description: Ауылына ҡайтҡан һайын ул тиҫтерҙәре менән ҡыш көндәре Терпе тауында сана шыуыуҙарын, диңгеҙҙәй йәйрәп ятҡан Сәлмәкәйҙә һәм Оло Күлдә рәхәтләнеп һыу инеүҙәрен иҫкә алырға ярата. Хозур тәбиғәт

title: Етәксене хеҙмәт биҙәй

maintext: Азамат уҙаман Рима менән Ризуан Носратуллиндарҙың ишле ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килә. Өс малай һәм биш ҡыҙ бала саҡтан эш һөйөүсән, итәғәтле, тәртипле булып үҫә, ата-әсәһе лә уларҙы олоно ололарға, кесене кесе итә белергә өйрәтә. Инде үҙҙәре атай-әсәй булһа ла, бөгөн дә ҡәҙерлеләренең кәңәштәре тормош көткәндә ярап ҡала.Атаһы “Баһау” колхозында оҙаҡ йылдар агроном йөгөн тарта, хужалыҡты алдынғылар рәтенә сығарыуға күп көс һала. Уның хеҙмәтен республика, район етәкселеге лә йыш ҡына юғары баһалай. Үкенескә ҡаршы, Ризуан ағай 47 йәшендә генә фани донъяны ташлап китә. “Атайым бик көслө кеше ине. Уны һәр ерҙә ихтирам иттеләр, намыҫлы хеҙмәт күрһәтте. Ул яңы эш башлаусы йәштәрҙең оло таянысы ла булды”, — тип иҫләй атаһын бөгөн. Әлбиттә, оло ҡайғы уңған һәм дуҫ ғаиләне тағы ла нығыраҡ берләштерә, Рима апайға иһә яңғыҙына донъя йөгөн тартырға тура килә. Әммә бәләкәйҙән хеҙмәт һөйөп үҫкән балалар ауыр мәлдә әсәләренә ныҡлы терәк һәм ярҙамсы була. Шәхси ихатала мал-тыуар тәрбиәләп, ҡош-ҡорт аҫрап, баҡса үҫтереп, колхоз эшенән дә баш тартмай тырышлыҡ һала Носратуллиндарҙың балалары. Әсәләре атайһыҙ ҡалған ғәзиздәрен кеше араһында кәм-хур итмәй үҫтереп, тейешле тәрбиә һәм белем бирергә тырыша. Шөкөр, бөгөн уларҙың барыһы ла матур ғаилә ҡороп, юғары белем алып, һәр береһе вазифалы урын биләй. — Әсәйемдең сабырлығына, түҙемлегенә әле булһа хайран ҡалам. Һигеҙ балаһын етем итмәй, атайыбыҙ менән икәүләп ҡорған донъяһын туҙҙырмай, матур һәм күптәргә өлгө булырлыҡ йәшәү рәүеше алып барғаны өсөн һаман булһа рәхмәтлебеҙ, — ти Азамат Ризуан улы. — Әле лә уның аҡыл-кәңәштәренә мохтажбыҙ, өгөт-нәсихәттәрен тыңлап, ҡәҙерлебеҙҙең оҙаҡ ғүмер кисереүен теләйбеҙ.Яңы Күл мәктәбендә Азамат яҡшы билдәләргә генә өлгәшә, төрлө спорт ярыштарында әүҙемлек күрһәтә, түңәрәктәргә ихлас йөрөй. Егет айырыуса мәктәп йылдарында саңғыны, еңел атлетиканы үҙ итә, шуға ла йыш ҡына уға мәктәп намыҫын яҡлап республика һәм район күләмендә ойошторолған ярыш-бәйгеләрҙә ҡатнашырға тура килә. Йәйге каникул осоронда иһә ул тиҫтерҙәре менән колхозда төрлө эштә була, һуған үҫтерә, урманға тал ҡайыры һыҙырырға ла йөрөй. “Эшләп үҫтек, ауыр хеҙмәттән ҡурҡманыҡ, аҡса табырға өйрәндек. Хәләл көс түгеп тапҡан аҡсаға мәктәп кәрәк-ярағы, кейем-һалым, хатта велосипед, мотоцикл һатып алып ҡыуандыҡ”, — тип иҫкә ала ул көндәрҙе Азамат Ризуан улы.Мәктәптә һигеҙ йыллыҡ белем алғас, ул икеләнеүһеҙ яҙмышын ер менән бәйләргә уйлап, Кушнаренко ауыл хужалығы техникумына документтарын тапшыра. Бала саҡтан ерҙе үҙ иткән егеткә уҡыу осоронда ауырға тура килмәй, Азамат Ризуан улы ҙур тырышлыҡ менән белемен камиллаштырыу өҫтөндә эшләй, үҙен һәр яҡлап таныта. Спорт менән ныҡлап мауыға, һәр ерҙә әүҙемлек күрһәтә. Уҡыу йортон тамамлағас та, уны Тыуған ил алдында изге бурысын үтәргә саҡыралар. Унда ла һынатмай, гел алдынғылар рәтендә була, спорт менән булған дуҫлығы армия хеҙмәтен еңел үткәрергә мөмкинлек бирә.Армиянан ҡайҡас, ул күп кенә иптәштәре кеүек ҡалаға ашыҡмай, ә туған “Баһау” колхозына агроном булып эшкә урынлаша. Әлбиттә, махсус белемле белгес тәүге көндәрҙән үк эшкә башкөллө сума, төрлө әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһынып, ауыл хужалығы өлкәһендә яңы белем туплай. Төбәктең алдынғы хужалыҡтарына барып тәжрибә уртаҡлашырға ла, белгестәр менән осрашырға ла ваҡытын йәлләмәй. Халыҡ та уңған, эшен биш бармағындай һәйбәт белгән, алдынғы ҡарашлы белгесте ихтирам итә. Хаҡлы ялдағы элекке етәкселәр ҙә Носратуллиндан киләсәктә бына тигән хужа үҫеп сығасаҡ тип күҙаллай. Хужалыҡ ул йылдарҙа күп кенә күрһәткестәр буйынса районда алдынғылар рәтенә сыға, шуға ла йыш ҡына бында төрлө кәңәшмә-семинарҙар ойошторола. Ул осорҙа Азамат Носратуллин яҡшы ойоштороусы булараҡ та таныла. Колхоз йәштәрен бергә туплап, концерт номерҙары әҙерләп, төрлө ауылдарға сығырға ла өлгөрә Азамат Ризуан улы. Эшенә яуаплы ҡараған белгестең тырышлығын баһалап, хужалыҡ етәкселеге уны бер аҙҙан баш агроном итеп үрләтә. Үҙенә ышанып тапшырылған оло бурысты намыҫ менән башҡарырға тырыша, хужалыҡ эшмәкәрлеген артабан үҫтереү өҫтөндә лә янып эшләй. “Азамат Ризуан улы менән эшләүе еңел ине, сөнки ул һәр кем менән уртаҡ тел таба белде”, — тип иҫләй бөгөн хеҙмәттәштәре.Азамат Ризуан улы, колхозда эшләү менән бер рәттән, юғары белем алыу маҡсатында Башҡортостан ауыл хужалығы институтына ситтән тороп уҡырға инә. Ҡулына юғары белем тураһында диплом алғас та, уны район етәкселеге “Нуриман МТС-ы” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең ауыл хужалығы буйынса директор урынбаҫары итеп тәғәйенләй. Азамат Ризуан улы төрлө йылдарҙа “Иҙел” колхозы рәйесе, аҙаҡ “Иҙел” агрофирмаһы генераль директоры вазифаларын башҡара. Ҡайҙа ғына эшләһә лә, һәр ерҙә ҙур абруй ҡаҙана, халыҡтың ышанысын яулауға өлгәшә. Бөгөн булһа ауыл ҡарттары уны маҡтап телгә ала.— Ниндәй генә ауыр осорҙар булмаһын, ауыл эшсәндәре һәр ваҡыт уңғанлыҡ, тырышлыҡ күрһәтеп, баҫыу-яландарҙан ҡайтып инмәне. Уларҙың намыҫлы хеҙмәте һөҙөмтәһендә колхоз алдынғылар рәтендә булды, — ти Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Азамат Ризуан улы.2009 йылдан башлап Азамат Носратуллин Нуриман районы хакимиәте башлығы йөгөн тарта. Ул үҙен ҡуйған маҡсатына ынтылыусан, тәжрибәле, талапсан, инициативалы ойоштороусы һәм етәксе итеп күрһәтте. Хужа булараҡ, Азамат Риз-уан улы кешеләргә йүнәлеш биреү, башланғыстарына йәлеп итеү, ыңғай һөҙөмтә алыу өсөн коллектив хеҙмәткә ылыҡтырыу һәләтенә эйә. 2013—2015 йылдарҙа ”Иң яҡшы муниципаль берәмек” республика конкурсында беренсе урынға һәм призлы номинацияларға лайыҡ булыуы тырыш хеҙмәттең һөҙөмтәһе булды.Азамат Носратуллин муниципаль район Советы ҡабул иткән ҡарарҙарҙы һәм программаларҙы тормошҡа ашырыуға, бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам күрһәтеү, районға инвестиция һәм яңы инвесторҙар йәлеп итеү, төньяҡ-көнсығыш райондарҙы үҫтереүҙең урта сроклы комплекслы программаһы сараларын ғәмәлгә ашырыу, законлылыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен тәьмин итеү, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм азатлыҡтарын яҡлау, муниципалитет биләмәһендә сәйәси һәм социаль тотороҡлолоҡто һаҡлау, бюджет учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыу, урындағы үҙидара органдарының статусын күтәреү мәсьәләләрен хәл итеүгә күп көс һала.Азамат Ризуан улы етәкселек иткән осорҙа район социаль-иҡтисади үҫеш йәһәтенән һәр саҡ алдынғылар рәтендә. Мәҫәлән, 2012 йылдан 2016 йылға тиклем етештерелгән продукция, башҡарылған эштәр һәм күрһәтелгән хеҙмәттәр күләме 1085,4 миллион һумдан 2032,6 миллион һумға тиклем, йәғни 87 процентҡа артҡан. Быйыл һигеҙ ай йомғаҡтары буйынса продукция күләме 1688,4 миллион һумға еткән. Былтырғы менән сағыштырғанда, үҫеш — 14,8 процент. Финанслауҙың бөтә сығанаҡтары иҫәбенә районға йәлеп ителгән инвестиция күләме лә һуңғы өс-дүрт йылда 1,95 тапҡырға (637,8 миллиард һумдан 1240,9 миллиардҡа тиклем) күбәйгән. Төҙөлөштөң әүҙемләшеүе һөҙөмтәһендә ошо уҡ осорҙа бер кешегә иҫәпләгәндә, торлаҡ менән тәьмин итеү күрһәткесе 23,5-тән 26,26 квадрат метрға (12 процентҡа) артҡан. Районда бер ҡасан да төҙөлөш туҡталғаны юҡ, киреһенсә, ул ҙур төҙөлөш майҙансығын хәтерләтә. Әле бында, әле тегендә яңы йорттар ҡалҡа, социаль объекттар сафҡа инә. Шулай уҡ шәхси төҙөлөш тә киң ҡолас ала, йәштәр атай-әсәй ярҙамы, үҙ көсө менән дә төҙөй, кредиттан да файҙалана.Сәсеүлек майҙандары ла, ауыл хужалығында продукция етештереү һәм һатыу күләме лә йылдан-йыл үҫә бара.Төбәктә сәнәғәт, шулай уҡ ауыл хужалығы тармағында зыянға эшләгән предприятиелар юҡ, муниципаль район ҡаҙнаһына һалым һәм башҡа керемдәр йыл һайын уртаса алғанда ун процентҡа арта.Бюджет өлкәһендә эксперименталь тәртиптә ауыл биләмәһендәге мәғариф, мәҙәниәт учреждениеларын, хакимиәттәрҙе хеҙмәтләндереү йәһәтенән үҙәкләштерелгән берҙәм бухгалтерия ойошторолған. Әле уның ыңғай эш тәжрибәһе тотош республикала таратыла.Азамат Ризуан улы ғаиләһенән дә уңған. Ҡатыны Мәҙинә Хәмит ҡыҙы менән ике ҡыҙға ғүмер бүләк иткәндәр. Әйткәндәй, ҡатыны район дауаханаһында шәфҡәт туташы булып эшләй. Өлкән ҡыҙҙары Зәүрә Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетын тамамлағандан һуң һөнәре буйынса эшләп йөрөй, кесе ҡыҙҙары Зәлифә Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлап, бөгөн Өфө дәүләт авиация техник университетында икенсе юғары белем ала.


description: Бер аҙым алға баҫабыҙ ҙа... Башҡорт Википедияһының бөгөнгө торошон шулай тип ҡылыҡһырларға мөмкин булыр ине, сөнки Викимедиа РУ вәкилдәре, йәғни “өлкән ағай”ҙар билдәләүенсә, бөгөн башҡорт и

title: Башҡорттар, АЛҒА!

maintext: Байлыҡ саңғакүмелеп ятҡанда...Әйткәндәй, уны ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә БашВики хакимы Рөстәм Нурыевтың да өлөшө ҙур – ул йыл буйына удмурттарға кәңәштәре менән ярҙам итеп, тәжрибә уртаҡлашып торҙо. Тәүге ҡоймаҡ төйөрлө була, тиһәләр ҙә, семинарға һис икеләнмәй һәйбәт баһа бирергә мөмкин, сөнки унда, башҡа тел бүлектәренең проблемалары менән бер рәттән, Башҡорт Википедияһында ҡулланырлыҡ, өлгө алырлыҡ мәлдәр ҙә булды. Мәҫәлән, ижади әҫәргә йәки мәҡәләләргә нисек итеп ирекле лицензия алып, уны йәмғиәттә ҡулланыуҙы ирекле итергә?Мәғлүм булыуынса, бөгөн төрлө китапханаларҙа, архивтарҙа, музейҙарҙа әллә күпме байлыҡ саңға күмелеп ята. Ә уны ирекле ҡулланыуға сығарғанда, теләгән кеше тиҙ генә үҙенә кәрәкле мәғлүмәт табыр ине. Йә иһә бөгөн Башҡорт Википедияһының Викитека бүлегендә ике мең самаһы китаптың электрон варианты бар, әммә уларҙың авторҙарынан рәсми яҙма рөхсәт булмай тороп, ирекле ҡулланыуға сығарыу мөмкин түгел. Әгәр улар ирекле ҡулланыуға сыҡһа, донъяның 294 телендәге википедияларҙың береһендә, бәлки, уларҙы үҙ теленә тәржемә итергә теләк белдереүсе лә табылыр ине... Шулай уҡ бөгөн Рәсәй халыҡтары телдәрендә генә түгел, ғөмүмән, барлыҡ википедияларҙа ла мөхәррирҙәр етешмәй – был мәҡәлә яҙыуға, тәржемә итеүгә генә ҡағылмай, ә уларҙы тикшереү, хаталарҙы төҙәтеү ҙә талап ителә. Әгәр автоматик рәүештә стилистик, орфографик хаталарҙы төҙәтеү программаһы йәки ҡушымтаһын эшләүсе табылһа, был да эште бер аҙ еңеләйтер ине, моғайын. Әлбиттә, былар ҡасан да булһа тормошҡа ашыр, сөнки бынан 10 – 15 йыл элек кеҫә телефондары тураһында хыяллана ғына инек түгелме?..Cherchez la femme(Шерше ля фам)Удмуртстан тигәндә, ҡатын-ҡыҙ булараҡ, иң элек башҡа ингән уй нимә булды тиһегеҙ? Әлбиттә, Евровидениела сығыш яһап, бөтөн донъяны шаулатҡан “Бураново өләсәйҙәре”! Һәм ҡапыл мейене уй телеп үтә: ә беҙҙең БашВики өләсәйҙәре уларҙан ни ере менән кәм? Шулай итеп, үҙенән-үҙе яңы Вики-проект тыуҙы – Башҡорт Википедияһының өләсәйҙәре! БашВикиҙа стажы ҙур булған Гүзәл Ситдиҡова һәр сығышында тиерлек, мин – башҡорт Википедияһының өләсәйе, тип ғорурлыҡ менән әйтә икән, ни өсөн был идеяны бренд кимәленә күтәрмәҫкә? Эйе, әлегә был идея, википедистар телендә әйткәндә, инкубаторҙа ғына ята, йәғни себеш булып морон төртмәгән, әммә тиҙ арала ул тормошҡа ашыр тип ышанғы килә. Бары тик ирекле энциклопедия менән хеҙмәттәшлек иткән апайҙарыбыҙ ғына һау-сәләмәт булһын да үҙҙәре артынан башҡорт телен яҡшы белгән, телде, мәҙәниәтте, тарихты виртуаль киңлектә киләсәк быуындарға тапшырыу ғына түгел, ә ошо байлыҡты донъя телдәренә таратыу менән шөғөлләнергә теләүсе әүҙем әхирәттәрен эйәртһә, булмаҫ тимә. Француздар әйтмешләй, шерше ля фам!Энергия сығанағы –Лудорвай“Беренсе тапҡыр Лудорвайҙа булдым!” – конференцияла ҡатнашыусы Сергей Бехтеревтың һоҡланып та, ғорурланып та әйткән һүҙҙәренән һуң, ә бит Башҡортостанда ла күпме кеше Шүлгәнташты, Мораҙым тарлауығын, башҡа тәбиғәт ҡомартҡылары хаҡында ишетеп кенә белә, тигән уй йүгереп үтте баштан. Лудорвай архитектура-этнография комплексы – удмурттарҙың этноауылы, тиергә лә мөмкин. Ошо атамалы ауыл эргәһендә урынлашһа ла, ул үҙе айырым бер территорияны биләй, унда көньяҡ, урта, төньяҡ удмурттарҙың усадьбалары урынлашҡан. Ғөмүмән, бындағы йорттар һәм ҡоролмалар – барыһы ла тарихи экспонат, һәм улар һәр ауылдан тиерлек йыйылған, йорт-ҡаралты иһә күсереп килтереп ултыртылған. Удмурттар – бөгөнгәсә мәжүсилек традицияларын һаҡлап алып ҡалған халыҡ. Беҙҙең гид ролен үтәүсе Катерина әйтеүенсә, быуындан быуынға тапшырылып килгән тыйыуҙар бөгөнгәсә йәшәй. Әйтәйек, электән изге тип аталған һәм унда бары тик ир-ат ҡына инергә тейеш булған серле, энергия үҙәге булған яландарҙы ҡатын-ҡыҙ бөгөн дә урап үтә. Хатта ошо ялан эсенән үткән һуҡмаҡ аша юл турараҡ булһа ла, улар урау юлды хәйерлерәк күрә. Шулай уҡ кейемдәренә лә бик һаҡсыл удмурттар. Катеринаның өҫтөндәге кейеме уның әсәһенең өләсәһенән ҡалған. Экспонат та, көндәлек кейем дә. Тарих үҙе күҙ алдында терелгәндәй хатта.Лудорвай конференцияла алған белемде нығытып ҡуйыуҙың бер сағылышы ла булды. Авторҙар, журналистар, рәссамдар һәм ижад менән шөғөлләнеүсе күптәр авторлыҡ хоҡуғы тураһында әллә ни уйлап бирмәһә лә, википедистар был йәһәттән күпкә алда бара. Һәр конференцияла тиерлек ошо хаҡта сығыштар була, авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоуҙың ниндәй эҙемтәләргә килтереү ихтималлығы ҡарала. Ә бит авторлыҡ хоҡуғы элек-электән булған. Мәҫәлән, удмурт ҡыҙҙары ла башҡорттар кеүек балаҫ һуҡҡан. Һәм берәй әхирәтендә ниндәйҙер матур биҙәк күреп ҡайтып, уны үҙе лә ҡабатлай икән, авторлыҡ хоҡуғын боҙмаҫ өсөн балаҫтың уртаһына суҡ ҡуйған. Ҡараған кеше иһә рәсем икенсе кешенән алынған икәнен һүҙһеҙ ҙә аңлаған: creativecommons.Һүҙемде, республиканың тәбиғәт ҡомартҡыларын бер тапҡыр ҙа күрмәүселәр бар, тип башлағайным. Бер ҙә юҡҡа түгел, сөнки Википедияла, төрлө конкурс-марафондар менән бер рәттән, иҫтәлекле урындарға экспедициялар ойоштороу программаһы ла бар, улар башта урындағы ирекмәндәр тарафынан үтелә, артабан инде халыҡ-ара кимәлгә сығарыу ҙа ихтимал. Был үҙенә күрә эске туризмды пропагандалауҙың иң еңел ысулы: экспедицияға килеүселәр ни тиклем күберәк урындар менән таныша, улар мотлаҡ ҡайтҡас ошо хаҡта мәҡәлә яҙып, фотоларын һала. Һәм был мәғлүмәт, әйтеп үтеүемсә, ирекле лицензия буйынса, барлыҡ тел бүлектәренә тарала, йәғни уны һәр кем үҙ теленә тәржемә итә.Ҡайҙа һеҙ,башҡорт егеттәре?..Быға тиклем тел белгестәренең, полиглоттарҙың ғилми-ғәмәли сараларҙа ғына сығыш яһауын күрергә тура килһә, бөгөн улар Википедия менән дә уңышлы хеҙмәттәшлек алып бара. Миҫал эҙләп әллә ҡайҙа йөрөйһө түгел – Башҡорт Википедияһын үҫтереүҙә һәм йәшәтеүҙә Вячеслав Черневтың өлөшө ҙур булды, тип әйтеү, рустар әйтмешләй, бер нәмә лә әйтмәүгә бәрәбәр – ул бөгөн дә Башҡортостанға хеҙмәт итә: Польша дәүләт университетында белем алып һәм студенттарға башҡорт телен өйрәтеп кенә ҡалмай, ә поляк Википедияһында башҡорт контентын булдырыуға үҙ өлөшөн индерә.Шулай уҡ БашВикиҙың ун йыллығы айҡанлы ойошторолған Вики-һабантуйға килгән Әмир Аһарониҙы күптәр хәтерләйҙер. Уның ярҙамы менән бөгөн Башҡорт Википедияһында автомат-тәржемәсе программаһы эшләй. Әлбиттә, ул әле камиллыҡтан бик йыраҡ, ләкин һәр тәржемә һайын уның “теле” байый бара.Ижевскиҙа иһә австриялы Христиан Пишлегер удмурт телен социаль селтәрҙәр аша таратыу, үҫтереү тураһындағы уй-фекерҙәре менән уртаҡлашты. Бөгөн бер нисә тел белгән ғалим башҡорт телен өйрәнеү теләге булыуын да белдерҙе. Ул ғына ла түгел, һүҙ араһында: “Ә миндә башҡорт ҡумыҙы бар”, – тип әйтеп ысҡындырҙы. Әйткән һүҙ – атҡан уҡ, шунда уҡ уны эләктереп алып, уйнап күрһәтеүен дә һораныҡ. Христиан аптырап торманы, түш кеҫәһенән ҡәҙерләп төрөлгән (!) ҡумыҙ сығарып, уйнап та ебәрҙе!.....Шул урында бер генә һорау бирге килә: “Ҡайҙа һеҙ, башҡорт егеттәре?”Төбәк компоненты...Мари Википедияһы вәкиле Вадим Протасов үҙенең сығышында, “беҙ тематик мәҡәләләрҙе түгел, ә мәҙәниәт, әҙәбиәт буйынса яҙылған мәҡәләләрҙе тәржемә итергә һәм яҙырға ҡарар иттек”, тигәйне. Уйланып йөрөп-йөрөп, уға мейене быраулап торған һорауымды бирергә булдым: “Әгәр мәктәптәрҙә балаларға үҙ телегеҙҙә белем бирергә теләйһегеҙ икән, математика, информатика, биология, химия, физика һ.б. фәндәр буйынса темаларҙы бер нисек тә урап үтә алмайһығыҙ бит, сөнки китаптар рус телендә булған осраҡта ла, телде белгән уҡытыусы балаларға терминдарҙы һәм теманы ике телдә лә аңлата, ә балалар Википедия аша темаларҙы үҙҙәре туған телендә уҡый ала түгелме?” “Һеҙгә еңелерәк, мәктәптәрҙә балалар туған телендә уҡыу бәхетенә эйә, уҡытыусыларығыҙ ҙа бар. Ә беҙҙә ундай мөмкинлек юҡ. Ул ғына ла түгел, хатта туған телгә тәржемә итерлек кешеләр ҙә юҡ кимәлендә”, – ти Вадим.Ошо һөйләшеү быйыл яҙ Янғантауҙа үткән семинарҙа Татар Википедияһы вәкиле Фәрхәд Фәтҡуллиндың бер фекерен ҡабат иҫкә төшөрҙө: “Википедистың балалары ла википедист, – тигәйне ул. – Википедиялағы йәнһүрәттәр тураһындағы мәҡәләләрҙе юйылыуҙан һаҡлап алып ҡалдыҡ, һәм уларҙы балаларым татарсаға тәржемә итә”.Ғөмүмән, Фәрхәд – инглиз телен рус теленә ҡарағанда ла яҡшыраҡ белеп, татар телен үҙаллы күптән түгел генә өйрәнгән һәм аҙнаһына бер көн ғаиләһендә татар телендә генә аралашыуҙы индергән атай. Балалары (әйткәндәй, улар ҙа инглиз һәм рус телдәрен белә) татарса һүҙ ҡушмаһа, атайҙары “ишетмәй” ҙә ҡуя икән. Йәғни тәрбиә өлкәһендәге төбәк компонентын әлегә берәү ҙә алып ташламаған. Мәғариф системаһында ла төбәк компоненты бар, һәм уны һәр уҡытыусы үҙенең фәнендә ҡуллана ала. Бында велосипед уйлап табаһы түгел – бары тик Башҡорт Википедияһын ҡулланырға, уға ярҙам итеп, үҙеңә ярҙам ала белергә генә кәрәк.Беҙҙең ҡорал – мәғлүмәт!Удмуртия нимә менән дан тота тигән һорауға, һәр кем, Калашников автоматтары менән, тип яуаплар, моғайын. Был ысынлап та шулай. Ижевск иһә шуның өсөн дә “Ҡорал баш ҡалаһы” тип йөрөтөлә. Ваҡытында, ысынлап та, Михаил Калашниковтың автоматтары Бөйөк Ватан һуғышында еңеүгә тос өлөш индерә, бөгөн дә улар оборона сәнәғәтендә мөһим урын алып тора. Ижевск ҡалаһында ысын мәғәнәһендә ҡорал арсеналы булған музей бар. Ләкин һәр ҡорал да кеше ғүмерен ҡыймай: википедистарҙың ҡоралы – ирекле энциклопедик мәғлүмәт. Заманалар үҙгәрә – юҡҡа ғына, мәғлүмәткә эйә кеше донъяға идара итә, тимәйҙәр. Бөгөн, нисек кенә баҫма матбуғатҡа йәбешеп ятырға тырышһаҡ та – Интернет заманы, ирекле мәғлүмәт заманы. Википедия иһә ошо мәғлүмәт таратыуҙың бер алымы – яңы ғына ҡуйылған хәбәр бер нисә секунд эсендә Ер шарын урап сығыуы ихтимал. Ул ғына ла түгел, Интернет версияһына авторлыҡ хоҡуғын һаҡлап индерелгән яңылыҡтар, әҫәрҙәр менән теләгән кеше, әгәр телде белә икән, ирекле таныша ала. Һөҙөмтәлә Википедия – шул уҡ виртуаль музейҙар, виртуаль китапханалар, виртуаль һүҙлектәр, виртуаль ғилми эштәр һ.б. күп файҙалы мәғлүмәт менән тулыланасаҡ. Был йәһәттән донъяла тәүге аҙымдар яһала ла инде.Бөгөн кешелектең иң юғары ҡаҙанышы, моғайын да, рухи ҡиммәттәр менән генә түгел, хатта матди байлыҡ менән дә бүлешкәндән уның артыуын аңлауҙыр. Шуның өсөн Ер шарында 294 телдә Википедия үҫешә һәм унда миллионлаған мәҡәлә яҙылып, өҫтәлеп, төҙәтелеп, бөгөн уны 50 миллион кеше ҡуллана икән – был да күп нәмә хаҡында һөйләй. Эйе, беҙ яңылыҡты ауырлыҡ менән ҡабул итәбеҙ, сөнки быға тиклем булған торош беҙҙе ҡәнәғәтләндерә, үҙебеҙҙе уңайлы тоябыҙ, бөтөн нәмә яйға һалынған, һәм күп ғәмәлдәр автоматик рәүештә башҡарыла... Ә Википедияға ылыҡтыңмы – быға тиклем ҡорған “уңайлы донъяң” баштүбән түңкәрелә: яңы белем, яңы асыштар, яңы таныштар, яңы юлдар һәм тағы ла яңы белем. Һәм Башҡорт Википедияһы ирекмәндәренең девизына әүерелгән һүҙҙәр менән әйткәндә: ошо сикһеҙ белем артынан – АЛҒА!

fasttext_language: ba


description: Быйылғы йыл крәҫтиән өсөн ҡулай килде: етерлек күләмдә мал аҙығы тупланды, иген культураларынан бығаса булмаған юғары уңыш алынды. Ашлыҡ бураларға тулған һайын, аграрийҙар йәнә борсоуға ҡалд

title: Бураларға ашлыҡ тула, уны ҡайҙа ҡуйырға?

maintext: Барҙы ҡайҙа итергә аптырамағыҙ, булһын ғына тип уйлаусылар ҙа юҡ түгелдер. Әммә миҙалдың икенсе яғын да онотмайыҡ: уңыштың мул булыуы игенгә кинәт хаҡты төшөрҙө. Фермерҙар ашлыҡ менән банктан алынған кредиттарын ҡаплау, эш хаҡын түләү, яңы техника һатып алыу тураһында хыялланып та өлгөрмәне, тағы “ярыҡ кәритә” янында тороп ҡалды.Дөрөҫ, Ауыл хужалығы министрлығы йыйылған игенде әлегә һаҡлап торорға, аҙаҡ, хаҡ бер аҙ күтәрелгәс, һатырға тәҡдим итә. Тик уны ҡайҙа һаҡларға?! Күптән инде элеваторҙар шәхси ҡулдарға күсеп бөттө, уларҙың – үҙ ҡануны. Иген эшкәртеү предприятиелары етәкселәре аграрийҙар менән хеҙмәттәшлек итергә лә әҙер кеүек. Тик улар ҙа наҙан түгел, килеп сыҡҡан хәлде яҡшы аңлап, осһоҙ хаҡҡа ашлыҡ ҡабул итергә ризалыҡ бирә. Күрәһең, игенен ҡайҙа ҡуйырға белмәгән фермер барыбер беҙгә килә, тип уйлайҙар.– Һуңғы йылдарҙа ҡоролоҡтан интеккән Урал аръяғы игенселәре бығаса күрелмәгән уңыш йыйғас, бер фермерҙың йәне үртәлеп: “Иген мул булһа ла ҡыйын икән, сама менән генә булыуы яҡшы. Ҡайҙа итәм, тип башың да ауыртмай”, – тип әйтеүенә ни көлөргә, ни иларға белмәнем, – ти бер етәксе.Уйлап ҡарағанда, уның һүҙҙәрендә хаҡлыҡ юҡ түгел бит. Билдәле булыуынса, күрше Сибайҙа урынлашҡан элеватор бынан бер нисә йыл элек шәхси ҡулдарға күсте. Бөгөн уны Силәбе өлкәһенең ҡеүәтле “Ситно” ойошмаһы етәкләй. Уларҙың ябай игенсенең хәленә керергә теләмәүе көн кеүек асыҡ: игенгә хаҡты бик түбән ҡуя, етмәһә, иҫәпләшергә лә ашыҡмай.“Унда тапшырып, аҡсаңды айҙар буйы ала алмай интеккәнсе, тапшырмауың хәйерле”, – ти фермерҙар. Баймаҡ районының бер фермеры, аптырағас, бер “КамАЗ” һолоһон тейәп 300 километр алыҫлыҡта урынлашҡан Силәбе өлкәһенең Варна ҡалаһына алып барған. Һолоноң килоһын 5 һум 50 тиндән тапшырған. Артабан машина һәм уның водителе менән иҫәпләшкәс, һолоноң килограмын 3 һумға һатҡан кеүек килеп сыҡҡан.Кемгә отошло был осраҡта?! Иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем ал-ял белмәй эшләгән фермер ыҙалап сәскән игененән файҙа күрҙеме?! Юҡ, әлбиттә. Ҡайҙалыр алып йөрөгәнсе, ауылдамы, баҙарҙамы тоҡлап һатыу уға күпкә табышлыраҡ килеп сыға, әммә баяғы ла шул иген һаҡлау келәте булмау ғына бәкәлгә һуға.Һәр хәлдә, яңынан элеватор төҙөү маҡсатҡа ярашлы түгел, сөнки эргәлә “Ситно” эшләп килә. Иген һаҡлау келәттәрен төҙөүҙе тормошҡа ашырырлыҡ кеүек тә бит, йәнә эш аҡсаға барып ялғана. Йыл һайын ҡоролоҡтан зыян күргән крәҫтиәндең үҙ көсө менән генә бындай ҙур яуаплылыҡты атҡарып сыға алыуы бик икеле. Шуға күрә республика етәкселеге тарафынан был йүнәлештә маҡсатлы эш алып барыу, ярҙам күрһәтеү, субсидия бүлеү сараларын уйларға кәрәктер, моғайын. Нисек кенә ауыл хужалығы тармағына ярҙам итәбеҙ, тип һөйләргә һәм яҙырға күнегеп китһәк тә, күп мәсьәләләр хәл ителмәгән килеш ҡала килә.Ауыл хужалығының һуңғы йылдарҙағы күтәрелеше илдә иғлан ителгән иҡтисади санкция һөҙөмтәһе икәнен бик һирәктәр генә дөрөҫ аңлай. Бөгөн ер хужалары өсөн нисек тә ашлығын тейешле хаҡҡа һатып, уның аҡсаһына яғыулыҡ алып, ерҙе һөрөүгә төшөргә кәрәк. Киләһе сәсеүҙең яҙмышы көҙҙән билдәләнеүен дә онотмаһаҡ ине лә. Бойҙайҙың иң ҡаты сорттарын үҫтергән Урал аръяғы игенселәре быйылғы йылда ла уңышын тейешле хаҡҡа һата алмаһа, ысынлап та, уны артабан үҫтереүҙең файҙаһы булырмы?..


description: Өләсәйҙәр элек-электән милләт киләсәгенең һағында тора. Йәмғиәттә мәктәптәр системаһы уйлап сығарылғанға тиклем үк йәш быуын өләсәй тәрбиәһендә үҫкән. Ваҡыт уҙа, заманалар үҙгәрә килә, өләсә

title: Ҡалай рәхәт өләсәйле булыу!

maintext: “Ә ҡайҙа булып бөткән өләсәйҙәр?” тигән һорау тыуыр күптәрҙә. Бөтмәгән. Бар улар. Аҡыллы, зирәк, инсафлы, иманлылар, әммә тап ошондай өләсәйҙәрҙең кәмеүе уйландырғаны бармы һеҙҙе? Биологик яҡтан әсәйҙең әсәһе тип һаналған ҡатын-ҡыҙ заттары күптер ҙә, ә шуларҙың араһында ейән-ейәнсәрҙәренә төрлө әкиәттәр, ҡарһүҙҙәр һөйләгән, ғөмүмән, башҡорт халыҡ ижады өлгөләрен яҡшы белгәндәр ҡайҙа ла балаларын, ейәндәрен тәүфиҡлы, иманлы булырға өндәгәндәр ҡайҙа? Үҙенән һуң килгән быуын вәкилдәрендә бәләкәй саҡтан илһөйәрлек рухы уятҡандар ҡайҙа?Ниндәй ҙә булһа мәсьәләнең сисеү юлдарын табыу өсөн уны тамырҙарына төшөп ҡарау зарур. Был осраҡта, милли рухлы, лайыҡлы өләсәйҙәрҙең әҙ булыу сәбәбен ҡатын-ҡыҙҙың төп тәғәйенләнеше әсәлек бурысын ниндәй кимәлдә үтәүенә бәйләп ҡарарға кәрәктер.“Тик яҡшы әсәйҙәрҙе генә өләсәй дәрәжәһенә үрләтәләр” икән, имеш... Тәү ҡарашҡа ярым шаярыу кеүек яңғыраған был фекерҙе мин Интернет селтәре киңлектәрендә тап иттем. Төптән уйлаһаң, был һүҙҙәрҙә күҙгә ташланып торған хәҡиҡәт һәм, ябай булһа ла, ниндәй оло мәғәнә ята: үҙ балаһына яҡшы әсәй булған ҡатын-ҡыҙ ғына “өләсәй” тигән яуаплы изге дәрәжәгә эйә. Беренсенән, “балаңдың балаһы балдан татлы”, тиҙәр, тимәк, тик яратҡан балаңдың балаһы ғына йәнеңә яҡын, икенсенән, үҙ балаңа милли яҡтан да, әхлаҡи яҡтан да төплө тәрбиә биргән хәлдә генә, ейән-ейәнсәрҙәреңә лә шундай уҡ тәрбиә татыясаҡ.Әсә булыуҙың бар ләззәтен татыған, мөһимлеген һәм яуаплылығын иңдәрендә тойған ҡатын-ҡыҙ үҙенең икенсе изге тәғәйенләнеше өләсәй булыуға ла етди ҡарай. Үҙ балаһы йөҙөндә тотош милләттең киләсәген тоҫмаллай ҙа алмаған әсәйҙән ниндәй лайыҡлы өләсәй сыҡһын инде?!Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бар шундай әсәйҙәр. Юҡ, һүҙем әсәлек хоҡуғынан мәхрүм ителгән йәки мәхрүм ителергә тейеш, йәшел йылан, йә булмаһа, башҡа афәт һаҙлыҡтарына батҡандар хаҡында түгел. Сабыйҙарына аҡсаһын, иғтибарын, һөйөүен йәлләмәй үҫтергәндә лә, күңеле түрендә милләтенә, халҡына, теленә моңһоҙ, битараф ҡарашта булған әсәләр барыбер балала милли үҙаңды тулыһынса тәрбиәләй алмай, киреһенсә, ғәзиземә киләсәк тормошонда ҡулайлыраҡ та, еңелерәк тә булыр, тип сабыйҙы бишектә сағында уҡ туған теленән биҙҙереп, урыҫса һөйләшергә өйрәтә. Балаһын шундай рухта тәрбиәләгәндәрҙән, ул өләсәй булғас, ни өмөт итергә ҡала? Үҙ балаһында туған теленә һәм иленә һөйөү, һоҡланыу тойғоһо уятмаған, милли рухты әкиәттәр, туған моңдар, тарих аша әсә һөтө менән һеңдермәгәнде, ейән-ейәнсәрҙәренә быларҙы нисек алып барып еткерә алыр икән бындай өсөнсө быуын?Кемдер минең менән килешмәҫ тә, бәлки. Балаларына өлгөлө әсәй, ейәндәренә хәстәрлекле өләсәй була ала икән, ни өсөн унан милләт киләсәген ҡайғырттырып, артығын талап итергә, бөтәһе лә бер булмай бит, тиеүселәр табылыр. Ысынлап та, ейән-ейәнсәрҙәренә тейешле һөйөү һәм иғтибар бүләк итеүсе һәр өләсәй үҙенә күрә бер ихтирамға лайыҡ. Улайһа, бына һеҙгә бөгөнгөбөҙҙөң тағы ла бер өләсәй төрө.Мәҫәлән, “кәкүк әсәй” йәки “кәкүк атай” тибеҙ. Баҡтиһәң, ғаиләлә әсәй менән атай кәкүк булмаған хәлдә лә, балаларына үрнәк булырға, аҡыллы кәңәштәре менән ярҙам итергә тейешле өләсәйҙәр ҙә көтөлмәгәндә кәкүк булып ҡуя икән!.. Әллә артыҡ шаулы, ғәмһеҙ тормоштары үҙҙәре өләсәй булғас та икенсе юҫыҡ алыр тип ҡурҡалар, әллә иңдәренә төшкән оло, әммә абруйлы яуаплылыҡтан ауырһыналар... Тормош булғас, була инде, ошондайыраҡ өләсәйҙәрҙе бер нисә тапҡыр осратырға тура килде. Баһа белеп, ейән-ейәнсәрҙәр һөйөү, уларға аҡыллы өгөт-нәсихәттәр, кәңәштәр биреү, кескәй кешенең үҫешенә тос өлөш индереү урынына, бындай өләсәйҙәр күберәк үҙҙәре менән мәшғүл. “Артыҡ мәшәҡәтләп ҡуймаһындар”, – тигән кеүек, ҡайһы берҙәре ейән-ейәнсәрҙәренән тулыһынса баш тарта хатта. Ҡара эслелекме, ғәмһеҙлек тойғоһомо, үҙҙәренә лайыҡлы тәрбиә, мәғәнәлелек етмәү әкәмәтеме, тик бындай күренештәр берҙәй ғибрәтле.Ғөмүмән, кешенең, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙҙың был донъялағы төп тәғәйенләнеше, йәшәү мәғәнәһе – ул үҙ артыңдан ғүмер ҡалдырыу. Тоҡом булдырыу. Бала табыу, уны ашатыу-кейендереү, уҡытыуға, матди яҡтан тәьмин итеүгә генә ҡайтып ҡалмай ҡатын-ҡыҙҙың бурысы. Тәү сиратта, ул балаһына төплө нигеҙҙә әхлаҡи һәм милли тәрбиә бирһә, ейән-ейәнсәрҙәренең үҫешенә лә ҙур иғтибар бүлергә тейеш. Тик ошо осраҡта ғына гүзәл заттың унан талап ителгән миссияһы үтәләсәк.Кемгә нисектер, тик “өләсәй” һүҙен ишеткәс, шәхсән минең күҙ алдыма өйө, кескәйме ул, ҙурмы, гөлдәй балҡып, ә өҫтәле тәмле һый-ниғмәттән һығылып торған, йөҙөнән дә, хатта маңлай һырҙарынан да айырым бер нур бөркөлгән һын килеп баҫа, ҡолағыма “ииий, ҡолонсағым, бәпесем минең!” тигән һүҙҙәр ишетелгәндәй була. Өләсәй – ул үҙенә генә хас еҫ бөркөгән, төбөндә асылмаған әллә ниндәй серҙәр һаҡлаған семәрле һандыҡ, йоҡо алдынан һөйләнгән сикһеҙ ҡыҙыҡлы әкиәттәр, бер аҙ иҫкерә төшкән, өләсәйҙең үҙе һымаҡ оло кәштәлә һаҡланған тәмле кәнфиттәр, тарамышланып бөткән, әммә йылы йомшаҡ ҡулдар, күпереп үҫкән бәпкә үләнле йорт ихатаһы, бейек болдор... Бер минең генә түгел, күптәрҙең бала саҡтары нәҡ ошондай өләсәйҙәр менән үткәндер.Ә бөгөнгә әйләнеп ҡарап, киләсәк быуынға ниндәй өләсәйҙәр килә һуң? Үҙебеҙҙең әсәйҙәребеҙҙең өлгөлө өләсәй булыуҙарына (һәйбәт әсәйҙәр хаҡында һүҙ, әлбиттә) шик тыумаһа ла, беҙ үҙебеҙ ниндәй өләсәйҙәр булырбыҙ, бына ни уйландыра... Эш тә эш тип күберәк карьера баҫҡысы аша өҫкә үрмәләгән йәки әҙәп-әхлаҡтың, имандың, милли үҙаңдың ни икәнен тоноҡ төҫмөрләгән ХХI быуат ҡатын-ҡыҙының олоғая төшкәс, башына ғәм, иңенә яуаплылыҡ ятһа ярай ҙа... Хәҙерге көндә йәше етеп, өләсәйлектең бар бәхетле яҡтарын татып ултырыу урынына тай-тулаҡтай күңелле тормош артынан сапҡан, йә булмаһа, яуаплы, хәстәрлекле өләсәй булып та, ейән-ейәнсәрҙәрен милли рухта тәрбиәләмәйенсә, уларға бишектән сит телде өйрәтергә маташҡандар кеүек булмаһаҡсы киләсәктә...Милләтебеҙҙе, телебеҙҙе, ғөрөф-ғәҙәттәребеҙҙе һаҡлап ҡалыу хаҡында күп һөйләйбеҙ бөгөн, күп борсолабыҙ. Ә бит быларҙың бөтәһе лә мотлаҡ үҙебеҙҙән башлана, хөрмәтле гүзәл заттар! Сабыйҙарыбыҙға ниндәй тәрбиә биреүҙән башлана халҡыбыҙҙың киләсәген хәстәрләү. Үҙебеҙҙең ер йөҙөнә яңы тоҡом тыуҙырыусы әсә булыуыбыҙға ни тиклем яуаплы ҡарауыбыҙҙан башлана барыһы ла. Тәүге бәпәйҙәребеҙҙе ҡулыбыҙға алыу менән үк беҙ үҙебеҙҙе милләт һағында торған, лайыҡлы яңы быуын тәрбиәләгән өләсәй тигән изге ролгә әҙерләй башлайбыҙ. Башҡортлоғобоҙ ашып-ташып тора, халҡыбыҙ, илебеҙ, телебеҙ киләсәгенә битараф түгелбеҙ, яҡшы әсәй, өлгөлө ҡатын булырға хыялланабыҙ икән, әйҙәгеҙ, үҙебеҙҙән башлайыҡ. Бының өсөн әллә ҡайҙарҙан әллә ниҙәр эҙләргә лә кәрәкмәй. Ни бары тәүҙә яҡшы әсәй, унан инде яҡшы өләсәй булыу ғына зарур.


description: Юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен күҙәтеүсе камераларға хәҙер торған һайын күберәк өҫтөнлөк бирәләр – улар машиналарҙың тиҙлеген һәм автобус һыҙаттарынан барыуын ғына теркәп ҡалмай, ә юлдан ситкә сығ

title: Ҡарама миңә, камера...

maintext: Бындай комплекстарҙың мөмкинлеге сикләнмәгән. Улар түбәндәге осраҡтарҙы күҙ асып йомғансы асыҡлай ала:– тиҙлек режимын боҙоуҙы;– урам киҫелешен ҡыҙыл сигналға үтеп китеүҙе;– стоп-һыҙыҡты үтеп туҡтауҙы;– тимер юл аша сыҡҡанда тыйыусы светофорға туҡтамауҙы;– тыйыусы юл тамғаһын һанға һуҡмауҙы;– велосипед юлы һәм тротуар буйлап автомобилдә барыуҙы;– юлдың ситенә сығыуҙы;– ҡаршы хәрәкәт һыҙаты буйлап барыуҙы;– йәмәғәт транспорты һыҙатында килеүҙе;– алдағы пассажирҙарҙың хәүефһеҙлек ҡайышын эләктермәүен;– рулдә килеш телефондан һөйләшеүҙе (hands-free булмаһа);– көндөҙ яҡындағы утты яҡтыртмай йөрөүҙе;– йөк машиналарының тыйылған һыҙатта барыуын;– юлдағы тоташ һыҙыҡ аша үтеүҙе;– туҡтау һәм туҡтап тороу ҡағиҙәләрен боҙоуҙы;– ташланған автомобилдәрҙе табыу;– ҡыуып алып кителгән машиналарҙы табыу.Камералар 300-гә саҡлы теркәү тамғаларын таный ала, шул иҫәптән – СССР-ҙан ҡалған иҫкергән тамғаларҙы. Был элекке союздаш республикаларҙан ингән автомобилдәрҙең дә юл ҡағиҙәләрен боҙоуын иҫкәртеү өсөн шулай эшләнә.Тәүге шундай камералар Европала 60-сы йылдарҙа уҡ ҡулланыла башлаған, ләкин автомобилселәр уларҙы йыш ҡына ватып китә торған булған, шуға күрә артабан ныҡлы камералар урынлаштырыла башлай.Йәнһеҙ камера – коррупцияға ҡаршы һәйбәт сара ул, сөнки ришүәт талап итә алмай. Дөрөҫ, юл ҡағиҙәһен боҙоуҙы фотоға төшөргән камера автомобилселәргә барыбер оҡшамай. Был фото штраф яҙылған квитанция менән бергә почта аша ебәрелә – бик күптәрҙең уны алғаны бар. Ҡайһы берәүҙәр автоинспекторҙар ҡулынан алмаған квитанцияны түләргә лә ашығып бармай. Әммә штраф күләме 10 мең һумдан ашып киткән кешене хоҡуҡи яҡтан сикләү көтә, мәҫәлән, сит илгә сыҡҡанда паспорт контроле аша үткәрмәйәсәктәр. Тик камераларҙы һәр ерҙә ҡулланыуҙың икенсе яғы ла бар: улар юлдағы автоинспекторҙар һанының кәмеүенә килтерә. Тимәк, иҫерек шоферҙар язаһыҙ ҡалыу мөмкинлеге ала, номерын махсус бысратҡан йәки нимәлер менән булһа ла йәбештергән автомобилселәр тиҙлекте күҙәтмәй башлай. Шулай ҙа Рәсәй төбәктәрендә ошондай камераны һатып алыуға һәм урынлаштырыуға киткән сығым үҙен биш-алты айҙан аҡлай. Ә Мәскәү ҡалаһында был күрһәткес хатта өс ай ғына тәшкил итә.Хәҙерге камералар радар, фототеркәү һәм лазер төрҙәренә бүленә. Радар камералар – юл ҡағиҙәләрен боҙоусылар өсөн иң “хәүефлеһе”, сөнки улар радар-детектор нигеҙендә эшләй, йәғни локатор ебәргән сигнал машинаны мотлаҡ фотоға төшөрөп өлгөрә. Әммә төнөн һәм һауа шарттары насар булғанда бындай камералар насар күрә.Лазер камералар ҙа шундай уҡ нигеҙҙә эшләй, тик улар автомобилдәрҙе алыҫтаныраҡ теркәргә һәләтле, ә үлсәнгән тиҙлек сәғәтенә 350 километр менән сикләнә.Фототеркәү камералары үҙе төшөргән фотоһүрәтте эшкәртергә лә һәләтле. Бындай камералар яҡынлашҡан автомобилде генә түгел, ә алыҫлаша барғанын да “эләктерә”. Икенсе төрлө әйткәндә, камераны үтеп киткәс тә газға баҫҡан һәм тиҙлекте арттырған шофер ҙа был ҡоролманың күҙәтеүенән ҡотола алмай. Фототеркәү ысулының яңылышыу ихтималлығы биш проценттан да артыҡ түгел. Был камераларҙың иң таралған төрө – “Автоураган”, ул туҡталҡала дөрөҫ урынлашмаған автомобилде лә теркәргә һәләтле.Рәсәйҙең эске эштәр министры Владимир Колокольцев күптән түгел автоинспекторҙарға “ҡул” радарҙарын ҡулланыуҙы тыйыу тураһында ҡарар сығарғайны. Быға юл тәртибен күҙәтеүселәр араһында хоҡуҡ боҙоуҙарҙың йышайыуына сәбәпсе булды.Күп кенә автомобилселәр белмәй ҙә әле: юлдағы автоинспекторҙар алыҫтан уҡ күренерлек урында торорға тейешле. Радарҙары менән ҡыуаҡ артында йәки башҡа урында боҫоп торһалар, тимәк, хоҡуҡ боҙалар. Был уларҙың эш автомобиленә лә ҡағыла. Ул ғына түгел, әлеге ҡарар буйынса “Вәзир”, “Бинар”, “Сокол-Виза”, “Бөркөт” һәм башҡа күсмә радарҙар ҙа тыйылды.


description: Элекке студентым Вячеслав Чернев менән Польшала аҙна буйы тик башҡортса һөйләшеп йөрөнөк. Күптәргә мәғлүмдер: был урыҫ егете беҙҙең телде бик яҡшы белә. Икәүләп Варшава университетында үткән

title: Поляктар ҙа башҡорт телен өйрәнһә...

maintext: Польшала үтәсәк IV халыҡ-ара төркиәт конгресына саҡырыу ҡағыҙы алғас та бер нисә кеше юлға әҙерләнә башланыҡ. Былтыр беҙҙең башҡорт филологияһы факультетын тамамлап, әле Варшава университетының шәрҡиәт факультеты докторантураһында уҡып йөрөгән элекке студентыбыҙ Вячеслав Черневтың изге уйҙар менән янғанын, был эштең халҡыбыҙ өсөн ифрат әһәмиәтле булырын һәм уны тормошҡа ашырыр өсөн берҙәм көс талап ителеүен ныҡлы аңлай инек. Әлбиттә, конгреста ҡатнашырға теләк белдереү генә аҙ, ситтә сығыш яһар өсөн әллә күпме эш башҡарырға кәрәк. Әҙерлек тотош йәйҙе алды. Әммә Варшаваға барыу миңә генә насип булды.Польшала уҡыу октябрҙә башлана. Шуға ҡарамаҫтан, Вячеслав минең менән бергә барырға булды, яңғыҙ ҡалдырманы.Өфөнән Брестҡа тиклем поезд йөрөй. 15 сентябрҙә иртәнсәк шуға ултырып ҡуҙғалып киттек. Юлыбыҙ аҙаплы түгел, әммә оҙон булды. Төбәлгән ергә ике тәүлектән ашыу барып, артабан Брест – Тересполь, Тересполь – Варшава йүнәлешендә йөрөгән поездарға күсеп ултырҙыҡ. Ике илде айырып торған Буг йылғаһы аша үтеү күңелгә онотолмаҫлыҡ матур мәл булып уйылды. Варшаваға барған поезға ингән һәр бер кешенең ауылдағы һымаҡ һаулыҡ һорашыуы ла йөрәккә майҙай яғылды.Польшаның баш ҡалаһына килеп еттек. Ҡулда әйбер күп. Вокзалдан сыҡҡас та ҡыҙыҡһынып, ауыҙымды асып тигәндәй, тирә-яҡҡа ҡарайым. Беҙҙәге кеүек: “Һеҙҙе ҡайҙа алып барырға? Әйҙәгеҙ, миңә ултырығыҙ. Хаҡты ҡиммәт алмайым”, – тигән һүҙҙәр менән таксистар уратып алыр һымаҡ ине. Тик янға берәү ҙә килмәне. Күрәм: вокзал ишегенең ҡаршыһында такси тора. Ултырҙыҡ, һөйләшеп киттек. Баҡтиһәң, бында вокзал етәкселеге ике корпорация менән генә килешеү төҙөгән, кешеләрҙе фәҡәт шуларҙың таксистары ташый. Поездан төшкәндәр, ҡаршыла торған машинаны күреп, ултыра ла китә.Ә күрмәгәндәр өсөн (ундай кешеләр үҙен һуҡыр (слепой) тип атағанды яратмай икән, күрмәгән (незрячий) тиеү хәйерле) ҡаланың һәр ерендә бер-береһенә яҡын һәм ҡалҡыбыраҡ торған өсәр юл һыҙылған. Вячеслав улар буйлап күргән кешенән дә шәберәк йөрөй. Бынан тыш, “зебра”лар ҙа һаулығы буйынса мөмкинлеге сикләнгәндәрҙең хәлен иҫәпкә алып һыҙылған: аҡ урындары эре генә бызыртмаҡ итеп яһалған. Ҡалала “Польша күрмәгәндәр берләшмәһе” тигән ойошма эшләй.Сәфәребеҙҙә тик яҡшы кешеләр юлдаш булды. Поезда кемдәрҙе генә осратманыҡ! Вячеслав улар менән төрлө телдә ихлас аралашты, фекер алышты, аҡыллы кәңәштәрен бирҙе. Хеҙмәттәшемдең Интернет үҙенсәлектәрен шәп белеүенә, тел әйләнмәҫ терминдарҙы киң ҡулланып, яттан өйрәтеүенә хайран ҡалып, һоҡланып, ғорурланып барҙым. Йәштәр уның әйткәндәрен ҡабат-ҡабат һорап, яҙып алып ултырҙы. Сәйер ҙә кеүек ине был күренеш: тыңлаусыларҙың күҙҙәре шәп, өҫтәүенә хеҙмәттәшемдән өлкәнерәк һымаҡтар, ә Вячеслав, күрмәүенә ҡарамаҫтан, күпте белә, һәр кемгә уларҙың туған телендә кинәнеп аңлата...Ҡунаҡханаға урынлаштыҡ. Таҙа, матур, яҡты, йылы. Барыһы ла полякса йә инглизсә һөйләшә. Ошоға бәйле Вячеслав минең тәржемәсемә әйләнде. Килеп төшкәндең икенсе көнөндә һайлауға барып гражданлыҡ бурысыбыҙҙы үтәнек.“Төрки халыҡтары – быуаттар һәм илдәр аша” тип аталған IV халыҡ-ара төркиәт конгресы Варшава университетында 21–23 сентябрҙә булды. Уны университеттың шәрҡиәт факультеты ойошторған. Конгреста 11 илдән 100-ҙән ашыу ғалим ҡатнашты. Беренсе көндә пленар ултырыш булды, тәбрикләү һүҙе менән Варшава университетының шәрҡиәт факультеты деканы, профессор Петр Тараха, төркиәт һәм Урта Азия кафедраһы етәксеһе Агата Барея-Стажинска, Азербайжандың Польшалағы илсеһе Гасан Гасанов һәм башҡалар сығыш яһаны. Артабан егерме секцияның эше асылды. Уларҙа Литва, Венгрия, Ҡаҙағстан, Албания, Төркиә, Ҡытай, Украина, Азербайжан һәм башҡа илдәрҙән килгән ғалимдар төрки халыҡтарҙың тарихын, телен, мәҙәниәтен, социаль хәлен һәм башҡа мәсьәләләрен яҡтыртҡан сығыштарын тәҡдим итте.Конгресс тарихында беренсе тапҡыр башҡорт секцияһы булдырылыуын һәр кем хуплап ҡабул итте, уңыштар теләне. 21 сентябрҙәге ултырышта мин рәйес булдым. Икенсе көндә иһә беҙҙең секцияға сығышы менән Ҡаҙағстандан булған, әле Венгрияның Сегед университетында эшләп йөрөгән Раушангөл Мукушева етәкселек итте.Беҙгә башҡорт телмәрен Варшава урамдарында ғына ишеттереп йөрөргә түгел, ә конгреста ла яңғыратырға насип булды. Сығыш яһар алдынан: “Мин ике телдә – башҡортса һәм урыҫса һөйләй алам. Ҡайһыһын һайлайым?” – тип һорағас, ғалимдар бер тауыштан башҡортса һөйләүемде теләне. Минән һуң һүҙ тоторға йыйынған докторант Вячеслав Чернев менән дә шундай уҡ хәл булды. Биш телдә сығыш яһай алғанын белдергәйне, унан да башҡортса һөйләүен үтенделәр. Аҙаҡ һорауҙарға яуап бирҙек.Аудиториялағылар башҡорт теленең шул ҡәҙәр йомшаҡ, моңло, матур икәне тураһында ихлас әйтте, Ҡытайҙан килгән уйғыр ҡыҙҙары: “Һеҙ һөйләгәндәрҙең барыһын да аңлап ултырҙыҡ, телмәрҙәребеҙ шул тиклем оҡшаш икән”, – тип һөйөндө, үҙ-ара бәйләнеште дауам итеү, аралашып йәшәү теләген белдерҙе, туғанын тапҡандай ҡыуанды, ғорурланды...23 сентябрҙә конгресты ябыу тантанаһында бер нисә ғалим сығыш яһарға тейеш ине. Иң беренсе һүҙҙе миңә бирҙеләр. Башҡортостан сәләмен, рәхмәт һүҙҙәрен башҡортса еткерҙем. Беҙҙәге ҙ, ҫ, һ, ә, ө, ү, уы[w] өндәренең барыһының да инглиз телендә булғанын әйтеп, миҫалдар килтереүем аудиторияны тағы ла йәнләндереп ебәрҙе. Вячеслав уларҙы поляксаға тәржемә итте. Ихлас йылмайып, ҡыҙыҡһынып тыңланылар, алҡышланылар. Буш ҡул менән бармағайныҡ. Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәгендәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтынан Фирҙәүес Хисамитдинова һәм уның хеҙмәттәштәре тырышлығы менән төҙөлгән ете томлыҡ “Башҡорт теленең академик һүҙлеге”н һәм үҙебеҙҙең башҡорт филологияһы факультеты уҡытыусыларының китаптарын бүләк иттек.“Рәхмәт һеҙгә! – тине аҙаҡ бер ғалимә ҙур ҡыуаныс менән. – Башҡорттоң мул ҡуллы, киң күңелле, ихлас икәнен бында ла күрһәттегеҙ”. Һөйләшеп киттек. Баҡтиһәң, ул Украинанан килгән археолог-профессор Светлана Беляева икән, атаһы сығышы менән Баймаҡтан булған.Конгреста сығыш яһау менән бер рәттән төп маҡсатыбыҙ Варшава университетында башҡорт үҙәген булдырыу, шәрҡиәт факультеты менән М. Аҡмулла исемендәге БДПУ араһында башҡорт телен уҡытыу тураһында меморандум төҙөү тураһында һөйләшеү алып барыу ине. Конгреста үҙебеҙсә сығыш яһауыбыҙҙың һөҙөмтәһе ҙур булды. Ғалимдар башҡорт теленең башҡа төрки телдәр менән оҡшашлығын һәм уларҙан айырылып торған үҙенсәлектәрен асыҡ тойомлаған. Шул арҡала беҙгә иғтибар артты, артабанғы һөйләшеүҙәргә юл ярылды. Шәрҡиәт факультеты деканы Петр Тараха, төркиәт һәм Урта Азия кафедраһы мөдире Агата Барея-Стажинска һәм шунда уҡ уҡытҡан ғалимә Мажена Годзиньска төркиәт өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙә башҡорт йүнәлешен файҙаланыуҙың айырыуса әһәмиәтле булырын билдәләне. Конгрестың һуңғы көнөндә Варшава университетының шәрҡиәт факультеты һәм М. Аҡмулла исемендәге БДПУ араһында килешеү төҙөү тураһында һөйләшелде.Варшава университеты – бик боронғо уҡыу йорто. Быйыл уға 200 йыл тула. Корпустарҙың стеналарына боронғо грек стилендә уйып яһалған һындарға һоҡланып туйғыһыҙ. Заманында бында билдәле төркиәтсе А. Заянчковский, тел ғилеме нигеҙҙәре менән шөғөлләнгән Бодуэн де Куртенэ эшләгән. Университетта 45 мең студент белем ала, уларҙың 1425-е – һаулығы буйынса мөмкинлеге сикләнгән кешеләр. Көндөҙгө бүлектәгеләрҙең барыһы ла бушлай уҡый, ә ситтән тороп белем алыу түләүле.Шәрҡиәт факультетының 13 бүлегендә 150 уҡытыусы эшләй, 1500 студент ғилем туплай. Унда ғәрәп теле һәм ислам белеме, боронғо шәреҡ һәм башҡа кафедралар бар. Факультетта ҡытай, ғәрәп, япон, корей, йәһүд, фарсы, әссүриә һәм башҡа телдәрҙе өйрәнәләр. Төркиәт һәм Урта Азия халыҡтары кафедраһында иһә төрөк һәм азербайжан телдәре үҙләштерелә. Факультет ҡарамағында шулай уҡ шәрҡи телдәр мәктәбе бар. Унда ҡаҙаҡ, үзбәк, һинд, ғәрәп, чечен һәм башҡа бихисап тел өйрәнелә.Варшава университетында һаулығы буйынса мөмкинлеге сикләнгәндәрҙе ҡараған айырым бюро эшләй. Етәксеһе Павел Вдувик үҙе лә күрмәй икән. Ауырыу студенттар менән эшләү алымдарын Америкаға барып өйрәнгәндәр. Әйткәндәй, Варшавала “Пожеточна” тип аталған үҙенсәлекле кафе бар. Унда интеллектуаль мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр генә эшләй.Өфө кешеһе көн дә ҡатнашҡан бер күренеш: күптән утилгә ырғытырға ваҡыты еткән, трактор һымаҡ йөрөгән, эсендә газ еҫе борҡоп торған иҫке “ПАЗ”-дар, бер-береһенең өҫтөнә менә яҙып уҙышҡан, юл буйы кеҫә телефоны аша көнәркәшенең ҡайһы ерҙә китеп барғанын һүгенә-һүгенә һөйләгән водителдәр йөрөткән маршруткалар... Бындайҙы Варшавала күрмәҫһең. Сағыу төҫтәргә буялған матур, ҙур автобустар туҡталыштарға 5-10 минут һайын килеп тора. Салонда билет алыр өсөн махсус касса, сығырға теләгәндәр баҫһын өсөн һәр урында төймә бар. Әйткәндәй, ул төймәләр хатта тыш яҡтан да ҡуйылған. Тимәк, ишеге ябылып өлгөргән автобусҡа килеп еткән кеше шуға баҫып инә ала. Беҙҙәге һымаҡ водитель яғына йүгермәй, инәлмәй, йылмайған булып әртисләнмәй.Варшавала шулай уҡ юл транспорты итеп велосипедты һайлағандар күп икән. Йәше лә, ҡарты ла, балалар ҙа, хатта итәк кейгән ҡатын-ҡыҙ ҙа рәхәтләнеп йөрөй. Бының өсөн киң итеп махсус юлдар тротуарға ла, транспорт йөрөгән маршрутта ла һалынған. Айырым урындарға 15-20-ләгән велосипед ҡуйылған. Уларға атланаһың да, махсус төймәгә баҫҡас (шунан мәғлүмәт бирелә), үҙ юлыңдан китәһең. Егерме минут барыу бушлай, артабан – түләүле.Ғөмүмән, үҙ ерендә хужа булып, ҡәнәғәт йәшәй, иле матур булһын, үҫешһен өсөн барлыҡ көсөн һала поляктар. Эйе, был йәһәттән Башҡортостан етәкселеге һәм халҡы ла бик тырыш, күп эш башҡара. Шулай ҙа төбәгебеҙ, милләтебеҙ мәнфәғәтендә сит илдән уртаҡлашыр тәжрибә өлгөләре лә бихисап. Әйтәйек, Варшава университетында студенттар туған телебеҙҙе өйрәнгән мәлдә, Башҡортостандағы башҡорт балаһы уны белмәһә, быға ата-әсә үҙе лә битараф ҡалһа... Шуны онотмаһаҡ ине: башҡорт телен белгән кеше инглизсә таҙа һөйләшә ала, алтай, балҡар, ғағауыз, ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡарайым, ҡарасай, ҡумыҡ, ҡырғыҙ, нуғай, сыуаш, татар, төркмән, төрөк, тыва, уйғыр, үзбәк, хакас, шор, азербайжан, яҡут һәм башҡа милләт вәкилдәре менән еңел аралаша, улар араһында үҙ кеше була.


description: Мин Благовар районында тыуып үҫкәнмен. Урал аръяғын күҙ алдына ла килтермәйем. Юлы бармы һуң барып етергә?! 1948 йыл ине. Матрайға килеп етер өсөн Благоварҙан Өфөгә, Өфөнән Силәбегә, Силәбен

title: Атай аҡылы - балаға бол

maintext: Станциянан Матрайға бензовозға ултырып барырға тейеш инем, баҡһаң, КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетынан вазифалы кешене алырға килгән икән, кабинаға ул ултырҙы. Мине бензовоз кузовының тар ғына эскәмйәһенә әйберҙәрем менән ҡуша бәйләп ултыртып ҡуйҙылар. Ел һуғып, бит китте сабыртып! Ярай әле атайым Матрайҙа сауҙа өлкәһендә Благоварҙан таныштарының эшләүен белеп, адрестарын биреп ебәргәйне. Ире – “Райпотребсоюз” рәйесе, ҡатыны ҡайҙалыр бухгалтер икән. Уларға барып, әҙәм рәтенә инеп, бер аҙ хәл алдым. Шунда беренсе тапҡыр мин кешенең бай йәшәүен күреп аптыраным. “Уларҙы нисек ҡартатайымдар һымаҡ кулак тип ҡыумайҙар икән?” тип ғәжәпләнеүем, ҡыумағандары өсөн ҡыуаныуым әле лә хәтерҙә. Мин “Артабан ни эшләргә, Ҡашҡар ауылына нисек барып етергә икән?” тип баш вата башланым. Апай кеше: “Директорҙар кәңәшмәһе була. Ҡашҡар директоры ат менән килә. Ул алып ҡайтыр”, – тип тынысландырып ҡуйҙы.Бер-ике көндән ишектән һалдат кейемендә көр тауышлы бер егет килеп инде лә:– Ҡайҙа бында миңә тигән ҡыҙ? – тип һораны.Әйләнеп ҡараным да таныным... Төшөмә ингән көтөүсе егет ине ул. Аптырап киттем, тик һиҙҙермәнем. Шулай итеп, мине төшөмдәге көтөүсе егет – Ҡашҡар мәктәбе директоры Юныс Солтанов килеп алды.Юныс һеңлеһе менән бергә тора ине. Тәүҙә уларҙа йәшәп алдым. Шунан һуң Әсҡәпъямал менән Әбделхалиҡ Аҙнағоловтарға фатирға индем. Фатир булманы ул, ожмах ине. “Ундай ҙа һәйбәт кеше була икән донъяла!” тип аптырай инем. Атай менән әсәй кеүек булдылар. Хатта Юнысҡа кейәүгә сыҡҡас, бирнәгә тип һарыҡ бирҙеләр. Аҙаҡ балаларымды ҡараштылар.Ситтән килгән кешегә ауыл халҡының холоҡ-фиғеле күҙгә тиҙерәк ташлана. Ҡашҡар кешеләрен шул тиклем яраттым. Уҡытыусы булып эшләгәс, бөтөнөһө тигәндәй таныш бит инде. Ярҙамсыллыҡ, татыулыҡ, ауырлыҡтарҙы өндәшмәй үткәрә белеү, ҡәнәғәт булыу, көр күңеллелек менән айырыла ине улар. Бында тороп ҡалыуым да халыҡты үҙ итеүемдән ине.Ә Юныс үҙе бер аҡыл эйәһе булды. Ҡыҙым Гүзәл гел генә атаһы менән кәңәшләште. Хатта кейәүгә сығыр алдынан да ҡайтып, кейәү баланың ата-әсәһенең кем, ҡайҙан булыуын әйтеп, атай ризалығын алды. Институт һайлағанда ла атаһының кәңәшен тотто: “Донъя үҙгәреүсән ул. Илдә ҡоролош та үҙгәрер. Ә төҙөүсе, ниндәй власть булһа ла, кәрәгәсәк”, – тигәс атаһы, Новочеркасск политехник институтының төҙөлөш факультетына инде. Ана хәҙер бөтөн республикала ғына түгел, илдә данлыҡлы архитектор. Рәсәй Федерацияһының почетлы төҙөүсеһе. Балалар менән һөйләшеп-һөйләшеп алабыҙ: “Төпкөлдә бәләкәй генә Ҡашҡар ауылында йәшәп, ил ҡоролошоноң үҙгәререн ҡайҙан алдан белде икән Юныс Солтанов атлы уҙаман?”Халыҡ аҡылын туплаған кеше ине Юныс Йәмил улы. “Иң мөһиме – һаулыҡ, Ғәзимә. Һаулығың булмаһа, алтын ни ҙә баҡыр ни”. “Ваҡытлыса бөгөлһәгеҙ ҙә, һынмағыҙ. Бөгөлгән ағас яңынан турая, һынғаны ҡорой”. “Белемгә ынтылайыҡ. Диплом белем тигән һүҙ түгел. Ул эшкә урынлашыу өсөн документ ҡына. Белемде ғүмер буйы камиллаштырырға кәрәк. Кеше көнлө булмайыҡ. Һаулыҡ иҫәбенә мал йыймайыҡ. Бахырлыҡтан, кәмһенеүҙән, һиңә түбәнһетеп ҡарауҙан да насар нәмә юҡ. Һинең менән ғорурланһындар, атай балаһы, тиһендәр! Эштең ҡараһы, ағы юҡ. Эшләп ашау ғәрлек түгел. Тик һоранырға яҙмаһын. Элек ана шул быуындар бәйләнеше көслө ине. Тәрбиәлә ул бик кәрәк шарт. Хәҙер ана шул бәйләнеш ҡаҡшай. Мине борсой был мәсьәлә. Ни өсөн элекке тәрбиә үҙгәрәлер? Аптырайым. Кеше ниндәй заманда ла, ниндәй ҡоролошта ла кеше булып ҡалырға тейеш бит. Элек уҡытыусылар менән даими әңгәмәләр үткәрелә, фекер алышыла ине. Фекер алышыу, тәжрибә уртаҡлашыу бик кәрәк уҡытыусыға. Мәғлүмәтле булыу – бер нәмә, уны файҙалана белеү оҫталығы – икенсе төшөнсә. Ә файҙаланыу оҫталығы тәжрибәнән килә”.Ауылына “киләсәкһеҙ” тигән мөһөр һуғылһа ла, район етәкселәре килеп тә, саҡыртып алып та икенсе ауылға күсергә кәрәклеге тураһында ҡайта-ҡайта иҫкәртһә лә, йәшәгән төйәген ташлап китмәй ир-уҙаман Рәфҡәт Хәйретдинов. Башҡорт Бөркөтө тигән ауылда бары тик өс кенә ғаилә йәшәп ҡалған саҡта, барып Рәфҡәт ағай менән оҙон-оҙаҡ итеп һөйләшеп ултырылды. “Ауыл урынын һаҡлайым, яҡты донъянан иртә киткән ҡатыным менән бергә ҡорған йортомдо ташламайым. Бәлки, ошо тиклем хозур тәбиғәтле төйәкте ташламайыҡ тип, ауылға ҡабат ҡайтып төпләнеүселәр булыр. Йәшәгән тиклем йәшәп булмаҫ, шулай ҙа китмәйем”, – тине ул.Гөрләп торған ауыл булған Башҡорт Бөркөтө. Илгә Никита Хрущев етәкселек иткән йылдарҙа Заславская тигән бер ғалимәнең тәҡдиме менән ауылдарҙы эреләтеү башлана һәм иҫ китмәле матур, уңайлы, мал тиһәң мал аҫрап, иген тиһәң иген сәсеп донъя көтөп ятҡан ауылдарҙы ҡош ояһындай ҙа күрмәй туҙҙырып, тарҡатыу башлана.Рәфҡәт Хәйретдинов ошо уҡ ауылда йәшәгән һеңлеһе менән һөйләшә. “Венера һеңлем, китмәйек ауылдан. Балаларыбыҙ үҙҙәре үҫкән ер йылыһын тойор, бала саҡ хәтирәләренә сумып күңелдәренә ял алыр өсөн ҡайта бит. Китһәк, ҡайҙа күҙ төбәп ҡайтырҙар?” – ти. Венера һеңлеһе лә, ауылды ташлап китмәҫкә ҡарар иткән Мәрзиә менән Сәғит Ҡотлобаевтар ҙа урындарынан ҡуҙғалмай.Туҡһан йәшен тултырған Рәфҡәт Хәйретдиновтың зиһене яҡты, фекере теүәл, хәтере яҡшы ине. “Ауылдан китмәйек. Бынан китһәк, тегендә китергә лә күп ҡалмаҫ. Ҡарт ағасты урынынан ҡуҙғатһаң, мандымай. Бына ошо ауылдан ҡотҡоға бирелепме, эш эҙләгән балалары артынан эйәрепме, ситкә киткән ҡарттарҙың береһе лә юҡ. Минән күпкә йәшерәктәре үлеп бөттө. Тыуымдан ҡалмағас, үлемдән дә ҡалып булмай. Әммә уларҙың йәшәрлеге бар ине әле. Мин совхоз етәкселеге менән һөйләшеп килештем дә ауылда умарталыҡ ойошторҙоҡ. Бергә йәшәү байрамыбыҙҙы ла ошонда үткәрҙек. Хәзирәмдең минән алда китеп барыуы үкенес. Һуғыш ауырлыҡтары тылда улар елкәһенә төштө шул. Колхоздың аттары фронтҡа оҙатылды. Ер эштәре үгеҙ менән һыйырға тороп ҡалды. Тылдағы бар эш быуындары нығынып етмәгән малай-шалай, 15-17 йәшлек ҡыҙҙар иңенә төштө. Һыҙлана торғайны, тик һиҙҙермәҫкә тырышты. Күргән ауырлыҡтарын бик һөйләп бармай торғайны. “Ил күргәнде күрелде инде. Беҙҙең өҫтән пулялар яуып торманы бит фронттағы һымаҡ”, – тигән булыр ине. Ә уның үткәргәндәрен күҙ алдына килтерһәм, әле лә тәндәрем зымбырлап китә. Мин фронтта ваҡытта бер ни белдермәгәндәр.Ә эш былай булған. 1942 йылда бер нисә йәш ҡатын-ҡыҙҙы, шул иҫәптән Хәзирәмде лә, хәрби комиссариат ҡарамағындағы уҡыуға йөрөткәндәр һәм хәрби билет биргәндәр. Ни өсөн икәнен әйтмәгәндәр. 1944 йылда уларҙы саҡыртып алып, хәрби бурыстың ниҙән ғибәрәт булыуын аңлатҡандар. Баҡһаң, фашистарҙан азат ителгән Украинаға Башҡортостандан мал ҡыуып алып барырға тейеш булғандар. 106 баш һыйыр малы йыйып алғандар. Нәҫел башмаҡтары менән бер нисә үгеҙ, үҙҙәренә һауып эсер өсөн һауын һыйыр ҙа алғандар. Дүрт еткән ҡыҙ ҙа ике үҫмер малай: Әбсәләм ауылынан – Зәкирә, Мораҡтан – Надя, Новохвалынскиҙан Клавдия исемле ҡыҙҙар, Мораҡтан Петя менән Павел исемле ике малай.“Айҙан ашыу ваҡыт үткәс, Мәскәү тирәһенә, аяуһыҙ һуғыш булып үткән ерҙәргә килеп еттек. Емерек өйҙәр, бомба шартлаған соҡорҙар, ватыҡ танктар аунап ята. Иламай саҡ тыйылып киләбеҙ. Мал ҡыуышып килгән малайҙарыбыҙ аунап ятҡан танктарға, пушкаларға менеп уйнай, гильзалар йыйып алып шаяра. Һыйыр ҡайғыһы онотолдо, уларҙы тыйып алып булмай. Ярай әле Егор исемле ветфельдшер уларҙы тыңлата алды. Белорет яғынан ошолай беҙҙең кеүек мал ҡыуып килеүсе бер малай граната уйнатып, шартлап үлгән, тип тыя ине. Тик Егорҙы икенсе көтөүҙәргә ала ла китәләр ине”, – тип һөйләгәне хәтерҙә Хәзирәмдең. Айҙар буйы ялан аяҡ мал ҡыуып барһындар инде... “Көҙгө һыуыҡтар башланғас ҡына сабата кейеп алған булдыҡ, әммә ул хәтлем атлауға ниндәй аяҡ кейеме түҙһен инде! Аптырап, табанды ҡапларлыҡ итеп алам-һалам урап бәйләйбеҙ. Был аяҡтар аҙаҡ эшкинерме икән? Ҡайта алырбыҙмы икән, тип ҡайғырып һөйләшеп-һөйләшеп ала торғайныҡ, – тип иҫенә төшөрә торғайны ул. Чкалов (хәҙерге Ырымбур) – Һарытау – Сталинград (хәҙер Волгоград) – Ворошиловград – Воронеж – Харьков маршруты буйынса ҡыуғандар малды.Сабырлыҡ ҡына түгел, ҡыйыулыҡ та, саялыҡ та булған Хәзирәмдә. Харьков тапҡырына еткәс, оло юл аша сығып, ҡалаға боролорға кәрәк булған. Әммә унда һуғыштан ҡайтып барған фронтовиктар тейәлгән машиналар ағымы туҡтамай икән. Һыйырҙарҙы ҡыуып юл ҡырлап килгәндәр, әммә ҡала тапҡырын үтеп баралар, боролор форсат юҡ икән. Ас мал таралыша башлаған. Ни эшләргә? Шул саҡ Хәзирәм юл уртаһына сыҡҡан да ҡыҙыл яулыҡ болғай башлаған. Хәрәкәт туҡтаған, әммә өҫтө-өҫтөнә быуыла башлаған. Әхирәттәре ашыға-ашыға малдарҙы ҡыуа икән. Икенсе көтөүҙәрҙе лә был яҡҡа бора башлағандар. Нисек ҡурҡмаған ул? Әгәр берәй хәрби начальник күреп-белеп ҡалһа, трибуналға бирәләр бит юл хәрәкәтен туҡтатҡан өсөн!


description: Башҡортостан йәмәғәтселеге, рәсми органдар еткергән фарманды үтәй барыпмы, әллә тарихи хәтергә таяныпмы, республикабыҙҙың автономиялы дәүләт статусы алыуына бер быуат тулыуҙы билдәләргә әҙер

title: Беҙҙең юлға гөлдәр һибелмәне…

maintext: 1993 йылда Башҡортостан үҙенә беренсе Президент һайлап, вазифа бурыстарын үтәүгә уға фатихаһын бирҙе. Йылдың аҙаҡҡы көндәрендә үткән ул тантана әле булһа күҙ алдында. Ләкин һәр байрамдың бөтмәҫ-төкәнмәҫ көндәлек хәстәрҙәргә, ә йыш ҡына хәсрәткә лә әйләндереп ҡайтара торған ғәҙәте була. Шаршау ябылды, рампа уттары һүнде, тигәндәй.Күренекле фоторәссам Рәмил Килмәмәтов ошо минуттарҙалыр Президенттың эске кисерештәр менән тулы бер мәлен күреп алған. Республика етәксеһе фотола ифрат уйсан. Һайлауҙарҙа еңеп сығыу шатлығының, яҙмыш тантанаһының эҙе лә юҡ уның йөҙөндә. Яуаплылыҡ йөгө, алдағы эштәр ауырлығы ҡеүәтле ирҙең йөҙөнә үҙ мөһөрөн һалырға ла өлгөргән.“Уйҙар һәм ниәттәр” тип исемләнгән ине оҫта эше. Республика 1994 йылды, ысынлап та, һис ниндәй оҙайлы Яңы йыл каникулдарһыҙ башлап ебәрҙе. Ғинуар башында уҡ гәзиттәр “Башҡортостан Республикаһы Конституцияһын ғәмәлгә индереү тураһында” Закон баҫып сығарҙы. Бер үк ваҡытта, оҙон-оҙаҡҡа һуҙмай, башҡарма власть органдары структураларын яңыса эшләүгә көйләү дауам итте. Ҡыш айҙары, ғәҙәттәгесә, крәҫтиәндең бөтмәҫ-төкәнмәҫ мәшәҡәттәре, ҡалала завод-фабрикаларҙы нисек тә туҡтатмай эшләтеү өсөн көрәш менән үтте.Үҙаллылыҡ алған дәүләттәрен һаман йүнләп ойоштора алмаған элекке союздаш республикалар Башҡортостан менән кооператив бәйләнештәрҙе тамам өҙҙө. Мәскәү иһә, сәйәсәт менән самаһыҙ мауығып, иҡтисади, сауҙа мөнәсәбәттәренең иң мөһим булыуын онотто. Шундай шарттарҙа Рәсәй Федерацияһы төбәктәренә үҙ-ара бәйләнештәрҙе туранан-тура яйға һалыуҙан башҡа сара ҡалманы.Дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөү өсөн март аҙағында Өфөгә Сыуаш Республикаһы делегацияһы килеп төштө. Шул уҡ ваҡытта, әлбиттә, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәттәре араһында вәкәләттәр даирәһен айырыу буйынса һөйләшеүҙәр дауам итте. Беренсе сиратта, нефть һәм уның продукттарын һатыуҙы килешелгән тәртиптә ойошторорға, таможня, иҡтисади хеҙмәттәшлекте юлға һалырға, енәйәтселеккә ҡаршы көрәштә көстәрҙе тупларға кәрәк ине. Әйткәндәй, ул йылдың ноябрендә Башҡортостан Республикаһының “Коррупцияға ҡаршы көрәш тураһында” Законы матбуғатта баҫылып сыҡты. Документта билдәләнгән саралар, әлбиттә, мөһим һәм ваҡытлы ине. Законды теүәл үтәүҙе тәьмин иткән хәлдә, әлеге яман сир йәмғиәтебеҙҙе яфалауҙан туҡтарға тейеш һымаҡ күренде. Ләкин бынан һуң да тиҫтәләрсә йыл үтте, ә коррупция сигенеү генә түгел, илдең именлегенә ҡурҡыныс менән янаған дәһшәтле көскә әүерелде.Ә, дөйөм алғанда, республика ғәҙәттәге эшлекле тормошон дауам итте. Ул йылдың мартында барлыҡ ил сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштерә башлауға ҡырҡ йыл тулыуҙы билдәләне.Сиҙәм күтәреү, билдәле булыуынса, Башҡортостан өсөн дә ғәйәт мөһим ваҡиғаға әйләнде. Урал аръяғында “Баймаҡ”, “Башҡорт”, “Маҡан”, “Матрай”, “Урал”, “Хәйбулла” сиҙәм совхоздары ойошторолдо. Ошо йылдарҙа республикабыҙҙа 565 мең гектар яңы һөрөнтө ерҙәр баҫыу әйләнешенә керетелде. Хәйбулла районындағы “Матрай” совхозы байрағын Ленин, Әбйәлил районындағы “Урал” совхозыныҡын Халыҡтар дуҫлығы ордендары биҙәне. Мин ул йылдарҙы хәтерләйем һәм Украинаның Днепропетровск өлкәһенән килгән тракторсы Сергей Музыка, Дүртөйлө районынан “Урал” совхозына килеп төпләнгән данлыҡлы комбайнсы Рәзих Ғабдрахманов менән яҡындан танышлығыма ғорурланам.Яҙ Башҡортостан Президенты Бөтә донъя башҡорттарының беренсе ҡоролтайын үткәреү тураһында фарман сығарҙы. Ул йылды оло күтәренкелек менән СССР-ҙың халыҡ рәссамы Борис Домашниковтың, дәүләт эшмәкәре Зекериә Аҡназаровтың, Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең юбилейҙарын үткәрҙек. Хәтерҙә, Мостай ағайҙы хөрмәт итеп Елена Николаевская, Рәсүл Ғамзатов, Ҡайсын Кулиевтар килгәйне. Рәсүлде Президент ҡабул итте. Һуңынан күмәкләшеп Мостай ағайҙың рухи ҡәғбәһе булған Келәшкә киттек, Ҡыҙҙар тауында ҙур усаҡ яҡтыҡ.Август башында Башҡортостан делегацияһы Рәсәй Федерацияһы менән эштәрҙе һәм вәкәләттәрҙе аныҡлау маҡсатында Мәскәүгә осто. Кремлдә ғәйәт мөһим килешеү имзаланды. Уның әһәмиәтен аналитиктар Рәсәй менән төҙөлгән иң эстәлекле документтар иҫәбенә керетте. Миңә ошо тарихи актты республикабыҙ матбуғатында яҡтыртыу бәхете тейҙе.Әммә бәлә бәхеттән алдараҡ йөрөй, тиҙәр бит. Мәскәү юлындағы туҙан баҫылып та өлгөрмәне, илебеҙгә ҡаза килде. Ҡойма ямғырҙан һуң Белорет районының Тирлән ҡасабаһындағы боронғо быуа йырылып китте. Тиҫтәләрсә кеше һәләк булды, 150 йортто ташҡын ағыҙып алып китте. Ярай әле, бөтөн республика бер булып, Тирләнде тиҙ генә ҡабаттан төҙөнөк. Яңы быуаһы ла бар. Донъя булғас, бәлә-ҡаза килмәй тормаҫ, ләкин Башҡортостанда уларҙы япа-яңғыҙ кисергән кешеләр табылмаҫ.Туҡһан биште лә, шөкөр, юғары хистәргә төрөнөп, бөйөк шағирыбыҙ Шәйехзада Бабичтың йөҙ йыллығы менән башлап ебәргән инек тә, Яңы йыл тупһаһын яуызлыҡ яҡшылыҡтан алдараҡ атлаған икән. Бәләкәй Чечняла әле булһа йөрәктәребеҙгә ҡан һауҙырған һуғыш Яңы йыл төнөндә башланды.Ваҡиғаларҙың ағышына күҙ эйәрмәй. Республика Дәүләт Йыйылышының Вәкилдәр Палатаһына депутаттар һайларға әҙерләнәбеҙ. Закон сығарырға теләүселәр ифрат күп. Һәр береһе халыҡ өсөн йәнен фиҙа ҡылырға әҙер. Был ҡәҙәр ҙә гүзәл сифатлы ағай-эне элегерәк ҡайҙа йөрөгән икән? Ул арала Төньяҡ Кавказда һуғыш ҡыҙа. Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең ярты быуатлыҡ юбилейын да Кавказдағы туп тауыштары, Чечен әсәйҙәренең ҡарғышы аҫтында үткәрҙек. Ватан өсөн барған изге яу менән ватандаштар араһындағы ҡан ҡойошто йәнәш ҡуйып буламы икән?..Ошо уҡ йылда яратҡан яҙыусыбыҙ Динис Бүләковты юғалттыҡ. Уға илле бер генә йәш тулып өлгөргәйне. Байтаҡ йылдарҙы матбуғатта бергә эшләгән ҡәләмдәшемдән, дуҫымдан яҙыу минең өсөн шәхси фажиғә булды.Йәйҙең бер матур көнөндә Илешкә, ошо районға күп йылдар йән өрөп йөрөгән Тәлғәт ағай Рахмановтың тыуған көнөнә киттек. Тәлғәт Лотфулла улының Илеш һәм республика алдындағы абруйы хаҡында бер-ике һүҙ менән генә сикләнеп булмай. Уның эш һәм кешелек сифаттары уникаль. “Иген бураҙнала үҫеп сығырҙан элек йөрәктәребеҙҙә шытып сыға”. Был һүҙҙәрҙе ер һәм икмәк өсөн мөкиббән бирелгән кешеләр генә әйтә ала. Әйткәндәй, быйыл ағайыбыҙға туҡһан йәш!Шулай ҡыуаныс-көйөнөстәр уртаһында ҡайнай торғас, июнь башы етте. Бөтә донъя башҡорттарының беренсе ҡоролтайына 601 делегат килеп төштө. Рәсәй Федерацияһы субъекттарынан 148 кеше рәхим иткән, яҡын-йыраҡ илдәрҙән дә халыҡ байтаҡ. Украинанан – халыҡ шағиры Рәшит Ниғмәтиҙең улы Нур Ниғмәтуллин, Венгриянан – Баймаҡ ҡыҙы Зәриә Галамбош менән йәмәғәте Йожеф, АҠШ-тан – ғалим Алтон Донелли, Германиянан Феликс Мөхәмәтйәров бар. Ҡоролтайҙы асыу тантанаһында Мостай ағай күкрәгенән ташҡан хистәрен шиғырға һалды.Оҙаҡ йылдар, оҙон юлдар буйлапАшҡынышып килдек, һағынышып.Ҡоштар ҙа бит табышҡанда шулайҠыуаналыр, ҡанат ҡағынышып.Журналист хеҙмәтенең дә рәхмәтле бер яғы бар. Ғүмер баҡый тыныс тормош күрмәй командировкаларҙа йөрөү еңел түгел, әммә мосафирлыҡ михнәттәре осрашыу-күрешеүҙәр, танышлыҡ, яҡынлыҡ рәхәтлектәре булып әйләнеп ҡайта. Бер-ике тапҡыр ғына осрашып, танышып киткән ҡайһы бер мәлдәр күңел түрендә урынды мәңгелеккә ала. Һин ул кешеләрҙе һәр даим хәтерләйһең, һағынаһың, ошо танышлыҡтың ни ҡәҙәр ҡәҙерле булыуын йәшәй-йәшәй генә тәрәндән аңлайһың.Ҡәләм тотҡан кеше өсөн үҙ мәҡәләләренең һәм очерктарының геройы йәшәгән һәр төбәк ҡәҙерле. Мөғжизә булып, шул кешеләр янына гел генә барып йөрөү, уларҙың ғүмер юлын һәм яҙмыш баҫҡыстарын байҡай барыу форсаты тейһен ине лә бит, ысынбарлыҡ ҡырыҫыраҡ. Тормош мәшәҡәттәре аяғыбыҙҙы тышаулап ҡына ҡалмай, рухыбыҙҙы ла һүрелтә, йома бара. Ә ул арала ваҡыт та, уға эйәреп, беҙҙең ғүмер ҙә үтә.Һикһән туғыҙынсы йыл ине булһа кәрәк. Башҡортостандан байтаҡ халыҡ Татарстанда әҙәбиәт һәм сәнғәт көндәре үткәрәбеҙ тип Ҡазанға сығып китте. Үҙ йомоштарым менән миңә лә юл төштө. Йәйҙең ҡыҙыу селләһе әле һүрелеп өлгөрмәгән, сабый һымаҡ иркә лә, наҙлы ла сағы. Муса Йәлил исемендәге дәүләт опера һәм балет театры ҡаршыһындағы майҙанда халыҡ эркелеп йөрөй. Яҡташтарыбыҙ шунда ҡоролған сәхнәлә маһирлығын күрһәтә. Бөрйәндә йәшәгән дуҫым, ғәжәйеп тауышлы, баһадир ҡиәфәтле Ғилман Сәфәрғәлин тәүҙә “Урал”ды, унан “Уйыл”ды йырланы ла, тамашасылар һис ҡәнәғәтләнмәҫтәй булғас, мин элегерәк ишетмәгән шиғырҙы “Баяс” көйөнә йырлап ебәрҙе:Аҡ ҡуянҡай ҡасты – күрҙеңме?Аҡбуҙ аттар менеп ҡыуҙыңмы?Үтә генә ғүмер, ай, ел кеүек,Үткән ғүмереңде һиҙҙеңме?Ғүмерҙең самаһын, кешенең ҡәҙерен белеп йәшәһәк икән!.. Олпат, зыялы, мәҙәниәтле Ҡазан башҡорт егеттәрен һәм ҡыҙҙарын әле лә көнләшерлек ихласлыҡ менән ҡабул итә, айырылышыуҙарҙың оҙаҡҡа булмаҫына өмөт тотоп оҙатып ҡала. Өлгөр, шау-шыулы, егәрле Өфө, ғөмүмән, Татарстандан килгән ҡунаҡтарһыҙ бер көн дә йәшәмәйҙер. Ике пайтәхет араһындағы юлдың ҡарһыҙ булыуы, Ағиҙел менән Волга тулҡындарының мәңге үрелеп ағыуы – һис ниндәй үлсәүҙәргә һыймаҫ хазиналыр.Ә Ғилман әлеге йыры менән нимәгә ишара яһаны икән? Әллә хәтерҙе ныҡ һаҡларға тигән васыяты шул булдымы?Ғилман Сәфәрғәлиндең тауышы, тимәк, шул моңдарға һалынған рухы, әлбиттә, онотолаһы түгел. Ләкин иген иккән, балалар уҡытҡан, мәғдән сығарған, йорттар күтәргән кешеләрҙең хеҙмәте, яҙмышы, йәшәү өлгөһө лә, йыр һымаҡ, һәр ваҡыт беҙҙең менән булһасы. Беҙ балаларыбыҙға, ейәндәребеҙгә бөгөн дә Гәүһәр Фәйзуллина, Рифҡәт Йәнекәев, Юлай Хәсәнов, Риза Яхин, Рамаҙан Ниғмәтуллиндар тураһында һөйләп торһаҡсы.Еңелсә уйлы кешеләрҙең шулай ҙа хәтерен яңыртыу кәрәк. Әле генә ҡәләм осонан тамған исемдәр – Баймаҡ районынан һауынсы һәм комбайнсы, Дүртөйлөнән колхоз рәйесе, Әбйәлилдән мөғәллим, Учалынан мәғдән сығарыусы экскаваторсы. Хәҙер гәзит биттәренән төшөп ҡалһалар, телевизор экрандарынан юғалһалар ҙа, Башҡортостандың даны заманында шундай кешеләрҙең хеҙмәте менән күтәрелгәйне.Гәүһәр апай менән беҙ 1969 йылдың ҡышында танышҡан инек. Республика, геү килеп Башҡортостан автономияһына илле йыл тулыуға әҙерләнә. Бихисап саралар араһында совхоздар араһында үткәрелә торған юбилей эстафетаһы ла бар. Баймаҡтан ҙур делегация килгән, Әбйәлил районының Халыҡтар дуҫлығы орденлы “Урал” совхозы мәҙәниәт йортона йыйылғанбыҙ. Мәғлүм бит, хужалыҡта тиҫтә ярым ҡәүем вәкиллеге йәшәй, шулай булғас, сара рус телендә бара. Данлыҡлы һауынсы булараҡ, Гәүһәр Садиҡ ҡыҙына ла һүҙ бирҙеләр. Хәтерем яңылышмаһа, әлеге тантана мәлендә уға ҡырҡ биш йәш ине, өс йыл элек Социалистик Хеҙмәт Геройының алтын миҙалын таҡҡайны. Апай рус телендә һөйләй, әммә, төпкөл башҡорт ауылы ҡыҙы булғас, һөйләүе шыма ғына түгел, “юбилей” тигән һүҙҙә баҫымды тәүге ижеккә һала. Залда шырыҡ-шырыҡ көлөшкән тауыш ишетелһә лә, ирекһеҙҙән хаталаныу мәрәкә генә булып яңғырай. Тел ҡытыршылығы, ысынлап та, халыҡтарҙы йырағайтмаҫ ине, ул мөнәсәбәттәр йылылығын, йөрәктәрҙең бер-береһен аңлай алыу һәләтен дәлилләгән бер фактор ғына булды.Ауыр эш дәртле, көслө кешеләрҙе лә аямай. Гәүһәр апай ҙа алтмышын үткәрер-үткәрмәҫтән гүр эйәһе булды. Хәйер, һәр осрашыуыбыҙ минең өсөн байрам булған байтаҡ кешене хәҙер төштә генә күрәм. Бер мәл шулай Туймазы районынан урмансы Йосоп Фәррәховҡа СССР Дәүләт премияһы биреү тураһында хәбәр килеп төштө. Ундай бүләктәрҙең яҙыусыларға, фән эшмәкәрлегенә, конструкторҙарға тапшырылыуын беләбеҙ, ә бына урмансыларҙан шундай дәрәжәгә ирешкән Йосоп Тимербай улы Башҡортостандан беренсе кеше булғандыр. Бындай ваҡиға гел генә булып тормай, шуға күрә редакциялағы һәммә эшемде ташлап Туймазыға саптым. Урман питомнигында Фәррәховты барып таптым, очерк яҙып, гәзиттә баҫтырҙым, хатта радио аша ла һөйләнем.Ул саҡта Йосоп Фәррәхов питомникта ҡарағай үҫентеләре үҫтерһә, Николай Морозов уларҙы текә тау битләүҙәренә ултыртыу технологияһын эшләгәйне. Ә инде Николай Филиппович – үҙе бер легенда. Мин танышҡан саҡта Морозов исеме бөтөн илгә таралған урмансы ине. Әгәр Йосоп Фәррәхов менән бергәләп улар ылыҫлы ағас орлоҡтарын ҡара көҙҙән сәсеү технологияһын индерһә, Морозов, ағас ултыртып, соҡорҙарҙы ҡаплау, йылға ярҙарын, яланғас тауҙарҙы урманлы итеү буйынса баһалап бөтөргөһөҙ эш башҡарҙы.РСФСР-ҙың атҡаҙанған урмансыһы, фән һәм техника өлкәһендә РСФСР Дәүләт премияһы лауреаты донъянан киткәндә уға етмеш тә тулмай ҡалды. Үкенесле. Ҡарағайға ла өйлөк ағас булып үҫеп еткәнсе йөҙ-йөҙ егерме йыл кәрәк, ярай ҙа туймазылар рәхмәтле, хәтерле. Ҡала урамдарының береһе данлыҡлы урмансы Николай Морозовтың исемен йөрөтә. Шунда уҡ, шул хәтерҙе нығытып, уның сереү белмәҫ ҡарағастан юнып эшләнгән һәйкәле тора. Әйткәндәй, Николай Филиппович тыумышы менән урманға бик бай булмаған Ырымбур яҡтарынан. Ағас ҡәҙерен белеүе шунан килмәйме икән?Хеҙмәт батырҙары, әлбиттә, хәҙер ҙә барҙыр, ләкин уларҙы кем белә? Телевизор һары таңдан ҡара кискә ҡәҙәр Алла Пугачева менән Максим Галкиндың ни хәлдә көн итеүен күрһәтһә, гәзиттәр байҙарҙың һөйәркәләре менән Куршавелдәрҙә “йонсоп” йөрөүе тураһында яҙһа, ҡасандыр мәғдән аҡтарған экскаваторсы Рамаҙан Ниғмәтуллин менән ғүмерен балаларға бағышлаған мөғәллим Юлай Иҙрисов, мәҫәлән, кемгә хәжәт?Рамаҙан Муллағәли улын Учалы карьерында тәү мәртәбә күргәс тә: “Баһадирҙар шулай була икән”, – тигән фекергә килгәйнем. Ысынлап та, ҙур кәүҙәле, йөҙөнән йылмайыу китмәгән был ир-арыҫлан әкиәттән ергә ҡайтҡан тау батырына оҡшағайны. Беренсе күреүемдәге шөрләүем юҡҡа булған икән. Аҙаҡ, яҡыная төшкәс, Рамаҙан ағайҙың балалар кеүек эскерһеҙ, ябай кеше булыуына инандым.Хәбәрселәргә үҙ геройҙары менән күпселектә эштә осрашып-һөйләшергә тура килә. Ә мин был яҡҡа юл төшкәндә Ниғмәтуллиндарҙың Яңы Учалы биҫтәһендәге ҡунаҡсыл йортон хуш күрә торғайным. Ләкин был килеүемдә Рамаҙан ағай тыуып үҫкән ауылы Иманғолға алып китте. Бында “Коммунар” колхозы рәйесе булып дуҫым Рәшит Әхмәтйәнов эшләй. Әллә ваҡыты тура килдеме, әллә геройҙың кәйефе шулай булдымы, ошо осрашыуҙа мин Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың почетлы таусыһы Рамаҙан Ниғмәтуллиндың әлегәсә йомоҡ булған эске сифаттарын яңынан асҡандай булдым. Ғөмүмән, ил алдында дандары балҡып торған кешеләр көндәлек тормошта ифрат ябайлығын һаҡлап ҡала ине.Үҙ ғүмеремдә ябайлығы менән бөйөк байтаҡ кеше менән таныштым. Был осрашыуҙар, бәлки, гәзит-журнал биттәренә тос юлдар булып та таммағандыр. Әммә, йәшәй килә, ул кешеләрҙең күңелең түрендә янып ҡалыуына ышанаһың. Баҡһаң, ошо ағайҙар, апайҙар тормошобоҙҙо яҡтыртып та, йылытып та барған икән.Дүртөйлө районының К. Маркс исемендәге колхоз рәйесе, Социалистик Хеҙмәт Геройы Рифҡәт Сәлих улы Йәнекәев тураһында ҡәнәғәтләнеп һөйләрлек бер юл да яҙа алмағаныма хәҙер үкенәм. Быны башҡалар эшләне. Рифҡәт ағай республиканың йөҙөк ҡашы булырлыҡ хужалыҡты етәкләһә лә, йөҙөнә лә, ҡылығына ла тәкәбберлектең тамсыһын да сығарманы. Уның тышҡы бөхтәлеге эске булмышы менән гармониялы берлектә ине. Ғөмүмән, “Карл Маркс”ҡа аяҡ баҫыу менән тәртип, бөхтәлек, талапсанлыҡ донъяһына килеп керәһең. Йәнекәевтең Дүртөйлөлә лә, тотош республикала ла абруйы шул ҡәҙәр булғандыр, уның хеҙмәттәше, “Победа” колхозы рәйесе Хәүис Ҡәйүмовтың: “Әгәр Рифҡәт Сәлиховтың ҡаҙаҡты бер урынға ҡаҡҡанын күрһәң, икеләнмәйсә үҙеңдекен дә шунда ҡаға алаһың”, – тип әйткәне хәтерҙә. Ышаныс һәм хөрмәтен хужалыҡ етәкселәре шулай образлы белдереү оҫталығына ла эйә ине.“Тамыры йыраҡ ағастың ғүмере оҙаҡ”, тип раҫлаһалар ҙа, ил тотҡаһы булған ирҙәр, апалар илде иртәрәк ҡалдырып китте. Форсат төшһә, мин СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы, Әбйәлил районының Йәнгел урта мәктәбе директоры Юлай Иҙрис улы Хәсәнов менән уҡытыу, тәрбиә мәсьәләләрен уртаға һалып һөйләшер инем. Мәләүез районындағы данлы комбайнсы Шафиҡ ағай Бураҡанов та хәҙер баҫыуҙарҙы иңләмәй. Туймазы яҡтарында ҡарағайҙарҙы байтаҡ йылдар Фәррәховтың улы Рафаэль үҫтерҙе. Уларҙы һағынған, тормоштарын оло шәхестәр үрнәгендә үтергә тырышҡан бер мин генә түгелдер.Ғүмер асылы – йәшәлгән йылдарҙа түгел, ә үтелгән юлдарҙа.


description: – Өйләнешкәнебеҙгә өсөнсө йыл китеүгә ҡарамаҫтан, ҡәйнәм тормошобоҙға ҡыҫылыуҙан, нисек йәшәргә кәрәклеген өйрәтеүҙән туҡтамай. Ирем менән икебеҙ араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар ҙа тап шунан

title: Һөйгәнеңде кем үҫтергән?


description: Кисә Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында Республика көнөнә арналған тантаналы йыйылыш уҙғарылды. Дәүләт Думаһы депутаттары, министрлыҡтар һәм ойошмалар етәкселәре, урындағы үҙидар

title: Аҙымдар ырамлы, шуға маҡсаттар ҙа ҙур


description: Йәмле йәй Баҡсамдағы сирендәр Тәмле хушбуй һибенгән. Алдымдағы түтәлгә Аҡ сәскәләр һибелгән. Йәмле йәй Баҡсамдағы сирендәр Тәмле хушбуй һибенгән. Алдымдағы түтәлгә Аҡ сәскәләр һибе

title: “Көҙҙәрҙә мин йырлап, һағышты таратам”


description: Ошо көҙҙә Силәбе ҡалаһының тарихи ҡомартҡыларының береһе – сауҙагәр Мөхәмәтхан Вәлиевтең Сауҙа йортона 105 йыл тула. Халыҡ был бинаны “Вәлиев йорто” тип атарға күнеккән. Ул XX быуат архитект

title: Өфө урамындағы “вәлиев йорто”


description: Торатау янынан үтеп барабыҙ. Мәғрур тауҙан ҡоштар күтәрелә. Эх, ниндәй бәхетле улар! Ҡанаттары һуң, ҡанаттары шул тиклем киң… Юҡ, туҡта әле – был бит кешеләр! Торатау янынан үтеп барабыҙ. Мә

title: Ҡанаттарым булһа әгәр…

maintext: Бәләкәй саҡта кем генә ҡанатлы булыу хаҡында хыялланманы икән?! Хәйер, мөмкинлектәр заманы тыуҙы – әҙәм балаһы һауаға артылыр өсөн ниндәй генә ысул юҡ хәҙер. Әлеге “һауа сәйәхәтселәре”, мәҫәлән, күккә парапланеризм ярҙамында күтәрелгән.– Дүртенсе йыл шөғөлләнәм, тәүге тапҡыр инструктор менән бергә остоҡ, хәҙер үҙем кешеләрҙе йөрөтәм, – ти уларҙың береһе Ринат Ситдиҡов. – Ҡандракүлгә, Асылыкүлгә йөрөйбөҙ, шулай ҙа яратҡан урыныбыҙ – Торатау, сөнки был тау итәгенән, тирә-яғы асыҡ булыу сәбәпле, төрлө йүнәлештә осорға мөмкин, – тип тә өҫтәй спортсы.Әлбиттә, тәүге тапҡыр инструктор менән осоу икенсеһенә һауаға яңғыҙың ғына “һә тигәнсе” күтәрелеү тигәнде аңлатмай әле. Баҡтиһәң, күктә гиҙер өсөн башта ерҙә мең мәшәҡәт ҡылырға кәрәк: старт алырға, боролорға, туҡтарға өйрәнеү фарыз. Бынан тыш, ентекле инструктаж үтеү, елдең ағымын һәм тиҙлеген фаразлау – һәр осош талабы. Әйткәндәй, һәүәҫкәрҙәр өсөн тәғәйенләнгән парапландың тиҙлеге яй булһа ла, осоу бейеклеге аҙ түгел – 1,6 километр. Ғөмүмән, бындай шөғөл менән мауығыу өсөн теләктән тыш йөрәк тә ныҡлы булырға тейештер. Һәр хәлдә, һигеҙенсе ҡатта урынлашҡан фатирҙың балконында шыуышып йөрөгәндәр өсөн түгел парапланеризм.Шулай ҙа йәнгә ниндәй сихәт бит ул бер сәғәт буйы тирә-яҡтың матурлығын ҡоштар бейеклегенән күҙәтеп һоҡланыу. Был бәхеткә Ринат, мәҫәлән, аҙнаһына өс-дүрт тапҡыр эйә була. Әммә үҙе генә ҡәнәғәтләнеп ҡайтып китмәй егет – һыртын бысраҡтан әрсеп, изге тауҙы ла ҡыуандыра. Атап әйткәндә, быйыл ғына ла Торатау итәгенән ике йөҙ тоҡтан ашыу сүп-сар йыйған. Ерҙә атлап йөрөүселәрҙең бысрағы, күрәһең, күктә нығыраҡ күренә.Аҙнаның ярты көнөн нимәгә бағышларға мөмкин: ятып йоҡларға, Интернетта ултырырға, урамда йөрөргә. Ә кемдер бына һауала оса. Афарин, Ринат!Әйткәндәй, парапланеризмдың тарихы ХХ быуат аҙағында ғына башлана. Парашютты маҡсаттан тыш француздар ҡулланып ҡарарға була. Параплан, атап әйткәндә, моторһыҙ, ауырлығы 6-20 килограмм тәшкил итә. Уға идара итеү әллә ни ҡыйынлыҡ тыуҙырмай, сөнки уртаса тиҙлеге сәғәтенә 20 километр. Уның ҡарауы, донъяла был аппарат ярҙамында бер туҡтамай 500 километрға тиклем осоусылар ҙа бар. Әлеге рекорд ҡуйыусыларҙың осоу тиҙлеге сәғәтенә 70 километрға тиклем барып еткән.


description: Ҡомъяҙы ауылында йәшәгән Зинфира Нурисламова былтыр, республика программаһына ярашлы субсидия алып, эш башлағайны. Унан һуң йылға яҡын ваҡыт үтте. Ҡомъяҙы ауылында йәшәгән Зинфира Нурисламов

title: Миллионды ҡайҙан алырға?


description: М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының 97-се яңы ижад миҙгеле асылыу айҡанлы журналистар өсөн матбуғат конференцияһы булды. Хәбәрселәрҙе театр актерҙарының Бүрәт Респуб

title: Кем - Креон, ә кем - Антигона?

maintext: Бүрәт иленән ижади төркөм буш ҡул менән ҡайтмаған: “Иң яҡшы актер ансамбле” һәм “Заманса милли прозаға мөрәжәғәт иткәне һәм сәхнәлә яңы алымдар эҙләгәне өсөн” махсус премияларына лайыҡ булған. Ижади форумға “Хыялға ҡаршы” (авторҙары – А. Баймөхәмәтов, А. Ишбулдина) спектаклен тәҡдим иткән режиссер Илсур Ҡаҙаҡбаев был фестивалдә ҡатнашыуҙы ойошторғаны өсөн Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығына, театр етәкселегенә һәм бағыусылар “УМПО” компанияһына, ”Газпром трансгаз Уфа” предприятиеһына рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.Ә бына француз драматургы Жан Ануйҙың “Антигона” спектакле 97-се миҙгелдең беренсе премьераһы буласаҡ. Әйткәндәй, сәхнәгә ҡуйыусы режиссеры – Ғ. Камал исемендәге Татар дәүләт театрының баш режиссеры Ф. Бикчәнтәев.– Был эш тағы ла бер тапҡыр Башҡортостан менән Татарстан араһындағы оҙайлы дуҫлыҡты нығытыр. Был дуҫлыҡ һүҙҙә йәки ҡағыҙҙа ғына ҡайтып ҡалмай, ә ысын эштәр менән нығына. Ошо хеҙмәттәшлек беҙҙе байыта, яңы үрҙәргә ынтылыу өсөн көс бирә, – тине башҡорт театрының художество етәксеһе Олег Ханов.Әҫәр милли сәхнәлә беренсе тапҡыр ҡуйыла: уны башҡортсаға Факил Мырҙаҡаев тәржемәләһә, сценография өҫтөндә театрҙың баш рәссамы Альберт Нестеров эшләй.Креон ролен Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Олег Ханов, Антигонаны Лилиә Ғәлина башҡарасаҡ. Актриса билдәләп үтеүенсә, был роль өҫтөндә эшләү уны “эске һынылыш”ҡа алып килгән, уға әлегәсә кисерелмәгән тойғолар менән эш итеүе тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ булған. Спектаклдә шулай уҡ бик күп йәш актерҙарҙың ҡатнашыуы көтөлә.Сарала киләсәккә пландар менән дә уртаҡлашып, театр етәксеһе О. Ханов был ижад миҙгелендә бик күп сағыу, үҙенсәлекле, матур әҫәрҙәр ҡуйыласағы хаҡында ла әйтте. Шулар араһында балалар өсөн “Диңгеҙ. Утрау. Хазина” пираттар мажараһы ла, Флорид Бүләковтың пьесаһы ла, И. Йомағоловтың “Нәркәс” спектаклен яңыса сәхнәләштереү ҙә, Гүзәл Яхинаның “Зөләйха күҙҙәрен аса” романы буйынса спектакль дә бар.


description: Соҡаҙыбаш ауылында ғүмер кисергән Раил Ғимаев төрлө скульптуралар яһай. Уҙаман был шөғөлгә хаҡлы ялға сыҡҡас тотонған. Бөгөн ижадсының баҡсаһы әкиәт донъяһын хәтерләтә. Соҡаҙыбаш ауылында ғү

title: Сынъяһау әкиәт донъяһы

maintext: Оҫтаның ҡулдарына күҙ эйәрмәй. Раил Камалетдин улы һылап-һыйпап айыу һыны эшләй. Тәүҙә махсус балсыҡтан әүәләй, һуңынан гипстан яһалған формаға һала, артабан инде бетон иҙмә ҡойғас, кәрәкле скульптура килеп сыға. Раил Ғимаев, әйтерһең, был эш менән ғүмере буйы шөғөлләнгән. Ғәмәлдә иһә ҡыҙыҡһыныуы биш-алты йыл элек кенә башланған.Ошо ауылда тыуып үҫкән уҙаманға һөнәре буйынса диңгеҙҙә йөҙөргә лә, урманда эшләргә лә тура килә. Хаҡлы ялға сыҡҡас, тәбиғәткә һөйөүен таш һындарҙа сағылдырырға ҡарар итә. Был һөнәргә бер ҡайҙа ла уҡымаһа ла, ижад өлгөләре профессиональ скульпторҙарҙыҡынан һис тә ҡалышмай.Сынъяһау сәнғәт әҫәре тыуҙырғансы байтаҡ ваҡыт үтә. Кәрәкле төҫкә буярға ла кәрәк. Тейешлеһен генә табып та булмай, ти оҫта. Акрил, яхта буяуҙарын ҡулланғас, һындар тейешле ҡиәфәт ала.Раил Ғимаевтың баҡсаһы, ысынлап та, әкиәт донъяһын хәтерләтә. Нимә генә юҡ унда! Айыуҙар, ғорур бөркөт, боланды тамаҡлаусы януарҙар, ауыҙынан һыу ҡойоусы алтын балыҡ, пандалар һәм башҡа бик күп үҙенсәлекле һындар... Оҫта эшен күңелен һалып, йән өрөп тигәндәй башҡара.


description: “БР тауышы” порталында республика халҡына бирелгән һорауҙарға яуап алыу дауам итә. Муниципаль райондарҙа һәм ҡала округтарында йәшәүселәргә 2016 йыл йомғаҡтары буйынса муниципаль берәмек хак

title: Урындағы үҙидара эшенә баһа бир


description: “Мосметрострой” барлыҡҡа килеүҙең 85 йыллығы айҡанлы Краснокама районы үҙәге Николо-Березовка ауылында Башҡортостандан метро төҙөүселәр иҫтәлегенә арналған мемориаль таҡтаташ асылды. “Мосме

title: Мәскәү метроһын кем төҙөгән?


description: Яңы уҡыу йылы алдынан Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министры алмашыныуы ғәжәп тойолһа ла, белем биреү өлкәһендәге ҡайһы бер ҡатмарлы мәсьәләләрҙең яйға һалынырына, фекер айырмалыҡтарының бөтөрөнә

title: Кеше тарих, әҙәбиәт, хеҙмәт аша тәрбиәләнә

maintext: Уға өс документ етәҺуңғы йылдарҙа уҡытыусыларҙан “Отчет менән ултырам”, “Документты тиҙ арала тултырып ебәрергә тейешмен” кеүек һүҙҙәрҙе йыш ишетергә тура килә. Әйтерһең, был уларҙың төп эшенә әйләнде. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, әле һәр мәғариф учреждениеһы урындағы үҙидара, шулай уҡ власть органдарынан айына уртаса 20 запрос ала икән. Уларға яуап биреү өсөн аҙна һайын дүрт-биш сәғәт ваҡыт китә.Ошо йәһәттән мәктәп директорҙарынан, педагогтарҙан килгән бихисап дәғүәләрҙе күҙ уңында тотоп, Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы белем учреждениеларында ҡағыҙ мәшәҡәтен кәметәсәк яңы закон проекты тәҡдим итте. Ул ғәмәлгә инһә, урындағы үҙидара, шулай уҡ власть органдары мәктәптәрҙән документ йә мәғлүмәт талап итә алмаясаҡ, тимәк, уҡыу йорто коллективы әллә күпме административ йөктән азат буласаҡ.“Уҡытыусының өҫтәлендә өс кенә документ булырға тейеш: эш программаһы, класс журналы һәм көндәлек, – тип белдерҙе министр. – Уның төп бурысы – белем биреү. Хеҙмәтенең һөҙөмтәһе өҫтәмә ҡағыҙһыҙ ҙа күренеп тора”.Иң бөйөк ғәмәл“Уҡытыусының эше “хеҙмәт күрһәтеү” түгел. Был һүҙҙе әйтеүҙе тыясаҡмын, – тип белдерҙе яңы министр. – Беҙ бер ниндәй хеҙмәт күрһәтмәйбеҙ, ә тәрбиәләйбеҙ һәм белем бирәбеҙ. Ә әхлаҡи ҡанундарҙан сығып ҡарағанда, был – иң бөйөк ғәмәл”.Эйе, уҙған быуат аҙағында йәмғиәттә нигеҙләнгән социаль тигеҙһеҙлектәнме, әллә мәғариф тураһындағы яңы законда ата-әсәнең мәктәп эшмәкәрлегендә яҡындан ҡатнашыу хоҡуғы киңәйтелеүе сәбәпсе булдымы – ҡайһы берәүҙәр уҡытыусыны “хеҙмәт күрһәтеүсе” тип ҡабул итә башланы. Ул барыһына ла өлгөрөргә тейеш, ул яуаплы, ул бурыслы, ул ғәйепле... Бәғзе ата-әсәнең педагогка ҡарата ошондай мөнәсәбәтен күргән балалар остазына хөрмәт менән ҡараясаҡмы? Юҡ. Һөҙөмтәлә уҡытыусының абруйы, дәүләт уны нисек кенә күтәрергә тырышмаһын, Совет осорондағы менән сағыштырырлыҡ түгел. Был, әлбиттә, мәктәптең эшмәкәрлегендә лә, педагогтың хеҙмәт ҡаҙаныштарында ла, баланың белем сифатында ла сағылыш таба.Ошо йәһәттән министр Ольга Васильеваның һүҙҙәре бик ваҡытлы яңғыраны. Эйе, уҡытыусы — хеҙмәт күрһәтеүсе түгел, ә белем биреүсе, тәрбиәләүсе. “Тиҙ арала һәр мәктәптә уҡыу йорто менән ата-әсәләрҙең бәйләнеш сиктәрен билдәләгән регламент индерергә кәрәк, – тине ведомство етәксеһе. – Быға хоҡуҡи норма һәм нигеҙ бар. Регламентта ата-әсәнең – уҡытыусыға, мәктәптең ғаиләгә талаптары аныҡ күрһәтелергә тейеш”.Матди ихтыяжды ҡәнәғәтләндермәһәк...Үҙәк мәғлүмәт саралары белдереүенсә, Рәсәйҙең Йәмәғәт палатаһында үткән конференцияла Ольга Васильева ил уҡытыусылары өсөн ипотека кредиттары буйынса ставканы кәметеү тәҡдимен яҡлап сыҡҡан. Һөйләшеүҙә ҡатнашыусылар Сахалин өлкәһендәге тәжрибә – Курил утрауҙарында йәшәгәндәргә йорт төҙөү өсөн процентһыҙ кредит биреү – хаҡында һүҙ алып барған. Рәсәйҙең йәш уҡытыусыларына ла ошондай мөмкинлек тыуҙырып булмаймы? Илдең мәғариф һәм фән министры был практиканы киң йәйелдереү кәрәклеген әйткән. “Һөҙөмтәлә йәш уҡытыусыларға мохтажлыҡ кисермәйәсәкбеҙ”, – тигән ул.Эш хаҡына килгәндә, министр уны түләүҙең берҙәм тармаҡ системаһын булдырыу яҡлы. Ошо йыл аҙағына профсоюз вәкилдәре менән берлектә положениеларҙың яҡынса проекты әҙерләнәсәк. “Әле эш хаҡындағы база һәм дәртләндереү өлөштәренең ярашлылығы 70-кә 30 булырға тейеш тип һанала. Был – иң ҡулайлы, дөрөҫ бүленеш, – тип белдерҙе Ольга Васильева. – Педагогтың хеҙмәт хаҡы кәметелгән осраҡтар ҡаты контролдә тотоласаҡ. Дәүләттең маҡсаты – уҡытыусы һөнәрен әхлаҡи йәһәттән генә түгел, матди яҡтан да дәрәжәле итеү”.Эшләп үҫһендәрҺәм, уҡыусыларға килгәндә, улар хәҙер мәктәптәге ҡул көсө талап иткән эштәрҙән ҡотола алмаясаҡ. Яңы министр йәш быуынды тик “ҡулланыусы” итеп тәрбиәләүҙе туҡтатыу кәрәклеген белдерҙе: балалар эш белеп үҫергә тейеш.“Элек ауылдарҙағы белем усаҡтарында хеҙмәт бригадалары була торғайны, шул йүнәлеште тергеҙеү мөһим, – тине Ольга Васильева. – Балалар йәнә мәктәп баҡсаһындағы эшкә йәлеп ителергә тейеш. Шулай уҡ бина эсен йыуыу, йыйыштырыу ҙа уҡыусының ғүмеренә, сәләмәтлегенә һис ниндәй хәүеф менән янамай. Ошо алым ярҙамында тәү сиратта бала күңелендә үҙенең уҡыған ере өсөн яуаплылыҡ тойғоһон тәрбиәләй аласаҡбыҙ”.Шуны билдәләргә кәрәк: министрҙың тәҡдиме ата-әсәләрҙең күбеһе тарафынан хуплап ҡабул ителгән. Хатта ҡайһы берәүҙәр яуап рәүешендә уҡыусыларҙы уңыш йыйыуҙа ҡатнаштырыу йолаһын тергеҙеү мөһимлеген белдергән.* * *“Яңы министр элекке белем биреү алымдарын өлөшләтә ҡайтармаҡсы” тигән фекерҙә күптәр. Ольга Васильева быны кире ҡаҡмай.– Совет мәктәбенең алдынғы тәжрибә ысулдарын тергеҙергә кәрәк, – ти ул. – Маҡсат бик ябай – кеше төрлө хәлдә лә Кеше булып ҡалырға тейеш. Тарих, әҙәбиәт, музыка, хеҙмәт аша тәрбиәләү генә ошондай һөҙөмтә бирәсәк. Бөгөнгө йәштәрҙе битарафлыҡта йыш ғәйепләйҙәр. Дөрөҫ түгел. Мин заман йәштәрен шул ҡәҙәр яратам. Битараф түгелдәр, тик ҡыйыулыҡ, ниндәйҙер ҡарарҙы ҡабул иткәндә тәүәккәллек етмәй уларға. Ә урта, өлкән быуын вәкилдәре, яҡшы менән ямандың нимә икәнен аныҡ белеп үҫкәнлектән, баҙап ҡалмай. Ошо тәрбиә ысулын тергеҙергә бурыслыбыҙ.


description: Күптән түгел Нобель комитеты әҙәбиәт өлкәһендә премия лауреатын билдәләне. Ул – 75 йәшлек шағир-йырсы Боб Дилан. Күптән түгел Нобель комитеты әҙәбиәт өлкәһендә премия лауреатын билдәләне. Ул

title: Гитара менән күңел ҡылын сирткән шағир

maintext:
Күптән түгел Нобель комитеты әҙәбиәт өлкәһендә премия лауреатын билдәләне.
Ул – 75 йәшлек шағир-йырсы Боб Дилан.
Боб Дилан һәр шағир кеүек үк туған телендә ижад итә, әммә рифмаға һалынған шиғриәтен бүтән телдәргә тәржемә итеү ҡатмарлығы тыуа. Шул сәбәпле уның, башҡа профессиональ әҙәбиәтселәргә ҡарағанда, үҙ иленән ситтә танылыу мөмкинлеге әҙерәк була. Әммә донъяға йырҙары тарала. Шулай итеп, Дилан һуңғы йылдарҙа юғары сәнғәт өлкәһендәге Нобель лауреаттарын билдәлелек буйынса уҙып та китә. Был йәһәттән уның бер генә конкуренты була – япон Харуки Мураками.
Күптәр иһә Нобель комитетының был аҙымында сәйәси яҡты ла телгә ала. Әйтеүҙәренсә, бының хатта ижтимағи миссияһы ла бар, һәм ул, бөтә донъяға уҡ булмаһа ла, Америкаға туранан-тура ҡағыла. Йәнәһе, Диланды бүләкләп, Европа океан аръяғы иленең ошо мәҙәниәт буйынса йәшәүен күрергә теләй. Был йәһәттән граждандар хоҡуғын яҡлаусы, үҙ өлкәһендә новатор тип танылған, йыр сәнғәтен һаҡлаусы Боб быуындар һәм милләттәрҙең бәйләнешен булдырыусы символ булып таныла.
Әйткәндәй, былтыр әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы Светлана Алексиевичтың “Секонд хэнд ваҡыты” тигән китабы өсөн бирелгән. Ә 2014 йылда был ҙур премия Патрик Модиано исемле яҙыусыға тапшырыла. Жюри “оккупация тормошон асҡаны һәм хәтер сәнғәте менән кеше шәхесенең күренмәгән яҡтарын һүрәтләгәне өсөн” тип билдәләй.


description: Ваҡыт тигәндәрең елә генә. “Ил халҡының күңелен нурлап, Мәңгелеккә китеп барам”, тип яҙғайны Башҡортостандың халыҡ шағиры Абдулхаҡ Игебаев үҙенең бер шиғырында. Кем тойҙо ла, кем һиҙҙе һ

title: Абдулхаҡ ИГЕБАЕВ, Башҡортостандың халыҡ шағиры: “Килер заманда ла күкрәр өсөн Уралымда ҡалыр моңдарым!

maintext: Ғүмер юлыЯҙмыш берәүгә лә тыуғансы уҡҺалып ҡуймай юлдың түтәһен...Сәңгелдәктән һуңғы һулышҡасаҮҙ юлыңды үҙең үтәһең!..Ни көтә һуң мине юлдарымда —Юғалтыумы,әллә табышмы?Мөлдөрәмә тулы ҡыуанысмы,Йәнде ҡурып алыр һағышмы?Тормошомда ниҙәр кисерһәм дә,Керләмәмен йөрәк хисемде.Һәр ваҡытта ғорур аҡлармын минКеше тигән бөйөк исемде!1962Ирәндек«Ожмахтарың әллә ҡайҙа торһонИрәндектә йөрөгән саҡтарҙа», —Тип кинәнеп, күкрәк киреп йырлайЙәше-ҡарты беҙҙең яҡтарҙа!Мин үҙем дә ошо аҫыл көйҙөТыңлап үҫтем бала ваҡыттан,Әле булһа, был йыр иҫкә төшһә,Түбәм күккә тейә шатлыҡтан.Йәштән йылы төйәк тойғанғамы,Әллә артыҡ һөйгән өсөнмө,Ирәндегем, йән дуҫымдай күреп,Ҡат-ҡат әйтәм һинең исемде.Үркәсеңә баҫып байҡағанмынҺыҙылып аҡҡан мәлен ал таңдың,Бөҙрә сәстәренән һыйпағанмынНескә билле йәп-йәш сауҡаңдың.Һыйланғанмын балтырғаның менән,һарынаңдан ауыҙ иткәнмен,Һутлы үлән үҫкән биләнендә,Көнгә янып, көтөү көткәнмен.Күк кәкүктәр тауышын тыңлағанмын,Борма юлдарыңдан уҙғанда;Ышығыңа барып һырынғанмын,Күнәк-күнәк ямғыр ҡойғанда.Таҡыя башлы моңло ҡурайыңды,Әүәҫләнеп, көйлән тартҡанмын;Иркен болоноңда, ҡайыра һелтәп,Ҡыршылдатып бесән сапҡанмын.Йәштән йылы төйәк тойғанғамы,Әллә артыҡ һөйгән өсөнмө,Ирәндегем, йән дуҫымдай күреп,Ҡат-ҡат әйтәм һинең исемде!Саҡ бер айырылып ситкә китһәм,Күңел ҡошо һиңә ашҡына,Таштарыңды мин һалырҙай буламЯҫтыҡ итеп башым аҫтына.Армыт-армыт булып, олпатланып,Тирә-яҡҡа биреп күркәмлек,Болоттарға терәп ҡаҡ соңҡаңды,Һәр саҡ мәғрур тор һин, Ирәндек!1962Төрлө сағын күрҙем...Тормоштоң мин төрлө сағын күрҙем,Булды һөйөнөсө, нужаһы...Тик һөйөүем өйҙәш йәшәмәне,Ә күңелдең булды хужаһы!Яҙмыш, яҙмыш, һиңә үтенес шул:Осар ҡанаттарым ҡайырма!Теләһәң, уттарға һал, һыуҙарға һал,Иллә мөхәббәттән айырма!1970Ҡар өҫтөндә усаҡ ҡабыҙҙымҠалын көрттәр ярып бара торғас,Мин арманһыҙ булып ҡаңғырҙым.Ә шулай ҙа боҙҙа, ҡар өҫтөндәГөлтөлдәтеп усаҡ ҡабыҙҙым!Усаҡ янды... Гүйә, баҡыр төҫлөБаҙлатты ул тере ҡуҙҙарын.Ҡараштарым ҡуҙға төбәлһә лә,Алыҫтарға китте уйҙарым....Хәтереңдәме әле, хәтереңдәме,Оноттоңмо әллә ул саҡты?Саф мөхәббәт мине солғап алды,Дөрләткәндәй изге усаҡты!Һүрелтмәнем уны... Ялҡынланып,Күңелеңде һинең ялманы,Ялҡын ялмаһа ла, йөрәгендәгеБоҙҙарҙы ул иретә алманы!Һин боҙ булдың миңә... Ә бүтәнгәТатлы бал да булдың, шәкәр ҙә!Хәҙер яҙмыш моңһоу һуҡмағынанАлып йөрөй мине сәфәрҙә.Алыҫ юлдан арып-талып килеп,Ҡар өҫтөндә усаҡ ҡабыҙҙым...Үҙем киткән саҡта усағымдыДөрләп янған килеш ҡалдырҙым!Бәлки, йылынырҙар усағымдаКүңелдәре өшөгән кешеләр...Был илаһи фани донъяларҙаАҙ тиһеңме минең ишеләр?!1970ҠатындарЭй ҡатындар,сибәр ҡатындар,Күңелдәргә бик тә яҡындар.Әйтерһең дә инде уларҙаӘллә ниндәй сихри ялҡын бар!Эй ҡатындар,эшсән ҡатындар,Шундай матур,бары ла алтындар,Әммә оҙағыраҡ йәшәһенИр ҡәҙерен белгән ҡатындар!1970МинуттарМинуттарҙың ҡәҙерен белмәнем шул,Алыҫ ҡалды йәшлек офоҡтарым,Йәшлектәге һөйөү наҙҙарынаҠандымы ни минең танһыҡтарым?Минуттарҙың ҡәҙерен белмәнем шул,Ҡурмас һымаҡ һиптем мин уларҙы,Таң ҡалдырып моң сыңғыратыр мәлдәӘй ҡысҡырттым тутыҡ борғоларҙы!Минуттарҙың ҡәҙерен белмәнем шул,Елгә осто осҡор теләктәрем,Елгә осҡан теләктәрем өсөнӘле булһа өҙөлә үҙәктәрем.Минуттарҙың ҡәҙерең белмәнем шул,Аҙ күтәрҙем хеҙмәт сиҙәмдәрен,Әллә төштә, әллә өндәремдәОсраттым мин бәхет тигәндәрен!Минуттарҙың ҡәҙерен белмәнем шул,Ҡанат ҡуялманым дәрттәремә,Ғүмер көҙө килеп, сәстәремдеБуяп китте ап-аҡ бәҫтәренә.Минуттарҙың ҡәҙерен белмәнем шул,Ғәйеплемен инде көллөһөнә,Үҙ хатамды күреп, «Уф!» тип ҡуям,Ҡарайым да күңел көҙгөһөнә.Минуттарҙың ҡәҙерен белмәнем шул,Үкенестәр ҡыҫа тындарымды,Яҙмышҡайым, бирсе көс-кәреңде —Күкрәтәйем килер йылдарымды!1983Ҡаһармандан яҡты эҙ ҡалаЕмештәрҙән татлы һут ҡала,Мөхәббәттән һүнмәҫ ут ҡала,Һөнәрмәндән ырыҫ, ҡот ҡала,Ауыр замананан йот ҡала,Рәнйетһәләр әгәр нахаҡҡа,Күңел көҙгөһөндә тут ҡала!Һылыуҙарҙан һылыу йөҙ ҡала,Зирәктәрҙән зирәк күҙ ҡала,Аҡһаҡалдан алтын һүҙ ҡала,Ҡаһармандан яҡты эҙ ҡала,Хәйләкәрҙең зәһәр теленәнЙөрәктәрҙә яман биҙ ҡала!Наҙлы яҙҙан наҙлы гөл ҡала,Сәсәндәрҙән сәсән тел ҡала,Изге яуҙа ауған һалдаттыңНамыҫы булып данлы ил ҡала,Тыуған ерен һатҡан бәндәнеңҠәберендә бары көл ҡала!1969Бар донъяһын онотоп...Һиҙҙермәйсә генә үткән йылдарҒүмер йомғаҡтарын тағатыр.Берсә көндәр бәхет булып балҡыр,Берсә күңел күген ҡарайтыр.Сал тауҙарҙың бейек түбәһендәМәңге-мәңге боҙло ҡар ятыр.Уҙған яуҙар йәрәхәте булып,Халыҡ йөрәгендә зар ятыр.Сәскәләре ерҙең хуш еҫ бөркһә,Йыландары ағыу таратыр.Ғәйбәт атҡан уҡтар, зыйлап килеп,Ғәйепһеҙҙең бәғерен ҡанатыр!..Гәрсә, ергә, күккә сәләм биреп,Һәр көн Сулпан ҡалҡыр, таң атыр,Һәр замандың Мәжнүн, ЛәйләләреБер-береһе өсөн йән атыр...Бар донъяһын онотоп яратыр!1969Бер заман...Был ғүмеркәйҙәрҙең һиҙҙегеҙмеБыуын-быуын булып үткәнен,Ваҡыт елдәренең һис аямайТере сәскәләрҙе киҫкәнен.Ҡанун шундай:һәр бер йән эйәһеКитмәй ҡалмай фани донъянан.Ер өҫтөнә һыймай йөрөгәнде лә,Ерҙе һөйгән изге әҙәмде ләҠара тупраҡ ала бер заман!1989Мәңгелеккә китеп барамБыл донъяға килгәс инде,Китмәйенсә юҡ шул сараң.Мин бит,тере йондоҙ һымаҡ,Баҙрап яныр өсөн оҙаҡМәңгелеккә китеп барам!Ер ғәменән мейем сатнай,Йөрәгемдә һыҙлай ярам...Мин бит,заман зарын йотоп,Иблистәргә ләғнәт уҡып,Мәңгелеккә китеп барам!Тәүге таныш офоҡтарҙанАлыҫая һаман арам...Мин бит,һөйөү йырын йырлап,Ил халҡының күңелен нурлап,Мәңгелеккә китеп барам!1989Бер йылмайып ҡараһаң да...Бөтәһенә ризамын мин,иллә-мәгәрМәхрүм итмә, иркәм, йылы һүҙҙәреңдән,Ә донъяның михнәтен дә,хәсрәтен дәҒорур йөкмәп барырмын үҙ иңдәремдә!Һин вайымһыҙ,ҡырыҫ булһаң әгәр миңә,Ҡара көйөп наҙҙарыңа тилмерермен,Ихлас итеп,бер йылмайып ҡараһаң даҠар өҫтөнән ялан аяҡ йүгерермен!1982Ишәйә бара һаманАлтын ҡалаҡ менән ашап,Мамыҡ түшәктә йоҡлапҮҫкән бала — мин, тип әйтһәм,Үҙ алдына уйланыр ҙаЙөрәгем ҡуйыр һыҡтап!Йөрәккәйем һыҡтамаһын,Уҙған мәлдәрҙе иҫләп,Бала саҡтарым үтте шулАуыр һуғыш йылдарындаТуңған башаҡтар сүпләп.Инде бәхет тә йылмая,Түңәрәк кеүек донъям,Ҡояшым да, айым да бар.Әммә ләкин йәнемдә минНиндәйҙер әрнеү тоям.Тормошом бөтөн булһа ла,Күңелем түгел бөтөн,Күҙкәйҙәрен мөлдөрәтеп,Гүйә, ярҙам көтә кеүекНи саҡлы үкһеҙ етем!Яу һөрөмөн күмде йылдар,Тыныс нур һулай заман,Ә ниңә һуң ил буйынсаҠыйырһытылған үкһеҙҙәрИшәйә бара һаман?!Ана шуныһы яман!1988ЯлбарыуАх, шашына мөртәттәр,Шуға әрней бәғерем,Был бәндәләр белмәй һисИман,Ҡөрьән ҡәҙерен.Ялбарып һорайым минҮҙ өммәтен яратҡан,Үҙ динем тип йән атҡанИнсафлы инсандарғаЯрҙам итсе, Тәңерем!Ярҙам итсе, Тәңерем!Яҙмыш шырлыҡтарындаАҙашмаһын әҙәмдәр,Ислам нурын балҡытып,Рухыбыҙҙы сафландырХаҡ тәғәлә рәсүле —Эй, Мөхәммәт пәйғәмбәр!Эй, Мөхәммәт пәйғәмбәр!1989Яуҙырам мин рәхмәт ямғырҙарынҺеҙҙән һүнмәҫ илһам алғанға лаАрта бара ҡөҙрәт-ҡарыуҙарым,Йәнегеҙгә шифа булһын әйҙә,Яҡын дуҫҡайҙарым, барсағыҙғаЯуҙырам мин рәхмәт ямғырҙарын!Һеҙҙән ҡәҙер-хөрмәт күргәнгә ләДәртле тибә йөрәк тамырҙарым,Йәнегеҙгә дауа булһын әйҙә,Ғәзиз яҡташтарым, бөтәгеҙгәЯуҙырам мин рәхмәт ямғырҙарын!Һеҙҙән аҡ фатиха алғанға лаСалт ҡиблаға ҡарап барыуҙарым,Йәнегеҙгә сауап булһын әйҙә,Ғәййәр илдәштәрем, көллөгөҙгәЯуҙырам мин рәхмәт ямғырҙарын!2000.


description: Дәүләт һәм муниципаль контроль нигеҙҙәре тураһындағы яңы закон проектында ялыу ҡабул итеүгә бәйле ҡәтғи талаптар һәм сикләүҙәр билдәләнгән. Иғтибарға алһындар һәм тикшереү эштәре башлаһындар

title: Яла яҡтыңмы? Яуап бир!

maintext: Властарҙы бындай аҙымға барырға нимә этәрә һуң? Әлбиттә, үс алыу, ҡурҡытыу йәки башҡа уҫал ниәт менән башҡаларҙы нахаҡҡа ғәйепләүҙән тартынмағандарҙың күбәйеүе. Бөгөн бит пландан тыш тикшереү үткәреү, ҡаты сара күреү өсөн кешенең өҫтөнән яҙылған ябай ғына бер шикәйәт тә етә. Мөмкинлектән айырыуса намыҫһыҙ эшҡыуарҙар файҙалана икән. Көнәркәштәреңә “аяҡ салырға”, хатта уларҙы юлдан алып ташларға теләһәң, яҙ ҙа яҙ – һалым инспекцияһы ла, хоҡуҡ һаҡлаусылар ҙа, бүтәндәре лә әҙер генә тора. Контролләүселәр мөрәжәғәтте ысынында кем ебәргәнен асыҡлай, яла яҡҡан хәлдә ул кешене яуаплылыҡҡа тарттыра алмай, шунлыҡтан, бер нигә ҡарамаҫтан, һәр ҡағыҙ киҫәгенә иғтибар итергә мәжбүрҙәр. Йыш ҡына шулай килеп сыға: ялыу авторы итеп күрһәтелгәндәр был яҙманы бер ваҡытта ла күрмәгән йәки исем-шәрифтәр тотошлай уйлап сығарылған. Граждандарҙың мөрәжәғәттәрен тикшереү тәртибе тураһындағы закондағы етешһеҙлектәр арҡаһында чиновниктарға “Фәлән Фәләнов” тип имза һалынған шикәйәтте лә теркәргә, уға рәсми телдә яуап яҙып, кире адрес буйынса хат итеп ебәрергә тура килә.Ижад ҡомарына бирелеп, ҡайһы берәүҙәр төрлө урындарға хат артынан хат оҙата. Илдең контроль-күҙәтеү органдарына йыл һайын йөҙәр меңләп, хатта миллионлап ялыу килә, ти. Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт кенә лә 300 меңдән ашыуҙы ҡабул итә икән. Был күрһәткес, һуңғы осорҙа электрон сервистарҙың киң таралыуы арҡаһындалыр, моғайын, даими үҫә.Әйткәндәй, бөгөн күп кенә илдәрҙә мөрәжәғәт һәм ялыуҙарҙы тейешле урындарға электрон форматта ебәрәләр. Беҙҙә әлегә был турала һүҙ ҡуҙғатылмай. Ни тиһәң дә, статистика күрһәтеүенсә, һаман да Рәсәй граждандарының һәр икенсеһе Интернет менән даими бәйләнештә түгел. Мәҫәлән, Алыҫ Көнсығышта 400 мең самаһы кеше йәшәгән 750 ауыл һәм ҡала донъя селтәренә тоташмаған. Башҡа төбәктәрҙең дә төпкөлдәрендә элемтә килеп етмәгән урындар бар.Юридик берәмектәрҙе һәм шәхси эшҡыуарҙарҙы яҡлау хаҡындағы федераль законға индерелгән үҙгәрештәргә ярашлы, 2017 йылдың башынан контроль органдарына Интернет аша килгән ялыуҙарҙың да, ҡағыҙға төшөрөлгән дәғүәләрҙең дә авторҙарын асыҡлау йәһәтенән киң хоҡуҡтар биреләсәк. Әгәр хат аноним йәки уны ебәргән кеше менән бәйләнеш урынлаштырыу мөмкин түгел, шулай уҡ яҙмалағы факттар бер ни менән дә дәлилләнмәй икән, ғәйеп тағылған кешене йә ойошманы пландан тыш тикшереү булмаясаҡ. Бынан тыш, власть органдарының яла яғыусынан суд аша әлеге мөрәжәғәтте ҡарау менән бәйле сығымдарҙы түләүҙе талап итергә мөмкинлеге барлыҡҡа килә.Рәсәйҙең Ҡулланыусылар союзы рәйесе Петр Шелищтың фекеренсә, яңы ҡануниәт ябай кешеләргә бер ниндәй ҙә ауырлыҡ тыуҙырмай. “Үҙ хоҡуҡтарын яҡлау, аҡсаһын ҡайтарып алыу йәки компенсация юллау тураһында уйлағандар аноним хат менән мауыҡмай барыбер”, – ти ул. Тимәк, тәү сиратта шикәйәттәр, нигеҙһеҙ ялыуҙар кәмер, тип көтөргә була.“Роспотребнадзор”ға ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләре буйынса яҙылған мөрәжәғәттәр һаны, меңдәрҙә2006 71,22007 153,62008 157,52009 190,42010 225,52011 262,52012 280,62013 321,72014 308,92015 329,8Мәғлүмәт сығанағы: Ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеге өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт.


description: Гармун моңо... Әсәйҙең моңһоу ҡарашы... Атайҙың ғорурлыҡ менән арҡанан ҡағыуы... Дуҫтарҙың ҡыҫып ҡосаҡлауы... Һөйгән ҡыҙыңдың күҙҙәре сыланыуы... Ә алда – яңы донъя... Яңы дуҫтар... Кирза ит

title: Ҡоштар китә... Китә ир-егеттәр...


description: Окапывание во власти

title: Окапывание во власти


description: Халыҡты ҡыҙыҡ-һындырған социаль мәсьәләләр араһында эш менән тәьмин ителеү тәүге урында тора. Эш хаҡы булһа, кеше социаль проблемаларын аҙмы-күпме үҙе лә хәл итә ала. Һуңғы арала күптәрҙең т

title: Эш кәрәк йәштәргә, эш!


description: Ниһайәт, гәзит уҡыусыларыбыҙ араһында «Аҙна һайын приз» лотерея уйынын башлап ебәрҙек. Конкурс «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто менән берлектә ойошторола, унда «Яйыҡ» гәзитенә яҙылғ

title: Яҙыл һәм бүләк от


description: «Тыңлауһыҙ уҡыусылар, күҙ талдырып дәфтәр тикшереүҙәр, бөтмәҫ пландар, отчеттар, өҫтәүенә кластан тыш саралар. Билдәле генә эш сәғәте лә юҡ. Башҡалар эштән һуң ял итә, яратҡан шөғөлөнә тотон

title: Ябай ҙа ул, бөйөк тә


description: РФ Хөкүмәте вице-премьеры, Рәсәй футбол союзы башлығы Виталий Мутко белдереү яһаны - 2018 йылда илебеҙҙә үтәсәк футбол буйынса донъя чемпионатының талисманы итеп бүре балаһы һайланды. Интерн

title: Был донъяла ниҙәр бар?


description: 2014 йылда Башҡортостанда «Урындағы инициативаларҙы яҡлау» программаһы буйынса пилот проекты булдырылғайны. Әлеге ваҡытта Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов һәм Республика Хөкүмәте ҡарарына я

title: Ятып ҡалғансы, атып ҡал


description: 21 октябрҙә ҡала филармонияһында ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнөнә арналған байрам сараһы ойошторолдо. Район хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы Фәрит Дәүләтгәрәев

title: Дан йырланды игенсегә


description: Быйылғы ҡоро йәй мул емеш-еләк менән ҡыуандырманы. Уңған хужабикәләрҙән бигерәк тәбиғәт байлыҡтары менән сауҙа итеп бер аҙ аҡса эшләп алырға ниәтләүселәр көйәләнде. Шулай ҙа көҙгә ҡарай йыш

title: Бәшмәк мул булды


description: Халыҡ күптән көтөп алған сара - көҙгө йәрминкәләр башланды. Үткән шәмбе филармония артындағы майҙанда райондың крәҫтиән-фермер хужалыҡтары, шәхси ярҙамсы хужалыҡтар үҙҙәрендә етештерелгән пр

title: Йәрминкә - муллыҡ билдәһе


description: «Пенсия» һүҙе латинсанан тәржемә иткәндә «түләү» тигән мәғәнәгә эйә. Социаль яҡлауҙың был төрө ҡасан барлыҡҡа килгәндер - билдәһеҙ. Әллә күпме быуат элек, хатта боронғо Рим империяһында, хаҡ

title: Иртәрәк сығайым тиһәң


description: 6 октябрҙә баш ҡалабыҙҙың Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында Республика көнөнә арналған тантаналы йыйылыш уҙҙы. Ә бының алдынан Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов бер төркөм хеҙмәт алды

title: Хеҙмәттәшебеҙгә - юғары исем


description: Йортона һуғыш ҡағылмаған бер генә ғаилә лә юҡтыр ул. Мин үҙемдең олатайым, әсәйемдең атаһы - Ғәбитов Ғәбиҙулла Садиҡ улы тураһында һөйләргә теләйем. Ул 1921 йылдың 15 майында Иҫке Байрамғол

title: Олатайым менән ғорурланам


description: Башҡортостандың, уның сиктәрендәге ғилем даирәләрендә күренекле тел белгесе, Башҡортостан фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, филология фәндәре докторы, профессор Ишмөхәмәт Ғилметдин у

title: Юҡһынабыҙ һине, ғалим


description: РФ Хөкүмәте вице-премьеры Ольга Голодец яңы закон проекты әҙерләнеүе хаҡында белдерҙе. Ҡабул ителә икән, медицина страховкаһы түләмәгән граждандар өсөн хеҙмәтләндереү тик үҙҙәренең иҫәбенә

title: Был донъяла ниҙәр бар?


description: Баҫмабыҙға яҙылыу кампанияһы ҡыҙғандан-ҡыҙа. Бүләктәр оттороу конкурсына ла халыҡ ихлас ҡушылды. Был аҙнала квитанцияларыбыҙ тағы ла артҡан. Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, уйында ҡатнашыу өсөн ни бары

title: "21" уңыш килтерҙе


description: «Буйым бәләкәй булһа ла, эй һылыуҡай, Йөрәккәйем минең елә эсемә һыймай. Алтын ҙур булмай, эй һылыуҡай, Давай сыҡ миңә кейәүгә, былай эш бармай!»«Буйым бәләкәй булһа ла, эй һылыуҡай, Йөрәккә

title: Алтын ҙур булмай


description: Ишмөхәмәт Ғилметдин улы Ғәләүетдинов сығышы менән Учалы районының Сораман ауылынан. Уның ниндәй дәрәжәләргә эйә булғанлығы, фән өлкәһендәге уңыштары хаҡында күп яҙалар һәм киләсәктә лә у

title: Хәтирәләр генә ҡалды


description: Был көндө тәбиғәт тә, хатта, Оло йәштәгеләрҙе шатландырырға, уларҙың байрам кәйефен тағы ла арттырырға теләне, күрәһең: күк йөҙө салт аяҙ булып, ҡояш нурҙарын ергә йомарт һипте. Район мәҙәни

title: Ҡартлыҡты онотторҙо байрам

maintext:
Ҡартлыҡты онотторҙо байрам
Сегодня, 13:54 | Урындағы үҙидара, Йәмғиәт
Нимәләр генә юҡ ине йәрминкәлә: ит, төрлө һөт ризыҡтары, йәшелсә, бал. Бәшмәк менән тере балыҡтар ҙа бар ине, хатта. Тиреҫ, бойҙай, утын да үтемле булды был көндө. Йәрминкәлә Аҡкүл, Яңғыҙҡайын, Табын, Бельский, Бурлы, Сәйетбаба, Ташлы ауыл биләмәләре эшҡыуарҙары, уңғандары әүҙем ҡатнашты. Район мәҙәниәт һарайы артистары йәрминкәгә килеүселәр өсөн махсус программа әҙерләп, халыҡтың күңелен күтәрҙе.
Ә тамаша залында төрлө өлкәлә эшләп хаҡлы ялға сыҡҡан ветерандар өсөн байрам сараһы үтте. Йы-йылыусыларҙы район хакимиәте башлығы урынбаҫары Руслан Салауатов, район ветерандар советы рәйесе Эльвира Мөлөкова, Красноусол ауыл биләмәһе башлығы Рәүилә Мөхәмәҙиева тәбрикләп, иң изге теләктәрен еткерҙеләр. Үҙешмәкәр артис-тар һәм балаларҙың сағыу, дәртле сығыштары менән үрелеп барған сарала ошо көндәрҙә ғаилә юбилейҙарын билдәләүселәр, Красноусолдың почетлы граждандары сәхнәгә саҡырылды. Күптән түгел 100 йәшен тултырған Ғәлиә әбей Шәриповаға ла район хакимиәтенең бүләге тапшырылды. Үҙен шулай хөрмәтләгәндәре өсөн Красноусол ауыл биләмәһе етәкселегенә рәхмәт әйтеп, байрамға йыйылыусыларға йыр бүләк иткән Ғәлиә әбейҙе тамашасылар аяғүрә баҫып, көслө алҡыштарға күмде.
Мәҙәниәт һарайы алдындағы майҙанда ла йыр-моң өҙөлмәне. Берәүҙәр йырсыларға ҡушылып йырлаһа, дәртлеләр һикереп төшөп бейене. Ғөмүмән, байрам бик шәп үтте. Үҙҙәренә шундай күркәм сара ойошторғандары өсөн район мәҙәниәт йорто артистарына рәхмәт әйтеп, байрамдан ҡәнәғәт булып таралышты ветерандар. Йөҙйәшәр Ғәлиә Мөхәмәтрәхим ҡыҙы әйтмешләй, һәр кем ҡартлығын ололап, үҙен йәшлегенә әйләнеп ҡайтҡандай, 10-20 йылға йәшәреп киткәндәй тойғандыр.
М.МӘМӘТҠОЛОВА.