description: Сит өлкәлә көн иткән милләттәштәребеҙҙең йәшәйеше хаҡында яҡындан белгән һайын уларҙың рух ныҡлығына, милләт тип яныуҙарына һоҡланып ҡуяһың. Ҡасандыр гөрләп торған ауылдарҙың ташландыҡҡа әйл

title: Булыр илдең балаһы бер-береһенә батыр тиер

maintext: – Гүзәл, үҙегеҙ менән яҡындан таныштырып үтегеҙ әле.– Мин Өфөлә тыуып, Стәрлетамаҡта буй еткерҙем. Ошонда тәүге һөнәри белем алдым, мәҙәниәт техникумын уңышлы тамамланым. Бейеүгә һөйөүем бәләкәйҙән килә, шуға ла һөнәр һайлағанда ошо йүнәлештән китерем көн кеүек асыҡ ине. Бейеү донъяһына юл асҡан уҡытыусыларым – Стәрлетамаҡтан Сафиуллиндар ғаиләһе. Әнисә Фәрүәз ҡыҙы – биш йәшемдән, ә Рәлиф Хафиз улы техникумда бейеү серҙәренә өйрәтте. Артабан Ҡазанда күп илдәрҙә һөнәри оҫталыҡ дәрестәре биргән Нинель Дауыт ҡыҙы Юлтыева етәкселегендә шөғөлләнеү бәхете яҙҙы.Ҡазан мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлағандан һуң Башҡортостан филармонияһында эшләнем, артабан “Нур” татар драма театрында балетмейстер булдым. Уңыш яулаған яңы проекттарға үҙемдең өлөшөмдө индереү теләген тормошҡа ашырыу ниәтендә Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһына уҡырға индем.– Ә Швейцарияға нисек барып сыҡтығыҙ?– Эшләү дәүеремдә төрлө фестивалдәрҙә ҡатнаштыҡ. Бер рәттән артистарҙың, ансамблдәрҙең сит илдәргә гастролдәрен ойоштора башланым. Шундай сәфәрҙәрҙең береһендә буласаҡ тормош иптәшем менән таныштым. Ул – музыкант, Женеваның Ҙур театр оркестрында контрабас һәм виолончелдә уйнай. Уҡыуымды тамамлағас өйләнештек, мин уның янына күстем.– Сит илгә өйрәнеп китеүе ауыр булдымы?– Әлбиттә, еңелдән түгел ине. Үҙ телеңдә аралашыуҙы, милли йолаларҙы, мәҙәниәтте юҡһындым. Бигерәк тә 8 Марттағы ҡотлауҙарҙы, Ҡыш бабайлы һәм Ҡарһылыулы Яңы йылды һағындым. Ғаилә бәхете хаҡына ҡырҡа үҙгәреш алған яҙмышыңды ҡабул итәһең инде. Иремдең дә, үҙемдең дә сәнғәт кешеләре булыуыбыҙ ярҙам итте. Иң тәүҙә яҡташтарымды эҙләргә тотондом. Беренсе көндән үк үҙемдең башҡорт икәнемде йәшермәнем. Һәр ерҙә үҙем менән: “Мин – башҡорт, милли бейеүҙәрҙе башҡарам”, – тип таныштырҙым. Яңғыҙ бейеү программаһынан торған концерттар ойошторҙом. Ошоларҙан һуң ”Мин дә Башҡортостандан” тип килеп таныша башланылар. Яҡташтарымдың сит ерҙә лә һынатмауына ҡыуанам. Беҙ күп түгелбеҙ, әммә көслө, тәрбиәле, ихтирамлы белгестәрбеҙ. Берҙәмлектә – көс, тигән бит ата-бабаларыбыҙ ҙа.– Ҡайһы бер ерҙә ситтән килгәндәрҙе үҙ итеп бармайҙар. Ә һеҙ Швейцарияла үҙ урынығыҙҙы тапҡанһығыҙ...– Интернет аша Цюрихта “Матрешка” рус теле һәм мәҙәниәте мәктәбе барлығын белдем. Иң тәүге хеҙмәтемде – Женевала ошо мәктәптең филиалын асыу тәҡдимемде хуплағастар, мин унда дәрестәр бирә башланым. Мәктәпкә килгәндә, тәүҙә таныштарым үҙҙәренең балаларын килтерҙе. Бында төрлө милләт вәкилдәре йәшәүен иҫәпкә алып, классиканы ғына түгел, ә Рәсәйҙә йәшәгән барлыҡ халыҡтарҙың бейеүҙәрен өйрәтергә тырышам. Хәҙер инде үҙемдең бейеү коллективым бар. Фестивалдәрҙә ҡатнашабыҙ. “Нуриев кеүек бейейбеҙ” исемле бейеү мәктәбенә нигеҙ һалдым. Уның программаһы бай, һәм һөҙөмтәләр ҙә күренә.Беҙҙе ҡалала ойошторолған һәр төрлө сараларға, халыҡ-ара конкурстарға саҡыралар. Францияла уҙған “Аркаданс” бәйгеһендә беҙҙең башҡорт бейеүе өсөнсө урынды яуланы – француздар өсөн ысын асыш булдыҡ. Тап ошо бейеүҙәр ярҙамында Швейцария халҡы Башҡортостан менән ҡыҙыҡһына, республика хаҡында мәғлүмәт туплай. Әлеге мәлдә урындағы халыҡ та, рустар ҙа балаларын бейеүгә ихлас йөрөтә.Беренсе тапҡыр һабантуй байрамын ойошторҙом. Ул хәҙер матур йолаға әйләнде. Шулай уҡ Яңы йылдың атрибуты булған шыршы байрамына ла үҙем башланғыс һалдым. Был байрам ваҡытында Женеваның төрлө урындарында халыҡ күңел асыу сараларының бер нисә төрө ҡушыла. XVIII-XIX быуаттағы бейеүҙәрҙе тергеҙеү маҡсатында бал үткәреүемде рус ассоциациялары ла күтәреп алды.– Ғөмүмән, ситтә йәшәһәгеҙ ҙә, күңелегеҙ менән беҙҙең кеше булып ҡалғанһығыҙ...– Әлбиттә! Рәсәй кешеһе, башҡорт ҡыҙы булыуым менән һәр саҡ ғорурланам. Тыуған яғыма ҡайтыу минең өсөн оло байрамға тиң. Сит илдә йәшәһәм дә, күңелем менән Башҡортостандамын. Үҙем эшләп киткәнгә күрә, бындағы артистарға ҡарашты беләм. Коллегаларымдың тормошон үҙгәртергә, уларҙың эш шарттарын яҡшыртырға теләр инем. Яҡташтар ассоциацияһы етәксеһе булараҡ, мине даими рәүештә ҙур сараларға саҡыралар. Ике тапҡыр Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында делегат булдым. Париж ҡалаһына Башҡортостандың ЮНЕСКО-ла үткән презентацияһына барҙым. Ғөмүмән, республикаға ҡағылышлы ваҡиғаларҙан артта ҡалмаҫҡа, Ватаныма һәр саҡ файҙалы кеше булып ҡалырға тырышам.– Башҡортостанды “икенсе Швейцария” тип йөрөтөүҙәре дөрөҫлөккә тап киләме?– Ундағы Альп тауҙары, ысынлап та, Башҡортостанды хәтерләтә, тик беҙҙәгенән айырмалы рәүештә, түбәһендә мәңге иремәҫ боҙҙар ята. Тәбиғәте иҫ китмәле матур. Шулай ҙа бер кем дә Швейцарияны Башҡортостанға тиңләмәй, сөнки, әйтеүемсә, беҙҙең республика хаҡында белмәйҙәр. Ә Урал тауҙары күптәргә таныш. Шуға ла мин “SWISS-URAL” исемле яҡташтар йәмғиәте ойоштороп ебәрҙем. Бында беҙ йыйылышып туған башҡорт, татар телдәрендә аралашабыҙ, бер-беребеҙгә ярҙам күрһәтеүҙе хәл итәбеҙ. Милли ризыҡтарыбыҙҙы әҙерләп, табын ҡорабыҙ.– Гүзәл Мәҡсүт ҡыҙы, сит илдә оҙаҡ ҡына йәшәгәс, ике илде сағыштыра алаһығыҙ инде...– Башҡорттар кеүек, Швейцария халҡы ла ябай, ихлас һәм ҡунаҡсыл. Улар – бик тәртипле халыҡ. Тап ошо һыҙат илгә туристарҙы йәлеп итә лә. Бәләкәй генә дәүләт. Мәҙәниәткә етди ҡарайҙар. Ниндәйҙер сара үткәрергә уйлайһың икән, ике йыл алдан планға индереп ҡуйыуҙы талап итәләр. Йыш ҡына фольклор фестивалдәре үткәрелә. Тик уларҙа Башҡортостандан ғына түгел, хатта Рәсәйҙән бер кемдең дә ҡатнашҡаны юҡ.Урындағы халыҡ яңылыҡтарҙы Интернет аша ала. Европалар сәйәхәткә йөрөргә, төрлө илдәрҙе күреп, ундағы мөхит, йәшәү рәүеше менән танышырға ярата. Һәр ҡайһыһының өйөндә, ғәҙәттә, ошо сәйәхәттән алып ҡайтҡан күргәҙмәһе урын алған. Шулай уҡ экзотик байрамдар, сит милләттәрҙең йыр-бейеүҙәре менән ҡыҙыҡһынғандар ҙа бар. Шулай ҙа Европа туристары бары тик яҡшы хеҙмәтләндереү булған урындарға өҫтөнлөк бирә.Швейцариялағы “Ҡунаҡхана сервисы мәктәбе”ндә белем алыр өсөн Ер шарының төрлө төбәктәренән киләләр. Уҡыу йорттарында белем биреү кимәле бик юғары. Швейцарияла һәр кешегә, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарайҙар. Унда берҙәмлек көслө, профсоюздар яҡшы эшләй. Берәй хеҙмәткәрҙе эштән сығарһалар йә уға тейешле эш хаҡы түләнмәһә, коллективы был хәлгә битараф ҡалмаясаҡ. Шунда уҡ йыйылыш үткәрелә, бөтә органдарға ризаһыҙлыҡ белдереү ебәрелә һәм билдәләгән шарттарҙы үтәүҙе талап итәләр, сөнки бөгөн хеҙмәттәшенә килгән бәләнең икенсе юлы уға ла ҡағылыуы ихтималын яҡшы аңлайҙар.Швейцарияла һәр кем үҙенең киләсәге өсөн тыныс. Ҡатын-ҡыҙ бер ниндәй хафаһыҙ декрет ялына китә ала, ул дүрт ай ғына дауам итә. Артабан сабыйын тәжрибәле педагогтар тәрбиәһенә тапшыра. Балаларға бында ихтирамлы, яуаплы ҡараш. Бөтә нәмә уйланылған, яйға һалынған, кешегә уңайлыҡтар булдырыу өсөн яраҡлаштырылған. Теләһә ҡайһы йәштә бушлай юғары белем алырға мөмкин. Психологик ярҙам хеҙмәте үҫешкән. Бәләгә тарыған һәр кем ярҙамға өмөт итә ала.– Тыуған яҡҡа ҡарата юҡһыныуығыҙҙы нисек баҫаһығыҙ?– Башҡортостанға йылына ике тапҡыр ҡайтам, йәйге каникулды балалар менән тыуған яғымда үткәрәм. Туғандар, дуҫтар менән заман технологиялары ярҙамында бәйләнеш тотам. Женевала күп осраҡта французса аралашырға тура килһә, Башҡортостанда туған телемдә һөйләшеп туя алмайым. Бала сағым Архангел районында үтте, һәр йәй Тирәклелә өләсәйемдә йәшәнем. Уның нигеҙен һаҡлап, ауылда әсәйемә йорт һалдыҡ. Әлеге мәлдә бөтә ғаиләбеҙ менән ошонда йыйылабыҙ.– Ғаиләгеҙ, балаларығыҙ менән дә таныштырһағыҙ...– Әсәйем Таңсулпан Ҡасим ҡыҙы сығышы менән Тирәкле ауылыныҡы, бик абруйлы балалар табибы. Әлеге мәлдә хаҡлы ялда булһа ла, ауылдың мәҙәни тормошонда ҡайнап йәшәй, “Йәнгүзәл” фольклор төркөмөнөң әүҙем ағзаһы. Һеңлем Зәлиә Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта. Һәләтле рәссам. Тормош иптәшем Даниэль менән өс бала тәрбиәләйбеҙ. Оло улыбыҙ Морат-Даниэлгә – 14, ҡыҙыбыҙ Лилиә-Йәсминәгә – 10, кесе Эммануэль-Дмитрийға 3 йәш. Бейеүҙән тыш, балаларыбыҙҙың үҙ шөғөлдәре бар. Моратыбыҙ – теннис, Лилиә ат спорты менән шөғөлләнә, ул был төр буйынса Швейцарияла иң йәш чемпион һанала.Ғөмүмән, беҙҙең ғаиләлә барыһы ла бейергә ярата. Бар ғүмерен балалар уҡытыуға бағышлаған Ғәйниямал өләсәйем дә заманында һәүәҫкәр бейеүсе булған.– Ял көндәрегеҙҙе нисек үткәрәһегеҙ?– Айырып әйтерлек йолаларыбыҙ юҡ. Үҙебеҙсә Яңы йылды, 8 Мартты билдәләйбеҙ, ғаиләм менән Башҡортостанға ҡайтып, ошо йортобоҙҙа ял итәбеҙ, милли аш-һыу, айырыуса туҡмаслы аш әҙерләп ашарға яратабыҙ.Февралдә тауҙан шыуыу өсөн махсус бер аҙна ял бирелә. Ошо ваҡытта бөтә Швейцария халҡы саңғыға баҫа. Ил кимәлендәге был йоланан беҙҙең ғаилә лә ситтә ҡалмай.– Мауыҡтырғыс әңгәмә өсөн рәхмәт, Гүзәл Мәҡсүт ҡыҙы. Күңелегеҙ менән тыуған илегеҙгә тоғро ҡалыуығыҙға һоҡланабыҙ.Булыр илдең балаһы бер-береһенә – батыр, бөлөр илдең балаһы бер-береһенә бахыр тиер, тигәндәй, юҡ, бахыр түгел, батыр ҙа, матур ҙа, дәртле лә, сәмле лә, ғәмле лә, рухлы ла әле сит ерҙә йәшәгән милләттәштәребеҙ. Иң мөһиме – күңелдәрендә башҡорт рухы һүнмәгән, уның ялҡынында яныусылар бар, балҡытыусылары етерлек.


description: Дәүләт Думаһындағы “Берҙәм Рәсәй” фракцияһы ағзалары эске регламентҡа үҙгәреш индертеп, депутаттарға үҙ-ара ышаныс нигеҙендә тауыш биреүҙе тыймаҡсы. Юғиһә, билдәле бер сәйәсмәндең һүҙҙәре ме

title: Депутат, һинең тауышың мөһим!

maintext: Эйе, әлегә Дума депутаттарына, әгәр ниндәйҙер етди сәбәп арҡаһында сараға бара алмаһа, фракция буйынса коллегаһының тауыш биреүен һорарға рөхсәт ителә. Әлбиттә, гел улай ҡыланырға ла ярамай – “Ғәҙел Рәсәй” фракцияһы ағзаһы Илья Пономарев һымаҡ ултырыштарға йөрөмәгән өсөн мандатын тартып алыуҙары ихтимал. Быйыл яҙ ҡабул ителгән ҡанунға ярашлы, 30 тапҡыр эшкә килмәгән хәлдә депутатҡа парламентта биләгән урыны менән хушлашыу янай.– Һәр кем үҙе өсөн генә тауыш бирергә тейеш, – ти башланғысты күтәреп сығыусыларҙың береһе, түбәнге палата спикеры урынбаҫары Сергей Неверов. – Халыҡ бит мәнфәғәттәрен юғары кимәлдә яҡлау хоҡуғын аныҡ кешеләргә ышанып тапшырған. Смоленск халҡы, мәҫәлән, Новосибирск өлкәһе вәкилдәрен һайламаған. Депутаттарҙың барыһы ла ултырыштарҙа ҡабул ителгән ҡарарҙар өсөн шәхсән яуаплылыҡ тойорға бурыслы.Проект авторҙары эске регламенттың, ниһайәт, үҙгәртелеп, бүтәнсә Дәүләт Думаһындағы пленар ултырыштар мәлендә залда буш урындар күплеген күреүҙән күңел ҡырылмаҫына иҫәп тота. Закон сығарыуҙа депутаттарҙың дәррәү ҡатнашыуы – ҡануниәттең ғәҙеллеге күрһәткесе бит. “Берҙәм Рәсәй” ағзалары әйтеүенсә, бындай тәртип төбәк парламенттарының байтағында булдырылған да инде.Әйткәндәй, Дәүләт Думаһының яңы рәйесе Вячеслав Володин әлеге вазифаһын ҡабул иткәс тә журналистар менән әңгәмә барышында ултырыштарға йөрөмәгән депутаттарға ҡаршы көрәшәсәген белдергәйне. Закондар сығарыу палатаһы быйылғы көҙҙән икенсе төрлө эш графигына күсте, был, спикерҙың уйлауынса, һәлкәүлекте кәметеү йәһәтенән ыңғай һөҙөмтә бирергә тейеш. Атап әйткәндә, Дума депутаттары хәҙер ай һайын ике түгел, ә өс аҙнала йыйылыша, тик ете көнгә өс ултырыш урынына икешәр үтә. Яңы тәртип халыҡ вәкилдәренә закон проекттарын профилле комитеттарҙа ентеклерәк тикшереү мөмкинлеген тыуҙырасаҡ. Айҙың дүртенсе аҙнаһында иһә депутаттар һайлаусылары менән иркенләп аралаша ала.

fasttext_language: ba


description: Кеше 30 – 40 йәшендә эш урынын алмаштырыу, йәшәү мөхитен үҙгәртеү тураһында уйлана башлаусан. Был йыш ҡына һайлаған һөнәреңдән ҡәнәғәтлек тоймауға бәйле. Бөтөн нәмәне лә аҡса менән үлсәп бул

title: “Эш эҙләйем. Аҡсаһы мөһим түгел”

maintext: Эшмәкәрлек өлкәһен үҙгәртеүҙең бер нисә төрө бар. Көн дә бер үк нәмә менән шөғөлләнгән юрист, бухгалтер һымаҡ һөнәр эйәләре, мәҫәлән, күп осраҡта ижади мөхиткә тартыла һәм дизайнер, флорист, фотограф, кондитер, тимерсе йәки балта оҫтаһы булып китә. Мауығыуыңды төп кәсебеңә әйләндереү өсөн махсус уҡыу курсы үтеү йәки кемдеңдер тәжрибәһен уртаҡлашыу хәйерле. Тағы бер йүнәлеш – Интернет аша эшләүгә күсеү. Был осраҡта шул уҡ һөнәреңдә ҡалырға, тик заманса технологиялар ярҙамында уның яңы кимәленә сығырға мөмкин. Ҡайҙалыр өҫтәмә белем алыу һис тә зыян итмәҫ.Һөнәр алмаштырыусыларҙың ниндәй аҙымға әҙер икәнен йәшенә ҡарап та тоҫмалларға була. Мәҫәлән, 30 йәшлектәр йыш ҡына, алда ғүмер бар әле, тип эшмәкәрлек йүнәлешен тамырынан үҙгәртеү маҡсатында юғары уҡыу йортона инергә лә, сит тарафтарға күсенергә лә тәүәккәлләй. Өлкәнерәктәр иһә туплаған тәжрибәһенән, таныш мөхиттән, хеҙмәттәштәре менән бәйләнештән баш тартырға ашыҡмай һәм саҡ ҡына бүтәнсәрәк ҡарар ҡыла: йә тулы булмаған ставкаға элекке урынында ла ҡалып, белеме буйынса дәрестәр, консультациялар бирергә тотона, йә ирекле эшләү өсөн ошо йүнәлештә бизнес аса. Әлбиттә, уларҙы вуз тупһаһын тапарға күндереүе ҡыйын, сөнки, беренсенән, илебеҙҙә хәҙер тәүге юғары белемде генә бушлай алырға мөмкин, икенсенән, пенсия йәшенә яҡынлашҡанда диплом хаҡына ифрат ҡәҙерле йылдарҙы ҡорбан итергә тура киләсәк, өсөнсөнән, ваҡыт уҙыу менән кешенең хәтере насарая, дүртенсенән, ғаиләлеләрҙең көнкүреш мәшәҡәттәре былай ҙа баштан ашҡан.Иң ҡулай һәм сағыштырмаса арзан ысул – курстар. Уларҙың ҡайһы берҙәренә эштән һуң, ял көндәрендә генә лә йөрөргә була, Интернет аша уҡыу мөмкинлеге лә тәҡдим ителә. “Работа.ру” порталы асыҡлауынса, кондитер йәки ашнаҡсы булырға теләгәндәргә, мәҫәлән, ресторан кухняһында оҫталарҙан бер нисә дәрес алыу 5-6 мең һумға төшә. Шул уҡ йүнәлештә аҙналыҡ курс 10 – 15 мең һум торһа, ике-һигеҙ айлыҡ программа 20-нән 95 мең һумғаса баһалана икән. Кейем тегергә өйрәтеү буйынса ла хаҡтар шул сама: салбар, пинжәк, пальто бесеү серҙәрен белер өсөн ике-дүрт дәрестә булған хәлдә 10 – 15 мең һум түләйһең. Тулыраҡ программалар ҙа ҡыйбат түгел: 9 – 12 мең. Әйткәндәй, бер нисә әйбер тегеп һатҡас та ул аҡсаң кире ҡайтасаҡ.Хеҙмәт баҙарын анализлау һөҙөмтәләре күрһәтеүенсә, әле интерьер дизайны буйынса белгестәргә ихтыяж ҙур. Уларҙың иң аҙ тәжрибәлеләре лә бинаның квадрат метры өсөн 500 һум ала, ти. Шул уҡ хеҙмәтте оҫтарған кеше башҡарһа – берәр, даны сыҡҡан дизайнерға мөрәжәғәт иткән осраҡта өсәр мең һумдан түләргә тура килә. Әммә был һөнәргә уҡыу курстары осһоҙ түгел: айына 15 мең һум булһа ла, ҡыҫҡа программалар юҡ, иң аҙы – йылға яҡын. Интерьерҙы 3D форматында күрһәтә белмәгәндәргә заказ табыуы ауыр, ә уныһына өйрәнеү өҫтәмә рәүештә 30 – 40 мең һумды сығарып һалыуҙы талап итә. Әлбиттә, йәш белгескә әлеге аҡсаны ҡайтарырға тәүге фатирҙың дизайны өсөн алған хаҡ та етәсәк.Интернеттағы һөнәрҙәр буйынса ситтән тороп белем алыусылар ҙа күп хәҙер. Социаль селтәрҙәр администраторы булырға теләгәндәр һәр сайт өсөн 7 – 15 мең һум түләһә, ошо өлкәлә дизайн яһарға өйрәнеү кәмендә 6 мең һумға төшә. “Инстаграм”дағы аккаунттарҙы алға ебәреү серҙәрен беләм тиһәң дә, хаҡ 6 мең һумдан башлана. Сығымдар тиҙ үк аҡлана, сөнки был өлкәләге белгестәрҙең уртаса килеме айына 30 мең һум тирәһе тәшкил итә. Уҡыуҙы ла, эште лә Интернетҡа тоташтырылған өйҙәге компьютер аша алып барып булғас, әлеге мөмкинлекте декрет ялында ултырған ҡатындар бик әүҙем файҙалана.Кеше яңы һөнәрҙе бушлай ҙа үҙләштерә ала. Был йәһәттән мәшғүллек үҙәге ярҙамға килер. Унда барып, ниндәй курстар барлығын белешеп ҡарарға кәрәк. Ғәҙәттә, тегенсе, ашнаҡсы, маникюр һәм педикюр яһау оҫтаһы, визажист, сәс алыусы, флорист һымаҡ хеҙмәт баҙарында ихтыяж ҙур булған һөнәр эйәләрен әҙерләйҙәр. Тик был осраҡта мәшғүллек үҙәгендә эшһеҙ булараҡ теркәлеү мотлаҡ, сөнки ҡайҙалыр хеҙмәт иткәндәргә дәүләт иҫәбенә уҡып сығыу хоҡуғы тәтемәй.Түләүһеҙ курстарҙың йәнә бер уңайһыҙ яғы – кешене юғары квалификациялы белгес итеү маҡсаты ҡуйылмауы. Унда бешеренеүселәрҙе ресторан йәки заманса кафе түгел, ә ябай ашхана өсөн әҙерләйҙәр, кейем тегеүселәрҙе лә үҙ брендын булдырырлыҡ оҫта кимәленә еткермәйҙәр. Ә бына аҡсаға ҡоролған уҡытыу эшмәкәрлеге нәҡ юғары сифатты күҙ уңында тота. Түләүле курстарҙа яңы технологиялар һәм материалдар, бизнес ойоштороу серҙәре тураһында бик күп мәғлүмәт тупларға мөмкин, тимәк, аҙаҡ үҙ кәсебеңде асып, эшләй башлағанда хаталарың, икеләнеүҙәрең аҙыраҡ буласаҡ.


description: Аҡылыңдан хатта яҙырлыҡ бит, Ҡарап торһаң донъя йәменә: Һары толомдары ишелеп төшкән Ҡайындарҙың ап-аҡ тәненә. Аҡылыңдан хатта яҙырлыҡ бит, Ҡарап торһаң донъя йәменә: Һары толомдары ишелеп т

title: Аҡылыңдан хатта яҙырлыҡ бит, ҡарап торһаң донъя йәменә...


description: Тиҙҙән магазиндарҙа сифат тамғаһы менән билдәләнгән тауарҙар пәйҙә буласаҡ. Әгәр элек теге йәки был аҙыҡ хаҡында бары сайттан, матбуғат сараларынан ғына белһәк, хәҙер уның этикеткаһындағы я

title: “Был аҙыҡ сифатлымы?”

maintext: “Рәсәй сифат системаһы”на былтыр Хөкүмәт ҡарары менән кәштәләрҙәге ризыҡтарҙы тикшереү һәм иң яҡшыларына сифат тамғаһы биреү хаҡында бурыс йөкмәтелгәйне. Был эш башланды ла инде. Хәҙер “Роскачество” продукция төрҙәрен энә күҙәүенән үткәрә, етештереүселәргә бушлай сертификат биреү юлдары ҡарала.Бер йыл эсендә ойошма аҙыҡ һәм еңел сәнәғәт тармағындағы меңдән ашыу тауарҙы тикшергән һәм уларҙың ни бары 45-е генә “Сифат тамғаһы” алған. Улар – он, макарон, кетчуп, майонез, көнбағыш майы, ыуылдырыҡ, маринадланған ҡыяр, майлы сельдь, газлы һыу, йомортҡа... Ҡаптарға был билдәне беркетеп, етештереүселәргә тауар сығарыуҙы яйға һалыу өсөн бер ни ҡәҙәр ваҡыт талап ителһә лә, хәҙер бөтәһе лә әҙер.Тәүге билдә Белгородтың көнбағыш майында һәм майонезда, шулай уҡ Мурманск өлкәһе етештереүселәренең ҡыҙыл ыуылдырығында пәйҙә буласаҡ.Бөгөн халыҡтың майонез, кетчуп кеүек тәмләткестәрҙе йыш ҡулланыуы мәғлүм. Салат әҙерләгәндә, аш ашағанда ла бәғзе берәүҙәр ошо ризыҡһыҙ табынға ултырмай. “Сифат тамғаһы”н алған майонез тулыһынса тәбиғи аҙыҡтарҙан әҙерләнгән, дөйөм әселеге түбән, ҡуйы. Ҡабул ителгән стандарт яһалма ҡушылмалар өҫтәүҙе тыя.Халыҡ араһында “бындай тамғаға лайыҡ булған продукция ҡыйбатыраҡ булырмы икән?” тигән шөбһә урынһыҙ. Белгестәр, аҙыҡтың хаҡы артырға тейеш түгел, ти, сөнки донъя тәжрибәһе сифатлы тауарҙы кешенең күпләп алыуын һәм шул арҡала етештереүсе ойошманың килем алыу форсаты ҙурыраҡ булыуын күрһәтә.Октябрҙә “Сифат тамғаһы” ҡуйылған продукция эре сауҙа нөктәләрендә үҙ урынын аласаҡ. “Роскачество” артабан был йүнәлештә эшләү өсөн 15 миллион һумға ҡәҙәр аҡса тотонасағын күҙаллай. Проектты тормошҡа ашырыу сауҙа селтәрҙәренә үҙебеҙҙә етештерелгән сифатлы тауарҙарҙы һатыу күләмен арттырыу мөмкинлеген бирер, тип көтөлә.


description: Билдәле дәүләт эшмәкәре, журналист Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙин был донъяла ни бары 28 йыл йәшәй. Әммә ошо ҡыҫҡа ғына ғүмерендә үҙ исемен ил тарихына яҙып ҡалдыра ул. Шәһит Хоҙайбирҙин Башҡор

title: ИСЕМЕ БАШҠОРТОСТАН ТАРИХЫНА ЯҘЫЛҒАН

maintext:
Динар БАЙЕГЕТОВ,
Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге йорт-музей директоры.
Шәһит Хоҙайбирҙин Бесәнсе ауылында (хәҙерге Күгәрсен районының Хоҙайбирҙин ауылы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауылдарындағы рус-башҡорт мәктәбендә белем ала. Ун бер йәшендә етем ҡалып, уҡыуын ҡалдырырға һәм ауыл байҙарына ялланып көн күрергә тура килә уға. 1909 йылда Шәһит Ырымбур ҡалаһының “Хөсәйениә” мәҙрәсәһенә уҡырға инә, батраклыҡҡа ялланып, үҙ көнөн үҙе күреп йәшәй. Шәһит башҡа һабаҡташтарынан белем алыуға тырышлығы һәм зирәклеге менән айырылып тора. Әммә мәҙрәсә тәртибенә ҡаршы забастовкаларҙа hәм гәзиттәр яҙыуҙа ҡатнашҡаны өсөн уны уҡыуынан ҡыуалар.Беренсе донъя һуғышы башланғас, егет әрме сафына алына һәм, Ырымбур ҡалаһындағы ҡыҫҡа ваҡытлы уҡыу курстарын тамамлап, рота фельдшеры вазифаһында фронтҡа китә. 1916 йылда Австрия фронтында яраланып, Өфө госпиталенә ҡайтарыла. Февраль революцияһын ул Өфө ҡалаһында 144-се запас уҡсы полкы составында ҡаршылай. Революциянан һуң Шәһит Хоҙайбирҙиндың тормошонда яңы осор башлана. Ул илдәге һалдаттар хәрәкәтенә ҡушыла, империалистик һуғышты туҡтатып, хөкүмәтте һалдат һәм эшсе-крәҫтиән депутаттары Советына биреү өсөн агитациялар алып бара. Яҡшы ораторҙың һәм үткер ҡәләмле яҙыусының гәзит-журналдарҙағы мәҡәләләре һалдат һәм эшселәр араһында тиҙ тарала һәм ыңғай ҡабул ителә. 1917 йылдың майында Өфө Мосолман хәрби советы ойошторола, Шәһит Хоҙайбирҙин ошо советтың башҡарма комитеты һәм президиумы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Ошонан һуң ул мәҙәни-ағартыу булеге етәксеһе, китапхана эштәре буйынса комиссияла эшләй, “Һалдат теләге” гәзитен ойоштороуҙа ҡатнаша.1917 йылдың 29 октябрендә Хоҙайбирҙин етәкселегендәге Өфө Мосолман хәрби советы ултырышында мосолман ойошмаһының Октябрь революцияһын һәм Рәсәйҙә хөкүмәттең Советтарға күсеүен хуплау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Ноябрҙә Хоҙайбирҙин Эшсе, крәҫтиән һәм һалдат депутаттары советының III Өфө губерна съезында делегат булып ҡатнаша, Советтарҙың Өфө губерна башҡарма комитетының һәм комитет ойошторған революцион трибуналдың ағзаһы итеп һайлана. Шул уҡ ваҡытта Шәһит Хоҙайбирҙин башҡорт эштәрен башҡарыу комиссариаты рәйесе урынбаҫары, 1918 йылдың башынан Өфө губернаһының Милли эштәр буйынса комиссары урынбаҫары вазифаларын башҡара. Уға бөтә губерна кимәлендә дәүләт эштәрен алып барыу, халыҡты ойоштороу, төрлө көнүҙәк проблемаларҙы хәл итеү бурысы йөкмәтелә. Матбуғатта баҫылған мәҡәләләре аша үткер һүҙле етәксе халыҡҡа илдә барған сәйәси һәм ижтимағи ваҡиғаларҙы асыҡ аңлата.1918 йылдың мартында ул һул яҡ эсерҙар партияһынан сығып, коммунистар партияһына керә. Ошонан һуң Шәһит Хоҙайбирҙин Өфө губревкомының мосолман бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Граждандар һуғышы башланғас, Өфөгә Юғары хәрби инспекция килә һәм аҡ чехтарға ҡаршы көрәш өсөн ҡыҙыл отрядтар ойоштора башлай. Шәһит Хоҙайбирҙин Юғары хәрби инспекция эшендә ҡатнаша – мосолмандарҙан торған отряд төҙөй һәм уның командиры итеп тәғәйенләнә. Бөгөлмә һәм Сарапул янындағы бәрелештәрҙә ҡаты яраланып, Пермь, Мәскәү ҡалаларында дауалана һәм ошонан һуң бер аҙ Мәскәүҙә Үҙәк татар-башҡорт комиссариатында эшләй.Ошонан һуң Шәһит Хоҙайбирҙинды Урал-Волга фронтына ебәрәләр. Бында ул 5-се армияның сәйәси бүлегендә хеҙмәт итә, “Ҡыҙыл яу” хәрби гәзитендә эшләй. Колчак армияһы сафында булған башҡорт ғәскәрҙәре 1919 йылдың февралендә Ҡыҙыл армия яғына сыға. Шәһит Хоҙайбирҙин – 2-се башҡорт кавалерия полкы сәйәси комиссары, уға башҡорт ғәскәрҙәре араһында сәйәси-ағартыу эштәре алып барыуҙы йөкмәтәләр. Өфөнө аҡтарҙан азат итеү операцияһы ваҡытында Көнсығыш фронт командованиеһы уны В. Чапаев етәкселегендәге 25-се дивизияға Башвоенкоматтан вәкил итеп ебәрә. Аҙаҡ Хоҙайбирҙин Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсерелә һәм Хәрби оборона советы ағзаһы итеп алына. 1919 йылдың 9 июнендә Өфө ҡалаһын аҡтарҙан азат иткәндән һуң Ваҡытлы Өфө губерна революцион комитеты төҙөлә һәм Хоҙайбирҙинды ошо эшкә йәлеп итәләр. Ул “25-се дивизияның сәйәси шөғбәһе хәбәрҙәре”, “Ҡыҙыл юл” гәзиттәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. 5-се армия сафында башта полк, аҙаҡ дивизияның сәйәси комиссары вазифаһында Колчак армияһын эҙәрлекләп, Петропавловск ҡалаһына барып етә. Ошонан һуң 23 йәшлек Шәһит Хоҙайбирҙин дивизия командиры итеп тәғәйенләнә.1919 йылдың аҙағында, Башревком юллауы буйынса, Бәләкәй Башҡортостанға ҡайтарыла. Бәләкәй Башҡортостан – 1917 йылда III Бөтә Башҡорт ҡоролтайы тарафынан иғлан ителгән автономиялы территория. Билдәле булыуынса, Бәләкәй Башҡортостанға Ә.-З. Вәлидов, Ш. Манатов, А. Йәғәфәров, Ғ. Ҡарамышев, М. Ҡулаев, Ш. Бабич һәм башҡа шәхестәр нигеҙ һалған. Автономиялы территория хәҙерге Башҡортостандың көнсығыш, Силәбе, Свердловск өлкәләренең көнбайыш, Ырымбур өлкәһенең көньяҡ өлөштәрен – күпселек башҡорт халҡы йәшәгән райондарын үҙ эсенә ала.1917 – 1919 йылдарҙа большевиктар Башҡортостан Милли автономияһын таныуҙан баш тарта. 1919 йылдың мартында Үҙәк Совет хөкүмәте менән килешеү нигеҙендә Бәләкәй Башҡортостан Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаhы тип иғлан ителә.Башҡортостанға ҡайтыу менән Шәһит Хоҙайбирҙинды Бөрйән-Түңгәүер кантонына ебәрәләр. Бында ул бер юлы кантон рәйесе, РКП(б)-ның кантон комитеты рәйесе, кантондың аҙыҡ комиссары вазифаларын башҡара. 20-се йылдарҙа Бөрйән-Түңгәүер һәм уға сиктәш кантондарҙа көсөргәнешле ваҡыт: аслыҡ, репрессиялар осоро була. Капкаев, Поленов кеүек коммунистарҙың баш-баштаҡлығы урындағы халыҡ араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. БашЦИК исеменән йөрөгән ҡыҙыл отряд командиры Поленов кантон етәкселәренән, хөкүмәт ағзаларынан үҙен өҫтөн ҡуйып бойороҡтар бирә башлай, бандитизм һәм дезертирлыҡҡа ҡаршы көрәш һылтауы менән ҡоралһыҙ халыҡты язалай. Башҡорт ауылдарын талау башлана, бер төркөм кантон хеҙмәткәрҙәрен Баймаҡ төрмәһенә килтереп аталар. Был ваҡиғалар Урал аръяғында баш күтәреүселәр хәрәкәте тоҡаныуына сәбәп була – Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы башлана. Шәһит Хоҙайбирҙинға үҙе кеүек коммунистарҙың урындағы халыҡты язалауҙарын күреү ауыр була. Ул кантон йыйылышында Поленовты ҡулға алырға тәҡдим итә, ләкин коллегалары араһында яҡлау тапмай. Хоҙайбирҙиндың кантондағы ваҡиғаларҙы БашЦИК-ка еткереү маҡсатында Стәрлетамаҡҡа барыу ниәте лә килеп сыҡмай. Поленов быны алдан һиҙеп, Темәстән сығырға тыя, ҡулына мылтыҡ тоттороп күпер һаҡларға бойороҡ бирә. Ҡасандыр дивизия командиры булған кантон башлығы Шәһит Хоҙайбирҙин ябай һалдатҡа әйләнә. Бер нисә айҙан кантондағы ваҡиғалар тураһындағы хәбәр баш ҡалаға барып етә, һәм Стәрлетамаҡтан Үҙәк Башҡарма комитеты ойошторған комиссия килеп төшә. Комиссия идаралағы эштәр һәм хәрәкәт менән танышып, килешеү юлын тәҡдим итә. Урындағы ихтилал туҡтатыла һәм кантонда тыныслыҡ урынлаштырыла. Поленов һәм уның бер нисә кешеһе ҡулға алына. Ләкин бер аҙ ваҡыт үткәс, Кананикольский, Юлыҡ, Маяҡлы һәм башҡа рус ауылдары крәҫтиәндәре Совет хөкүмәте үткәргән аҙыҡ разверсткаһына риза булмай баш күтәрә. Был хәрәкәткә ҡайһы бер башҡорт ауылдары ла ҡушыла. Хоҙайбирҙин баш күтәреүселәр хәрәкәтенең Совет хөкүмәте тарафынан ҡаты режим менән баҫтырыласағын аңлай. Халыҡты бәлә-ҡазанан аялап, ҡан ҡойошто туҡтатыу өсөн кантон рәйесе баш күтәреүселәр штабына бара һәм баш күтәреүселәргә хәрәкәттең буласаҡ һөҙөмтәләрен тыныс юл менән аңлата.1921 йылдың мартында Шәһит Хоҙайбирҙин Советтарҙың I Бөтә Башҡортостан съезында һәм РКП(б)-ның Бөтә Башҡортостан конференцияһында сығыш яһай. БашЦик президиумы, РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты президиумы ағзаһы итеп һайлана һәм Мәскәү ҡалаһында коммунистар партияһының Х съезында сығыш яһай. Съезд залынан 300 делегат Кронштадт ихтилалын баҫтырырға ебәрелә, шулар араһында Хоҙайбирҙин да була. Кронштадт ҡәлғәһенә һөжүм иткән саҡта ҡаты яралана, күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Дауаланып ҡайтҡас, уны БашЦИК рәйесе, бер үк ваҡытта “Башпомголод” етәксеһе, Башҡортостан аҙыҡ-түлек халыҡ комиссариаты ағзаһы итеп тәғәйенләйҙәр. 1921 – 1922 йылдарҙа РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе сәркәтибе, БАССР-ҙың Юғары кассацион трибуна ағзаһы булып эшләй. 1922 йылда ул ер эштәре халыҡ комиссары урынбаҫары, 1923 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Башҡорт Совет Республикаһының эске эштәр халыҡ комиссары була.Шәһит Хоҙайбирҙиндың, дәүләт һәм партия эшмәкәре булараҡ, Башҡортостанда һәм СССР-ҙа абруйы ҙур: РКП(б)-ның Бөтә Рәсәй конференцияһы, Советтарҙың Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз съездары делегаты була, 1924 йылда СССР Үҙәк Башҡарма комитеты ағзаһы, СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма комитетының Милләттәр советы ағзаһы итеп һайлана.Билдәләп үтелеүенсә, Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙин – Башҡортостан дәүләтселеген булдырыу эшен алып барған дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең береһе. Юғары вазифалар биләгән ваҡытта ул Башҡорт телен ғәмәлгә ҡуйыу комиссияһы рәйесе һәм 1922 йылда Оло Башҡортостан сиктәрен билдәләү, уны кантондарға бүлеү административ комиссияһы рәйесе булараҡ бик мөһим эштәр башҡара. 1921 йылдың 6 июнендә БашЦИК Президиумының рус теле менән берлектә башҡорт теленең БАССР-ҙың дәүләт теле тип иғлан ителгән беренсе ҡарары сығарыла. Башҡорт теленә дәүләт статусын биреү, дәүләт һәм партия ойошмаларында башҡортса эш алып барыу, тел кадрҙарын әҙерләү һәм башҡорт әҙәби телен булдырыу өсөн бөтә көсөн биреп эшләй.1924 йылда Шәһит Хоҙайбирҙиндың башланғысы менән “Башҡортостан” гәзите башҡорт телендә сыға башлай. 1922 йылдың 14 июнендә Бөтә Рәсәй башҡарма комитеты декреты нигеҙендә Бәләкәй Башҡортостан бөтөрөлөп, Оло Башҡортостан ойошторола. Оло Башҡортостан Өфө губернаһының күп ерҙәрен һәм Бәләкәй Башҡортостанды үҙ эсенә ала һәм яҡынса хәҙерге Башҡортостан республикаһының сиктәрен ҡабатлай. Яңы республиканың сиктәрен билдәгән ваҡытта күрше өлкәләр менән ер һәм файҙалы ҡаҙылмалар өсөн бәхәстәр тыуа. Оло Башҡортостан сиктәрен билдәләү административ комиссияһы рәйесе Ш.Ә. Хоҙайбирҙин республика сиктәрен һаҡлап ҡалыу өсөн тырыша, ул Башҡортостан ерҙәренә күрше өлкәләрҙең нигеҙһеҙ дәғүәләренә ҡаршы протест белдергән кешеләрҙең береһе. Шәһит Хоҙайбирҙиндың БАССР-ҙа юғары вазифалар биләгән ваҡытта һәм административ комиссияларҙа башҡарған эштәренең телебеҙҙең, халҡыбыҙҙың һәм республикабыҙҙың үҫешенә йоғонтоһо ҙур.Шәһит Әхмәт улы Хоҙайбирҙиндың ғүмере операциянан һуң, 1924 йылдың 21 декабрендә, Мәскәү клиникаһында өҙөлә. Башҡортостан хөкүмәте Өфөлә мәрхүмде һуңғы юлға оҙатыуҙы хөрмәтләп ойоштора, арҙаҡлы шәхесебеҙҙең исемен мәңгеләштереү өсөн ҡарар сығара. Шәһит Хоҙайбирҙиндың тыуған ауылына, Баймаҡ машиналар эшләү заводына, Өфө ҡалаһының Үҙәк балалар китапханаһына һәм I Башҡорт республикаhы балалар йортона уның исеме бирелде. Өфө, Стәрлетамаҡ, Туймазы, Сибай, Күмертау, Темәс һәм башҡа ауыл һәм ҡалаларҙағы урамдар Шәһит Хоҙайбирҙин исемен йөрөтә. 1981 йылда Матбуғат йорто алдында уға һәйкәл ҡуйыла, һәйкәлдәр шулай уҡ тыуған ауылында, Стәрлетамаҡ, Күмертау ҡалаларында ла бар. Өфөлә һәм Шәһит Хоҙайбирҙиндың тыуған ауылында музейҙар эшләй. 1989 йылда республиканың Журналистар союзы Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия булдырҙы, 1996 йылдан алып был премия хөкүмәт статусын алды. М. Кәрим, Р. Ниғмәти, М. Ғафури, Ғ. Рамаҙанов, Р. Алферов кеүек билдәле яҙыусылар Ш.Ә. Хоҙайбирҙинға бағышлап әҫәрҙәр яҙҙы. 1958 йылдан алып Шәһит Хоҙайбирҙиндың публицистик һәм әҙәби әҫәрҙәре тупланған китаптар сығарылды. 1996 һәм 2006 йылдарҙа уның тормошона һәм эшмәкәрлегенә арналған фильмдар төшөрөлдө.


description: Үткән аҙнала Орел ҡалаһында Рәсәй тарихында тәрән эҙ ҡалдырған батша Иван IV хөрмәтенә һәйкәл ҡуйылды. Был хәлде берәүҙәр хуплап ҡабул итһә, икенселәр яһил булараҡ даны сыҡҡан хакимдың исеме

title: Иван Васильевич аңдарҙы үҙгәртә


title: Эшләһәң дә түлә, эшләмәһәң дә...

maintext:
Иҡтисади көрсөк тигәндәре ниндәй генә һаҡсыллыҡ саралары ҡулланырға мәжбүр итмәй. Яңыраҡ Рәсәйҙең Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы эшләмәгән кешеләрҙән поликлиника һәм дауахана хеҙмәттәренән файҙаланған өсөн түләтеү тураһындағы закон проекты әҙерләй башланы.
– Ҡануниәт һәр кемдең эшләү йәки эшләмәүен ирекле тип иғлан итә, әммә эшләмәгән граждандар страховкалау иғәнәһен түләмәй, шул иҫәптән – мотлаҡ медицина страховкалауы системаһына ла, – тип аңлатма бирҙе Хөкүмәт вице-премьеры Ольга Голодец. – Ә бит улар социаль инфраструктуранан файҙаланған өсөн түләргә тейеш.
Бер ҡараһаң, ғәҙел дә кеүек: дауалау, белем биреү һәм башҡа дәүләт учреждениелары беҙ түләгән һалым һәм иғәнәләр иҫәбенә йәшәй. Кемдәрҙер бер тин дә күсермәй, ә бушлай файҙалана... Һүҙ, әлбиттә, өйҙә ултырғандар тураһында ғына түгел, ә рәсми теркәлмәй (тимәк, бер ҡайҙа ла һалым түләмәй) генә хеҙмәт итеүселәр тураһында ла бара. Статистика мәғлүмәттәренә ҡарағанда, илдә 15 миллион кеше эш хаҡын “конвертта” ғына ала. Былтыр Рәсәйҙең Пенсия фонды, мәҫәлән, 62 миллион кешенән генә иғәнә алыуға өлгәшкән, ә хеҙмәткә яраҡлылар – 75 миллиондан ашыу.
Ләкин шуныһы бар: медицина полисы алыуҙан мәхрүм итеү Рәсәй Конституцияһына ҡаршы килә! Төп Закондың 41-се статьяһында Рәсәйҙең һәр гражданының дәүләттән бушлай медицина ярҙамы алырға хоҡуҡлы булыуы тураһында яҙылған... Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығының был башланғысына ҡарата Рәсәйҙең Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ризаһыҙлығын белдерҙе лә инде. Уйлап ҡараһаң, эшләмәгән кешенең дә сәбәптәре төрлө. Шундай фекерҙәр ҙә бар: “Мин үҙемде үҙем аҫрайым – малым да байтаҡ, баҡсам да ҙур, уңышты баҙарға шәхси транспортым менән алып барам... Тимәк, мин бер ҡайҙа ла эшләмәгән булып сығам һәм бөтә урында ла түләргә тейешменме?! Ә һис кем белмәгән конторала ҡағыҙ ҡыштырҙатып ултырыусыларҙан халыҡҡа ни файҙа?” – ти бер ир уртаһы.
Бер ай самаһы элек илдең хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары Андрей Пудов хеҙмәт йәшендә булып та эшләмәгән (рәсми рәүештә, әлбиттә) кешеләрҙән “әрәмтамаҡлыҡ” өсөн һалым түләтергә тәҡдим иткәйне. Шулай итеп, ҡаҙна аҡсаһын һаҡсыл тотоноу сараларын эҙләү дауам итә...


description: Белгестәр 30 – 40 йылдан тәбиғи һыу ятҡылыҡтарында тотолған балыҡ ите, бөгөн айыу, ҡабан сусҡаһыныҡы кеүек үк, экзотик аҙыҡ булыуы ихтимал тип фаразлай. Әле донъяла диңгеҙ аҙыҡтарының 60 п

title: Бәләгә әүерелгән байлыҡ

maintext: Рәсәйҙең балыҡ тотоу буйынса федераль агентлығы мәғлүмәттәренән күренеүенсә, былтыр илдә 4,33 миллион тонна табыш алынған. Бында сөсө һыу ятҡылыҡтарының өлөшө бик аҙ – ни бары 190 мең тонна. Был дөйөм һандың биш процентын ғына тәшкил итә.Мәғлүм булыуынса, сөсө һыу балыҡтары ғәҙәти йәки диетик аҙыҡ әҙерләгәндә файҙалы һәм организмда тиҙ эшкәртелгән ризыҡ булараҡ мөһим. Мәҫәлән, ашҡаҙан-эсәк, йөрәк ауырыуҙарынан яфаланғанда, ул туҡланған аҙыҡ рационының алыштырғыһыҙ өлөшө булырға тейеш. Балыҡта шулай уҡ ҡиммәтле аминокислоталар, йәнә организм өсөн кәрәкле калий, фосфор бар. Тағы иммун системаһын һәм яман шеш ауырыуҙарын иҫкәртеүҙә ҙур әһәмиәткә эйә булған бихисап витаминдар тупланған. Әлбиттә, диңгеҙ балығынан айырмалы, унда йод, фтор, марганец, цинк кеүек элементтар юҡ тиерлек. Тағы сөсө һыу ятҡылыҡтары ярайһы уҡ бысранған, ундағы балыҡтарҙың төрлө ауырыу тыуҙырған микробтар менән зарарланыуы ихтимал.30 йыл элек СССР йылғаларында һәм күлдәрендә йыл һайын һигеҙ-ун миллион тонна балыҡ һөҙөлөп, йыллыҡ балыҡ тотоу табышының 10 процентын тәшкил итә ине. Әммә үҙгәртеп ҡороу йылдарында был тармаҡ та ныҡлы үҙгәрештәргә дусар булды. Мәҫәлән, Волгоград өлкәһендә лә эш күләме шаҡтай кәмегән. Бындағы йөҙәрләгән күл, Волга-Балтик каналы йылына бер океан траулеры бер рейдта алған балыҡты бирә ине. Өлкәлә йылына 1,2 мең тонна балыҡ тотола, йәнә браконьерҙар 400 мең тоннаны урлай. Эшсән балыҡсылар бөгөндән икеләтә, өсләтә күберәк тоторға әҙер, әммә келәттәрҙә ятҡанын ҡайҙа ҡуйырға белмәйҙәр, ҡайһылары сереп әрәм була. Бының сәбәбе ябай – эшкәртеүсе заводтар урындағы продукцияны бөтөнләй ҡабул итмәй тиерлек. “Волгоград өлкәһендә өс балыҡ заводы эшләй. Уның икәүһе тулыһынса диңгеҙ балығына күсте, өсөнсөһө лә бик аҙ күләмдә генә йылғаныҡын эшкәртә”, – ти бындағы “Рыбак” балыҡ тотоу артеле рәйесе Владимир Черепанов.Әлбиттә, һәр кем үҙенә уңайлы, аҙ аҡса түгеп, күберәк табыш алыу юлын эҙләй. Шуға ла эшкәртеүселәр, урындағы ҙур булмаған артелдәрҙән тиҙ боҙолоп барған балыҡты йыйып йөрөүгә ҡарағанда, Норвегияның туңдырылған һөмбашын күмәртәләп алыуҙы хуп күрә. Ә ябай балыҡсыларға уңышын урындағы аҡсаһыҙ халыҡҡа йәки алыпһатарҙарға бирергә тура килә. Улары ла барыһын түгел, ә иң тәмлеһен генә һайлап ала. Шуға ла Волга-Балтик каналының 90 процент табышын балыҡтың өс төрө – ҡорман, һыла, суртан тәшкил итә. Ҡормандың килограмын сей килеш 25 – 30, ә тотоуы ауырыраҡ булған һыланы 130 һумға һаталар. Алабуға, сабаҡ кеүек ваҡ-төйәкте бөтөнләй һөҙмәйҙәр тиерлек, сөнки килограмы 10 – 15 һум торған балыҡтың табышы ла шул сама ғына.Илдең барлыҡ төбәктәрендә ошондай уҡ хәл тиерлек. Совет осоро менән сағыштырғанда, йәйен, хан балығын тотоу ике-өс тапҡырға кәмегән, Европа өлөшөндә һаҙан менән һыла промыслалары – икеләтә. Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта алабалыҡ һөҙөү ҡыҫҡарған. Бында, әлбиттә, уны һатыу түгел, браконьерҙар эшмәкәрлегенең киңәйеүе лә сәбәпсе. Һөҙөмтәлә төбәктәрҙә был балыҡтар төрө хатта ике-ун тапҡырға кәмегән.Шулай ҙа балыҡсылар сөсө һыу балығы промыслаһын тергеҙеү ниәте менән йәшәй. “Әммә бының өсөн үҙебеҙҙең эшкәртеү сәнәғәтен юлға һалырға кәрәк”, – ти улар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уны легаль ойоштороу – мөмкин булмаҫтай шөғөл. Эш башлағанда тәүҙә кредит мәсьәләһе килеп тыуа. “Балыҡсының банктан аҡса алыр өсөн залогка һалырҙай активы юҡ. Кәмәне һалып булмай, уның батып ҡуйыуы бар. Әйткәндәй, банктар бары күсемһеҙ милекте генә залогка ала. Мәҫәлән, фатирҙы, балыҡ келәттәрен”, – ти Константин Згуровский.Йәнә балыҡ ыҫлау цехы асыу өсөн чиновниктар менән бихисап килешеү төҙөргә кәрәк. Шулай уҡ продукцияға даими сертификат йәки ярашлылыҡ хаҡында декларация алыу өсөн йылына 20 – 30 мең һумлап аҡса сыға. Эшкәрткәндән һуң да санитар сикләүҙәр күп сығым талап итә. Мәҫәлән, балыҡты электр спиралендә генә ыҫларға рөхсәт ителә. Йәнә предприятиеға электр энергияһы өсөн ярайһы уҡ аҡса сығарып һалырға тура килә.Шуға ла йылына 50 – 100 тонна балыҡ тотҡан артелдәргә эшкәртеү предприятиелары асыу файҙалы түгел. Балыҡсыларҙың продукцияһын эшкәртмәйенсә лә, осон-осҡа ялғап йәшәүҙәре ап-асыҡ күренә. Килгән табыш әйләнешенең 35 – 40 проценты һалымға, шулай уҡ ветеринария хеҙмәтенә һәм чиновниктарҙың башҡа ҡыҫымына түләүгә китә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә балыҡсыларҙың эш хаҡы йылына ҡайһы бер осраҡта ғына 120 мең һумдан ашып китә.Шулай итеп, аҙ һөҙгәс, һыу ятҡылыҡтарында тәңкәлеләр саманан тыш күбәйә. Нисек кенә ғәжәп булмаһын, тап ошолай ил үҙенең сөсө һыу ятҡылыҡтарындағы байлығын юғалта. Һыуҙағы тығыҙлыҡ балыҡҡа тейешенсә үҫергә мөмкинлек бирмәй. Бынан тыш, күлдәр бындай байлыҡтан тиҙерәк ләмләнә һәм төрлө үҫемлектәр менән ҡаплана. “Балыҡтарҙың саманан тыш күплеге, йәйҙең эҫе килеүе күлдәрҙә кислородтың аҙайыуына һәм тереклектәрҙең күпләп һәләк булыуына килтерә”, – ти “Русский Север” милли паркы директоры Алексей Кузнецов.Ҡоролоҡ йылдарында ҡайһы бер күлдәр ныҡ кәмеп, ундағы балыҡтарҙың яртыһы үлгән осраҡтар ҙа бар. Һыу ятҡылыҡтарын таҙартмау һәм артыҡ балыҡты тотмау бындай йылдарҙа ҙур юғалтыуға килтерә. Күлдең бары биш-ун йылдан һуң ғына үҙенең әүәлге хәленә ҡайтыуы ихтимал.Белгестәр әйтеүенсә, Көнбайыш илдәрендә экологик йәһәттән таҙа йылғаларҙа тотолған балыҡ нәзәкәтле ризыҡ тип иҫәпләнә. Уны ҡыйбатҡа һаталар, һәм юғары вазифа биләгән етәкселәрҙең өҫтәлендә йыш күрергә була. Ә беҙҙә сөсө һыу ятҡылыҡтарындағы балыҡ баш бәләһенә әүерелгән...


description: Эйе, гел генә еңеүсе булыу мөмкин түгел. Әммә отолған хәлдә лә, көйәрмәндәр һөйөүенә лайыҡ осраҡтар бар. Ут күршеләр – Магнитогорск һәм Өфө командалары осрашыуы тап шундайҙарҙан ине. Эйе, ге

title: Беҙгә шундай хоккей кәрәк!


description: Тиҙҙән барлыҡ илдәргә лә кеҫә телефоны аша аҡса күсерергә мөмкин буласаҡ. Төркиәлә үткән Бөтә донъя почта конгресында милли операторҙар ошо хаҡта кәңәшләште. Тиҙҙән барлыҡ илдәргә лә кеҫә

title: Телефондан ғына


description: Француз сәйәхәтсеһе Амур-Огюст-Луи-Жозеф Бертло менән хеҙмәттәшебеҙ Эдуард Дилмөхәмәтовты нимә берләштерә тип уйлайһығыҙ? Яуабы ябай: улар икеһе лә баш ҡалабыҙға ғашиҡ. Француз сәйәхәтсеһе А

title: Ике быуат - бер ҡараш


description: Элек-электән башҡорт халҡы көрәш менән яҡындан таныш булған. Егеттәр бәләкәйҙән ил һаҡсыһы, көрәшсе, батыр итеп тәрбиәләнгән. Улар һабантуйҙарҙа, йыйындарҙа көс һынашҡан. Башҡорт халыҡ әкиә

title: Майҙан тотор егеттәр бар

maintext: Бөгөн дә башҡорт йәштәре араһында көрәш киң таралған. Төрҙәрен һанап бөтөрлөк түгел. Ғәрәп Әмирлектәренән килгән грэпплинг, бразильса джиу-джитсу, самбо, дзюдо кеүек спорт төрҙәре йәштәрҙең иғтибарын яулай. Грэпплинг – ярайһы уҡ ҡатмарлы көрәш төрө, ул көс һәм таһыллыҡ ҡына түгел, аҡыл, уйлап эш итеүҙе лә талап итә. Был спорт төрөндә сикләүҙәр юҡ тиерлек, унда кешене төрлө көрәш ысулдары менән (муйындан быуыу, ҡул, аяҡ быуындарын билдәле алым ярҙамында ауырттырыу һ.б.) еңеү мөһим, йәғни көрәшсенең бирелеүе кәрәк. Алымдың ҡатмарлылығына ҡарап мәрәйҙәр ҡуйыла, алыш аҙағында дөйөм иҫәп менән еңеүсе билдәләнә.Был спорт төрҙәре баш ҡалабыҙ Өфөлә лә тамыр йәйә, йылдан-йыл үҫешә. Һүҙем был көрәш тураһында ғына түгел, ә республика кимәлендә сығыш яһаған көрәшсе егеттәр Айтуған Йәнбирҙин менән Заһир Ҡолмөхәмәтов хаҡында булыр. Улар грэпплингты үҙ итә, башлыса башҡорттар шөғөлләнгән “Тархан” клубына йөрөй. Яңы эшләй башлаған түңәрәкте профессиональ спортсылар етәкләй. Береһе – Учалы егете, грэпплинг, джиу-джитсу, ирекле көрәш буйынса республика чемпионы Динар Аҡмырҙин. Икенсеһе – шулай уҡ грэпплинг буйынса республика чемпионы Азамат Смаҡаев. Йәш булыуҙарына ҡарамаҫтан, үҙаллы клуб булдырыуҙары маҡтауға лайыҡ. Унда студент егеттәр ҙә әүҙем шөғөлләнә. Айтуған менән Заһирҙың тиҙ арала ҙур һөҙөмтәгә өлгәшеүе ҡыуаныслы хәл.Егеттәр тәьҫораттары менән дә уртаҡлашты. Айтуған: “Мин көрәш менән мәктәптә үк ҡыҙыҡһына башланым, ярты йыл тирәһе ирекле көрәш менән шөғөлләндем. Өфөгә килгәс, шөғөлләнеү теләге артты һәм түңәрәккә йөрөй башланым. Тиҙ арала киң танылған спорт төрө мине үҙенә йәлеп итте. Әлеге көндә ниндәйҙер кимәлдә уңышҡа өлгәштем, тип ныҡлы әйтә алам. Беренсе еңеүҙән һуң рәхәтлек тойғоһо кисерҙем, артабан, ярыштан һуң, һығымта яһап, киләсәккә маҡсаттар ҡуйҙым. Улар – киләһе еңеүҙәр генә түгел, ә тормошта спорт менән йәнәш барыу, бар яҡтан да камиллыҡҡа ынтылыу”, – тине.Заһирҙың фекерҙәре лә ҡыҙыҡлы тойолдо миңә: “Ярыштан һуң “Мин булдырҙым” тигән уй үтте башымдан. Алдан уҡ үҙемә маҡсат ҡуйҙым, ошоға тиклем булған күнекмәләрем бушҡа түгел, үҙемдең клубымды лайыҡлы күрһәтергә тырыштым. Ярыш алдынан аҙ ғына ҡурҡыу тойғоһо булһа ла, көрәшкән ваҡытта бөтәһе лә баштан сыға һәм һин алдыңдағы дәғүәсене генә күрәһең”.Батыр егет – ил күрке, ти халыҡ мәҡәле. Егеттәр һынатмаҫ, тип ышанам. Уларҙың сафына баҫырға теләгем дә юҡ түгел.


description: Гөлфиә ЮНЫСОВА, Башҡортостандың халыҡ шағиры Талҡаҫта таң (Этюд) Көн килерен хәбәр итәГөлфиә ЮНЫСОВА, Башҡортостандың халыҡ шағиры Талҡаҫта таң (Этюд) Көн килерен хәбәр итә Көнсығышы

title: Ҡояшлы әле көҙҙәрем


description: “Арғымаҡ” этно-рок төркөмө һәм уның солисы Ринат Рамаҙановты беҙҙең яҡтарҙа белмәгән кеше һирәктер. Ҡабатланмаҫ башҡорт йырҙарын халыҡсан да, яңы стилдә лә берҙәй сағыу итеп тамашасыларға та

title: “Арғымаҡ”лы Ринат

maintext: – Ринат, ил кимәлендәге яңы йәштәр ижтимағи ойошмаһын етәкләргә нисек тәүәккәлләнең? Хатта ҡайһы берәүҙәр, “Арғымаҡ” ни эшләр икән хәҙер, тип тә ҡыҙыҡһына.– Төркөмөбөҙ менән беҙ концерттар ҡуйып ҡына йөрөмәнек, йәштәр менән күп аралаштыҡ, саралар ойошторҙоҡ, йәмәғәт эштәрендә ҡатнаштыҡ. Мәҫәлән, ҡымыҙ фестивален беҙ башлап ебәрҙек.“Арғымаҡ”тың принцибы – бөтәһе менән дә татыу йәшәргә, шул иҫәптән власть менән дә. Етәкселек менән берлектә күп кенә саралар үтте. Килешеп, уртаҡ тел табып йәшәгәндә, бер-береңә ярҙам итеү ҙә күңелле. Арғымаҡ тап шулай эшләй. Хатта ҡайһы саҡ бушлай эшләһәк тә, икенсе яҡтан ул беҙгә уңай булып ҡайта. Башҡортостан Башлығының 10 миллион һумлыҡ грантын яулауыбыҙ ҙа юҡтан түгел – беҙгә ышаныс күрһәттеләр, тимәк. Әлбиттә, беҙҙең яуаплылыҡ та артты.Әле төрлө кимәлдәге һәм күләмдәге саралар йыш үтеп тора. Йәштәребеҙ әүҙем, Аллаға шөкөр. Ҡайһы ваҡытта бер көндө бер нисә урында әһәмиәтле сара ойошторолоуы ихтимал. Халыҡтың тегенеһенә лә, быныһына ла барғыһы, ҡатнашҡыһы килә. Бер координация үҙәге кәрәк. Йәштәр ойошмаларының маҡсаты бер тирәләрәк бит инде – халҡыбыҙҙы яратыу, үҫеш, сәләмәт тормош. Беҙгә бөтә көстө бер нөктәгә йүнәлтеп эшләргә кәрәк.Ниәт итһәң, Аллаһ Тәғәлә юлдарҙы аса. Шундай-шундай ойошма булдырабыҙ, тип республика Башлығы хакимиәтенән дә, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетынан да миңә етәксе булырға тәҡдим иттеләр. Моғайын, әйтерҙән алда кандидатурамды бик ентекле тикшергәндәрҙер. Осраҡлы кешене етәксе итеп ҡуйып булмай бит. Беҙҙең “Арғымаҡ”тың исеме лә, есеме лә бар тигәндәй. Абруй тураһында әйтәм. Беренсе съезда асыҡ һайлау булды, әлбиттә. Әммә башта тәҡдим иттеләр. Риза булдым. Беренсенән, яңы мөмкинлектәр, яңы эш. Икенсенән, яуаплы, еңел булмаған хеҙмәт бит ул. Уйлап эшләй торған. Бер яңылыш аҙым төркөмдөң биш-алты йылғы эшмәкәрлеген, туплаған абруйын төшөрөүе лә ихтимал.Тағы шуныһы: һин дәүләт менән килешеп эшләй алмайһың икән, ҡаршы ҡуяһың икән, һинең эшеңдең алға барыуы икеле. Артыҡ ҡысҡырыныуыңдың файҙаһы булмаясаҡ. Власҡа бит икенсе төрлө итеп тә еткереп була – дуҫлыҡ телендә. Проекттарыңды тәҡдим итеп, аныҡ маҡсаттар менән хеҙмәттәшлек итергә теләүҙе, ниндәйҙер талаптарыңды ла белдереп. Йүнәлештәр күп бит. Шул уҡ инвестициялар йәлеп итеү, төбәкте танытыу, туризмды үҫтереү һ.б. Идеялы йәштәр барыһында ла ҡолас ташлап эшләй ала, әгәр дәүләт менән килешә алһа.Әле лә башта мең төрлө уй-ниәттәр. Алла бирһә, ғәмәлгә ашырыу юлдары асылыр. “Арғымаҡ”ҡа килгәндә, әлбиттә, беҙҙең концерттар, майҙан тотор сығыштарыбыҙ алда.– Бөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайының башҡарма комитеты тәүге ултырышын үткәрҙе, матбуғат конференцияһы йыйҙы, эште нимәнән башланығыҙ?– Йәштәр ҡоролтайының үҙ эмблемаһы, флагы һәм гимны буласаҡ. Рухи-әхлаҡи тәрбиә, социаль мәсьәләләр, эшҡыуарлыҡ, тарих, туған тел, мәҙәниәт буйынса эш комиссиялары төҙөлдө. Башҡарма комитетта 41 кеше. Күбеһенең исемдәре, эштәре таныш. Рәйестең, йәғни минең, дүрт урынбаҫарым бар: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының баш белгесе Марат Ғилманов, Башҡортостан Башлығы матбуғат хеҙмәте һәм мәғлүмәт идаралығының баш консультанты Марсель Байдәүләтов, “Маҡсат” төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Шәүрә Йомағужина һәм Мәскәүҙән сенатор ярҙамсыһы Марсель Вахитов.Бөтә донъялағы йәш милләттәштәребеҙҙе бергә туплау, күмәкләшеп илебеҙ, Башҡортостаныбыҙ үҫешенә тос өлөш индереү маҡсаты менән янабыҙ. Йәштәребеҙҙе был тормошта килеп тыуған хәүефтәрҙән дә аралап ҡалырға, дөрөҫ үҫеш йүнәлешен күрһәтергә, һынауҙар алдында бөгөлөп төшмәҫкә ярҙам итергә тейешбеҙ. Беҙҙең ниәттәр килеп сығасаҡ, Алла бирһә.Рәсәй төбәктәрендә йәшәүсе йәш замандаштарыбыҙ менән бәйләнеш булдырылған. Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, күрше төбәктәрҙә, аҫаба башҡорт ерҙәрендә йәштәр ойошмалары, төрлө ассоциация, берлектәр бар, уларҙың байтағы менән былай ҙа хеҙмәттәшлек яйға һалынғайны, һәм был юҫыҡта эш дауам итә.Шулай уҡ бөгөн популяр булған конкурстарҙа, проекттарҙы ғәмәлгә ашырыуҙа ҡатнашыу, гранттар яулау, эш табыу, белем алыуға ҡағылышлы мәсьәләләр ҙә берлектә ҡараласаҡ. Йәштәр алдында торған проблемалар ҙа етерлек. Шул рәткә эскелекте, насар юлға баҫыуҙы индерһәк, йәнә лә ауылдарҙа ҡалыу, сәләмәт тормош менән йәшәү, йәш ғаиләләрҙә балаларҙы берҙән – икегә, икенән өскә күбәйтеү кеүек мәсьәләләрҙе лә күтәреп сығыу дөрөҫ буласаҡ. Тағы ла дини секталарға ылыҡтырыу буйынса әүҙем эшләүселәр бар. Егет-ҡыҙҙарҙан күпләп аҡса талауға ҡайтып ҡалған секталарҙан аралау ҙа – әлеге яңы ойошманың етди бурысы.Беҙ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы янында эшләйәсәкбеҙ. Ҡыҫҡаһы, әле ойоштороу эштәре дауам итә.– Беҙҙә йәмәғәт башланғысында эшләүсе ойошмалар байтаҡ ҡына, шул иҫәптән йәштәрҙеке лә. Уларҙы үҙегеҙҙең “ҡанат аҫтына” алыу маҡсат итеп ҡуйыламы?– Һәр ойошма үҙ урынында. Улар булырға тейеш. Йәштәрҙең һәр береһен бер ойошмаға тупларға кәрәкмәй. Ә бына уларҙың булыуын файҙаланырға мөмкин. Саралар үткәреүҙә берләшеү хаҡында әйтәм. Эйе, ойошмалар төрлө һәм уларҙағы ҡайһы бер ҡараштар ҡырҡа айырыла. Тик һәр саҡ тәнҡит күҙлегенән ҡарап йәшәргә ярамай. Яҡшы ниәттәреңде, киләсәгебеҙ өсөн файҙалы уйҙарыңды матур эш менән күрһәтергә кәрәк.Заманында “Арғымаҡ”ты төҙөгәндә лә беҙҙән көлдөләр. Ниндәй башҡорт этно-рок төркөмө булһын ти, тип мыҫҡыллаусылар ҙа осраны. Ышанманылар. Ә беҙ һайлаған юлдан ситкә тайпылманыҡ. Хәҙер Аллаға шөкөр, Европаны арҡыры-буй йөрөп сыҡтыҡ, Азияла булдыҡ, төрки донъяһында сығыш яһап торабыҙ, меңәрләгән тамашасы йыйырлыҡбыҙ. Изге ниәттәр юлды аса.– Тимәк, йәштәр ҡоролтайы үҙен эштәре менән танытасаҡ. Ә глобаль фекер йөрөткәндә, башҡорт халҡын донъяла танытыр өсөн ни эшләргә?– Минеңсә, әҙ танылған булыуҙың да үҙ сәбәбе, үҙ хикмәте бар. Шулай булыуы ла ихтимал – әгәр ҙә белһәләр, күптән беҙҙең еребеҙ байлығы, ҡомартҡыларыбыҙ юҡҡа сығыр ине, бөтә донъя ошонда килеп тулһа.Шундай бер дәүер булды: Советтар Союзы ваҡытында башҡортлоҡ нисектер икенсе планға күсте, рухиәт ташып торманы. Һөҙөмтәлә маңҡорттар быуыны тыуҙы, туған телде, әҙәбиәтте белмәүселәр, башҡортса һөйләшергә оялыусылар ҙа табылды. Был дөрөҫ түгел, һәм был оҙаҡ дауам итергә лә тейеш түгел ине. Әле рухи хәтер яңыра, тамырҙар, шәжәрәләр өйрәнелә, йәштәр ҙә быға битараф түгел. Беҙгә Ғабдулла Сәиди кеүек аҡһаҡалдар әйтеп ҡалдырған – ерҙең кендегендә йәшәйбеҙ, һәр аҙым өсөн шөкөр итергә тейешбеҙ.Ҡышы ла бар, йәйе лә бар, яҙы ла бар, көҙө лә бар. Урманы ла бар, йылғаһы ла, күле лә, тауы ла, ҡаяһы ла… Йыл әйләнәһенә күләмле фестивалдәр үткәрерлек потенциал, сәбәп бар беҙҙә. Башҡорт балы, кейеҙ баҫыу, милли аш-һыу буйынса саралар үткәр. Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйыны кеүекте беҙҙә лә эшләргә мөмкин.Ошоларҙың барыһы менән дә ҡыҙыҡһынырлыҡ, дәррәү ҡатнашырлыҡ йәштәребеҙ бар. Донъя беҙгә килгәндә, беҙ бында ойошҡан булырға тейеш. Туристарҙы йәлеп итергә теләйбеҙ икән, тулы инфраструктура булдырайыҡ. Былтыр ШОС, БРИКС илдәре саммиты үткәйне, Башҡортостан, Өфө, башҡорттар тураһында донъя ишетте.Беҙҙә “туризм экспорты” тигән нәмә булырға тейеш. Үҙебеҙҙең йәшәйеште концерттар, шоу-программалар аша күрһәтергә. Мәҫәлән, ил, төбәк етәксеһе делегацияһы составында барырға була.Бына Мексикаға Бөтә донъя фольклориадаһына барып ҡайттыҡ. Шунда төрлө милләт вәкилдәре, урындағылар менән тығыҙ аралаштыҡ, таныштыҡ, үҙ яғыбыҙ хаҡында һөйләнек. Бик ҡыҙыҡһынып, хатта аптырап та тыңланылар. Беҙҙә ҡар бар, тип һөйләйбеҙ. Һеҙ пальмаларығыҙҙан йорт һалаһығыҙмы? Ә беҙ үҙебеҙҙә үҫкән ағастарҙан бура бурап өй төҙөйбөҙ, тибеҙ. Ҡымыҙ эсәбеҙ, йылҡы ите ашайбыҙ, тигәнгә ауыҙҙарын асып тыңлайҙар. Алла бирһә, 2020 йылда Фольклориада беҙҙә үтәсәк, килегеҙ, тип саҡырҙыҡ, бик ҡыҙыҡһындылар. Сығыштарыбыҙҙы яраттылар.Унан килеп, беҙҙә сағыштырмаса тыныс. Ер тетрәмәй, Аллаға шөкөр. Емерелеү хәүефе янамай. Һанай китһәң, үҙебеҙҙе танытыр сәбәптәр бик күп. Беҙгә йыйылыр өсөн темалар ҙа етерлек. Йәш быуын икәнде иҫәпкә алғанда, һөнәр һайлау, заманса белгестәр, юғары технологиялар тураһында һөйләшеп, проекттарҙы ғәмәлгә ашырырға ғына ҡала. Һәм бөтә сараны концерт менән тамамлап ҡуйырға мөмкин. Бер юлы төрлө йүнәлеште күрһәтеү була был. Беҙ булдырыр инек.– Бөтә яҡшы ниәттәрегеҙгә лә аҡ юл. Ә һеҙҙең менән эшләргә теләүсе йәштәргә, ғөмүмән, барыһына ла, ҡайҙа мөрәжәғәт итергә? Айырыуса йәш кешеләр яратҡан социаль селтәрҙәрҙә “урынлаштығыҙмы” әле?– Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы янында эшләйбеҙ, тип әйттем инде. Карл Маркс урамы, 3-сө йортта ул. “Бәйләнештә” селтәрендә (Башҡорт йәштәре ҡоролтайы төркөмө), ҡыҫҡаһы, барлыҡ танылған социаль селтәрҙәрҙә табырға мөмкин. “Бәйләнештә”ге ”Арғымаҡ” төркөмө лә, минең шәхси сәхифәм дә һеҙҙең өсөн асыҡ, туранан-тура үҙемә лә шылтыратырға мөмкин. Йәштәр, һеҙҙе көтәбеҙ, килегеҙ, бергә эшләйек.– Башҡорт йәштәре ҡоролтайы, тигәндә, һай, афариндар, тип тел шартлатырлыҡ бер көн дә тыуыр әле, шулаймы? Уңыштар һеҙгә, йәштәр!


description: Өфө ҡалаһында 8-9 йәшлек өс малай урамда йөрөгән бесәйҙе, ныҡ ҡына туҡмап, үлтереп ҡуя. Уларҙың был ҡылығын тышҡы видеокамера яҙҙырып ала. Видео шунда уҡ Интернет селтәренә эләгә. Өфө ҡалаһы

title: Кем ғәйепле?

maintext:
Өфө ҡалаһында 8-9 йәшлек өс малай урамда йөрөгән бесәйҙе, ныҡ ҡына туҡмап, үлтереп ҡуя. Уларҙың был ҡылығын тышҡы видеокамера яҙҙырып ала. Видео шунда уҡ Интернет селтәренә эләгә.
Малайҙарҙың береһе ишектән инеп килгәндә тышта ултырған бесәйҙе тотоп подъезға индерә лә стенаға ырғыта, һуңынан икенсеһе иҙәнгә килеп төшкән бесәйҙе лифтҡа тибеп индерә. Аҙаҡ улар 17-се ҡатҡа күтәрелеп, мәхлүкте ергә һелтәй. Видеола 17-се ҡаттан бахыр бесәйҙең нисек килеп төшкәне лә, ятып үлеүе лә яҡшы күренә.
Интернет селтәрендә ифрат шау-шыу тыуҙырған ошо видеоға ҡарата бик әүҙем комментарий яҙалар. Күптәр бындай ҡот осҡос аҙымға барған балаларҙы, уларҙың ата-әсәләрен язаға тарттырыу яғында. Хатта бының өсөн петицияға ҡултамғалар йыялар. Имеш, балаларын тәрбиәләмәгәндәр, шуға был хәлде иғтибарһыҙ ҡалдырырға ярамай...
Әлбиттә, битараф ҡалырға ярамай. Тик нимәләргә иғтибар итергә, был айырым һорау. Әйҙәгеҙ, бер минутҡа туҡтайыҡ та ошо ваҡиғаға төрлө яҡтан ҡарайыҡ. Йән тетрәткес енәйәт ҡылған балаларҙы бер нисек тә аҡлап булмай. Әммә бында улар ғына ғәйеплеме? Был һорауға һәр кем үҙе яуап бирер...
Балаларға 8-9 йәш. Уларҙың аңында был донъяла булған, яҡшылыҡты һәм яманлыҡты айыра торған фильтр үҫешмәгән. Донъя улар өсөн уйын һымаҡ ҡына. Башҡарған эштәре өсөн яуаплылыҡ тоймай, рәхәтләнеп йәшәй торған мәлдәре. Уйлап ҡараһаң, улар бесәйҙе үлтерәбеҙ тип түгел, ә ҡыҙыҡ күреп бейектән сөйгәнен аңлау өсөн ғалим булыу кәрәкмәй. Миҫал өсөн үҙебеҙҙең сабый саҡты иҫкә төшөрәйек...
Әгәр ҙә ошо һөҙөмтәгә түгел, ә уға булышлыҡ иткән сәбәптәргә ҡайтҡанда, был проблеманың тамырҙары ни тиклем тәрәнгә киткәнен аңлап була.
Интернетты һәм телевидениены алып ҡарағанда, уларҙың балаларға йоғонтоһо ифрат ҙур. Тик, үкенескә ҡаршы, бөгөн зәңгәр экрандар аша килгән мәғлүмәт яҡшыға ғына өйрәтә тип әйтеп булмай. Боевиктар, триллерҙар, мәғәнәһеҙ кинофильмдар һәм йәнһүрәттәрҙең күплегенә иҫ китерлек.
Уларҙы өлкәндәр ҡарағанда “фильтр” аша үткәрһә, балалар бит бөтәһен дә ысынбарлыҡ тип ҡабул итә. Сабыйҙарҙа яҡшылыҡ һәм яманлыҡтың сиктәре билдәләнмәгән әле. Улар нисек һәм нимә күрә, шуны эшләп ҡарарға мөмкин тип уйлай. Үҙемдең бала сағымды иҫкә төшөрһәм, 12-13 йәшкә тиклем “Икс кешеләр” һымаҡ булырға, кешеләргә ярҙам итергә хыялландым. Дуҫ малайҙар “Человек-паук”, “Халк” һәм “Бэтмэн” булырға теләгәндә иһә, мин үҙемде “Росомаха” тип хис иттем.
Ә хәҙер инде ошоларҙың бөтәһенә тағы төрлө-төрлө компьютер уйындарын, заман “емеше” – гаджеттарҙы ҡушайыҡ. Әйтәйек, бөгөн социаль селтәрҙәрҙә мәктәптә уҡып йөрөгән ҡыҙҙар һәм егеттәрҙең һуғышҡаны төшөрөлгән видеоларҙы йыш ҡына күрергә була. Дәүер шулаймы? Ниңә үҫмерҙәр ошондай юл менән үҙенә иғтибар йәлеп итә? Әгәр Интернет селтәрендә “5-се класс уҡыусыһы олимпиадала еңеү яуланы” йә “дәрес ваҡытында ике уҡыусы уҡытыусы менән һуғышты” тигән яңылыҡ сыҡһа, күпселек икенсе яңылыҡты хуп күрә.
Шуға, балаларҙың ата-әсәләренең дә ғәйебе булыуға ҡарамаҫтан, эште һөҙөмтәнән түгел, бәлки, ошо хәлгә алып килтергән сәбәптәрҙән башларғалыр? Балаларға күберәк иғтибар бүлергә кәрәк. Телевизорҙан ниндәй программаларҙы ҡарауҙарын, компьютерҙа ниндәй уйындар менән мауығыуҙарын күҙәтеү мөһим. Әлбиттә, заман талаптары юғары, шуға был мәсьәләне ата-әсәләрҙең иңенә генә һалып булмай, бөтә йәмәғәтселек менән бергә эш итергә кәрәк.


description: Башҡортостан — бик күп ҡәүемдәр өсөн изге ер Илтифат итеп күҙәтеп барғанда, Рәсәйҙең тышҡы һәм эске сәйәсәтен баһалаусыларҙың әүәл-әүәлдән күп булыуына ышанаһың. Хәҙер улар бермә-бер ишәйҙе

title: Туғандарҙың татыулығы байлыҡтан артыҡ


description: Яңыраҡ үҙәк каналдарҙың береһендә “Мәңгелек саҡырыу” фильмын күрһәттеләр. Совет дәүләтен төҙөү осорон сағылдырған фильмды һәр кем, бигерәк тә урта һәм оло быуын кешеләре яратып ҡарай. Белоре

title: “Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма”

maintext: Һәләтле режиссер, Егәҙе ауылы егете Евгений Калугин төшөргән фильмдар ҙа, беҙҙең ерлеккә бәйле булғанға күрә, һәр кемебеҙҙең күңелен яулай. Әлеге ваҡытта режиссер “Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма” тигән яңы фильм өҫтөндә эшләй. Тәүге кадрҙар 3 июлдән 10 июлгә тиклем Ирәмәл тауында төшөрөлдө.– Фильмды ижад итеүгә бағыусылар ярҙам итә. Ғөмүмән, күптәр ярҙам ҡулы һуҙҙы. “Ирәмәл” тәбиғәт паркында беҙгә булышлыҡ иткән директор урынбаҫары Николай Петрович Максимовҡа рәхмәтлебеҙ. “Робинзон” магазины директоры Олег Симонов тауға күтәрелеү өсөн техника бирҙе. Белорет автомәктәбе директоры Зәбир Әхибйәнов – яғыулыҡ менән, шәхси эшҡыуар Данис Йыһаншин матди ярҙам күрһәтте. Ҡала мәҙәниәт һарайы директоры Сергей Михайлов аппаратура менән тәьмин итте. Ирәмәл тауында кино төшөрөү еңелдән түгел, шуға ла эш процесында ҡотҡарыусылар әүҙем ҡатнашты, – тине Евгений Калугин.Ирәмәлдә фильмды төшөрөүсе төркөм “Башҡортостан Республикаһының авария-ҡотҡарыу хеҙмәте” дәүләт учреждениеһы етәксеһе Владимир Темашев менән осраша. Хәүефһеҙлекте тәьмин иткәндәре өсөн Белорет зона ҡотҡарыу отряды етәксеһе Артем Акопянға, урынбаҫары Алексей Юрковҡа ла рәхмәтле төркөм.– Ҡотҡарыусыларһыҙ фильмды төшөрә лә алмаҫ инек, күп эшебеҙ уларға бәйле. Ике ҡотҡарыусы фильмда ла ҡатнашты. Күмәк көс менән төп сюжетты төшөрҙөк, әммә киләһе йыл беҙгә Ирәмәлгә яңынан килергә тура киләсәк, сөнки фильмда тауҙың мөғжизәле образын тыуҙырыу өсөн һауанан төшөрөү талап ителә. “Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма” тигән ҡыҫҡа метражлы фильм 15 минут бара, әммә уның өҫтөндә өс йыл эшләргә тура киләсәк. Фильм 2018 йылда әҙер буласаҡ, һәм беҙ уны Башҡортостан Республикаһының 100 йыллыҡ юбилейына арнайбыҙ, – ти фильм авторҙары.Шулай итеп, яҡташыбыҙ мауыҡтырғыс эшкә тотонған. Фильмда ваҡиғалар беҙҙең көндәрҙә бара.Картинала ике төп геройҙың яҙмышы һүрәтләнә. Морат ғаиләһенә яҡшылыҡ күрһәтмәй, эскелеккә бирелеп, насар юлға баҫа. Ул хатаһын аңлап, Ирәмәл тауына гонаһтарын ғәфү итеүен һорап килә. Икенсе төп герой – йәш ҡыҙ – тауҙан ҡолап төшә, һәм уны иптәштәре ташлап китә. Ваҡиғалар ошо ике яҙмышҡа бәйле үҫешә. Фильмда тау образы ла ҙур урын ала, унда мөғжизәле көс барлығына ышанғандар күп бит. Беҙҙең геройҙар ҙа ошо мөғжизәгә ышана, ярҙам һорап мөрәжәғәт итә.Фильмда “Урал батыр” эпосындағы ҡайһы бер мифологик элементтар ҙа ҡулланыла. Төп герой Морат ролендә Морат Сәйфуллин уйнай. Морат Белорет ҡалаһында тыуып үҫкән, әле комбинатта эшләй.– Минең өсөн был көтөлмәгән тәҡдим булды. Икеләнеп тормай ризалаштым. Кинола төшөү ауыр булманы, сөнки миңә сәнғәт донъяһы яҡшы таныш: 2011 йылдан Башҡорт халыҡ театрында уйнайым, “Мөхәббәт ҡоштары”, “Әсә хөкөмө”, “Ғәлиәбаныу” спектаклдәрендә ҡатнаштым, Сибай дәүләт университетында музыка бүлеген тамамланым, шул уҡ ваҡытта “Сулпан” балалар театрында ла уйнаным. Кинола төшөүемә ғаиләм дә ҡыуанды. Ирәмәл тауы беҙҙе һәйбәт ҡабул итте. Көндәр ҙә яҡшы торҙо, – ти Морат Фәтих улы.Ҡыҙ ролен Эльмира Йыһаншина башҡара. Ул да тәьҫораттары менән уртаҡлашты:– Мин шәхси эшҡыуар Данис Йыһаншинда реклама буйынса менеджер булып эшләйем һәм ошо эшкә бәйле Евгений Калугин менән таныштым. Бер нисә айҙан ул миңә кинола төп ролде уйнарға тәҡдим итте. Ризалаштым, тик әсәйемә тәүҙә героиня яҙмышы оҡшаманы, һәм ул ҡаршы төштө, аҙаҡ барыбер ризалашты. Һөнәрем буйынса мин архитектор, Носов исемендәге Магнитогорск дәүләт техник университетын тамамланым. Әлбиттә, минең өсөн ауыр роль булды, төп геройҙың башынан үткән кисерештәрҙе сағылдырыу еңелдән түгел. Киноға төшөү оҡшаны. Фильмды төшөргән саҡта ҡыҙыҡ хәлдәр ҙә булды. Мәҫәлән, төнө буйы камераларҙың аккумуляторҙарына, телефондарға көс йыйҙырабыҙ, ә Ирәмәл тауының ташлы өлөшөнә сыҡһаҡ, әле тоҡандырып та өлгөрмәгән аппаратура эшләмәй. Яңынан базаға төшөргә, көс йыйҙыртырға тура килә. Был хәл тауҙа беҙгә аңлашылып етмәгән көс барлығына ишара кеүек булды. Фильм халыҡта ыңғай тәьҫораттар ҡалдырыр, уның эстәлеген аңлап ҡабул итерҙәр, тип ышанабыҙ. Режиссер бик ҡыҙыҡлы тема һайлаған. Унда заман кешеһе менән легенда осраша. Шул уҡ ваҡытта фильмда бөгөн йәмғиәтебеҙҙе, күп ғаиләләрҙе борсоған эскелек проблемаһы, хыянат сағылдырыла. “Ирәмәл. Һуҡмаҡтан тайпылма” фильмында ваҡиғалар ниндәй сиселеш алыр һәм ниндәй финал менән тамамланыр – әлегә сер булып ҡалһын.Төпкөл Егәҙе ауылында тыуған Евгений Калугин да бала саҡтан киноға ғашиҡ һәм фильм төшөрөү тураһында хыялланып үҫә. Мәктәпте тамамлағандан һуң Учалы сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Бер йыл белем алғас, бында уҡыуҙың үҙ талаптарына тап килмәүен аңлап, документтарын алып, Мәскәүгә режиссерлыҡҡа уҡырға юллана. Баш ҡала уны ҡолас йәйеп ҡаршыламай: тәүге төндө вокзалда үткәрә, аҙаҡ эш һәм торлаҡ эҙләп сығып китә. Шулай итеп, эшкә урынлаша һәм, аҡса йыйып, Бөтә Союз дәүләт кинематография институтына (ВГИК) һигеҙ айлыҡ курсҡа уҡырға инә.– Был хыялымды тормошҡа ашырыуҙа тәүге аҙым булды. Билдәле кино эшмәкәрҙәре һәм кинорежиссерҙар уҡыған лекцияларға йөрөнөм, бар донъямды онотоп тыңланым. Минең өсөн кино – бөйөк сәнғәт, – ти Евгений Викторович.Курсты тамамлағас, ул тағы ла бер нисә йыл Мәскәүҙә йәшәй. Баш ҡалала үҙенә оҡшаған эш, йәшәргә урын бар, әммә ижад менән шөғөлләнеү өсөн мөмкинлек булмай. Евгений Калугин Белоретҡа ҡайта. Әлеге ваҡытта ул Ҡала мәҙәниәт һарайында видео-мәғлүмәт хеҙмәтендә эшләй, күңеленә яҡын ижад эше менән шөғөлләнә.Төп эшенән тыш ҡала мәҙәниәт һарайында үҙе булдырған киностудияла кино ла төшөрә.– Киностудияны асыуҙа Ҡала мәҙәниәт һарайы директоры Сергей Михайлов ярҙам итте. Кәрәкле аппаратура һатып алды, быға тиклем мин үҙемдеке менән төшөрҙөм. Кино төшөрөү – коллектив эш, миңә Ҡала мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәрҙәре ярҙам итә, – ти Евгений Калугин.Белорет режиссерының фильмдарында тыуған яҡҡа бәйле сюжеттар өҫтөнлөк итә. Тәүге фильмы “Һауанан барыусы” (“Идущий по небу”) ҡала фэнтезиһы жанры буйынса Белорет районы һәм Туҡан ауылында төшөрөлгән.“Тәре” (“Крест”) фильмы йәмғиәттәге бөгөнгө проблемаларҙы күтәрә. Малай асарбаҡтар араһына эләгә. Унда төрмәнән ҡасҡан енәйәтсе йәшәгән була. Уны ҡулға алған саҡта малай һәләк була.Евгений Калугин 2008 йылда “Тәре” фильмы менән Санкт-Петербург ҡалаһында уҙған “Дебоширфильм – Чистые грезы” халыҡ-ара ирекле кинофестивалендә ҡатнаша.Кинорежиссер “Орден” фильмын Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ҡарт олатаһы Григорий Андреевич Засовҡа бағышлай. Был кино өҫтөндә бер йыл эшләй. 2010 йылда III Өфө асыҡ кинофестивалендә ҡатнашып, “Иң яҡшы режиссер” номинацияһына лайыҡ була.Режиссерҙың 2012 йылда төшөргән “Әүжән тальянкаһы” фильмы ла бик уңышлы килеп сыға. Унда режиссер снаряд тимеренән эшләнгән боронғо тальян гармун яҙмышын яҡтырта. Ҡыҫҡа метражлы фильм менән “Кинозрение” фестивалендә ҡатнашып, “Мәҙәни ҡиммәттәрҙе һаҡлаған өсөн” номинацияһына лайыҡ була. 2013 йылда Санкт-Петербургта Бөтә Рәсәй “Тарих һәм мәҙәниәт” фестивалендә – өсөнсө, 2014 йылда Йошкар-Ола ҡалаһында “Халыҡ ижады буйынса фильмдар” фестивалендә “Иң яҡшы документаль фильм” номинацияһында икенсе урынды яулай. Шулай уҡ быйыл Новосибирскиҙа “Кешелекле кино” фестивалендә “Иң яҡшы режиссер эше” номинацияһына лайыҡ була.Яҡташыбыҙға кино төшөрөүҙә халыҡ яҙмышына битараф булмағандар ярҙам ҡулы һуҙа. Мәҫәлән, “Мин Ржев эргәһендә үлтерелдем” фильмын яу яланына барып төшөрөүҙә эшҡыуар Данис Йыһаншин менән Суфиян Йыһаншин матди ярҙам күрһәтә. Павел Пантелеев куратор була. 2015 йылда фильм Санкт-Петербургта үткән “Тарих һәм мәҙәниәт” Бөтә Рәсәй фестивалендә ҡатнашып, икенсе урынға лайыҡ була. Яңыраҡ фильм режиссерға тағы ла уңыш алып килде – Тула ҡалаһында фестивалдә ҡыҫҡа метражлы фильмдар араһында “Иң яҡшы документаль фильм” номинацияһына лайыҡ булды.Евгений Калугин был ҡаҙаныштары менән генә сикләнергә уйламай. Ул киләсәктә лә яңы фильмдар төшөрөү уйы менән яна. Бала саҡтың кинорежиссер булыу хыялын тормошҡа ашырып, яңы үрҙәр, еңеүҙәр яулау өҫтөндә бер туҡтауһыҙ эшләүен дауам итә. Булат Йосоповтың кино мәктәбендә лә һөнәри оҫталығын камиллаштырған. “Хобби минең өсөн эшкә әйләнде. Был бик мауыҡтырғыс шөғөл. Кинорежиссерлыҡ бер туҡтауһыҙ уҡыуҙы, камиллаштырыуҙы талап итә. Шунһыҙ һин уңышҡа өлгәшә алмайһың”, – ти яҡташыбыҙ.


description: Республика йортонда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Индонезияның Рәсәйҙәге Ғәҙәттән тыш һәм Тулы хоҡуҡлы илсеһе Мөхәммәт Вәхит Суприяди менән осрашты һәм сәнәғәт, сауҙа-иҡтисади, фәнни һ

title: Хеҙмәттәшлек өсөн мөмкинлектәр бар


description: Етенсе сабыйыңды табып, күп балалы ғаилә исеменән ҡолаҡ ҡағырға була икән. Ысын-ысын, Әстрхан өлкәһендә тап шундай сәйер ваҡиға теркәлгән. Төбәк ҡанунына таянып эшләгәндәр быны. Етенсе сабый

title: “Ирегеҙ менән айырылышығыҙ. Ярҙам булыр”

maintext:
Етенсе сабыйыңды табып, күп балалы ғаилә исеменән ҡолаҡ ҡағырға була икән. Ысын-ысын, Әстрхан өлкәһендә тап шундай сәйер ваҡиға теркәлгән. Төбәк ҡанунына таянып эшләгәндәр быны.
...38 йәшлек шәфҡәт туташының алты балаһы була. Уның тәүге хәләл ефете Үзбәкстанға ҡайтып китә лә ғәзиздәрен онота, алимент аҡсаһын да ебәрмәй. Икенсегә кейәүгә сыҡҡас, ҡатын етенсе балаһын табырға йөрьәт итә. Шунан 58 мең һумлыҡ урындағы әсәлек капиталын юлларға йыйына. Һаулыҡтары буйынса мөмкинлектәре сикләнгән балалар йортонда эшләгән әсәнең эш хаҡы 16 мең генә һум булыуын иҫәпкә алғанда, был – һиҙелерлек ярҙам. Ләкин документтарын йыйып, социаль үҙәккә килгәс, ул аптырашта ҡала. Киреһенсә, уның ғаиләһе күп балалы статусынан ҡолаҡ ҡаға. Хатта әсәнең ошоно раҫлаған танытмаһын тартып алып, бығаса булған пособиеларҙы түләүҙе туҡтаталар. Тимәк, төбәк әсәлек капиталынан тыш, коммуналь хеҙмәттәр өсөн 40 процентлыҡ аҡсалата ташламаны һәм мәктәп кәрәк-ярағы алыр өсөн һәр уҡыусыға йылына бер тапҡыр бирелгән берәр мең һумды. Бынан һуң балалар бушлай түңәрәктәргә һәм спорт секцияларына йөрөү хоҡуғынан да мәхрүм. Шулай уҡ уларға шифаханаларға, лагерҙарға бушлай юллама ла тейеш түгел хәҙер. Баҡһаң, 2014 йылғы төбәк законы буйынса етенсе баланың тыуыу хәл-рәүеше дәүләттән социаль ярҙам күрһәтеүгә ҡаршы килә. Документта былай яҙылған: “Ғаиләне күп балалы тип танығанда ата-әсәнең береһенең үгәй балалары һаналмай”. Бына һиңә мә, былай ҙа үгәй атай менән үҫергә мәжбүр ҡыҙҙар һәм малайҙарҙы хәҙер дәүләт тә ситләтә икән!
Бының сәбәбе ҡаҙна дефицитын ҡыҫҡартырға маташыуҙа, тиҙәр. Төбәктә 10 мең күп балалы ғаиләгә социаль ярҙам күрһәтеү күләме йылына 658 миллион һум тәшкил итә. Ә ошо рәүешле яҡынса 120 миллион һум экономияланасаҡ. Сығымдарҙы ҡыҫҡартыу яҡшы, әлбиттә, тик ниңә сабыйҙар ауыҙынан тартып алып?..
Бахыр ҡатынға нимә эшләргәме хәҙер? Социаль хеҙмәткәрҙәр бына ниндәй кәңәш биргән: “Ирегеҙ башҡа балаларығыҙҙы ла уллыҡҡа алһын йәки уның менән айырылышығыҙ. Шул саҡта законлы рәүештә пособие һәм ташламаларға эйә буласаҡһығыҙ”. Әгәр ул ир, ни хәтлем һәйбәт кеше булмаһын, сит сабыйҙарҙы үҙенең исеменә яҙҙырырға теләмәһә? Унан килеп, тәүҙә үҙ атайҙарын да аталыҡ хоҡуғынан мәхрүм итергә кәрәк бит әле! Өлкәнерәк балалар үҙ фамилияларынан баш тартырға уйламаһа? Ә иреңдән айырылып, яңғыҙ әсәй булыуға килгәндә... Ҡасан әле беҙҙә ирһеҙ бала табыу, тәрбиәләү ғаилә ҡиммәттәренән өҫтөнөрәк ҡуйыла башланы? Ғаилә бит дәүләт нигеҙе. Ул емерелһә, илдең ҡеүәте лә ҡаҡшай. Әллә ниндәйҙер көстәр тап ошоно көҫәйме?.. Икенсенән, теге-был юл менән законды боҙорға мөмкин булғас, ниңә һуң уны ҡабул итергә?..
Әлбиттә, йәмәғәтселек был закондың бала хоҡуҡтарын боҙоуын билдәләй. Өлкәлә күп балалы әсәләр кешелекһеҙ ҡанунды юҡҡа сығарыуҙы талап итеп ҡултамғалар йыйған. Депутаттар тәүге тикшереүҙә был үҙгәрештәрҙе ҡабул иткән дә инде. Әммә өлкә хөкүмәте яңы законды тормошҡа ашырыуға финанс мөмкинлеге юҡлығына һылтанып, документты икенсегә ҡарауҙы туҡтатып тороуҙы үтенгән. Ҡарға күҙен ҡарға суҡымай – тегеләре риза булған... Һөҙөмтәлә әлегә бер нисә мең ғаилә осто осҡа ялғап йәшәргә мәжбүр.
Йәшерен-батырыны юҡ, тиҫтә йыллап элек кенә Рәсәй халҡы һаны ҙур тиҙлектә кәмей бара ине. Дәүләт демографик көрсөктө туҡтатыр өсөн күп көс һалды. Бында икенсе балаға әсәлек капиталы биреү ҙә, өсөнсөһө өсөн бушлай ер участкаһы бүлеү ҙә, сит илдәрҙән милләттәштәребеҙҙе тарихи тыуған иленә ҡайтарыу программалары ла әһәмиәтле булды. Шул рәүешле халыҡтың артымы ныҡ үҫеп китмәһә лә, йыл да миллионлап кәмеүгә юл ҡуйылманы. Был күрһәткес тотороҡло һаҡлана килә. Ни хәтлем ҡыйын булмаһын, ил хөкүмәте әле лә бындай һөҙөмтәле алымдарҙан баш тартырға йыйынмай.
Йәки һуғыштан һуңғы ауыр йылдарҙы ғына алайыҡ. Емереклек... Аслыҡ-яланғаслыҡ... Ир-ат етешмәүе... Ләкин дәүләт ҡарындағы балаларҙың ғүмерен ҡыйыуҙы – аборттарҙы тыя. Хатта байтаҡ бала атайһыҙ тыуһа ла... Халыҡ ил өҫтөндә сәпсек үлмәй тигән әйтемгә таянып йәшәй, йәмғиәттең киләсәк быуынын үҫтерә-тәрбиәләй.
Бөгөн иһә ғаиләләрҙә бер-ике генә бала үҫә. Ҡайһы берәүҙәр аңлы рәүештә ғаилә ҡороп, бала табыуҙан баш тарта. Күптәр теләһә лә сабый һөйөү бәхетенән мәхрүм. Ошо хәлдә демографик үҫешкә бар яҡлап булышлыҡ итеү, булған ташламаларҙы һаҡлау урынына ҡайһы бер төбәктәрҙә тап балалар иҫәбенә ҡаҙнаны ямарға тырышыуҙары башҡа һыймай. Көрсөк осоронда үҙҙәренең зиннәтле йорт-фатирҙары һәм ҡиммәтле машиналары һанын ҡыҫҡартыу урынына чиновниктар ярлы-ябағаның кеҫәһенә инергә һис оялмай шул...


description: – Республика көнөн яҡшы кәйеф менән ҡаршы алыу йәшәүгә дәрт өҫтәй. Бөгөн хеҙмәт алдынғыларын тәбрикләйбеҙ. Төрлө тарафтарҙа Республика көнөнә арналған байрам саралары үткәрелә башланы. Башҡо

title: “Яңы үрҙәргә әйҙәйһегеҙ”


description: ГМО сәләмәтлегебеҙгә хәүеф менән янаймы? “Сәләмәт туҡланыу ҡиммәткә төшә тип уйлайһығыҙ икән, тимәк, һеҙ сирҙәрегеҙҙең күпмегә баҫасағын һанап ҡарарға онотҡанһығыҙ”, ти халыҡ. Ысынлап та, һу

title: Аҙыҡтың да ҡорал булыуы бар…


description: Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары Рәсәй Федерацияһы Енәйәт кодексының 239-сы статьяһына үҙгәрештәр индереү буйынса закон сығарыу инициативаһын тәҡдим итмәксе. Был үҙгәрештәр гражданд

title: Константин Толкачев: “Кеше аңын томалаусыларға -ҡәтғи саралар”


description: Йылытыу миҙгеле башланыр алдынан “Газпром газораспределение Уфа” асыҡ акционерҙар йәмғиәте көнкүрештә газды хәүефһеҙ файҙаланыуҙы пропагандалау йәһәтенән сираттағы айлыҡ үткәрә. Йылытыу миҙг

title: Газ ҡорамалдарын тикшерегеҙ!


description: Ошо көндәрҙә Өфөнөң 16-сы мәктәбендә урынлашҡан үҫмерҙәр шахмат клубында билдәле шәхес Наилә Өмөтбаева иҫтәлегенә арналған 3-сө шахмат турниры үтте. Наилә Хажи ҡыҙы Ғ.Ғ. Ҡыуатов исемендәге р

title: Яҡты иҫтәлеге күңелдәрҙә

maintext: Матур итеп йыһазландырылған өҫтәлдәр артына, жеребьевка үткәргәндән һуң, 56 кеше ултырҙы. Ярышты Рәсәй һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан ойошмаһы рәйесе Павел Зырянов асты. Ул ярышта ҡатнашыусыларҙы тәбрикләне, турнирҙың тарихы һәм әһәмиәте тураһында ҡыҫҡаса һөйләне. Ғ.Ғ. Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһы баш табибы, Башҡортостан медицина университетының кафедра мөдире, медицина фәндәре кандидаты, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Ринат Нагаев үҙ сығышында ошо дауаханаға 46 йыл ғүмерен бағышлаған Наилә Өмөтбаеваның фиҙакәр хеҙмәтен, биш йыл бергә эшләгән дәүерҙә күп нәмәгә өйрәнеүен билдәләне. Дауахананың бөгөнгө профсоюз ойошмаһы рәйесе Руслан Ҡотошов та Наилә Хажи ҡыҙы башлап ебәргән эштәрҙең дауам ителеүен һәм уның тураһында йылы иҫтәлектәрҙең һаҡланыуын телгә алды. Наилә Өмөтбаеваның тормош иптәше Вил Өмөтбаев үҙ сиратында ҡатынының ғаиләһен яратыуы, үҙенә һәм бөтә туғандарына ныҡлы терәк булыуы, дауаханаһына, уның хеҙмәткәрҙәренә ихтирамы тураһында һөйләне.– Наилә Хажи ҡыҙы коллективы, ғаиләһе өсөн ныҡлы таяныс булды. Барлыҡ ғүмерен кешегә ярҙам итеп үткәрҙе. Үҙе бик алсаҡ, талапсан, матур ине. 50 йыл бергә йәшәгән ғүмер күңелде йылыта, һаман да бергәбеҙ һымаҡ. Наиләнең рухынан көс алабыҙ. Ошондай күркәм холоҡло, күренекле шәхес менән иңгә-иң терәп йәшәүемә ғорурланам, – тип иҫкә алды Вил Ғайса улы тормош иптәшен.Әйткәндәй, бәйгелә ҡатнашыусылар һаны йылдан-йыл арта. 2012 йылғы турнирҙа – 14, 2014 йылда 25 команда ҡатнашһа, быйыл уларҙың һаны 28-гә етте.Ярыш башланыр алдынан баш судья уйын ҡағиҙәләре менән таныштырҙы. Бәйге көсөргәнешле барҙы, залда теләктәшлек, бер-береһенә ҡарата яҡты хистәр тойолоп торҙо. Сара бар яҡлап еренә еткерелеп ойошторолған. Турнирҙы Рәсәй һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан ойошмаһы Ғ.Ғ. Ҡыуатов исемендәге республика клиник дауаханаһы менән берлектә юғары кимәлдә үткәрҙе.Командалар араһында 13 мәрәй йыйып, беренсе урынды Өфөнөң 5-се дауаханаһы исеменән Марат Аҡбүләков менән Ольга Андрианова яуланы. Еңеүселәргә Наилә Өмөтбаева исемендәге күсмә кубок һәм аҡсалата сертификат тапшырылды. Наилә Хажи ҡыҙының ғаиләһе уларға сувенир бүләк итте. Икенсе урынға – Өфө ҡалаһының 6-сы дауаханаһы командаһы, өсөнсө урынға Ҡариҙел үҙәк дауаханаһы лайыҡ булды. Шәхси ярышта ирҙәр араһында беренсе урынды Кушнаренко районы үҙәк дауаханаһы эшсеһе Рөстәм Хафизов, икенсе урынды Ҡариҙел үҙәк дауаханаһы хеҙмәткәре Иван Кузнецов, өсөнсө урынды — Өфөнөң 1-се дауаханаһынан Владимир Новокшанов яуланы. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында Өфөнөң 21-се дауаханаһы хеҙмәткәре Лилиә Ишмырҙина алдынғылыҡты бирмәне, икенсе урында – Өфөнөң 5-се дауаханаһынан Ольга Андриянова, өсөнсө урында – 1-се дауахана хеҙмәткәре Айгөл Әлмөхәмәтова. Шәхси ярыш призерҙарына шулай уҡ аҡсалата сертификат һәм сувенирҙар тапшырылды.Павел Зырянов командаларға рәхмәт белдерҙе, спорт менән артабан да шөғөлләнергә өндәне, 2018 йылда үтәсәк дүртенсе турнирҙа тағы ла күберәк һәм көслөрәк командалар ҡатнашыуын теләне. Был турнирҙың дауаханалар араһындағы бәйләнеште йәнләндереүен, профессиональ эшкә лә ыңғай йоғонто яһауын билдәләне. Вил Ғайса улы ярышта ҡатнашҡан һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәренә Наилә Хажи ҡыҙына хас матур сифаттар теләне.


description: Рәсәйҙә ғаилә, зат тарихына ҡыҙыҡһыныу уяна. Хатта генеалогик хеҙмәт баҙары барлыҡҡа килгән. Тамырҙары тураһында белер өсөн кешеләр ҙур сығымдар түгергә лә әҙер. Рәсәйҙә ғаилә, зат тарихына

title: Күркәм Туйыштың Әбей батшаға барғаны

maintext: Аптырарға кәрәкмәй, башта уҡ шуны әйтәйек: һүҙ башҡорттар хаҡында бармай. Мәҫәлән, илдең бүтән теләһә ҡайһы төбәгендәге берәй ҡала кешеһен алайыҡ. Ғәҙәттә, ул өләсәй-олатайҙарынан ары ата-бабаларын белмәй, ә атай-әсәй яҡлап ике туғандарҙан башҡалары менән аралашып бармай. Йәғни шәжәрә тамырҙары күптән өҙөлгән.Әммә тормошта төрлө хәлдәр тыуа. Иң беренсе сәбәп – иртәме-һуңмы кеше барыбер үҙенең кемлеген, тамырҙары ҡайҙан икәнен белгеһе килә. Хатта балалар йортонда тәрбиәләнгәндәр ҙә үҫеп еткәс ата-әсәһен эҙләй башлай. Уларҙы тап ошо үҙенең кемлеген таныу маҡсаты йөрөтә. Икенсенән, бөгөн сит илдә йәшәгән кемдер Рәсәйгә ҡайтып, ил гражданлығын алырға булды, ти. Уға затын иҫбатларға тура киләсәк. Йәки, киреһенсә, сит илдәге туғандары менән нәҫел ебенә таянып, шунда күсеп китеү зарурлығы тыуһа. Өсөнсөнән, алыҫ туғаны мәрхүм булғас, уның милкенә дәғүә иткәндә лә шәжәрәң ярҙамға килеүе ихтимал.Ихтыяж булғас, баҙарҙа тәҡдим дә барлыҡҡа килә. Бөгөн Мәскәүҙә генеалогия менән шөғөлләнгән 12, Санкт-Петербургта өс шәхси эшҡыуар бар. Быға бер нисә йөҙ ирекмәнде һәм бер нисә мең үҙаллы эш иткән кешене лә ҡушһаң, ҙур ғына армия килеп сыға. Уртаса алғанда, XIX быуат дауамындағы нәҫел ебен өйрәнеү 150-200 мең һум тора икән. Быға өс-алты, ҡайһы бер осраҡтарҙа бер йыл ваҡыт китә. Шуныһы мөһим: һөҙөмтәгә ҡарамай, бөтә эш процесы өсөн түләнә. Шәжәрәнең 10-15 тә, 100-200 кешенән дә тороуы ихтимал. Бында туғандар исемен теҙеп яҙып ҡына ҡуймайҙар, ә кәрәкле документтарҙың күсермәләре лә өҫтәлә.Тыуҙы – өйләнде – вафат булды. Кемгәлер был ғына теҙмә ҡыҙыҡ тойолмаҫ. Ундай осраҡта ата-бабаларыңдың кем булыуы, нимә менән шөғөлләнеүе, ниндәй ҡаҙаныштарға өлгәшеүе тураһында тотош ҙур хеҙмәткә заказ бирергә мөмкин. Ләкин бының өсөн бик бай булыуың мөһим, сөнки эш бер нисә миллион һумға барып баҫыуы бар.Әлбиттә, ғаиләң тарихын үҙаллы ла өйрәнергә була. Төрлө урындарға йөрөп, архивтарҙа ултырып шәжәрәһен төҙөргә ваҡытын йәлләмәгәндәр ҙә күп. Уларға 150-200 йыл эсендәге мәғлүмәттәрҙе туплар өсөн 40 мең һум тирәһе кәрәгәсәк, ти бер шундай генеалогия үҙәге етәксеһе Андрей Маратканов.Ошонда был мәсьәләне тикшереүҙе туҡтатып тороп, үҙебеҙҙең милләткә күсәйек. Шөкөр, өлөшлө халыҡ беҙ, башҡорттар! Маңҡорт түгелбеҙ, үҙ нәҫел-тамырыбыҙҙы беләбеҙ. Һәр ғаиләлә тиерлек шәжәрә ағасы төшөрөлгән документ ҡәҙерләп һаҡлана, ваҡыт-ваҡыт зат-зәүер йә тотош ауыл менән шәжәрә байрамдары үткәрәбеҙ, туғанлыҡты барлайбыҙ. Хатта ҡәрҙәш халыҡтар ҙа ошоға көнләшеберәк ҡарай. Иҫемдә, билдәле генә бер йырсы: “Һеҙгә шул хәтлем һоҡланам. Шәжәрәгеҙ бар. Бәхетле халыҡһығыҙ”, – тигәйне.Бына мин дә, форсаттан файҙаланып, рәсми ҡағыҙҙарым араһынан йәнә шәжәрәм яҙылған ҡағыҙҙарҙы тартып сығарҙым. Ваҡыт-ваҡыт шулай ҡарап алам уларҙы. Атайым яғынан 11 быуынымды беләм: Гөлдәр – Мөхәррәм – Ғарифулла – Кәлимулла – Сафуан – Бүләкбай – Ҡарағужа – Амангилде – Абдулла – Күркәм Туйыш – Туҡембәт.Әсәйем яғынан тағы ла күберәкте: Гөлдәр – Дания – Фауариз – Ғилман – Йәнбирҙе – Мырҙагилде – Мырҙағол – Этйеймәҫ – Килдебай – Мустый – Ҡалағол – Нуғайсүрә – Үмрәй – Нурый... Бер һум аҡса ла түләмәй, мәлендә ҡыҙыҡһынып, өлкән туғандарҙан һорашып, күсереп кенә алыу ҙа еткән. Шәжәрә ситендәге яҙыуҙар шул турала һөйләй. Үҙ ҡулым менән ошолай яҙып ҡуйғанмын: “Был шәжәрәне 1913 йылда Ғәбделкәбир Йәһүҙин күсерә. Унан – Ҡасим Йәһүҙин. Унан – 1989 йылдың 29 апрелендә Әсләм Йәнбирҙин. Унан – 1994 йылдың 16 ноябре шаршамбыла Гөлдәр Бүләкбаева”. Иманым камил, берәй ваҡыт минән дә күсереп яҙып алыусы табылыр әле.Һәр бер ата-бабамдың исеменә күҙ төшкән һайын, хәтерҙә уларҙың тарихы ла яңыра. Кәлимулла билдәле имсе булған, Көршәк мулла тип йөрөткәндәр, уға Урта Азиянан да дауаланырға килгәндәр. Минең үҙемде лә сирҙән арындырғаны иҫемдә... Бүләкбай, хәлле кеше, хатта дөйәләр тотҡан... Туҡембәт Әлимбәтов Тамъян ырыуы старшинаһы булған... Күркәм Туйыштың, исеме есеменә тура килеп, йөҙө нур сәсеп торған. Ул сит кешеләргә күренә алмаған, сөнки күҙ тейер булған. Был турала ишетеп ҡалған Әбей батша үҙенә алып килһендәр өсөн уның артынан аттар егелгән ҡупшы арба ебәргән. Юл буйына Күркәм Туйышты кеше күҙенән ҡурсалап барғандар. Император ҡатын уның йөҙө ысынлап нур сәсеп торғанын күреп ышанған һәм кире оҙаттырған. Юлда төнгөлөккә туҡтағас, бер ҡатын, был мауыҡтырғыс ваҡиғаны ишетеп, Күркәм Туйышты күрергә маташып, хеҙмәтсе ҡиәфәтендә бүлмәһенә үтеп ингән. “Матур тиҙәр ине, ысынлап та матур икән дәбаһа!” – тигән ул шунда. Күп тә үтмәй, Күркәм Туйыш ауырып китә, ә өйгә ҡайтып етеү менән вафат булып та ҡала...Бына ниндәй бай тарих һөйләй беҙҙең шәжәрәләр. Башҡорт бөтә, ти ҙә оран һалабыҙ. Шундай хәтере булған халыҡ нисек Ер йөҙөнән юҡҡа сыҡһын инде!


description: Бик мәслихәт! Төрки халыҡ ҡоралдары оркестрында ҡурай тауышы ла яңғыраны. Ҡәрҙәш халыҡ һанап, ТӨРКСОЙ ойошмаһы беҙҙең музыканттарға ла гала-концертҡа саҡырыу ебәргән. Бик мәслихәт! Төрки х

title: Төрки оркестрҙа - ҡурай тауышы

maintext: Күптән түгел йәнә бер төркөм музыкант йәштәр кескәй ҡорға йыйылды. Улар төрки илдәрҙең Үҙаллылыҡ көнөнә арналған гала-концертта башҡорт халҡының милли музыка ҡоралдарында халыҡ-ара оркестрҙа уйнау бәхетенә эйә булған “Йатаған” этнотөркөмө егеттәре ине.– Төрки ҡәрҙәштәребеҙ үткәргән бындай халыҡ-ара сараларға ике тапҡыр саҡырылып та бара алмай ҡалғайныҡ, был юлы Башҡортостан исеменән уңышлы сығыш яһап, башҡорт халҡының асылын лайыҡлы күрһәтеп ҡайтырға яҙҙы, – тип һүҙ башланы төркөмдөң етәксеһе Илдар Шакир.Әйткәндәй, ул, халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй бәйгеләре лауреаты булыу менән бер рәттән, беҙҙең республикала йатағанда профессиональ уйнай белгән беренсе оҫта ла. Этнотөркөм, күптән түгел генә барлыҡҡа килеүенә ҡарамаҫтан, милли мөхитебеҙҙә билдәле бер урын биләүгә өлгәште лә инде. Халыҡ көйҙәренән тыш, авторлыҡ көйҙәр менән дә заманса итеп сығыш яһаған аҫыл музыканттарыбыҙ милләт һәм “Йатаған” этнотөркөмө айырылғыһыҙ бер төшөнсә икәнен оҫталарса күрһәтә алды тиһәк, хаталанмаҫбыҙ. Төркөмдөң башҡа этнотөркөмдәрҙән айырылып торған тағы ла бер үҙенсәлеге – быға тиклем Башҡортостан сәхнәләрендә профессиональ кимәлдә бер ҡасан да ҡулланылмаған йатаған музыка ҡоралында уйнау. Сығыштар тағы ла ҡурай, ҡыл-ҡумыҙ, морин-хуур, эрху, думбыра, виолончель, гитара, саз, ҡумыҙ кеүек музыка ҡоралдарында уйнауҙан тыш өзләүҙе лә үҙ эсенә ала.Халыҡ-ара оркестрҙа тап уларҙың ҡатнашыуы беҙҙең республика өсөн ҙур мәртәбә булды. Әйткәндәй, оркестрҙа думбырала Илдар Шакир, ҡыл-ҡумыҙҙа Аяз Нухов уйнаған. Ә инде сит илдә “Йатаған” төркөмөнә үҙенең ҡурайы менән ҡушылған Юлай Ҡасимов – бер йыл элек кенә барлыҡҡа килгән “Саптар” этнотөркөмө солисы. Уның тураһында, Түңгәүер ырыуы башҡорттарының ҡурайсылар мәктәбен лайыҡлы дауам итеүсе уңған егет, тип юҡҡа әйтмәйҙәр. Һәр хәлдә, Түңгәүер ырыуы ҡурайсылары данын күтәргән Йомабай Иҫәнбаев, Солтанморат Әбделнасиров, Ишҡәле һәм Ишмулла Дилмөхәмәтовтар, Азат Айытҡолов, Нурғәле Кейекбирҙин, Ришат Аҡбалин, Илшат Солтангәрәев, Марсель Сәйетов, Рөстәм Шәриповтар республикабыҙҙа киң билдәле.Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайынан Марат Ғилманов беҙҙе бергә йыйғас, сара хаҡындағы уй-кисерештәрен уртаҡлашҡан милләттәштәремдең күҙҙәрендәге рухты күреп ғорурланыуымдың сиге булманы. Егеттәребеҙ менән бер рәттән ул сарала республикабыҙҙың Фәйзи Ғәскәров исемендәге бейеү ансамбле солисы Миләүшә Хәйбуллинаның да булыуы икеләтә ҡыуаныслы. Уның иһә ете йыллап ТӨРКСОЙ үткәргән халыҡ-ара сараларҙа ҡатнашып, Башҡортостаныбыҙ йөҙөн бик лайыҡлы күрһәткәнен күптәр беләлер. Был юлы ла уның Анкарала сағында ике көн эсендә яңы бейеү һалыуын, башҡорт халыҡ бейеүен башҡарыуын ғорурланып һөйләне юлдаштары.Хәйер, төрки халыҡтарҙың Үҙаллылыҡ көнө тип аталған сараға ентекләберәк күҙ һалғанда, ул беҙгә ҡәрҙәш Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Төркиә һәм Кипрҙа билдәләнә. Күҙ алдына килтерәйек: Алматы, Талды-ҡорған, Бишкәк, Анкара, Измир, Гирнэ ҡалаларының эре сәхнәләре, төрки халыҡтарҙың музыка ҡоралдарына нигеҙләнеп йыйылған халыҡ-ара оркестр һәм башҡортомдоң һәләтле ҡыҙ-улдары... Сарала тап башҡорт милләтенең булыуын мөһим һанауҙары әһәмиәтле бит. Әйткәндәй, бөтә төрки милләттәрҙән ҡырҡлап музыкант йыйылған халыҡ-ара оркестрҙа уйнау башҡорт этнотөркөмдәре тарихында беренсе осраҡ, ахыры.Әле Төркмәнстандың Мары ҡалаһында йыйылған ТӨРКСОЙ-ҙың XXXIII Даими совет ултырышында уҡ төрки халыҡтарҙың халыҡ-ара ойошмалары вәкилдәре һәм мәҙәниәт министрҙары тарафынан быйыл Үҙаллылыҡ көнөнөң 25 йыллығын байрам итеү ҡарары ҡабул ителә, был юҫыҡта бихисап проекттар төҙөлә. Шул иҫәптән ТӨРКСОЙ-ҙың генераль секретариаты башланғысы менән төрки халыҡтарының музыка ҡоралдары оркестры ойошторола. Думбыра, балама, сырнай, шертер, ҡыл-ҡумыҙ, тар, кеманча, ҡумыҙ, ҡыл-ҡияҡ, ҡурай, най, саз сырнай, кавал, хомус, морин-хуур, игиль, гармун, рубаб, топшур, чаткан, дойра, жетиген, канун кеүек музыка ҡоралдарында уйнау рөхсәт ителә. Ә инде оркестрҙың үҙенсәлеге уның халыҡ-ара составта булыуында. Һәр милләт музыканты төрлө халыҡтарҙың көйөн уйнарға өйрәнә. Оркестрҙың репертуарында төрки донъяһының фольклор әҫәрҙәре, халыҡ көйҙәре төп урынды биләй.Әйткәндәй, сарала оркестрға эйәреп ҡурайҙа уйнар өсөн нота булмауы арҡаһында бер аҙ ҡыйынлыҡ тыуа. Беҙҙең ҡурайсы был турала аңлатҡас, ойоштороусылар ауыҙынан: “Ә Азат Биксурин быларҙы ҡурайҙа уйнай торғайны”, – тигәнде ишетәләр.– Алдан өс-дүрт көйҙөң ноталары ебәрелгәйне, тик барыбер унда икенсе көйҙәр уйнаныҡ. Ә инде ҡурай өсөн бөтөнләй нота һалған кеше булманы, шуға күрә оркестрға эйәреп көйҙө үҙемә сығарырға тура килде, – тине Юлай.“Йатаған” этнотөркөмө, яңы ғына сит илдән ҡайтыуына ҡарамаҫтан, тағы ла гастролгә сығып китте. Шул уҡ халыҡ-ара оркестрға йыйылып, Төркиәнең Истанбул, Малатья ҡалаларында шулай уҡ төрки халыҡтарҙың Үҙаллылыҡ көнөнә арнап концерт ҡуясаҡ улар. Был юлы иһә Илдар Шакир менән Аяз Нуховҡа төркөмдөң үҙенең ҡурайсыһы Морат Йәноҙаҡов ҡушылған.


title: “Яңырыу”ҙың алдау алымы иҫкесә

maintext:
Республика халҡы сираттағы финанс пирамидаһының тоҙағына эләкте. Зыян күреүселәр “Берҙәм Рәсәй” партияһы рәйесе Дмитрий Медведевтың Өфөләге төбәк йәмәғәтселекте ҡабул итеү бүлмәһенә ярҙам һорап мөрәжәғәт итте. Уларҙы Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров ҡабул итте.
Мәләүездән килгән өлкән йәштәге ир менән ҡатын ауыр хәлгә ҡалыуҙарына зарланды. Күрше республикала теркәлгән “Яңырыу” кооперативына улар бер миллион һум аҡсаһын һаҡлауға тапшырған. Аҡсаны алырға ваҡыт еткәс, уларға миллион һумды ла, вәғәҙә ителгән 24 процентлыҡ табышты ла түләмәгәндәр.
– Бер ҡасан да кеше иҫәбенә йәшәмәнек. Хаҡлы ялға сыҡҡас, улыбыҙға фатир алырға ярҙам итәйек тип аҡса йыйғайныҡ, – ти өлкән йәштәге ханым.
Бөгөн улар үҙ хатаһын таный, шикле фирмаға аҡса күсереүҙәрен уйланылмаған аҙым булды, тип ҡайғыра. Улар әйтеүенсә, Мәләүездә был ойошманан алданғандар бихисап.
Зариф Байғусҡаров, хәҙер зыян күреүселәрҙең барыһына ла Ҡазан ҡалаһындағы эске эштәр идаралығына алдашыуға бәйле енәйәт эше ҡуҙғатыуҙы үтенеп коллектив хат яҙырға кәрәклеген билдәләп:
– Бындай коммерция фирмаларына ышанырға ярамай. Ғәйәт ҙур проценттар түләй алмауҙарын аңларға кәрәк. Аҡсаны банкта һаҡлау отошлораҡ, сөнки унда дәүләт гарантияһы бар. Минеңсә, бындай ойошмаларҙы бөтөнләй тыйырға кәрәк, – тине.
Ҡабул итеү сараһы барышында шулай уҡ баланың инвалидлыҡ төркөмөн тергеҙеү, социаль торлаҡтан мәхрүм итеү, алимент түләмәү мәсьәләләре ҡаралды. Парламентарий был мөрәжәғәттәрҙе контролгә алды.


description: Уҡытыусылар ғаиләһендә тыуып үҫкән Зөһрә Миңләхмәт ҡыҙы алдында “Мәктәпте тамамлағас, ҡайҙа барырға?” тигән һорау тормай. Ул бала саҡтан ата-әсәһе кеүек мотлаҡ уҡытыусы буласағын яҡшы аңлай.

title: Аҡыл-ҡөҙрәтеңә һоҡланабыҙ


description: Салауат Вахитов. Был исем менән гәзит уҡыусыларҙы яҡынданыраҡ таныштырыу кәрәк. “Бельские просторы” журналында эшләп киткән яҙыусы дуҫыбыҙ түгел ул. Мәскәүҙә кинематография вузын тамамлаған,

title: Салауаттың тыуыр “Йәкшәмбе”һе

maintext: Бер нисә йыл элек Салауаттың Мәскәүҙә яңы фильм төшөрә башлауы хаҡында үҙенән ишетеп белдем. Уның маҡсаты – халыҡ киноһын төшөрөү. Йәғни, бөтә ҡағыҙ, матди сығымдарға, башҡа көстәргә ҡаршы сығып, кино яратҡандар менән бергә уларҙан йыйылған аҡсаға сәнғәт әҫәре ижад итеү. Бер ҡараһаң, был эш ҡомдан һарай төҙөүгә тиң кеүек ине. Әммә Салауат көнләп түгел, айлап та түгел хатта, ә йыллап үҙ маҡсатына табан атлай. Ундағы фиҙакәрлек, әйтергә теләгән һүҙенә тоғролоҡ, киноны коммерция өлкәһе тип ҡарамайынса, сәнғәт донъяһы икәнен тәрән аңлау һоҡландыра, ғәжәпләндерә. Берәү булһа, башҡа шөғөл менән мауығып китер, бүтән өлкәлә үҙен эҙләр, хатта кино сығарыуҙы ла аҡса эшләү сығанағы итә алыр ине. Кино сәнғәтен бизнесҡа әйләндереүҙе һис кенә лә яманлағандан әйтмәйем быны. Нисек тә ысын сәнғәт әҫәре тыуһа, бик мәслихәт тиер инек.Быйыл май айында Мәскәүҙә М. Цветаеваның йорт-музейында башҡорт режиссеры Салауат Вахитовтың “Аҙашҡан һарыҡ бәрәсе тарихы” тигән фильмының исем туйы үтеүе хаҡында электрон баҫмалар хәбәр итте.Тәүрат сюжетына ҡоролған фильмда данлыҡлы актер Армен Джигарханян төшкән, ул – фильмдың художество етәксеһе лә. Продюсер Андрей Разумовский, ҡуйыусы оператор Рияз Исхаҡов, режиссер ярҙамсыһы Владимир Грамматиков, рәссам Тамара Аксирова эшләгән был проектта.Ошо көндәрҙә “Башинформ” мәғлүмәт агентлығында булған матбуғат конференцияһында Салауат Вахитов киң мәғлүмәт сараларына “Boomstarter” сайтында краудфандинг хаҡында әйтеүе, йәғни халыҡтан финанс мәсьәләһендә ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүен белдерҙе.“Аҙашҡан һарыҡ бәрәсе тарихы” тип аталған фильм Ғафури районында төшөрөлгән, һәм унда данлыҡлы артистар менән бергә урындағы халыҡ та ҡатнашҡан. Бер нисә өлөшкә бүлеп ижад ителгән фильмдың тулы варианты “Йәкшәмбе” исеме менән донъя күрәсәк.Кинола мәңгелек темалар: намыҫ, миһырбанлыҡ, кешелеклелек хаҡында һөйләнеләсәк. Фильмда ун йәшлек Булат Ибраһимов та төшкән, уға исемдәре донъяла, республикала билдәле артистар менән бер ижади майҙанда осрашыу бик ҡыҙыҡлы тойолған. Әле “Аҙашҡан һарыҡ бәрәсе тарихы” тулыһынса төшөрөлөп бөткән, әммә тауыш яғынан биҙәлмәгән һәм актерҙарға эш хаҡы түләнмәгән. Шуға ла ижади төркөмгә ярҙам итергә теләгәндәр, кемдәрҙең мөмкинлеге бар, Салауат Вахитовтың был әҫәрен иғтибарҙан ситтә ҡалдырмаҫһығыҙ, тип ныҡ өмөт итәм. Ул беҙгә, замандаштарына, ышана. Ни хәл итмәк, бөгөн гранттар ярҙамында кино төшөрөргә була, әммә фильм төшөрөүселәрҙең бөтәһенә лә йылмаймай ул уңыш.Режиссер үҙе был кино менән башта фестивалдәрҙә ҡатнашып, аҙаҡ тулы метражлы “Йәкшәмбе”не эфирға сығарыу эшенә тотонмаҡсы. Бының өсөн ул әле Голливуд актеры Роберт де Ниро менән һөйләшеүҙәр алып бара.Ә Салауат Әнүр улының кино донъяһында үҙ юлы. Уны мин нимәһе менәндер, атап әйткәндә, ижадҡа тоғролоғон донъяға билдәле режиссер Андрей Тарковскийға оҡшатам. Салауаттың бер нимәгә ҡарамай замандаштарында изгелек, намыҫ кеүек төшөнсәләргә иғтибар йүнәлтерлек фильм төшөрөргә ынтылыуы – үҙе үк батырлыҡ. Иң ҡыуандырғаны шул: ул ниәтенән баш тартмай, киреһенсә, әленән-әле яңы мөмкинлектәр табып, ярҙам итәм тигән һәр кемдең күңеленә ышанып, алға табан бара. Эйе, фильмдың тематикаһына ҡарағанда, уны төшөрөү еңел дә түгелдер, ҡаршылыҡтар ҙа һис уйламаған ерҙән сығып тороуы ихтимал: яҡтылыҡты маяҡ иткәндәргә ҡарата ҡара көстәр ҙә битараф түгелдер. Әммә, әйтерһең, үҙ ғүмеренең иң мөһим әҫәрен ижад иткәндәй, Салауат “Йәкшәмбе”һен ижад итә.Андрей Тарковскийҙың шундай фекере бар: “Миңә башҡалар өсөн үҙен, үҙенең йәшәү стилен фиҙа ҡылырға әҙер булған кеше ҡыҙыҡлы – хатта нимә өсөн ҡорбан ителеү ҙә мөһим түгел: рухи ҡиммәттәр йәки башҡа кеше өсөн, бәлки, үҙен ҡотҡарыу өсөн, бәлки, бөтәһе өсөндөр. Бындай ғәмәл “нормаль” тип аталған бөтә ҡылыҡтарҙың нигеҙендә ятҡан эгоистик ынтылыштарҙы юҡ итә; ул донъяға матди ҡараш закондарын инҡар итә. Йыш ҡына ул – абсурд күренеш, һәм практик йәһәттән әһәмиәте лә юҡ. Әммә шуға ҡарамаҫтан – әллә тап шуға күрәме – ошо рәүешле ғәмәлдәр ҡылған кеше башҡа кешеләрҙең тормошон һәм тарих хәрәкәтен үҙгәртергә һәләтле...” Ошо юлдар миңә тап Салауат Вахитов хаҡында һәм уның кино сәнғәтендәге эшмәкәрлеге тураһында кеүек. Уның “Йәкшәмбе”һен зарығып көткән тамашасыларҙың береһе мин.


description: Өфөлә республика Башлығы Рөстәм Хәмитов “Роснефть” компанияһының Баш башҡарма директоры Игорь Сечин менән осрашты.Өфөлә республика Башлығы Рөстәм Хәмитов “Роснефть” компанияһының Баш башҡарм

title: “Ҡара алтын” - көн үҙәгендә


title: Милләт әсәһе - ҡатын-ҡыҙ

maintext:
Бөгөн бөтә донъяла, шул иҫәптән Башҡортостанда ла, Рәсәйҙә лә ҡатын-ҡыҙ күпселекте тәшкил итә. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, республикала әлеге көндә ике миллиондан ашыу ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Был бөтә халыҡтың 53 процентын тәшкил итә. Бындай диспропорция Бөйөк Ватан һуғышы йылдарынан алып килә, ә хәҙерге заманда ул ирҙәрҙең күпләп үлеүе менән бәйләнгән. Шуға күрә ҡатын-ҡыҙ йәмғиәт үҫешенә ҙур йоғонто яһаусы социаль-демографик төркөм булып тора. Халыҡ хужалығындағыларҙың – 52 проценты, дипломлы белгестәрҙең – 60, етәксе вазифа биләүселәрҙең 35 проценты – ҡатын-ҡыҙ затынан.
Статистика мәғлүмәттәре буйынса, ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәргә ҡарағанда белемлерәк. Беҙҙең республикала уларға уҡыр өсөн бөтә шарттар тыуҙырылған. Әлбиттә, ҡатын-ҡыҙҙың юғары белемле булыуы бик яҡшы. Әммә “Милләт әсәһе – ҡатын-ҡыҙ” төшөнсәһенән сығып ҡараһаҡ, яҡшы ҡатын, өлгөлө әсә булыу өсөн был ғына етмәй.
“Ояһында ни күрһә, осҡанында шул булыр”, ти халыҡ мәҡәле. Эйе, был фекер тәрән фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә. Бала ғаиләлә, мәктәптә алған тәрбиәһен, үҫеп еткәс, тормошҡа ҡарашы, холоҡ-фиғеле, йәшәү принциптары аша сағылдыра.
Башҡорттарҙа борон-борондан ғаилә ҡороуға, бала тәрбиәләүгә, алмаш быуын үҫтереүгә бик етди ҡарағандар. Ул өйләндерәм, ҡыҙ бирәм тиһәләр, буласаҡ ҡоҙа-ҡоҙағыйҙарының ете быуынына тиклем тикшергәндәр. Халҡыбыҙҙың өләсәйҙәр, инәйҙәр, еңгәләр институты бик юғары кимәлдә үҫешкән булған. Әсә кеше үҙенең баҫалҡы холҡо, тыйнаҡлығы, әҙәп-тәүфиҡлығы менән ҡыҙҙарына өлгө булһа, атай ғаиләне иҡтисади яҡтан тәьмин иткән, уның нигеҙен тотоп торған, ҡурсалаған ир өлгөһө булған. “Атанан күргән — уҡ юнған, әсәнән күргән — тун бескән” мәҡәлендәгесә, ата-әсәһенең яман йәки яҡшы ҡылығын күреп үҫкән балалар ҙурайғас уларҙың юлын дауам итә. Юғары белемдәре булмаһа ла, өләсәй, инәй, еңгәләр үҙҙәренең тормош тәжрибәһен, донъяға ҡарашын, тәбиғәткә мөнәсәбәтен, ата-әсәгә хөрмәт, ихтирам тойғоһон бала күңеленә нисек итеп тәрбиә аша һеңдерә алған икән?..
Балаларҙа әҙәп, әхлаҡ һыҙаттарын ғаилә һәм тирә-яҡ мөхит тәрбиәләгән. Үкенескә ҡаршы, хәҙерге заманда беҙҙе уратып алған мөхит һәр саҡ ыңғай яҡтан өлгө була алмай. Бының сәбәптәре бихисап. Халыҡтың милли асылынан айырылыуы, кеше менән тәбиғәт араһындағы гармонияның боҙолоуы, тирә-яҡ мөхит, милләт, туған тел, экологияның хәүефле торошо — былар барыһы ла йәш быуынды тәрбиәләүгә кире йоғонто яһамай ҡалманы. Бушлыҡты тултырыу өсөн йәш быуын сит-ят мөхиттең йәшәү принциптары менән “туҡланырға” мәжбүр була. Бындай кире күренеш рухыбыҙҙы ағыуламаһын өсөн, ғаиләлә, иң беренсе сиратта, әсә институтының юғары кимәлгә күтәрелеүе зарур.
Рухи һәм физик, психологик яҡтан ҡатын-ҡыҙҙы тәрбиәләү беҙҙә ниндәй кимәлдә һуң? Табиптар: “Тәрбиә әсә ҡарынында башлана”, – ти. Һау-сәләмәт әсәнән генә имен бала тыуа.
Йәш быуынды тәрбиәләү, уға белем биреү һәм оло тормошҡа әҙерләү бурысы бөгөн мәғариф өлкәһенә йөкмәтелгән. Ҡыҙҙарҙы тәрбиәләүҙе бишектән, балалар баҡсаһынан башларға, ә башланғыс класта мәктәп программаһына индерергә кәрәктер.
“Ҡатын-ҡыҙ – милләт әсәһе” тигән төшөнсәне “Ҡ” хәрефенән башлап өйрәнеү мотлаҡ. Бала ниндәй милләттән булһа, башланғыс класс уҡытыусыһы ла шул милләттән, үҙ халҡының тарихын яҡшы белергә, рухлы, халҡын яратҡан, ғорур шәхес булырға тейеш, сөнки үҙеңдең асылыңды яратмай тороп, балаларҙа милләткә, телгә һөйөү, мөхәббәт тәрбиәләп булмай.
Ҡыҙҙар юғары класҡа килеп еткәнсе үҙ-үҙенә ихтирам, намыҫ, ғорурлыҡ тойғоларына эйә булырға, әсә булыуҙың ни тиклем ауыр һәм яуаплы, маҡтаулы бурыс икәнен аңлап, ҡыҙ менән егет, ир менән ҡатын, ҡәйнә-килен, ҡатнаш ғаилә мөнәсәбәттәре хаҡында белергә тейеш. “Ғаилә ныҡлығы – ил ныҡлығы” тигән хәҡиҡәтте аңдарына һеңдерергә тейештәр.
Ябай һалдатты ла, бөйөк ғалимды ла, президентты ла әсә тыуҙырғанын иҫәпкә алһаҡ, ҡатын-ҡыҙ – буласаҡ әсәне тәрбиәләү – дәүләт алдында торған мөҡәддәс бурыс ул.
Милләтебеҙҙең киләсәген ҡайғыртайыҡ тиһәк, һис кисекмәҫтән буласаҡ милләт әсәләрен тәрбиәләү программаһын төҙөү мотлаҡ. Бының өсөн ҡыҙҙарға ғына айырым тәрбиә һәм белем бирерҙәй уҡыу йорттарын асырға кәрәк.
Революцияға тиклем рус дворяндары ҡыҙҙарын ғаилә тормошона әҙерләү өсөн гүзәлдәр пансионына (пансион благородных девиц) биргән. Бындай уҡыу йорттарында нескә заттың күркәм сифаттарын үҫтереүҙе айырым уҡыу планы буйынса бойомға ашырғандар. Шуға күрә республикала милләтебеҙ һандуғастарын тәрбиәләй алырлыҡ ҡыҙҙар гимназиялары асыу – өлгөрөп еткән мәсьәлә. Бындай типтағы уҡыу йорттары гуманитар, эстетик йүнәлештә булырға тейеш. Туған тел менән бер ҡатарҙан сит телдәрҙе лә яҡшы үҙләштергән, юғары эстетик зауығы булған, аш-һыу әҙерләй, заманса кейенә белгән, аҡыллы, зирәк, уңған, итәғәтле ҡыҙҙар тәрбиәләүҙе маҡсат итеп ҡуйырға тейеш ошо гимназиялар.
Ҡатын, әсә булыуҙың бөтә нескәлектәренә эйә булған, юғары белемле, мәҙәниәтле гүзәл заттарға уларҙың ошо сифаттарын юғары баһалаған, ғаиләне иҡтисади яҡтан тәьмин иткән ир-егеттәр кәрәк. Ҡайҙа һуң ундай егеттәр, ирҙәр, атайҙар? Өйҙә, балалар баҡсаһында, мәктәптә, юғары уҡыу йортонда улар был йүнәлештә тәрбиә аламы? Юҡ. Тимәк, егеттәрҙе балалар баҡсаһынан уҡ буласаҡ ир, атай итеп тәрбиәләүҙе башламай тороп, киләсәк быуын тураһында фекер йөрөтөү файҙаһыҙ...


description: Әле 1991 йылда уҡ СССР Фәндәр академияһы Башҡорт ғилми үҙәгендәге Урал бүлегенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында “Башҡорт энциклопедияһы” төркөмө төҙөлә. Ә 1993 йылда Башҡортостан Мини

title: Башҡорт энциклопедияһы дуҫтарын йыйҙы

maintext: Унда иҡтисад һәм халыҡ кәсебе, география һәм геология, мәҙәниәт һәм сәнғәт, әҙәбиәт, фольклор һәм тел өйрәнеү, теүәл һәм гуманитар фәндәр буйынса, дәүләт һәм хоҡуҡ, ғилем, дин, мәғариф һәм матбуғат бүлектәре асыла. Һәр яҡлап та уңышлы башланғыс алған был яңы эшмәкәрлекте 1995 йылда Башҡортостандың беренсе президенты ҡарары менән ғилми нәшриәткә әйләндерәләр.Бөгөн “Башҡорт энциклопедияһы” ғилми-нәшриәт комплексы булараҡ билдәле. Хәйер, фән өлкәһендәге был йүнәлеште бик күп милләттәштәребеҙ белмәй ҙә тиерлек. Уның көндәлек тормошобоҙҙо үҙ эсенә алғанын бик һирәктәр генә аңлайҙыр. Улар иһә – ошо энциклопедияны, аңлатма-һүҙлекте баҫтырыусылар, ғалимдар, фән докторҙары, кандидаттары. Әлбиттә, һәр нәмә йылдам үҫешә, замандан артта ҡалырға ярамай. Энциклопедия әҙәбиәте лә бөгөн глобаль селтәрҙә киң ҡулланыла. Был осраҡта википедия менән энциклопедияны бутарға ярамай. Хәйер, википедияға ҡуйылған материал өсөн сайттың идарасылары яуаплы булһа ла, ундағы мәғлүмәттәрҙе һәр кем тулыландыра ала, шунлыҡтан яңылыш мәғлүмәт күрһәтелеүе ихтимал, ә энциклопедияла иһә тик иҫбатланған сығанаҡтар менән ғилми хеҙмәткәрҙәр әҙерләгән мәғлүмәт кенә баҫтырыла.Ғөмүмән, Рәсәй Федерацияһында йылдам үҫешкән энциклопедияһы булған төбәктәр һаны 79-ға еткән.2003 йылдан алып ҡайһы бер төбәктәрҙә энциклопедияларға арналған Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференциялары уҙғарыла. Башҡортостанда иһә ул “Рәсәйҙең хәҙерге мәғлүмәти-коммуникация системаһында төбәк энциклопедиялары” тигән темаға икенсе тапҡыр үткәрелде.Был юлы “Башҡорт энциклопедияһы” хеҙмәткәрҙәре коллегаларын Коми, Ҡырым, Удмурт, Яҡут, Татарстан, Тува, Чечен республикалары менән бер рәттән Ырымбур, Новосибирск, Ульяновск, Силәбе, Сахалиндан ҡаршы алды. Шул иҫәптән конференцияла “Ҙур Рәсәй энциклопедияһы” ғилми нәшриәтенең шеф-мөхәррире Л.И. Петровская һәм ойошманың техник директоры П.М. Конотопов та ҡатнашты.Сарала һәр төбәк энциклопедияларын электрон системаға күсереү мәсьәләһе күтәрелде, шулай уҡ энциклопедияларҙы әҙерләүҙең теоретик-методик һәм методика аспекттары хаҡында фекер алышыу ҙа урынлы булды.Ошондай ғилми-ғәмәли конференцияларҙы өс йылға бер тапҡыр булһа ла үткәреп торорға тигән фекер белдерелде. Рәсәй энциклопедистарының үҙ-ара эшлекле бәйләнеше, уны нығытыу, төбәк-ара проекттарҙы берлектә тормошҡа ашырыу тураһында ла һүҙ барҙы. Бының өсөн ике яҡлы килешеүҙәр төҙөп, уларҙы практикала уңышлы ҡулланыу, йылына бер тапҡыр сыға торған “Энциклопедистика мәсьәләләре” йыйынтығында һәр төбәк эшмәкәрҙәренең уңыштарын яҡтыртып барыу зарурлығы билдәләнде. Шулай уҡ энциклопедистар өсөн дәүләт программалары етештереү маҡсаты ла ҡуйылды. Шуға күрә бөгөн энциклопедияларҙың ғилми-методик йәһәттән сифатын яҡшыртыу өсөн берҙәм стандарттың барлыҡҡа килеүе шарт. Уны ойоштороу мәсьәләһен контролдә тотоу ҡаралды. Әлбиттә, был тармаҡты ойоштороу бер, уның стандарттарын, ҡағиҙәләрен дә үтәү ҡыйынға төшмәҫ, ә бына шул юҫыҡта эшләгән белгестәр һәм ғалимдарҙың етерлек булыуы ла бик мөһим.Һәр хәлдә, шәхсән үҙемдең күҙәтеүем буйынса ла, донъяуи энциклопедияларҙың тенденцияларына мөрәжәғәт иткәндә лә, “Башҡорт энциклопедияһы” сифаты менән алдыра...


description: Сағыу көҙҙә ҡыҙыл уттай балҡыған ҡыуаҡ емешен (ҡурай еләге) күптәрҙең күргәне һәм уны тәмләп ҡарағаны барҙыр. Әле лә, ана, Асҡар ауылында йәшәгән Хәлил Билаловтың баҡсаһында алтын миҙгелдең

title: Шау виноград баҫып алһа...


title: Ҡаҙна янсығы ниндәй булыр?

maintext:
Беҙҙең тормош кимәле дәүләт бюджетына бәйле, сөнки социаль мәсьәләләрҙән алып хәүефһеҙлеккә саҡлы барыһы ла ҡаҙна сығымдарына ҡарап тора. Шуға күрә бюджетты нисек туплау һәм тотоноу элек-электән иғтибар үҙәгендә булды.
Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Президиумының сираттағы ултырышы тап ошо мәсьәләгә – республика бюджеты проектын тикшереүгә арналды. Был эш ҡануниәт тарафынан аныҡ билдәләнгән мотлаҡ тәртипкә буйһона, уның һәр пункты закон тарафынан билдәләнгән. Киләһе йылға һәм 2019 йылға тиклемге осорға бюджет, республиканың социаль-иҡтисади үҫеше һәм мотлаҡ медицина страховкалауының территориаль фонды бюджеты проекттары менән депутаттарҙы Башҡортостандың финанс министры Рида Собханғолова, иҡтисади үҫеш министры Сергей Новиков һәм медицина страховкалауы фонды рәйесе Алексей Меньшиков таныштырҙы.
– Башҡортостан бюджеты проекты буйынса бөтә документтар Дәүләт Йыйылышының Интернеттағы сайтына урынлаштырыласаҡ һәм теләгән һәр кешенең уларҙы асып ҡарарға, үҙ тәҡдимдәрен индерергә мөмкинлеге буласаҡ. Беҙ был яҙмаларҙың береһен дә иғтибарһыҙ ҡалдырмаясаҡбыҙ, – тине Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев.
Бюджет документтары артабан бөтә комитеттарҙа ҡараласаҡ, шунан һуң бюджет комитеты был һығымталар һәм иҫкәрмәләрҙе дөйөмләштереп, үҙ һығымтаһын яҙа һәм парламент тикшереүенә сығара. Дәүләт янсығын билдәләгән мөһим ҡанунда хата китмәһен һәм аныҡлыҡ, сығымдар буйынса ғәҙеллек хөкөм һөрһөн өсөн ул парламент кимәлендә, ғәҙәттә, өс тапҡыр ҡарала.