description: Бынан күп йылдар элек өлкәнерәк йәштәге әҙиптәребеҙ, рәссамдар Яңы йыл байрамы алдынан Ҡыш бабай һәм Ҡарһылыу һүрәттәрен төшөрә башлаһа, ни өсөн әле үҙебеҙҙең Йыл бабай онотолдо, уның дүрт ҡ

title: Ҡайҙа үҙебеҙҙең Йыл бабай?

maintext: Башҡорттарҙың календарь мифологияһы, башҡа халыҡтарҙыҡы кеүек, нигеҙҙә, соляр (ҡояшҡа бәйле) мифологияға таяна. Шундай соляр мифтарҙың береһе Ғәйнә ырыуы башҡорттарында һаҡланған. Уларҙың юлбашсыһы Ғәйнә, боланға атланып, Солман буйлап Тол йылғаһына барып сыға. Ғәйнә Күк аллаһы Илмәнгә эйәрә, ә уныһы иһә Илмән күлдән Илмән тауға, болоттарға тултырып, ямғыр ташый.Бер мәл Тол йылғаһы эйәһе, Толауа исемле яуыз ҡатын, Айға үрелеп, бысраҡ бармаҡтары менән уның йөҙөн таплап бөтөрә, шунан Ҡояшты һаҙлыҡҡа күмеп ҡуя. Ғәйнәнең алтын мөгөҙлө боланы Карнай (икенсе исемдәре – Илеш, Мәндәш) Ҡояшты эләктереп, уны яҙға тиклем тәпәштә генә күтәреп йөрөтә. Яҙын уны дүрт дәү аҡҡош бейеккә алып менеп китә. Көҙөн аҡҡоштар Ҡояшты йәнә боландың алтын мөгөҙөнә элеп ҡалдырып, үҙҙәре көньяҡҡа оса. Был бик матур мифологик сюжет үҙенсә миҙгелдәр алмашыныуын аңлата. Ул төрки, фин, балт, герман халыҡтарында киң таралған.Йыл бабай һәм уның дүрт ҡыҙы (дүрт миҙгел) мотивы шулай уҡ төрки, фин, балт, германдарҙа осраған Йыл, Юл, Йолль пантеонына ҡарай. “Авеста” аналогы – Зарван, пехлевиса – Зарман, Заман ҡарт. Ҡулына еп йомғағы тотоп йөрөй, ептең яртыһы – аҡ, яртыһы – ҡара (йәшел төҫтә). Йомғағын йыл буйына һүтеп, яңы йомғаҡҡа урата һәм ҡояш календары Рә-т (Рәт, Рә – ҡояш) тәртибен күҙәтә, рәткә килтерә. Юлдың фин аналогы Йоуллу-Пукки (Йоуллу-Кәзә) ҙур аҡ боланға атланып йөрөй. Йоуллу – Йолль исеменән, Пукки ҡушаматы – кәзә тиреһенән тегелгән тунынан.Йыл (Юл) бабайҙың дүрт ҡыҙының – дүрт миҙгелдең һәр береһенең “үҙ туҡһаны”. Төркиҙәр бик борондан йыл оҙонлоғо 365 тулы һәм бер сирек тәүлек тәшкил иткәнен белә. Улар йылды 90 көнлөк дүрт миҙгелгә (фасыл) бүлеп, миҙгелдәр һәм йылдар араһына берәр көн өҫтәп, бер йылда 365 көн иҫәпләй; дүрт йыл һайын йәнә бер көн өҫтәп, 366 көнлөк кәбисә йыл билдәләй. Мәҫәлән, “Себер Стоунхенджы” тип аталған Оло Салбыҡ мегалитик комплексы (Хакасия) б.э.т. IV–III б.б. төҙөлгән һәм вертикаль ҡуйылған ифрат ҙур таштарҙан ғибәрәт. Себер төркиҙәре ул мегалиттарҙы “кендек тас” тип йөрөтә, йәғни көнлөк (көн, ҡояш ташы), ә икенсе мәғәнәлә – кендек (күсәр) ташы. Был үҙенсәлекле таш “обсерватория” йыл оҙонлоғон 365 тәүлек 6 сәғәт самаһы теүәллегендә иҫәпләү мөмкинлеген бирә. Төрки риүәйәттәрендә ваҡыт иҫәбен алып барған Тарауыл ҡарт иҫкә алына. “Тарауыл” һүҙе тәүҙә ҡарауыл, һағауыл һ.б. кеүек хәрби термин булһа, аҙаҡ мифологияла кеше исеме булып китә.Стоунхендждың аналогтары Юлхалла (Нидерланд), Юлланд (Дания), Юлемисте (Эстония) һәм башҡа объекттар бер үк ваҡытта Юлға табыныу урыны ла була. Төрки халыҡтарҙан уйғыр мифологияһында Юл тәңре көнө-төнө алмасыбар атта саба, йыл аҙағында үҙенең яратҡан ағасы – мәңге йәшел шыршы төбөндә туҡтап, усаҡ яғып, ял итеп ала. Алтайҙар Югар исемле ала атлы Юл тәңрегә табына. Эстондар Яңы йылда Суур Юл (Ҙур Юл – иҫке йыл) йәшел шыршы таяғын Лилле Юлға (Кесе Юл – Яңы йыл) тапшыра.Юлдың төркиҙәрҙәге икенсе исемдәре – Яр, Ярен, славяндарҙа – Ярило, германдарҙа Jahr. Татарҙарҙа һәм көнбайыш башҡорттарҙа “ярен” һүҙе киләһе йылды аңлата (яренгә – киләһе йылға, ярен игене – киләһе йылға сәсеп ҡалдырылған ужым (русса “озимь” һүҙенән калька). Германдарҙа Jahrgang – йыллыҡ юл, йәғни ҡояштың бер йылда үткән юлы.Төрки, иран, герман, фин-уғыр халыҡтарында төньяҡ – үлеләр иле, ҡараңғы, һыуыҡ, еүеш төбәк. Унда – ерҙең тиҫкәре яғы, һәм көньяҡтағы яҡты, йылы ҡояштың нурҙары үтеп керә алмай. Төн илендә һыуыҡ һәм ҡараңғылыҡ һирпеп торған Ҡара Ҡояш хөкөм һөрә, тиҫкәре еле (төньяҡтан иҫкән ел) һалҡын ямғыр һәм ҡар алып килә. Ҡара Ҡояш һәр саҡ беҙҙәге ҡояшҡа ҡаршы тора: ҡышын көсәйеп китеп, уны көньяҡҡа сигендерә, ә йәйен хәлһеҙләнеп, үҙе төньяҡҡа сигенә. Ҡара Ҡояш күҙгә күренмәй, әммә ул күктә йөрөп, ҡайһы берҙә беҙҙең ҡояшты һәм айҙы ҡаплай (ҡояш йәки ай тотола) – шул мәлдә генә уны күреп ҡалырға мөмкин. Ҡара Ҡояш шумер, санскрит текстарында, Көнбайыш Европа трактаттарында, исмаилиттар әҙәбиәтендә, Фирҙәүси, Рудаки, Ибн-Сина, Хосров әҫәрҙәрендә иҫкә алынып, уның еңеүе ахыры заман килеүгә бәйләп күрһәтелә.Юл традицияһына ярашлы, йәйге сольстис (22 июнь) төнө ҡояштың үрен – иң юғары нөктәһен үтеп, түбән төшә башлаған мәле. Германдарҙа Юл Үре – Jul Ura, Joll Over төнө. Төркиҙәр был мәлдә Алас (Аласлама) байрам итә, ҙур усаҡтар яға. Алас күмерен бәләкәй генә балсыҡ утлыҡсаларға һалып, өйҙәргә алып ҡайталар – был йола “усаҡ яңыртыу” тип атала. Алас усағының икенсе исеме – Сығыр уты. Усаҡты тәүҙә үҫкән әүернә (алас, урай, сығыр, свастика) рәүешендә һалалар, төн уртаһында әүернәне кирегә әйләндерәләр (кәмегән, тиҫкәре әүернә). Ур (Ҡояш Үре) мәленән алып беҙҙең йылы, яҡты ҡояш кәмей, түбәнәйә, сигенә, ә һалҡын, ҡараңғылыҡ һирпкән Ҡара Ҡояш үҫә, күтәрелә башлай.Был хәл Ҡара Көнгә (иң ҡыҫҡа көн, ҡышҡы сольстис – 22 декабрь) тиклем дауам итә. Был көндө Юл ҡарт балсыҡ утлыҡсала ярты йыл буйына һаҡлаған ҡуҙҙы өрөп, ҡояшҡа ут өҫтәй. Германдарҙа Йолль (Юл) ҡояшҡа ла, барлыҡ йән эйәләренә лә аллалар һулышы Оd (төркисә “ут” һүҙенә тап килә) өҫтәп сыға, уларҙың кәмей төшкән хәле (германдарҙа “heil”, төркиҙәрҙә – “хәйел”) үҫә башлай. Был мәл – Ҡара Көн – Ҡара Ҡояштың иң көслө осоро булһа ла, барлыҡ йән эйәләренең күңелендә үҙебеҙҙең яҡты, йылы ҡояштың күтәрелә башларына өмөт осҡондары тоҡана. Йыл иҫәбе яңынан башлана.


description: Тиҙҙән Өфөлә Миҙхәт Шакиров исемендәге сквер барлыҡҡа киләсәк. Яҡташыбыҙҙың исемен йөрөтәсәк сквер баш ҡаланың Киров районындағы Дорофеев һәм Коммунистик урамдары киҫелешендә урынлаша. Тиҙҙ

title: Исеме мәңгеләштерелә

fasttext_language: ba


description: Бөгөн магазин кәштәләрендә йәшелсә-емештең ниндәйе генә юҡ, уларҙың төрлөлөгөнән хатта күҙ ҡамаша. Сауҙа селтәрҙәренә уларҙы ҡайҙан ғына килтермәйҙәр: араларында сит илдә үҫтерелгәндәре лә,

title: Ҡыш булһа ла, ҡыяр өлгөргән…


description: Ҡайҙа, әллә Һиндостандамы, тип ғәжәпләнмә, хөрмәтле гәзит уҡыусым, хәҙер ауылдарҙа йәшәгәндәр үҙҙәренең бөйрәкәйҙәрен дан йырлап, һөйөп-ҡәҙерләп кенә аҫрай. Ни өсөн тиһеңме, үҙең төшөнөрһөң

title: Һәүкәштәргә дан йырлайыҡ

maintext: Шулай тип ҡаршыланы беҙҙе таштуғайҙар. “Ҡайҙа, кемгә тапшыраһығыҙ?” – тигән һорауыма: “Миләүшә киленгә!” – тигәстәр, киттек уңған киленде эҙләп. Зөлҡәрнәевтәрҙе табыуы ауырҙан булманы, сөнки улар яңыраҡ ҡына ҙур йорт күтәреп ултыртҡан, урамда һөт ташыған “Лада Ларгус” машинаһының тышта тороуы ла йорт хужаларының өйҙә булыуын аңғартты.Миләүшә менән Данис Зөлҡәрнәевтәр халыҡтан һөт йыйып, уны Ырымбур өлкәһенә илтеп тапшыра. Миҙгелле шөғөл булыуға ҡарамаҫтан, һөт тапшырыу – табышлы тармаҡтарҙың береһе, ти уңғандар. Бигерәк тә ауыл халҡы өсөн отошло, сөнки уларға “тере” аҡсаның ҡулдарына кереүе бик күп проблемаларҙы хәл итергә булышлыҡ итә. Егәрле хужабикәләр айына 15–20 мең һум аҡса эшләй.Әйткәндәй, Зөлҡәрнәевтәр үҙҙәре лә малсылыҡ менән шөғөлләнә, хужалыҡтарында ун баш һауын һыйыры бар, башмаҡ- быҙауҙары байтаҡ. Ғаилә башлығы күберәк мал-тыуар менән шөғөлләнһә, хужабикә үҙе рулгә ултырып, күрше Баҡалы, Әҙел, Яңы Украинка ауылдарына һөт йыйырға сыға. “Ҡояш ҡалҡҡанда торабыҙ”, – тип йылмая Зөлҡәрнәевтәр. Йәй балалары ярҙамлаша, улдары Ғайсар каникул буйы әсәһенә һөт күнәктәрен күтәрешеп, янында булышып йөрөһә, ҡайтҡас, ҡыҙҙары уларҙы йыуып, һыуыҡ һыу менән бер нисә тапҡыр сайҡатып, таҙалап ҡуя.– Ауыл халҡының күҙ төбәп торғаны – мал, шуға күрә унан табыш алыуҙың һәр ысулына бик һаҡ ҡарайҙар. Һөт йыя башлағас, тәүҙәрәк күптәре “йүнләп аҡса түләрме” тигән кеүек шикләнеп ҡараһа, хәҙер барыһы ла беҙҙе көтөп кенә тора. Бигерәк тә һөттөң сифатына иғтибарлы булыу кәрәк, бәғзе хужабикәләр аҡҡа һыу ҡушыуҙан да тартынмай. Шуға күрә продукцияның сифатына ҡарап түләү зарурлығы тыуҙы, бының өсөн һөттөң ҡуйылығын үлсәү өсөн махсус прибор һатып алдым, хәҙер һәр кемдән аҡты үлсәп, сифатын билдәләп, яҙып алам. Кешеләр үҙҙәре лә күнекте, элекке кеүек “шаяртыуҙар” осрамай. Апрель айынан башлайбыҙ эште, бына яңыраҡ ҡына һөт йыйыуҙы туҡтаттыҡ. Халыҡтан бер литрын 13 һумдан алам, көнөнә 50 литрҙан ашыу тапшырған хужабикәләр бар. Үҙегеҙ һанап ҡарағыҙ инде айына күпме “тере” аҡса ҡулдарына эләккәнен. Иң мөһиме – ауылдаштар ҡәнәғәт, үҙемә лә эшем оҡшай, – ти Миләүшә Зәйнулла ҡыҙы.Әлбиттә, ҡатын-ҡыҙ өсөн көн һайын рулдә әллә күпме саҡрымдарҙы үтеүе еңелдән түгел. Бензинға ла байтаҡ ҡына сығым китә, әммә ҡул ҡаушырып өйҙә тик ултырғандан аҡса килмәй. Район үҙәгендә һөт тапшырыу өсөн махсус пункт булмауы ла оло мәшәҡәттәр өҫтәй, кемдер һөттө күрше Йылайыр районының Яманһаҙ ауылына йәки Ырымбур өлкәһенең Ерекле ауылына тапшырырға мәжбүр.Тырыш ауылдаштарының эшен күреп, күршеләре лә һөт йыйыу буйынса үҙ эшен асҡан. Бер ауылдан ике кешенең халыҡтан һөт йыйыуы үҙ-ара конкуренция тыуҙырманымы, тигән һорауыма Зөлҡәрнәевтәр тыйнаҡ ҡына йылмайып: “Юҡсы, беҙҙең үҙ клиенттарыбыҙ бар”, – тип яуапланы.Күп балалы ғаилә булараҡ, Зөлҡәрнәевтәр “Ауылды үҫтереү”, “Ишле ғаиләләргә торлаҡ сертификаты” республика программаһына ярашлы субсидия алыуға өлгәшкән һәм ҙур йорт төҙөгән. Әлегә уның эске эштәре генә ҡалған, яҙ башынан яңы йортта өй туйларға йыйына ишле ғаилә.Алдағы пландарға килгәндә, Зөлҡәрнәевтәрҙең уй-ниәттәре бик ҙур. Ташыу өсөн махсус транспорт һатып алып, халыҡтан һөт йыйыуҙы тағы ла киңерәк йәйелдерергә, мал һанын арттырырға йыйыналар.Кемдер һөт һатып табыш алһа, икенселәр өсөн ит һатыу файҙалыраҡ. Зариф Абдуллин малды һимертеп, иткә тапшырыу яҡшыраҡ тигән фекерҙә.– Электән совхозда фермала эшләгәс, минең өсөн мал-тыуар аҫрау ауыр түгел, – тип башланы һүҙен сираттағы геройыбыҙ. – Егермегә яҡын һыйыр малы, йылҡыларым һәм байтаҡ ҡына һарығым бар. Һарыҡтарҙы күберәк Ҡорбан байрамы алдынан килеп алып китһәләр, йәйгеһен күпселек Ырымбур тарафтарына оҙатабыҙ. Һыйыр малын итләтә һатам, баҙарға үҙем алып сыҡмайым. Унда барыу өсөн генә байтаҡ сығым кәрәк. Бер аҙ осһоҙораҡҡа тәҡдим иткәндә, шул уҡ сумманы килтереп сығарырға мөмкин. Үҙем “Таштуғай” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләйем, бесән, фуражды хеҙмәт хаҡы иҫәбенә алам, шуға күрә шәхси хужалыҡта мал үрсетеү ауырға тура килмәй. Беҙ бала саҡтан мал ҡарап өйрәнгәнбеҙ бит инде.Мал йәнле кешеләр генә шулай эшләй алалыр тигән фекергә килдем. Малды яҡшылап тәрбиәләргә лә кәрәк бит. Ҡатыны Гөлйемеш апай ҙа иренә бар яҡлап терәк һәм ярҙамсы. Уның һәр башланғысын хуплап, ярҙамлашып тора. Балалары йәй көндәрендә көтөү көтөшә, бесән әҙерләй.Һуңғы йылдарҙа ауыл халҡы быҙауҙарын Татарстандан килгән алыпһатарҙарға тапшыра башланы. Баштараҡ арыу ғына хаҡҡа быҙау алыусылар хәҙер арзанайтып, халыҡтан йәш мал йыйып, уны һимертеп, ҡиммәткә ҙур ҡалаларға һата. Ә бына оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, ауылдың Герой-әсәһе, ун балаға ғүмер биргән Зәйтүнә Мәжитованың был мәсьәләгә ҡарата үҙ фекере.– Әле үҙем менән өйләнмәгән биш улым йәшәй, мал-тыуарҙы күпләп тотабыҙ, ҡош-ҡорт аҫрайбыҙ. Быҙауҙарҙы осһоҙ хаҡҡа биргәнсе, үҙебеҙ кәртәлә бәйләп тотоп, яҡшылап ашатабыҙ. Йәштән уҙып, бер аҙ көрәйеп, ите тығыҙланғас ҡына һатабыҙ. Көр малды һатып алыусы һәр саҡ табыла. Һарыҡтарҙы тереләй һатыу файҙалыраҡ, сөнки уның йөнө, тиреһе үтемһеҙ, ә тереләй бер юлы китә, – ти тәжрибәле инәй.Мал үҫтереп кенә йәшәгән ауыл халҡы һәүкәштәргә дан йырлаһа ла, һис яҙыҡ булмаҫ. Шулай ҙа бер хәҡиҡәтте онотмайыҡ – кем ялҡауланмай, йәйен-ҡышын мал ҡарарға йыбанмай, шуның ғына өҫтәле – мул, ашы – татлы, кеҫәһе тулы була. Үҙҙәре әйтмешләй, ҡояш ҡалҡҡанда тороп, эшкә тотонғандарға ғына Хоҙай бәрәкәт, көс һәм дәрт бирәсәк.


description: Хөсәйен – районда ҡасандыр “перспективаһыҙ” тип мөһөр һуғылған ауылдарҙың береһе. Бында йәшәгәндәрҙең күбеһе Хәлил ауылына күсеп китергә мәжбүр була, әммә тыуған төйәгенең ысын хужаһы Рәфҡәт

title: Хөсәйенгә йән инә

maintext: Атай йортона ҡайтып йөрөгән уландарына Хөсәйендең боронғо ауыл икәнен, мал-тыуар көтөү өсөн бик уңайлы, емеш-еләккә бай булыуы хаҡында йыш һөйләй ул. Аҡрынлап уларҙың күңеленә кендек ҡаны тамған ер, тыуған ауыл төшөнсәһен һеңдерә, ерҙең ысын хужалары булыу кәрәклеген аңлата.Күрше колхозда хеҙмәт итеп, донъя көткән балалары, илдәге үҙгәрештәр башланғас, атайҙарының аҡыллы кәңәштәрен иҫкә төшөрә. Атай һүҙен йығырға батырсылыҡ итмәй, Хөсәйенгә беренселәрҙән булып Урал ғаиләһе менән күсеп ҡайта. Ер алып, малсылыҡ менән шөғөлләнергә тотона.Тәүҙәрәк уның был аҙымына күптәр бер аҙ сәйерһенеп ҡарай: имеш, бөткән ауылда ни эшләйһең? Кешеләр ҡаланы һайлай, ә һин – ауылды. Ауырлыҡтар булмай түгел, була. Һәр ерҙә осрап ҡына тора улар, ҡыш ауылға юлдың булмауы, йыл һайын ҡоролоҡтоң ҡабатланыуы ла, балаларының күрше ауылға йәйәүләп йөрөп уҡырға мәжбүр булыуы ла Урал Рәфҡәт улын бошондормай ҡалмай. Әммә атаһының ҡәнәғәт йөҙө уны тынысландыра, дөрөҫ юл һайлауына ышандыра. Артабан ағаларының артынан башҡа туғандары ла ауылға ҡайтып төпләнә башлай. Уларҙың барыһы ла үҙ эшен таба, күңеленә оҡшаған шөғөлгә тотона.Бөгөн Хөсәйендә туғыҙ йорт иҫәпләнһә, шуның 5-еһендә Бараковтар йәшәй. Урал йылҡысылыҡ менән шөғөлләнһә, уның улдары Айбулат менән Азамат малсылыҡ йүнәлешен һайлаған.Тәбиғәте менән дә ҡырыҫ был яҡтар: Ирәндек итәгендә һыйынып ҡына ултырыуына ҡарамаҫтан, әсе елдәрҙән дә, ыжғыр бурандарҙан да һаҡламай ул. Шунлыҡтан бындай шарттарҙа тыуған ерҙең киләсәген ҡайғыртҡан, тыуған ер ҡәҙерен белгән кешеләр генә йәшәй ала. Улар күңелендә иң беренселәрҙән булып тыуған ауылдарының киләсәге хаҡында хәстәр тиртһә, аҙаҡ ҡына – үҙ мәнфәғәттәрен ҡайғыртыу. Минең геройҙарым барыһын да йөрәктәре аша кисереп, заман һулышы менән берегеп йәшәй, тыуған ер менән ҡуша һулай, тыуған тупраҡҡа мәҙхиә йырлай, эргәлә генә аҡҡан Ҡарасәй йылғаһының шифалы һыуына ҡойоноп, көн дә хозур, матур һәм ҡәҙерле Хөсәйен ауылы буйлап хәстәрлекле, ышаныслы аҙымдары менән атлай.Азамат Башҡорт дәүләт аграр университетының агрономия факультетын тамамлағас, тыуған районына эшкә ҡайта. Ерҙе яратыуын, эшкә егәрле булыуын күргән уҡытыусылары уға артабан уҡыуын аспирантурала дауам итергә тәҡдим итһә лә, фән менән шөғөлләнергә бер ҡасан да һуң түгел, бер аҙ тәжрибә туплайым тигән маҡсат менән “Әбйәлил-Агро” МТС-ында агрохимик булып эш башлай.Эшкә тырыш егетте шунда уҡ етәкселәр ҙә күрә, уға артабан яуаплы вазифа тәҡдим итәләр. Әммә студент йылдарында уҡ үҙ эшен асырға ҡарар иткән Азамат, “Эш башлаусы фермер” республика программаһы ғәмәлгә ингәс, бизнес-планын комиссияға тапшыра. Тәүге йылда конкурстан үтмәй, шулай ҙа төшөнкөлөккә бирелмәй. Киләһе йыл комиссия алдына йәнә үҙенең бизнес-планын һала, был юлы уңыш йылмая.– Грант аҡсаһына өр-яңы “МТЗ” тракторы алдым, – ти йәш фермер. – 10 баш тана һатып алдым, үҙебеҙҙекен дә ҡуштыҡ. Ҡуртымға ер алып, ауылдан алыҫ түгел ферма төҙөнөм.Әйткәндәй, йәш эшҡыуарҙың 150 гектар сәсеүлек, 100 гектар көтөүлек ере бар. Уларҙың барыһы ла әлегә ҡуртымға алынған. Быйыл һоло сәсеп, унан байтаҡ ҡына уңыш алыуға ирешкән. “Ҡышҡылыҡҡа етәрлек мал аҙығы тупланған, фураж бар”, – ти Азамат Бараков.– Ауылда үҙ хужалығыңда мал көтөп, аҡса эшләргә мөмкин. Әлегә теләк һәм дәрт булғанда, атай-әсәйем, туғандарым ярҙам ҡулы һуҙып торғанда, етмәһә, район етәкселеге тарафынан аңлау һәм яҡлау тапҡанда, үҙ эшемде асырға тейешмендер тигән уйға килдем. Дүрт кешегә эш урыны булдырылды, – ти ул.Йәш булыуына ҡарамаҫтан, геройымдың һәр һүҙенең төптән уйланылғанлығына иғтибар иттем. Бәләкәй һәм төпкөл ауыл булыуға ҡарамаҫтан, хөсәйендәр һин дә мин Интернет аша аралашып, сымһыҙ телефондан һөйләшеп донъя көтә.Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы эшҡыуары менән килешеү төҙөлгән, һәр көн һөттө улар үҙ транспорты менән килеп ала. Көнөнә 200 литрға яҡын аҡ һауылған, киләһе йыл был һан ике-өс тапҡырға артасаҡ, ти йәш эшҡыуар, мал һанын тағы күбәйтеүҙе күҙ уңында тотоп.Пландарға килгәндә, улар күп. Ферма барлығы 50 баш малға иҫәпләнгән, тимәк, улар һанын ошоға еткереү бурысы тора. Сәсеү ерҙәрен дә киңәйтергә иҫәбе бар, сөнки фураж йылдан-йыл күберәк талап ителәсәк. “Ә кәләш алыу, балалар үҫтереү алдағы пландарға кермәйме?” тигән һорауыма йылмайып: “Мал һанын иллегә тултырһам, кәләш аласаҡмын!” – тип яуапланы.Булыр барыһы ла, ундай тырыш егеттәргә бәхет тә, уңыш та, мөхәббәт тә йылмайыр. Тап шундайҙар хаҡында халыҡта “Торған ерҙән ут сәсрәтер” тип әйтәләр.Шулай тип ҡаршы алды беҙҙе Азаматтың бер туған ҡустыһы Айбулат. Ысынлап та, ҡалышмаған ағаһынан, киреһенсә, уҙҙырып ебәргән. Дүрт йәшлек Айтуған менән бәләкәс Әҙиләне тәрбиәләй йәш Бараковтар. Йорт хужабикәһе Гөлнәфис – Үтәгән ауылы ҡыҙы. Төпкөлгә килен булып төшөүенә һис тә үкенмәй, киреһенсә, йортобоҙ бар, балалар эргәлә, барыһы ла – үҙебеҙ етештергән ризыҡ, тип дәртләнеп донъя көтә.Ағаһына малсылыҡта ярҙам итеп кенә ҡалмай Айбулат Урал улы, үҙенә диләнкә яҙҙырып, ағас сығарып, уны утынға ярып, халыҡҡа һата. Киләсәктә атаһы кеүек йылҡысылыҡ менән дә шөғөлләнергә уйлай.– Йылҡысылыҡ – беҙҙең яҡтарҙа иң отошлоһо, сөнки аттар ҡыш буйына тиерлек тибендә йөрөп сыға. Уларҙы тиҙ арала үрсетергә мөмкин. Ҡымыҙ етештереүҙе яйға һалғанда, күпкә табышлы буласаҡ, – тип үҙенең уй-пландары менән дә уртаҡлашты егет.Аталары улдарының һәр эшен ҡеүәтләп, ҡулынан килгәнсә ярҙам итә. Үҙенең йылҡыларын ҡарау менән бер рәттән, һыйырҙарҙы көтөү ҙә уның яуаплылығында. Ышаныслы таяныстары барында бер төптән уйлаған, фекер йөрөткән уңған Бараковтар артабан да тыуған ауылының ысын хужалары буласағына һис икеләнергә ярамай.Шуныһы ҡыуаныслы: уларҙың башланғысы күптәргә өлгө булған. Кендектәре ошо ергә тоташҡандар тыуған ауылдарына ҡайтырға теләк белдереп, ер биләмәләре алған, яңы йорт күтәреүселәр ҙә бар. Ҡасандыр “перспективаһыҙ” тип аталған Хөсәйен ауылы ҡайтанан сәскә атып килә.


description: Яңыраҡ иҫ киткес бер һандарға тап булдыҡ. Бөтә донъялағы һәр кешегә 50 ҡош тура килә икән. Күпме? Эйе! Ләкин тағы ла икенсе һан уйланырға мәжбүр итә: ҡышҡы һалҡындарҙа, аҙыҡ юҡлыҡтан ун бесн

title: Ҡоштарға ярҙам итәйек


description: “Күпме генә йәшәй ерҙә кеше, Күҙ аса ла бары күҙ йома... Шул күҙ асып йомған арала ла Күпме изгелектәр ҡылдың һин халҡыңа!” – тип өндәште бөгөн Йылайыр районының Мәҡсүт ауылы халҡы үҙҙәрен

title: Даны ҡайтты тыуған иленә

maintext: тип өндәште бөгөн Йылайыр районының Мәҡсүт ауылы халҡы үҙҙәренең ауылдашы Зәбихулла Исҡужиндың изге әруахына.Егерме биш йыл ғына ғүмерендә ғалим дәрәжәһенә күтәрелеп, йәмәғәт эшмәкәре, публицист, ҡурайсы, йырсы булып таныла уларҙың арҙаҡлы ауылдашы. Был хаҡта быуын-быуын ололар һөйләп килһә лә, бөгөнгәсә уның тормош һәм ижад юлын өйрәнеп, шәхестең исемен халҡына ҡайтарған кеше юҡ ине. Инде күп юлдар үтелеп, күп кәртәләрҙе еңеп, ныҡышмалы хеҙмәт арҡылы ошо ауыл кешеләренә генә түгел, районына һәм, ғөмүмән, башҡорт халҡына күренекле шәхес булараҡ танылды Зәбихулла Ғәбделғәзим улы Исҡужин.Уның тыуыуына – 105, вафатына 80 йыл тулыуын иҫәпкә алып, Мәҡсүт ауылында шәхес иҫтәлегенә таҡтаташ асылды. Сарала район хакимиәте, мәҙәниәт һарайы һәм ауыл Советы вәкилдәре, шәхестең ҡустыһы һәм яҡын туғандары, Зәбихулла Исҡужиндың ғүмер юлын барлап, хеҙмәтенә байҡау яһаған филология фәндәре кандидаты Гөлсәсәк Саламатова ҡатнашты. Мәҡсүт халҡы ауылдың почетлы гражданы, йәмәғәт эшмәкәре Ильяс Таҡаловҡа рәхмәтле, сөнки тап уның башланғысы менән ҡуҙғатылған эш бөгөн инде ошондай байрам төҫөн алған.Тантананың беренсе өлөшөндә Ҡашҡар урта мәктәбе уҡыусыларының “Нурлыҡай” фольклор ансамбле тарафынан ҡасандыр әсәһенең, һеңлеһенең, дуҫтарының, Баязит Бикбайҙың, Хөсәйен Әхмәтовтың һ.б. Зәбих Исҡужинға яҙылған хаттарын тыңлап, тетрәнмәгән-иламаған кеше ҡалмағандыр. “Быйыл Ишембәт колхозындағы идара рәйесе һәм уның бөтә составы хөкөм ителде... Өс... биш... ун йылға киттеләр...” тип яҙған әсәһе уға бер хатында. Эйе, шанлы, дауыллы, ҡанлы ул йылдар. Ә ул, әсә, белгәнме ни шул дәүерҙә йәп-йәш Шәйехзада, Имай, Ғөбәй, Юлтый, Ишемғолдар кеүек үк үҙенең улын да юҡ итерҙәрен. Халҡыбыҙ кисергән шомло йылдар. Күпме шәхестәребеҙҙе, аҫыл милләттәштәребеҙҙе юҡ итте. Ә бит араларында Зәбих Исҡужин кеүек ун һигеҙ генә йәштән милләтем тип үҙ ғүмерен аямай көрәшкәндәр күпме ине! Һәм Шәйехзада кеүектәрҙең көрәшен дауам иткән, тап уның ижадын беренселәрҙән булып ғалим сифатында өйрәнгән тәүге кеше лә Зәбих Исҡужин була. 1936 йылда ул Бабичтың әҫәрҙәре буйынса диссертацияһын тамамлай. Ә бит Шәйехзада үҙе, артабан ижады юҡ ителгәс, Ҡазанға уның яҙмаларын табып алып ҡайтһын өсөн, уҡырға ебәрелеү һылтауы менән, тап Зәбих һайлап алынған була.Ә бөгөн инде уның туғандары, ауылдаштары алдында, егерме биш йәшлек ғүмер юлын тарихи факттар, теүәл даталар, фотолар менән Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы Саламатова бәйән итте. Бер башҡорт тарихсы-эҙәрмәне бер ҡасан үҙ ҡулдары менән тотоп ҡарамаған, бер тапҡыр ҙа халыҡ ишетмәгән, Шәйехзаданың ташҡа баҫылмаған шиғырҙарын, уның шиғырҙарына яҙылған Зәбихулланың анализдарын һөйләп үтте. Эйе, Шәйехзаданың шиғырҙарын тап ул ғына анализлай алған, сөнки, беренсенән, уның буйынса ғилми эш яҙһа, икенсенән, ул Татарстандың Яҙыусылар союзы ағзаһы булараҡ, тәнҡит бүлеген етәкләгән.Ваҡытында Ҡазан ҡалаһының Шәреҡ педагогия институтын тамамлап, һуңғы ғүмерен шул ҡалала ғилми хеҙмәттәрҙе, милли әҙәбиәтте өйрәнеп үткәргән Зәбих Исҡужин 1936 йылдың ноябрендә бөгөнгәсә билдәһеҙ сәбәптән вафат була. Белеүебеҙсә, ул – “халыҡ дошмандары” эҙәрлекләнгән, репрессияға оҙатылған дәүер. Ҡустыһының үлем хәбәрен ишетеп, Ҡазанға барған Рәхимйән Исҡужинды “иҫән сағыңда тиҙерәк ҡайтып ҡал” тип оҙаталар.Бөгөнгө тантанала тап ошо Рәхимйәндең улы – Зәбихулла ҡасандыр ялға ҡайтҡанында Шәйехзада тип исем ҡуштырып киткән ҡустыһы 85 йәшлек туғанының да ҡатнашыуы оло мәртәбә ине. Тағы ла Зәбих Исҡужинды малай сағында үҙ күҙҙәре менән күргән, “еләк ашатып киттем” тип һөйләгән Мәҡсүт ауылының иң оло аҡһаҡалы Мәхмүтйән Мәхиәнов бабайҙың бөгөн генә булған хәлдәй хәтерләп һөйләгәнен ишетеү Зәбихулла хаҡындағы тарихты бөтөнләйе менән йәнләндереп ебәрҙе.Был матур сараның икенсе өлөшөндә иҫтәлекле таҡтаташты асыу тантанаһы булды. Уны асыу хоҡуғы, әлбиттә, шәхестең исемен, рухын Татарстан ерлегенән тыуған яғына ҡайтарған Гөлсәсәк Дәүләтбай ҡыҙы менән Шәйехзада Рәхимйән улына бирелде. Зәбихулла Исҡужиндың һәм ошо уҡ баҡсаның Еңеү обелискыһында исемдәре хәтер таштарына уйылып яҙылған Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙәре әруахтарына доға бағышланды.275 йылдан артыҡ тарихы булған ҡарт-олпат ауыл өҫтөнә аят тауышы таралды... Хәйер, хәҙер был ауыл, күп замандар үтеп, күп ғәҙелһеҙлектәргә дусар ителеп, кесерәйеп, бөтөүгә табан бара. Шунлыҡтан да егерме бишләп кенә кеше йәшәй, тинеләр, бында. Ә бит унан ниндәй кешеләр сыҡҡан?! Ниндәй батырҙар, яугирҙәр, күренекле дәүләт эшмәкәрҙәре, фән докторҙары, профессорҙар, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусылары, СССР-ҙың почетлы нефтсеһе, шулай уҡ халҡыбыҙҙың ҡабатланмаҫ йырсылары Гөлсөм һәм Фәрит Бикбулатовтар ҙа ошо ерҙән...Ә ауылдың көнитмеше бөгөн аяныслы хәлдә. Юҡ-юҡ, йәлләүгә дусар түгел бындағы халыҡ, ғорурҙар, эшлеклеләр, гөрләтеп донъя көтәләр. Шуға ла тантаналы сара аҙағында, ниндәй башҡорт байрамы һый-табынһыҙ, ҡурайһыҙ, йыр-моңһоҙ булһын инде тигәндәй, урындағы халыҡ, ситтән килгән ҡунаҡтар табынға йыйылды. Шунда башҡорттоң ҡунаҡсыллығын, милләттәштәремдең ихласлығын, йөҙҙәренә сыҡҡан ябайлығын, эскерһеҙлеген күреп, мең ҡабат һоҡландым. Шуға ла табын янында әңгәмә тиҙ ялғанды.– Лавка-маҙар юҡ, тиһегеҙ, клубығыҙ асылмай ҙа, нисек көн күрәһегеҙ һуң улай? – тип белешәм апай-ағайҙарҙан.Шул ыңғайҙан, дәррәү күтәрелеп, ауылдың бөгөнгө хәлен бәйән итеп һалдылар. Мәҙәниәт усағын бөгөнгө сара өсөн генә асҡандар икән, таҙалап, бигерәк һыуыҡ булғас, йылытҡыс алып килеп ҡуйғандар. Мәктәпте япҡастары, уны мәсет иткәндәр. Тап беҙ бәләкәй саҡта ауылдарға йөрөп һатыу иткән коммерсанттар кеүек, бында ла аҙнаһына бер магазин килеп китә икән. Ә инде гәзит-журнал хаҡында белешкәс, бөтәһе лә алдырмаһа ла, бөтөнләй өҙөлмәгән икән әле матбуғат менән аралары. Мәҫәлән, Мәҡсүт ауылы халҡы әле лә ауыҙынан төшөрмәй хөрмәтләп һөйләгән атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре Әмир Моратовтың хәҙер инде 90 йәшлек хәләл ефете Мәүлетбикә Моратова туғыҙ дана гәзит һәм журнал алдыра булып сыҡты. “Гәзит-журнал да алдырмаһаҡ, тағы нисек көн күрербеҙ?” – тине Мәҡсүт халҡы.Ауылдан ике генә бала күрше Ҡашҡар ауылына йөрөп уҡый икән, шулай уҡ бер йәш тирәһендәге бер сабый ғына булыуы асыҡланды. Әлбиттә, сәбәбе йәштәрҙең ауылда ҡалмауында. “Ни өсөн ауылда ҡалмайҙар?” тип һорау ҙа урынһыҙ бында, эш юҡ, улар ниндәй аҡсаға көн күрергә тейеш? Ә бит, уйлап ҡараһаң, ауыл шул тиклем ҡотло, иҫ китмәле матур урында урынлашҡан, тирә-яғын тауҙар-урмандар күкрәк киреп уратып алған, уралып-уралып Йылайыр йылғаһы аға... Һәм ауылдың күрке булып Сәлимосҡан ҡаяһы тора. Бәләкәй Зәбих, көн һайын йүгереп менеп, шул ҡая башында ҡурай уйнап төшкән, тиҙәр. Ниндәй бай тарих һаҡлай башҡорт ауылы!Зәбихулла Исҡужин хаҡында китап баҫтырыу, уның исемен мәңгеләштереү, тағы ла уға “Ауылдың почетлы гражданы” тигән маҡтаулы исем биреү саралары көтә Мәҡсүт халҡын.Ҡайтыр юлға сыҡҡас, юл ыңғайы ауыл зыяратына ла һуғылып китергә насип булды. Унда Зәбих Исҡужиндың әсәһе, туғандары ерләнгән. Ә әсәһе ҡәберлегенә йәш Зәбих Ҡазандан обелиск эшләтеп алып ҡайтып ултыртҡан, тиҙәр. Йылдар үтеп, яртылаш ергә һеңеп бөтһә лә, уның аҫ яғына ғәрәп графикаһы менән Зәбих шиғыр яҙған булған, тиҙәр.Шуға ла инде сәхнәнән тороп тарихи хаттарҙы уҡып, шәхес хаҡында сатнатып һөйләп торған балаларҙы әле Зәбихулла Исҡужиндың тормош юлын, ижадын өйрәнәсәк күпме ғилми хеҙмәттәр, диссертациялар көтә... Ул Шәйехзада Бабичтың ижадын этаптарға бүлеп өйрәнһә, үҙенең дә ғилми эшмәкәрлеген айырым-айырым ентекле өйрәнергә кәрәк шул. Эйе, ҡасандыр, быуындары ла ҡатып етмәгән йәш иңе менән халҡы йөгөн күтәргән шәхесте бөгөн милләтенә үҙ ҡулдары, үҙ намыҫы, үҙ ҡәлебе менән күтәрергә ваҡыт етте. Ә бит Зәбихулла Исҡужиндың ситтә йөрөгәндәге һуңғы шиғырҙарының береһе лә ошо турала һөйләй:(1934 йыл, 18 август).


description: Бынан бер нисә йыл элек Асҡын районына юл төшкәйне. “Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!” байрамында ҡатнаштыҡ. Сара тау битләүендә үтте, һөҙәктә ауыл ята. Өҫтән ҡарап торһаң, эй матур инде. Ауылда быуа

title: Балыҡ тотҡан туҡ булыр...

maintext: Алсаҡ ҡына Асия апайҙан бының сәбәбен дә һораным. “Бөтмөрөрәк ауылдаштарыбыҙ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Беҙҙә урыны шулайыраҡ, уйһыулыҡтар күп. Шуларҙан быуа яһап, һыу тултырып, балыҡ ебәрәбеҙ. Бынан бер нисә йыл элек минең дә ирем быуа быуып ҡуйҙы. Әйҙә барып күрәйек”, – тип апай мине йорттарына алып ҡайтты. Ваҡыт тар ине, иркенләп һөйләшеп тә булманы. Шулай ҙа уларҙың быуаһын әле ун йыллап ваҡыт үтһә лә, һаман онота алмайым.– Балыҡ өйрәк һымаҡ инде ул, дөрөҫөн генә әйткәндә. Шул ҡош-ҡортҡа тип бешергән ярма, картуф ҡабығын ашатабыҙ. Ашарға алып килгәнде әллә ҡайҙан беләләр. Һыуҙан морондарын сығарып быжҡылдап торалар. Яҙғыһын ебәргән селбәрәләрҙе йәй уртаһында тотоп, баҙарға сығарып һата башлайбыҙ. Үҙебеҙҙең өҫтәлдән дә балыҡ өҙөлмәй. Тәүҙә төрлө балыҡ алып ҡарағайныҡ, хәҙер һаҙанға өҫтөнлөк бирәбеҙ, сөнки әрһеҙ, ите лә тәмле. Биш килограмға тиклем ҙураялар, – тип һөйләне Асия апай.Ысынлап та, шәхси ихатаһы менән йәшәгән ауыл кешеһенә өҫтәлдәге ризығын төрләндереү, бер аҙ килем алыу өсөн ҡайһылай ҙа уңайлы ысул ул балыҡ үрсетеү! Шуға ла Башҡортостанда балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр һаны һуңғы йылдарҙа артҡандан-арта. 2015 йылда балыҡ етештереү күләме 1620 тоннаға еткән. Мәҫәлән, 2006 йылда был һан 1,5 тапҡырға кәмерәк булған.Балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеү өсөн республикала меңдән ашыу йылға, 456 күл, 16 һыу һаҡлағыс һәм 142 быуа файҙаланыла. Волга буйы федераль округында республикабыҙ, Һарытау һәм Пенза өлкәләренән генә ҡалышып, балыҡ етештереү буйынса өсөнсө урында килә.Был өлкәлә ныҡлап аяҡҡа баҫҡан һәм төбәктә балыҡсылыҡтың үҫешенә йоғонто яһаған дүрт ойошма бар:– Краснокама районындағы “Ҡарман балыҡсылыҡ хужалығы” Ҡарман ГЭС-ының йылы һыулы яғында балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Йыл һайын 1000 – 1200 тонна балыҡ һәм 100 – 150 тонна үрсетер өсөн селбәрә етештерә;Федоровка районында “Балыҡ” ойошмаһы йылына 100 – 120 тонна балыҡ һәм 20 – 30 тонна селбәрә үҫтерә;– “Башҡорт балығы хужалығы” 50 – 70 тонна балыҡ һәм 20 тоннаға тиклем селбәрә етештерә;– Әбйәлил районында “Балыҡ” ойошмаһы 30 – 40 тонна балыҡ үрсетә.Әлбиттә, башҡа райондар ҙа балыҡ етештереүгә ныҡлап тотона ала. Ни генә тимә, республикабыҙ – һыу ятҡылыҡтарына бай төбәк. Был эш өсөн 510 берәмек һыу һаҡлағыс һәм быуа, 150-гә яҡын гидротехник ҡоролманы файҙаланырға була. Әле файҙаланылмаған быуаларҙың дөйөм майҙаны ете мең гектар тәшкил итә. Уларҙа йылына биш мең тоннанан ашыу балыҡ етештереп булыр ине. Тик крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары етәкселәрен, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнергә теләүселәрҙе закондарҙың камил булмауы шөрләтә. Гидротехник ҡоролмаларҙың техник документацияһы юҡ, уларҙы ҡуртымға алыу үҙе бер баш бәләһенә әүерелеүе ихтимал. Был мәсьәләне хәл итер өсөн ҡуртымға биреү шарттарын бер аҙ йомшартыу ҙа һөҙөмтә бирер ине. Бынан тыш, балыҡсылыҡ тармағын киңәйтеү өсөн уларға ем етештереүҙе хәстәрләргә кәрәк. Сөнки үрҙә телгә алынған быуа һәм гидротехник ҡоролмаларҙа балыҡ үрсетеү менән шөғөлләнә башлаһалар, балыҡ өсөн махсуслаштырылған аҙыҡты 10 тоннанан ашыу етештерергә кәрәк. Әлегә был эш менән бары тик “Дәүләкән икмәк ризыҡтары комбинаты” һәм Яңауылдағы ҡатнаш мал аҙығы заводы шөғөлләнә. Улар үрҙә телгә алынған кимәлдә балыҡ өсөн ем етештерә алмаясаҡ. Әлегә иһә балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр аҙыҡты күпләп ситтән һатып алырға мәжбүр.Быйылға тиклем балыҡсылыҡ менән шөғөлләнеүселәрҙе Хөкүмәт махсус программа ярҙамында дәртләндереп килде. Әлеге программаның мөҙҙәте үткәс, 2020 йылғаса ауыл хужалығы тармаҡтарын үҫтереүгә дәүләт ярҙамы тураһында Башҡортостан Хөкүмәте ҡарары сыҡты. Ошо документ нигеҙендә өс йүнәлеш буйынса субсидия алыу мөмкинлеге бар. Киләһе йылда ошо йүнәлештәргә 25 миллион һум күләмендә бюджет аҡсаһы һалынған. Ә төньяҡ-көнсығыш һәм Урал аръяғын үҫтереү программаһына ярашлы, был төбәктәрҙә балыҡсылыҡты үҫтереү ҡаралған. Мәҫәлән, Нуриман районында йылына мең тоннанан ашыу бағры балығы үрсетеүгә инвестициялар бүленәсәк. Был эшкә тотонған ойошма 22 понтонлы һыҙат, селбәрә үрсетеү цехы, продукцияны һатыу өсөн өс баҙар төҙөргә йыйына. Әлеге мәлдә эшҡыуарҙар ер биләмәләрен рәсмиләштереү, һыу объекттары менән файҙаланыуға рөхсәт алыу эше менән шөғөлләнә. Ә бына Әбйәлил районында йылына 20 тонна бағры балығы етештереү хужалығына нигеҙ һалынды. Тиҙҙән тәүге һөҙөмтәләр ҙә күренә башлаясаҡ, ти белгестәр.Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығы белгестәре билдәләүенсә, балыҡсылыҡты үҫтереү программаһы 2020 йылға тиклем төбәктә был өлкәлә эшләйәсәк эшҡыуарҙар һанының артыуына килтерәсәк. Дәүләт ярҙамы, әле планлаштырылғанса, йылына 25 миллион һум самаһы бүленеп торһа, 2020 йылға балыҡ етештереүҙе 4 200 тоннаға еткерергә самалайҙар. Ул ваҡытта үҙебеҙҙә етештерелгән балыҡ өҫтәлдәребеҙҙә ике тапҡырға йышыраҡ буласаҡ.


title: Өммәттең мәңгелек маяғы

maintext: Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН:– Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр! 11 декабрҙә, иншаллаһ, Аллаһ Тәғәләнең иң һөйөклө рәсүле, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм донъяға килгән Мәүлит кисе билдәләнә. Мосолман донъяһында ҙур әһәмиәткә эйә ул. Был кистә, шулай уҡ тотош Мәүлит айында Ҡөрьән мәжлестәре үткәреү, Пәйғәмбәребеҙгә салауат әйтеү, мохтаждарға, етемдәргә ярҙам итеү сауаплы ғәмәл һанала.“Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм ниндәй булды?” – тип һорағандар бер мәл хәҙрәти Ғәйшәнән. Яуап шулай яңғыраған: “Ул “Ҡөрьән Кәрим”дең үҙе ине”. Эйе, пәйғәмбәребеҙ изге китаптағы бөтөн ҡағиҙәләрҙең үтәлешен үҙ өлгөһөндә күрһәткән, өммәтенә нисек йәшәргә кәрәклекте аныҡ төшөндөргән. Уның һәр ғәмәлендә – Аллаһ һүҙенең тәфсире. “Эй, иманлы бәндәләр! Һеҙҙең өсөн Раббыбыҙҙың пәйғәмбәре – ҙур өлгө, – тиелгән “Ҡөрьән Кәрим”дә. – Әҙәм балаһы Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмде Аллаһ рәсүле тип таныһа, ҡиәмәт көнөнә ышанһа, был аҙаҡ иҫәпкә алыныр”.Пәйғәмбәребеҙ тәү сиратта дингә күркәм вәғәз, матур, мәғәнәле һүҙ аша саҡырыу кәрәклеген әйткән. Үҙе, мәҫәлән, Әбү Муса әл Әшәриҙе иман таратыу өсөн Йәмәнгә ебәрергә булғас, уға эште “Лә иләһә илләл-лаһ!” тип башларға ҡушҡан. Саҡырыу Ҡөрьән тәғлимәте буйынса ипле рәүештә, мәжбүр итмәйенсә башҡарылырға тейеш.“Иманға әйҙәүҙе ҡабул ҡылһалар, артабан намаҙға өйрәт”, – тигән пәйғәмбәребеҙ. Унан – ураҙаға, зәҡәткә... Шул уҡ ваҡытта был ғәмәлдәрҙең ниндәй ваҡытта үтәлергә тейешлеге тураһында әйтмәгән. Тимәк, хөрмәтле ҡәрҙәштәр, дингә килеү тиҙ арала, мәжбүр итеү юлы менән башҡарыла торған эш түгел.Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең Ислам терәктәренең береһе булған ураҙа ғәмәлен нисек үтәгәне хаҡында элекке вәғәздәремдә күп тапҡыр әйткәйнем. “Уның ниғмәттәрен татымаған кеше ҙур отолошта ҡалыр”, – тигән был хаҡта бер хәҙисендә. Үҙе Рамаҙан айының ахырғы ун көнөндә кистәрен тотош ғаиләһе менән ғибәҙәттә булған. Хатта ки төндәрен мәсеттән сыҡмайынса намаҙ уҡыған. Аллаһ Тәғәлә һәммәбеҙгә лә Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең ураҙаһын күҙ алдына килтереп, уның ошо айҙа бөйөк пәйғәмбәрлек вазифаһын да теүәл үтәгәнен, шул арала ғибәҙәткә ҡарата яуаплылыҡты ла кәметмәгәнен хәтерҙән сығармайынса, Рамаҙан айында фарыз ҡылынған бөтөн изге ғәмәлдәрҙе атҡарырға яҙһын.Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм хеҙмәттең юғары әһәмиәтен үҙ тормошо аша раҫлаған. Сауҙа менән уңышлы шөғөлләнгән, ғаиләһен яҡшы ҡараған. “Ҡыйыу, тәүәккәл йүнсел ризыҡланыр”, – тигән ул. Шул уҡ ваҡытта эшҡыуарлыҡты ғәҙел алып барырға саҡырған: ошо саҡта ғына килемеңдә бәрәкәт була. Хеҙмәткә бәйле билдәле хәҙисте йәнә иҫкә төшөрөп уҙайыҡ. Бер егет Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм янына ярҙам һорап килгән. “Ауырыйһыңмы, әллә эшләй алмайһыңмы?” – тип ҡыҙыҡһынған пәйғәмбәребеҙ. Тегеһе ҡоралы юҡлығы хаҡында әйткәс, балта һатып алып биргән дә, утын ҡырҡып, халыҡҡа һатырға ҡушҡан. Егет бер аҙнанан йәнә килгән. Ҡулында – алтын аҡса, ти...Ир-ат шулай уҡ ата-әсәһенә, балаларына, ҡатынына ҡарата иғтибарлы, ихтирамлы булырға тейеш. Исламда шундай ғаилә башлығы өлгө итеп ҡуйыла. “Ир менән ҡатын бер-береһенә һөйөү менән ҡарай икән, Аллаһ Тәғәлә уларға рәхмәтен ебәрә”, – тигән Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм. Ғаилә, ата-әсә төшөнсәләренең юғарылығын даими аңлатҡан. “Өйләнегеҙ, күп бала үҫтерегеҙ. Ҡиәмәт көнөндә өммәтемдең ҙурлығы менән ғорурланырмын”, – тигән бер хәҙисендә. Шулай уҡ үҙеңдән алда башҡаларҙы уйларға, тәкәбберлеккә бирелмәҫкә, бер-береңә ҡарата иғтибарлы, ихтирамлы булырға, татыулыҡҡа әйҙәгән.Пәйғәмбәребеҙҙең аманатына тоғро ҡалып, уның күрһәткән өлгөһөндә йәшәргә, Аллаһтың ризалығына өлгәшергә тырышһаҡсы, хөрмәтле ҡәрҙәштәр. Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ! Амин.


title: “Беҙҙең асылыбыҙ - ғәҙел еңеү”

maintext:
Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Бразилияла үткән XXXI йәйге Олимпия уйындары һәм XV йәйге Паралимпия уйындары программаһына индерелгән бөтөн спорт төрҙәре буйынса, Бөтә Рәсәй спорт уйындары буйынса ярыштарҙа ҡатнашып, уңышҡа ирешкән спортсыларға дәүләт наградалары тапшырҙы. Йәмғеһе 33 спортсы һәм тренер бүләкләнде.
Спортсылар һәр яҡлап теүәллек ярата. Тантанаға ла барыһы ла алдан йыйылған. Зал гөрләп тора. Бындай йәнлелекте күптән күргән юҡ. Спортсылар үҙҙәренең һуңғы уңышын барлай, бер-береһен еңеүҙәре менән ҡотлай. Ә бына тренерҙар донъялағы сәйәси хәл тураһында һөйләшеп алғандан һуң тиҙҙән асыласаҡ спорт объекттарына күсте. Ҡасан, ҡайҙа ниндәй бассейн, физкультура-һауыҡтырыу комплексы, боҙ ареналары асыласағын хәбәр итеп, ҡыуанып һөйләйҙәр.
Тантана башланды. Төбәк етәксеһе залдағыларҙы тәбрикләп:
– Бөгөн залда – беҙҙең күренекле спортсыларыбыҙ. Һеҙ илебеҙгә, республикабыҙға миҙалдар ғына алып ҡайтманығыҙ, ә сит тарафтарҙа илебеҙ данын лайыҡлы яҡланығыҙ, – тине һәм спорт объекттарының төҙөлөшө менән таныштырҙы.
Саҡмағош районында боҙ аренаһы асылды. Бүздәктә физкультура-һауыҡтырыу комплексы эшләй башлаясаҡ. Киләһе йыл баш ҡаланың Затон биҫтәһендә бер нисә бассейнды үҙ эсенә алған спорт комплексының беренсе сираты сафҡа инәсәк. Был объектты тулыһынса 2018 йылда тамамларға ниәтләйҙәр. Рәсәйҙең Фехтование федерацияһы менән килешеү нигеҙендә Өфөлә был спорт төрөн үҫтереү маҡсатында яңы үҙәк төҙөргә планлаштырыла. Ғөмүмән, йәш быуынды спортҡа ылыҡтырыу өсөн республикала барыһы ла эшләнә.
– Бөгөн спортҡа һылтанып, сәйәси уйындар ойоштороусылар ҙа бар. Допинг менән көрәштең яңы кимәлгә сыҡҡанын күреп торабыҙ. Беҙҙең асылыбыҙ иһә – ғәҙел еңеү! Шуға артабан да ғәҙел эшләргә һәм йәшәргә кәрәк. Һеҙгә бөтөн ил, республика ҡарап тора, яңы уңыштар көтә, – тине Рөстәм Зәки улы.
Бүләкләнеүселәр араһынан Өфө ҡалаһындағы олимпия резервына ингән 7-се мәктәптең спортсы-инструкторы Андрей Коптев республика Башлығына рәхмәт һүҙҙәре еткерҙе.
– Беҙ Олимпиадаға дүрт йыл әҙерләндек. Әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында уйындарҙа ҡатнаша алманыҡ. Бөтөн паралимпия спортсылары исеменән беҙҙең өсөн иң ауыр булған ошо осорҙа ярҙам күрһәткәнегеҙ өсөн рәхмәт. Ҡул ҡаушырып ултырырға ваҡытыбыҙ юҡ. Әле 2020 йылда үтәсәк Олимпия уйындарына әҙерлекте башланыҡ. Бында инде бөтөн донъяға Рәсәй командаһынан да көслөрәге юҡ икәнен иҫбатлаясаҡбыҙ! – тине Андрей.


description: Хөкүмәт йортонда Социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса республика комиссияһының өс яҡлы ултырышы үтте. Тәүҙә “Рәсәйҙең юғары социаль һөҙөмтәле ойошмаһы” тигән Бөтә Рәсәй конкурсының т

title: Бөтәһе лә - кеше мәнфәғәтендә


description: Республикала Халыҡ-ара Мифтахетдин Аҡмулла көндәре бара. Олуғ мәғрифәтсенең 185 йыллығына арналған сара 16 декабргә ҡәҙәр дауам итәсәк. Республикала Халыҡ-ара Мифтахетдин Аҡмулла көндәре б

title: Мәғрифәтсе рухы берләштерә

maintext: Ошо уңайҙан шәхестең исемен йөрөткән Башҡорт дәүләт педагогия университетында бай йөкмәткеле программа ҡаралған. Ул төрлө сағыу ваҡиғаларҙан хасил. Мәҫәлән, аҙна башында студенттарҙың ижад эштәренән “Мираҫ” исемле күргәҙмә ойошторолдо, республиканың Яҙыусылар союзы ағзалары менән фәһемле осрашыу үткәрелде. Йомаға тиклем шулай уҡ “Мәҙәниәт һәм иман” тигән социаль хеҙмәт уйыны, төрки халыҡтарҙың шиғриәт кисәһе, “Мифтахетдин Аҡмулланың мәҙәни мираҫы” тип исемләнгән мәғариф проекттары фестивале, “Мәҙәниәттә һәм мәғарифта мәғрифәтселәрҙең гуманистик мираҫы” темаһына халыҡ-ара ғилми-ғәмәли конференция (XI Аҡмулла уҡыуҙары) уҙғарыу ҡаралған.Университетта кисәге көн иһә “Журналист – педагог – филолог” тип аталған матбуғат конференцияһынан башланды. Сара барышында мәғариф темаһын әүҙем яҡтыртҡан киң мәғлүмәт саралары хеҙмәткәрҙәренән бер төркөмгә Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге журналистар премияһы тапшырылды. Шуныһы ҡыуаныслы: улар араһында “Башҡортостан” гәзите хеҙмәткәре Дилбәр Ишморатова ла бар. Афарин! Университет ректоры Раил Әсәҙуллин әйтеүенсә, буласаҡ педагогтарҙы әҙерләгән юғары уҡыу йорто барлыҡ тармаҡтар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итергә, студенттар төрлө өлкә вәкилдәренең эшен күрергә, тәжрибә тупларға тейеш.– Беҙ журналистар менән һәр саҡ тығыҙ бәйләнештәбеҙ, – тине Раил Мирвай улы тәбрикләү сығышында. – Мәғариф темаһын, заман студенттарының уҡыу шарттарын, мөмкинлектәрен, педагогтарҙың уңыш-ҡаҙаныштарын киң яҡтыртмай тороп, йәмғиәткә бөгөнгө белем биреү өлкәһенең маҡсаттарын тулы кимәлдә еткереп булмаҫ ине. Журналистар – ҙур ярҙамсыларыбыҙ, киләсәктә лә бергә-бергә эшләрбеҙ тигән ышаныстабыҙ.Әйткәндәй, М. Аҡмулла исемендәге был премия унынсы тапҡыр тапшырылды. Тантана тарихҡа БДПУ-ның 50 йыллығына арналған тәүге сараларҙың береһе булып та инеп китәсәк.


description: Хәҙер беҙ Өфөлә халыҡ-ара йыйындар уҙыуына күнегеп тә барабыҙ. Шуға күрәлер ҙә ШОС һәм БРИКС илдәре төбәктәренән килгән бәләкәй эшҡыуарлыҡ вәкилдәренең икенсе форумы, ваҡиға булараҡ, әллә ни

title: Бәләкәй эшҡыуарлыҡ оло кәртәләрҙе емерә

maintext: Был ҙур осрашыуҙа Рәсәйҙең 34 төбәгенән һәм 13 илдең – Белоруссия, Ҡаҙағстан, Тажикстан, Ҡырғыҙстан, Ҡытай, Һиндостан, Көньяҡ Африка Республикаһы, Чехия, Швейцария, Мальта, Латвия, Вьетнам, Төркиәнең – һөнәри берекмәләренең, власть органдарының, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың меңгә яҡын вәкиле ҡатнашты. Йыйынды уҙғарыу башланғысы менән Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов сығыш яһағайны.– Ҙур булмаһа ла, был эшҡыуарлыҡ көсәйгәндән-көсәйә бара, һәм ул үҙ юлындағы барлыҡҡа килгән бөтә кәртәләрҙе емерә, – тине Рөстәм Зәки улы, форумда ҡатнашыусылар алдында сығыш яһап. – Мин ҙур бизнес вәкилдәре менән йыш осрашам, һалым түләү йәки етештереүҙе арттырыу кеүек мәсьәләләрҙе даими тикшерәбеҙ. Ләкин уларҙан яңы төр продукция етештерә башлау, яңы предприятие асыу буйынса һәм башҡа тәҡдимдәрҙе бик һирәк ишетәһең. Күренеп тора: бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ илдең алға табан йылдам үҫешен тәьмин итергә һәләтлерәк.Әлегә беҙҙең илдә был төр йүнселлектең дөйөм иҡтисадта өлөшө ҙур тип әйтеп булмай. Баҙар иҡтисадына күскәнгә оҙаҡ та түгел, ә Совет власының 70 йыллыҡ дәүерендә эшҡыуарлыҡ теләге халыҡ аңынан төбө-тамыры менән йолҡоп алынды бит. Ләкин ошо йүнәлештә ныҡышмалы эш алып барыу – иң көнүҙәк талаптарҙың береһе. Был турала Рәсәй Президенты Владимир Путин да Федераль Йыйылышҡа Мөрәжәғәтнамәһендә әйтеп үтте.Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Дмитрий Шаронов форумдың йомғаҡлау ултырышында белдереүенсә, ШОС һәм БРИКС илдәре төбәктәренең II Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ форумы үҙ маҡсаттарына иреште, ул үҫеш юлдарын билдәләү һәм үҙ-ара отошло килешеүҙәр төҙөү буйынса ысын майҙансыҡҡа әүерелде. Йыйынды Өфөнөң Конгресс-холында киләһе йылда ла уҙғарырға ниәтләйҙәр.– Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың иң мөһим мәсьәләләренең береһе – финанслауға рөхсәт алыу. Коммерция банктары аша быға өлгәшеү ҡатмарлы, шуға күрә ошо төр бизнес өсөн айырым банктар булдырылды. Миҫал итеп Ҡытайҙың “Бөйөк ебәк юлы” банкын, башҡаларҙы күрһәтергә мөмкин. Был – аҡса тотоноуҙың ышаныслы юлы, сөнки ШОС һәм БРИКС илдәренең баҙары ла ғәйәт ҙур: етештергән продукцияны, хеҙмәтте 2,5 миллиард ҡулланыусы көтә.– Республиканың иң тотороҡло брендтарын эшҡыуарлыҡты үҫтереү программаһы аша конкурс нигеҙендә финансларға тәҡдим итәм. Өфөләге “Һәр кемгә йорт” төҙөлөш компанияһы, мәҫәлән, ағас плитәләрҙән торған һәм квадрат метры 22 мең һум ғына булған өйҙәрҙе алты аҙна эсендә һалып та ҡуя. Улар беҙҙең яҡлауға һәм хуплауға мохтаж.– Беҙҙең төбәктә етештерелгән һәм донъя баҙарында һирәк осраған продукция барлығын да онотмайыҡ. Мәҫәлән, ужым арышы. Заманында Рәсәй был аҙыҡты Европала иң күп етештереүсе булған, хәҙер ужым арышы баҙарын Польша менән Германия эләктерҙе. Башҡортостан иһә уны 200 меңдән алып миллион тоннаға саҡлы үҫтереп һата ала. Беҙҙә күпләп үрсетелгән ҡаҙ тураһында ла шуны уҡ әйтергә мөмкин. Рәсәй төбәктәре араһында иң күп ҡаҙ көтөүе Башҡортостанға тура килә. Ә уны Франция, Венгрия һәм Ҡытайҙан башҡа үрсетеүсе юҡ та тип әйтерлек. Форумдың “Ауыл хужалығы һәм аҙыҡ сәнәғәте – компанияларҙың төбәк-ара хеҙмәттәшлегенең яңы мөмкинлектәре” тигән секцияһында шул турала сығыш яһаным.


description: Бөгөнгө Рәсәйҙәге көнүҙәк темаларҙың береһе – ҡарауһыҙ ҡалған ҡарттарҙы яңы ғаиләләргә ҡабул итеүҙе ҡанунлаштырыу. Күптән түгел Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары ла шул

title: Ололар яңғыҙ ҡалмаҫ

maintext: Был эш үҙ-үҙен хеҙмәтләндереү һәләтен юғалтҡан оло йәштәге кеше, республиканың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, ҡарауға алыусы ғаилә араһында, йәғни өс яҡлы килешеү нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Ул һәр яҡ өсөн дә отошло булырға тейеш. Ни яҡтары менән?– Әле Рәсәйҙә халыҡтың хеҙмәт йәшенән олораҡ өлөшө 23,5 процент булһа, 2021 йылға был күрһәткес 26,7 процентҡа етәсәк тип күҙаллана, – тине министр урынбаҫары Ольга Кабанова, депутаттар алдында сығыш яһап. – Һөҙөмтәлә социаль хеҙмәтләндереүгә мохтаж кешеләр һаны ла арта бара. Башҡортостанда 2008 йылда ундайҙар 224 мең кеше булһа, былтыр ошо күрһәткес 384 меңгә етте. Уларҙың күпселеген ҡарттар һәм инвалидтар тәшкил итә.Тимәк, яңы ҡанундың үтәлеше дәүләт ҡаҙнаһына көсөргәнешлекте кәметәсәк. Ҡабул иткән ғаиләгә иһә айлыҡ пособие түләнәсәк. Быйылға уның күләме 6 200 һум тәшкил итә. Әгәр ҙә аҫрауға алынған кеше беренсе төркөм инвалиды йәки йәше 80-дән уҙған икән, сумма 30 процентҡа арттырыла. Бында бер шарт ҡуйыла: ғаилә ҡабул итеп алған бабай йәки әбей туған-тыумаса булырға тейеш түгел, йәғни ҡарт атай-әсәйеңде йәки оло йәштәге ағай-апайыңды ҡараған өсөн дәүләт ярҙамына өмөт итеү килеп сыҡмаясаҡ. Шуныһы ла бар: башҡа төбәктәрҙән айырмалы рәүештә, беҙҙең республика законы проектында ғаиләгә алынған ҡарт кеше теләһә ҡайҙан түгел, ә мотлаҡ стационар учреждениенан (ҡарттар йортонан) булырға тейешлеге тураһында әйтелгән. Йә булмаһа, шундай урынға йүнәлтмәһе булыуы зарур. Бер ғаиләгә өстән дә артыҡ кеше алыу тыйыла.Был ҡанунды тормошҡа ашырыу өсөн 2016 йылда республика ҡаҙнаһынан 1 миллион 785,6 мең һум аҡса кәрәк буласаҡ. Был сумма “Башҡортостан Республикаһы халҡын социаль яҡлау” дәүләт программаһының “Ҡараусылар хеҙмәтен ойоштороу” тигән өлөшөндә ҡаралған да инде. Тимәк, финанслау йәһәтенән тотҡарлыҡ тыумаҫҡа тейеш.Хәҙерге ваҡытта ошондай хәлдә ҡалған ҡарттарҙы һәм инвалидтарҙы ҡабул иткән ғаиләләр Рәсәйҙең 27 төбәгендә ойошторолған, шуларҙың ун икеһендә был эш урындағы парламенттар тарафынан ҡанунлаштырылған. Уларҙағы тәжрибә күрһәтеүенсә, бындай ғаиләләр һаны арта бара.


description: Алдымда – гәзиттәр. Туған телемдә. Исемдәре генә ни тора! “Йәнтөйәк”, “Ҡурай”, “Етегән”, “Сарманай”, “Йәйғор”... Ғорурлыҡ бармы күңелдә? Бар ҙа ул, тик шом күберәк. Был шом әлеге гәзиттәрҙе

title: Ҡотолайыҡ был сирҙән

maintext: Былтыр ҡайһы бер район һәм ҡалаларҙа башҡорт телендә сыҡҡан баҫмаларҙың тиражы кәмей башлағас, айырым төбәктәр өсөн уртаҡ гәзиттәр сығарырға ҡарар ителгәйне. Әлбиттә, бәхәстәр ҙә булды, фекер алышыу ҙа, кәңәштәр ҙә... Төрлө кимәлдә һөйләшеүҙәрҙән һуң ярашлы һәм тейешле концепция барлыҡҡа килде һәм “боҙ ҡуҙғалды”. Ҡуҙғалды һымаҡ ине... Баҫмаларҙың йөҙө үҙгәрҙе, йөкмәткеһе бермә-бер яҡшырҙы. Тик бына тиражы...Үҙ төбәгендә, үҙ туған телендә сыҡҡан баҫмаға иғтибар итмәү, уға ылыҡмау ошонда йәшәгән халыҡтың мәҙәни кимәленең ни хәлдә булыуын да күрһәтә түгелме? Урындағы баҫма тап һеҙ йәшәгән төбәктең йылдар буйы йөрәкте ауырттырып килгән проблемаларын күтәрә, шуларҙы хәл итеү буйынса һеҙҙән кәңәш һорай, һөйләшергә саҡыра бит, йәмәғәт! Әллә һеҙ уларҙы ситтән килеп кемдер хәл итер тип көтәһегеҙме? Телевизорҙан күп ағай һәм апайҙар ауыҙ асып тыңлаған “Әйҙә, өйләнешәйек” тапшырыуында һеҙҙе борсоған мәсьәләләр тураһында бер һүҙ ҙә әйтелмәй. “Әйҙә, һөйләһендәр” тапшырыуын алып барған Андрей Малахов, ниндәй генә һәләтле шоу оҫтаһы булмаһын, һеҙҙең төбәктең донъяла барлығын да белмәйҙер, моғайын.Киләсәк быуынды тәрбиәләүҙең көндәлеккә баһа ҡуйыуға ғына ҡайтып ҡалмауын беҙҙән дә яҡшыраҡ беләһегеҙ. Туған телгә, халҡының мәҙәниәтенә һәм тәрбиә йолаларына тоғро булып үҫерме кескәйҙәр, әллә вайымһыҙ бер быуын булырмы – һеҙҙең ҡулда. Был фиҙакәр эшегеҙҙә һеҙгә ошо төбәк гәзите ышаныслы ярҙамсы була ала һәм тейеш тә.Уңыш гектарҙар һәм проценттарҙа ғына үлсәнмәйҙер ул, халыҡтың рухи торошо һәм эшлекле кәйефе бөтә ҡаҙаныштарҙың нигеҙе икәнен һеҙ үҙ тәжрибәгеҙҙә нисә тапҡыр һынап ҡарағанһығыҙҙыр инде. Урындағы баҫма – урындағы властың абруйын күтәреүсе сара.Хөрмәтле аграрийҙар! Хужалыҡ етәкселәре һәм уңған фермерҙар булараҡ, оло йәштәге яҡташтарығыҙға ла иғтибар итһәгеҙ ине, бәлки, уларҙың матбуғатҡа яҙылырға аҡсаһы етмәйҙер? Элекке колхозсылар ер яҙмышы өсөн һәр саҡ борсолоп йәшәй бит, ә ауыл хужалығы – район матбуғатының төп темаларының береһе. Йәштәр ауылда ҡалмай тибеҙ, тыуған яҡҡа мөхәббәт һәм техникаға һөйөү тәрбиәләү ҙә барыбыҙҙың уртаҡ бурысы булып тора.Бөгөнгө менән генә йәшәмәйек, йәмәғәт. Битарафлыҡ – һәр замандың иң ауыр сире. Унан ҡотола барыу сараһын тап бөгөн эҙләргә кәрәк, ә иртәгә һуң буласаҡ.


description: Һуңғы биш йылда дауам иткән реформа шарттарында торлаҡ-коммуналь тармаҡ йәмәғәтселектең көслө баҫымын тоя. Әйтерһең, тотош тармаҡта тәнҡиткә генә урын бар. Шул уҡ ваҡытта был өлкәлә өлгөлө,

title: Булдыҡлыға халыҡ ышана


description: Балыҡ дөрөҫ һаҡланмағанда бик тиҙ боҙола. Яңы тотолғанының айғолағы асыҡ йәки ҡара-ҡыҙыл төҫтә. Ағарып торһа, тимәк, ул иҫкергән. Айғолаҡтар лайла менән ҡапланһа, күҙҙәре ағарһа, һаҫыҡ еҫ ки

title: Нисек һаҡларға?


description: Бер мәҡәләлә тотош гәзит-журналдар тураһында яҙыу мөмкин түгел, шуға күрә тормошомда һәм яҙмышымда мөһим роль уйнаған, оло юлға сығыуҙа ярҙам иткән яратҡан гәзитем “Башҡортостан” тураһында ф

title: Гәзит уҡымаған кеше - ҡанаты һынған ҡош

maintext: Республикабыҙҙың автономия алыуына ла оҙаҡламай 100 йыл була. БАССР-ҙың бай тарихы, шул уҡ ваҡытта һикәлтәле яҙмышы “Башҡортостан” гәзите биттәрендә даими сағылыш таба килде, ошо баҫма аша халыҡ илдәге һәм республикалағы яңылыҡтар, сәйәси хәл менән танышып барҙы. Шуға күрә гәзит башҡорт халҡының рухи хазинаһына, милли ғорурлығына әйләнде.Әле мин малай ғына саҡта Ейәнсура районының Сәғит ауылы мәктәбенең бер мөйөшөндә ойошторолған “избач”ында, уҡый белмәһәм дә, ошо гәзитте ҡарап ултыра торғайным. Ҡайһы ваҡытта мине бында бер туған апайымдың ире, ауыл йәштәрен ойоштороп, етәкләп йөрөгән Сәхретдин еҙнәй Йомалин алып килеп, гәзиттәге мәҡәләләрҙе уҡып ишеттергеләне. Шул саҡтан гәзит исеме сабыйҙың ҡанына һеңеп ҡалды. Әйткәндәй, дәһшәтле һуғыш йылдарында бер һанда, еҙнәйҙең хәрби кейемдәге фотоһын биреп, “Ил ҡаһарманы” тигән ҙур мәҡәлә баҫылғайны. Уны ҡулдан ҡулға, өйҙән өйгә йөрөтөп уҡыны ауыл халҡы. Еҙнәй гәзит аша республикабыҙ ғорурлығына әйләнде. Был ваҡиғаға 72-73 йыл ваҡыт үтеп киткән, ләкин ул онотолмай.Үткән быуаттың 60—70-се йылдарында “Башҡортостан” гәзитендә социалистик ярыш еңеүселәре араһында Ейәнсура районы етәкселәренең, хужалыҡ алдынғыларының фотоһүрәттәре, уларҙың маҡтаулы эше тураһында тәрән йөкмәткеле мәҡәләләр баҫыла ине. Ундай яҙмалар беҙҙә ғорурлыҡ тойғоһо уятты, тыуған төйәгеңде һөйөүҙе, ихтирам итеүҙе көсәйтеү стимулы булып торҙо.Шуға күрә әле лә гәзит уҡымаған кешене мин бер ҡанаты һынған ҡошҡа тиңләйем, сөнки күпме яҡшылыҡтан, фәһем-ғилемдән, файҙалы кәңәштәрҙән мәхрүм тороп ҡала. Ә бит гәзитте ҡулға алып ҡарап ултырыу ҙа йәшәү өсөн күпме көс бирә, дәрт өҫтәй.1971 йылда “Башҡортостан уҡытыусыһы” журналында баш мөхәррир булып эшләй башлағас, “Башҡортостан”, “Кызыл таң” гәзиттәре редакциялары менән бәйләнеш айырыуса нығыны. Мин уларҙа йыш булып, тәжрибә алып сыға инем. Гәзиттәрҙең баш мөхәррирҙәре Абдулла Исмәғилев һәм Рәмил Дашкин, урынбаҫарҙары Марсель Ҡотлоғәлләмов һәм Рәсих Ханнанов мине бик яҡын күрҙе. Өйрәтергә тырыштылар. Ул баҫмаларҙа мәҡәләләрем йыш донъя күрҙе. Журналдың 7,5 меңдән 36 мең данаға тиклем тиражы үҫеүендә лә был гәзиттәрҙең ярҙамы һиҙелерлек булды. Минең уларға рәхмәтем ҙур.Шуны ла әйтмәү мөмкин түгел: редакцияларға барып инһәң, коллектив гөрләп-шаулап тора, һәр береһендә ижади мөхит тойола ине. Уларҙың тиражына шатланып сыға инем, сөнки был гәзиттәрҙең һәр һаны 100 мең дананан ашыу таралды, оло абруй менән файҙаланды. Район йәки ҡала түрәләре редакцияларға һуғылмай ҡайтмаҫ ине. Ә тираж партия өлкә комитетында ныҡлы контролдә торҙо. Мәҫәлән, өлкә комитет секретары Таһир Ахунйәновтың бүлмәһенә инһәң, өҫтәл тулы гәзит-журнал булыр ине. Ә бит улар исем өсөн генә ятмай. Уҡып, күп кенә мәҡәләләрҙең аҫтына йә ҡыҙыл, йә ҡара ҡәләм менән һыҙылып ҡуйылған. Таһир Ахунйәнов һәр мәҡәләгә анализ биреп сыға торғайны. Бәлки, шуғалыр ҙа район йәки ҡала етәкселәре уның менән осрашыуҙан ситтәрәк ҡалыуҙы ҡулай тапты. Сөнки ул тартынмай тураһын “сәпәй” торғайны. Ә тираждың кәмеүе хаҡындағы уй ул мәлдә башҡа ла инеп сыҡманы.Бөгөн шул дәүерҙе һағынып иҫкә алабыҙ: матбуғаттың абруйы ни тиклем юғары булған! Гәзиттәр бит кеше тормошоноң айырылғыһыҙ мөһим өлөшөнә әйләнеп киткәйне. Дөрөҫөн әйткәндә, гәзит бер ҡасан да әҙәм балаһы тормошона зыян алып килгәне булманы, киреһенсә, уның яҡын ярҙамсыһы һәм тоғро кәңәшсеһе булды.Бер туған ағайым, һуғыш инвалиды Зәбирйән Ғүмәров менән еңгәйемдең — башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы — өҫтәлдәренән бер ваҡытта ла “Башҡортостан” гәзите өҙөлмәне, һәр мәҡәләне тикшереп, фекерҙәрен әйтә бара инеләр.“Башҡортостан” — ул беҙҙең оло хазина, уның яҙмышы өсөн һәр беребеҙ көйәбеҙ, гәзитебеҙгә даими яҙылып, ярҙам итергә тырышайыҡ.


description: Үткән быуаттың 60-сы йылдарында, егет ҡорона аяҡ баҫҡанда, Ринат киләсәк яҙмышын ниндәй һөнәр менән бәйләргә икән тип аптырап ҡалманы. Уның ҡарары ҡырҡа – шофер буласаҡ. Ә инде әйттеме, уйын

title: Күптән айға еткәндер ул...

maintext: Ирмен тигән ир кеше һүҙен елгә осорорға тейеш түгел. Ошо хәҡиҡәткә бөгөнгәсә тоғро ул. Икеләнеп-микеләнеп, ни ҡылырға белмәгән бешмәгәндәрҙе йәне һөймәй уның. Һәр заманға хас донъяның имгәктәре, елғыуарҙары бар. Ринат та шоферлыҡ танытмаһы алып, Фрунзе исемендәге тыуған колхозына эшкә ҡайтҡанда, тегеләй һуғылып, былай бәрелеп йөрөгән тиҫтерҙәре булмай түгел – була. “Бына бит Имаметдин малайы: йүнле кеше йүнле инде. Һөнәрен дә алды, бер тигән итеп эшен дә башланы”, – шулай баһалай егетте ауылдаштары. Киләсәктә матур итеп донъя көткәнендә бындай баһалар бихисап буласаҡ әле. Ә хәҙергә шофер булып тәүге үҙаллы рейстарын яһап ҡыуана. Колхоздың “ГАЗ” йөк машинаһы иҫке, әлбиттә. Рейстар ҙа алыҫҡа түгел. Яҡын-тирәлә генә төрлө йомош атҡара шофер. Барыбер ҡәнәғәт. Аңлай егет: яңы ғына уҡып ҡайтҡан кешегә кем яңы машина тотторһон. Иң тәүҙә иҫкеһендә өйрән, тәжрибә тупла, шунан яңыһы ла булыр. Етәкселәргә һис үпкәһе юҡ Ринаттың. Донъяның шулай көйләнгәнен ул яҡшы аңлай. Ватылған машинаһын төҙәтеп, яңынан йән керетә алыуына ихлас ҡыуана, үҙ-үҙенә ышанысы арта, һайлаған һөнәрендә яңылышмауына көндән-көн нығыраҡ төшөнә. Бына бит ҡулдарында ниндәй ҡөҙрәт: иҫке машина яңынан гөрләй, был бит үҙенә күрә һин тыуҙырған мөғжизә! Ана шулай көн артынан көн үтә, яйлап-яйлап тәжрибә туплана.Әрме бурысын да намыҫ менән үтәй Ринат. Алыҫ Көнсығыш тарафтарында диңгеҙ авиацияһында хеҙмәт итә. Улар быуыны Ватанды һаҡлауға иң маҡтаулы, яуаплы бурыс итеп ҡараны. Әрме хеҙмәтен үтәгән, һалдат бутҡаһын татыған кеше генә ысын ир-егет һанала торғайны ул замандарҙа. Хәрби кейемдәге һалдатҡа малай-шалай көнләшеп, ололар хөрмәтләп ҡарар ине. Ауылға һалдат ҡайтыу үҙе бер байрам төҫөн алыр ине. Ринатҡа ла шундай мәлдәрҙе кисереү бәхете тейә. Һөнәре булған кеше бер ҡайҙа ла хур булмай тигәндәй, Имаметдин малайына ла ҡеүәтле хәрби машина ышанып тапшырыла.Ауылда бешегеп үҫкән, көс-ҡеүәте ташып торған, һәр нәмәне еренә еткереп башҡарған етди, тырыш егеткә ауыр әрме хеҙмәте әллә ни ҡыйынлыҡ тыуҙырмай. Үҙенә тапшырылған бурысты намыҫ менән үтәй, командование ышанысын өлгөлө хеҙмәте менән аҡлай. Хеҙмәттәштәре менән дә уртаҡ тел таба, командирҙарынан да рәхмәт һүҙҙәрен йыш ишетә. Ирмен тигән ир-егеттең ҡулынан килмәҫтәй эштең, йырып сыға алмаҫтай проблеманың юҡлығына нәҡ армия хеҙмәтендә төшөнә. Ошо хәҡиҡәткә Ринат бик күп тапҡыр инаныр әле. Тағы ла олпатланып, тормош тәжрибәһе туплап ҡайта ул һалдат хеҙмәтенән.Бер кем дә был тормошта һиңә бер нәмәне лә әҙерләп ҡуймай. Үҙеңә, бары тик үҙеңә ышанғанда, үҙ көсөңә таянғанда ғына башҡаларҙан кәм-хур булмайынса йәшәргә мөмкин. Шул арҡала тормош һынауҙарын һәр саҡ уңышлы йырып сыға Ринат Фәхретдинов. Донъя уны үтеп кермәлегә өйрәтә.Бөгөнгәсә шофер һөнәренә тоғро Ринат Имаметдин улы. Ә бит ул теләһә, ынтылһа, юғары уҡыу йортон тамамлап, бына тигән белгес тә булыр, ниндәйҙер етәксе вазифаларҙы ла уңышлы башҡара алыр ине. Уның бит фекерләү ҡеүәһе лә юғары, кешегә ҡарата ла итәғәтле, аралашыу мәҙәниәтенә лә һоҡланырлыҡ. Була алыр ине, булдырыр ине, ҡулынан килер ине. Тик күңеле тартмай. Ә күңел тартмаған эш ҡәнәғәтлек килтермәй ул. Кабинет ҡыҫаларына сыҙамаҫ ине, моғайын. Иркенлек кәрәк булғандыр Ринатҡа. Ана шуға күрә машинанан да яҡшыраҡ нәмәне күҙ алдына ла килтермәй ул.Ҡырҡ йыл дәүерендә Ринат Фәхретдиновтың машинала үткән саҡрымдарын бергә йыйып һалғанда, ай-һай, күпме булыр ине икән? Йырҙағыса, күптән айға еткәндер ул. Иҫке генә машинала хеҙмәт юлын башлаған егет артабан яңы машиналарҙы ҡабул итеп шатланыу бәхетен дә бер нисә тапҡыр кисерә. Тырышлыҡтың ерҙә ятып ҡалмағанына ана шул саҡтарҙа инана ул.Ҡайҙа ҡушалар, шунда йүнәлә шофер егет. Йәйге-көҙгө ураҡ эштәре тамамланыу менән фермаға мал аҙығын да ташый, минераль ашламалар артынан Стәрлетамаҡ, Салауат, Мәләүез тарафтарына ла юллана. Башҡортостанда Ринат Фәхретдинов булмаған район йәки ҡала ҡалдымы икән? Юҡтыр. Шуға күрә бөгөн дә юлдарҙа йүнәлеште һиҙемләүе ышаныслы.Шофер булыу рулде борғолау ғына түгел. Ул – яуаплы һөнәр. Барыһының да был эшкә елкәһе сыҙамай. Йәшерен-батырын түгел, танытмалы көйө лә шофер булып эшләргә ҡулдарынан килмәгәндәр етерлек. Ринат — ошо яҡтан өлгө булырлыҡ кеше. Иң ҙур стажлы шофер булыуы менән хаҡлы рәүештә ғорурлана ул.Күпме юл үтелгән, күпме йыл артта ҡалған. Намыҫлы хеҙмәт менән матур ғүмер кисерелгән. Эше лә башҡарылған, емертеп донъяһы ла көтөлгән. Йорт-ҡаралтыһы әйләнеп сыҡҡыһыҙ, мал-тыуарға ла мохтажлығы юҡ. Бары тик уңған, хужасыл кешеләр генә етеш донъя көтә ул. Балалар үҫтереп, уларҙы уҡытып кеше итеү бурысын да уңышлы атҡарып сыҡты Ринат Фәхретдинов. Хәҙер үҙе ейән-ейәнсәрҙәренә олатай булыу бәхетен кисереп ҡыуана.Бөгөн дә рулдә, бөгөн дә юлда Ринат Имаметдин улы. Машинаһы һәр саҡ ҡараулы, төҙөк. Моторҙың тын алышын үҙенең йөрәк тибеше һымаҡ тоя шофер кеше. Һәр саҡ шулай. Шуға күрә хәүеф-хәтәр һағалап торған юлдар имен үтелә, бәлә-ҡаза урап уҙа.


title: Яңауыл яҙыусылары ялҡыны

maintext:
Яңауыл яҙыусылар ойошмаһының рәсми эшләй башлауына 25 йыл тулды. Уға тиклем районда “Замандаш” әҙәби берекмәһе ҡырҡ йылдан ашыу әҙәби көстәрҙе туплай ине. 1980 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы һәм ВЛКСМ өлкә комитеты был берекмәнең эшен йәнләндерергә һәм бының өсөн Ҡариҙел, Асҡын, Балтас, Борай, Ҡалтасы, Краснокама, Тәтешле, Мишкә райондарының һәм Ағиҙел, Нефтекама, Яңауыл ҡалаларының яҙыусыларын, шағирҙарын тупларға, улар менән эште ойошторорға тәҡдим итте.
Был төбәктә һәләтле ижадсыларҙың күплеге йылдан-йыл асыҡлана, улар менән рәсми эш алып барыу зарурлығы талап ителде. Шуның өсөн Башҡортостан Яҙыусылар союзы Яңауыл яҙыусылар ойошмаһын булдырыу үтенесе менән ул саҡта республикабыҙ Президентына мөрәжәғәт итте. Был үтенес тормошҡа ашты: Яңауыл яҙыусылар ойошмаһын асырға рөхсәт алынды. Уның яуаплы секретары итеп тәжрибәле шағир Фәрит Суфияров тәғәйенләнде. Туҡһанынсы йылдарҙа халыҡтың ҡулаҡсаһы самалы ине. Фәрит Суфияров ҡарамағында байтаҡ ҡулъяҙма йыйылғайны.
– Беҙ ҡулъяҙмаларҙы тикшерергә авторҙарҙы Өфөгә алып бара алмайбыҙ. Аҡса юҡ. Ни эшләйбеҙ? – тип һораны Фәрит Суфияров. Мин Союз идараһы рәйесе Динис Бүләков янына индем, үҙ фекеремде әйттем:
– Динис Мөҙәрис улы, яңы ойошмаға ярҙам итәйек. Авторҙарҙың әҫәрҙәрен тикшереүҙе урынға барып үткәрәйек. Әҙәби семинар исеменән барайыҡ.
– Һәйбәт тәҡдим. Мин хәҙер Фәриткә шылтыратам. Семинарҙы ҡайҙа үткәреү хаҡында белешһен.
Тәүге әҙәби семинарҙы Борай районында ойошторҙоҡ. Унда өс шағирәнең ҡулъяҙмаһын тикшерҙек: Фәнзиә Мәҡсүтованың, Нәфисә Хәбибдийәрованың, Фәнзәлиә Бәҙретдинованың әҫәрҙәре ыңғай баһа алды. Урта мәктәптә, мәҙәниәт һарайында әҙәби кисәләр үткәрҙек.
Шуны айырыуса билдәләйем: был төбәктәрҙәге район, ҡала етәкселәре ижади семинарҙар үткәреүҙе хупланы, һәр яҡлап ярҙам күрһәтте. Артабанғы семинарҙар “Башҡорт әҙәбиәте көндәре” исеме менән үтте. Ҡалтасы районындағы осрашыуҙа Эсфир Йәһүҙиндең пьесаларын, Аида Хәйретдинованың хикәйәләрен тикшерҙек. Эсфир Йәһүҙиндең пьесалары хәҙер республикабыҙ театрҙары сәхнәләрендә ҡуйыла. Аиданың хикәйәләр йыйынтығы “Китап” нәшриәтендә донъя күрҙе.
Яңауыл ере таланттарға бай. Бындағы яҙыусыларҙың әҫәрҙәре республикабыҙ гәзиттәре, журналдары биттәрендә даими баҫылып тора, пьесалары сәхнәләрҙә ҡуйыла. Яңауыл яҙыусылар ойошмаһын һәләтле ижади йәштәргә квалификациялы ярҙам күрһәтеү маҡсатында ойошторолдо. Шуға күрә лә беҙ уларға ҡарата иғтибарлы булдыҡ. Башҡорт әҙәбиәте көндәре, семинарҙар һәммә райондарҙа юғары кимәлдә үтте. Уларҙың һәр ҡайһыһында һәләтле ижадсылар асыҡланды. Балтас районындағы сараларҙа байтаҡ мәктәптәрҙә сығыш яһаныҡ. Түбәнге Ҡарыш мәктәбендә Өфөнән килгән яҙыусылар менән бер рәттән уҡытыусы Гөлнара Шәймөхәмәтова ла сығыш яһаны. Уның шиғырҙарын Өфөлә тикшерҙек, улар “Китап”та баҫылып сыҡты. Гөлнара һәләтле прозаик та итеп танытты үҙен. Уның повесы айырым китап булып донъя күрҙе.
Фәрит Суфияров Яҙыусылар союзы идараһы менән тығыҙ бәйләнештә эшләй, кәңәшләшә, ҡайһы бер авторҙарҙың ҡулъяҙмаларын Союзға килтерә. Яңыраҡ мин Инсур Шәңгәрәевтең хикәйәләрен тикшереп, рецензия яҙҙым. Уның “Оҙаҡ йәшәү сере” тигән китабы нәшриәттә донъя күргәйне, бынан тыш өс китабы баҫылғайны. Быйыл йәй уның шиғырҙар шәлкеме “Башҡортостан” гәзитендә урын алды. Фәнзәлиә Бәҙретдинова, Фатима Ғилметдинова, Нәжип Исламов, Әсҡәт Ғәлиев, Нажиә Басирова, Рәмзинә Тимерова һәм башҡа өмөтлө авторҙар үҫеп сыҡты был ойошмала.
Яңауыл яҙыусылар ойошмаһынан Рәйес Риянов, Финат Шакирйәнов, Эдуард Әғзәмов, Фәрит Суфияров, Кәүсәриә Шафиҡова, Рафиға Усманова, Нәфисә Хәбибдийәрова, Фәнзиә Мәҡсүтова Башҡортостан Яҙыусылар союзына ҡабул ителде.
Яңауыл яҙыусылар ойошмаһында эштәр гөрләп барҙы. Уның ағзалары предприятиеларҙа, мәктәптәрҙә осрашыуҙар үткәрә, район күләмендә үткәрелгән сараларҙа даими ҡатнаша килде, йәш авторҙар хаҡында хәстәрлек күрҙе. Киләсәктә лә төбәктә йәш таланттар үҫеп сығыр тип өмөт итәйек. Аҫаба башҡорттар йәшәгән ерҙә илһам ҡеүәте һүрелмәһен.


description: Ғәҙәти булмаған был йән эйәләре үле һәм тере балыҡтарҙың ите менән туҡлана. Уларҙың 40 төрө бар. Төньяҡ һәм Көньяҡ ярымшарҙарҙың уртаса йылылыҡтағы һыуҙарында, шулай уҡ Төньяҡ Боҙло океанда

title: Бына һиңә балыҡ...


description: Эйе, ошоға өҫтәп, “Әсәйҙәренә шылтыратырға, хәлдәрен белергә теләктәре тыуһын ине”, – тине кино төшөрөүсе Фәрзәнә Утарбаева. Шуға ла уның “Ҡырағай” фильмы “Әсә күңеле – балала, бала күңеле –

title: “Фильм ҡарағандан һуң кешеләр уйланһын”


description: Киләһе йыл 1 ғинуарҙан Рәсәйҙәге инвалидтарҙың барыһы ла биш мең һум күләмендә аҡса аласаҡ. Бындай башланғыс менән ил Хөкүмәте 2016 йылғы инфляцияны ҡапларға ниәтләй. Киләһе йыл 1 ғинуарҙан

title: Мохтаждарға - биш мең һум


description: Йәкшәмбе иртәһендә Ҡара диңгеҙ биләмәһендә Оборона министрлығының Ту-154 самолеты ҡолауы бар халыҡты тетрәндерҙе. Авиаһәләкәттә 92 кешенең ғүмере өҙөлдө. Йәкшәмбе иртәһендә Ҡара диңгеҙ биләм

title: Йәнә самолет ҡоланы...

maintext: Һәләкәткә осраған самолеттағы пассажирҙарҙың күпселеге (68 кеше) Рәсәй Ҡораллы Көстәренең А.В. Александров исемендәге йыр һәм бейеү ансамбле ағзалары ине. Улар Сүриәләге авиабазала хәрбиҙәрҙе Яңы йыл байрамы менән ҡотларға тейеш булған. Әле фажиғә урынында тикшереү эштәре бара, сәбәптәре асыҡлана. Тотороҡло һауа шарттары һаҡланһа, Ҡара диңгеҙгә ҡолаған самолеттың ҡалдыҡтарын бер аҙнала йыйып бөтөргә уйлайҙар.Әйткәндәй, Оборона министрлығы самолетында Башҡортостан вәкиле лә булған. Максим Иванов Өфөлә тыуып үҫкән, Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған. Һуңынан Сыуаш дәүләт сәнғәт һәм мәҙәниәт институтында, Мәскәүҙә – ГИТИС-та белемен камиллаштырған. Һуңғы ваҡытта Рәсәй Ҡораллы Көстәренең йыр һәм бейеү ансамблендә эшләгән. Максим Ивановтың ҡатыны һәм бәләкәй ҡыҙы ҡалған. Улар Мәскәү өлкәһендә йәшәй.Авиафажиғә сәбәпле донъяның төрлө мөйөштәренән ҡайғы уртаҡлашыу телеграммалары килә. Белоруссия президенты Александр Лукашенко Рәсәйгә теләктәшлек белдереү билдәһенән үҙ илендә лә матәм көнө иғлан итте. Ҡайғы уртаҡлашыу хаттары тиҫтәләгән сит ил башлығынан да алынған. Төркиәнең президенты Рәжәп Эрдоган һәм Израилдең премьер-министры Биньямин Нетаньяху, Владимир Путин менән телефон аша бәйләнешкә инеп, был ауыр минуттарҙа Рәсәй халҡы менән бергә булыуҙары тураһында белдерҙе. Ҡайғы уртаҡлашыуҙар сәнғәт донъяһынан да бар. Италия йырсыһы Тото Кутуньо фажиғә айҡанлы тетрәнеү кисереүен йәшермәй. 2013 йылда ул Александров хоры менән Сан-Ремолағы фестивалдә бергә сығыш яһаған икән.– Ял көндәре ҡайғылы хәбәр алып килде – Краснодар крайының Сочи ҡалаһы эргәһендә Ту-154 самолеты һәләкәткә осраны, тиҫтәләгән кешенең ғүмере өҙөлдө. Лайыҡлы ватандаштарыбыҙ, үҙ эштәрен намыҫ һәм профессионализм менән башҡарған шәхестәребеҙ һәләк булды. Мәрхүмдәрҙең туғандарының, яҡындарының тәрән ҡайғыһын уртаҡлашам. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, фажиғә кемдәрҙер өсөн (уларҙы хатта кешеләр тип әйтергә тел дә әйләнмәй) сираттағы бер “байрам”ға әүерелде. Хәсрәтле мәлебеҙҙә бындай ҡыланыштарҙы уларҙың психик кәмселектәре менән генә аңлатырға мөмкин. Иғтибар итмәйек. Кире осраҡта, был уларҙы шашындырасаҡ ҡына.– Был аяныслы хәл – бөтә сәнғәт донъяһы өсөн оло юғалтыу. Рәсәй Ҡораллы Көстәренең А.В. Александров исемендәге йыр һәм бейеү ансамбле менән ҙур сәхнәләрҙә йыш осраштыҡ. Дәүләт кимәлендәге бер концерт та уларҙың ҡатнашлығынан тыш үтмәне. Көслө коллектив ине. Бер сәхнәләрҙә бейеп, бер даирәлә ҡайнап йәшәгән кешеләрҙе күҙ асып йомған арала юғалтыу – барыбыҙ өсөн дә ҙур тетрәнеү. Коллегаларыбыҙҙың, мәрхүмдәрҙең туғандарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашабыҙ. Уларҙың ҡайғыһы – беҙҙең ҡайғы.– Фажиғә тураһында иртәнге сәғәт 10-да белеп ҡалдым, хеҙмәттәшем инстаграмға “Утро, которое не стало добрым... Трагедия на Чёрном море... Ту-154...” тип яҙған ине. Артабан эҙләнә башланым. Тәүҙә үк генерал-лейтенант Хәлиловтың исемен күргәс, шаңҡыным... Нисек инде, шундай бөйөк дирижёр, асыҡ күңелле кеше, һалдаттарҙы яратты, кәрәгенсә әрләп тә ала ине. Уның етәкселегендә беҙ Мәскәүҙәге Ҡыҙыл майҙанда хәрби парадта уйнаныҡ. Уға тиклем дүрт ай әҙерлек, “Спасская башня” музыкаль фестивале... Нисек? Ни өсөн? Ул бит беҙҙең оркестр менән ғорурланды, беҙгә ҡунаҡҡа ла килә торғайны. Ҡайһы саҡта репетицияларҙа ла ҡатнашты.Әллә шаяртыумы тип телевизорҙы тоҡандырҙым. Яңылыҡтарҙан Александров исемендәге йыр һәм бейеү ансамбленең шул рейс менән осҡанын белдем... Йөрәк сәнсеп ҡуйҙы. Күптәре менән таныш, Мәскәүҙә хәрби оркестрҙа хеҙмәт иткәндә бер сәхнәлә йөрөнөк, аралаштыҡ, фестивалдәрҙә ҡатнаштыҡ. Барыһы ла профессионалдар. Барыһына ла йәшәргә лә йәшәргә ине... Ҡыҙғаныс... Ауыр юғалтыу.


description: bМәғлүмәт тиҙ таралған заманда йәшәйбеҙ. Ҡайҙалыр булған ваҡиға шунда уҡ Интернет селтәренә эләгә, унан телевидение һәм гәзиттәргә тарала. Шуға ла юл-транспорт ваҡиғалары тураһындағы мәғлүмә

title: “Беҙҙең маҡсат - юлда тәртип булдырыу”

maintext: Юл-транспорт ваҡиғаларында һәләк булыусыларҙы иҫкә алыу көнө алдынан Башҡортостан буйынса Эске эштәр министрлығының ЮХХДИ идаралығы начальнигы, полиция полковнигы Динар Ғилметдинов, матбуғат саралары хәбәрселәре менән осрашып, һандар менән таныштырыу, айырыуса яңғырауыҡлы авариялар тураһында һөйләүҙе йолаға әүерелдерҙе. Шунһыҙ мөмкин дә түгел, сөнки был хаҡта гел ҡабатлап тороу – иң шәп иҫкәртеү сараһы. Аҡыллы кеше башҡаларҙың хатаһына ҡарап өйрәнә, тиҙәр бит әле.Башҡортостанда һуңғы ун ай эсендә 3 761 юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән. Уларҙа 432 кеше һәләк булған һәм 4 835-е төрлө тән йәрәхәттәре алған. Иҫерек килеш рулгә ултырып ҡазаға тарыусылар һаны 359-ға еткән. Был аварияларҙа 61 кеше һәләк булған һәм 493-ө йәрәхәтләнгән. Балалар ҡатнашлығында 388 юл-транспорт ваҡиғаһы теркәлгән. Уларҙа 12 баланың ғүмере өҙөлгән, 411-е тән йәрәхәттәре алған.– Әлбиттә, һандар ҡурҡыта. Нисек кенә булмаһын, һәр юл-транспорт ваҡиғаһы – фажиғә. Иҫкәртеү сараларын әүҙем ҡулланыу үҙ һөҙөмтәһен бирә. Юлдарҙа авариялар һаны, былтырғы менән сағыштырғанда, ун процентҡа булһа ла кәмене. Аварияға килтергән төп өс сәбәп:1. Тиҙлекте арттырыу;2. Ҡаршы юл һыҙатына сығыу;3. Иҫерек килеш рулгә ултырыу.Әлбиттә, видеотеркәү сараларын арттырабыҙ, иҫерек рулгә ултырғандар һаны кәмене. Бөтөн күрһәткестәр буйынса ла хәл яҡшыра төшһә лә, әле һаман илдә авария мәлендә һәләк булыусылар һаны буйынса юғары күрһәткес биргән биш төбәк иҫәбенә инәбеҙ, – тип һөйләне Динар Заһит улы.Сара барышында хәбәрселәр йәшерен патрулдең эш барышы тураһында ла һораны.– Уларҙың эш һөҙөмтәһен шунда уҡ тойҙоҡ. Әммә әлеге лә баяғы Интернет селтәре аяҡ салды. Патруль машиналарының һандарын бер-береһенә ебәреп, уларҙы тиҙ асыҡланылар. Ошо арала машиналарға икенсе һандар ҡуясаҡбыҙ, – тип аныҡлыҡ индерҙе ЮХХДИ начальнигы.Әйткәндәй, Динар Ғилметдинов эшендә асыҡлыҡ һәм аныҡлыҡ яҡлы. Был алым уны башҡаларҙан бер нисә башҡа күтәреп ебәрә, сөнки водителдәр ниндәй генә һорау булмаһын, Ғилметдинов алып барған блокка инеп, фекере менән уртаҡлаша, кәңәшләшә ала. Был бәйләнеште әүҙемләштереү маҡсатынан Динар Заһит улы яңыраҡ социаль селтәрҙәрҙә лә теркәлеүе һәм һәр мөрәжәғәтте ҡарап барыуы тураһында белдерҙе.– Беҙҙең маҡсат – күберәк штраф һалыу түгел, ә юлдарҙа тәртип булдырыу, авариялар һанын кәметеү. Автобустар менән килеп тыуған мәсьәләне генә алып ҡарайыҡ. Быға тиклем Өфөлә 10 меңгә тиклем автобус маршрутҡа сыға ине. Хәҙер уларҙың һаны ике тапҡырға кәмене. Водителдәргә ҡарата 90 мең протокол төҙөлдө. Көнөнә меңгә яҡын протокол яҙабыҙ һәм был йүнәлештә тәртип урынлаштырмайынса, эште туҡтатмаясаҡбыҙ. Автобустар ҡатнашлығындағы авариялар һанын кәметеү – көн талабы, – тине Динар Заһит улы.


description: Бөгөн Башҡортостанда 90 меңгә яҡын ғаилә социаль торлаҡ алыуға сиратта тора. Йылына шуларҙың 3-4 проценты ғына фатир менән тәьмин ителә. Сиратта тороусыларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртыу өсөн 4

title: Аҡсаң булмаһа, торлаҡты бушлай бирерҙәр

maintext: Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә социаль торлаҡҡа мохтажлыҡ ҙур һәм шул уҡ ваҡытта етешмәй ҙә, бының төп сәбәптәренең береһе – уны төҙөү эшҡыуарҙар өсөн отошло түгел, был үҙ сиратында күсемһеҙ милеккә хаҡты күтәрә бара. Был хәл беҙҙең төбәккә лә хас.– Башҡортостанда социаль торлаҡ алыуға сиратта 90 меңгә яҡын ғаилә тора. Шуларҙың 3-4 проценты ғына йыл һайын фатирҙар менән тәьмин ителә. Сират арта бара, – тине республика Башлығы Рөстәм Хәмитов, ултырышта сығыш яһап. – Тимәк, беҙгә был тәңгәлдә икенсе төрлө эшләргә кәрәк. Ташламалы кредит биреү инструменттарын, ғаиләләрҙең торлаҡҡа түккән сығымдарының бер өлөшөн кире ҡайтарыу механизмын камиллаштырыу талап ителә. Ҡыҫҡаһы, хәлде яҡшы яҡҡа үҙгәртеү өсөн системалы, эҙмә-эҙлекле аҙымдар кәрәк.Былтыр социаль торлаҡ беҙҙең республикала 180 мең квадрат метр ғына төҙөлдө. Айырыуса инженерлыҡ һәм коммуналь селтәр менән тәьмин ителгән төҙөлөш майҙандарына ҡытлыҡ ҙур. Ошондай төр торлаҡты төҙөү тиҙлеге һаҡланғанда һәм кредитлауҙың әлеге системаһын ҡулланыуҙы дауам иткәндә дәүләттең был бурысты үтәп сығыуы 25 йылға һуҙылырға мөмкин. Рөстәм Зәки улы әйткәнсә, торлаҡ мәсьәләһе һәр кем өсөн беренсе урында тора. Ул һәр заманда ла шулай булды. Советтар Союзында фатир бушлай бирелде, ләкин оҙон сиратта тороу йыш ҡына тиҫтәләрсә йылдарға һуҙыла ине. Бөгөн рәсәйҙәргә торлаҡ майҙанын йә һатып алырға, йә үҙеңә төҙөргә кәрәк. Дәүләт, Рәсәй Конституцияһының 40-сы статьяһына ярашлы, торлаҡ төҙөлөшөн дәртләндерергә һәм бер кемдең дә законһыҙ рәүештә фатирынан мәхрүм ителмәүен күҙәтергә генә бурыслы.Ләкин, шул уҡ статьяның өсөнсө өлөшөнә ярашлы, аҙ тәьмин ителгәндәргә йәки законда күрһәтелгән башҡа кешеләргә торлаҡ бушлай йәки ташламалы кредит биреү нигеҙендә айырым норма буйынса тормошҡа ашырылырға тейеш. Ун йыл элек илдең бөтә торлаҡ майҙаны ҡануни нигеҙҙә дүрт төргә бүленде: махсуслашҡан, хосусилаштырылған, хосуси һәм социаль. Тимәк, сират уларҙың һуңғыһына ғына һаҡланып ҡалды.– Халыҡтың күпселегенең торлаҡ алырға хәленән килмәй, сөнки килемдең түбән булыуы һәм торлаҡ баҙарында хаҡтарҙың үтә юғарылығы фатир хужаһына әйләнеү мөмкинлеген юҡҡа сығара, – тине Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте етәксеһе Владимир Нагорный, ошо проблеманы хәл итеү өсөн республика Башлығы ҡушыуы буйынса эшләнгән концепция тураһында һөйләп. – Торлаҡ программаларында ҡатнашыусыларҙың түләү һәләте түбән булыуы уларҙы ипотека кредитын һәм бурысҡа етерлек аҡса алыуҙан мәхрүм итә. Сиратта тороусыларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртыу өсөн беҙгә 4,5 миллион квадрат метр социаль торлаҡ төҙөргә кәрәк.Республика Хөкүмәте эште ике этапта ойошторорға уйлай. Тәүгеһендә (2017 – 2021 йылдарҙа) – 2,3 миллион, икенсеһендә (2021 – 2025 йылдар) тағы 2,2 миллион квадрат метр төҙөләсәк. Торлаҡҡа мохтаждарға бер нисә вариант тәҡдим ителә, улар араһында электән килгән инструменттар ҙа (ипотека кредиты), яңылары ла бар: хаҡын аҙлап түләй барыу (социаль ипотека), артабан һатып алыу хаҡы биргән ҡуртым, социаль файҙаланыуҙағы торлаҡты ҡуртымға алыу, хужалыҡ һәм подряд ысулындағы индивидуаль торлаҡ төҙөлөшө.


title: Сей килешме, әллә бешерепме?

maintext:
Һуңғы ваҡытта модалы диеталар күбәйҙе. Шуларҙың береһе — йәшелсәне сей килеш ашау. Был йәһәттән бигерәк тә “йондоҙҙар” өлгө күрһәтә. Ә уларҙың фанаттарға нисек йоғонто яһауын, ябай кешегә тәьҫир көсөнөң ни тиклем ҙур булыуын әйтеп тороу ҙа артыҡтыр.
Беҙҙең халыҡ ғүмер буйы ит, май, һөт аҙыҡтары, ҡамыр аштары ҡулланырға күнеккән. Шунан килеп ҡапыл сей йәшелсә ашауға күсә икән, бер нисә аҙна йәки ай эсендә ашҡаҙан-эсәк юлдарында ҙур үҙгәрештәр барлыҡҡа килә. Организмда таҙартыу механизмы эшләй башлай. Кеше үҙен һәйбәт тоя, көсө артҡандай була, ләкин оҙаҡламай үҙгәрештәр тойола. Бөйөр, бәүел ҡыуығы, бауыр сирҙәре үҙен һиҙҙерә. Дөрөҫ туҡланыу буйынса методикалар эшләгән ғалимдар, табиптар оҙайлы рәүештә сей йәшелсә ашау менән мауыҡмаҫҡа кәңәш итә.
Белгестәрҙең тикшереүе шуны күрһәтә: ысынлап та, ҡайһы бер йәшелсә сей килеш файҙалыраҡ. Мәҫәлән, һарымһаҡ һәм брокколи кәбеҫтәһе. Ә бына фасоль менән помидор термик юл менән эшкәрткәндә генә файҙалы матдәләрен нығыраҡ “аса”. Ғөмүмән, сей йәшелсә ашағанда һаҡ булырға кәрәк. Ундай диета һәр кешегә лә ярамай. Айырыуса ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан яфаланыусыларға. Шулай уҡ ашҡаҙан аҫты биҙе, үт ҡыуығы сирҙәре, эс ҡатыу, сей яра булған осраҡтарҙа бигерәк тә хәүефле.
Оҙайлы рәүештә сей ризыҡтар менән туҡланыу организмда аҡһымдың кәмеүенә килтерә, кальций етешмәгәнлектән һөйәктәр муртлана, теш эмале боҙола.
Әгәр ҙә сей йәшелсә менән туҡланырға теләүселәр булһа, улар был тәжрибәләрен йәй айҙарында эшләһен, тип кәңәш бирә белгестәр, сөнки әлеге туҡланыу системаһы күберәк йылы тәбиғәт шарттары өсөн ҡулай. Ә беҙҙә ҡышҡы һыуыҡтарҙа ҡайнар ашһыҙ, һурпаһыҙ, итһеҙ, шулай уҡ бешкән йәшелсәһеҙ, тәмләткестәрһеҙ мөмкин түгел.
Ғөмүмән, сама белергә кәрәк. Әгәр ҙә ниндәйҙер шик һәм һорау тыуа икән, табип менән кәңәшләшеү мотлаҡ.


description: Бәләбәйҙә етештерелгән сыр “Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары” исемлегенә индерелде. Бәләбәйҙә етештерелгән сыр “Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары” исемлегенә индерелде. Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй конкур

title: Бәләбәй сыры бит ул!


description: Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәгән башҡорттар өлкәнең Обливская станицаһында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ойошторолоуҙың 75 йыллығын билдәләне. Улар һәйкәлдәргә сәскә һалды, туғандар ҡәб

title: Һуғыш үткән юлдарҙан...

maintext: 1942 йылдың 19 ноябрендә көслө атыш тауыштары “Уран” операцияһының башланыуы хаҡында хәбәр итә. Көслө артиллерия әҙерлегенән һуң 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ингән 5-се танктар армияһы ғәскәрҙәре өсөнсө Румыния фронты оборонаһын өҙә. Сталинград янында фельдмаршал Паулюс армияһының 300 меңлек төркөмөн ҡамауға алыу һәм ҡыйратыу операцияһы башлана.Хәрби хәрәкәттәр журналындағы яҙмаларҙан күренеүенсә, һуғыштың тәүге көндәренән үк 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ҙур ҡаһарманлыҡ күрһәтә, дошмандың 4 танкын, 400-ҙән ашыу һалдатын һәм офицерын ҡыйратып, фашистарҙың тылынан алға бара. Һуғыштың алтынсы көнөнә ул 55-се Алтай кавалерия дивизияһы менән берлектә немецтарҙың ҙур төркөмөн ҡыйрата. Был алышта фашистар 700 һалдатын юғалта, 59 танк, 200 машина һәм 60-лап мотоцикл беҙҙекеләр ҡулына эләгә. Иртәгәһенә дивизия, 60 саҡрымлыҡ юл үтеп, “Обливская” стан- цияһына килеп етә һәм таң алдынан тимер юл вокзалына һөжүм итергә әҙерләнә.Обливская – ҙур тимер юл станцияһы. Уның аша Сталинградтағы Паулюс ғәскәрҙәре хәрби техника, ҡорал, һуғыш кәрәк-ярағы һәм башҡа әйберҙәр менән тәьмин ителә. Шуға күрә стратегик әһәмиәткә эйә булған был пунктты немецтар оҙайлы оборонаға әҙерләй.Обливская өсөн барған һуғышта башҡорт кавалеристары ғәйәт ҙур юғалтыуҙар кисерә, дошман авиацияһы туҡтауһыҙ тупҡа тота, пулеметтар ут сәсә. Ҡола яланда атлыларға самолеттар һөжүменән ҡотолор урын да булмай.1942 йылдың 19 ноябренән 29 декабренә тиклем дауам иткән ҡырҡ бер көнлөк һуғышта атлылар дивизияһы меңгә яҡын һалдатын юғалта, ҡайһы бер полктарҙа кавалеристар һаны йөҙгә лә етмәй. Был осорҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында башҡорттар – 82,4, татарҙар – 12,5, рустар – 3,3 һәм башҡа милләт вәкилдәре 0,8 процентты тәшкил иткән. Уларҙың барыһы ла – Башҡортостандан үҙ теләге менән һуғышҡа киткән яугирҙәр. Тимәк, Обливская ере яҡташтарыбыҙ ҡаны менән һуғарылған, тип әйтергә тулы нигеҙ бар.Башҡорттар юғалып ҡалмай, дошманға һөжүмен дауам итә. 1942 йылдың 26 декабрендә дивизия Деев утары янында дошман оборонаһын өҙөп, Сиволобов утарына сығырға һәм Чернышковская ауылының бер яғын алырға тигән фарман ала. Бурыс үтәлә, дошман көньяҡ-көнбайышҡа табан сигенә. 1942 йылдың 31 декабрендә Обливская станцияһы фашистарҙан азат ителә.19 ноябрҙән 4 декабргә тиклем 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 3271 немец офицерын һәм һалдатын юҡ итә, 352-һен әсирлеккә ала, 50-ләп танкын һәм 200-гә яҡын автомашинаһын ҡулға төшөрә.Дондағы Ростов ҡалаһында, Обливская станицаһында йәшәгән башҡорттар данлы яҡташтары хаҡындағы иҫтәлекте ҡәҙерләп һаҡлай. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы эҙенән сәфәр сығыуыбыҙ тәүгә түгел. Был юлы Обливскаяға тиклемге 320 саҡрымлыҡ маршрутыбыҙ Атаевка, Белая Калитва, Морозовск, Тацинская һәм Чернышковская аша үтте. 8-се кавалерия корпусына ингән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы тап ошо ауылдарҙы азат итеү өсөн алышҡан.Әле Белая Калитва эргәһендә Атаевка ҡасабаһы бар. Был исем ҡасабаға Советтар Союзы Геройы, башҡорт эскадроны командиры Аннаклыч Атаев иҫтәлегенә бирелгән. Яугир утыҙ яуҙашы менән бергә 79.9-сы бейеклектә (әлеге “Батырҙар бейеклеге”ндә) ҡаһармандарса һәләк булған. Белая Калитва урамдарының береһе дивизия командиры Миңлеғәле Шайморатовтың исемен йөрөтә. Ростов өлкәһе халҡы кавалеристарҙың ҡаһарманлығын онотмай, һәләк булған яугирҙәрҙең иҫтәлеген мәңгеләштереү акцияларын артабан да дауам итергә ниәтләй.Быйыл 12 ноябрҙә Обливская станицаһына юлда беҙҙе казактар дружинаһы командиры Борис Ересько ҡаршы алып, район хакимиәтенә тиклем оҙатып ҡуйҙы. Делегациябыҙҙы хакимиәт башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Елена Черноморова ҡабул итте.Обливскаянан 20 саҡрымда урынлашҡан Алексеевский утарында ауылдашым – Шишмә районының Ябалаҡлы ауылынан Ишбулат Ҡотлобулат улы Тәүлийәров ерләнгән. Ул 1942 йылдың декабрендә Обливская станцияһын азат итеү өсөн барған һуғышта һәләк булған. Сәфәр сығыр алдынан ғына яугирҙең ейәне – Дондағы Ростовта реабилитация үҙәгенә етәкселек иткән Азат Әмирханов олатаһының Ростов ерендә туғандар ҡәберлегендә ерләнеүе хаҡында һөйләгәйне. Шуға күрә әлеге ваҡиға айырыуса тулҡынландырғыс булды. Азат ҡәбергә сәскә һалып, мәрмәр таҡтаташҡа уйып яҙылған олатаһының исем-шәрифенә ҡағылғанда күптәрҙең күҙенә йәш килде.Глухомановский утарында йәшәгән 88 йәшлек Вениамин Григорьевич Урустин менән осрашыу ҙа күптәрҙең хәтерендә уйылып ҡалғандыр, моғайын. 1942 йылда уға 14 йәш булған. Вениамин Григорьевич, утарҙы фашистарҙан азат иткәс, үҙҙәрендә ике офицер – башҡорт эскадроны командирҙарының йәшәүе, кавалеристарҙың ҡаһарманлығы хаҡында һөйләне. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Деев утары эргәһендә дошман оборонаһын өҙгәндә ике командир ҙа һәләк була. Хәҙер был утар күптән юҡ инде. Ҡылғанлы далала ҡалҡып сыҡҡан һәйкәл генә башҡорт атлыларының батырлығы тураһында иҫкәртә.Солонецкий утарында урындағы мәктәп уҡыусылары менән осраштыҡ. Балалар туғандар ҡәберлегендә ерләнгән билдәһеҙ яугирҙәрҙең исемдәрен асыҡлау буйынса ҙур эш башҡара. Һәләк булғандарҙың туғандары менән хатлашыу күптәренең исем-шәрифен асыҡлап, мемориаль исемлеккә индереү мөмкинлеген биргән.Солонецкий ауылы хакимиәте башлығы Сергей Кержавин Деев утары янындағы һәйкәлде төҙөкләндереүгә Ростов өлкәһенең Мәҙәниәт министрлығы киләһе йыл 1,5 миллион һум аҡса бүләсәге тураһында белдерҙе. Ғөмүмән, Обливская районындағы туғандар ҡәберлектәренең барыһы ла тәртиптә тотола, һәйкәлдәр төҙөк, урындағы халыҡ яуҙа башын һалған башҡорт кавалеристарын оло ихтирам менән иҫкә ала.Был көндө башҡорт яугирҙәре ҡәберлегендә тәүге тапҡыр мосолман сүрәләре яңғыраны. Уларҙы Көньяҡ хәрби округының ислам капелланы И.К. Синдикаев уҡыны. Сарала ҡатнашҡан кешеләр, шул иҫәптән казактар ҙа, доға ҡылыуҙы ихтирам менән аңлап ҡабул итте.Сәфәребеҙ барышында ҡайһы бер ҡәберлектәрҙә ерләнгәндәр араһында билдәһеҙ һалдаттарҙың да булыуын күрҙек. Район хәрби комиссары әйтеүенсә, Лобачев утары янындағы ҡәберлектә 607 яугир ерләнгән, шуларҙың 300-ҙән ашыуы – 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалеристары. Күптәренең исеме, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әлегә тиклем билдәһеҙ. Хәрби комиссар уларҙың исемдәрен мәңгеләштереү йәһәтенән эҙәрмәндәр эшенә ҡушылыуыбыҙҙы һораны.Әйткәндәй, Ростов өлкәһе хәрби комиссары, полковник Анатолий Трушин тарафынан төҙөлгән “мәғлүмәт сайттарын файҙаланып һәләк булған билдәһеҙ һалдаттарҙы эҙләү алгоритмы” бар. Обливскаяға юлланыр алдынан Анатолий Петрович менән осрашыу бәхете тейҙе. Ул хәрби комиссариаттарҙа ойошторолған эҙәрмәндәр эше күләме һәм һөҙөмтәләре тураһында һөйләгәйне. Ростов өлкәһе өсөн барған ҡаты һуғышта миллионға яҡын һалдат һәм офицерыбыҙ һәләк булған. Әле улар һәр һалдаттың шәхесен асыҡлау, исем-шәрифен билдәләү бурысын ҡуя.Обливская районының хәрби комиссары подполковник Александр Кумов ерләнгән урыны асыҡланған 40 башҡорт яугиренең исемлеген бирҙе. Уларҙың барыһы ла яңы эҙләү алгоритмы ярҙамында табылған. Улар араһынан 12 кеше һәләк булғандарҙың мемориаль исемлегенә әлегә индерелмәгән. Улар:1) лейтенант Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы – Шишмә районының Яңы Сәфәр ауылынан;2) политрук Әхмәтов Сөнәғәт Карам улы – Ҡандра районының Юныс ҡасабаһынан;3) лейтенант Әйүпов Рәшит Хәмит улы – Баймаҡ районының Баймаҡ ауылынан;4) лейтенант Бикмаев Йәмғи Ғилми улы – Бүздәк районының Ахун ауылынан;5) кесе лейтенант Вафин Иршат Сәғәҙи улы – Дәүләкән районының Мерәҫ ауылынан;6) лейтенант Ҡаһиров Исмәғил Садиҡ улы – Ғафури районының Яңы Зәйет ауылынан;7) ОВС начальнигы Ҡорамшин Хәтми Даян улы – Бөрйән районынан;8) кесе лейтенант Рәхимов Сәйетбаттал Йәләлетдин улы – Борай районының Борай ауылынан;9) лейтенант Хисмәтуллин Ҡаһарман Ильяс улы – Баймаҡ районының 1-се Этҡол ауылынан;10) кесе лейтенант Чанышев Хөсәйен Мөхәмәтйәр улы – Благовар районының Яңы Күҙәй ауылынан;11) кесе лейтенант Шәрипов Нуретдин Әсхәләй улы – Мәсетле районының Мәсетле ауылынан;12) лейтенант Яҡупов Ғәли Ғәлиәхмәт улы – Ишембай ҡалаһынан.Исемлектәге яугирҙәрҙең күбеһе 1942 йылдың 20 декабрендә Деев утары эргәһендәге ҡаты һуғышта һәләк була. Беҙ өлкә комиссарына 2017 йылда реставрация барышында Лобачев һәм Деев утарҙары янындағы туғандар ҡәберлегенә ҡуйылған һәйкәлдәргә батырҙарҙың исемдәрен яҙыуҙы үтендек.Ростов өлкәһендә ерләнгән билдәһеҙ башҡорт яугирҙәренең исемдәрен асыҡлау йәһәтенән әүҙем эш башларға тигән ниәт менән юлландыҡ ҡайтыр яҡҡа. Киләһе сәфәрҙе Чернышковская станицаһына, Морозовск һәм Белая Калитва ҡалаларына ойоштормаҡсыбыҙ.Һуғыш үткән юлдарҙан киләсәккә атлайбыҙ.


description: Март башында биатлон буйынса Европа чемпионы булған Өфө егете Антон Бабиков тураһында яҙып сыҡҡайныҡ инде. Әммә ҡитға беренселегенә, ғәҙәттә, иң көслөләр йыйылмай. Улар өсөн Донъя кубогының

title: Ҡорос шулай сыныға!

maintext: Хәҙер инде Антонды ла шул иң-иңдәр иҫәбенә индерергә була. Уҙған аҙнала биатлон буйынса быйылғы Донъя кубогы миҙгеленең тәүге этабы булды. Бығаса бындай мәртәбәле уҙыштарҙа ваҡыт-ваҡыт ҡына йә запас спортсы сифатында ҡатнашҡан яҡташыбыҙ, ниһайәт, баштан ил йыйылма командаһының төп составына эләкте. Ул беренсе көндә үк яңы ярыш төрөндә – супермикста стартҡа сыҡты. Әммә бында һинең уңышың иптәшеңдең сығышынан да тора шул. Ә Антон менән бер уҙаҡта булған Светлана Слепцованың хаталары дөйөм уңышҡа аяҡ салды ла инде.Артабан спринтта 25 йәшлек Өфө егете беҙҙекеләрҙән иң яҡшы һөҙөмтә (7-се урын) күрһәтте. Иртәгәһенә алған урынына ярашлы лидерҙан бер минутҡа тиерлек һуңғараҡ стартҡа сыҡҡан Антон бер аҙҙан биш йыл рәттән абруйлы “Ҙур гәлсәр глобус”ты яулаған беренсе барыусы Мартен Фуркадты ҡыуып етте. Ләкин өсөнсө ут һыҙығында Антон бер тапҡыр яҙа атып, йәнә артта ҡалды. Ай-һай, нервылар көсөргәнешкә түҙерме?.. Бөйөк французға етеп булырмы?.. Көмөш миҙал менән хушһынырға тура килерме?.. Яҡташыбыҙ һуңғы хәл иткес атыу урынына килгәндә Мартен эшен тамамлап, алға уҡталғайны инде. Әммә... уға ике штраф әйләнеше яһарға кәрәк ине.“Антон! Антон, алға!” Барлыҡ көйәрмәндәр шулай ҡысҡырғандыр, биллаһи! Афарин, ҡулы ҡалтыраманы уның. Атып та бөттө, уҡтай алға осто. Инде иркен тын алырға ла мөмкин, сөнки Бабиковтың тиҙлеге шәп икәнлеген былтырғы ярыштарҙа күреп инанғайныҡ инде. Шулай булды ла: ул араны оҙонайтҡандан-оҙонайтты һәм финиш һыҙығын беренсе булып үтте.Әйткәндәй, быға тиклемге ярыштарҙа 25 уҙыш буйына беҙҙең биатлонсылар пьедесталға күтәрелә алмағайны. Ә был юлы хатта көмөш миҙал да Рәсәй спортсыһы иҫәбендә – Максим Цветков, хәлдән тайһа ла, үҙенең артынан баҫтырған Фуркадты еткермәне.Шул уҡ ҡыуаныслы көндө республика Башлығы Рөстәм Хәмитов, телефон аша Антон Бабиковты еңеүе менән ҡотлап, киләсәктә лә уңыш теләне. Ул беҙҙең биатлонсыларҙың сығышын шәхсән күҙәтеп барғанын да хәбәр итте.


title: Һаулыҡ та аҡсаға бәйле

maintext:
Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау тармағын финанслау маҡсатында 1993 йылда асылған Мотлаҡ медицина страховкалауы фонды халыҡты түләүһеҙ хеҙмәтләндереү өсөн гарантия булып тора. Башҡортостанда ул нисек эшләй һәм хәҙерге иҡтисади көрсөк заманында дауалау ойошмаларын ҡәнәғәтләндерә аламы?
Бындай фондтың бюджеты дәүләт милке булып тора, шуға күрә уның етәкселеге һәр йыл аҙағында башҡарма һәм вәкәләтле органдар алдында аҡсаның ҡайҙа, күпме тотонолоуы тураһында отчет бирергә бурыслы, киләсәк эшмәкәрлеге лә юғары кимәлдә раҫлана. Яңыраҡ Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың сираттағы сессияһында был фондтың 2017 йылға һәм 2018-2019 йылдарҙағы планлы осорона тупланасаҡ ҡаҙнаһын ҡаранылар.
– Был бюджетты туплау барышында республикабыҙ Башлығынан килгән барлыҡ төҙәтмәләр ҙә индерелде, закон сығарыу башланғысына эйә булған башҡа субъекттарҙан тәҡдимдәр булманы, – тине Дәүләт Йыйылышының Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе Рузалиә Хисмәтуллина. –Төҙәтмәләр килем һәм сығымдарҙың дөйөм күләмен аныҡлауға ҡағыла. Башҡортостан буйынса территориаль фондтың киләһе йылға бюджеты дүрт миллиард һумға арттырылды, ул 42 миллиард 603 миллион һум, 2018 йылға 47 миллиард 241 миллион һум, 2019 йылға 49 миллиард 631 миллион һум итеп планлаштырыла. Һаулыҡ та аҡсаға бәйле
Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау тармағын финанслау маҡсатында 1993 йылда асылған Мотлаҡ медицина страховкалауы фонды халыҡты түләүһеҙ хеҙмәтләндереү өсөн гарантия булып тора. Башҡортостанда ул нисек эшләй һәм хәҙерге иҡтисади көрсөк заманында дауалау ойошмаларын ҡәнәғәтләндерә аламы?
Бындай фондтың бюджеты дәүләт милке булып тора, шуға күрә уның етәкселеге һәр йыл аҙағында башҡарма һәм вәкәләтле органдар алдында аҡсаның ҡайҙа, күпме тотонолоуы тураһында отчет бирергә бурыслы, киләсәк эшмәкәрлеге лә юғары кимәлдә раҫлана. Яңыраҡ Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың сираттағы сессияһында был фондтың 2017 йылға һәм 2018-2019 йылдарҙағы планлы осорона тупланасаҡ ҡаҙнаһын ҡаранылар.
– Был бюджетты туплау барышында республикабыҙ Башлығынан килгән барлыҡ төҙәтмәләр ҙә индерелде, закон сығарыу башланғысына эйә булған башҡа субъекттарҙан тәҡдимдәр булманы, – тине Дәүләт Йыйылышының Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе Рузалиә Хисмәтуллина. –Төҙәтмәләр килем һәм сығымдарҙың дөйөм күләмен аныҡлауға ҡағыла. Башҡортостан буйынса территориаль фондтың киләһе йылға бюджеты дүрт миллиард һумға арттырылды, ул 42 миллиард 603 миллион һум, 2018 йылға 47 миллиард 241 миллион һум, 2019 йылға 49 миллиард 631 миллион һум итеп планлаштырыла.


description: – Өләсәй, ә башҡорт Ҡыш бабайы бармы ул? – Бар, балам. – Ә ҡайҙа йәшәй? – Ирәмәлдә йәшәй, тиҙәр. Ә Яңы йыл байрамы яҡынлаһа, Торатауға килә, шунда тирмә асып, кешеләрҙе ҡотлай, ти... – Ә Өф

title: Башҡорт Ҡыш бабайы - һеҙҙә ҡунаҡта!


description: Өфөнөң Пушкин баҙарында “толчок” асылды. Өфөнөң Пушкин баҙарында “толчок” асылды. Ул шәмбе, йәкшәмбе көндәрендә сәғәт 11-ҙән 5-кә ҡәҙәр эшләй. Бында теләгән һәр кеше кәрәкмәгән әйберен

title: “Толчок”ка рәхим итегеҙ!


description: Башҡортостанда эске ғәскәрҙәр һәм Эске эштәр министрлығының подразделениелары нигеҙендә “Росгвардия” идаралығы төҙөлдө. Әле уның эшмәкәрлек йүнәлештәре билдәләнә.Башҡортостанда эске ғәскәрҙә

title: Беҙҙе гвардия һаҡлай


description: Төбәктә фермерлыҡ йүнәлешен үҫтереү йәһәтенән маҡсатлы эш алып барыла. Яңы эш башлаған йүнселдәрҙе дәртләндереү, уларҙы республика һәм федераль программаларға йәлеп итеү үҙенең аныҡ һөҙөмтәл

title: Ғаиләһе ныҡтың биле лә ныҡ

maintext: Фәрит данлыҡлы нәҫелдән. Атаһы Рәфҡәт Ғариф улы – Социалистик Хеҙмәт Геройы һауынсы Фира Ниғмәтуллинаның бер туған ҡустыһы. Ул “Һәүәнәк” совхозының Һаҡмар бүлексәһендә механизатор булып эшләй. Ҡатыны Мөсфирә Хәйбрахман ҡыҙы хужалыҡта һауынсы була.Мәктәпте тамамлағас, Фәрит Өфөләге 44-се һөнәрселек училищеһында уҡый, әрмелә хеҙмәт итә. Артабан урындағы АТС-та элемтәсе, хужалыҡтың ярма ярҙырыу цехында ла эшләй. Совхоз тарҡалғас, Себер тарафтарында, Силәбе өлкәһендә көс түгә.Бынан ике йыл элек Ниғмәтуллиндар, яңы эш башларға ҡарар итеп, крәҫтиән (фермер) хужалығы ойоштора. Район хакимиәтенән бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү программаһы буйынса бүленгән ярҙам да ныҡлы этәргес була, ғаилә 10 баш һыйыр малы һатып ала. Шул йылда Темәс ауыл Советы биләмәһе фермерға бесәнлек ере бүлеп, элекке хужалыҡ фермаһының бер өлөшөн ҡуртымға бирә. Эшҡыуар ең һыҙғанып эшкә тотона.Әйтергә кәрәк, “Фәрит Ниғмәтуллин” хужалығының тәүге аҙымдары өмөтлө. Малсылыҡ йүнәлешен маҡсат итеп алған хужалыҡ йылдан-йыл үҙенең ҡеүәтен арттыра бара. Әле бында 25 баш һыйыр малы тотола, 50 гектарҙағы бесәнлек һәм фермерҙың үҙенең 14 гектарҙағы пай ере ныҡлы мал аҙығы базаһы булдырыу мөмкинлеген бирә. Ә быйыл Фәрит Рәфҡәт улының “Эш башлаусы фермер” программаһында еңеп сығыуы һәм грантҡа лайыҡ булыуы хужалыҡты артабан үҫтереү мөмкинлеге биргән. Дәүләт ярҙамына ул “МТЗ-320” тракторы, сапҡыс, арба, тырма, КУН, 10 баш тана һатып ала.Фермер хужалығы ойоштороу еңелдән түгел. Был тәңгәлдә Фәрит ғаиләһенең ныҡлы ярҙамын тоя. Ғаиләһе ныҡтың биле лә ныҡ, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр бит. Производстволағы бөтмәҫ-төкәнмәҫ эштәрҙе уңышлы алып барыуҙа кәләше Ғәлиәнең, балаларының хеҙмәте ифрат ҙур. Әйткәндәй, Ғәлиә урындағы “Күбәләк” балалар баҡсаһында ашнаҡсы булып эшләргә лә, иптәшенә ярҙам итергә лә, өйөндә ҙур ғаиләне бағырға ла өлгөрә.Ниғмәтуллиндар туғыҙ бала тәрбиәләй. Бөгөн был ысын ҡаһарманлыҡҡа тиң. Өлкәндәре Фирүзә БДУ-ның Сибай институтында, Вилүр – Өфө яғыулыҡ-энергетика колледжының Баймаҡ филиалында, Яҙгөл Сибай сәнғәт колледжында уҡый, Фәнүр, Фәнилә, Фаил мәктәптә белем ала. Луиза менән Фидалиә балалар баҡсаһына йөрөй. Бәләкәйҙәре Рифатҡа ун ай ғына. Ғаилә үҙҙәре һалып сыҡҡан өйҙә йәшәй, йорт-ҡура күркәмлеге менән һәр кемдең иғтибарын йәлеп итә.– Һәр башланғысымда ғаиләмдең ныҡлы ярҙамын тойоп эшләйем, – ти Фәрит Рәфҡәт улы. – Тик шул саҡта ғына ниндәйҙер һөҙөмтәгә өлгәшергә мөмкин. Киләсәктә мал һанын арттырыу, хужалыҡты киңәйтеү – төп маҡсатым. Балаларҙы эшкә еректереп үҫтерергә тырышабыҙ. Тыуған ерҙә генә уңышҡа өлгәшеп була, тик тырышлыҡ һәм дәрт кенә кәрәк.


title: “Урал батыр”ҙың дөрөҫ тәржемәһе кәрәк

maintext:
“Урал батыр” эпосының урыҫ телендәге тәржемәһендә мәғәнәүи яҡтан бихисап хаталар булыуы һәм уларҙы кисекмәҫтән төҙәтеү кәрәклеге хаҡында Мәрйәм Бураҡаева “Ватандаш” журналында (2014 йыл) һәм “Башҡортостан” гәзитендә (2011, 2016 йылдар) яҙып сыҡҡайны. Ул үтә лә мөһим мәсьәлә күтәреүгә ҡарамаҫтан, эш урынынан ҡуҙғалмауы күренә.
“Пусть Добро (Яҡшылыҡ) станет вашим конем, Человек – пусть будет имя вам!” тигән һүҙҙәрҙе генә алайыҡ. Бер генә һөйләм, ә тотош эпостың төп әһәмиәтен бер һелтәүҙә юҡҡа сығарырлыҡ ҙур хата. “Ни өсөн яҡшылыҡ ат булырға тейеш һуң?” тип баш ватасаҡтар түгелме? Ысынында иһә төп һүҙ ат түгел, ә исем ҡалдырыу тураһында. Ололар әле лә сит-ят кеше менән танышҡанда “Атың кем?”, “Кем атлы булаһың?” йә иһә “Бәпесте кем тип атанығыҙ?” тип һөйләшә. Ғөмүмән, төрки телле халыҡтар шулай өндәшә. Ғаиләлә лә атай-әсәй: “Яманатлы булма, ҡайҙа йөрөһәң дә, яҡшы атың ҡалһын”, – тип өйрәтә.
“Урал батыр” эпосының төп ҡиммәте шунда: уның башынан аҙағына тиклем һүҙ мәңгелек темалар – яҡшылыҡ менән яманлыҡ, йәшәү мәғәнәһе, ғәҙеллек, изгелек, кешелеклелек кеүек изге төшөнсәләр хаҡында бара. Был донъяла йылҡы малы атты түгел, ә фәҡәт яҡшы исемеңде йөрөтөү зарурлығы иҫкәртелә. Эпос хәҙер төрлө телдәргә әйләндерелеп донъя кимәлендә һаман да киңерәк даирәгә тарала. Гиврит, азербайжан телдәренә лә әйләндерелгән, тик уларҙа ла хата китмәһен ине. Минеңсә, авторҙар менән бәйләнешкә инеп, хаталарҙы төҙәтергә ярҙам итергә кәрәк. Юғиһә тағы ла меңәрләгән уҡыусының, эпостағы яңылыш тәржемә ителгән һүҙҙәрҙең төп асылын аңламай баш ватыуы бар.
Ҡайһы берҙә башҡорт яҙыусыларының урыҫсаға әйләндерелгән әҫәрҙәре ғәжәйеп матур, башҡортса яңғырашлы була. Мәҫәлән, Юлай Әминев Зәйнәб Биишеваның хикәйәләрен бай, һутлы телдә урыҫсаға ауҙарҙы һәм уларҙы барыбер “башҡортса” уҡыған кеүекһең, сөнки ул туған теленең бөтөн нескәлеген, һәр һүҙҙең төп асылын тәрән белеп ижад итте.
“Урал батыр” – Евразия ҡитғаһында иң боронғо рухи ҡомартҡы ғына түгел, ул башҡорт халҡының йөҙө, танытмаһы. Ундағы тәрбиәүи әһәмиәткә эйә һәр һүҙ бәҫен юғалтырға тейеш түгел. Эпос һынлы ҡиммәтле рухи мираҫты донъя телдәренә әйләндереүселәр уға илке-һалҡы ҡарарға тейеш түгел. Эпосты башҡорт халҡының танытмаһы тибеҙ икән, танытмалағы һәр мәғлүмәт, һәр һүҙ, һәр хәреф, хатта һәр һан дөрөҫ яҙылырға тейеш булған кеүек, героик эпоста ла бер ниндәй ҙә хата ебәрелмәүен хәл итергә кәрәк.