалар, барыр инегеҙме?— Әлбиттә, барыр инем, бер ҡаршылыҡһыҙ, сөнки эшемде әле лә һағынам! – тип яуапланы ул, күҙҙәре нурланып китеп.


description: Автогражданлыҡ яуаплылығын мәжбүри страховкалау (ОСАГО) буйынса тыуған проблемалар тураһында хәҙер күп яҙалар, сөнки улар бик аҡрын хәл ителә. Бының сәбәбе нимәлә: страховкалау компаниялары

title: Отошло түгелме, әллә ҡурҡыталар ғынамы?

maintext: Ошо көндәрҙә Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа страховкалауҙың ошо төрөнә бәйле ҡыйынлыҡтарҙы бөтөрөү сараларын тикшереүгә арналған кәңәшмә булды. Ул башланыу менән, шундай дөйөм фекер төҫмөрләнде: кешеләр был проблеманың тотҡонона әйләнде – закон полистан тыш автомобиль йөрөтөүҙе тыя, әммә ошо документты алыу үтә ҡыйынлашты.Страховка компанияларының ОСАГО полисын һатыуҙан баш тартыуы ғәҙәти хәлгә әүерелеп бара. Штраф түләтеүҙәре бер хәл, әгәр ҙә берәйһенең машинаһын төкөтһәң ни эшләргә? Үҙ машинаңды һатырға тура килмәгәйе...Шулай ҙа Рәсәй Граждандар кодексының 445-се статьяһы бер аҙ өмөт уята былай: страховка ойошмаһы килешеү төҙөүҙән баш тартһа, уны суд ҡарары аша мәжбүр итергә була. Килешеү төҙөүҙе һорап ғариза яҙаһың да, йәнә баш тартһалар йәки ғаризаға тейешле ваҡытында яуап бирмәһәләр, суд тупһаларын тапай башлайһың... Ҡануниәткә ярашлы, ОСАГО полисы асыҡ килешеү булып тора, йәғни страховкалаусы һәр теләүсе менән килешеү төҙөргә тейеш! Уға баш тартырға рөхсәт юҡ. Рәсәй Федерацияһының “Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау тураһында”ғы Законы (1992 йылдың 7 февралендә ҡабул ителгәне) шуны аңлата: бер тауарҙы һатып алғанда икенсе төрлөләрен дә алыуҙы шарт итеп ҡуйыу (өҫтәмә хеҙмәттәргә риза булырға мәжбүр итеү) тыйыла.Хоҡуҡтарын боҙоу осрағы менән риза булмаған ҡайһы бер автомобиль хужалары шулай эшләй ҙә: судҡа мөрәжәғәт итә һәм, ҡағиҙә булараҡ, еңеп сыға. Страховка ойошмаларын административ яуаплылыҡҡа тарттырыу осраҡтары бихисап, ләкин штраф күләме уларҙы ҡурҡытмай. Өс-дүрт кешене страховкалау был ғына штрафты, моғайын, бер-ике сәғәт эсендә ҡаплайҙыр. Ә көнөнә уларға күпме кеше мөрәжәғәт итә... Штрафты иһә көн һайын һалып тороуҙары икеле.– Ҡайҙан килеп тыуҙы был проблема, элек ул ғәҙәти хәл һәм бер ниндәй баш ауыртыуы тыуҙырмай ине бит? – тип аптырай парламенттың Дәүләт төҙөлөшө, хоҡуҡ һәм суд мәсьәләләре буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары Рәмил Хәкимов. – Махсус бланкылар ни өсөн етешмәй башланы, уларҙы баҫып сығарыу ошоға саҡлы һис ниндәй ҡаршылыҡҡа осрамай ине бит?Махсус бланкыларҙың бөтөүе тураһында раҫларға маташыу – страховкалау ойошмаларының күҙ буяуы ғына. Белгестәр раҫлауынса, страховканың был төрө менән шөғөлләнеү отошло түгел. Шуға улар өҫтәмә хеҙмәтләндереү – мәҫәлән, ғүмерҙе страховкалауҙы – һатып алыуығыҙҙы ла шарт итеп ҡуя.– Беҙҙә махсус бланкыларға ҡытлыҡ юҡ, ә сират барлыҡҡа килеүенең сәбәбе шул: күп кенә страховка ойошмалары ябылды. Шуға полис алырға теләүселәр быйыл ғына ла 40 процентҡа артты, – ти “Росгосстрах”тың Башҡортостандағы филиалы етәксеһе Юрий Шпизель. Директор аңлатыуынса, йыл аҙағына һорау менән тәҡдим нисбәте тигеҙләнәсәк, һәм сират та булмаясаҡ йәки ҡырҡа кәмейәсәк, әлегә иҡтисадта “кисектерелгән һорау” тип аталған хәл өҫтөнлөк итә. Ләкин Дәүләт Йыйылышындағы әлеге ултырышҡа был компанияның вәкиле килмәне һәм бының сәбәбе лә әйтелмәне.– Уның килмәүен мин ихтирам күрһәтмәү билдәһе итеп ҡабул итәм. “Росгосстрах” беҙҙәге барлыҡ автогражданлыҡ яуаплылығын страховкалауҙың 70 процентын алып тора, шулай булғас, был проблеманы уларһыҙ тикшереүҙән фәтүә булырмы икән? – Автоһәүәҫкәрҙәр союзы вәкиленең был һорауы урынлы ине, ләкин кәңәшмәне туҡтатмаҫҡа булдылар, сөнки бер компанияға ҡарап ҡына мәсьәләгә күҙ йомоп булмай бит.Башҡа страховка ойошмаларының вәкилдәре кәңәшмәлә ҡатнашыуҙан баш тартмаған. “СОГАЗ” компанияһы вәкиле, мәҫәлән, килеп тыуған хәлде шулай тип аңлатты:– Бында федераль компаниялар ғәйепле. Улар тейешле дәүләт органдарынан страховка хаҡын күтәртергә маташа. Страховка баҙарындағы урынды яулап алырға тырышалар. Ә беҙ, төбәк операторҙары, ныҡлап аяҡҡа баҫып китә алмайбыҙ, бының өсөн финанс мөмкинлектәре юҡ әлегә, шуға офистар ҙа, хеҙмәткәрҙәр ҙә аҙ.Полисһыҙ йөрөгән өсөн штраф түләтеү туҡтамай – Дәүләт автоинспекцияһының Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары Рәүил Байбурин әйтеүенсә, быйылғы тәүге ярты йылда ғына ла бының өсөн шоферҙарға биш меңдән ашыу штраф һалынған.Килеп тыуған хәлдән сығыу өсөн күптән түгел Башҡортостанда Рәсәй автостраховкалау союзының Берҙәм агенты системаһы ла ойошторолғайны. Ул клиентҡа сиратһыҙ һәм өҫтәмә хеҙмәтләндереү төрҙәре алырға мәжбүр итмәй генә теләһә ниндәй компанияның полисын һатып алырға ярҙам итеү маҡсатында төҙөлгәйне. Әммә уның эш йоғонтоһо һиҙелмәй – ОСАГО буйынса сират кәмемәй. Был системаның вәкиле Елена Рябова депутаттарҙы һәм кәңәшмәлә ҡатнашыусы башҡа белгестәрҙе әлегә эштең тулыһынса яйға һалынмауына һәм бер нисә айҙан йоғонто буласағына ышандырҙы.Күрше Татарстан менән сағыштырыуҙар ҙа йыш яңғыраны кәңәшмәлә. Был республикала “Росгосстрах”тың өлөшө 34 процент ҡына тәшкил итә икән. Тимәк, урындағы компаниялар күп, һәм улар көслө. Шулай булһын өсөн шарттар ҙа тыуҙырылалыр.Автомобиль йөрөтөүсенең әлеге полисында мәғлүмәттәр үҙгәрмәһә, уны яңы полисҡа алмаштырмаҫҡа, ә фәҡәт файҙаланыу ваҡытын оҙайтырға ғына тәҡдим дә булды кәңәшмәлә. Был хәлде күпкә еңеләйтер ине, әлбиттә – яңы бланк өсөн түләргә кәрәкмәүе полис хаҡын да арзанайта төшөр ине, “бланк юҡ” тигән һылтау ҙа юҡҡа сығыр ине.Әйткәндәй, автостраховка полисы биреү менән шөғөлләнеүҙең отошло булмауы тураһындағы мәғлүмәтте Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктура үҫеше буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары Наил Ғиззәтуллин кире ҡаҡты. Уның белдереүенсә, былтыр полис һатыуҙан страховкалау компаниялары Рәсәй буйынса 220 миллиард һум йыйған, шуның 121 миллиард һумы юл ваҡиғаларында зыян күреүселәргә түләүгә тотонолған. Ә быйыл страховка иғәнәләре байтаҡҡа артты бит. “Тимәк, отошло эшләйҙәр булып сыға?!” – тине депутат.ОСАГО полисы тауар-аҡса мөнәсәбәттәрендәге алдынғы алым булып тора: юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоп та авария яһаһаң, сит кешенең автомобилен һин түгел, ә һинең менән килешеү төҙөгән страховка компанияһы йүнәтә, сөнки клиенттарынан йыйған аҡса тупланмаһы уға бындай мөмкинлекте бирә. Юл ҡағиҙәләрен боҙоуҙа икенсе яҡ ғәйепле булһа, унан аҡса түләттереү еңелләшә – уның страховка компанияһы сығымдарҙы үҙ өҫтөнә ала. Юғиһә ремонт хаҡын ҡайтартыу өсөн күпме мәшәҡәт кисерергә тура килер ине. Шуға күрә ОСАГО полисы кәрәкме, юҡмы тигән һорау ҙа урынһыҙ буласаҡ. Әммә уны тормошҡа ашырыуҙа контроль булмауы ғына ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Баҙар иҡтисадында бөтә нәмәне һорау менән тәҡдим үҙенән-үҙе яйға һала тигән ҡараштан күптән арынғанбыҙ бит инде. Шуға күрә кәңәшмәлә был полисты биреүҙе дәүләт ҡарамағына күсерергә тәҡдим итеүҙәрен дә аңларға мөмкин.

fasttext_language: ba


description: “Бөгөн тәбиғәттәге һәм көнкүреш биналарындағы һауаның таҙа булмауы – кеше организмы өсөн иң ҙур экологик хәүеф, – ти Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы белгестәре. – Бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙың,

title: Иркен һулайым тиһәң...

maintext: Быйыл Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы, һауа сафлығын тикшереү күрһәткестәренә нигеҙләнеп, планетаның махсус интерактив картаһын төҙөгән. Хәл айырыуса Азияның көньяҡ-көнсығышында һәм Тымыҡ океан төбәгенең көнбайыш өлөшөндә, йәғни Ҡытайҙа, Һиндостанда, Малайзияла, Вьетнамда киҫкен тора икән. Һауалағы зарарлы матдәләр миҡдарының йәнә Европаның ҡайһы бер илдәрендә, Рәсәйҙең шул яҡ яртыһында норманан артыҡ булыуы асыҡланған. Ғөмүмән, халыҡ-ара ойошма белгестәре иҫәпләп сығарыуынса, әле Ерҙәге кешеләрҙең 92 (!) проценты бысранған мөхиттә йәшәй.Рәсәйҙең Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығынан алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, илебеҙҙә 11 ҡала – Биробиджан, Братск, Зима, Ҡыҙыл, Минусинск, Норильск, Петровск-Забайкальский, Селенгинск, Улан-Удэ, Черногорск, Чита – иң насар һауалы тип һанала. Уларҙың барыһы ла Азияға ҡарай, ә был материкка атмосфералағы зыянлы матдәләрҙең осоп таралыуы өсөн уңайлы булмаған климат шарттары хас. Төп хәүеф сығанағы – бензапирен, йәғни азот оксидтары, углеводтар, ҡором һәм альдегидтар менән бергә автомобиль торбаһынан төтөн булып сыҡҡан канцероген матдәләр.Автотранспорт Рәсәй ҡалаларының байтағында күптән инде һауаның боҙолоуына төп сәбәп булып тора. Унан сыҡҡан зәһәр газ атмосфераға эләккән ағыулы матдәләрҙең 42 процентына тиң. Яр Саллыла һәм Рязандә был күрһәткес хатта 70-кә еткән. Белгестәр мәсьәләнең ҡатмарлашыуын машиналар күбәйеүгә генә түгел, ҡасандыр ҡала төҙөү пландарын ҡабул иткәндә яуаплы кешеләрҙең ашығыуына ла бәйләй. Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Түбәнге Новгород, Екатеринбург һымаҡ ҙур мегаполистарҙа яғыулыҡ төтөнөнә бәйле хәүефтең йылдан-йыл артыуы йәмәғәтселекте саң ҡағырға мәжбүр итә.Автомобилдәрҙең халыҡ һаулығына ни хәтлем зыян килтереүен яҡынса иҫәпләп ҡараһаң да, сәс үрә торорлоҡ. Заманса еңел машина бер литр бензинды яндырыу өсөн 200 литр самаһы кислород тотона, ти. Һауаның бындай күләме, әйткәндәй, кешегә тәүлек буйына тын алырға етер ине. Йылына 15 мең саҡрым юл үткән хәлдә бер автомобиль 1,5 – 2 тонна яғыулыҡты төтөнгә әйләндерә, 20 – 30 тонна кислородты юҡҡа сығара!Транспорттан тыш, атмосфераны көнкүрештә ҡулланылған ут (газ йәки утын), ҡалдыҡтарҙы үртәү, сәнәғәт етештереүе бысрата. Тәбиғәтте файҙаланыу өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт вәкилдәре әйтеүенсә, завод-фабрика торбаларынан урғылған ағыу айырыуса Красноярск, Силәбе, Омск, Магнитогорск ҡалалары халҡына янай. Ни тиһәң дә, электән үк илебеҙ сәнәғәте Себерҙә һәм Уралда тамырланған. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперттары зарарлы һауа арҡаһында ғына ла йыл да өс миллион тирәһе кешенең ғүмере өҙөлөүен билдәләй.Бина эсендә тын алып һаулығын бөтөргәндәр ҙә күбәйгән хәҙер. Бының төп сәбәбе – төҙөлөштә сифатһыҙ материалдар ҡулланыу. Белгестәр халыҡҡа буяу һатып алғанда һыу менән шыйығайтыла торғанын йәки тәбиғи шарттарҙа етештерелгәнен һайларға, уныһын да йоҡараҡ итеп һөртөргә кәңәш итә. Иҙәнгә япма түшәгәндә линолеум йәки ламинат урынына ағас, керамик плитә файҙаланыу яҡшыраҡ.“Ламинат, мебель таҡтаһы эшләгәндә ҡулланылған елемгә формальдегид тигән зыянлы газ ҡушалар. Ул бинала йылы булған саҡта һауаға бүленеп сыға, тын юлына, тән тиреһенә, нерв системаһына насар йоғонто яһай. Нәҡ формальдегид менән ағыуланыу һөҙөмтәһендә кешенең хәле бөтөүе, депрессияға бирелеүе, башы ауыртыу осраҡтары билдәле”, – ти экологтар.Әлбиттә, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йәһәтенән етди саралар күрә башларға бер ҡасан да һуң түгел. Урмандарҙы киңәйтеү, автомобиль ҡулланыуҙы сикләү, көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеүҙе яҡшыраҡ итеп ойоштороу, биологик яғыулыҡҡа күсеү, сәнәғәт предприятиеларының зыянын кәметеү хыял ғына булып ҡалмаһын ине. Ул саҡта, ысынлап та, иркен һулаясаҡбыҙ.


description: Әбйәлил районы халҡы үҙенең эшсәнлеге һәм уңғанлығы, тырышып донъя көтөүе менән айырылып тора. Күптәр уның сәбәбен районға яҡын урынлашҡан Магнитогорск ҡалаһы менән бәйләй. Хәйер, уныһы ла б

title: Эше барҙың - ашы бар, йәшәү өсөн дәрте бар

maintext: Бынан биш йыл элек яңы йортҡа күскәс, малайҙары Агиевтарҙан йорт ҡуяны һатып алыуҙарын үтенә. Йорт хужаһы Алексей улдарының теләгенә ҡаршы килмәй: бер ата һәм инә ҡуян һатып ала. Шешҡолаҡтар тиҙ арала үрсеп китә, уларға айырым урын булдырыла. Хужабикә Эльвира Кәлимулла ҡыҙы әйтеүенсә, ҡуян итен һораусылар бик күп. Ташбулат һәм Магнитогорск баҙарына алып сығыу менән диетик ит “һә” тигәнсә һатыла. Әлегә уның килограмы – 380 һум тирәһе. Бер ҡуян кәмендә ике-өс килограмм тарта.– Инә ҡуян ай һайын 6 – 12-гә яҡын бала таба. Әсәләре янында бәләкәстәр ике айға тиклем була, артабан уларҙы айырабыҙ. Нәҫелдәре ныҡлы, эре булһын өсөн балаларын ваҡытында айырырға кәрәк. Әлегә беҙҙең өс инә һәм бер ата ҡуяныбыҙ бар, киләсәктә оҙонғолаҡтарҙы ишәйтергә уйлайбыҙ, тик махсус аҙбар төҙөргә кәрәк, – ти Эльвира Агиева.Ҡарап тороуға ғына шешҡолаҡтарҙы аҫрау еңел күренә, әммә уны дөрөҫ үрсетеү – үҙе бер фән. Үҙенә генә хас нескәлектәре етерлек. Мәҫәлән, йорт хайуандарын ышыҡ урында тоторға кәрәк, аҙ ғына ел иҫтеме, шунда уҡ һыуыҡ тейәсәк. Ҡуян балалаған ваҡытта эргәһендә мотлаҡ һыу булырға тейеш, юғиһә балаһын ашауы ихтимал. Кешегә лә күп күрһәтергә ярамай, күҙ тейеүе бар.Билдәле булыуынса, ҡуян ите диетик ризыҡ иҫәпләнә, уны һораусылар ҙа күп. Табиптар аллергиянан яфаланған, организмы башҡа төрлө итте үҙләштермәгән кешегә, ғәҙәттә, ҡуян итен ашарға тәҡдим итә.Ҡуяндар – бик әрһеҙ, сөнки улар ашауға талымһыҙ, үлән, япраҡ, бесәнде рәхәтләнеп кимерә. Кишер, кәбеҫтә япраҡтарын үҙ итә, ылыҫлы ботаҡтарҙы ла яратып ашай. Йомшаҡҡайҙарға ҡарап торһаң, йәнгә тыныслыҡ килә, ти уны аҫраусылар.Икенсе класта уҡыған Андрей йорт хайуандарын бигерәк ярата, уларҙы көн һайын мәктәптән ҡайтҡас та ашата, тәрбиәләй. “Йомшаҡҡайҙар менән уйнарға яратам, улар мине күреү менән килеп етә, ашарға һорай”, – ти ул.Йәш булыуҙарына ҡарамаҫтан, Эльвира менән Алексей Агиевтар бик матур донъя көтә: күпләп мал аҫрай, ҡош-ҡорт тота, сусҡа үрсетә. Тәүҙә ҡыҙыҡһыныуҙан башланған ҡуян үрсетеүҙе киләсәктә киңәйтергә уйлауҙары ла юҡҡа түгел, сөнки тырышҡанда ғына үҙ маҡсатыңа ирешергә булыуын, матур, етеш, мул тормошта йәшәргә мөмкин икәнлеген улар яҡшы аңлай. Етмәһә, ҡул араһына инерлек улдары үҫеп килә.Көләшә йылғаһын ҡаплап йөҙгән ап-аҡ ҡаҙҙарҙың хужаһын табыуы ауыр булманы. Яндарына барып бер-береһен уҙҙырып ҡысҡырышҡан “ҡаҡаҡтар”ҙы күҙәтеп тә өлгөрмәнек, яныбыҙға хужалары Закир Малыбаев үҙе килеп етте. Марат менән Закир Малыбаевтар – Магнитогорск ҡалаһынан. Үҙ эштәрен асыу ниәтендә ағалы-ҡустылы үҙ-ара кәңәшләшеп, май урталарында “Әбйәлил- ҡаҙ” ойошмаһынан бер мең бәпкә һатып ала. Уларҙы ҡарарға ҡатындары, әсәһе, ҡәйнәһе ярҙам итә.– Ҡаҙҙар бигерәк аҡыллы икән, – тип һүҙ башланы Закир Ҡадир улы. – Ҡыҙыҡ хәлдәргә лә ҡалабыҙ улар менән. Бергәләшеп һыу төшәбеҙ, саҡырһам, шунда уҡ тауышты танып, сирҡылдаша башлайҙар.“Нимә тип саҡыраһығыҙ?” тип һорап та өлгөрмәнем, геройым шунда уҡ ҡаҙҙарға “Әйҙә, әйҙә!” тип ҡысҡырыуы булды, ҡаҙҙар ҡаңғылдаша-ҡаңғылдаша бер урынға йыйыла башланы. Күрәһең, ашарға бирәләр, тип уйланы шикелле меҫкендәр.Ҡошсолоҡто үрсетеү буйынса бизнес-план төҙөп, республика ярҙамына өмөт итһәләр ҙә, Малыбаевтарға ни өсөндөр ундай бәхет йылмаймай. Күрше ҡаланыҡы, тип уйлаһалар, Марат күптән Әбйәлилдә төпләнгән, йорт һалған. Закир ҙа Дәүләт ауылында йорт күтәрә. Егеттәр бала саҡтан Салауат ауылында йәшәгән олатайҙарынан ҡайтып инмәй, бесәнен дә саба, башҡа эштәрҙә лә ярҙамлаша. Иң мөһиме – икеһе лә бик матур итеп башҡортса һөйләшә, бер ҙә ҡалала үҫтек, тип тормайҙар.– Булған аҡсаға бәпкәләр алдыҡ, тәүҙәрәк ашатҡан емдең килограмы 30 һумдан кәм булманы. Тотонолған барлыҡ сығымды иҫәпләгәндә, сәс үрә тора. Көнөнә алты тоҡтай иген ашатабыҙ, хәҙер ҡаҙҙарҙы ныҡлап һимертеүгә ҡуйҙыҡ. Һыуыҡ төшөү менән бер аҙын һуйырға иҫәп, әле төрлө ойошмалар менән һөйләшеүҙәр алып барабыҙ. Шунсама ҡаҙҙы һатыу еңелдән булмаясаҡ, әммә таҙа, һимеҙ, тәмле ҡош итен алыусылар табылыр тигән ышаныстабыҙ, – ти Малыбаевтар.Әйткәндәй, ҡаҙ көтөү – табышлы тармаҡтарҙың береһе, сөнки уның эсәгенән башҡа барыһын да һатырға мөмкин. Йөнөн арзан ҡабул итһәләр ҙә, һуңғы ваҡытта ҡаҙ мамығын ауылдарҙан йөрөп йыйыусылар күбәйҙе. Бөрләтәү, бауыр, үпкәләрен һораусылар ҙа бихисап, ҡайһы берәүҙәргә баш-тәпәйе кәрәк. Ҡаҙҙың эс майын алыусылар ҙа етерлек. Тимәк, һатыу проблемаһы булмаясаҡ, яҡшы тауар һәр саҡ үтемле була.“Линда” һәм “итальян” тоҡомло ҡаҙҙарға өҫтөнлөк биргәндәр, сөнки улар талымһыҙ булыуҙары менән отошло. Тәүге тапҡыр үҙ эштәрен асыуға ҡарамаҫтан, егеттәрҙең киләсәккә пландары ҙур. Артабан был эште киңерәк йәйелдереп, бәпкәләр һанын арттырыу, уларҙы көтөү өсөн ер-урынын ҡуртымға алыу, йылы һәм заманса ҡура эшләү, һыу мәсьәләһен хәл итмәкселәр. Республика һәм район ярҙамына ла өмөтләнә Малыбаевтар. Ҡошсолоҡто үҫтереү программаһын уңышлы яҡлап, дәүләт субсидияһына өлгәшкәндә, эштәр тағы ла йәнләнер ине, ти Закир Малыбаев. Әлегә ҡаҙҙарҙы һанау мәле башлана...Ҡырҙас ауылында йәшәгән Фәнүзә Хәлимова хаҡында ауылдаштарының “Бигерәк уңған, ҡулынан килмәгән эше юҡ!” тип әйтеүҙәрендә хаҡлыҡ бар. Егәрле ҡатын һәр ерҙә уңғанлыҡ һәм тырышлыҡ күрһәтә, эшләһә – эше уңа, сәсһә – емеше ишелеп үҫә, бешеренһә – ризығы татлы була, баҙарҙа һатһа – алып килгән продукцияһы шунда уҡ таралып бөтә. Даланлының ашы үтемле, тигәндәй, бар эштән йәм табып эшләгәнгә күрә, Фәнүзә Нуриман ҡыҙының оҫта ҡулдарынан, күрәһең, эш үҙе ҡурҡып тора.Беҙ барғанда, уңған хужабикә иртән алып килгән бәшмәктәрҙе таҙарта ине. “Ямғыр яуып, көн бер аҙ йылытҡас, бәшмәктәр китте шәбәйеп”, – тип йылмая геройым. “Урман ите”н бигерәк ҡаланыҡылар яратып ала, гөрөздәне һораусылар күп, ти Фәнүзә апай.Быйыл шулай уҡ баҡсаһында картуф ишелеп уңған, ташҡабаҡ, ашҡабаҡ, кишер, сөгөлдөр тураһында әйтеп тораһы ла түгел! Ҡышҡылыҡҡа ниндәй генә салат әҙерләмәгән ул, ҡыяр-помидорҙы ғына әллә күпме тоҙлаған! “Баҙҙа урын да ҡалманы, ҡайнатмалар ҙа күп, имен-һау ашарға яҙһын”, – ти уңған хужабикә.Хәлиловтар шулай уҡ күпләп һарыҡ үрсетә, Ҡорбан байрамында бер нисәүһен һатып та ебәргәндәр, ҡош-ҡорттоң иҫәбе-һаны юҡ. “Тиҙҙән ҡаҙ өмәләре башлана, аҙаҡ һуғым аштары китә”, – тине Фәнүзә Хәлилова.– Ауылда етеш, матур йәшәргә була, тик йыбанмаҫҡа кәрәк. Ашты аш иткәндә генә, өҫтәлең мул була. Беҙ магазиндан шәкәр, көнбағыш майы, тоҙ һатып алабыҙ, башҡалары – барыһы ла үҙебеҙҙеке. Төрлө бәлеш, тәмлекәстәр бешерәм, ейәндәр килһә, магазин печенье-кәнфиттәренә әйләнеп тә ҡарамай, мин әҙерләгән ҡамыр ризыҡтарын яратып ашайҙар. Ҡомалаҡ икмәгенең хуш еҫен шунда уҡ айыра минең бәләкәстәрем.Шулай уҡ Фәнүзә апай әҙерләгән буҙа ла телеңде йоторлоҡ килеп сыға, шифалы эсемлекте һораусылар ҙа юҡ түгел. Тағы ла хужабикә төрлө шифалы үләндәрҙе йыйыу менән шөғөлләнә, бар сиргә уның үҙ рецебы, үҙ үләне.Уңған ҡатын ҡар өҫтөндә ҡаҙан ҡайнатыр тигәндәй, тырыш һәм егәрле Фәнүзә Хәлилова ла – юҡтан бар яһар, барҙы әрәм-шәрәм итмәҫ, донъяһын балҡытып йәшәр оҫта хужабикәләрҙең береһе.


description: Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә “Алтын көҙ” Рәсәй ауыл хужалығы сәнәғәте күргәҙмәһенең Гран-прийы тапшырылды. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә “Алтын көҙ” Рәсәй ауыл хужалығы сәнәғ

title: “Алтын көҙ”ҙөң мул уңышы


description: – Һине беренсе башҡорт вайнеры тип атайҙар, тим Наҙгөлгә. Килешәһеңме? – Һине беренсе башҡорт вайнеры тип атайҙар, тим Наҙгөлгә. Килешәһеңме? – Яйлап ҡолаҡҡа ята башланы, өйрәнгән кеүекмен,

title: Йәмғиәтебеҙгә яңы һулыш

maintext: – Яйлап ҡолаҡҡа ята башланы, өйрәнгән кеүекмен, – тип яуапланы ул.Ә кемдәр әле белеп етмәй, вайн ул – ҡыҫҡа видеотаҫма. Ғәҙәттә, ул ике секундтан егерме секундҡа тиклем генә төшөрөлә. Ҡағиҙә буйынса вайндар үҙ эсенә көндәлек тормошто һүрәтләгән ҡыҙыҡлы видеояҙмаларҙы ала. Икенсе төрлө уны видео форматындағы твит тип тә атайҙар, ә вайндарҙы төшөрөүселәр иһә вайнерҙар тип атала. Беҙҙең кескәй Ватаныбыҙға был яңылыҡты тәүгеләрҙән булып индереүсе һәм шул арҡылы башҡортса ҡыҙыҡлы вайндар төшөрөп көндәлек йәшәйешебеҙгә бер һынылыш индереүсе ҡыҙыбыҙ Наҙгөл Ғәлиева булыр. Быйыл “Росмолодежь” ил буйынса үткәргән форумдарҙа йөрөп, эшлекле тәжрибә туплаған Наҙгөлдөң өлгөр һәм егәрле булыуына һоҡланырға ғына ҡала.Үҙенең эшмәкәрлеге тураһында белешкәс, ул ҡыҫҡаса түбәндәгеләрҙе бәйән итте:– Быйыл апрелдә баш ҡалабыҙҙа үткән “Золото Тюрков” халыҡ-ара йәштәр форумы йомғаҡтары буйынса бер нисә федераль форумда ҡатнашырға насип булды. Владимир өлкәһендә үткән “Клязьмала мәғәнәләр биләмәһе” форумының “Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһенең йәш белгестәре” тигән сменаһында булдым, Ырымбурҙа 70 илдән 800 кеше ҡатнашҡан “Евразия” халыҡ-ара форумына ла барҙым. Шулай уҡ “Росмолодежь” ярҙамында ойоштороласаҡ Рәсәй төрки йәштәре ойошмаһын асыу өсөн башҡарма комитет ағзаларын һайлау тантанаһына саҡырҙылар, шунда ла ҡатнашырға ниәт итәм. Үҙемде “Форум гастролере” итеп тоям, ябайыраҡ әйткәндә.– Ә вайн проектын тормошҡа ашырыу өсөн нимә һәм кем кәрәк булды?– Батырлыҡ һәм яҡындарымдың дәртләндереп тороуы. Тәүҙә кешеләргә оҡшамаҫ, тәнҡит күп булыр, тип, кәмселектәр комплексы арҡаһында баҫылып ҡалғайным. Хәҙер улар кәмене. Иң беренсе видеояҙмаларымды яңғыҙым эшләнем, телефон ғына кәрәк ине. Хәҙер командам бар, был әҙерәк эште тотҡарлай, сөнки бөтәбеҙгә лә уңайлы ваҡыт һайларға, уртаға һалып һөйләшергә кәрәк. Башыңа һуҡҡан һәр идеяны томошҡа ашырып булмай.– Был видеояҙмалар ниндәй маҡсат менән төшөрөлә?– Инде биш йылдан ашыу бар башланғыстарым туған телгә һәм уны популярлаштырыуға килеп терәлә. Был видеоларҙы ла, ҡаҙаҡ вайнерҙарының эштәрен ҡарап, уларҙың телен яҡшы аңлай башлағас төшөрә башланым. Бик күп таныштарым, ошо вайндарҙы ҡарап, өҙөк-һурыҡ башҡортса һупалай башланы.– Киләсәктә үҙеңде кем тип күҙ алдына килтерәһең?– Ысынын әйткәндә, әлегә күҙ алдына килтерә алмайым. Йәшлегемде, ирекле булыуымды һәр күҙәнәгем менән тойорға өйрәнгәнмен, шуға “ғаилә” тиһәләр, сәсем үрә тора. Һуңғы йылда халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһен ентекле өйрәнәм, федераль, халыҡ-ара форумдарға йөрөйөм, проект эштәре менән шөғөлләнәм. Ҡайҙа ғына барып төртөлһәм дә, туған тел мәсьәләһе менән тығыҙ бәйләнештә булырмын тип өмөтләнәм.Ысынлап та, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының филология факультетын тамамлап, бөгөн магистратурала уҡып йөрөгән Наҙгөлдө глобаль селтәрҙә һәр йәш кеше белә, тиһәк тә хаталанмаҫмын, сөнки һәр башҡорт ҡыҙына хас булғанса тәбиғи матурлығы, ихласлығы, өҫтәүенә рухлы булыуы менән дә билдәле ул. Ниндәй генә эшкә тотонмаһын, уның өсөн һәр саҡ милләте, туған тел мәнфәғәте беренсе урында. Бөгөнгө көндә лә тотош башҡорт йәмғиәте ул дуҫтары ярҙамында төшөргән вайндарҙы ҡарап кинәнә бит. Һеҙ ҙә, ҡәҙерле гәзит уҡыусыларыбыҙ, “Бәйләнештә” сайтында “Ә һеҙ ҡыҙығыҙ үсекһә нимә эшләйһегеҙ?”, “Ни өсөн беҙҙән башҡа башҡортса вайнерҙар юҡ?”, “Әгәр ағайың боксер булһа...”, “Әгәр йырсы менән йәшәһәң...”, “Беренсе тапҡыр тағы ла бәләкәйерәк булмағанға үкендем” тигән һ.б. башҡортса вайндарҙы ҡарап, вайнерҙарыбыҙҙың беренсе ижад өлгөләрен баһалай алаһығыҙ.


description: Өфөлә республика Башлығы Рөстәм Хәмитов ХVI “Инновациялы энергетика” Рәсәй энергетика форумының пленар ултырышында сығыш яһаны. Сара “ВДНХ-Экспо” күргәҙмәләр комплексында үтте. Өфөлә респу

title: Өфө осраҡлы ғына һайланманы


title: Өй туйланды, тик ул буш тормаһын

maintext:
Ҡолғона ауылы уртаһында ҡалҡҡан мөһабәт бинаға тулҡынланмай аяҡ баҫыу мөмкин түгел. Бындай усаҡ хаҡында төпкөлдәге ауыл түгел, хатта ҡайһы бер район үҙәге лә хыяллана алмайҙыр әле. Хәйер, әлегеләй социаль-мәҙәни үҙәк республикала, ысынлап та, бер нисәү генә. Әйткәндәй, күркәм бина эшмәкәрлеген күркәм саранан башланы – Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусиндың 85 йәшлек юбилейы ошонда үтте.
…Бынан бер нисә йыл элек республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Стәрлетамаҡ – Белорет юлының төҙөлөш эштәре менән танышырға барғанда Ҡолғонаға ла туҡталғайны. Ул саҡта Рөстәм Зәки улы урындағы халыҡ менән осрашып, ауылдағы проблемалар хаҡында һөйләште. Ҡолғоналар ауылда клуб юҡлығын (иҫкеһе янған) әсенеп бәйән итте һәм урында мәҙәни усаҡ булдырыуҙы үтенеп, республика етәксеһенән ярҙам һораны.
Ни бары бер-ике йыл эсендә буш урында матур бина ҡалҡты. Бында Ҡолғона ауылы хакимиәте, клуб, почта бүлексәһе, китапхана, тамаша һәм бейеү залдары урынлашҡан. Интернет үткәрелгән. Түңәрәктәр эшләй, ағинәйҙәр ҡоро булдырылған. Тренажер залы ла бар. Һуңғыһының, әлбиттә, ауыл ерлеге өсөн файҙаһы самалы һымаҡ. Уның ҡарауы, спортты мал ҡарап йәки бәрәңге ҡаҙып ҡына үҫтереп булмай бит.
Шуныһын да билдәләмәү мөмкин түгел: бина Ҡолғонала урынлашһа ла, социаль-мәҙәни үҙәк менән яҡын-тирәләге ауылдар халҡы – ҡалыуайрылар ҙа, һәйеттәр ҙә, ялтарандар ҙа файҙалана. Мәҫәлән, бер нисә ауылдан йыйылған һәүәҫкәр артистар төркөмө бер-береһенә концерттар менән йөрөшә ала. Ҙур саралар ҙа нәҡ ошо усаҡта үтәсәк. Йәштәр ҙә йыйылып, бергәләп күңел асыр, һаулығын нығытыр. Нисек кенә булмаһын, район үҙәгенән 80 километр алыҫлыҡта ятҡан төпкөл өсөн был үҙәктең әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Уның тиҙ арала төҙөлөүе бигерәк тә ҡыуандыра.
Һүҙҙе осраҡлы рәүештә мәҙәни усаҡтан башламаныҡ. Уның ҡалҡыуында Ноғман ағайҙың өлөшө ҙур. Кендек ҡаны тамған еренең яҙмышына һис ҡасан да битараф булмаған Ноғман Мусин төҙөлөш эштәре менән тыуған ауылына ҡайтҡан һайын танышып торған. Улай ғына ла түгел, төбәк етәксеһе менән осрашҡан мәлдә йәштәрҙең ял итер, күңел асыр урыны юҡлығын уртаға һалып һөйләшкән. Ә күркәм юбилейын ҡайҙа үткәреү теләген һорағас, оло яҙыусы һис шикләнеп тормайса әлеге усаҡты һайлаған. Ошо урында абруйлы әҙиптең кешелеклелек сифатын, эскерһеҙ хәйләлеген һәм ысынлап та мәңгелек урман йырсыһы икәнен йәнә бер ҡабат һыҙыҡ өҫтөнә алып китмәй булмай. Халҡы өсөн янып йәшәгән шәхесебеҙ барлығына һөйөнөп бөткөһөҙ.
– Бөгөн икеләтә байрам: береһе – Ҡолғона ауылының тормошона йәм өҫтәгән социаль-мәҙәни үҙәк асылһа, икенсеһе – ошо күркәм бинала абруйлы яҙыусыбыҙҙың оло юбилейын билдәләйбеҙ, – тине Башҡортостан Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары Салауат Сәғитов, ҡолғоналарҙың шатлығын уртаҡлашып. – Әммә беҙҙе берләштергән был ике ваҡиғаны айырып ҡарап булмай, сөнки Ноғман ағайҙың әлеге үҙәктең ҡалҡып сығыуында аҡһаҡал булараҡ еткергән тос фекере һәм теләге ҙур роль уйнаны.
Үҙенең сығышында Салауат Тәлғәт улы Ҡолғона ауылын төпкөл тип атауҙан баш тартырға саҡырҙы, сөнки бында тыуҙырылған шарттар заман менән бергә атлай.
– Районыбыҙ – үҫеш юлында, иҡтисади-социаль балҡыштарыбыҙ күп, һеҙҙең һымаҡ шәхестәрҙең эшмәкәрлеге уңыштарыбыҙҙы тағы ла байыта, – тип яҙыусыға рәхмәтен белдерҙе Ишембай районы хакимиәте башлығы Марат Ғайсин.
Был көндө яҙыусыны бер төркөм әҙиптәр һәм әҙәби тәнҡитселәр ҙә тәбрикләргә килгәйне. Юбиляр – уларҙың ҡәләмдәше генә түгел, әҙәби остазы ла, тормош уҡытыусыһы ла.
– Ноғман ағай беҙгә, үҙенән йәшерәк ижадсыларға, һәр саҡ иғтибарлы, һәммәбеҙҙе ҡанаты аҫтына алырға тырыша, – тип билдәләне, мәҫәлән, Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе Наил Ғәйетбай.
Эйе, әҙәбиәт өлкәһендә үҙе лә күп эшләй абруйлы әҙип, ҡәләмдәштәрен дә һәр саҡ ижадҡа әйҙәп тора. Был йәһәттән һуңғы миҫалдарға ғына туҡталғанда ла күпте күҙалларға була: әҫәрҙәренең 11 йыйынтығын сығарыу, шул уҡ ваҡытта инде туғыҙынсы тиҫтәһен ваҡлаған ағайҙың йәштәр менән бергә әҙәби семинарҙарҙа ҡыҙыу-ҡыҙыу бәхәстәр ҡороуы һоҡланмаҫлыҡмы ни?!
Абруйлы шәхескә төрлө яҡлап баһа бирергә мөмкин. Ул ҡат-ҡат уҡырлыҡ әҫәрҙәр ижад иткән бөйөк яҙыусы ла, халҡын, тыуған яғын хәстәрләп йәшәгән уҙаман да. Шул уҡ ваҡытта сарала Ноғман ағайҙың йәнә бер сифатына ғашиҡ булмау мөмкин түгел ине. Ябайлыҡ... Хеҙмәт бурысы буйынса күпме сараларҙы күҙәткән бар, ә бына ҙур етәкселәр менән ябай ғына ауыл инәйҙәренең бер үк сәхнәлә тороп, рәхәтләнеп телмәр тотоп, йырлап-бейегәнен тәү ҡабат күреүем. Эйе, оло шәхестең оло йөрәгенә барыһы ла һыйған!
Был Ноғман ағайҙың йомғаҡлау һүҙен еткергәндә лә ярылып ятты – әҙип тормош юлын да барламаны, әҙәбиәт хаҡында ла һүҙ алып барманы, ә бары тик тыуған яғының киләсәгенә өмөтөн бағлауын бәйән итте, телгә алынған усаҡтың маҡсатын телгә алды. Ауылы, ауылдаштары, урмандары тураһында барҙы һүҙ.
– Был мәҙәни усаҡ – бер ауыл тарихы өсөн генә түгел, бөтә район үҫешендә роль уйнарлыҡ, ошо тирә ауылдарҙың яҙмышында әйтер һүҙе булырлыҡ, Кирәй-Ҡыпсаҡ ырыуы халҡын берләштереүҙә үҙ емешен бирерлек ваҡиға, — тине ул һәм ошондай әҙиптәрсә, аҡһаҡалдарса теләген дә еткерҙе. – Мөһабәт бина ҡалҡты, әммә ул буш тормаһын...
Ысынлап та, Ҡолғонанан бөйөк яҙыусы бар, инде атаҡлы йырсылар, бейеүселәр сығырына ышанып ҡалайыҡ!


description: Иҫке Сибай ауылының Ҡарамалташ тауы битләүендә, әйтерһең дә, тарих 158 йылға кирегә боролдо. Тау ҡолағын ҡарпайтҡандай булды, сөнки бында яңғыраған “Сибай” башҡорт халыҡ йырын ул ҡасандыр Шә

title: Йырға һәйкәл ҡуйылды

maintext: 1858 йылда Шәһиәхмәт Сибаев Ҡатай кантоны булып тәғәйенләнеп, шул яҡтарға китер алдынан үҙенең дуҫтары, туғандары һәм Сибай ауылы халҡы менән хушлашып, тап ошо ерҙә әлеге йырҙы башҡарған. Шул мәлдән ул “Сибай” исемен ала, түбәлек “Сибай биләне” тип атала башлай. Хәҙер ул урында “Сибай биләне” стелаһы ҡалҡты.Уны асыу тантанаһында Сибаевтар, Рустановтар, Утарбаевтар тирмә ҡороп, ҡатын-ҡыҙ, мул итеп милли аш-һыу әҙерләп, төбәк халҡын ихлас ҡаршы алды. Байрамға Иҫке Сибай музыка мәктәбе уҡыусыларының сағыу сығыштары биҙәк өҫтәне. Ауылдың һәүәҫкәр артистары әҙерләгән театрлаштырылған тамаша бер кемде лә битараф ҡалдырманы.Тантананың рәсми өлөшөндә Иҫке Сибай ауылы биләмәһе башлығы Илдус Бикбаев урында матур итеп донъя көткән өлгөлө ғаиләләргә Маҡтау ҡағыҙҙары тапшырҙы. Шулай уҡ йыйын уҙғарыуға күп көс һалыусыларға, стеланы төҙөүселәргә ҙур рәхмәт белдерҙе. Айырым рәхмәт һүҙҙәрен бағыусыларға —Фәтхулла, Сабит, Мирза Утарбаевтарға, Сәрүәрә Әминева, Fәбит, Йәмил, Йәлил Утарбаевтарға еткерҙе. Аҡсалата ярҙам иткән Миңһылыу Хөсәйенова ла иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Fөмүмән, Шәһиәхмәттең бөтә туғандары ла был мөһим эшкә дәррәү ҡушылды. Рәмил, Фәнис Яҡуповтар, Данил Батыршин, Риф Ишмырҙин, Уралбаевтар ҙур ярҙам күрһәтте. Стеланың эскизын Руслан Бикбаев әҙерләне.Тарихи урынды асыу хоҡуғы ауылдың иң оло уҙамандарына, Сибай сәсән нәҫеленең иң йәш вәкиле Динис Сибаевҡа, Динислам Утарбаевҡа бирелде. Өлкәндәр йыйындағыларҙы биләндең тарихы менән таныштырҙы. “Сибай биләне” стелаһы булдырыуҙың мөһимлеген Сабит Сәмиғулла улы бәйән итте.Шәһиәхмәт Сибаев 1853 йылдың май айында оҙайлы хәрби хеҙмәткә алына. Шул йылдың июль айында В.А. Перовскийҙың Коканд ханлығы ҡәлғәһе Аҡ мәсетте штурмлауҙа ҡатнаша, яралана. Яҡшы хеҙмәте өсөн зауряд-сотник дәрәжәһен алып, 1857 йылдың октябрь айында тыуған ауылы Иҫке Сибайға ҡайтып төшә. Ләкин ныҡ һағынғанлығын, зарыҡҡанлығын ҡандырып та өлгөрмәй, Ырымбур губернаторынан фарман ала. Уны 6-сы кантонға (Тамъян-Ҡатай) башлыҡ итеп тәғәйенләйҙәр. Әлбиттә, бер ҙә сит ергә киткеһе килмәй. Йырҙың тәүге куплеттарында уҡ шул хәле яҡшы сағыла. Ҡатай тарафтарында тыуған яғын һағынып, йырға тағы һүҙҙәр өҫтәй. Ш. Сибаев кантон вазифаһын яҡшы башҡарған, халыҡ та уны үҙ иткән. Биләмәләре буйлап йөрөгәндә старшиналар өйөндә ҡунырға ҡалған. Улар үҙ ауылы йырсыларын, ҡурайсыларын саҡыртып, кантондың күңелен табырға тырышҡан. Үҙен дә йырлатҡандар. Шуғалыр ҙа хәҙерге Әбйәлил, Учалы, Белорет райондарында уның йыры киң таралған. Тыуған яҡтарында иһә үҙен Фатимаһы көтөп зарыҡҡан.Йырҙы матур итеп, күңелеңде биреп тыңлаһаң, Шәһиәхмәттең ҡыҫҡа, ләкин данлы ғүмер юлы күҙ алдына баҫа. Ул башҡорт халҡының иң яратып башҡарған йырҙарының береһе булыуы менән ғорурлыҡ уята. Тағы шуныһы ҡыуаныслы: хәҙер уны йәштәр ҙә йырлай.Ҡарамалташ түбәлегендәге “Сибай” йырына һәйкәл булараҡ, данлыҡлы яҡташыбыҙҙың тыуыуына 195 йыл тулыу айҡанлы ҡалҡып сыҡты. Киләсәктә был урынға яңы өйләнешкән йәштәр килеп сәскә һалыр, уҡыусылар экскурсияға сығыр, туристар ағылыр, моғайын.


description: Тиҙҙән ҡатын-ҡыҙға бығаса ярамаған хеҙмәтте лә башҡарырға рөхсәт итәсәктәр, имеш. Йәғни үҙбушатҡыс йөрөтөргә, ер аҫтына төшөргә... Бындай һөнәрҙәр исемлеге Ҡатын-ҡыҙҙар хеҙмәте тыйылған зыян

title: Иң ауыр эш ниндәй?

maintext: 2000 йыл башында ил хөкүмәте ҡарары менән булдырылған ул. Егерме төркөмгә – ер аҫты, төҙөлөш, тау, монтаж, металл эшкәртеү, скважина ҡаҙыу һәм башҡалар – бүлеп, бөтәһе 456 һөнәр һанап үтелгән. Хатта башлыса ҡатын-ҡыҙ шөғөлө һаналған еңел һәм туҡыу сәнәғәтендә лә ундай хеҙмәттәр бар икән.Бына килеп Хеҙмәт министрлығы ошо исемлеккә үҙгәрештәр индерергә уйлай. Йәнәһе, 16 йыл эсендә заман производствоһында технологиялар үҙгәргән, хәҙер социаль-гигиеник хеҙмәт шарттары башҡасараҡ. Әле эш биреүселәрҙән, профсоюз органдарынан, белгестәрҙән тәҡдимдәр йыйыла, эшкәртелә.Әйткәндәй, теҙмәлә иҫкәрмә лә бар: әгәр эш биреүсе шөғөлдө хәүефһеҙ итеүгә өлгәшһә, ҡатын-ҡыҙ йәне ятҡан хеҙмәтенә тотона ала. Улайһа, исемлекте ниңә үҙгәртергә һуң, тиерһегеҙ. Теләк кенә етмәй шул, хеҙмәт инспекцияһының быға ҡаршы төшөүе мөһим кәртә булып тора.Ауыр эште карьерҙа, шахтала тир түгеү тип кенә күҙ алдына килтерергә ярамай. Төнгө смена ла ҡатын-ҡыҙ өсөн хәүефле булырға мөмкин. Советтар Союзы ваҡытында уҡ уҙғарылған тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, төнөн йоҡламау гүзәл заттың әсә булыу ихтималын кәметә. Әгәр инде зарарлы тармаҡта эшләһә, был һуңынан тыуасаҡ балаһының һаулығына кире йоғонто яһай. Тимәк, ҡарауылсы, һаҡсы булыуы еңел тип, быға ла тотонорға тейеш түгел ул.Әлбиттә, һуғыш һәм унан һуңғы осорҙа әсәй-өләсәйҙәр тракторҙа ер ҙә һөргән, келәттәргә тоҡ-тоҡ орлоҡ та ташыған, урманда ағас та киҫкән. Кемеһелер хатта үҙе яу яланына ингән. Әммә был сараһыҙҙан, ил өҫтөнә килгән афәттән, барлыҡ көслө зат фронтта булғандан башҡарылған.Беҙҙең заманда ла нәфис зат вәкилдәре араһында йөк машиналары йөрөткәндәр ҙә, иретеп йәбештереүселәр ҙә, тимерселәр ҙә бар. Үҙ теләктәре менән бындай эшкә тотонғандарға ни әйтәһең инде! Мәҫәлән, быйыл май айында Красногорск ҡалаһында уҙған иретеп йәбештереүселәр чемпионатында 16 йәшлек Виктория Симбирева ҡатнашты. Йәки билдәле таш юныусы Марина Попова...Шулай ҙа күпселек ирҙәр үҙҙәре ҡатын-ҡыҙға һөнәрҙәрен биреп ҡуйыуға ҡаршы. Мәҫәлән, хәҙер карьерҙарҙа 180-200 тонна йөк күтәрешле машиналарға идара итеүе еңел, тик ул физик көс кенә түгел, психологик ныҡлыҡ та талап итә, тиҙәр. Ә бөгөн тап ҡатын-ҡыҙ психологик, психик яҡтан тотороҡлораҡ түгелме ни? Ниндәй генә тормош ауырлығы алдында ла баҙап ҡалмай, яҙмыш һынауҙарына бирешмәй, матур йәшәргә ынтыла, тырышып бына тигән балалар үҫтерә. Ир-ат яғынан көнләшеү ғәләмәте түгелме икән бындай ҡараш?Тағы бер миҫал килтерергә мөмкин. Заман шауҡымымы, байтаҡ ир әсә кеше бала тапҡанда, уға терәк булыр өсөн, ҡатынының эргәһендә булырға маташа. Һәм был ғәмәлдең күбеһе йәш атайҙың аңын юғалтып ҡолауы менән бөтә. Ир-егеттең психикаһы бала тапҡанды ҡарап тороуҙы ла күтәрмәй.Йәки Ҡытайҙа үткәрелгән тәжрибәне генә алайыҡ. Ирҙәрҙең тәненә ток ебәрелгән датчиктар беркетеп, улар аша ҡатын-ҡыҙ тулғаҡ тотҡанда кисергән ауыртыныуҙы һиҙҙергәндәр. Һөҙөмтә шундай: берәү ҙә быны күтәрә алмаған.Улайһа, ир ҡатынынан көсһөҙөрәк булып сығамы инде? Бында хаҡлы яҡты табыуы еңел түгел. Шул ғына бәхәсһеҙ: һәр енес үҙ урынында көслө, сөнки беҙ Хоҙай Тәғәлә тарафынан төрлө-төрлө итеп яралтылғанбыҙ. Ҡатын-ҡыҙға өс, дүрт, биш бала табыу ғәҙәти булһа, ир-атҡа был тамуҡ утына тиң. Һәм, киреһенсә, ауыр-ауыр йөктө күтәреү, тау-таш тумырыу, бура бурау ҡатын-ҡыҙға хас булмаған эш һаналып, ирҙәр бурысына инә. Уларға ғына тейешле 456 һөнәр булһа, гүзәл заттың да йорт, ғаиләлә шундай уҡ 456 төрлө бөтмәҫ-төкәнмәҫ эше бар. Шунан артығыраҡ булмаһа әле!Шулай икән, ниңә дөрөҫ итеп яралтылған донъяны үҙгәртеп маташырға? Ниңә ирҙәргә – ҡатындарҙың, ҡатындарға ирҙәрҙең урынын алырға ынтылырға? Борон-борондан нығынған тигеҙлек ҡанундары боҙолғандан түгелме икән беҙҙең бөтә бәләләребеҙ?..


description: Ҡасандыр гөрләп торған хужалыҡтары кинәт кенә тарҡалғас, Сафар ауылы халҡы яңы инвестор килеүен түҙемһеҙләнеп көттө. Билдәһеҙлек осоронда ир-ат аңҡы-тиңке килде, өлгөрҙәр Себергә һыпыртты, б

title: “Нурис”ҡа килегеҙ!


description: Таулыҡай ауылында “Колибри” йәмғиәтенең теген цехы асылды. Көньяҡ-көнсығыш иҡтисадын үҫтереү программаһына ярашлы, районға инвесторҙар йәлеп итеү йәһәтенән ҙур эштәр башҡарыла. Был иһә үҙ си

title: Таулыҡайҙар эшкә йырлап бара


description: “Беҙ эйәрҙә тыуған халыҡ инек... Беҙ – эйәрҙә үлгән халыҡбыҙ...” Был һүҙҙәрҙе ҡасандыр даһи шағирыбыҙ Рәйес Түләк башҡорт халҡына ҡарата яҙғайны... Бөгөн уларҙы төрки ҡәрҙәштәремә ҡарата ҡ

title: Оло юлға сыҡҡан төрки ҡәүеме вариҫтары

maintext: Дөрөҫ тә, беҙҙең яҡты донъялыҡтағы барлыҡ ғүмеребеҙ халҡыбыҙ тип йән атыуҙан, ул тип янып-көйөүҙән ғибәрәт. Ә кем һуң азатлыҡты һөймәй, кемдең һуң үҙен сикләүҙәргә, бер ҡалыпҡа һалыуҙарға күнгеһе килә? Тәбиғәт балаһын тәбиғәттән ситләтеп, тәбиғәттән сикләп кем һуң яҡшылыҡ күрә? Төрки ҡәрҙәштәрҙе бер-береһенән айырып, кем уны үҙ мәнфәғәтендә ҡуллана? Былар барыһы ла беҙҙе тәрәндән уйландырырға мәжбүр. Ул ғына түгел, үрҙә һанап үткәндәремдән сығып, беҙҙе азат булырға һәм ҡәрҙәштәр менән бергә-бергә йәшәргә этәрә...Был һүҙҙәр, әлбиттә, һүҙҙә генә ҡалмай, ысынбарлығыбыҙ шулай, беҙ – үҙ ҡалыбыбыҙға һалып, бөтә донъяның төрки йәштәрен берләштереү өсөн тыуған йәштәр!Ошо арала Ҡазан ҡалаһында III Төрки йәштәр фестивале уҙҙы. Унда Башҡортостан исемен яҡларға З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы студенты, Рәсәй Ҡурайсылар союзы ағзаһы Айҙар Байтимеров һәм “Башҡортостан” гәзите менән Яҙыусылар союзы исеменән миңә ҡатнашыу бәхете тейҙе. Беҙ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының фатихаһы менән ебәрелгәйнек. Әлбиттә, Башҡортостан исеменән тағы ла сығыш яһарға “Башҡортостан ҡыҙы” журналы хәбәрсеһе һәм шағирә Гөлнара Хәлфетдинова һәм “Кызыл таң” гәзите хәбәрсеһе Нурлан Ғәниев тә ҡатнашты.Иң ҡыҙығы – гүзәл Ҡазандың Ҡол-Шәриф мәсете янында йөрөгәндә беҙҙең эргәнән китеп барған бер егет: “Минең дә әсәйем Өфөлә “Спорт” туҡталышы тәңгәлендә йәшәй!” – тип әйтеп һалды. Баҡтиһәң, ул Өфө егете Айнур Әхмәтов икән.Шулай итеп, сара сиктәрендә, Татарстандың Яҙыусылар союзында уҙған “Шиғри фестивал”дә беҙҙән бер түгел, дүрт шағир сәхнәгә бер-бер артлы күтәрелеп, тел, тарих, башҡортлоҡ хаҡында шиғыр уҡығас, ҡатнашыусыларға күҙ алдына килтереүе ҡыйын булмағандыр Башҡортостанда рухлы һәм илһөйәр, иң мөһиме – милләтенә, тарихына битараф булмаған йәштәр йәшәгәне.Әйткәндәй, фестиваль төрки донъя даирәһенең йәш шағирҙарын һәм йәмәғәтселәрен туплау ниәтенән уҙғарылды. Унда Рәсәй төбәктәренән һәм Рәсәйгә яҡын төрки илдәрҙән иллеләп йәш кеше ҡатнашты. Бер аҙна буйы барған был байрамды асыу тантанаһы Татарстан Республикаһының Дәүләт Советы бинаһында үтте һәм, ҡатнашыусыларҙы Парламент етәксеһе Фәрит Мөхәмәтшин исеменән ҡотлап, уның урынбаҫары Римма Ратникова сығыш яһаны. Уларҙың сығышында татар халҡының бөгөнгө йәшәйеше, һулышы, йәштәренең эшмәкәрлеге сағылдырылды. Шул уңайҙан мин Башҡортостандағы ойошмалар һәм бөгөн уңышлы эшләп килгән проекттар хаҡында уйланмай ҡалманым. Ә бит йәмғиәтебеҙҙә бөтә йәштәге милләттәштәребеҙ ҙә йөрөрлөк ойошмалар һәм шөғөлдәр бар. Хатта ифрат күп... Мәҫәлән, әгәр һин бала икәнһең, ҡушыл “Шаяниум”дарға, ҡушыл Мәрйәм Бураҡаева ойошторған “Йәйләү”гә, йөрө “Беҙ – Башҡортостан киләсәге”нә. Әгәр һин йәш кеше икәнһең, берләш “Башҡорт”ҡа, “Ҡош юлы”на, “Башҡорт асыҡ КВН-лигаһы”на, “Башҡорт йәштәре иттифағы”на, “Йәштәр Советы”на, “Бөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайы”на, “Сатыр”ҙарға, “ӨфөФорум”дарға. Әгәр һин йәш кеше һәм дини юҫыҡты көҫәйһең икән, йөрө әйҙә ДУМ-дың йәштәр бүлегенә, әгәр һин ҡатын-ҡыҙ икәнһең, “Һомай” студияһына, “Ағинәйҙәр ҡоро”на рәхим ит, әгәр һин оло йәштәге ир-егет икәнһең, “Аҡһаҡалдар советы” һине көтә.Бик күп байрамдар, проекттар бар беҙҙә, баш ҡалабыҙҙа ғына түгел, һәр район-ҡалаларыбыҙ үткәрә ундай сараларҙы. Ата-бабаларҙың йолаһын онотмайым, ошо ерҙә лайыҡлы йәшәйем тигән кешегә “ЭтноФорум”, “Мәргән уҡсы”, “Салауат көндәре”, “Һөйәнтөҙ” экспедициялары ла, ҡурайсылар байрамдары ла хаттин ашҡан. Хәйер, был хаҡта, башҡорттоң тарихына төшөп китеп, ҡыҫҡа ғына ваҡыт арауығында фестивалдең өсөнсө көнөндә сығыш яһаным. Сығышымдың аҙағында Айҙар Байтимеров, Башҡортостан ҡурайсылары хаҡында һөйләп, һәр башҡорт күңел түрендә йөрөткән гимныбыҙ “Урал”ды уйнаны. Эй, һеҙ белһәгеҙ икән шунда башҡа милләттәрҙең беҙгә һоҡланып та, көнләшеп тә ҡарағанын! Һүҙ тейҙергеһеҙ данлыҡлы тарихыбыҙ, асыҡ күңелле, ихлас халҡыбыҙ бар, ул халҡыбыҙҙың бәҫен күтәреүсе алтын аҡыллы аҡһаҡалдарыбыҙ, ағинәйҙәребеҙ бар, милләтебеҙ ғәмен иңдәрендә күтәргән шағир-яҙыусыларыбыҙ, йырсы-бейеүселәребеҙ, рәссам һәм башҡа шәхестәребеҙ бар, унан да бигерәк бөтә донъяға билдәле, башҡа илдәрҙә һис бер аналогы булмаған солоҡ балыбыҙ бар, алтын-көмөштән генә торған меңйәшәр Уралыбыҙ, ул Уралдың ҡан тамыры булып урғыған саф һыулы Ағиҙелебеҙ бар, ожмахтай еребеҙҙе телдәренән төшөрмәй маҡтар сәсәндәребеҙ, сәсәндәрҙең әйтеп еткермәгәнен еткерер таҡыя баш ҡурайыбыҙ бар...Һәр хәлдә, фестивалдә йыйылған йәштәрҙең күбеһе тәүге тапҡыр күрҙе ҡурайҙы һәм ҡыҙыҡһынып өрөп ҡараусылар ҙа, һоҡланыуҙарын йәшермәй ҡурайсыбыҙҙың ҡабат-ҡабат ҡулдарын ҡыҫыусылар ҙа булды. “Башҡорт теле – ҡайһылай матур тел ул, йомшаҡ ҡына итеп, йырлаған һымаҡ ҡына һөйләйһегеҙ”, – тигәндәрен тағы бер тапҡыр ишетеп ҡыуандыҡ.Ә инде беҙҙең фестиваль ҡатнашыусыларына бер аҙнаға йәшәргә бирелгән “Волга” йәштәр үҙәге ял йортона ҡайтҡас, беҙҙең вәкәләтлекте Төркиәнән килгән Окан һәм Сөмәйә исемле төрөк йәштәре эҙләп тапты. Улар, бөтәбеҙҙе лә сикһеҙ аптыратып, тап-таҙа башҡортса һөйләшә ине. Был, әлбиттә, башҡортса “һинән-минән һәйбәтерәк” һөйләшкән филология фәндәре кандидаты, төрөк ғалимы Исмәт Бинәрҙең хеҙмәте. Истанбулда ул төрөк балаларын, шул иҫәптән Окан менән Сөмәйәне лә башҡортса һөйләшергә өйрәткән. Был йәштәрҙән башҡорттар тураһында бик күп яҡшы һүҙҙәр, шул иҫәптән шундай батыр халыҡ булыуыбыҙ өсөн рәхмәт һүҙҙәре лә ишеттек.Шулай фестивалдә үткән алты көнөбөҙ ҙә яҡшы кешеләр менән танышып, фәһемле әңгәмәләр һәм осрашыуҙар менән үтте. Яҙыусылар союзы рәйесе Данил Сәлиховтан һәм “Иҙел” йәштәр үҙәге директоры Ләйсән Сафинанан алған “Шиғриәт фестивале” лауреаты дипломдары, Фәрит Ғибәтдиновтан йыр аутентикаһы һәм бейеүҙәр буйынса алған оҫталыҡ дәрестәре, яҙыусы, йәмәғәтсе Рабит Батулла, Татарстандың премьер-министры Вәсил Шәйхрәзиев менән осрашыуҙар, Боронғо болғар ҡалаһына сәйәхәт, Аҡ мәсеткә инеп намаҙ-доғалар ҡылыу, Болғар ерендә урынлашҡан һәм беҙҙең көндәргә тик емерек диуарҙары, нигеҙе генә ҡалған мәсет тупһаһында, Сыңғыҙ хандың төп тирмәһе урынлашҡан нигеҙҙә тороп Айҙарҙың ҡурайҙа уйнаған боронғо Башҡорт халыҡ көйҙәре, Ҡазандың төрки халыҡтарҙың талабына ярашлы яһалған “Сөләймән” ҡунаҡханаһының ресторанында фестивалде ябыу тантанаһы, төрки ҡәрҙәштәремдең ут сәсрәтеп төшөп бейеүе, һәр кемеһенең һиңә “туғаным” тип өндәшеүе, шундай һәләтле йәштәр булғаныбыҙ өсөн һәр кемдең йөҙөнә сыҡҡан ғорурлыҡ, һоҡланыу – былар барыһы ла илаһи бер мәл генә булды.Иң мөһиме – фестиваль сиктәрендә, “Татарстан Республикаһының йәштәр ойошмалары советы” төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе урынбаҫары Руфиә Мөхәмәҙиева уҙғарған семинар нигеҙендә беҙгә бик ҙур эш башларға мөмкинлек тыуҙы. Йәғни, “Социаль проекттар технологияһы” әңгәмәһенән сығып, командалар барлыҡҡа килде. Ҡарасәй егете Артур Долаев, сыуаш егете Дмитрий Степанов, керәшен ҡыҙы Алена Сапожникова, ҡаҙаҡ милләте вәкәләтлегенән Ырымбур егете Константин Алексеев, ҡырғыҙ егете Санжар Тойболатов һәм мин 1-се командаға индек. Беҙ барыбыҙ ҙа төрки йәштәр араһындағы бәйләнеште яҡшы күҙ алдына килтерә инек һәм шул сәбәптән дә, милләт-ара мәҙәни һәм социаль эшмәкәрлекте киңәйтеү йәһәтенән дә “Төрки – төркигә терәк” булырҙай проектты тәҡдим иттек. Был тәҡдим фестивалдә ҡатнашыусыларға һәм Руфиә Рәфҡәт ҡыҙына ла оҡшаны, улар бер тауыштан күтәреп алды. Был беҙҙең башланғыс өсөн иң кәрәкле баһа ине. Әле был проект эшләнеү, үҫеү өҫтөндә...III Төрки йәштәр фестивале юҡҡа уҙғарылманы. Уның инде өсөнсө йыл рәттән уңдырышлы эшләп килгән ерлегендә беренсе тос башаҡтар күренде. Улар тик Рәсәй Федерацияһында ғына түгел, бөтә төрки халыҡтар йәшәгән төбәктәргә донъя буйлап камиллыҡ, дуҫлыҡ һәм яҡтылыҡ эҙләп юлға сыҡты. Уңыштар һеҙгә, туғандаш аҫыл милләттәрҙең батыр һәм аҡыллы балалары! Нисәмә быуат буйына барған ҡан ҡойош, үлтереш-ҡыйралыштар аша имен-һау үтеп, бөтә төрки ҡәрҙәштәрҙе берләштерер рухығыҙҙың ныҡ булыуына иманым камил!


description: Смартфонына текәлеп, аяҡ аҫтын ҡарамай, урамда тирә-яғына иғтибар итмәй атлап барған кешеләр бөгөн һис тә ят күренеш түгел. Бәлки, тормош ысынбарлығын хәҙер ундайҙарһыҙ күҙ алдына баҫтырыуы

title: Покемондар... сәйәсәткә ҡамасаулай

maintext: Норвегия премьер-министры Эрна Сульберг, мәҫәлән, үҙ иленең парламентында дебаттар барған, Либераль партия лидеры сығыш яһаған мәлдә смартфонындағы Pokemon Go уйынына мөкиббән киткән. Уның “кеҫә монстрҙары”н тотоу менән мәшғүл сағын фотоға төшөрөп, Интернетҡа һалыуҙары булған, был мәғлүмәт тиҙ арала миллиондарса кешенең иғтибарын яулаған. Төрлө баҫмалар яҙыуынса, Эрна ханым покемондарһыҙ йәшәй алмай тиерлек. Күҙәтеүселәр уның Словакияға рәсми эш сәфәре менән барғанында был уйын өсөн һәр ирекле минутын файҙаланырға тырышҡанын билдәләй. “Ундай бәйлелеккә дусар булған Сульберг артабан дәүләт эше менән етди шөғөлләнә алырмы?” – тип борсола күптәр.Эстонияла 10 октябрҙә яңы президент Керсти Кальюлайдтың инаугурацияһы булғайны. Шунда ла депутаттарҙың һәм сәйәсмәндәрҙең байтағы, смартфондарына сат йәбешеп, тантаналы сараны иғтибарһыҙ ҡалдырған. Кем ниндәй уйын менән булышҡандыр – билдәһеҙ.АҠШ парламентында иһә “покемондарҙың ҡамасаулауы” арҡаһында журналистар өсөн ойошторолған брифингты туҡтатырға тура килгән. Анығыраҡ әйткәндә, спикер Джон Кирбиҙың телмәре мәлендә хәбәрселәрҙең береһе кеҫәһенән смартфонын сығарып, “монстрҙарға ҡаршы көрәш” башлаған, ти. Сәйәсмән йәш кешене яуапһыҙлыҡ өсөн шелтәләргә ашыҡмаған, хатта: “Берәй нәмә тоттоңмо шунан?” – тип ҡыҙыҡһынған.


description: “Башҡортостан Республикаһы тауышы” порталында республика халҡына бирелгән һорауҙарға яуап алыу дауам итә. Муниципаль райондарҙа һәм ҡала округтарында йәшәүселәргә 2016 йыл йомғаҡтары буйынса

title: Урындағы үҙидара эшенә баһа бир


description: Илебеҙ Халыҡ-ара уҡытыусылар көнөн билдәләне. Ошо айҡанлы баш ҡалабыҙҙа тантаналы саралар үтте. Илебеҙ Халыҡ-ара уҡытыусылар көнөн билдәләне. Ошо айҡанлы баш ҡалабыҙҙа тантаналы саралар үтт

title: Емешле хеҙмәтегеҙ - ил уңышы


description: “Алдыбыҙҙа яңы быуат, алдыбыҙҙа яңы дәүер, өр-яңыса заман тыуа...” тип сәхнәнән тороп талпынышып һөйләне Бәләбәй гимназия-интернаты уҡыусылары. Эйе, уларҙың кескәй аңдары өсөн Өфөнән килгән

title: Тамырҙары нығынһын


description: “Ғүмер үтә” тигән һүҙ дөрөҫ түгел. Мәңгелек ғүмерҙең бер һулышы, керпегенең бер ҡағышы ғына булып, беҙ үтәбеҙ. Алһыу шәфәҡтәрҙе, көҙгө быҫҡаҡ ямғырҙарҙы, зәңгәр ҡарҙарҙы, бала кәкүктәрҙе ҡал

title: “Барыр ергә барып етмәгәнмен, Юлда туҡтап, әле усаҡ яғам”

maintext: Әҙәм балаһының хәтере яман менән иманды бер һандыҡта һаҡлай. Хәйер, хаҡлыҡ менән хаслыҡ табындаш булған хәҙерге заманда яҡшы менән яҡтының мәртәбә юғарылығында тотолоуына әллә ни өмөт юҡ. Ил тигәнебеҙ бер ер киҫәге тип аңланған, дәүләт тип атағаныбыҙ мөлкәт тип ҡабул ителгән осорҙа йәшәү өлөшө төшкәс, ир булыуҙан да ваз кисеүебеҙ ғәжәпләндермәҫ.“Һинең, Мәүләм, тыуҙырған заттан кешенең ләззәтлек алыуын Һин теләмәнең. Һин табырлыҡ бар ағыуҙы ошо заттан йыйып алдың. Һин уны бер тамсы итеп һыҡтың — шулай, Һин ҡатын-ҡыҙҙы бар иттең”. Быларҙы рустың бөйөк яҙыусыһы Николай Гоголь әйткән. Мостай ағай, шаярыу рәүешендә булһа ла, ҡатын-ҡыҙ хаҡында ундай һүҙҙәр әйтергә йөрьәт итмәне. Әйтергә йәне тартманы.“Һөйөү – нимә?” – тип һоранымир кешенән.“Ҡатын өсөн тамуҡ үтеү”.“Һөйөү – нимә?” – тип һораныммин ҡатындан.“Ғаләмдә янып, көлгә ҡалғанирҙе көтөү”.Беҙҙең мосолман халҡында, бигерәк тә башҡортта ир-егет иң мөҡәддәс хистәрен ҡысҡырып әйтеп осһоҙландырмай. Уның кисерештәре, күкрәген ярып барһа ла, етмеш йоҙаҡҡа бикләнгән ете һандыҡ эсендә була. Һуңғы тиҫтә йыл самаһы, яҙмыш рәхмәте менән Мостай ағай менән бер ҡыйыҡ аҫтында көн иткәс, Рауза апай менән уның мөнәсәбәттәрен ситтән генә булһа ла күҙәтә-күрә йөрөнөм. Ғүмер баҡый ҡуҙлы усаҡ янында йәшәгәс, Рауза апайыбыҙға ла шул усаҡ йылыһы мул күскәйне, шикелле. Мостафа ағайҙа — ғәйрәтле ирҙәрҙә генә була торған ата арыҫлан олпатлығы, донъяның ваҡ-төйәгенә илтифат итмәү, Рауза апайҙа — күҙҙе һис ҡырҡмаҫ инсафлы нур, сымырылыҡ. Был ике зат донъяға бер-береһенең барлығын белеп, бер йән булып йәшәү өсөн тыуғайны, ахыры. Һуғышта алған ауыр йәрәхәттәре аҙып китеп, Мостай донъя менән бәхилләшеү сигенә еткән мәлдә шағирҙы, Лев Богуштың тылсымлы скальпеле һәм Учалы Өргөнөндә дуҫы Мөхәммәт Хәйҙәровтың кәзә һөтөнән бигерәк, Раузаһының “көлгә ҡалған ирҙе көтөрлөк” мөхәббәте үлемдән йолоп алып ҡалғандыр.Йылын түгел, хатта айын,Аҙнаһын,Һөйгәнеңдән һуң йәшәргәЯҙмаһын.Әлеге шиғырын Мостай ағай айырылыу-юғалтыуҙар ихтималлығы уйға ете ятып бер инмәгән саҡта яҙған. Ай-һай... Шағир күңеле, яҙыусы йөрәге әллә ниндәй электрон приборҙарҙан да һиҙгер була бит. Ағайҙың бер һиҫкәнгәнендә, алыҫ йәшендең күкте әле һаҙағай ғына булып телеп үткән мәлендә тыуманымы икән ул юлдар? Үҙ-үҙенә теләк итеп кенә түгел, беҙгә лә васыят итеп яҙған бит ағайыбыҙ уларҙы. “Һөйгәнеңдән һуң йәшәргә яҙмаһын...”Бер ишектән инеп-сығып йөрөгәс, осрашмау-күрешмәү мөмкин түгел. Рауза апай хәтһеҙ ваҡыт инде түшәк тартып ята. Ағай күберәк ваҡытын өйҙә үткәрә, кеше араһына сыҡһа ла, шунда уҡ урап ҡайта. “Рауза апайҙың хәле нисек?” тигән һорауға сабыр ғына тауыш менән: “Шул, бер сама инде”, — тип яуаплай.Мостафа ағай фронтовик ине бит. Уларға һуғыш яңынан ҡорос йөрәк биргәйне. Снаряд ярсыҡтары телгеләгән тәне һыҙлағандыр ағайҙың, әммә уның ауыҙынан зарланған һүҙҙе ишеткән кеше булмағандыр.Бер мәл Мостафа ағай, данлыҡлы рәссамыбыҙ Ғәлиә Имашева апайҙың улы академик Урал Имашев менән өсәүләп Социалистик Хеҙмәт Геройы Ғүмәр Ғариф улы Теләшевкә ҡунаҡҡа киттек. Теләшев, герой һәм техник фәндәр докторы дәрәжәләре йөрөткән ҙур кеше булһа ла, Мостай ағай менән уға эйәреп килгән беҙ фәҡирҙәрҙе ғәжәйеп ихласлыҡ менән, кеселеклелек күрһәтеп ҡаршы алды. Ул яҡҡан мунсала тирҙәрҙе һәм керҙәрҙе сығарып, сәй менән йомшарып алғас, ололар һүҙҙе һүҙгә ялғаны. Донъя мәшәҡәттәрен онотоп, фекер диңгеҙендә сәфәр ҡылып, байтаҡ ултырҙыҡ. Беҙҙең әллә унан тағы ла ниҙер көткәнде һиҙепме, әллә уға хөрмәтебеҙҙе йәшерә алмауыбыҙҙы күрепме, Мостафа ағай һөйләшеүҙе үҙенсәрәк осламаҡсы булды.— Егеттәр, һеҙ мине самаһыҙ күтәреп ебәрмәгеҙ ул. Был донъяла яңылыштарһыҙ, гонаһтарһыҙ йәшәү мөмкин түгел. Тик гонаһтар намыҫты баҫып алып китмәһен.Ҡунаҡҡа барыуҙар хәтерҙән юйыла төшһә лә, Мостайҙың һүҙ араһында ғына әйткәндәре күңелгә уйылып ҡалған. Аҙағыраҡ, Рәсүл Ғамзатовтың үлем алдынан яҙған шиғырҙарын уҡығанда, уларҙы тағы иҫкә төшөрҙөм.Хажымдың мин ахырына еттем. Һәм,Мөхәббәтем менән ҡанатланып,Бер Хоҙайҙан гонаһтарым өсөнҺораным мин һуңғы ярлыҡауҙы.Йәшерен-батырын түгел, бөйөк шағирыбыҙҙың һуңғы йылдары тетрәнеүҙәр, хафалар менән тулы булды. Мәсьәлә Рауза апайҙың оҙайлы сырхаулауында ғына түгел. Күнегелгән тормош ҡапыл ғына түңкәрелеп киткәс, шул тормош хаҡына йәнен фиҙа ҡылған кешеләр ниҙәр кисергән тиһең? Донъя “аҡтар” менән “ҡыҙылдарға” айырылмаһа ла, йәнә байҙар менән фәҡирҙәргә бүленде. Хаҡ тигән инаныуыбыҙҙы нахаҡ тип иҫбатлау китте, бурлыҡ, хурлыҡ булыуҙан туҡтап, булдыҡлылыҡ дәрәжәһен алды.Тамам буталып, йәнде ҡайҙа ҡуйырға белмәй йөрөгән бер мәлемдә, түҙмәй, Мостай ағайға бер һорау ҙа бирҙем. “Халыҡ аңра һарыҡ хәленә ҡалғанда, йәшәйбеҙме, үләбеҙме тип йөрөгәндә, уға яҙыусы һүҙе кәрәк бит. Мостафа ағай, нимә уйлайһығыҙ, ниңә өндәшмәйһегеҙ?”Һорауым үпкәләү рәүешендәрәк яңғыраны, ахыры, ағайым миңә аптырабыраҡ ҡараш ташланы ла бер аҙ уйланып ултырғас: “Сәсәнмен тип кем әйтмәй, дау килгәндә өнө юҡ, тиһең инде. Эйе, ҡаушап ҡалдыҡ беҙ. Әлеге мәлдә мин үҙемде ер менән күк араһында кеүек тоям”, — тине.Тоғроһон әйткәндә, ағайҙан йыуатыу, дәртләндереү һүҙе көткәйнем. Халыҡтың Хоҙай тәхете ҡаршыһындағы илсеһе булыр кешеләрҙе лә аңҡы-тиңке килтергән ниндәй заман, ни тигән донъя һуң был?Ошондай мәлдәрҙә, кәңәш һәм таяныс эҙләп, халыҡ үҙенең тарихына ҡайырылып баға, рухи хазиналарын барлай башлай. Мостай ағай менән оҙон-оҙаҡ һөйләшеүҙәремдә мин бала саҡ тәьҫораттарына йыш ҡына әйләнеп ҡайтыр булдым.Һуғыштан һуң, халыҡ әле ҡанһыраған күңел менән йәшәгән бер ваҡытта, ауыл клубтарында ҡуйылған һәр концерт “Үлмәҫбай” поэмаһынан өҙөк уҡымай үтмәй торғайны....Гөж килә ағай-энеләр:“Хитрый ҙа һин, Үлмәҫбай!Был януарҙы ҡайҙа тоттоң?Һөйләп ташласы, давай”.Залдағылар, ысындан да, гөж килә. Улар батыр, отҡор, телсәр Үлмәҫбайҙың фронтта артабан ниҙәр ҡыласағын, әлбиттә, белеп тора, әммә ләззәт бынан һис кәмемәй.Ә Ватаным Рәсәй була.Дауылы-еле лә бар,Һинең бабаң батып үлгәнЧуд тигән күле лә бар.Ах, ошо урында күкрәкте ярырҙай булып күтәрелгән ғорурлыҡ хисен нисек кенә аңлатырға?! Үлмәҫбайҙары булған илде дошман еңә ала буламы инде?— Ауыр мәлдәрҙә халыҡтың өмөтөн, ышанысын һүндермәҫкә кәрәк. Ул һынырға тейеш түгел. “Василий Теркин” поэмаһы, “Изге һуғыш” йыры — совет кешеләренең рухын тулҡын итеп күтәргән әйберҙәр. “Үлмәҫбай” башҡортома ниндәйҙер дәрәжәлә таяныс була алған икән, тимәк, уны заман үҙе һорап алған.Мостай ағай үҙ ижады тураһында һүҙ сыға ҡалғанда, уны тиҙерәк бүтән йүнәлешкә борорға тырышыр ине. “Талантлы” тигән эпитетҡа ул, ғөмүмән, тәнҡитле мөнәсәбәттә булды.— “Бөйөк”, “талантлы”, “йондоҙ” — һүҙгә ҡайһылай әрһеҙләндек. Һүҙ самаһын белеү өсөн мәҙәнилек кәрәк шул. Әгәр берәй яҙыусы: “Һин талантлы”, — тигәнде ысынға алһа, ул кем була инде?Ағайыбыҙ, бөтөн донъяға танылып, иҫән сағында уҡ классик тип йөрөтөлһә лә, дан-шөһрәттәргә, маҡтау-күтәреүҙәргә ифрат ғафиллыҡ күрһәтте. Ул, Гете, Пушкин алдында баш эйгән кеше, бүтәндәр ижадына ла, үҙенекенә лә ҡәтғи дәрәжәлә талапсан булды. Йондоҙҙарҙы асманда ғына күреп өйрәнгән кеше, Мостай ағай уларҙы сәхнәлә лә, экранда ла таный алманы. Дөрөҫөрәге, был хәлде аңларға теләмәне.Рауза апайҙы һәммәбеҙ ҙә китәсәк юлға оҙатҡан йәй самаһыҙ эҫе лә, томра ла килде. Мостафа ағай йорлоғон, алсаҡлығын һаҡларға тырышһа ла, бирешә башлағандай. Урамда йыш ҡына күрешһәк тә, фатирына инеп маҙаһыҙлап йөрөргә ҡыймайым. Ул бит былай ҙа тирә-йүндәгеләр өсөн бигерәк асыҡ йөҙлө, ябай, ярҙамсыл булды. Ошо ярҙамсыллығынан файҙаланыусы әрһеҙҙәр ҙә бар ине шикелле.Мостай Кәрим башҡорт әҙәбиәтенең иң күренекле ҡәләме булып ҡына ҡалманы. Уның депутат, идара итеүсе фирҡә съездары делегаты сифаттарындағы эшмәкәрлеге – әле айырым һөйләшеүгә лайыҡ тема. Миңә Мостайҙың туҡһанынсы йылдар башында, республикабыҙҙың, яңыртылып, булыу-булмау яҙмышы хәл ителгән осорҙа, парламентта, бүтән тантаналарҙа сығыш яһауын тыңлау бәхете тейҙе. Буталсыҡ саҡ. Мәскәүҙә хакимлыҡ ғәмәлдә юҡ. Урындарҙа тамаҡ ярыусы демагогтарға хөрриәтлек асылған. Ә һүҙ уйнатыуҙы хәҡиҡәттән айырыуы һәр кемгә лә бирелмәгән. Хәл киҫкенләшеүҙең сигенә сығыр мәлдәрҙә мөнбәргә ҡарт арыҫлан кеүек ҡеүәтле лә, йылдар һәм заман аҡылын иңенә йөкмәгән халыҡ шағиры сыға. Шағирҙың һүҙендә халыҡтың быуаттар төпкөлөнән килгән тәжрибәһе яңы шарттарға дәлил булып ята, ул иҫбатлай, аңлата, фашлай, кинәйәләй, әсе көлә. Мостай сығыш яһағанда залда битараф кешеләр булмай, Мостай һүҙе йыш ҡына фекерҙәрҙе икенсе йүнәлешкә бороп ебәрер, ҡабул ителгән ҡарарҙарҙың йөкмәткеһенә йоғонто яһар ине.Мостафа ағай беҙҙән китә торған һуңғы йәй. Ул, ғәҙәтенсә, ишек алдындағы эскәмйәгә сығып ултырған. Рауза апайһыҙ ағайыбыҙ, әйткәнемсә, дачаһына ла бармаҫ булды. Эргәһенә сүгәләнем. Сыр-сыу килеп уйнап йөрөгән сабыйҙарға ҡарап, байтаҡ шым ултырҙыҡ. Ағай бөгөн уғата йонсоған һымаҡ, бойоҡ.Замананың хаҡһыҙ язаһынаӘллә күнде йәнем, әллә һүнде.Уттарына төшөп яныр инем,Мин янырлыҡ уттар ҙа юҡ инде.Башын аҫҡа эйгән көйө, күкрәгенән иңрәп сыҡҡан тауыш менән әйтте ағай әлеге юлдарҙы. Был шиғырҙы мин ағайҙың үҙенән ишеткәнем юҡ ине һәм бер юбилей кисәһендә Татарстандың халыҡ шағиры Ренат Харис ауыҙынан ишетеп, бер аҙ аптырағайным.“Мостафа ағай!..” Ҡыйыулыҡ итеп, яурынынан ҡосаҡлап алдым. Ул минең тетрәнгәнде һиҙҙе шикелле, күтәрелеп, күҙемә оҙаҡ ҡына ҡарап торҙо ла: “Арыным мин, Марсель. Тотҡарландым, ахыры, был донъяла...” — тине.— Беҙ һеҙгә сирләргә лә, бирешергә лә рөхсәт итмәйбеҙ!— Ну, рөхсәт булмағас, бирешмәҫкә тырышырмын инде. Йә, һин минең кәйефте ҡырып ултырма, бына һиңә шиғыр арнаным әле. Тыңла.Ҡотлоғәлләм уфтанды,Йәнгә хәсрәт уҡталды.Ҡотлоғәлләм, уфтанма,Беҙгә ҡайғы-ут һалма.Күңелһеҙ булды ул осрашыу. Ағайҙың шиғыры ла кәйефте күтәрә алманы. Хәйер, атайың кеүек яҡын күргән кешең яфаланыуҙарын тышҡа сығармаҫҡа тырышып, эстән һыҙған саҡта ниндәй кәйеф булһын? Тапалған һүҙҙәр, дежур сағыштырыуҙар, онотолор анттар...Рәсми властар Мостай Кәримдең иҫтәлеген, рухи мираҫын ашыҡмай ғына законлаштырғанса, байтаҡ ғүмер үтеп бара.Бәрәкәтле тағы бер көҙ килде.Килде гөрләп уҙыр туйҙар мәле,Ҡыр ҡаҙҙары киткән күккә ҡарапХушлашыуҙар мәле, уйҙар мәле...Кеше ғүмере — бер һулыш араһы ғына. Дәүләттәр хасил була һәм тарҡала. Тауҙар ишелә. Ҡағыҙ туҙа. Әммә һүҙ ҡала.


description: Тел һәр ваҡыт художестволы әҙәбиәттең беренсе һәм төп элементы, милли форманың төп компоненты булып килде һәм булып ҡаласаҡ. Кирәй Мәргән. Тел һәр ваҡыт художестволы әҙәбиәттең беренсе һәм

title: “Һүҙҙең атаһы аҡыл икән, әсәһе - тел”


description: Республикабыҙҙың көньяғында урынлашҡан Көйөргәҙе районының “Искра” хужалығы баҫыуҙарында ураҡ тамамланды. Ул көйлө ойошторолдо, яғыулыҡҡа, техникаға ҡытлыҡ юҡ – барыһы ла алдан хәстәрләнде.

title: Ҡара көҙгә уңыш келәттә!


description: Кешелек дауаланыуҙың тиҙ, әммә шикле сараларына өйрәнгән һәм дарыу препараттарының һаулыҡҡа зыянын аңлап бөтмәй. Был мөғжизәле төймәләр барыһын да – еңелсә ауырыуҙарҙы ла, ауыр сирҙәрҙе лә д

title: Онотолғанды тергеҙеү

maintext: Дарыумы, ағыумы?Ошолай фармакология сәнәғәте емешенә башкөллө табыныуға нимә этәрә? Тиҙ ышаныусанлыҡмы? Ялҡаулыҡмы? Насар кәйеф һәм организм торошоноң төпкөл сәбәптәрен асыҡларға маташырға теләмәүме? Моғайын, бөтәһе лә барҙыр.Ә бит фармация ауырыуҙан ҡотолдормай, бары уның тышҡы билдәләрен генә бөтөрә. Үҫешкән илдәрҙә медицина препараттарын ҡабул итеүҙән сәләмәтлеккә килгән зыяндан үлем осраҡтары тәүге урындарҙың береһен биләй.Кешенең ҡурҡышынан файҙаланып, етештереүселәр аптека кәштәләрен ялтырауыҡлы ҡаптағы зарарлы матдәләр менән тултырырға оялмай. Бына дарыу препараттарының йәшерен хәүефенә бер нисә генә миҫал: киҙеүгә ҡаршы таблеткалар һәм микстуралар үҙ-үҙеңә ҡул һалыу тураһындағы уйға этәрергә мөмкин; температураны төшөрә торғандары эске ҡан һауыуҙарға килтереүе ихтимал; вакциналарҙың балаларҙың аң кимәленә тәьҫир итеүе бар.Шул уҡ дарыу инструкцияларында уларҙың үлемесле өҫтәмә йоғонтоһо хаҡында яҙылған, ләкин уны уҡыусы һирәк. Хатта бығаса зыянһыҙ һаналған бөтәһенә лә билдәле аспиринды ҡулланыу хәүефле ауырыу – бигүк һирәк осрамаған баш мейеһен һәм бауырҙы зарарлаған Рей синдромына килтереүе мөмкин. Ошо сиргә юлыҡҡан һәр өсөнсө бала вафат була. Аспирин эске ағзаларға ҡан һауҙыра, ашҡаҙан-эсәк юлын ялҡынһытып, сей яра барлыҡҡа килеү хәүефен арттыра… Ҡан тамырҙары ойошоуынан дарыу эсеү менән – киҫкен йоғошло ауырыуҙарҙың, гормонлы препарат ҡулланыу менән тромбоз йә яман шеш сирҙәренең бәйләнешен берәү ҙә күрмәҫ-уйламаҫ. Күпселек халыҡтың дарыуҙарҙың зыянын күҙ алдына ла килтермәүе ошо сәнәғәт тармағы лидерҙарына ҡулай ғына.Медицинаға нимә булды?60 йылдар элек кенә хәүефһеҙлеге, файҙаһы, төрлө ауырыуҙарҙы дауалау мөмкинлеге өсөн йодты универсаль дарыу тип йөрөттөләр. 1956 йылға тиклем составында бөгөн тәҡдим ителгән стандарттан күпкә артығыраҡ күләмдә йод булған 1700 тирәһе дарыу препараты бар ине. Ошо элекке стандарттарҙы япондар әле лә ҡуллана, һөҙөмтәлә улар беҙҙән уртаса 22 йылға оҙағыраҡ йәшәй, ауырыуҙар ҙа уларҙа аҙ.Беҙҙә шундай яҡшы медицина булды. Ниңә хәҙер улай түгел? Бөгөн йод бик аҙ миҡдарҙа ғына ҡулланырға рөхсәт ителә. Шул уҡ ваҡытта “төп донъяуи табип” булған Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы 129 ил халҡы организмында йод етешмәүен таный. Был мәсьәләне хәл итеү өсөн улар ике төрлө эш итте. Беренсенән, күп күләмдәге йодты “ағыу” тип иғлан итеп, уның миҡдарын кәметтеләр. Һөҙөмтәлә медицина көсһөҙләнде, сирҙәр шаша башланы. Икенсенән, киреһенсә, кешене операцияға әҙерләгәндә ҡулланған контраст рентген матдәләрендә йодты ҙур күләмдә ҡалдырҙылар (һәм бер генә йод менән ағыуланыу осрағы ла теркәлмәне!). Бындай медицина сәйәсәтенән донъя фармакология компаниялары ғына отто: “аҡ химия” етештереүселәрҙең йыллыҡ аҡса әйләнеше бер триллион АҠШ долларына тиңләште.Рәсәйҙә йодтың ныҡ етешмәгәнлеге билдәле. Быны ауырыу халыҡтың иҫәбе артыуы иҫбатлай. Йод етешмәгәндән барлыҡҡа килгән сирҙәрҙе профилактикалау буйынса закондар ҡабул ителгән, әммә мәсьәлә хәл ителмәй, ә ҡырҡыулаша ғына! Бөгөн гормондар эшмәкәрлеге боҙолоуы, боғаҡ шешеүе, шәкәр диабеты менән яфаланған бала берәүҙе лә ғәжәпләндермәй.Йәшәү көсө биргән бәлзәм“Яңырыу” (“Возрождение”) бәлзәме япон стандарты буйынса йәшәү көсө биргән нанойодтың хәүефһеҙ һәм үҙенсәлекле сығанағы булып тора. Бер-өс аҙнанан уҡ һеҙ был тылсымлы элементтың көсөн тойорһоғоҙ – энергияғыҙ, сыҙамлығығыҙ, дәртегеҙ артыр, хәтерегеҙ нығыр, аң-зиһен әүҙемлегегеҙ киҫкен көсәйер. Стресҡа ҡаршы тороу һәләте формалашыр, йоҡоғоҙ ҡаты, күңелегеҙ тыныс, фекерегеҙ аңлайышлы, тирегеҙ һығылмалы, тырнаҡтарығыҙ ныҡлы булыр. Сәсегеҙ ҡойолоуҙан туҡтар, енси әүҙемлегегеҙ көсәйер, күреү һәм ишетеү һәләте артыр. Ауыҙ ҡыуышлығындағы насар еҫтән һәм сей яраларҙан ҡотолорһоғоҙ. Физик күнекмәләр эшләү теләге тыуыр, ә был – организм яңырыуының, сәләмәтлек нығыныуының төп күрһәткесе.Үҙегеҙҙе күпкә йәш тойорһоғоҙОрганизм өс-туғыҙ айҙа йодҡа туйына. Әммә ул һейҙек һәм тир менән 24 сәғәт эсендә сығып бөтә, шуға ла йодты артабан да ҡулланыу зарур. Һауа һәм ризыҡ кеүек, был элемент кешегә көн дә кәрәк бит.Йодты алты-туғыҙ ай ҡулланғас, һеҙгә ғәмәлдә йөрәк һәм гормональ препараттар, ҡан баҫымынан дарыуҙарҙан баш тартырға, инсулин дозаһын кәметергә мөмкин. Үҙәк көйөүе, ашҡаҙан ауыртыуы кәмейәсәк, күңел күтәренкелеге барлыҡҡа киләсәк.Телефондар: 89373668814, 89631436688, сайт: new-live.kz, адресы: Өфө ҡалаһы, Кировоград урамы, 33, 1-се ҡат, 1-се каб.Эш сәғәттәре: дүшәмбе – йома – 9.00-18.00,шәмбе — 9.00-15.00,йәкшәмбе – ял көнө.Продукттың хаҡы — 2000 һум, 450 мл. Етештереүсе: “MTI group”, Ҡаҙағстан, 0500060.Алматы ҡалаһы, Каблуков урамы, 264, S блогы, тел: +77273113707.


description: Опера театры, симфоник оркестр, консерватория булыу-булмауы илдең, ҡаланың мәҙәни кимәлен билдәләгән күрһәткес икәнлеге һәр кемгә мәғлүмдер. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында уҡ беренсе башҡорт к

title: Симфоник палитра балҡышы

maintext:
Миләүшә ИҘРИСОВА,
Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, сәнғәт фәндәре кандидаты.
Ә инде киләһе быуын композиторҙары – Заһир Исмәғилев, Камил Рәхимов, Мәсәлим Вәлиев, Рәүеф Мортазин, Данил Хәсәншин, Рафаил Ҡасимов һәм уларҙан йәшерәк авторҙарҙың әҫәрҙәре Өфөлә ситтән саҡырылған коллективтар башҡарыуында ғына яңғырай торғайны. Үҙебеҙҙә симфоник оркестр ойоштороу менән хәл ҡырҡа үҙгәрҙе.Башҡортостандың Милли симфоник оркестры (МСО) ойошторолоуға – 24 йыл. Ошо осорҙа коллектив үҙен республикабыҙҙың төп мәҙәни көстәренең береһе итеп танытыуға өлгәште. Бер генә ҙур, әһәмиәтле сара ла унһыҙ үткәне юҡ. Милли академик музыка сәнғәтенең үҫешендә уның роле баһалап бөткөһөҙ ҙур.Өфө сәнғәт училищеһының ҙур залында уҙған концерт шуны тағы ла бер иҫбатланы. “Башҡортостандың симфоник палитраһы” тип аталған проект республикабыҙҙың Композиторҙар союзы тәҡдиме менән ойошторолдо. Берекмә рәйесе, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, республиканың халыҡ артисы, композитор Ләйлә Исмәғилева әйтеүенсә, проекттың төп маҡсаты – милли симфоник музыканы халыҡҡа еткереү һәм артабан үҫтереү.– Башта мәрхүм композитор-юбилярҙарыбыҙҙы иҫкә алыу теләге тыуҙы, – ти Ләйлә Заһир ҡыҙы. – Мәҫәлән, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, республикабыҙҙың халыҡ артисы, композитор Абрар Ғабдрахмановҡа былтыр 80 йәш тулған булыр ине. Күптән түгел арабыҙҙан киткән композитор, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Айрат Кәримов быйыл үҙенең 75 йәшлек юбилейын билдәләп өлгөрмәне. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Салауат Низаметдиновтың да киләһе йылда юбилейы булырға тейеш ине. Проектыбыҙҙа тәү сиратта ошо ижадсыларға ихтирамыбыҙҙы белдереү, уларҙың әҫәрҙәрен халыҡҡа еткереү ҡаралды, сөнки уларҙың һәр ҡайһыһы – башҡорт музыка сәнғәтенә үҙ өлөшөн индергән, халыҡ тарафынан танылған шәхес. Һуңыраҡ концерт программаһына замандаштарыбыҙҙың ижад емештәре лә килеп ҡушылды.Ләйлә Исмәғилева телгә алған әҫәрҙәр – А. Ғабдрахмановтың “Вальс-фантазия”һы, Айрат Кәримовтың Х. Ғиләжевтең “Ҡаһарманлыҡ” поэмаһы буйынса яҙған “Биш симфоник картина”һы, Салауат Низаметдиновтың “Биш ҡатын-ҡыҙ портреты” тамашасыларға әлегәсә таныш булһа, кисәлә премьералар ҙа яңғыраны. Рәшит Йыһановтың “Салауат Юлаевҡа йыр” тип исемләнгән симфонияһы менән Илдар Хисаметдиновтың “J.S. Bach Galaxy”, йәғни “Бах исемле йыһан” әҫәре, моғайын, күптәр өсөн асышҡа әүерелгәндер.Замандаштарыбыҙ – Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Рәшит Йыһанов менән халыҡ-ара конкурстар лауреаты Илдар Хисаметдиновтың ижад емештәрен милли симфоник сәнғәтебеҙҙең ике яры тип атаһаҡ, моғайын, яңылыш булмаҫ, сөнки улар бер-береһенән күҙ етмәҫлек арала йәшәй, икеһе ике юҫыҡта фекерләй, хатта бер-береһе менән бәхәскә ингән кеүек тойола. Береһе башҡорт халыҡ ижадына таянып эш итһә, икенсеһе бөйөк немец композиторы мөхитендә ҡайнай.Р. Йыһановтың “Салауат Юлаевҡа йыр“ симфонияһы милли геройыбыҙға арналған музыкаль хазинаһын үҙенә генә хас буяуҙар менән байытты, тип әйтергә мөмкин, сөнки композитор был үтә лә популяр һәм ҡатмарлы теманы ышандырырлыҡ итеп асыуға өлгәшкән. Симфонияла органик рәүештә ҡурай, өзләү тауыштары яңғырай (солист – Артур Ғайсаров), урынлы ғына итеп Салауатҡа арналған ике башҡорт халыҡ йыры ҡулланыла. Әммә йырҙар цитата ысулы буйынса, тулыһынса түгел, уларға ишара булырҙай берәр фразала ғына яңғырай һәм симфония барышында танымаҫлыҡ булып эшкәртелә. Автор, шулай итеп, заманса симфоник музыкала аллюзиялар тыуҙыра, Салауат тураһындағы халыҡ хәтеренә мөрәжәғәт итә, уның хаҡында уйлана.Илдар Хисаметдиновтың әҫәренең тәүге аккордтарынан уҡ тыңлаусы Иоганн Себастьян Бах йәшәгән алыҫ дәүергә – XVII быуатҡа күсә. Ләкин уны бөйөк немец композиторҙарына һуҡырҙарса эйәреүҙә ғәйепләп булмай, сөнки был әҫәр авторҙың үҙенең кумирына һоҡланыу, уның тураһында хыял йөрөтөү, уның заманына, иҫ киткес гүзәл “барокко” тип исемләнгән сәнғәт стиленә һоҡланыу билдәһе тип ҡабул ителә. Бөгөн бөтөн донъяла боронғо сәнғәт, бигерәк тә барокко сәнғәтенә иғтибар үҫкәндән-үҫә. Был – онотолған боронғо опера әҫәрҙәрен тергеҙеүҙә лә, Бах, Гендель, Порпора кеүек бөйөк композиторҙарҙың фекерләү рәүешен аңларға ынтылыуҙа ла айырым-асыҡ күренә.Ғөмүмән, “Башҡортостандың симфоник палитраһы” уйландырҙы ла, шатландырҙы ла. Рәссамдарҙың буяуҙар палитраһы төрлө-төрлө төҫтәргә бай булһа, концертта яңғыраған әҫәрҙәр ҙә жанрҙар, образдар, формалар төрлөлөгө менән күңелгә хуш килде. Проект даими рәүештә дауам итер тип ышанғы килә, сөнки бының өсөн беҙҙең республикала барыһы ла бар: милли композиторҙар берләшмәһе тарихының һәр дәүерендә лә симфоник музыка ижад ителгән. Оркестр китапханаһында һаҡланған партитуралар ғына тиҫтәләгән программаға етерлек. Ә киләсәктә яҙылаһы әҫәрҙәр һуң?! Улар ҙа, һис шикһеҙ, үҙ тыңлаусыһын табырға, халыҡ тарафынан лайыҡлы баһа алыуға хоҡуҡлы.Концертты башынан аҙағынаса Милли симфоник оркестрҙың художество етәксеһе һәм баш дирижеры Раушан Яҡупов алып барҙы.


description: Хәҙерге быуын йәштәренә коммунистар, комсомол, пионер һәм октябрят булыу баҫҡыстарын һөйләһәң, моғайын, ғәжәп итерҙәр ине. Ә бит СССР тигән дәүләттең тотҡаһы ине ана шул баҫҡыстарҙы бар иткә

title: Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнгән комсомол

maintext: Мөтиғулла Арыҫланов 1913 йылда Хәйбулла районының Йәнтеш ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ике малай үҫә улар. Мөтиғуллаға яңы совет мәктәбендә белем алырға мөмкинлек тыуҙырыу өсөн ағаһы Сафиулла Башҡортостан менән Ырымбур өлкәһенең сигендә урынлашҡан Фидәрсәй исемле мордва ауылында (Йәнтештән 25 саҡрым алыҫлыҡта) байҙарҙа ялсы булып өс йыл эшләй.Ә Мөтиғулла Һабыр тулы булмаған урта мәктәбендә шул тиклем тырышып уҡый, уҡытыусылары уны башҡаларға өлгө итеп ҡуя. Шунан яңы төҙөлгән колхоздарға иҫәп-хисапсылар әҙерләүсе ҡыҫҡа ваҡытлы курста белем алып, Йәнтеш ауылындағы “Яңы шәреҡ” колхозына эшкә төшә.Коммунистар партияһы ағзалары йәш егеттең әүҙемлегенә иғтибар итеп, ауылда комсомол ойошмаһын төҙөү эшенә саҡыра. Күп тә үтмәй, уны комсомол ойошмаһы етәксеһе итеп һайлайҙар. Бәлки, совет осорон сағылдырған киноларҙа күргәнегеҙ барҙыр, комсомолдар янып, ярһып, белем алыу менән бергә тыуған илгә фиҙакәр хеҙмәт итергә әҙер булған йәш белгестәр итеп һүрәтләнә. Ә бит улар, ысынлап та, тап шундай булған. Һәр комсомол өсөн Тыуған ил ҡуйған бурыс башҡа ғәмәлдәрҙән өҫтөн һаналған.1933 йылда комсомолдың Хәйбулла райкомы Мөтиғулла Арыҫлановты Аҡъюл ауыл Советына ҡараған Аҡъюл һәм Ишкилде ауылдарында берләшкән колхоз ойошторорға ярҙам итергә, унда комсомол ойошмаһын төҙөү бурысы менән эшкә ебәрә. Уйлап ҡараһаң, ниндәй ҙур бурыс һәм шул уҡ ваҡытта ниндәй тәрән ышаныс! Аҡламай ҡара партия ҡушҡанды! Ауыр бала саҡ йылдарынан арынып, ең һыҙғанып эшкә тотонған егет үҙен бары тик ыңғай яҡтан күрһәтә. Күңелдең саф ниәте, замандаштарының тын алышын яҡшы тойоу уға юғалып ҡалмаҫҡа ярҙам иткәндер. 1934 йылдың башында колхозсылар Мөтиғулланы яңы төҙөлгән “КИМ” колхозының рәйесе итеп һайлай. Уға был саҡта ни бары 21 йәш була. Күҙ алдына ла килтереүе ауыр хатта. Хәйер, башҡорттоң бик күп зыялылары үҙҙәренең ҡаһарман аҙымын эшләгәндә, милләт яҙмышын хәл иткән мәлдәрендә утыҙға ла етмәгән булғандар.1934 – 1938 йылдарҙа Мөтиғулла Арыҫланов етәкләгән колхоз идара ағзалары һәм комсомол ойошмаһы менән берлектә ҙур ғына уңыштарға өлгәшә. Колхоздың ике ауылында ла малсылыҡ, һарыҡсылыҡ фермалары, ҡырсылыҡ бригадаһы, ҙур ғына тимерлек, баҫыу станы төҙөлә. Тормош йәнләнеп китә, аслыҡтан-яланғаслыҡтан интеккән халыҡта өмөт уяна, күңелдәренә дәрт өҫтәлә. Эш кенә булһын, ауыл кешеләре ең һыҙғанып тотонорға әҙер була. Игенселәрҙең тырышлығы арҡаһында ошо йылдарҙа гектарынан 12 –14 центнер уңыш йыялар, һөт, ит етештереүҙә лә алға китәләр. Алдынғы һауынсы, комсомол ағзаһы Мәхүпъямал Байғужина 1935 йылда Бөтә Союз колхозсы-ударниктарының II съезында делегат булып ҡатнаша. Ул И. Сталин, М. Калинин, К. Ворошилов, Н. Крупская менән бергә фотоһүрәткә төшөп, онотолмаҫлыҡ иҫтәлек алып ҡайта.Колхоз идараһы рәйесе, ауыл Советының тырышлығы менән һәм ВКП(б) райкомы ярҙамында Аҡъюл ауылында тулы булмаған урта (ете йыллыҡ) мәктәп асыла, уның матди-техник базаһы нығытыла. Бында тирә-яҡтағы алты ауылдан балалар белем алырға йөрөй башлай. Белем усағы 1970 йылға тиклем уңышлы эшләй.Колхоз төҙөүгә һәм уның эшен ойоштороуға юғары баһа биреп, ВКП(б) райкомы йәш етәксе Мөтиғулла Арыҫлановты 1938 йылда комсомолдың Хәйбулла райкомының беренсе секретары итеп тәҡдим итә. Ул район комсомол ойошмаһын 1940 йылдың июненә тиклем уңышлы етәкләй.Хәйбулла – республикала иң ҙур райондарҙың береһе. Ул ваҡытта төбәктә 46 колхоз, ике совхоз, өс МТС, урман хужалығы, Бүребай руднигы, 67 дөйөм белем биреү мәктәбе, мәҙәниәт усаҡтары булған. Был объекттарҙа күберәге йәштәр эшләгән. Райондың комсомол ойошмаһы шуларҙың барыһына ла етәкселек итеп, йәштәрҙең эшен, ялын ойоштора, көнкүреш шарттарын яҡшыртыу яғын ҡарай. Райком секретары һәр ваҡыт йәштәр араһында, һәр мәсьәләнең хәл ителеү-ителмәүе уның күҙ уңында була.ВКП(б) райкомының бюро ағзаһы булараҡ, Арыҫланов райондың иҡтисади ҡеүәтен нығытыуға, мәғариф һәм мәҙәниәтен үҫтереүгә, халыҡтың көнкүрешен яҡшыртыуға ынтыла. Аҡъяр ауылында кинотеатр, балалар баҡсаһы биналарын, Таналыҡ йылғаһы аша күпер төҙөү эштәре йәштәр көсө менән атҡарыла. Халыҡ һәр өмәгә, дөйөм эшкә дәррәү күтәрелеп сыҡҡан, комсомол ойошмаһы етәкселәре лә улар менән бергә ошо хеҙмәт төйәгендә көс түккән.Бүребай руднигының фабрикаһында комсомолдар Ғүмәров һәм Әҙелгилдин етәкселегендәге йәштәр бригадалары, “Һаҡмар” МТС-ында Йәнғәле Исҡужин етәкселегендәге йәш тракторсылар бригадаһы ла комсомол секретары М. Арыҫланов тәҡдиме менән ойошторола. Колхоз һәм совхоздарҙа комсомол йәштәрҙең һөтсөлөк, һарыҡсылыҡ фермалары, бригадалары яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтеүен дауам итә.1939 йылда етештереү объекттарында 250-нән ашыу йәш ударник эшләй. “Красная звезда” колхозында һарыҡ ҡараусы йәш колхозсы Овчинников 100 һарыҡтан 141 бәрәс алып үҫтерә, “Таналыҡ” совхозында йәш һауынсы Ҡолсобаева һәр һыйырҙан 1748 литр һөт һауып, районда еңеүсе була. 1939 йылда Бөтә Союз ауыл хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә райондан 30 малсы ҡатнаша. Быуат башындағы ауырлыҡтарҙан һуң халыҡ малсылыҡ кеүек эштәрҙә бигерәк тә әүҙемлек күрһәтә. Бер уйлаһаң, был ғәжәп тә түгел: ата-бабалары – бөйөк күсмәндәр вариҫтары, ә уларҙы малдан, аттарҙан, көтөүлектәрҙән, йәйләүҙәрҙән башҡа күҙ алдына ла килтереүе ауыр.Комсомол райкомы йәштәр араһында белемлеләрҙе арттырыу буйынса ла әүҙем эшләй. Элек халыҡ наҙан булған, тип әйтеү дөрөҫ түгел, киреһенсә, милләттәштәребеҙ рухи, дини яҡтан бик белемле булған. Бары тик илдәге ҡыйралыштар ғына халыҡты ғилемдән ситләштергән булған. Колхозлашыу йылдарында Хәйбулла районында биш ауыл йәштәрен уҡытыу маҡсатында киске мәктәптәр асыла, уҡытыусылар саҡырыла.Ишле ғаиләле йәш белгес 1939 йылда совет-фин һуғышы башланғас, ярһыу рухы менән яуға ынтыла. Ләкин партия райкомы рөхсәт бирмәй: “Һинең эшең — йәштәрҙе һуғышҡа әҙерләү”. Шул бурысты үтәүгә күп көс һала Мөтиғулла Бәхтийәр улы, йөҙәрләгән йәш егет, яҡшы әҙерлек үтеп, фронтҡа китә.Мөтиғулла Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә барыу теләген ҡабат белдерә, партия райкомына ғариза менән икенсе тапҡыр мөрәжәғәт итә. 1940 йылдың июнендә үҙ теләге менән әрмегә китә. Әммә ошо юлланыуынан ул тыуған яғына әйләнеп ҡайта алмай. Әйтерһең дә, йәнле, тулы ҡанлы тормошто ошо минуттан бөтөнләй башҡа ут ялҡыны ялмап ала. Гүйә, был бер үк яҙмыштың ике осошо төҫлө. Комсомол тормошонда бөтә йөрәк көсөн һалып эшләп йөрөгән йәш белгес Бөйөк Ватан һуғышы ҡосағына барып инә. Улай ғына ла түгел, уның батырҙарса һәләк булғанын улы, туғандары йылдар үткәс кенә белеп ҡала.Оҙаҡ йылдар эҙләй улы Роберт атаһының ҡайҙа, нисек һәләк булыуы хаҡындағы мәғлүмәттәрҙе. Ниәт иткән – мораҙына еткән, тигәндәй, һис көтмәгәндә уға Оборона министрлығының Үҙәк архивынан хат килеп төшә. Атаһы хаҡындағы мәғлүмәтте алғас, ул ҡатыны Лена Ғәзиз ҡыҙы менән ҡәҙерле кешеһе ерләнгән туғандар ҡәберлеген күреү маҡсатында 2006 йылда Карел Республикаһына юллана.Онега күленең төньяҡ һыҙатында урынлашҡан Медвежьегорск районының хәрби комиссариаты. Бында уларҙы подполковник А. Самарин ҡаршы ала, ҡарашынан яҡтылыҡ бөркөлә. Анау хәтлем юлдар үтеп килгән кешегә күп кәрәкме ни инде. Бер аҙ һөйләшкәс, ул капитан Сальниковҡа Башҡортостандан килгән ҡунаҡтарҙы алып йөрөргә ҡуша. Капитандың оҙатыуында Арыҫлановтар Массальск ауылы янындағы туғандар ҡәберлегендә була, был районда ойошторолған ошондай 33 урындың береһе икән. Ул Медвежьегорск ҡалаһынан 30 саҡрым самаһында төньяҡта Петрозаводск – Мурманск автотрассаһында урман ситендә төҙөлгән. Ҙур булмаған ялансыҡта өс метр бейеклегендә гранит таштан эшләнгән ғәйәт ҙур һәйкәл ҡуйылған. Ул ташта түбәндәге яҙма уйылған икән: “Павшим защитникам Отечества в 1941 – 1945 гг. 176-я, 186-я, 263-я, 367-я стрелковые дивизии, 61-я, 65-я морские бригады, 227-я отдельная танковая бригада. Вечная память”.Һәйкәлдәге яҙмаға ҡарағанда, был районда бик ҡаты һуғыш булғанын яҡшы аңлай Арыҫлановтар. Уның эргәһендә ундан ашыу емерелгән, һынған тимер каскалар, танк броняһының һыныҡтары, снарядтар, ватылған пулеметтар ята. Һәйкәлдән алыҫ булмаған ерҙә, байтаҡ ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, һаман да элекке окоптар, траншеялар күренә. Комсомол ойошмаһының алдынғы шәхесе Мөтиғулла Бәхтийәр улының ғүмере бына ошо ерҙә өҙөлгән...Был урында ике сәғәт самаһы була Арыҫлановтар. “Ошо ваҡыт эсендә ниҙәр кисереүемде, тулҡынланыуымды аңлатыуы ҡыйын, әммә был осраҡты тормошомдоң бик мөһим мәле тип һанайым, сөнки беҙ, өс бала, атайһыҙ үҫтек, шул ҡәҙерле һүҙҙе әйтә алманыҡ...” – тип хәтерләй батыр яугирҙе Роберт Мөтиғулла улы. Бөгөн уның ҡулында Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы Үҙәк архивынан (Мәскәү өлкәһенең Подольск ҡалаһы) килгән түбәндәге мәғлүмәттәр теркәлгән һәм һарғайып бөткән, әммә донъялағы иң ҡәҙерле документтарҙың береһе һаҡлана: “Мөтиғулла Бәхтийәр улы Арыҫланов, Бөйөк Ватан һуғышында 367-се уҡсылар дивизияһының 928-се артиллерия полкында взвод командиры, 1943 йылдың 24 июнендә батырҙарса һәләк була. Карел-Фин ССР-ының Медвежьегорск районында ерләнгән. Лейтенант Мөтиғулла Арыҫланов ошо уҡ йылдың 4 июлендәге дивизия бойороғона ярашлы “Ҡыҙыл Йондоҙ” ордены менән наградланған. Орден эйәһенә тапшырылмаған”. Әйтеүе генә рәхәт “Орден тапшырылмаған”, “Батырҙарса һәләк булған” тип, әммә күпме һыҙланыуҙар ята ошо ике һүҙбәйләнеш нигеҙендә... Ул бит дошмандың утын үҙенә алып, аңлы рәүештә ҡорбан булыу юлына баҫҡан. Хәйер, әлмисаҡтан башҡорт уландары иле, ере өсөн башын һала, бөтмәҫ дандары ҡала, ә халҡы алға бара!Бөйөк илде төҙөгән ҡаһарман ағайҙарҙың береһе, “Ҡыҙыл Йондоҙ” ордены кавалеры Мөтиғулла Бәхтийәр улы Арыҫлановтың йәне йәннәттә булһын.


description: Бөгөн ҡала ерендә бер-бер артлы ярышып тигәндәй ниндәй генә магазиндар асылмай. Дөрөҫөрәге, исемдәре киң билдәле эре сауҙа селтәрҙәре бәләкәйерәк кибеттәрҙе баҙар иҡтисадынан ҡыҫырыҡлай баш

title: Халыҡтың теләген иҫәпкә алалар

maintext: Өмөтбай ауылында йәшәгән Алгөл менән Марсель Латиповтарҙың шәхси магазиндарын асыуға өс йылдан ашыу. Ошо ваҡыт эсендә улар, ауылдаштарының теләген иҫәпкә алып, Магнитогорск ҡалаһынан аҙыҡ-түлек, көнкүреш тауарҙары ташый. Йорт эргәһендә асылған магазинда хужабикә үҙе һата, кәрәк ваҡытта ата-әсәләре лә ярҙам итеп ебәрә.– Ауылда төпләнеп, балалар үҫтерергә булғас, үҙ эшебеҙҙе асыу хаҡында уйлағанда сауҙа өлкәһенә туҡталдыҡ, сөнки ошоғаса беҙҙә магазин булманы, халыҡ кәрәк-яраҡты күрше ауылдарҙан йәки Баймаҡ ҡалаһынан, Темәс, Асҡар тарафынан ташыны. Артабан да эшебеҙҙе киңәйтергә теләк бар, – ти Алгөл.Улар өс ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләй. Айлина, Айгизә ҡул араһына инеп, өй эштәрендә ярҙамлашһа, Динислам атаһына булыша. Ә бына кескәй Алтынай әлегә бәләкәс.Ауыл ерендә кешенең йыш ҡына аҡсаһы булмай, күп ваҡытта бурысҡа биреп тә тора Латиповтар. Иң мөһиме – халыҡ ҡәнәғәт булһын, ул саҡта тауарҙарыбыҙ ҙа үтемле, эшебеҙ ҙә алға китер, ти йәш эшҡыуарҙар. Барлыҡ мәҙәни сараларҙа бағыусы булараҡ та ярҙам күрһәтеп, бар эштең уртаһында ҡайнап, ауылдың киләсәге өсөн борсолоп йәшәгән йәштәрҙең артабан да эштәре уң, тауарҙары үтемле, йөҙҙәре яҡты булһын.


description: Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республика Хөкүмәтенең ултырышын үткәрҙе. Сара дәүләт власы органдары эшмәкәрлегенә проектлы идара өлгөләрен индереүгә арналды. Башҡортостан Башлығы Р

title: Яңы проект - яңы бурыс

maintext: Балалар баҡсаларына сират һәр саҡ киҫкен булды. Мәсьәләне хәл итеү маҡсатында 2012 йылдан бирле 52 мең урын өҫтәлгән. Халыҡҡа хеҙмәт күрһәтеү буйынса күп функциялы үҙәктәр төҙөү йәһәтенән Башҡортостан илдә алдынғы урынды биләй. Был уңышҡа ҡыҫҡа ваҡытта, бүленгән аҡса күләме аҙыраҡ булып та, уны бәрәкәтле ҡулланыу, һәр аҙымды етди контролдә тотоу һөҙөмтәһендә өлгәшелгән. Бына ошо була инде идара итеү проектының төп асылы.– Республикала бындай алым иҡтисад, инвестиция өлкәһендә, ҙур яуаплы сараларға әҙерләнгәндә әүҙем ҡулланыла, – тине Рөстәм Зәки улы. – Уны беҙҙең үҫеш институттары, министрлыҡтар, ведомстволар уңышлы тормошҡа ашыра.Тап шуға ла ил етәкселеге тарафынан төбәктәрҙә был эште системалы алып барыу, дәүләт власының бөтә органдарын һәм урындағы үҙидараны уға йәлеп итеү, барлыҡ кимәлдәге етәкселәрҙең эш һөҙөмтәһен күтәреү бурысы ҡуйыла.Республика Башлығы билдәләүенсә, проекттың төп идеяһы – административ системаны шәхси компанияларға оҡшатып үҙгәртеп ҡороу. Атап әйткәндә, дәүләт хеҙмәтенең яуаплылыҡ, тәртип, илһөйәрлек кеүек барлыҡ принциптарын берләштереп, эшҡыуарлыҡҡа коллектив ҡараш булдырыу. Бында һәр хеҙмәткәрҙән аныҡ һөҙөмтә талап ителә.Әлбиттә, барлыҡ кимәлдәге проект технологияларына күсеү – еңел булмаған мәсьәлә. Бының үҙ сәбәптәре лә бар. Мәҫәлән, дәүләт власы органдарының үтә етди ойоштороу структураһы, хеҙмәткәрҙәрҙең белеме аҡһауы һәм идара итеүҙә яңы алымдарҙы ҡулланыуҙа практик тәжрибәһе булмауы, шулай уҡ кадрҙарҙың йыш алмашыныуы. Тап шуға ла Рөстәм Зәки улы яңы шарттарҙа эшләү өсөн уҡытыуҙы ойоштороу бурысын ҡуйҙы, муниципаль власть әһелдәрен әүҙемерәк йәлеп итеү тәҡдимен әйтте.Республика Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары – республика Хөкүмәте аппараты етәксеһе Илшат Тажетдинов үҙ сығышында күптән түгел Рәсәй Президенты эргәһендәге Президиум Советының ултырышында ҡатнашыуы, идара итеү проекты алымдарының ШОС һәм БРИКС саммиттарына әҙерләнгәндә, Урал аръяғы һәм төньяҡ-көнсығыш райондарын комплекслы үҫтереү программаларын тормошҡа ашырғанда ҡулланылыуы хаҡында һөйләне.Проектты тикшереү барышында Белгород һәм Ленинград өлкәләрендәге, Ханты-Манси автономиялы округындағы эш һөҙөмтәләре ҡаралды.Комитет идара итеү проектының функцияларын Башҡортостан Хөкүмәте Президиумына йөкмәтеү тәҡдимен индерҙе. Уны республика Хөкүмәте Премьер-министры етәкләйәсәк.


description: Беҙҙең илдә кемдәрҙең аҡсаны “көрәп” алғанын беләһегеҙме? Углеводород эшкәртеүселәр. Быйыл июндә генә нефть продукттары етештереүселәрҙең уртаса эш хаҡы 85 мең һум тәшкил иткән. Ә бит бер йы

title: Бәхет һумдарҙа үлсәнмәһә лә...

maintext: Эш аҡсала түгел, тип иҫбатларға тырышалар икән, тимәк – эш аҡсала, тигән берәү. Ысынлап та шулайҙыр: ил иҡтисадын үҫтереүгә төп йоғонтоно хеҙмәт хаҡының ҙурлығы яһай – аҡсаһы мул кеше тауарҙы ла күп һатып ала, ә ихтыяждың артыуы сәнәғәттең йылдам алға барыуына булышлыҡ итә.Беҙ хаҡтар артыуына һәм аҡсалата килемдәрҙең, киреһенсә, кәмей барыуына күнектек тә шикелле. Иҡтисади көрсөк тиҙәр бит, ни эшләйһең. Ләкин, тикшерә башлаһаң, барыһы ла насар түгел икән.“Росстат” мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 2016 йылдың беренсе яртыһында илдәге уртаса эш хаҡы уҙған йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда 7,8 процентҡа артҡан һәм айына 35 707 һум тәшкил иткән. Был күрһәткес хатта инфляцияны ла уҙып киткән – уныһы 2016 йылдың июнендә 7,5 процент булғайны. Статистиканы артыҡ күпертеүҙә ғәйепләргә ашыҡмағыҙ, һеҙ эшләгән урында хеҙмәт хаҡы был һандан түбәнерәк икән, бөтә тармаҡтарҙа ла улай түгел бит. Хәйер, быға ышаныу өсөн ошо мәҡәләләге таблицаға күҙ һалыу ҙа етә.Башҡортостанда быйылғы августа халыҡтың уртаса аҡсалата килеме 30 мең һумдан ашыуыраҡ булған. Ғинуар айында ул 20 мең 700 һум ине. Бында йәйге сезонлы эштәр ҙә (нигеҙҙә төҙөлөштә) йоғонто яһағандыр. Республиканың иҡтисад министры Сергей Новиков 24 октябрҙә булған Хөкүмәт кәңәшмәһендә белдереүенсә, быйылғы тәүге ярты йыллыҡта уртаса номиналь айлыҡ эш хаҡы уҙған йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда 6,9 процентҡа артҡан. Бер кемгә лә сер түгел: һүҙ номиналь эш хаҡы тураһында бара (реаль эш хаҡының нисбәте тураһында гәзитебеҙҙең 25 октябрь һанында яҙылғайны). Төбәктәр буйынса ҡарай башлаһаҡ, йән башына алынған иң ҙур аҡсалата килемдең Архангельск өлкәһендә урынлашҡан Ненец автономиялы округында булыуын күрербеҙ: унда был күрһәткес 71 мең һум тәшкил итә, артабан – Төмән өлкәһендәге Ямал-Ненец автономиялы округы (63 мең һум), Мәскәү ҡалаһы (59 567 һум), Санкт-Петербург ҡалаһы (39 мең 800 һум). Башҡортостанда ул үткән йыл йомғаҡтары буйынса 27 814 һум булды. Күрһәтелгән тәүге субъекттарҙа йән башына аҡсалата килемдең юғарыраҡ булыуы уларҙа эш хаҡы ҙур булған нефть һәм газ тармаҡтарының өҫтөнлөк итеүе менән генә түгел, ә йәшәү минимумы буйынса айырма менән дә аңлатыла: Башҡортостанда ул күрһәткес 8 мең 623 һум булһа, Ненец автономиялы округында 18 мең һумдан ашып китә. Уның шулай булыуына, тәбиғи, был төньяҡ төбәктәрҙә һауа шарттарының үтә ҡырыҫ булыуы, уларҙан алыҫта урынлашҡан үҙәккә барыу йәки ресурстар ташыу өсөн транспорт сығымдарының ҙурлығы төп йоғонто яһай. Үҫеш буйынса иң ҙур күрһәткес – балыҡ тотоуҙа һәм үрсетеүҙә. Был тармаҡтарҙа уртаса эш хаҡы 20 процентҡа артты һәм 54 мең һумға етте. Ундай артым башҡа тармаҡтар менән сағыштырғанда ике тапҡырға ҙурыраҡ.– Ошондай йылдам үҫештең үҙ нигеҙе бар, –- ти “Росрыболовство” вәкиле. – Һыуҙағы биологик ресурстарҙы аулау буйынса һуңғы 15 йылдағы рекорд ҡуйылды – 4 миллион 400 мең тонна балыҡ һәм башҡа диңгеҙ байлыҡтары тотолдо. Былтырғы йомғаҡтарға ҡарағанда, тармаҡ предприятиеларының эш күләме 267 миллиард һум тәшкил иткән, был иһә 2014 йыл менән сағыштырғанда 60 процентҡа ҙурыраҡ. Балыҡсы компанияларҙың табышы өс тапҡырға артты – 67 миллиард һум булды.Ә балыҡ тотоу предприятиелары, тәбиғи, табыштың бер өлөшөн эш хаҡын арттырыуға йүнәлтә, сөнки был тармаҡта хеҙмәт шарттары еңелдән түгел.Күсемһеҙ мөлкәт менән эш итеүсе һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә белгестәрҙең хеҙмәт хаҡы ла артты – улар айына уртаса 42 мең һум ала, был элеккеһенән 11 процентҡа күберәк тигәнде аңлата.Эш хаҡының иң йылдам үҫеше ни өсөндөр беҙҙе ашатып-эсереп тороусы аграр өлкәгә түгел, ә ҡаҙылма байлыҡ сығарыусыларға ҡарай. “Был тармаҡта, балыҡ тотоу эшендәге кеүек үк, тәбиғәт рентаһының роле ҙур. Шуға күрә хеҙмәт хаҡының ҙур булыуы – унда ла законлы күренеш”, – ти иҡтисад фәндәре докторы Леонид Холод. Тәбиғәт рентаһы итеп бында әле эшкәртелеүсе айырым ятҡылыҡтарҙың өҫтәрәк урынлашҡан һәм еңелерәк сығарылған ҡатламдарға эйә булыуы, үҙҡиммәтенең түбәнлеге арҡаһында руда йәки нефттең башҡа ятҡылыҡтар менән сағыштырғанда конкуренцияһы көслөрәк булыуы һәм башҡа өҫтөнлөктәре күҙ уңында тотола. Был иһә, үҙ сиратында, табыш алыуҙы арттырыуға, эш хаҡын күтәреүгә лә туранан-тура йоғонто яһай. Ләкин ике-өс тиҫтә йыл үтеүгә бындай һәйбәт ятҡылыҡты эшкәртеү тамамлана, ҡалған ятҡылыҡтарҙың бындай өҫтөнлөктәре булмауы ла ихтимал.Финанс даирәһендә эшләүселәрҙең хеҙмәт хаҡы унан да юғарыраҡ – айына 75 мең һум, үҫеш бер йыл эсендә 14 процент тәшкил итте.Шулай ҙа беҙҙең илдә аҡсаны көрәп алған тармаҡ – углеводородтар эшкәртеү. Быйылғы июндә нефть продукттары етештереүселәрҙә уртаса эш хаҡы 85 мең һум тәшкил итте. Ә бит бер йыл эсендә ул 10 процентҡа кәмене. Һәм... барыбер башҡаларҙан юғарыраҡ булыуын дауам итә.Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль хеҙмәтләндереү өлкәләрен һайлаған кешеләр хеҙмәт хаҡының ҙур булыуы менән элек-электән маҡтана алманы. Табиптар һәм социаль хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡы айына 29 мең һум ғына булыуы бер хәл, уларҙың был күрһәткесенең үҫеше лә ҙур түгел – биш процент ҡына. Мәғарифта та шул уҡ хәл.– Табиптар һәм уҡытыусыларҙың эш хаҡын улар йәшәгән төбәктәге уртаса кимәлдән дә түбәнерәк итмәү бурысы ҡуйылғайны, – ти Леонид Холод. – Әммә төбәктәрҙең быға аҡсаһы юҡ. Был хәл ҡаҙнаның система булараҡ үҙенсәлеген күрһәтә. Консолидациялы ҡаҙнаның өстән бер өлөшө оборона сығымдарына һәм хоҡуҡ һаҡлау эшмәкәрлегенә бүленә. Мәғариф һәм медицина әлегә ундай ҙур “ҡалъя”ға өмөт итә алмай.Был ике тармаҡ бөгөн эш хаҡы кимәле буйынса күмәртәләп һәм ваҡлап һатыу сауҙаһына тиңләшә – уларҙа ла был күрһәткес 29 мең һум ғына. Дөрөҫ, һатыусылар быйыл 9,2 процентҡа күберәк ала башланы. Ҡунаҡхана һәм ресторан селтәрендә уртаса хеҙмәт хаҡы тағы ла түбәнерәк – 21 мең һум, быйыл 7,2 процентҡа ғына күтәрелде. Журналистарҙың хеҙмәт хаҡы, уларҙың ҡайҙа – дәүләт йәки хосуси баҫмаларҙамы, телевидение йәки баҫма нәшерҙәме, электрон сараламы, федераль йәки төбәк ойошмаһындамы – эшләүенә ҡарап бер-береһенән ныҡ ҡына айырыла. Рәсәйҙәге хосуси баҫмаларҙа ул уртаса 30 мең һумдан алып 45 мең һумғаса тирбәлә. Дәүләткә ҡараған баҫмаларҙағы эш хаҡы мәҙәниәт өлкәһендәге хеҙмәткәрҙәр менән бер баҫҡысҡа ҡуйылған шуға уны ҙур тип булмай. Мәскәү ҡалаһындағы гәзит-журналдарҙа был күрһәткес сағыштырмаса юғарыраҡ һәм төбәктәрҙән уларға эшкә барырға ынтылыусылар күп. Кадрҙар өсөн иң ҙур конкуренция, әйтеүҙәренсә – федераль телевидение каналдарында.Шулай итеп, рейтингтың иң түбәнге баҫҡысына яҡынлайбыҙ: иң аҙ аҡса ҡалған барлыҡ тармаҡтарҙы ашатып тороусы ауыл халҡында, шулай уҡ һунарсылыҡта һәм урман хужалығында (“Росстат” ниңәлер был өс тармаҡты берләштереп ала). Тегеү предприятиеларында тир түгеүселәрҙеке лә бик түбән.– Элек урман хужалығында төрлө премиялар, өҫтәп түләүҙәр ҙә бар ине, хәҙер ундай бер нәмә лә юҡ, – ти Урман һәм тәбиғәттән файҙаланыу иҡтисады үҙәгенең генераль директоры Николай Петрунин. – Әйткәндәй, урман сәнәғәте комплекстарында, бигерәк тә целлюлоза-ҡағыҙ предприятиеларында эш хаҡы юғарыраҡ. Иң аҙ оклад – урман белгестәренеке, сөнки ҡаҙнанан алалар. Шуға тағы ла торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың үҙ хеҙмәте өсөн түләүҙе даими күтәрә барыуын да иҫләһәк, беҙҙәге эш хаҡы фондының аҙая барыу сәбәбе аңлашылыр. Тармаҡ барлыҡ ихтыяждың 50-60 проценты кимәлендә генә финанслана, субсидия алмайбыҙ.Ауыл хужалығындағы эш хаҡының артта һөйрәлеүенә күнегеп тә бөткәнбеҙ – ул йылдар буйы дауам итә бит. Ә бит 2014 йылда (тағы ла яңыраҡ мәғлүмәт статистикала ни өсөндөр юҡ) был тармаҡта хеҙмәт етештереүсәнлеге унан алдағы йыл менән сағыштырғанда 3,3 процентҡа күтәрелде. Аграр өлкәнән әллә ни саҡлы юғарыраҡ эш хаҡы алыусы ҡаҙылма байлыҡ сығарыу тармағында, мәҫәлән, шул уҡ осорҙа хеҙмәт етештереүсәнлеге 2,7 процентҡа ғына артты. Бында инде “икмәк үҫтереүселәргә хөрмәт һәм дан!” тип әйтәһе генә ҡала.


description: “Аллаһтан ҡурҡыу тигән ҡайҙа ҡалды, Зар илар урындарҙа көлгәндән һуң?..” М. АҠМУЛЛА. “Аллаһтан ҡурҡыу тигән ҡайҙа ҡалды, Зар илар урындарҙа көлгәндән һуң?..” М. АҠМУЛЛА. Бер нисә йыл

title: “Кемдән көләһегеҙ?..”


description: Рәсәй почтаһы илдә йәшәгән 20 миллион гәзит-журнал алдырыусыны хеҙмәтләндерә һәм уларға бер миллиард дананан ашыу ваҡытлы баҫма ташый. Шуға күрә лә һәр ярты йыл һайын почта бүлексәләрендә ма

title: Шарттар бар, хәлдәр маҡтанырлыҡ түгел

maintext: Бөгөн баҫмаларға яҙылыу кимәленең кәмеүе күҙәтелә. Бының сәбәптәре лә төрлөсә. Берәүҙәр почтаны ваҡытында килтермәгән почтальондарҙы ғәйепләһә, икенселәре – гәзит-журналһыҙ ҙа мәғлүмәт сараларының күплегенә, өсөнсөләре финанс яғының таҡыр булыуына һылтана.Белорет почтамты Әбйәлил, Бөрйән һәм Белорет райондарын хеҙмәтләндерә һәм 64 почта бүлексәһенең эшмәкәрлеген контролдә тота. Подписка осорон уңышлы тамамлау өсөн почта хеҙмәткәрҙәренә төрлө юлдар табырға, акциялар ойошторорға, ойошма-предприятие етәкселәре менән бәйләнешкә сығырға тура килә. Мәҫәлән, “Изгелек ағасы” акцияһы барышында Белореттың Үҙән балалар йортона, махсус бала йортона, балалар приютына, лицей-интернатҡа, Әбйәлил районындағы хосписҡа, Асҡар балалар йортона бөтәһе 142 дана төрлө гәзит-журнал яҙҙырылған. Ә инде ҡала урамында уҙғарылған Матбуғат көнөн төрлө уйындар, һәр яҙылыусыға бүләктәр оттороп үткәреү халыҡта ҡыҙыҡһыныу уятып ҡына ҡалманы, битараф булғандарҙың да иғтибарын йәлеп итте. Ошо көндә башҡарылған эш ҡайһы бер баҫмаларҙың тиражын үҫтереүгә лә ярҙам итте. Баҫмаларға ташламалы хаҡтар менән ун көнлөктәр, онлайн-яҙылыу ойоштороу ҙа ыңғай һөҙөмтәләр бирә.Бынан сығып, дөрөҫ йүнәлештә эшләгәндә, халыҡты матбуғат баҫмаларына яҙҙырыуҙы тейешле кимәлдә алып барырға мөмкин, тип әйтергә булыр ине. Шулай ҙа 2016 йылдың икенсе ярты йыллығына яҙылыу күләме былтырғы менән сағыштырғанда 14,8 процентҡа кәмерәк икән.Белорет почтамты начальнигы урынбаҫары Вәлимә Фәрит ҡыҙы Гарданова әйтеүенсә, подписканың үтәлеше почта тармағы эшмәкәрлегенән генә тормай. Бында төрлө факторҙар ҙур роль уйнай. Шуға күрә һәр баҫманың үҙ уҡыусыларын таба, һаҡлай һәм халыҡта ташҡа баҫылғанға ҡыҙыҡһыныу уята белеүе лә оло әһәмиәткә эйә. Яҙылыу буйынса планды үтәү өсөн ҙур тырышлыҡ һалына, тәү сиратта, почтальондар араһында хеҙмәт дисциплинаһын нығытыуға, дәртләндереү саралары булдырыуға ҙур иғтибар бүленә. Был йәһәттән йыл һайын почта хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамдарында иң яҡшы хеҙмәткәрҙәргә юғары исемдәр, премиялар, Маҡтау ҡағыҙҙары һәм бүләктәр тапшырыла. Былтыр почта хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡының артыуы кадрҙар ҡытлығын кәметеүгә лә булышлыҡ иткән. Мәҫәлән, декабрь айынан I класлы почтальондың эш хаҡы 4 мең 800 һумға артып, 10 мең 290 һумға барып еткән. Шулай уҡ премия күләме лә күпкә күтәрелгән. Элек почтальондар халыҡҡа финанс һәм почта хеҙмәте күрһәтеп, 15 проценттан да юғары булмаған премияға өмөт итә алһа, быйыл 1 июлдән был күрһәткес 30-ға еткән. Был система асыҡ, һәр кем үҙенә тәғәйен премияны махсус программа аша күҙәтеп бара ала.Подписка һөҙөмтәләренә күҙ һалһаң, ҡайһы районда ниндәй баҫманы яратып уҡыуҙары ла асыҡ күренә. Мәҫәлән, “Башҡортостан” гәзитен Белорет районында – 117, Әбйәлилдә – 143, Бөрйәндә – 199, “Йәшлек”те Белоретта – 252, Әбйәлилдә – 792, Бөрйәндә – 536, “Аманат” журналын Белоретта – 142, Әбйәлилдә – 176, Бөрйәндә 209 дана алдыралар. Һандарға ҡарағанда, өс район араһында иң ҙуры булған Белорет районының башҡаларҙан арттараҡ барыуы күҙгә салына. Шулай ҙа журнал хеҙмәткәрҙәренең килеп халыҡ менән осрашыуҙар үткәреүе арҡаһында “Ағиҙел” журналына белореттар күберәк яҙылған булып сыҡты. “Ватандаш” журналын да улар башҡаларға ҡарағанда күберәк – 29 дана – яҙҙырған. Әбйәлилдә уны – һигеҙ, Бөрйәндә ни бары ике кеше уҡый. Ә бына меңдән ашыу уҡытыусы эшләгән Белорет районында “Башҡортостан уҡытыусыһы”н 124 кенә кешенең алдырыуы уйға һала. Был журналды Әбйәлилдә – 344, Бөрйәндә 287 уҡытыусы алдыра.Шулай итеп, Белорет почтамты быйылғы йылдың икенсе ярты йыллығына планға ярашлы 58 мең 190 дана урынына 48 мең 593 дана ғына подписка эшләй алған. Был йәһәттән төрлө алымдар файҙаланылһа ла, күрһәткес пландан 9 мең 597 данаға әҙерәк. 2015 йылдың икенсе ярты йыллығында иһә тейешле кимәлдән 23 мең 173 экземплярға кәмерәк гәзит-журнал яҙҙырылған.Килтерелгән һандарҙан сығып, ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу буйынса хәлдәрҙең маҡтанырлыҡ булмауын, был йәһәттән етди ҡарарҙар ҡабул итеп, һөҙөмтәле юлдар табыу кәрәклеген билдәләргә мөмкин.– Гәзит-журналдарҙың тираж кимәлен төшөрмәү өсөн киләһе ярты йыллыҡта ла төрлө саралар, алымдар файҙаланырға, уларҙы үткәреү өсөн бағыусылар табырға тырышасаҡбыҙ. Эш хаҡы күтәрелеү менән почтальондар араһында конкурентлыҡ та барлыҡҡа килә башланы. Шуға күрә эшенә һүлпән, намыҫһыҙ ҡараған хеҙмәткәрҙәр менән етди эш алып барасаҡбыҙ, сөнки уларҙың эш шарттарын насар тип әйтеп булмай – йыл да махсус кейем бирелә, эш хаҡы тотороҡло. Теләктәре булғандар, егәрлеләр төрлө почта хеҙмәттәре күрһәтеү өсөн ҡаралған дәртләндереү сараларын файҙаланып, эш хаҡын тағы ла арттыра алыу мөмкинлегенә эйә, – ти Вәлимә Фәрит ҡыҙы.