description: Ғәҙәттә, икенсе ерҙән йәки илдән килгән яңы танышыбыҙ менән аралашҡанда беҙ уның теленә иғтибар итәбеҙ. Тап туған теле аша аралашыусының үҙ-үҙен тотошо, ниндәйҙер бер айырым халыҡ вәкиле бул

title: Ни тиклем күп тел белһәң, шул тиклем яҡшыраҡ

maintext: Уҙған шәмбелә Башҡорт дәүләт медицина университетында Халыҡ-ара телдәр фестивале үтте. Баш ҡалабыҙҙа был күркәм сара Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты, Мәғариф министрлығы һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты тарафынан бишенсе тапҡыр уҙғарыла. Ниһайәт, матур йолаға әйләнеп, йыл һайын Өфө ҡалаһының төрлө юғары уҡыу йорттарында йәштәрҙе, башҡа быуын кешеләрен донъялағы телдәрҙең төрлөлөгө менән таныштырыу, Рәсәйҙә йәшәгән һәм сит ил халыҡтары телдәрен өйрәнеү маҡсатында ойошторола был фестиваль.Телдәр фестивале – халыҡ-ара мәҙәни һәм мәғариф проекты. Ул Башҡортостан менән бергә Рәсәйҙең Чебоксар, Ульяновск, Мәскәү, Санкт-Петербург, Түбәнге Новгород, Волгоград, Кемерово, Ижевск, Калуга кеүек ҡалаларында һәм сит илдәрҙәге Минск, Тбилиси, Кишинев, Нанкинда тормошҡа ашырыла. Өфөләге халыҡ-ара фестиваль республиканың төрлө ҡала һәм район мәктәптәре уҡыусыларын, колледж һәм техникумдарҙа белем алыусыларҙы, БДУ, БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ, БДМУ, ӨДАТУ, ӨДНТУ кеүек юғары уҡыу йорттары студенттарын, Рәсәй төбәктәренән Татарстан, Ҡабарҙа-Балҡар республикалары, Әрмәнстан, Азербайжан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Вьетнам, Египет, Һиндостан, Ҡытай, Корея, Конго, Камерун, Нигерия, Ғәрәп Әмирлектәре, Төркиә кеүек сит ил вәкилдәрен ихлас ҡаршы алды.Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, фестивалдә ҡатнашырға теләк белдереп 30-ҙан ашыу тел менән таныштырған 300 тирәһе ғариза ҡабул ителгән.Медицина университетының тамаша залында уҡыу йорто ректоры Валентин Павлов башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә сәләмләп тантананы асып ебәрһә, артабан мәғариф министры урынбаҫары Гөлләриә Ялсыҡаева үҙенең тәбрикләү һүҙҙәрен еткерҙе. Сараны үткәреүселәргә рәхмәт һүҙҙәрен әйтеп, Башҡортостан Республикаһының ЮНЕСКО эштәре буйынса комитеты төп белгесе Людмила Богуславская сараның мөһимлеген – юғала барған телдәрҙе һаҡлап ҡалыу, донъя телдәренең үҙенсәлектәрен һәм халыҡтарҙың мәҙәниәттәрен өйрәнеү йәһәтенән әһәмиәтле булыуын – һыҙыҡ өҫтөнә алды.Артабан фестивалгә килеүселәр уҡыу йорттарының заманса һәм халыҡ бейеүҙәре ансамблдәренең башҡорт, татар, ҡырғыҙ, испан, һинд, ирланд бейеүҙәрен ҡарап, инглиз телендәге шиғырҙарҙы, йырҙарҙы тыңлап һоҡланды. Шулай уҡ фестиваль сиктәрендә төрлө илдәрҙең, мәҫәлән, башҡорт, рус, немец һәм инглиз халыҡтарының милли ризыҡтарын тәҡдим иткән матур күргәҙмә ойошторолдо. Башҡорт халҡының шифалы балын, инглиздәрҙең өсмөйөшләп ҡырҡылған икмәккә яғылған майонез менән эслекле сэндвичын, немецтарҙың милли аҙығы – телде йоторлоҡ алмалы мусс һәм башҡа ашамлыҡтарҙан ауыҙ итеп ҡараны сараға килеүселәр.Фестивалдең төп өлөшө – донъя телдәре үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе секциялар ултырышы башланғанға тиклем төрлө милләт вәкилдәренең үҙ-ара аралашып, танышыу мөмкинлеге лә тыуҙы. Бер һүҙ менән әйткәндә, тере аралашыу майҙансығы булдырылды. Йөҙ-ҡиәфәте менән икенсе илдән килеүе билдәле булған һәр кемгә рус, инглиз, башҡорт телдәрендә ихлас сәләм бирҙе йәштәр.Мәрйен менән һырылған сағыу милли кейемдәге әңгәмәсем Йылайыр районынан килгән. Аделина Короткова VII класта уҡый. “Беҙгә күрше Бирҙешле ауылында сыуаш халҡы йәшәй, фестивалгә мин ошо халыҡтың телен, йырҙарын, уйындарын өйрәнеп, ғилми эш әҙерләп алып килдем. Был халыҡтың теле һәм фольклоры үҙенсәлекле, бәлки, мәктәпте тамамлағас, тел йүнәлешендә уҡыуымды дауам итермен”, – ти тырыш ҡыҙыҡай.Сәхнәлә һинд халыҡ бейеүе менән һоҡландырған шат йөҙлө ҡыҙ менән егет янына ашығам. Банси менән Панкач инглиз телендә иркен аралаша. Һиндостандың Дели ҡалаһынан килгән йәштәр өсөнсө йыл Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡый. “Телдәр фестивале хаҡында ишеткәс, мәктәптә өйрәнгән парлы бейеүебеҙҙе иҫебеҙгә төшөрөп, сығыш яһарға әҙерләндек. Уҡыу бик оҡшай, беҙгә барыһы ла яҡшы мөнәсәбәттә. Туған телебеҙ – хинди, ә инглиз телен мәктәптә ныҡлап өйрәндек. Бында килгәс, рус телендә лә аралаша башланыҡ. Сит телдәрҙе шул мөхиттә өйрәнеү еңелерәк”, – тип ихлас яуапланы студенттар.Тажикстандан килгән Мероджан Рөстәмов: “Мин Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ һаҡлау институтының I курсында белем алам. Уҡыу йорто тураһында таныштарымдан һорашып, Интернеттан ҡарап белдем. Фестивалгә тыуған илем тураһында бай мәғлүмәт биргән сығыш әҙерләп алып килдем“, – тине.Чэнь Циньпин менән Гао Шучань Башҡорт дәүләт университетының III курс студенттары икән. “Ҡытай теленең үҙенсәлектәре” тигән тема буйынса сығыш яһарға әҙерләнгәндәр.Артабан сара төрлө йүнәлештәр буйынса эшләгән секция ултырыштарында дауам итте. Фестивалдә ҡатнашыусылар 12 төркөмдә 30-ҙан ашыу телде сағылдырған эштәре менән сығыш яһаны. Был киң аралашыу майҙаны төрлө телдәрҙе, халыҡтарҙың тарихын өйрәнергә, мәҙәниәте менән танышырға, төрлө илдәр буйлап ”сәйәхәт” ойошторорға мөмкинлек бирҙе.


description: Башҡортостан аграр университеты студенттары элек-электән урып-йыйыу эштәрендә дәррәү ҡатнаша. Быйыл ғына йөҙҙән артыҡ егет һәм ҡыҙ баҫыуҙарҙа хужалыҡтарға ярҙам иткән. Башҡортостан аграр ун

title: Ялан батырына - “тимер ат”

fasttext_language: ba


description: Мәғлүм булыуынса, 2011 – 2015 йылдарға төньяҡ-көнсығыш райондарҙы социаль-иҡтисади үҫтереүҙең урта сроклы комплекслы программаһы ҡабул ителгәйне. Республика Хөкүмәте президиумы ултырышында о

title: Уңыштар бар, алда ла эш етерлек


description: Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан “Китап” нәшриәте башҡорт халҡының бөйөк сәсән-шағиры, мәғрифәтсеһе Мифтахетдин Аҡмулланың тыуыуына 185 йыл (1831—1895) тулыу айҡанлы ҙур күләмле, төҫлө

title: Йыл китабы

maintext: Миәкә районында “Аҡмулла көндәре”нә арнап үткәрелгән сараларҙа был күркәм китаптың исеме лә телгә алынды. Әйтергә кәрәк, баҫма уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Һигеҙ бүлектән торған китапта бик күп мәғлүмәт тупланған: Аҡмулла тураһында фәнни мәҡәләләр, бөйөк сәсәндең үҙенең шиғырҙары, уға бағышлауҙар, сәсмә әҫәрҙәрҙән өҙөктәр (К. Мәргәндең “Өҙөлгән моң”, Р. Ниғмәтуллиндың “Аҡнур” драматик поэмаһы, Н. Ғәйетбайҙың “Аҡмулланың аҡ төндәре” һәм башҡалар) килтерелә. Нәфис әҙәбиәттә, һынлы сәнғәттә Аҡмулла образы, М. Нестеров исемендәге музейҙың картиналар фондынан материалдар, Миәкә районының Туҡһанбай ауылындағы Аҡмулла музейынан экспозициялар, йәнә Аҡмулла исемендәге премия лауреаттары тураһында ҡыҫҡаса йөкмәткеле мәғлүмәттәр (хәҙер лауреаттар һаны ла 28-гә етте. Был иҫтәлекле премия 1989 йылда Миәкә районы хакимиәте тарафынан булдырылды) бирелде.Китаптың төҙөүсеһе һәм проект авторы — күп йылдар нәшриәттә эшләгән журналист, ветеран нәшерсе, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, З. Биишева һәм Б. Рафиҡов исемендәге әҙәби премиялар лауреаты, ТӨРКСОЙ халыҡ-ара ойошмаһы дипломанты Ғәлиә Ғәлимова, баҫманың әҙәби консультанты һәм фәнни етәксеһе – Аҡмулла исемендәге премия лауреаты, филология фәндәре кандидаты Әхәт Вилданов, биҙәлеш өсөн яуаплы рәссам – Юрий Илингин, художество етәксеһе – Азат Мөхтәруллин, мөхәррире – Алина Ғәлимова. Был күркәм баҫмаға фатиха биргән нәшриәт директоры Илһам Йәндәүләтов һәм баш мөхәррир Зөлфиә Ҡарабаеваға, Олия Ғиләжетдиноваға, өлөшләтә бағыусыбыҙ “Ихлас” мәсетенең имам-хатибы Мөхәммәт Ғәлләмгә уҡыусылар рәхмәте яуһын.* * *...Аҡмулланың, үҙ туған халҡына төбәп, уның яҙмышы хаҡында борсолоп һәм хәстәрлек күреп әйткән «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк, уҡыу кәрәк!» тигән шиғри өндәмәһе беҙҙең көндәрҙә, милләтебеҙ өсөн бик тә яуаплы яңы быуат башында, тағы ла көнүҙәгерәк яңғырай. Ғөмүмән, дөйөм алғанда, уның мираҫы күләме яғынан, үкенескә ҡаршы, тулы көйө һаҡланмаған булһа ла, милли шиғриәтебеҙ тарихында тотҡан урыны менән мәңгелек ҡиммәттәр һәм мәңгелек хәҡиҡәттәр хазинаһы тип баһаланырға хаҡлы.Мифтахетдин Аҡмулла үҙ халҡының әҙәбиәт һәм ижтимағи фекер тарихында, халыҡ хәтерендә Салауат Юлаев, Зәйнулла Рәсүлев, Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев, Ризаитдин Фәхретдинов, Әхмәтзәки Вәлиди, Шәйехзада Бабич һымаҡ уҡ ҙур һәм хөрмәтле урын алды. Башҡорт шиғриәте күгендә Аҡмулла тигән мәшһүр исем, иң яҡты йондоҙҙарҙың береһе булып балҡып тора.* * *...Аҡмуллаға ҡағылышлы яҙма ҡомартҡыларҙы дүрт төргә бүлеп ҡарарға була. Беренсеһе — шағирҙың үҙ ҡулы менән яҙылған әҙәби әҫәрҙәр. Ундайҙарға миҫал итеп Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең ғилми архивында һәм шул уҡ фәнни үҙәккә ҡараған Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Ғ.Б. Хөсәйенов исемендәге ҡулъяҙмалар фондында һаҡланған автографтарҙы атарға мөмкин. Был шиғырҙар Өфөлә һәм Ҡазанда баҫылған йыйынтыҡтарға индерелгән, ләкин йә бер аҙ үҙгәртелеп, йә ҡыҫҡартылып алынған. Ҡомартҡыларҙың икенсе төрө — шағирҙың үҙ ҡулы менән яҙылған хаттары һәм үтенеснамәләре. Үрҙә телгә алынған республика Үҙәк дәүләт тарихи архивындағы ҡулъяҙмалар — уларға аныҡ миҫал. Был хаттарҙың һәм үтенеснамәләрҙең әлегәсә һис кем тарафынан өйрәнелгәне һәм баһаланғаны булманы. Өсөнсө төргә Аҡмулланың совет осорона тиклемге ваҡытлы матбуғат биттәрендә донъя күргән шиғырҙарын индерергә була. Был йәһәттән атаҡлы “Шура” журналының 1913 йылғы 18-се һаны һәм 1917 йылғы 20-се һаны ҡыҙыҡлы. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был әҫәрҙәр ҙә совет осоро баҫмаларына бер аҙ үҙгәртелеп индерелгән. Һуңғы, дүртенсе төр ҡомартҡыларға мәшһүр шағир тураһында XX быуат башында яҙып ҡалдырылған иҫтәлектәр һәм хәтирәләр ҡарай. Ундайҙарҙан мәғрифәтсе-ғалимдар Ризаитдин Фәхретдинов һәм Хәсән Ғәли яҙмалары иғтибарға лайыҡ. Был хәтирәләр ҙә киң күләм уҡыусыға тулы килеш еткерелгәне юҡ.


description: “Дефицит” һүҙен күптән оноттоҡ инде, аҙыҡ-түлек артынан һыу буйы сиратта ла тормайбыҙ хәҙер. Хәйер, бындай күренеште Ишембай районында һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһында һаман да күҙәтергә була. Әл

title: Икмәге лә икмәге!

maintext: …Ишәй ауылы уҙаманы Венер Яхин егерме йыл ғүмерен Себер тарафтарына бағышлай. Тик бер көн килеп ҡатыны Розалия “вахта тормошона” сик ҡуя: “Балаларға күберәк иғтибар бирәйек, ауылда берәй эш ҡарайһыңмы әллә?” – ти ул. Венер “оҙон аҡса” артынан башҡа бармаҫҡа тигән һүҙ бирә үҙенә. Тик бына ниндәй шөғөл табырға һуң? Ғаилә бер ни тиклем уйлағандан һуң икмәк бешереп һатырға тигән фекергә килә. Нисек кенә булмаһын, дөрөҫ юлды һайлай улар – икмәкһеҙ йыр ҙа булмай, тормош та гөрләмәй. – Йүнселлектә ул мәлдә һатыу эше киң йәйелдерелгәйне, шуға магазин тип ауыҙ ҙа асманыҡ, ниндәйҙер ғәҙәти булмаған тармаҡҡа сумғы килде. – Был инде уңышлы эшләп килгән эшҡыуарҙың бөгөнгө һүҙҙәре. Тик әлеге хәтирәләр менән баштарына “шәп уй” килгән ваҡыт араһында күпме һынау ятҡанын бер Хоҙай менән Яхиндар үҙҙәре генә белә. Сығымдарҙы дөрөҫ итеп иҫәпләү, уға нигеҙләнеп рецепт булдырыуға ғына ла ике ай ваҡыт талап ителгән дәбаһа! Башта икмәкте өйҙәрендә бешереп һатып ҡарайҙар, күпләп һораусылар табылғас, өс ҡатлы мейес һәм ҡамыр баҫыусы ҡорамал менән ҡоралланған ауыл икмәкханаһын ҡуртымға алалар. Бәхеттәренә күрә, был йорт эшһеҙ торһа ла, бәғзе тарафтарҙағы һымаҡ һүтелеп-урланып бөтмәгән була. Үҙ көстәре һәм эшкә ялланған ике икмәк бешереүсе ярҙамында бизнес яйлап көйләнә. Тик был мәлдә лә ҙур күләмдәр хаҡында һүҙ бармай әле – көнөнә утыҙ-ҡырҡ буханканы ғына хужа көн дә Стәрлетамаҡ кибеттәренә үҙе ташый. Ярай әле ҡала яҡын. Хәҙерге көндә телгә алған икмәкхана заманса йыһазландырылған бина булып балҡый. Унда дүрт ҡатлы биш мейес бар, шул иҫәптән икеһе автоматик рәүештә эшләй. Бынан тыш, бер нисә ҡамыр баҫыусы ҡорамал ҡуйылған. Ошо тиклем ҡеүәтле техниканы эшкә егеп тә өлгөрөргә кәрәк, әлбиттә, – Яхиндар ике тиҫтә ауылдашын хеҙмәт урыны менән тәьмин иткән, эш хаҡын аҡсалата ваҡытында түләй, “социаль пакет” та тулыһынса улар иңендә. Шуға, мәҫәлән, Тәнзилә Шәрәфетдинованың инде ун йыл икмәк бешереүенә бер ҙә аптырайһы түгел. Нимә хаҡында һөйләй был? Тимәк, тырыш ғаиләнең продукцияһы халыҡта абруй ҡаҙанған. Утыҙ төрҙән ашыу ҡамыр ризығы юҡҡамы ни Ишембай районының – 20, Стәрлетамаҡ ҡалаһының 45 магазинында “һә” тигәнсә таралып бөтә. Ә шулай ҙа… нимәһе менән арбай һуң “Ишәй икмәге”? – Ондо теләһә ниндәй ҡушылма өҫтәмәй, үҙҙәренең тирмәнендә генә тарттырған Ырымбур игенселәренән алып ҡайтам, он бит икмәк продукцияһының төп нигеҙе, шуға ҙур иғтибар бирәм, – ти Венер Рөфҡәт улы һәм, бер аҙ торғас, йылмайып өҫтәп ҡуя, – ҡомалаҡты тәбиғәткә сығып үҙ ҡулдарыбыҙ менән йыябыҙ – халыҡ шуның өсөн дә ярата. Бына ҡайҙа ята төп сер! Магазин кәштәләренә ситтән килтереп тултырылған химик продукция тәме, тимәк, ауыҙыбыҙҙы боҙоп бөтмәгән әле!..


title: Бында кем хужа?

maintext:
– Ауылдашыбыҙ күптән мәсет төҙөтә башлағайны. Эш һаман дауам итә, яртыһына ла етмәгән. Ни өсөн тигәндә, ауылдашыбыҙ был иман йортоноң ҙур, мөһабәт булыуын, башҡаларҙан айырылып тороуын теләй. Бәләкәй итәйек тә ҡуяйыҡ, тип әйтеп ҡарағайныҡ та, “Был – минең мәсет, – тип ауыҙыбыҙҙы япты. – Эшемә ҡыҫылмағыҙ, бында кем хужа?” Ауылдашыбыҙҙың үҙен күрһәтергә теләүе кеүек килеп сыға түгелме был, Нурмөхәмәт хәҙрәт?
(Хатҡа бер нисә кеше ҡул ҡуйған).
Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН:
– Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!
Иң тәүҙә шуны әйтеү зарур: иман йорттарын бүлергә ярамай, был дин ҡанундарына тап килмәй. Исламда фәҡәт өс мәсеттең — “Ҡәғбәтулла”ның, “Әл-Аҡса”ның (Йәрүсәлимдә) һәм Пәйғәмбәребеҙҙең мәсетенең статусы бар. Уларҙа уҡылған намаҙҙың сауабы ифрат ҙур тип һанала. Башҡа мәсеттәр иһә бер төрлө: биш кеше намаҙ уҡыймы, йөҙмө, меңме — кимәлдәре тигеҙ. Шуның өсөн дә “был иман йорто матурыраҡ, мөһабәтерәк, тегенеһе бәләкәйерәк” тигән һүҙҙәргә юл ҡуйырға ярамай. Бер илдә, республикала йәшәйбеҙ, тимәк, мәсеттәребеҙҙе уртаҡ йортобоҙ тип ҡарарға, хәстәрләргә, ҡәҙерләп тоторға бурыслыбыҙ, хөрмәтле йәмәғәт. Ғибәҙәтхананың бәрәкәте — үҙ хеҙмәтен атҡарыуында, Исламдың тәғлимәтен таратыуҙа, намаҙ уҡыусыларҙың ихласлығында. Ошондай бурыстар үтәлһә, иншаллаһ, тормошобоҙ имен, күңелебеҙ бөтөн булыр.
Алдағы вәғәздәремдә лә әйтеп үткәнемсә, әҙәм балаһы барлыҡ изге эште Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн башҡарырға тейеш. Был хаҡта үҙенең мөбәрәк хәҙисендә Рәсүл Әкрам ғәләйһис-сәләм дә әйткән. “Изгелекте башҡалар күрһен өсөн ҡылыуҙы, маһайыуҙы, тәкәбберлекте Раббыбыҙ ҡабул итмәй”, – тигән ул. “Ҡөрьән Кәрим”дә лә был турала күп төшөндөрөлә. Мәҫәлән, “Әл-Бәҡара” сүрәһендә былай тиелгән: “Аллаһ Тәғәләнең юлында ярҙам күрһәтеүселәр, хәйер биреүселәр, гүйә ки, орлоҡ кеүек. Ул үҫеп етеп, ете башаҡҡа әйләнер. Һәр береһендә йөҙ орлоҡ булыр...”. Тимәк, хөрмәтле ҡәрҙәштәр, ихлас күңелдән башҡарылған изге эшкә Раббыбыҙ сауабын арттырып бирә.
Әл-хәмдү лил-ләһ, һуңғы йылдарҙа мәсеттәр күпләп төҙөлә. Мосолман ҡәрҙәштәребеҙҙең иманға ҡайтыуы, ата-бабаһының юлынан барырға ынтылыуы ҡыуаныслы. Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәсетте үҙенең көсөн, мәрхәмәтлелеген күрһәтеү өсөн генә төҙөткәндәр ҙә юҡ түгел. Бинаға бөтөнләй хужа булып, халыҡҡа һүҙ әйтеү мөмкинлеге бирмәгәндәр ҙә бар. “Бөтөн эш ниәткә бәйле”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм үҙенең мөбәрәк хәҙисендә. Тимәк, әҙәм балаһы мәсетте үҙенең исемен ҡалдырыу, көс-ҡеүәтен күрһәтеү өсөн генә төҙөй икән, Аллаһ Тәғәлә уның ғәмәлен ҡабул итмәй, иман йорто үҙ бурысын атҡармай, уға халыҡ та йөрөмәй. Мосолмандар араһын бутау урыны кеүек килеп сыға.
Бер хәҙисте йәнә иҫегеҙгә төшөрөп үтәйем. Кемдәрҙер мәсет төҙөгән дә Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмгә килгән. “Иман йортона фатиха бирһәгеҙсе”, – тип мөрәжәғәт иткәндәр. “Сәфәргә йыйынам, унан ҡайтышлай инеп сығырмын”, – тигән Пәйғәмбәребеҙ. Юлда иһә Аллаһ Тәғәлә Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмгә аят төшөргән: баҡтиһәң, фатиха биреүҙе көткән мәсет мосолмандар араһына фетнә һалыу өсөн төҙөлгән икән. Һөҙөмтәлә Пәйғәмбәребеҙ кешеләр ебәртеп, был йортто емерттергән.
Мәсет – Аллаһ Тәғәләнең йорто ул, хөрмәтле ҡәрҙәштәр. Был хаҡта “Ҡөрьән Кәрим”дә аныҡ әйтелгән. Мәсет төҙөлөп бөтөү менән халыҡҡа тапшырылырға, рәсми теркәлеү үтергә, барлыҡ документтары, имамы, мөтәүилләте (совет) булырға тейеш. Эшмәкәрлекте мулланың башҡа дини ҡәрҙәштәребеҙ менән кәңәшләшеп алып барыуы, аңлатыу бурысын даими үтәүе фарыз. Мәсеткә йыйылған аҡсаға килгәндә лә, уны ниндәй маҡсатҡа тотоноу кәрәклеген имам, мөтәүилләт ағзалары кәңәшләшеп хәл итергә тейеш.
Аллаһ Тәғәлә һәммәбеҙгә лә дин юлында бергә булырға, аңлашып йәшәргә, тоғро юлдан тайпылмаҫҡа насип ҡылһын, иншаллаһ. Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ! Амин.


description: Бөгөн Башҡортостандың бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 36-сы ултырышы булды. Уның эшендә Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов, Парламент Рәйесе Константин Толкачев, Башҡортостанд

title: “Башҡортостан Башлығының Мөрәжәғәтнамәһе - хеҙмәт кешеһенә иғтибар һәм ихтирам билдәһе”


description: Тиҫтәләрсә йыл рәттән беҙҙең илдең эске баҙар шарттарында ғына йәшәүе үҙебеҙҙә күп тауарҙың конкуренцияға һәләтен кәметте. “Тимер шаршау” асылғас та, шунда уҡ тойҙоҡ быны: сит ил әйберҙәре я

title: Донъя баҙарына беҙҙән ни кәрәк?

maintext: Күптәр 2009 йылғы иҡтисади көрсөктөң нисек уҙғанын хәтерләйҙер, моғайын: тормош-көнкүрештең ауырлашасағы тураһында һүҙ күп булды, ләкин ғәмәлдә хәл насарайманы, сөнки нефткә хаҡ төшөүе оҙаҡ дауам итмәне, бер аҙҙан ул күтәрелә лә башланы. Халыҡтың һатып алыу һәләте лә элекке хәленә кире ҡайтты, сәнәғәттең сеймалға бәйле булмаған тармаҡтары ла әүҙемлеген арттыра төштө. Ләкин бөгөнгө ҡыйынлыҡтар бөтә донъя иҡтисады өсөн оҙайлығы һәм тәрәнлеге буйынса уртаҡ.Был көрсөк һәм Көнбайыштың санкциялары Рәсәйҙә яңы иҡтисади үҫеш нөктәләрен булдырырға мәжбүр итә. Белгестәр раҫлауынса, бөгөнгө шарттарҙа нефткә хаҡтың кәмеүе лә, санкциялар ҙа алдағы үҫешкә һиҙелерлек ҡамасаулай алмай. Бында иң төп ҡамасау – хужалыҡ инфраструктураһының насар үҫешкән һәм эске баҙарҙың мөмкинлеге сикләнгән булыуы. Ил Хөкүмәте иҡтисади структураны үҫтереү һәм заманға яраҡлаштырыу өсөн күп эш башҡара, әммә эске баҙарҙың мөмкинлектәрен киңәйтеү еңелдән түгел: халыҡтың һанын да икеләтә арттырып булмай, һатып алыу кимәлен дә тиҙ генә күтәреү мөмкин түгел. Әлеге ваҡытта импортҡа алмашҡа үҙ тауарҙарыбыҙҙы етештереү тураһында күп яҙалар, был йүнәлештә уңыштар ҙа байтаҡ ҡына. Ләкин, йәнә килеп, көрсөк арҡаһында һатып алыу кимәленең үҫмәүе был эшкә лә кире йоғонто яһай.Тимәк, беҙҙең сеймал менән бәйле булмаған хужалыҡ тармаҡтарына импортты алмаштырыуҙан бигерәк тышҡы баҙарға күберәк продукцияны һатыуға сығарыу яңы һулыш бирергә һәләтле.– Айырыуса бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың сит илгә продукция сығарыу һәләте ҙур, әммә уны һаман да файҙаланып еткермәйбеҙ, – тине Рәсәй Президенты Владимир Путин, күптән түгел Стратегик үҫеш һәм өҫтөнлөклө проекттар советы ултырышында сығыш яһап. – Был төр йүнселдәрҙең илдең дөйөм иҡтисадындағы өлөшө 21 процент самаһы тәшкил итә, ә башҡа илдәрҙә ул 85-90 процентҡа етергә мөмкин. Эшҡыуарҙар етештергән тауар әлеге көндә урындағы баҙар йәки төбәк менән генә сикләнә. Хатта бик сифатлы продукция эшләп сығарған хәлдә лә уны экспортҡа оҙатыу мөмкинлектәре сикле. Беҙ уларға донъя баҙарына сығырға ярҙам иткән механизм булдырырға бурыслы.Ил етәксеһенең яңыраҡ сит илдәргә ҡорал һатыу буйынса кәңәшмә үткәреүен күптәр хәтерләйҙер. Президент аныҡлауынса, граждандар продукцияһы экспорты оҙаҡламай ҡорал буйынса күрһәткесте уҙып та китәсәк. Ватаныбыҙҙың IT-индустрия тауарҙары, мәҫәлән, былтыр донъя баҙарына 6,7 миллиард доллар күләмендә сығарылды, ә ҡорал һатыу шул уҡ осорҙа 14,5 миллиард доллар тәшкил итте. Тимәк, тәүгеһенең икенсеһен ҡыуып етергә әллә ни алыҫ ҡалмай.Ләкин Федераль таможня хеҙмәте мәғлүмәттәренә күҙ һалһаң, Рәсәй экспортының күпселеге әлегә сеймал булыуы асыҡ күренә: ошо йылдың тәүге яртыһында углеводородтар дөйөм өлөштөң – 63 процентын, ә машина эшләү тармағы продукцияһы – дүрт процентын, аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы тауарҙары биш процентын ғына алып торҙо.Ошо уҡ сығанаҡ мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Башҡортостандың былтырғы сауҙа әйләнеше (йәғни импорт менән экспорт икеһе бергә) 7 миллиард 84 миллион долларҙан ашыу тәшкил итте. Был алдағы йыл менән сағыштырғанда байтаҡҡа аҙыраҡ. Шулай ҙа тирә-яҡ төбәктәргә ҡарағанда Башҡортостандың хәле һәйбәтерәк: Волга буйы федераль округында, мәҫәлән, беҙҙең республиканың ошо күрһәткесе 15,1 процент булды. Сауҙа әйләнеше сальдоһы ыңғай, йәғни ситкә тауар һатыу уны үҙеңә һатып алыуҙан күберәк.Әлбиттә, бөтә илгә хас булғанса, төбәгебеҙҙең экспортында төп урынды сеймал алып тора: уҙған йыл йомғаҡтары буйынса алыҫтағы сит илгә һатылған тауарҙың 78,7 проценты нефткә һәм уны эшкәртеү юлы менән алынған продукттарға тура килде. Төрлө механик әйберҙәр һәм ҡорамалдар 10 проценттан ашманы. Ләкин күпселек төрҙәге ҡорамалдар, электр машиналары, дарыу, химия продукттары, пластмасса әйберҙәр – былары республика үҙе һатып алған тауарҙар.Республика 91 илгә тауар һата һәм 78 дәүләттән һатып ала. Импорт буйынса иң ҙурҙары – Германия, АҠШ, Ҡытай, Франция, Италия. Шулай ҙа яҡындағы сит илдәр (элекке союздаш совет республикалары) менән бәйләнеш киңерәк тә, әүҙемерәк тә. Күптән түгел Өфөлә булып үткән Рәсәй-Ҡаҙағстан форумы, мәҫәлән, был күрше дәүләт менән иҡтисади хеҙмәттәшлекте артабан үҫтереү өсөн мөмкинлектәр ҙур булыуын билдәләне. Ҡаҙаҡ ойошмалары менән импорт-экспорт эшмәкәрлегендә Башҡортостандың 140 предприятиеһы ҡатнаша. Ошо илдең генераль консулы Әсғәт Нусҡабай әйтеүенсә, территориаль яҡынлыҡ, транспорт бәйләнешенең элек-электән уңайлы булыуы, таможня кәртәләренең юҡлығы иҡтисади хеҙмәттәшлектең киңәйә барыуына ярҙам итә.Хәҙерге осорҙа сит илдәр баҙарына үтеп инеү еңелдән түгел, сөнки иҡтисади көрсөк шарттарында күп дәүләттәр протекционистик (үҙ тауар етештереүселәрен яҡлау) сәйәсәте үткәрә. Тимәк, ил хөкүмәте лә Рәсәй эшҡыуарҙарына ярҙам итергә бурыслы. Һәм был йүнәлештә байтаҡ эшләнә: экспорт пошлиналары кәметелә, сит илгә тауар сығарыу өсөн һәр төрлө рөхсәт алыу еңеләйтелә, урта һәм бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыу сығымдарына субсидия бирелә һәм башҡалар. Дөрөҫ, тауарҙың ҡулланыу сифатын яҡшыртыу маҡсатындағы ғилми эҙләнеү һәм эшләнмәләр өсөн сығымға бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡтың хәленән килмәй. Ә бит Рәсәйҙең донъя баҙарын яулауҙағы киләсәге тап уларға бәйле.Айырым тармаҡтар йәки продукция төрҙәре буйынса ла эш бара. Мәҫәлән, ауыл хужалығы продукцияһы күләме буйынса беҙҙең республика Волга буйы федераль округында – беренсе, Рәсәй төбәктәре араһында ла беренсе урынды биләй. Ә һыйыр малы һаны, һөт, ҡымыҙ, бал етештереү буйынса илдә Башҡортостанға тиңләшкәндәр юҡ. Республикабыҙ сит илгә йылына 14 мең тонна киптерелгән һөт, 13 мең тонна сыр, 235 мең тонна үҫемлек майы, 72 мең тонна он һәм ярма, биш мең тонна ликер-араҡы, ете мең тонна умартасылыҡ продукцияһы һәм башҡаларҙы оҙатырға һәләтле.Бөтә был һандар Ҡытайҙың Мәскәүҙәге илселегендә Башҡортостандың исем туйын үткәргәндә һанап кителде. Ҡытай иҡтисадсылары һәм сауҙагәрҙәре республикабыҙ етештергән аҙыҡ-түлек менән яҡшы таныш. Хәйер, беҙҙең төбәктең ауыл хужалығы продукцияһы ғәрәп илдәрендә һәм башҡа тарафтарҙа ла билдәле. Яңыраҡ республикабыҙҙың Ҡытайға ҙур күләмдә туңдырма һатыу мөмкинлеге лә билдәле булды, “Башкирский холод” компанияһына ҡараған өс предприятие етештергән был тауар әле, Ҡытай яғының тәбиғи талаптарына ярашлы, Мәскәүҙә “Россельхознадзор”ҙа санитар тикшереүе үтә.Был уңыштар Башҡортостан Хөкүмәтенең даими ярҙамынан тыш мөмкин булмаҫ ине. “Сит илдәр баҙарына киңерәк үтеп инер өсөн беҙгә үҙебеҙҙе танытырға кәрәк, республиканың брендын үҫтерә һәм камиллаштыра барыу талап ителә. Юғиһә бик сифатлы продукция сығарған предприятиены ла йыш ҡына уның янында йәшәгәндәрҙән тыш бер кем дә белмәй”, – тип яҙғайны үҙенең блогында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, Нидерланд илсеһе менән осрашыуы тураһындағы тәьҫораттары менән уртаҡлашып. Тимәк, донъя баҙарын яулау өсөн, берҙән, ҡулланыусылар ихтыяжы талап иткән продукция етештерергә кәрәк, икенсенән, ул сифаты буйынса төп талаптарға яуап бирергә тейеш, өсөнсөнән, уға шәп реклама ла кәрәк. Быларҙың барыһы буйынса ла Башҡортостан ышаныслы рәүештә алға бара, тәжрибә туплай. ШОС һәм БРИКС ағзалары булған илдәрҙең йә етәкселәре, йә эшҡыуарҙарының кәңәшләшеү өсөн Өфөлә йыйылыуы, һөҙөмтәлә республикабыҙ предприятиеларына сит ил фирмалары менән килешеү өсөн өҫтәмә мөмкинлек булдырылыуы ғына ла ни тора! Хатта көрсөк тип ҡурҡытыуҙары ла был йүнәлештән тайпылта алмай.


description: Ҡыҙыл балыҡ һөмбаш (лосось) ғаиләһенә ҡараған иң эре һәм ҡиммәтле балыҡтарҙан һанала. Оҙонлоғо 1,5-2 метрға, ауырлығы 60-80 килограмға етә. Буйы оҙонсай булғанға күрә, уны “ҡыҙыл суртан” тип

title: Матур ҙа, тәмле лә…

maintext: Ул – йыртҡыс балыҡ. Тигеҙ, ваҡ тештәре ауыҙында бер рәт булып урынлашҡан. Көньяҡ Уралда элек бик ныҡ таралғанлыҡтан “крәсүлә” исемен дә биргәндәр. Беҙҙә һирәкләп Ағиҙел, Ҡариҙел, Үҙән, Еҙем, Йөйәк йылғаларында осрай. Йөйәктә бөткән тиерлек. Хәҙерге ваҡытта Себер йылғаларында күпләп үрсегән, сөнки һыу таҙа, сөсө, балыҡҡа бай. Хәйер, уны “һыу арыҫланы” тип атаусылар ҙа бар.Балыҡтан тыш төрлө бәләкәй йәнлектәр, ҡоштар менән дә туҡлана. Тәңкәләре ваҡ, бигерәк тә ыуылдырыҡ сәскәндә матур ҡыҙғылт төҫ ала. Ҡыҙыл балыҡ 30 йылдан да ашыу йәшәй, кәүҙәһе йылына 8-10 сантиметр үҫә. Май-июнь айҙарында ыуылдырыҡ сәсә, 25-30 мең самаһы. Шаршы урындарҙан тымыҡҡа төшә һәм туҡланыуын дауам итә. Яңғыҙ тормошто үҙ итәләр, көтөүгә берләшмәйҙәр. Йәй көнө ҡабыуы һүлпәнәйә, сөнки, ғалимдар раҫлауынса, теш алмаштырыу процесы бара.Көҙгөлөккә тағы ла ихлас ҡаба башлай. Беренсе боҙ торғанға тиклем йылтырмаға йәки яһалма “сысҡан”ға тоторға мөмкин. Иртәле-кисле яҡшы ҡаба. Балыҡты ағарсаҡ һымаҡ ҡойроғо менән һуғып тота, ҡайҙа йөрөгәнен шәйләүе ауыр түгел.Йылтырманың төрлө төҫтәгеһен һайларға кәрәк, оҙонлоғо 10-12 сантиметр кәм булмаһын. Һыуҙың уртаһынан йә төбөнән йөрөүсән, шуға күрә йылтырмағыҙ ағасҡа йәки ташҡа эләккән тип уйлаһағыҙ, был ҡыҙыл балыҡ булыр. Ҡабыу менән ул шып туҡтай. Иң мөһиме – ҡармаҡ ебегеҙҙе бушатмаҫҡа. Суртан балығы кеүек йылтырманан бер ысҡынһа ла, йәнә шул балығығыҙ ҡабыуы мөмкин.Яһалма “сысҡан”ды һыу өҫтөнән яйыраҡ йөрөтөргә кәрәк, ай яҡтыһында бигерәк тә яҡшы ҡаба. Ҡармаҡ сыбығығыҙ 2,7 метрҙан да кәм булмаһын, энерцияһыҙ кәтүк уңайлы булыр. 12-16 номерлы өс ырғаҡлы ҡармаҡ, 0,8 миллиметр еп отошло.


description: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының төбәктәрҙә уҙған ултырыштары хаҡында даими хәбәр итеп торабыҙ. Әйтергә кәрәк, Дәүләкәндәге кеүек йыйындың әлегә тиклем бер яҡта ла үткәне булманы. Репорта

title: Дәүләкән - ул үҙе бер дәүләт

maintext: Дәүләкән районы ҡоролтайы етәкселеге сараға төбәктең башҡорт рухиәтенә, теленә, әҙәбиәтенә, мәҙәниәтенә ҡағылышлы һәр бер хеҙмәткәрен йәлеп иткән, тиһәк тә, моғайын, яңылыш булмаҫ. Сараға 400-ҙән ашыу делегат саҡырылһа, шуларҙың 374-е ҡатнашты, йәғни мәҙәниәт йортоноң залы тулы булды. Быны ни өсөн яҙам – төбәктә йәшәгән, эшләгән кешеләрҙең үҙҙәре ҡатнашып, ҡайһы бер килеп тыуған проблемалар хаҡында залдан тороп һорау биреүе үҙе үк ҡоролтай эшен йәнләндереп ебәрер тигән өмөт ҙур.Район хакимиәте башлығының кадрҙар һәм социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары Сергей Курмаев сараға йыйылыусыларҙы тәбрикләне лә Ханты-Мансиҙа спорт акробатикаһы буйынса ярыштан ҡайтып барған автобустың йөк машинаһына бәрелеүе һөҙөмтәһендә һәләк булған Кира Слепенкова менән хушлашырға юлланды. 12 йәшлек баланы Дәүләкәндә ерләнеләр, уның тамырҙары ошо төбәктән.Төбәк хакимиәте башлығы урынбаҫары, башҡорт ҡоролтайы етәксеһе Зиннур Нурғәли улы Ғайсин сараны асып, Дәүләкәндәге хәл-торош менән таныштырҙы. Халыҡтың милли составына күҙ һалғанда, бында башҡорттар күплеге буйынса, урыҫтарҙан ҡала, икенсе урында килә. Райондағы Ҡоръятмаҫ, Алға, Мәкәш, Горчак, Ҡыҙрас, Сапай, Боранғол, Яңы Яппар, Иҫке Яппар, Ҡаҙанғол, Иҫке Шәрип, Яңы Шәрип, Мерәҫ, Ҡаҙырғол, Хөсәйен, Яңы Йәнбәк башҡорт ауылдары булып һанала, уларҙа милләттәштәребеҙ күпләп йәшәй, башҡорт мөхитен тыуҙыра. “Һуңғы йылдарҙа барлыҡҡа килгән эшһеҙлек проблемаһы йәштәрҙе ситкә китергә мәжбүр итте һәм башҡорт ауылдарында халыҡ һанын ҡырҡа кәметте. Был үҙ сиратында мәктәптәрҙә лә балалар аҙайыуына һәм ҡайһы бер белем усаҡтарының ябылыуына килтерҙе. Ер шары буйлап глобалләшеү барған заманда, беҙгә, башҡорт халҡына, милләтте һаҡлап ҡалыу өсөн ниндәй эштәр алып барырға һуң?” – тигән һорауҙан башланы Зиннур Нурғәли улы сығышын. Бына ошондай һорауҙы халҡы, милләте өсөн янған һәр кеше үҙенә бирергә бурыслы.Статистикаға күҙ һалайыҡ: бөгөн Дәүләкән районының һигеҙ урта мәктәбендә, алты филиалында 658 башҡорт балаһы туған телендә белем ала. Был күрһәткес, дөйөм алғанда, бөтә башҡорт балаларының 54,06 процентын тәшкил итә. Шулай уҡ 14 мәктәптә 376 уҡыусы башҡорт телен туған теле булараҡ (28,08%) һәм 13 мәктәптә 323 уҡыусы башҡорт телен дәүләт теле булараҡ (24,12%) өйрәнә. Район мәктәптәрендә башҡорт телен башҡорт булмаған 3265 уҡыусы өйрәнә (99,44%). Туған телдәрҙе уҡытыуҙы һаҡлап алып ҡалыу, Федераль дәүләт белем биреү стандарттары шарттарында уҡытыусыларҙың методик әҙерлеген, квалификацияһын камиллаштырыу, башҡорт телен киң пропагандалау, йәмәғәтселек, ата-әсәләр менән эште көсәйтеү, туған телдәрҙе уҡытыуҙың сифатын яҡшыртыу буйынса эш дауам итә. 2016 йылдың март – май айҙарында Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институты ойошторған курстарҙа райондың 42 башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы белемен камиллаштырып ҡайтҡан.Әммә эш бының менән генә бөтмәй. Ата-әсәләр менән хеҙмәттәшлекте дауам итергә кәрәк. Үҙемдән генә беләм, мәҫәлән, Р. Ғарипов исемендәге республика башҡорт гимназия-интернатына, йәки Стәрлетамаҡ интернатына, Дәүләкән мәктәп-интернатын әйтеп тә тормайым, барып инеү менән Мәкәш балалары килеп һүҙ ҡуша. Был нимәнән килә: ата-әсәләр балаларын ауылда уҡытыуҙан баш тарта. Уҡытыусылар коллективы урындағы әсәйҙәр менән эшләргә бурыслы. Әле яңыраҡ ҡына реконструкция үткән Мәкәш дөйөм белем биреү мәктәбе башта туғыҙ йыллыҡҡа ҡалдырылғайны, шунан башланғысҡа әйләндерелде, хәҙер инде тамам ябылыу алдында тора түгелме? Ниндәй көслө, совет педагогия вуздарында белем алған уҡытыусылары менән дан тотҡан белем усағының яҙмышына ауаздаштар аҙмы Башҡортостанда? Бик әсенеп бағам мәктәбем яғына, 90-сы йылдар башында ғына класта утыҙар бала уҡый торғайныҡ. Егерме йыл эсендә ниндәй тетрәндергес үҙгәрештәр кисергән башҡорт ғилем эстәү үҙәктәре!Зиннур Нурғәли улы үҙенең сығышында райондың рухи, мәҙәни торошо хаҡында ғына түгел, ә иҡтисади, социаль хәле менән дә таныштырҙы. Төбәктә маҡтап телгә алырлыҡ уҡытыусылар ҙа, уҡыусылар ҙа, эшҡыуарҙар ҙа етерлек. Ҡырҡ өйлө-мең башҡорттары йәмәғәт ойошмаһы тарафынан ойошторолған сараларҙың һәр береһе йәштәрҙе йәлеп итеп, төрлө юҫыҡта башҡарылыуын да билдәләне ул. Мәктәптәрҙә башҡорт теле ни рәүешле уҡытылыуы яҡын көндәрҙә тикшереләсәген дә белдерҙе. “Рәсәй Федерацияһының мәғариф тураһында” Законына ярашлы, милли төбәктәр өсөн туған телде өйрәнеү тыйылмағанын яңынан иҫкә төшөрөп үтте. Район хакимиәтенең мәғариф бүлеге етәксеһе ошо арала ғына алмашынған, яңы белгес Зөфәр Саҡаев башҡорт телен дәүләт теле булараҡ ҡына түгел, туған тел булараҡ өйрәнеүҙе лә контролгә алыр, тип уйлайбыҙ. Уның был сарала ҡатнашып, залдан яңғыраған һорауҙарға яуап биреүе үҙе үк эшлекле һөйләшеүҙәргә әҙерлеген күрһәтте.Ҡоръятмаҫ ауылы старостаһы Фәнир Халиҡов иһә балалар баҡсаһын асыу проблемаһын күтәрҙе. Ниндәй ҙур ауылдарҙың береһе Ҡоръятмаҫ! Унда бәләкәстәрҙе тәрбиәләгән, ата-әсә эштә саҡта көноҙоно ҡалдырырлыҡ урын булырға тейеш, әлбиттә. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты ағзаһы, Өфө ҡалаһының 166-сы балалар баҡсаһы мөдире Гөлсара Шамил ҡыҙы Килдеғолова был мәсьәләгә асыҡлыҡ индерҙе. “Иң тәүҙә ата-әсәләрҙән ғариза йыйылырға тейеш. Балалар һаны мотлаҡ 35 булыуы мөһим түгел, мәктәп эргәһендә төркөм асыу өсөн 15 бәләкәстең булыуы ла етә”, – тине ул.Бына бит, белгестәр, ҡануниәтте яҡшы белгәндәр бар арала, тимәк, хәл ителмәҫлек проблемалар юҡ. Мәҡәлә баҫмаға әҙерләнгән арала Ҡоръятмаҫта балалар төркөмө асырға йыйыныуҙары хаҡында хәбәр иттеләр.Туған телде үҫтереү, уны һаҡлауҙағы уңыштар һәм бөгөн тел уҡытыуҙа килеп тыуған проблемалар тураһында Дәүләкән ҡалаһындағы 7-се урта мәктәптең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Ғәлиә Дәүләтова һөйләп үтте. Тағы ла ҡабатлап үтәм: милли асылыбыҙҙы һаҡларға уйлайбыҙ икән, иң беренсе балаларҙы туған телдә белем алыуҙан мәхрүм итергә ярамай. Йәнә лә эште ата-әсәләр, уҡытыусылар бер төптән булып алып барырға тейеш.Дәүләкән ҡоролтайы сараға бик етди әҙерләнгән: төбәктең йәмәғәт тәртибен һаҡлау буйынса полиция хеҙмәткәре майор Салауат Мырҙагәрәевтең, Үҙәк дауахана неврологы Зөлфирә Рафиҡованың сығыштарынан тыш, ошо ерлектәге халыҡтың хоҡуҡ һаҡлау органдарына бәйле мәсьәләләре, сәләмәтлеге хаҡында тулыһынса хәбәрҙар булмаҫ инек. Башҡортлоҡто тик рухиәткә генә бәйләп ҡуйырға ярамағанын ныҡлы аңлайҙар бында. Халыҡтың һаулығы ла, мәшғүллеге лә, матди хәле лә – барыһы ла мөһим иле өсөн янғандарға!Ә төбәк өсөн бар күңелен һалып эшләгәндәр етерлек бында. Йәмил Арыҫланов, Филүс Хәлиуллин, Әхтәм Шәрәфетдинов кеүек ағайҙарҙың ҙур маҡсатлы эштәре һөҙөмтәһендә әленән-әле халыҡ йыйындары ғына түгел, эшҡыуарлыҡты, спортты, дини проблемаларҙы күтәргән саралар уҙғарылып тора. Ошо көндәрҙә Соколовка ауылында хоккей майҙансығы асып та ҡыуандырҙы улар урындағы халыҡты. Хатта кемдәндер ярҙам, өгөт, үтенес көтөп тормай, тота ла эшләйҙәр. Заманыбыҙ күрке, милләтебеҙ терәге булып йәшәһендәр артабан да!Конференция делегаттарын сәләмләп, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетының баш белгесе Айрат Искәндәров сығыш яһаны, үрҙә әйтеп үтелгән Дәүләкәндең эшлекле ир-егеттәренә, “Ағинәйҙәр” хәрәкәте етәксеһе Гөлниса Нәғимйәноваға Маҡтау ҡағыҙҙарын тапшырҙы.Төбәктә шәхестәрҙең исемен мәңгеләштереү буйынса ла арыу уҡ эш башҡарыла. Шағирә, педагог Рәсимә Ураҡсина исемендәге премияны тапшырыу ҙа ошо сараға ярашлы үтте. Бик күп балалар ҡатнашҡан быйыл был конкурста. Шулай ҙа Элина Миңләхмәтова, Арыҫлан Арыҫланов (лицей-интернат), Зәлифә Мәүлийәрова, Айһылыу Хәмиҙуллина, Алина Ибәтуллина, Зинира Рахманғолова (Мәкәш), Сөмбөл Ильясова, Гөлназ Исмәғилева (Яңы Йәнбәк), Варвара Норкина, Арина Сердюк (1-се мәктәп), Гөлүзә Әхмәҙиева (5-се мәктәп), Алһыу Халиҡова, Алһыу Мәжитова (Ҡоръятмаҫ) үҙҙәрен төрлө жанрҙарҙа һынап ҡарап, сағыу эштәре менән ҡыуандырҙы. Рәсимә апайҙың яҡташы Элина “Ижади фекер” номинацияһында билдәләнһә, Зәлифә менән Сөмбөл “Уңышлы мәҡәлә”лә үҙҙәрен иң оҫтаһы тип танытты. Ә инде Р. Ураҡсина исемендәге премияға Динар Заһитов менән Регина Ғәлиева лайыҡ булды. Ҡотлайбыҙ уларҙы!Бына ошо сара үҙе үк телде, әҙәбиәтте пропагандалай. Шағирәнең ире, билдәле архитектор Урал Ураҡсин да үҙ сығышында: “Беҙ бала саҡта бөтә фәндәрҙе лә башҡортса уҡыныҡ, мин бөгөн дә һанай башлаһам, башҡортса һанайым, туған телемдә фекерләйем. Башҡортса белем алыуым миңә Мәскәүҙең иң ҙур вуздарына уҡырға инеп, юғары дәрәжәләргә өлгәшергә ҡамасауламаны”, – тине. “Башҡорт теленең дәүләт статусы булмаған осорҙа ошондай мөмкинлектәр асылған икән, бөгөн беҙгә туған телебеҙҙе өйрәнергә ни ҡамасаулай һуң, хөрмәтле милләттәштәр?” – тип һорағым килә бөтә башҡорттарҙан да.Төбәктә быйыл Сафуан Яҡшығоловтың ҡәбер ташы ла яңыртылды. Был эштә “Башҡортостан” гәзите лә әүҙемлек күрһәтте. Йәнә лә ҡалаға нигеҙ һалған Дәүләкән Сыртлановтың исемен мәңгеләштереү тураһында ла хыяллана төбәк етәкселәре.Ҡоръятмаҫ уҙаманы Фәнир Халиҡов тағы ла бер киҫкен проблеманы күтәрҙе: “Ауылдарҙа буш өйҙәр күп, шунда әллә ҡайҙарҙан, төбәгебеҙгә ҡыҫылышы булмаған кешеләр килеп урынлаша. Һатып алғастар, һүҙ әйтеп тә булмай. Минеңсә, улар урындағы халыҡтан ризалыҡ һорарға тейеш. Һәр ауылда ағинәйҙәр ҡоро кеүек үк аҡһаҡалдар советы ла эшләһен ине”, – тине ул, ауылы өсөн янып. Уның һүҙен ҡеүәтләп, Айрат Рим улы: “Һуңғы йылдарҙа республикабыҙҙа территориаль йәмәғәт үҙидаралары үҫеш алды. Бөгөн Башҡортостанда уларҙың етәүһе генә юридик берәмек булып тора. Улар — Ишембай ҡалаһындағы “Смаҡай”, Сибай ҡалаһындағы “Төйәләҫ ауылы”, Ғафури районындағы “Юлыҡ” һәм Өфө, Учалы, Белорет, Бөрө ҡалаларындағы ойошмалар. Шуға күрә һеҙ ҙә төбәгегеҙҙә был ойошманы булдырып, ауылығыҙҙың яҙмышын хәл итеүҙе үҙ ҡулығыҙға ала алаһығыҙ!” – тине. Закондар һәр ваҡыттағыса беҙҙең яҡлы, бары тик дөрөҫ итеп һәм кәрәкле урында файҙалана белергә кәрәк.Район мәсетенең имам-хатибы Рәфис хәҙрәт Сафинды төбәктә халыҡ бик ихтирам итә. Ошо яҡ егете йәш сағынан уҡ Ислам диненә килеп, яҡташтары алдында иман бурыстарын атҡара. Саралағы сығышында ла ул балаларға дөрөҫ тәрбиә биреү хаҡында һүҙ алып барҙы һәм был юҫыҡта милләтебеҙҙең алдынғы шәхестәре Мифтахетдин Аҡмулланың, Ризаитдин Фәхретдиновтың, Сафуан Яҡшығоловтың хеҙмәттәрен файҙаланырға саҡырҙы. Әйткәндәй, Йәмил Арыҫланов үҙ сығышында Көрмәнкәй ауылындағы 1907 йылда һалынған мәсетте яңынан тергеҙеү йәки яңынан мәсет төҙөү ниәте менән йөрөүен белдерҙе. Заманында район үҙәгендәге, Ташлы-Шәрип ауылындағы һәм ошо мәсет бер үк проект менән төҙөлгән булған. Әммә Дим йылғаһы ярҙарын ашап, боронғо ҡомартҡының емерелеү ихтималлығы ла бар. Нисек кенә булмаһын, уны тергеҙеүгә йә урынына икенсене күтәрергә тип ниәтләй эшлекле ағайҙар.Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына ла үҙ тәҡдимен әйтте Йәмил Арыҫланов: “Төбәкте ҙурлаған, ыңғай яҡтан күрһәткән 100 эшкә конкурс иғлан итәйек!” – тине ул. Шәп бит! Делегаттар ҙа хупланы уның тәҡдимен.Сарала Ҡоръятмаҫ ауылы егете, йәш ғаилә башлығы Айнур Халиҡовты күреп, сығышын ишетеп, бик ҡыуанып ҡайттым. Ул тыуған яғында тимерселек эшен асып, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнеп, бынамын тигән итеп йәшәп ята. Уның үҙе хаҡында айырым мәҡәлә яҙырбыҙ әле. Бына ошондай, мин булдырам тип торған йәштәр, уларҙың ыңғай өлгөһө кәрәк беҙгә!Дәүләкән ерендә мәшһүр эпостарыбыҙҙың береһе “Заятүләк менән Һыуһылыу” тыуған. Ошоға, киләһе Тәбиғәтте һаҡлау йылына ҡарата, Асылыкүлдең күрке менән бәйләп, төбәктә әллә күпме мәҙәни сара уҙғарырға була. Туризмды үҫтереү өсөн дә Дәүләкән – ҡулай төбәк. Етмәһә, мәркәздән алыҫ урынлашмаған.Райондың “Әхирәттәр” фольклор ансамбленән, “Берҡаҙан” ҡурайсылар төркөмөнән тыш төбәктә генә түгел, республикала ла халыҡ байрамдары үтмәй. Мәҙәниәт бүлеген етәкләгән Рәфис Әхмәтрәхимовтың да башҡараһы эше байтаҡ: мәҙәниәт усаҡтарында йышыраҡ милли саралар ойоштороп, йәш быуынды әүҙем йәлеп итеү мөһим. Йәштәргә эш юҡ тигән заманда, ауыл клубтары, мәҙәниәт йорттары ябыҡ тормаҫ, моғайын. Етмәһә, уға Дәүләкән ҡоролтайының йәштәр бүлеге менән етәкселек итеү ышанып тапшырылды. Ул үҙенең сығышында Салғысылар ярышы, “Ағинәйҙәр” хәрәкәте менән берлектә планлаштырылған саралар хаҡында ла телгә алды.Залдан һорау биргәндәр араһында урындағы телеканалда башҡортса тапшырыуҙар менән бергә дини программалар ҙа ойоштороуҙы тәҡдим итеүселәр булды. Үҙен төбәктең фекерле дин әһеле итеп танытҡан Рәфис хәҙрәткә вәғәздәр һөйләп, иман нурын таратыу, моғайын, бер ни тормаҫ ине.Эшлекле һөйләшеүҙәр, тәҡдимдәр, күңел күтәренкелеге менән үтте йыйын. Исем өсөн түгел ине бер ғәмәл дә: ҡул оҫталарының күргәҙмәһе, рәссамдарҙың һүрәттәре, балаҫтар күҙҙең яуын алды. Тыуған яҡты өйрәнгән гәзитебеҙҙең даими авторы Клара Хәмиҙуллинаның селтәрҙәрен айырып билдәләп үтер инем. Булыр илдең балаһы бер-береһенә батыр тиер, ти халыҡ мәҡәле. Ошо һүҙҙе ҡоролтай етәксеһе Зиннур Нурғәли улы ла ҡабатланы һәм дәүләкәндәргә тәрән ышаныс менән сараны ойошторҙо. Кәңәшле һүҙ ярҙамы менән, милләтебеҙ бәҫен күтәреп, киләһе быуаттарға атлайыҡ, яҡташтарым!


description: Ҡытайға булһа ла барып белем ал, тигән боронғолар. Шөкөр, бөгөн башҡорт донъяның теләһә ниндәй сигенә юллана ала. Шул уҡ ҡытайҙарҙан да өйрәнерлеге күп әле. Милләт булараҡ, нисек үҫешәләр, м

title: тыуған ерҙең туҙаны ла... ҡәҙерлеме? йәки Ҡытайҙы яулаған яҡташ хаҡында

maintext: – Сит илдә оҙаҡ йәшәүемә ҡарамаҫтан, милли үҙаңдың әһәмиәтенә ышанған, рухлы, илһөйәр кешемен, тип иҫәпләйем. Шул уҡ ваҡытта башҡа илдәрҙең ижтимағи-сәйәси ҡоролошо, иҡтисади нигеҙе, башҡа халыҡтарҙың тормошо, теле, мәҙәниәте лә мине ҡыҙыҡһындыра. Шуға күрә мөмкинлек булғанда яңылыҡтар менән телевидение, Интернет аша танышып барам, сәйәхәт итергә лә яратам. Һәр мәғлүмәтте милли күҙлектән үткәреп анализларға, халҡыбыҙға нисек тәьҫир иткәнен күҙалларға тырышам.“Космополит” һүҙе, тәү ҡарамаҡҡа, бер аҙ һағайта кеүек, сөнки күптән түгел, совет осоронда, был ватансыллыҡҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйылған, “ерһеҙ-илһеҙ” тигәнерәк мәғәнәне аңлата ине. Хәҙер иһә был төшөнсә күберәк кешелек мәнфәғәттәрен милли үҙбилдәләнештән юғарыраҡ ҡуйған, Ер шары кимәлендә ирекле индивидты билдәләй. Ә мин үҙемде тамырҙары көслө булған илһөйәр заттанмын тип иҫәпләйем. Икенсе яҡтан, үҫмер сағымдан уҡ сит тарафта йәшәп, башҡа мөхиткә яраҡлаша алғас, тормош рәүешем бүтән милләттәштәремдән айырмалы булғас, миндә космополит һыҙаттары ла юҡ түгелдер. Был мәсьәләлә ҡәтғилек урынһыҙ. Әгәр ҙә беҙ “был – аҡ, был – ҡара”; “был – изгелек, был – яуызлыҡ” тип әйтәбеҙ икән, улар араһында уртаҡлыҡ та юҡ түгел, ниндәйҙер ярым-яртышар сифаттар ҙа бар. Шуға күрә үҙем өсөн алтын урталыҡты һайланым һәм кешеләр донъяһын күберәк күреп танырға, аңларға, үҫергә тырышам. Ә күңелемдә барыбер яҡындарым, туғандарым белгән кеше булып ҡалам.Донъянан артта ҡалып булмай. Юҡһа, уның аяуһыҙ ҡуласаһы үҙ юлында бөтә нәмәне тапап үтеп китеүе ихтимал. Шуға ла халҡымдың заман менән бер юҫыҡта атлауы, үҫеүе, цивилизацияның бер өлөшө булып ҡалыуы зарур. Икенсе яҡтан, ошо процеста милли үҙаңды, башҡортҡа ғына хас үҙенсәлектәрҙе юғалтмаҫҡа кәрәк.– Заман менән бергә ҡайһы бер мәҡәлдәр көнүҙәклеген юғалталыр тигән бәхәсле фекер белдерәм. Ғөмүмән, донъя ҡоролошо ғына түгел, дөйөм кешелек ҡиммәттәре үҙгәреп торған ҡырыҫ бер осорҙа йәшәйбеҙ. Башҡорт халҡы тыуған төйәгенә тоғро, илһөйәр халыҡ, аҫабалыҡ – халҡыбыҙҙың ҡанында. Шуға күрә, хәҙерге аҡылым булһа, яҙмышымды яңынан яҙа алһам, үҙ илемдә төйәкләнеүҙе хуп күрер инем. Мәгәр, барыһы ла беҙ күҙаллағанса бармай. Йәп-йәш көйөнсә сит илгә сығып китергә тура килде һәм һаман да әйләнеп ҡайта алмайым, тыуған-үҫкән еремдән, туғандарымдан, дуҫтарымдан алыҫтамын.Төркиәлә белем алдым, телдәр өйрәндем, ҡараштарым даирәһе киңәйҙе. Ә Ҡытайға, уның нимәһен йәшереп тораһың, беҙҙең халыҡ әйтмешләй, “оҙон аҡса артынан”, бол эҙләп, тормошомдо матди яҡтан тотороҡло итер өсөн сығып киттем. Ҡыҫҡаһы, капиталистик шарттарҙа аҡса табырға, үҙаллы аяҡҡа баҫырға тырышыуым, тип яҙһағыҙ ҙа була.Үкенескә ҡаршы, илебеҙҙәге ижтимағи-иҡтисади ҡоролош күптәргә эшләп тә, уның өсөн лайыҡлы хаҡ алыу мөмкинлеген бирмәй. Бихисап йәштәр эшһеҙ йонсой, тырышҡаны ла тапҡанын саҡ осон-осҡа бәйләй. Сағыштыра алғанға әйтәм быларҙы: Башҡортостанға ҡайтып килгән һайын, халҡымдың, бигерәк тә ауыл кешеләренең ни тиклем бөлгөнлөктә йәшәгәнен күреп, әсенеү кисерәм. Шул уҡ ваҡытта Ҡытай хаҡында ла “алһыу күҙлек” кейеп, әһәмиәтен арттырып һөйләргә йыйынмайым. Ғөмүмән, Ҡытайҙа йәшәгән ватандаштарым йә иһә башҡа илдән килгән кешеләр унда аҡса артынан ғына бара, ә күңел тыныслығы кисереп, донъя көтөү өсөн барыһы ла башҡа дәүләтте һайлар ине, тигән фекерҙәмен.Әлеге ваҡытта ярты Башҡортостандың ир-уҙамандары, аҡса табам тип, Себер тарафтарын ҡыҙыра, унда бик ҡырыҫ климат һәм көнкүреш шарттарында көн итә, һаулығына ҙур зыян килтерә. Ошо рәүешле күпме ғаиләләрҙең нигеҙе ҡаҡшай, балалар атайлы килеш атайһыҙ үҫә, ошонда уҡ эскелек проблемаһы ла килеп тыуа...Үҙ еребеҙҙә мөмкинлек булһа, кем тыуған ил-йортон ташлап алыҫҡа сығып китер ине? Ошоларҙы уйлап йөрәгем әрней.Баяғы мәҡәлгә әйләнеп ҡайтып, тағы шуны әйтеп үткем килә. Мин ябай ғаиләлә тыуып үҫтем, ябай кешемен, ваҡытлыса сит ил компанияһында эшләгән ябай хеҙмәткәрмен. Шуға ла үҙемде “солтан” түгел, “олтан” итеп хис итәм. Донъя кимәлендәге даным юҡ, ә бер нисә сит телде белеүҙе ҡаҙаныш түгел, ә аралашыу ысулы тип иҫәпләйем. Ҡытайҙа оҙаҡлап китеүемдең бер сәбәбе – ауырҙан һаналған урындағы телде төплө өйрәнеп, бындағы халыҡҡа яҡынайырға, уларҙың йәшәйешен, мәҙәниәтен аңларға тырышыу. Икенсенән, киләсәктә ҡытай теленең әһәмиәте донъя кимәлендә артасағын күҙаллап, был илдәге тәжрибәмде файҙаланырмын тигән уй бар.Әгәр ҙә гәзит уҡыусылар араһында сит ил тураһында хыялланғандар табыла икән, уларға рухи яҡтан бик көслө булырға, төрлө һынауҙарға әҙер торорға кәңәш итер инем. Шул уҡ ваҡытта һеҙҙе аяҡҡа баҫтырған, ҡанаттарығыҙҙы нығытҡан тыуған яҡты оноторға ярамай. Миңә ҡалһа, кеше ҡайҙа ғына йөрөһә лә, нимә генә эшләһә лә, уны барыбер кендек ҡаны тамған ер тарта. Был – аңлатып һәм еңеп булмаған тойғо. Һәм сит тарафта ни тиклем оҙағыраҡ көн итһәң, ошо кисереш, баҫҡан ҡамыр төҫлө, ҡабарғандан-ҡабара бара... Хәйер, бәлки, мин генә шундай кешемендер, бәлки, икенсе төрлө фекерләгән заттар барҙыр.– Был һорауға яуап бирер өсөн халыҡтың тарихына күҙ һалырға кәрәк, әммә мин был фән менән бик дуҫ түгелмен, ҡытайҙарҙың үткәнен яҡшы беләм тип әйтмәйем. Унан һуң, китапта яҙылған ҡанундар дәүер, донъя ҡоролошо, быуындар менән бергә үҙгәрә килә бит. Шуға белгәнемде бер үлсәүгә һалып, быға тиклем теркәлгән факттар менән бөгөнгөнө сағыштырып, тирә-йүнемде аңларға, тоҫмалларға тырышам.Ҡытай халҡының ғасырҙарға һуҙылған үҙенә генә хас бөйөк тарихы бар. Уларҙы, мәҫәлән, үҙ-ара тығыҙ бәйләнештә йәшәгән, мәҙәни-тарихи йәһәттән бергә үҫешкән Европа һәм Рәсәй халыҡтары менән сағыштырып булмай. Ҡытайҙарға ситтәрҙең йоғонтоһо бөтөнләй тиерлек теймәгән, улар башҡа халыҡтар тарафынан мәҙәни тәьҫир кисермәгән. Башҡалар ил-ара низағтарҙа яулап алыу, көслөрәк халыҡтарҙың аҙ һанлыларҙы үҙ баҫымы аҫтында ҡалдырыу менән шөғөлләнгәндә, ҡытайҙар үҙ-ара һуғыштарҙы йыш ҡына ойошторһа ла, ғөмүмән, үҙ ҡаҙанында ҡайнаған. Халыҡ һанының күп, йәшәү шарттары ауыр булғанын иҫәпкә алғанда, уларға көслө, берҙәм милләт булып ҡалыу еңел бирелмәгәндер. Нисек кенә булмаһын, Ҡытай тарихында ҡот осҡос ихтилалдар, бөлгөнлөк һәм башҡа һынауҙар күп булыуға ҡарамаҫтан, был халыҡтың йөрәгендә меңәр йылдар буйы һаҡланған берҙәмлек фәлсәфәһе, милли рух йәшәп килә.Үткән быуаттың 70 – 80-се йылдарынан алып илде иҡтисади йәһәттән күтәреү, индустриаль үҫеш программалары кешеләр араһындағы үҙ-ара көнәркәшлекте тағы ла көсәйткәндер, тип уйлайым. Миллиондар араһында үҙ урыныңды табыу, тауышыңды ишеттереү, башҡалар араһынан айырылыу, ай-һай, еңел түгел бында. Шуға ла күптәр эш роботына әйләнергә мәжбүр, әммә үҙе теләгәндән түгел, ә хәҙерге йәмғиәт ҡоролошо һәм көнкүреш шарттары шуны талап иткәнгә. Бер яҡтан, Ҡытай халҡының һан яғынан ифрат күп булыуы ыңғай күренеш булһа, икенсе яҡтан, был үҙ-ара ныҡ юғары көнәркәшлек тыуҙыра, кешеләрҙе роботтар ағымына әүерелдерә. Ә иҡтисади-ижтимағи үҫеш Ҡытайҙа тик тормай! Шуға ла, йәшәйем тиһәң, бында ҡуласаға эләккән тейен кеүек булырға, туҡтауһыҙ хәрәкәт итергә кәрәк. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп осраҡта ғаиләне, башҡа ҡыҙыҡһыныуҙарҙы, ялды икенсе планға ҡуйырға тура килә. Үҙемә килгәндә, тормош тик эштән генә тормай, ә эш ул барлыҡ тормош түгел, тигән фекерҙәмен. Кеше тәүлек әйләнәһенә тип әйтерлек тик нимәлер менән мәшғүл, ял күрмәй, ыңғай хис-тойғо кисермәй икән, бер килеп организм барыбер “баш күтәрәсәк”, йоҡоһоҙлоҡ, эшләү һәләте түбәнәйеү, шәхси тормошҡа ҡарата апатия тыуыу кеүек күренештәр барлыҡҡа килә.Мин ялымды файҙалы үткәрергә тырышам, спорт менән шөғөлләнәм (йога дәрестәре алам, йүгерәм). Ваҡыт булғанда дуҫтарым менән музейҙарға, парктарға, иҫке ҡаласыҡтарға барабыҙ. Бында, теләк булғанда, тормошто төрлөрәк итеү, ҡыҙыҡлы кешеләр менән аралашыу мөмкинлеге күп. Ғөмүмән, ҡытайҙар бәләкәй генә ҡыуанысты ла ҙур итеп, тормоштан йәм табып йәшәй белә.Һуңғы йылдарҙа илдә социаль программаларға ҙур иғтибар бирә башланылар. Мәҫәлән, йәш әсәйҙәргә ярҙам күрһәтеү ҡаралған. “Бер ғаилә – бер бала” сәйәсәте лә йомшарҙы – хәҙер ҡайһы берәүҙәргә ике бала үҫтерергә рөхсәт итәләр. Халыҡтың матди хәле лә яҡшыра бара. Тимәк, киләсәктә ил ҡоролошо тағы ла камиллашасаҡ.– Ғөмүмән, кәмһетеүсе-ҡыйырһытыусы юҡ, яҡшы мөнәсәбәт тоям. Әммә был илдә матди ҡиммәттәр юғары баһаланғанға, сит ил кешеһе аҡса сығанағы булараҡ ҡабул ителә, шуғалыр ҙа баҙар-магазинда әйбер алғанда ҡиммәтерәк хаҡ ҡуйыла. Ошо уҡ хәл ҡуртымға фатир эҙләгәндә, такси яллағанда күҙәтелә. Был йәһәттән мин отам: тышҡы ҡиәфәтем ҡытайҙарға тартым булғанға, үҙ кеше тип ҡабул итәләр. Ҡытайса белеүем дә файҙаға: урындағы халыҡ телендә аралашаһың икән, һиңә ҡарата мөнәсәбәт бермә-бер ыңғай яҡҡа үҙгәрә.Көнәркәшлек көслө дәүләттә эш урыны биләгән сит ил граждандарын яратмаусылар ҙа бар, әлбиттә. Әйткәндәй, һуңғы йылдарҙа виза алыу шарттары үҙгәрҙе, көнкүреш кимәле яҡшыра бара. Быға бәйле хаҡтар ҙа арта. Бында күптән йәшәгәндәр: “Был ун йыл элекке арзан Ҡытай түгел!” – тиҙәр.Урындағы йәштәр сит телдәрҙе яҡшы белә, ерле халыҡ етеш йәшәй. Ата-әсәһе балаларын сит илгә белем алырға ебәрергә тырыша. Ҡыҫҡаһы, беҙҙе был дәүләт эсендәге үҙ-ара көнәркәшлектән бигерәк, Ҡытайҙың донъяны ҙур тиҙлектә яулай барыуы, уның донъяуи үҙгәрештәре күберәк борсорға тейеш.– Эйе, бында ысынлап ваҡыт тиҙерәк йүгерә һымаҡ тойола, был күп факторҙарға бәйле. Әммә шунда уҡ башыма “тыуған яғыма ҡайтһам, ундағы тормошҡа ла яраҡлашып китә алыр инем” тигән уй килә. Ғөмүмән, тейешле эш һәм көнкүреш шарттары булһа, ҡалған барлыҡ мәсьәләләр ҙә хәл ителәлер ул. Мине әле, тик һеҙ аптырамағыҙ, Рәсәйҙәге һалҡын ҡыш һәм юлдар ғына ҡурҡыта. Хәйер, быныһы ла һирәк ҡайтҡандағы тәьҫораттарым, Интернеттағы-телевизорҙағы мәғлүмәттәргә таянып, күңелемдә тыуған ҡалыптарҙыр... Шулай ҙа юлдар – айырым тема инде ул.Ҡытайҙа ла заманында юлдар бик насар хәлдә булған. Ә үткән быуаттың урталарынан башлап был тармаҡ ҙур үҙгәрештәр кисергән, юл мәсьәләһе дәүләт кимәлендә хәл ителгән, юғары тиҙлекле автомобиль трассаһы һәм тимер юлдар һалынған, ҡатлы күперҙәр төҙөлгән. Ғөмүмән, Ҡытайҙың юғары класлы юл системаһы барлыҡ донъяны таң ҡалдыра, уны Ер шарының төрлө төбәктәрендә өйрәнәләр. Юлдар иҫ киткес тиҙ төҙөлә, шул иҫәптән юғары тиҙлекле түләүле трассалар ҙа. Милли юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 4,5 миллион километрға етә. Халыҡ мыжғып торған ҡалаларҙа ла тығын проблемаһы юҡ тиерлек, түләүле юғары тиҙлекле трасса йәки метро ярҙамында теләгән урынға сағыштырмаса тиҙ барып етеп була. Урында “Байығың килһә, иң тәүҙә яҡшы юл төҙө” тигән әйтем бик популяр. Ысынлап та, иҡтисади үҫеш өсөн юлдарҙың яҡшы булыуы бик мөһим.Яҡындарым миңә Өфөләге тығындар хаҡында һөйләй, Мәскәүҙәге таныштарым “әлдә метро бар” тип шатлана, әммә күптәр, торлаҡ ҡиммәт булыу сәбәпле, барыбер ҡаланан ситтә йәшәргә һәм үҙәккә тиклем бер нисә сәғәтте тығындарҙа үткәрергә мәжбүр. Ошоларҙы ишеткәс, теләһәң-теләмәһәң дә уйлана башлайһың: һанаулы ғына ваҡытты юлға сарыф итеү дөрөҫмө?Бында кешеләр бик иртә тора, иртә ята, тормошҡа зарланмайҙар тиерлек. Бик күптәрҙең, айырыуса завод-фабрикаларҙа, төҙөлөштә эшләгәндәрҙең ял көндәре юҡ – эш араһында бер аҙ туҡтап тороп була икән, шуның менән вәссәләм. Төшкө ялды күпселек халыҡ йәмәғәт туҡланыу урындарында үткәрә, шау-шыу менән тамаҡ туйҙыра, шул арала бер аҙ серем итеп тә өлгөрә. Халыҡ ағымы бер ваҡытта ла туҡтамай, һәр ваҡыт һәр кем нимә менәндер мәшғүл...– Уйлаһам, үҙем аптырап китәм – Төркиәлә үткәргән ваҡытты ла ҡушһам, байтаҡ булып китә шул. Дөйөм алғанда, тормошомдан ҡәнәғәтмен. Тыуған илемде, туғандарымды һағынһам да, был хәлде яҙмыштың йә бүләге, йә һынауы булараҡ ҡабул итәм дә артабан алға атлайым. Ғөмүмән, тәҡдир, яҙмыш, осраҡ көсөнә ышанам, алдан һиҙемләү һәләтем дә бар кеүек.Башта уҡ әйткәйнем, оҙайлы сәйәхәтемдең сере ябай – матди хәлде яҡшыртыу, тип. Шул уҡ ваҡытта тыуған ерҙән өҙөлөп бер сығып китһәң, кире ҡайтып төпләнеү ҙә еңел түгел икән. Бәлки, миңә генә шулай тойолалыр. Мәгәр, көн һайын телефон йә Интернет селтәре аша яҡындарым менән аралашып торһам да, бергә-бергә, шатлығыңды-көйөнөстәреңде уртаҡлашып йәшәүгә етмәйҙер ул.Үҙем Әбйәлил районының Мәхмүт ауылында тыуып үҫтем, әле яҡындарым Әбделмәмбәт ауылында йәшәй. Әсәйем Фәйрүзә Хәлилова уҡытыусы булып эшләне, хәҙер хаҡлы ялда. Ике ҡустым бар. Өлфәт – әсәйем янында, Хөрмәт ғаиләһе менән Иглин ҡасабаһында донъя көтә, шулай уҡ балаларға белем бирә.Башҡортостанға ҡайтҡан һайын ял итеп, тынысланып, илһам алып кире юлға сығам, туған телемдә иркенләп аралашыу күңелемде үҫтерә, көс бирә. Шулай ҙа тыуған ерем – ял урыны ғына түгел, ә тормошомдоң айырылғыһыҙ өлөшө, сөнки унда әсәйем, яҡындарым йәшәй, уларҙың шатлығы – минең шатлығым, көйөнөстәре – көйөнөсөм, йөрәгемдең бер ярсығы һәр ваҡыт бында, улар янында. Бөтә нәмәгә өлгөрә алмаһам да, араларҙы яҡынайтып йәшәргә тырышам.Ҡәнәғәт булған-булмаған сәбәптәр ҙә күп, әммә ул бер мине генә эҙәрлекләгән тойғо түгел: кеше балаһы, ғөмүмән, туйымһыҙ зат бит ул. Шуға күрә шөкөр тип әйтә белеү, яҡшыға ышанып йәшәү, асылыңды юғалтмау – үҙе ҙур бәхет.


description: Киләһе йыл “Башҡортостан” гәзите үҙенең 100 йыллығын билдәләйәсәк. Бер быуат буйы башҡорт халҡының көндәлек тарихын теркәп, һөйөнөс һәм көйөнөстәрен байҡап барған гәзит милләтебеҙҙең ысын мә

title: Тиҙлеген юғалтмаған ҡош ҡолап төшмәй

maintext:
pressa-rk@yandex.ru
Киләһе йыл “Башҡортостан” гәзите үҙенең 100 йыллығын билдәләйәсәк. Бер быуат буйы башҡорт халҡының көндәлек тарихын теркәп, һөйөнөс һәмУҙған быуаттың бала сағыма тура килгән 60 – 70-се йылдары иҫкә төшә. Ҡышҡы оҙон кистә сана шыуып ҡайтҡандан һуң өйгә ингәс тә күреп шатланған беренсе әйбер – әсәйемдең нимә бешергәне түгел, ә почтальон яңы ғына килтереп киткән “Пионер” журналы һәм “Башҡортостан пионеры” гәзите. Нисек көтөп ала инек уларҙы... Юҡ, беҙҙе республика пионер ойошмаһының ниндәй эштәр башҡарыуы ла, матбуғатта “йәш ленинсылар” тип аталған ҡайһы бер тиҫтерҙәремдең нисек һәр йүнәлештә өлгө күрһәтә алыуы ла артыҡ ҡыҙыҡһындырманы шикелле. Иғтибарыбыҙҙы гәзиттең һуңғы битендәге хикәйәләр, Әнүәр Бикчәнтәев йәки Рәйес Ғабдрахмановтың повестары, Юрий Чувилиндың көлкөлө һүрәттәре, ребустар, йомаҡтар йәлеп итә ине. Мәҡәләләрҙең етди стилдә яҙылғаны, күҙ күрһә лә, күңелгә үтеп инмәй. “Ишғәле менән Ҡушғәле мажаралары” иһә бер тында уҡып сығыла. Йылдар үткәс, был гәзиттә үҙемә лә эшләргә яҙҙы һәм балалар стилендә яҙыуҙың һис тә еңел түгеллеген шунда төшөндөм.Күңелгә генә түгел, йөрәккә лә үтеп инә алырлыҡ образдар тыуҙырыу әҙәби әҫәрҙәргә хас. Шуға күрә “Ағиҙел” журналын алдырыусылар ҙа бик күп булды. “Һәнәк” журналы иртә таңдан кискә саҡлы ауыр эштә йөрөп ҡайтҡан колхозсыға аҙ булһа ла күңел асыу, көлөп алыу сараһы һымаҡ ҡабул ителә ине. Дөрөҫ, ундағы карикатуралар һәм фельетондарҙың геройҙары бригадир йәки колхоз рәйесенән, ҡалала торлаҡ-коммуналь хужалыҡ йәки юл төҙөү идаралығы етәксеһенән дә юғарыраҡ булманы. Был журналдың йәки бүтән баҫмаларҙың тиҫтәләрсә йыллыҡ төпләнмәһен ҡарап сыҡһағыҙ ҙа, унда райком секретарын фашлаған мәҡәлә таба алмаҫһығыҙ. Партияның өлкә комитеты йәки министрҙар советы тураһында әйтеп тә тораһы түгел. Үҙен “совет халҡын етәкләгән һәм йүнәлткән көс” тип иғлан иткән фирҡә быға юл ҡуя алмай ине. Ә барлыҡ киң мәғлүмәт сараларына коммунистар партияһы етәкселек һәм контроллек итте. Хатта ҙур булмаған завод үҙ коллективы өсөн сығарған гәзиттең дә һәр һаны предприятиеның партбюро контролендә нәшер ителде.Тимәк, ул заманда ошо партияның идеологик йүнәлеше һәм пропагандаһы матбуғаттың йөкмәткеһен генә түгел, ә уны алдырғандарҙың да миллионлаған булыуын тәьмин иткән. Гәзит йәки журнал яҙҙырмаған ғаилә ғәмәлдә булмай ҙа торғайны. Мәҫәлән, “Совет Башҡортостаны”ның тиражы тиҫтәләрсә йыл 100 мең дана кимәлендә килде. Ысын уҡыусылары һаны ла шул саҡлы булған тип раҫлауы ҡыйын. Гәзит, йорттар һәм фатирҙарҙан тыш, һәр дәүләт учреждениеһына, предприятиеға, уларҙың ятаҡтарына һәм цехтарына, бәләкәй генә китапханаларға ла килде.Ойошмалар буйынса аңлашыла: матбуғатты шулай күпләп алдырырға, берҙән, “өҫтән” ҡушылды, икенсенән, сығымдар дәүләт ҡаҙнаһынан ине. Ә ғаиләләрҙең дә шул заманда тормошто ваҡытлы матбуғатһыҙ күҙ алдына килтермәүен нисек аңларға?Совет власының киң мәғлүмәт сараларына ҡарата сәйәсәте революцияға хәтлем үк төҫмөрләнә башлай. Владимир Лениндың “Гәзит – коллектив пропагандист һәм агитатор ғына түгел, ә коллектив ойоштороусы ла” тигән киң билдәле лозунгыһы ул 1917 йылдың йәйендә Разлив күле буйындағы ҡыуышта йәшәгәндә барлыҡҡа килә, йәғни Октябрь революцияһына саҡлы уҡ. Большевиктар халыҡтың тарихи хыялының иң нескә ҡылдарында уйнай белгән: уларҙың “Заводтар – эшселәргә, ер – крәҫтиәндәргә, тыныслыҡ – халыҡҡа” тигән саҡырыуын ғына ла иҫкә төшөрәйек. Ғәйәт ҙур илде үҙ яғына ауҙарыу, социаль ғәҙеллек тантана иткән һәм ябай кеше тураһында даими хәстәрлек күргән дәүләтте большевиктар ғына төҙөй аласағына ышандырыу өсөн уларҙың партияһына тарихта бығаса күрелмәгән пропаганда йәйелдерергә кәрәк була. Ә бының өсөн һәр ғаиләгә партия гәзитен еткереү, уҡый алһындар өсөн ашығыс рәүештә бөтә ил күләмендә наҙанлыҡты бөтөрөү зарур. Илдең ул саҡта иң ҙур тиражлы матбуғатҡа эйә булыуының сәбәбе шунда. Хәҙерге Интернет һәм үҙәк телевидение беҙҙә көнбайышса йәшәү өлгөһө тәрбиәләргә тырышҡан кеүек, совет матбуғаты ла коммунизм төҙөү юлынан атлауыбыҙҙы быуындан быуынға аңға һеңдереп килде. Сәйәси маҡсаты тураһында төрлөсә әйтергә мөмкин, әммә бында һөҙөмтәһе мөһим – Советтар Союзы халҡы донъяла иң күп матбуғат һәм китап уҡыған йәмғиәт булып танылды.Әгәр ҙә пролетариат диктатураһы булмаһа, әйтәйек, баҙар иҡтисады өҫтөнлөк алып китһә, наҙанлыҡты бөтөрөү һәм һәр совет кешеһен тиерлек матбуғат уҡыусыға әйләндереү эше шулай тиҙ уңышҡа ирешмәҫ ине тип уйлайым. Ҡағыҙ, типография, почта сығымдарын, миллионлаған уҡытыусылар армияһына эш хаҡын түләү һәм башҡаһы ул йылдарҙа административ-команда системаһы аша хәл ителгән.Типографияла баҫтырып сығарып почтальондың ҡулына тоттороуҙы ғына түгел, ә гәзит-журналдарҙы нисек алдырыуҙары ла дәүләт күҙәтеүе аҫтында барҙы. Тракторсы булып эшләгән атайыма, мәҫәлән, “Сельская жизнь”, “Сельский механизатор” кеүек баҫмаларҙы, унан һорап та тормай, хеҙмәт хаҡы иҫәбенә яҙҙыралар ине. Колхоздың партком секретары алдан уҡ почтаға һәм бухгалтерияға шулай ҡушып ҡуя, сөнки уның да башы икәү түгел бит. Хужалыҡ етәксеһе менән ауыл Советы рәйесе лә быны аңлап ҡабул итә.Дөрөҫ, мәғлүмәт өсөн каналдарҙың аҙлығы ла матбуғаттың киң таралыуына сәбәпсе булғандыр. Телевидение ауыл ерендә 70-се йылдар башында ғына киң тарала башланы, ул да артабан тиҫтәләрсә йыл ике программала ғына күрһәтте, радио бер генә йышлыҡта һөйләй ине. Ләкин башҡа сығанаҡтарға юл ҡуйылманы ла бит! Булғандары ла ныҡлы контролдә тотолдо. Был йәһәттән ВКП(б) Үҙәк комитетының “Звезда” һәм “Ленинград” журналдары тураһындағы 1946 йылғы тарихи яҡтан билдәле ҡарарын иҫкә төшөрөү ҙә етә: йөкмәткеһе партия сәйәсәтенә тап килмәгән өсөн уларҙың тәүгеһенең етәкселеге эштән ебәрелә, икенсеһе бөтөнләй ябыла. Техник йәһәттән дәүләт милке һәм ҡарауы аҫтында булған радио, телевидение хаҡында әйтеп тә тораһы түгел. Тимәк, дәүләт идеологияһы шулай ҙа хәл иткес роль уйнаған.Матбуғатҡа советса идара итеү алымдары тураһында 90-сы йылдарҙа журналистика ветерандарының иҫтәлектәре байтаҡ баҫылды. Шуларҙың берәүһе – Сталиндың “Известия”ның баш мөхәрриренә эш йүнәлешен күрһәтеүе хаҡында. “Һеҙ гәзиттең беренсе битендә фәҡәт коммунистар партияһы менән совет хөкүмәтенең рәсми ҡарарҙарын урынлаштырырға тейешһегеҙ, – ти ул, баш мөхәррирҙе үҙенең дачаһына саҡыртып алғас. – Икенсе һәм өсөнсө биттәрҙә ошо ҡарарҙарҙы ябай халыҡҡа аңлайышлы итеп төшөндөрөп биргән материалдар урын алһын. Ә бына инде дүртенсе биттә үҙегеҙҙекен, “Известия”ға хас тип тапҡан мәҡәләләрегеҙҙе бирә алаһығыҙ”.Гәзиттең йөкмәткеһен ошо күрһәтмә нигеҙендә планлаштырыу совет матбуғаты өсөн уҙған быуаттың аҙағына хәтлем дауам итте. Дөрөҫ, Сталин күптән үлгәйне инде, әммә сәйәсәт һәм пропаганда юғалмаған бит. Быға ышаныу өсөн гәзиттәрҙең шул йылдарҙағы төпләнмәһен ҡарап сығыу ҙа етә. Беҙҙең республикалағы партия өлкә комитеты органдары булған “Совет Башҡортостаны”, “Кызыл таң”, “Советская Башкирия” гәзиттәренең ошо дәүерҙәге сығарылыштарына ла йөкмәтке яғынан оҡшашлыҡ хас: бер үк ҡарарҙар, ауыл хужалығы эштәренән алып халыҡ контроле комитеты материалдарына саҡлы берҙәй аңлатмалар... Тел, мәҡәләләрҙең урынлашыуы, әҙәби әҫәрҙәр генә был гәзиттәрҙе бер-береһенән айырып тора. Рубрикалар, жанрҙар, бирелеү стиле төрлөсә булырға ла мөмкин, әммә йөкмәткеһенең асылы һәм ваҡиғаға ҡарата сәйәси баһа шул уҡ. Гәзит-журналдар партия ҡарарҙарының нисек тормошҡа ашырылыуын, советса йәшәү рәүешен берҙәй яҡтыртты. Өфөләге Матбуғат йортоноң икенсе ҡатында ултырған “Главлит” вәкилдәре һәр гәзиттең һәр битенә “Баҫырға мөмкин” тигән мисәт һуҡҡас ҡына, сираттағы һан типографияға оҙатыла ине.Әйткәндәй, киләһе йылда “Известия” гәзитенә лә 100 йыл тула. Шул арауыҡта унда 33 баш мөхәррир алмашынған, шуларҙың бишәүһе атыуға хөкөм ителгән. Ни өсөн шундай ҡаты язаға дусар итеүҙәре аңлашыла – партия сәйәсәтен “дөрөҫ аңламағандар” ...Журналист һөнәрен еңел тип әйтмәҫ инем. Гәзит редакцияһына эшкә килеп, һәләте юҡлығын аңлап йәки “конвейер”ҙа эшләргә теләге булмағанлыҡтан китеүселәр ҙә аҙ түгел. “Бар эштән дә ауыр һүҙ эше”, тип Рәми Ғарипов юҡҡа ғына әйтмәгән. Ошо күренекле шағирыбыҙҙың “Совет Башҡортостаны” редакцияһында хәбәрсе булған осоронда көндөҙ редакцияла эшләп, төнөн шиғыр яҙыуы билдәле. Тимәк, көндөҙгө сәғәттәрҙә, йәғни ағымдағы эш шарттарында, әҙәби әҫәр ижад итеү форсаты бик булмаған. Күренекле шағирҙарыбыҙҙың береһе Рәйес Түләктең дә үҙенең илһамлы ижадында шундай ҡыйынлыҡтар кисереүе билдәле. Был миҫалдар менән мин көндәлек гәзит эшенең ижади хеҙмәт кенә түгел, ә конвейер булыуын да иҫбатлағым килә. Хәйер, һәр һөнәрҙең үҙ нескәлектәре барҙыр инде.Аҡыл эше менән шөғөлләнгән башҡа хеҙмәт эйәләре нисек уйлайҙыр, совет осоронда матбуғат хеҙмәткәренең баһаһы әллә ни булманы тип иҫәпләйем. Һүҙ, әлбиттә, матди баһа тураһында бара. Хеҙмәт хаҡын заводтағы эшселәрҙән ике-өс тапҡырға аҙыраҡ алһа ла, журналист һәр саҡ коммунистар партияһы сәйәсәтен яҡлап яҙҙы, совет йәмғиәтенең яҡты киләсәккә барыуын гәзит битендә көн һайын ышандырырға ынтылды. Төҙөлөштәге ташсы фатир менән ике-өс йылдан һуң тәьмин ителһә, уны алғансы ла үҙе эшләгән трестың ятағында йәшәү мөмкинлегенә эйә булһа, матбуғатсы торлаҡты тиҫтәләрсә йыл буйы көттө, уға саҡлы ғаиләһе йәшәү урыны таба алмай йонсоно. Фатир хужаһы ҡуртым өсөн йә бик ҡиммәт һорай, йә ул эскесе булып сыға, йә йорт эштән алыҫ. Башҡаларҙы яҡлап, уларҙың социаль мәсьәләһен хәл итешеү өсөн ҙур дәрәжәле етәкселәр менән яғалаша алһа ла, шәхси проблемаһы менән йылдар буйы интегеүе тураһында бөгөнгө ҡарт журналистар әллә күпме миҫал килтерә ала. Айырым хәбәрселәр генә, ойошмалар менән бәйләнешкә инеп, уларҙың директорҙары тураһында ыңғай мәҡәләләр баҫтырып, ошо предприятиелар ятағында ваҡытлыса булһа ла йәшәп тороу форсатына эйә була торғайны. Ни эшләһендәр, нужа мәжбүр иткәс. Ә бит бөгөнгө йәш журналистарға хатта ундай ятаҡ та тәтемәй. Милли матбуғат өсөн был мәсьәлә элек-электән ҡырҡыу булды: башҡортса тейешле кимәлдә яҙа белгәндәрҙе йыш ҡына райондарҙан саҡырып килтерҙеләр, сөнки Өфөләге урыҫ телле йәки туған телен ярым-йорто ғына белгән милләттәштәребеҙ республиканың башҡортса матбуғатында эшләрлек түгел. Ә ситтән саҡырылғандарға, тәбиғи, Өфөлә фатир кәрәк.Урыҫ телле гәзиттәргә еңелерәк: ҡалала йәшәгән һәм фатиры булғандарҙы эшкә ҡабул итергә мөмкин. Әммә торлаҡ бүлгәндә башҡортса гәзиттең үҙенсәлектәре ни өсөндөр иҫәпкә алынманы. Бөгөнгө баҙар иҡтисады фатир бүлеү тигән төшөнсәнең үҙен дә иҫәпкә алмай. Торлаҡты һатып алырға кәрәк.Хеҙмәт хаҡын да әллә ни ыратып түләй алманылар журналистарға. Өфөнөң моторҙар берекмәһендә эшләгән йылдарым иҫкә төшә: сменанан һуң тағы бер-ике сәғәткә тороп ҡалһаң да, байрам демонстрацияһында плакат тотһаң да өҫтәп түләйҙәр ине. Шунһыҙ “революцион синыф” ҡыл да ҡыбырлатмаясаҡ. Ә бына журналист халҡына ундай мөмкинлек тәтемәне – гәзиттең сираттағы һаны өҫтөндә төнгө сәғәт 12-гә хәтлем дежурлыҡ итеү ҙә, киләһе һанға ҙур мәҡәлә яҙып өлгөртөү өсөн шулай уҡ төн уртаһына саҡлы редакция өҫтәле артында ултырыу ҙа, өйҙә яҙырға тура килеүе лә – береһе лә эш хаҡы күләменә йоғонто яһаманы.Әлеге шарттарҙа урыҫ телле матбуғат, йәнә килеп, милли (йәғни урыҫса булмаған) гәзит-журналдарға ҡарағанда сағыштырмаса һәйбәтерәк көн күрә: уларҙың аҡса эшләү – реклама һәм башҡа түләүле материалдар биреү – форсаты күпкә ҙурыраҡ, сөнки эшҡыуарҙар һәм идарасылар донъяһы башлыса урыҫ телендә уҡый. Донъя матбуғаты тәжрибәһе күрһәтеүенсә, бер генә милли матбуғат та финанс йәһәтенән үҙаллы йәшәй алмай, уға ярҙам кәрәк.Баҫма матбуғат – интеллектуаль яҡтан күпмелер дәрәжәлә көсөргәнешлек талап иткән әйбер. Икенсе төрлө әйткәндә – уны уҡығанда, телевизор менән Интернеттағы һымаҡ, күҙҙе һәм ҡолаҡты ғына түгел, ә мейене лә эшкә ҡушырға кәрәк. Әйтергә теләгәнем: гәзит уҡыусы уйланырға һәләтле генә түгел, ә тирә-яғындағы тормошто сағыштырып ҡарарлыҡ, яҡшыны насарҙан айыра белгән кеше лә булырға тейеш. Телевизорҙа “брендовый” йырсы сығыш яһап бөткәс тә, яңылыҡтар башланыу менән уны һүндереп ҡуйған, “Әйҙә, өйләнешәйек!” һымаҡ күңел асыу тапшырыуҙарын сәғәттәр буйы ҡарай алған апай-ағайҙарыбыҙ етди гәзит уҡыусы була алмайҙыр ул.Матбуғаттың, бигерәк тә милли баҫмаларҙың хәлен мөшкөлләткәндәр – халыҡ үҙе. Гәзит йәки журналға яҙылыуҙы бер кем дә тыймай бит... Рухи аҙыҡты башҡа сығанаҡтарҙан эҙләйҙәр тип әйтер инең, телевизорҙағы “Әйҙә, һөйләһендәр!” һымағыраҡ шоу рухи сығанаҡ була аламы ни?!Һуңғы егерме йыл эсендә Мәскәүҙең киң мәғлүмәт саралары йүнәлешен ҡапма-ҡаршы яҡҡа борҙо: элегерәк улар халыҡты ошо йәмғиәттә ҡабул ителгән яҡты идеалдар артынан эйәртергә тырышһа, хәҙер үҙҙәрен кем һатып ала, шуға эйәрергә риза. Ток-шоу оҫтаһы Андрей Малахов, әлбиттә, бындай тапшырыуҙарҙы алып барыу өсөн һәр яҡтан да һәләтле кеше. Ләкин ул һәм хеҙмәттәштәре, мәҡәлә башындараҡ телгә алынған большевистик пропаганда оҫталары кеүек, халыҡтың иң нескә күңел ҡылдарына сиртә белә. Йәлләтеү хисе тыуҙырыуға өлгәшеү һөҙөмтәһендә был тапшырыуҙың рейтингы (тамашасылар һаны) күтәрелә, тимәк, реклама ла шунда ағыла, уның һәр минутының хаҡы арта. Бында төп маҡсат – телевидение өсөн аҡса эшләү. Ләкин шоу барышын күҙ алмай ҡарап ултырған милләттәштәребеҙҙең бындай коммерция серендә эше лә юҡ.Ғафури районында бер оло йәштәге апай менән шундай һөйләшеү булып алды: “Нисек ҡарамайһың инде ул тапшырыуҙы, – ти ул. – Ана бит, бөгөн күрһәткәнендә илап та алдым: бахыр киленде ҡәйнәһе нисек кенә йәберләмәгән икән! Береһе лә яҡлашмай бит әле, ә ҡәйнәһе – үҙе эскесе, әрәмтамаҡ, алдаҡсы...”– Апаҡай, ундай яҙмышлы кешеләр һеҙҙең тирә-яҡта ла тулып торалыр бит, күрше-күләндә, туған-тыумасала... Берәйһе яҡлашамы икән? – тим.Хужабикәнең йөҙө һытылды: “Кит, шуларҙы кеше итеп һөйләп торорға! Береһен-бер йәлләрлек түгел...”Ни өсөн шулай тип әйткәне аңлашыла ла, сөнки уның фекерләү ебенә Андрей Малахов йүнәлеш биреп тора бит. Ундай кешеләргә, “Башҡортостан” гәзитен төртөп күрһәтеп, халыҡта ни өсөн шундай әхлаҡи мөнәсәбәттәр хөкөм һөрә башлауы тураһындағы мәҡәләләрҙе, йәмғиәтебеҙҙең ҡайҙа табан тәгәрәүе хаҡындағы яҙмаларҙы күрһәтеүҙән фәтүә юҡтыр.“Гәзиткә яҙылыу хаҡы арта, уға ҡайҙан аҡса алайыҡ?” тип зарланыу, тикшереп ҡарай башлаһаң, дөрөҫкә тап килмәй. Ауыл һайын өй һалалар, һәр кемдә тиерлек заманса техника, Өфөлә йәшәгән башҡорттарҙың әллә һәр береһендә “иномарка” инде... Ә гәзиткә яҙылырға мөмкинлектәре юҡ... Тимәк, эш аҡса таба алмауҙа түгел, ә рухи ҡиммәтте һәм милләт яҙмышын ихтыяждар баҫҡысында ҡайһы урынға ҡуйыуҙа.Бер юлы Учалы районында Яҙыусылар ойошмаһы үткәргән ултырышта урта йәштәрҙәге шағирәнең сығышы ла иҫкә төшә.– Ни өсөн почта гәзитте һуңлап килтерә, ниңә тәртипкә һалмайһығыҙ? – тип сәсрәп сыҡты ул.– Һатыусы эшкә гел һуңлап йөрөй икән, кибет кәштәләренә тауар ебәреп торған завод ғәйеплеме? – тим. – Редакция хеҙмәткәрҙәре һәр ауыл-ҡасабаға килеп, почтальондарҙы етәкләп йөрөй алмай. Был эш йәмәғәтселек контролендә булырға тейеш.Беҙҙең халыҡ ҡулына килтереп тотторғанды көтөп ултырырға ғәҙәтләнгән шул. Аҡса түләп яҙҙырған матбуғатын ваҡытында килтертә алмаған да, гәзит-журналды бер аҙнаға һуңлап ташыған почтальон да – шул халыҡтың вәкилдәре. Матбуғатҡа яҙылыу буйынса квитанция – юридик килешеү ул. Уның үтәлеше өсөн ике яҡ та ҡануниәт алдында яуап бирә. Өфө районында үҙем йәшәгән ҡасабала почтаның гәзитте ваҡытында килтереүе, тотҡарлыҡ тыуа ҡалһа, яза биреүҙәре ихтималлығы тураһында һөйләйем. Шағирә апай өндәшмәй. “Һы, көрәшергә кәрәк бит әле...” – тип эстән генә уйлап ҡуйғандыр инде. Бер үҙе көрәшеп, башҡалар яҡлап сыҡмаһа, еңере икеле. Халҡы ниндәй, почтаһы ла шулай...Почта тигәндәй, баш ҡалабыҙ эргәһендәге Нижегородка ҡасабаһының почта элемтәһе бүлексәһендәге бер хеҙмәткәр менән бәхәсләшеүем иҫкә төштө. “Һеҙ, почтальондар, гәзит-журнал урынына консерва, туҡмас, һабын һатыусыға әйләнеп бөттөгөҙ инде”, – тим, бындағы кәштәләрҙә бер баҫма ла булмауын күреп. Ләкин сауҙа өҫтәленә макарон йәшниген рәтләп ҡуйып маташҡан ҡатын ауыҙымды тиҙ япты: “Консерва ла – тауар, туҡмас та, гәзит тә...” Почта ҡәҙимге сауҙа системаһына әйләнеп бара, һәм баҫма матбуғат уның кәштәләре араһындағы шырпы-һабын араһында хәҙер күренмәй ҙә тиерлек. Ә баҙарҙа тәҡдимде ихтыяж тыуҙыра. Ихтыяж нисек буламы? Элемтә бүлексәһенә ингән бер кеше: “Миңә фәлән гәзит кәрәк. Ни өсөн күренмәй? Әллә бөгөн дә килтермәнегеҙме?” – тип ныҡыша башлаһа, яҡын көндәрҙә был ихтыяжды ҡәнәғәтләндермәй саралары юҡ. Ләкин беҙҙең халыҡтың шундай әүҙемлек күрһәтеренә шикләнәм.Салауат районында бер ағай миңә шулай тип дәғүә белдерҙе: “Бер үк нәмә тураһында ҡабат-ҡабат яҙаһығыҙ”. “Көнүҙәк һәм ҡырҡыу тема булһа, уны дауам итергә кәрәк, бындай һөйләшеүҙә һеҙ ҙә ҡатнаша алаһығыҙ”, – тип “аҡланырға” тырышам. “Гәзиттә яҙып сығыу проблеманы хәл итәме инде?” – тип кире ҡаға ағайыбыҙ. Тимәк, журналист сығыш яһағас та, хәл ыңғай яҡҡа үҙгәрер, тип көтөргә ғәҙәтләнгән ағайыбыҙ.Был шулай булырға тейешме? Элегерәк, ысынлап та, гәзиттә тәнҡит мәҡәләһе баҫылып күпмелер ваҡыт уҙыуға, партияның ҡала йәки район комитеты тәнҡиттә күрһәтелгән факттарҙың тикшерелеүе һәм сара күрелеүе хаҡында редакцияға яуап та ебәрә ине, сөнки матбуғат партияныҡы булды. Халыҡтың был эштән һәр саҡ ситтә ҡала килеүе хәҙер бер кем өсөн дә сер түгел. Ул фәҡәт партияның өлкә комитеты органы булған матбуғаттың тәнҡитләп сығыуын, ә шул уҡ партияның түбәнерәк баҫҡыстағы органының сара күреүен ҡарап ҡына ултырҙы. Халыҡ контроле комитеты тигән ойошманың ҡарарҙары ла ғәмәлдә партия күҙәтеүе аҫтында сығарылды.Бөгөн иһә хәл башҡаса: гәзит баҫтырған тәнҡитле йәки проблемалар тураһындағы яҙманы уҡыусылар шунда уҡ эләктереп алып, урындағы хакимиәткә мәсьәләне хәл итеүҙе талап итеп баҫым яһай башларға ла мөмкин. Гәзиттең төп вазифаһы – ғәҙәттән тыш хәл йәки йылдар буйы хәл ителмәгән проблема хаҡында яҙып сығып, урында “шау-шыу” тыуҙырыу, ҡыҙыҡһынған төркөмдөң әүҙемлеген тыуҙырыу. Был бөтә донъяла шулай. Тимәк, гәзиттең ойоштороусы булыуы тураһында Ленин әйткән билдәләмә дөрөҫ булып сыға түгелме? Баҡһаң, асылда ул әле лә үҙгәрмәгән.Әлбиттә, беҙ күктә йөҙмәйбеҙ, ерҙә йәшәйбеҙ. “Йәмәғәтселек контроле” төшөнсәһенең Рәсәйҙә әлегә хыял ғына булыуын, халыҡтың кимәле үҫкәс кенә тормошҡа ашасағын (бәлки) аңлайбыҙ, ләкин был хәл матбуғаттың ролен барыбер үҙгәртмәй.Тағы ла шуныһы: журналист яҙған икән, уның фекере мотлаҡ дөрөҫ тигәнде аңлатмай. Бында инде тәғәйен мәҡәләлә ел-ямғыр тейгән кешеләргә лә, башҡаларға ла сығыш яһау мөмкинлеге киң. “Башҡортостан” гәзитенең, мәҫәлән, үҙ яҙмаларына ҡарата килгән тәнҡиткә урын бирмәгән сағын хәтерләмәйем дә. Бәхәстә хәҡиҡәт тыуа, тиҙәр.“Яҡын киләсәктә телевидение бөтә тормошобоҙҙо тамырынан үҙгәртәсәк! Бер ниндәй театр ҙа, гәзит тә, китап та, хатта кино ла булмаясаҡ. Кеше фәҡәт телевизор ғына ҡараясаҡ!” Был һүҙҙәрҙе хәтерләйһегеҙме? Уны “Мәскәү күҙ йәштәренә ышанмай” фильмы геройы телеоператор Рудольф Рачков әйтә. Был киноны төшөргәндән һуң 40 йылға яҡын ваҡыт уҙҙы, әммә, бәхеткә күрә, театр ҙа, китап та, кино ла һаман бар. Хатта гәзит тә... Шуғамы икән, “гәзит-журналдар бөтә, Интернет ҡына ҡаласаҡ” тиһәләр, ошо кино иҫкә төшә.Баҫма матбуғатҡа ихтыяж кәмеү сәбәбе итеп, ысынлап та, иң тәүҙә Интернеттың киң таралыуын күрһәтәләр. Бер яҡтан ҡарағанда, шулайҙыр ҙа. Ҡырҡ ете йыл элек кенә нигеҙ һалынған был “үрмәксе ауы”нда ҡайҙан һәм ниндәй генә мәғлүмәт юҡ. Донъяла Интернет сайттарының һаны, яңыраҡ яҙыуҙарынса, ике йөҙ миллионға яҡынлашты. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының мәғлүмәт-бәйләнеш технологиялары буйынса төп ойошмаһы булып торған Халыҡ-ара электр элемтәһе союзы (www.itu.int) хәбәр итеүенсә, бөгөн Ер шарындағы 7,3 миллиард кешенең 3,5 миллиарды Интернеттан файҙалана. Рәсәйҙәге 143 миллион кешенең 84 миллионы Интернет менән дуҫ. “Яндекс” эҙләнеү сайты ай һайын рәсәйҙәрҙең биш миллиардтан ашыу һорауына яуап бирә икән. Тәбиғи, бөтә был мәғлүмәт Интернеттың үҙенән – “Интернет Рәсәйҙә һәм донъяла” сайтынан – алынды. Шундай көләмәс тә бар бит: “Һеҙ Интернет ҡулланаһығыҙмы?” тигән һорауға яуап биреүселәрҙең 100(!) проценты ла “эйе” тигән. Баҡһаң, был социаль һорау алыу Интернет аша үткәрелгән, имеш.Өҫтәүенә киң мәғлүмәт сараһының хәбәр итеү тиҙлеге иҫ киткес. Быйыл яҙ Бөтә Русь Патриархы Алексийҙың Башҡортостандағы Бөрө ҡалаһына, артабан Өфөгә сәфәр ҡылыуын барығыҙ ҙа иҫләйҙер. Уның яңыртып ҡоролған ҙур ҡорамдарҙа нисек ғибәҙәт ҡылыуын, вәғәз һөйләүен яҙыр һәм күрһәтер өсөн хәбәрселәр ҙә саҡырылды. Электрон мәғлүмәт сараларында эшләгән журналистар был ваҡиғаны сәғәте-минутында уҡ Интернеттағы сайттарында урынлаштырҙы. Әле Патриарх ҡорамдан сыҡмаҫ борон уҡ! Етмәһә, улар был эштә башҡаларҙан алдараҡ өлгөрөп ҡалырға тырыша. Ләкин Патриарх беҙгә шәмбе көнө килде, ә “Башҡортостан”, “Кызыл таң”, “Республика Башкортостан” һәм башҡа урындағы баҫмалар был көндәрҙә нәшер ителмәй ине. Йәкшәмбе һәм дүшәмбе көндәре лә уҡыусыларыбыҙ был ваҡиға тураһындағы хәбәрҙәрҙе күрә алманы. Фәҡәт шишәмбе иртән генә, ошо ваҡиғанан һуң тәүге һаны сыҡҡан гәзиттәр типографиянан ҡала һәм райондарға таралды. Ләкин беҙҙең ташбаҡа аҙымдары менән эшләгән почта уны ҡасан тейешле йорттарға алып барып еткерә әле... Ул мәлдә телевидение һәм Интернет бөтөнләй башҡа яңылыҡтар тураһында һөйләйәсәк...Әммә бөтә нәмәне тиҙ һәм уңайлылыҡ күрһәткестәре менән генә үлсәп булмайҙыр. Кемгә нисектер, ә баҫма матбуғатты мин – реаль, Интернетты виртуаль донъя тип ҡабул итәм. Яңыраҡ “Бәйләнештә” социаль селтәрендә бер егеттең дуҫтарын Яңы йылды ошо үҙенең “битендә” йыйылып ҡаршыларға саҡырыуын күреп ҡалдым. Күктә гиҙә торғас, уны ер итеп хис итә башлаған, ахыры. Һауалағы торнанан ҡулдағы сәпсек яҡшыраҡ, ти халыҡ. Һеҙ тотҡан гәзит – һәр һүҙе үлсәп әйтелгән фекер. Унда буш һүҙгә урын юҡ, етмәһә, майҙаны ла сикле, әле етди кимәлдә яҙылған мәҡәләләрҙе лә һайлап ҡына баҫалар. Аҡыллы һүҙ күп булмай. Гәзит уҙған ваҡиғалар буйынса уйланыу нигеҙендә тыуған материалдар, аналитик яҙмалар менән дә сығыш яһау мөмкинлегенә эйә. Ә Интернетта, ғәҙәттә, бер ваҡиға тураһындағы мәғлүмәтте ике тапҡыр уҡымайҙар, экрандағы ҙур текстарҙан күҙ арый, тиҙ ялҡаһың.Интернеттың бер ҙур ғына насар яғы бар: был мәғлүмәт сараһында журналистар “үҙ-үҙеңә цензура” тип атаған төшөнсә юҡ. Рәсми һәм баҫма матбуғаттың сайттарынан башҡа. Һөҙөмтәлә туҙға яҙмаған хәбәрҙәр ҙә быуа быуырлыҡ була. Ҡайһыһы ысын, ҡайһыһы “пиар-акция” ғына – һис белерлек түгел. Экстремистик рәүештәге материалдарҙы әйтеп тә тораһы түгел.Күпселек осраҡта уларҙың авторын табыу ҙа үтә ҡатмарлы, сөнки Интернеттағы ҡайһы бер сайттарға мәғлүмәтте йыш ҡына сит илдәрҙән ҡуялар. Шуға күрә белгестәр, мәҫәлән, медицина буйынса алынған кәңәштәрҙе үҙ организмыңда һынап ҡарауға бик һаҡ ҡарарға ҡуша. Балаларҙы глобаль селтәрҙең насар эҙемтәле мәғлүмәтенән һаҡлау – ҡырҡыулаша барған айырым ҙур мәсьәлә. Ҡулында смартфон булған баланы бер нисек тә контроллек итә алмайһың. Баҫма матбуғатта иһә ундай проблемалар юҡ.Дөрөҫ, гәзит һәм журналдар технологик йәһәттән Интернет менән сағыштырғанда артта ҡала. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының былтыр көҙ булып үткән IV съезында ла ошо мәсьәлә күтәрелгәйне.– Боронғо замандарҙа мәғлүмәтте ташҡа баҫып таратҡандар, хәҙер – ҡағыҙға. Ә ни өсөн хәҙер ҡағыҙҙы тулыһынса электрон сараға, йәғни Интернет сайттарына алмаштырмаҫҡа? – тине, Ҡоролтайҙың мәғлүмәт секцияһында сығыш яһап, Башҡортостандың статистика идаралығы етәксеһе урынбаҫары, башҡортса “Википедия”ға нигеҙ һалғандарҙың береһе Рөстәм Ғатауллин.Ысынлап та, был гәзит редакцияларына ҙур уңайлыҡ бирер ине: ҡағыҙ һатып алырға, типография сығымдарын түләргә кәрәкмәй, баҫма менән уҡыусылар араһындағы бәйләнеште тотҡарлап интектергән почтаны оноторға мөмкин... Ләкин төп ғиллә редакцияла эшләүселәрҙә түгел, ә гәзит-журнал уҡыусыларҙа. Баҫма матбуғатты ғына, уның йөҙөн күреп өйрәнгән оло йәштәге кешеләребеҙ, гәзиттең Интернетта таҫма рәүешендәге текст итеп кенә бирелеүен үҙ итерме? Юҡҡа ғынамы ни гәзиттәр хатта сайттарында ла PDF форматында күренергә тырыша... Ҡулдағы сәпсекте осороп ебәреп, һауалағы торнаның хәрәкәтен күҙәтеп тороу ғына элекке гәзит уҡыусыларға кинәнес бирерме?Интернеттағы социаль селтәрҙә юғалған йәштәребеҙ иһә милли матбуғат сайттарына теләктәшлек күрһәтеү хаҡында уйлап та бирмәҫ, моғайын. Ә бит тап милли матбуғат өсөн был айырыуса шикле. “Башҡортостан” гәзитендә, мәҫәлән, күпме яҙыусылар, ғалимдар, сәнғәт әһелдәре һәм башҡа аҫыл вәкилдәребеҙҙең аҡыллы фекере тупланған... Интернетта ла дауам итерме ул? Беҙҙең талант эйәләре осһоҙ-ҡырыйһыҙ виртуаль донъя киңлегендә юғалып ҡалмаҫмы? Әллә һәр береһен “Яндекс”та эҙләп ултырырбыҙмы? Хәйер, Интернет “геймер”ҙарының улар менән ҡыҙыҡһыныуы икеле. Ә өйгә килгән гәзитте күрмәй, ҡулыңа тотмай булдыра алмайһың, уның һәр һанында – милли мәҙәниәтебеҙҙең бер ваҡиғаһы, зыялыларҙың сираттағы әйтер һүҙе. Ә Интернетта милләтте берләштергән башҡортса дөйөм сайт ҡайҙа?Был урында философияны иҫкә төшөрмәй булмай. Билдәле психолог Абрахам Маслоу раҫлауынса, кеше примитив әйберҙәргә ихтыяжын ҡәнәғәтләндермәй тороп, юғары төшөнсәләргә ынтыла алмай. Ә Интернет ошо ихтыяжға баҫма матбуғатҡа ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ яуап бирә. Үҙ мәғлүмәтен кешегә еткереү өсөн уның технологик өҫтөнлөгө ҙур, шул арҡала ҡағыҙ мәғлүмәт саралары ҡыҫырыҡлана бара. Ләкин фәндә, әҙәбиәттә, эшҡыуарлыҡта уңышҡа өлгәшкән, бер юлы милли матбуғатты ла алдырып, күҙәтеп барған мәҙәниәтле башҡорттар бар. Улар аҙ, әммә “Башҡортостан” гәзите, башҡа милли матбуғатыбыҙ киләсәктә лә йәшәһен өсөн етерлек әле...


description: Оло ғалим, филология фәндәре докторы, профессор, яҙыусы Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаевтың тыуыуына 105 йыл тулыуҙы республика йәмәғәтселеге киң билдәләне. Уның тыуған яғында – Ғафури районында –

title: Исеме - мәңге хәтерҙә

maintext: Тантана ғалим тыуып үҫкән Ҡаранйылға ауылында башланды. Мәғлүм булыуынса, әҙип 1911 йылда ошонда донъяға килә. Ж. Ғ. Кейекбаев исемендәге музей тәүҙә уның исемен йөрөткән Сәйетбаба урта мәктәбендә 1974 йылда “Мәктәп музейы” тигән исем аҫтында асыла. Әлбиттә, әҙиптең иҫтәлеген мәңгеләштереүгә, музейҙы асыуға уның уҡыусыһы, Рәсәй мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы, “Почет Билдәһе” ордены кавалеры Ғиндулла Шәйәхмәтов ҙур тырышлыҡ һалған. 1991 йылда тыуған ауылында оло шәхестең йорт-музейы барлыҡҡа килде. Шуныһы ҡыуаныслы: ошо көндәрҙә унда ғалимдың бюсы ҡуйылды.…Бына күптән көткән тулҡынландырғыс минуттар һуҡты. Тәүҙә ҡыҙыл таҫманы киҫәсәк уҡыусыларҙан был мәртәбәле хоҡуҡҡа лайыҡ булыу-булмауы хаҡында район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров ҡыҫҡаса “имтихан” алды:– Яҡшы уҡыйһығыҙмы?– Эйе!– Афарин! Ана шулай гел тырыш булығыҙ. Ауылдашығыҙҙың иҫтәлегенә тоғро ҡалығыҙ.Унан ҡунаҡтар шөһрәтле ғалимыбыҙҙың музейына инде. Директоры, филология фәндәре докторы Римма Ишмырҙина бөгөн уны күргәҙмә материалдар менән байытыу өлкәһендә көсөн ҡыҙғанмай эшләй.Әйткәндәй, райондың иң төпкөлөндә урынлашһа ла, йылдың ниндәй миҙгеле булыуға ҡарамаҫтан, мәҙәниәт усағына ҡунаҡтар ағымы өҙөлмәй. Хатта сит илдәрҙән дә ғалимдың ижады менән ҡыҙыҡһынып күп киләләр бында. Музей арҙаҡлы шәхестәребеҙ хаҡында йәш быуында ғорурлыҡ, һоҡланыу тойғолары уята. Бында ҡалдырылған яҙыуҙар ҙа шуны раҫлай.28.08.2003 йыл”.Филология фәндәре докторы, профессор, шағир Ғилемдар Рамаҙанов: “Киң күңелле, кешеләргә иғтибарлы һәм ярҙамсыл кеше Жәлил Кейекбаевтың шәкерттәре, дуҫтары һәм таныштары күп ине. Уны совет тюркологияһы, төрки телле халыҡтар филологияһы һәм илебеҙ халыҡтарының әҙәбиәте менән таныш булған күптәр белә, хөрмәт итә һәм ярата ине. Төрки һәм Урал-Алтай телдәрен генә түгел, рус, немец һәм венгр телдәренең дә ҙур белгесе профессор Кейекбаевты Мәскәү, Ленинград, Баҡы, Ҡазан, Алматы, Ташкент кеүек ҙур фән үҙәктәрендә лә яҡшы белеүселәр аҙ булманы” тигән яҙыу ҡалдырған.Музей – тарих көҙгөһө. Дүрт бүлектән торған мәҙәниәт усағында ҡунаҡтар ғалимдың бала һәм үҫмер сағына, йәшлек йылдарына, ата-әсәләренә һәм туғандарына бағышланған экспозиция, студент һәм ғилми-әҙәби, йәмәғәт эшмәкәрлеге, наградалары, йәнә бихисап документтары менән танышты.Унан Сәйетбаба ауылы мәҙәниәт йортонда “Исемдәре – мәңге хәтерҙә” тигән ғилми-ғәмәли конференция башланды. Сараны Рәмил Бохаров асып:– Филология фәндәре докторы, профессор, күренекле тел белгесе, полиглот-төркиәтсе, яҙыусы, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре Жәлил Ғиниәт улының тормошо ла, яҙмышы ла тыуған ере менән бәйләнгән. Ул һәр ваҡыт яҡташтары араһында булды, тел байлығын һәм халыҡтың йәнле һөйләү үҙенсәлектәрен бөртөкләп йыйып, юғары фән кимәленә күтәрҙе. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уға оҙаҡ йәшәргә яҙманы, әммә яҡташыбыҙ – беҙҙең күңел түрендә. Уның исемен мәңгеләштереү, ижади мираҫын өйрәнеү һәм пропагандалау өҫтөндә эшләгән хеҙмәттәштәренә, уҡыусыларына, туғандарына ҙур рәхмәтемде еткерәм. Әле был йүнәлештә башҡараһы эш күп, – тине.Районда бөйөк әҙип исемендәге премия булдырылған. Ул ғалимдың иҫтәлеген мәңгеләштереүгә өлөш индергән, уның эшмәкәрлеген, ижадын дауам иткән шәхестәргә бирелә. Быйылғы премияны Рәмил Зәкәриә улы шағир, драматург Салауат Әбүзәргә һәм оҙаҡ йылдар “Йондоҙ” колхозына етәкселек иткән “Почет Билдәһе” ордены кавалеры Аҙнабай Йәноҙаҡовҡа тапшырҙы. Сәйетбаба ауылы ветерандары советы рәйесе Зәкир Ишмырҙин премияның лайыҡлы бирелеүенә шатлығын белдерҙе.– Салауат Әбүзәрҙең ижадын күптән күҙәтеп киләм. Фекер тослоғо менән алдыра ул, – тине. Район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Эльвира Насирова ла ошо хаҡта фекерен еткерҙе.– Район артистары Салауат Әбүзәрҙең ике пьесаһын сәхнәләштерҙе. Уның әҫәрҙәренең көн ҡаҙағында, тормошсан булыуы, һутлы тел менән яҙылыуы күңелгә яҡын. Тап шуға ла яҡташыбыҙҙың спектаклдәренә халыҡ эркелеп йөрөй, – тине.Жәлил Кейекбаевтың ғилми һәм әҙәби мираҫы барлыҡ быуын халҡы өсөн яҡын. Балалар уның “Урман әкиәттәре”н уҡып үҙҙәренең донъяға ҡарашын байытһа, өлкәнерәк быуын “Туғандар һәм таныштар” романы аша халыҡтың үткән тормошо, эшмәкәрлеге менән таныша, әҙиптең бай һәм йор теленә һоҡлана.Шуныһы ҡыуаныслы – Ғафуриҙа йәштәрҙе төбәктә тыуып үҫкән шәхестәр өлгөһөндә тәрбиәләү йүнәлешендә маҡсатлы эш алып барыла. Уҡыусылар әҙиптәрҙең әҫәрҙәрен өйрәнә, ғилми эштәр яҙа, конференциялар үткәрелә. Сарала уҡыусылар үҙҙәренең ижады менән таныштырҙы, уларҙың иң лайыҡлыларына дипломдар, маҡтау грамоталары тапшырылды.Оло ғалимдың хеҙмәте лә, исеме лә халыҡтың күңел түрендә һаҡлана.


description: Көн дә хаҡтар артҡан заманда йәшәйбеҙ. Бөгөн күпмелер торған орлоҡтоң иртәгә әллә нисә һумға етеүе ихтимал. Көн дә хаҡтар артҡан заманда йәшәйбеҙ. Бөгөн күпмелер торған орлоҡтоң иртәгә әллә

title: Орлоҡто ҡыш хәстәрлә

maintext:
Көн дә хаҡтар артҡан заманда йәшәйбеҙ. Бөгөн күпмелер торған орлоҡтоң иртәгә әллә нисә һумға етеүе ихтимал.
Ғәмәлдә алдан хәстәрләүгә етмәй. Көнө килеп еткәс, теләгән сортыңды таба алмауың да бар. Тәжрибәле баҡсасылар, әлбиттә, орлоҡто үҙҙәренең йәшелсәләренән үҫтереп ала. Әммә был эш мәшәҡәтле генә. Икенсе йылына ғына өлгөрә торған орлоҡтар ҙа бар.
Төргәктәре ни тиклем матур, ялтырап торһа, хаҡы ла ҡиммәтерәк була. Шуға ундай ҡаптарға ҡыҙығырға ярамай. Ситтән килтерелгән орлоҡтар беҙҙең һауа шарттарына яраҡлашҡанмы-юҡмы — белеп булмай. Районлаштырылғандарына өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Тәжрибә яһайым тип йәшелсәһеҙ ҡалыуың да бар.
Орлоҡ баҙарында үҙҙәрен танытҡан фирмалар ҡаптарға культураның сортын ғына түгел, күләмен (грамдарҙа), партия номерын, ГОСТ билдәһен, ҡапҡа төрөүсенең номерын, предприятиеның исемен, адресын, телефонын күрһәтергә, бынан тыш, сорттың төрөн, үҫтереү ҡағиҙәләрен һәм, иң мөһиме, ҡулланыу ваҡытын яҙырға тейеш. Бигерәк тә һуңғыһына иғтибар итегеҙ. Ҡулланыу срогы типографик ысул менән баҫылһа, шикләнергә урын бар. Ул штамп ярҙамында һуғылырға тейеш.
Тағы шуныһына иғтибар итегеҙ: бер генә ҡат ҡағыҙға төрөлгән орлоҡтар икенсе йыл аҙағына тиклем яраҡлы була. Ә инде фольга, пленка кеүек һауа үткәрмәй торған материалдарға һалынып, аҙағынан ҡағыҙ ҡаптарға төрөлһә, бындай орлоҡтарҙың яраҡлылығы тағы ла бер йылға оҙоная. Сит илдәрҙән килтерелгәндәрендә нисек ҡулланыу тураһында тәржемәләр бирелергә тейеш.
Орлоҡтарҙы алдан алыуҙың йәнә бер файҙалы яғы бар. Уларҙы тикшереп ҡарарға була. Йылы һыуға һалып болғатып 5-7 минут тотҡандан һуң өҫкә ҡалҡып сыҡһалар, тимәк, улары йә боҙолған, йә һаҡлау ваҡыты үткән тигән һүҙ.
Орлоҡтарҙы тикшереүҙең тағы бер ысулы бар. Сынаяҡ аҫтына еүеш салфетка һалып, ун орлоҡто тәжрибәгә ҡалдырырға. Өҫтөнә йәнә бер салфетка ҡаплап, кәрәгенсә дымлап торорға. Әгәр ун орлоҡтоң алтыһы шытып сыҡһа, тимәк, уларҙың 60 проценты яраҡлы. Күберәге шытһа, тағы ла яҡшыраҡ.
Ошондай һынауҙарҙы уңышлы үтмәһә, орлоҡтарҙы тағы алырға ваҡытығыҙ ҡала. Ә мәле етеп, ергә сәскәндән һуң яртыһы ла үҫеп сыҡмаһа, кәйефегеҙ ҡырылыр, моғайын. Шуға ла орлоҡтарҙы алдан хәстәрләү хәйерле.


description: Екатеринбург ҡалаһында Башҡорт мәҙәниәте фестивале булды. Ун дүртенсе тапҡыр уҙғарылған сара быйыл шәжәрәгә арналды. Ойоштороусылар билдәләүенсә, ғаилә тарихын өйрәнеү тотош башҡорт халҡы та

title: Шәжәрәңде беләһеңме?


description: Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоҡ көнөнә арналған концертта башҡорт йыры яңғыраны. Уны Башҡортостандың атҡаҙанған артисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты, “Астана-опера” театрының төп солисы Әлфиә

title: “Таштуғайҡай, һинең кәкүгең юҡ, Үҙ Уралҡайыма ҡайтайым”


description: Бәхетлеләр ваҡ-төйәккә иғтибар итмәүсән, тиҙәр. Бының үҙенә күрә ғилләһе лә бар. Бәләкәйҙән һәр кем ниндәй ҙә маҡсат менән йәшәй, уны тормошҡа ашырыу өсөн ижтиһад итә. Шуның шикелле, “Башҡор

title: Рәшит КӘЛИМУЛЛИНды 60 йәшлек юбилейы айҡанлы ҡайнар йөрәктән ҡотлайбыҙ


description: Эвита Гайнеттың “Әрней икән, тимәк, тереһең” исемле шиғри кисәһенә осраҡлы ғына билет алғайным. Бәлки, осраҡлы ла түгелдер... Сөнки, иртәме- һуңмы, белергә тейешлене белеп йыуанаһың, күрергә

title: ЙӨРӘКТӘРҘӘН ЙӨРӘКТӘРГӘ ЕТЕП...

maintext: Сәнғәт менән әҙәбиәт – матурлыҡты һынландырыусы бөйөк ғаләм күҙҙәре, донъяның ҡарашы, тип әйтергә буламы икән? Ә бөтә ғаләмде, донъяны ҡабул итеүсе һәм үҙенә һыйҙырыусы донъя ул... йөрәктер... Эвита Гайнеттың ижады менән танышырға теләгән, әҙәбиәт һөйөүселәрҙе йыйған ябай ғына аудиторияла аралашыу ошолар хаҡында уйландырҙы...“Башҡортостан” лайфстайл үҙәгенең шәмдәл уттары балҡыған ыҡсым ғына бер залында әкрен генә ағылған йәнле ҡурай моңо оҙатыуында Эвитаның бөгөнгө менән бергә үткәндәр һәм тыуған ер, үтә лә тәрән тойған үҙенсәлекле нескә образдар яҡтыртылған “Тыуған илем” (“О Родине”) шиғыры яңғырай... Бер аҙға уның ошо шиғыр юлдарын һеҙгә нисек еткерергә икән тип туҡталдым. Туҡталдым да уйға ҡалдым... Әммә кешенең уй-хистәрен ул кисергәнсә, ул ижад иткән бар булмышында, бөтә сафлығында еткереүе ауырыраҡ икән шул. Бәлки, кәрәкмәйҙер ҙә... Сөнки һүҙ менән әйтеү бер, ә тап шағирә тауышы аша уның йөрәк һүҙен ишетеү икенсе икән... Тыңларға, тойорға һәм йәшәргә кәрәктер был мөхиттә...Эвита Белорет районынан. Күптәребеҙгә “Башҡортостан” телерадиокомпанияһы үткәргән “Әйтер һүҙем бар” проектында еңеүсе булараҡ билдәле. Петербургта уҡып йөрөгән сағында ныҡлап шиғырҙар яҙа башлай. Өфөгә ҡайтҡанда шиғриәттең тормошом икәнлеген аңланым, ти йәш шағирә. Эвита рус телендә ижад итә. Шулай ҙа сәнғәттең айырым теле юҡ, тиҙәр. Аңлашыу теле был осраҡта йөрәк һүҙелер, моғайын...Эвитаның шиғырҙарында тәрән тойғолар ҙа, ҡыҙ бала күңеленә хас нескә хистәр ҙә, донъяны үҙенсә күргән, үҙ йөрәге аша кисергән оло яҙмышлы кеше ҡараштары ла сағыла. Ябайлыҡ, тәрән фекерҙәре аша донъяға ҡарата булған һөйөү һәм ихласлыҡ бөркөлгән Эвитаға ҡарап, тап тыуған еренә ерегеп үҫкән баланы, ғорурланырлыҡ халҡыбыҙ ҡыҙын, кеше булараҡ та, йәш шағирә булараҡ та, йәштәргә үрнәк булырлыҡ һоҡланғыс йәштәшебеҙҙе күрәм.Диңгеҙҙең яман торошо юҡ... Ҡолаҡта Эвитаның шиғыр һүҙҙәре яңғырай... Оло ҡеүәткә эйә диңгеҙ, төрлө миҙгелдәрҙән торған ҡөҙрәтле тәбиғәт кеүек тормош даръяһында ҡолас ташлап ирекле йөҙөргә һәләтле кешеләрҙең дә ошо тәбиғәт менән бер булмышлы, яҡты тәбиғи асыллы булыуы тураһында һөйләй был һүҙҙәр... Ҡолаҡтарға ҡағылып тормайынса, йөрәккә ҡағыла. Эйе, тап йөрәк менән тыңлана Эвитаның күп шиғырҙары. Сикһеҙ уйҙар киңлеген дә, ғүмер сиклелеген дә аңлатып, төпһөҙ йөрәк тәрәнлеген сағылдырған төн ҡараңғылығында һәм йөрәк йылылығын, йөрәк терелеген, өмөт-көс билдәһе булған шәм яҡтылығында аудиторияны ике яҡлы әңгәмәгә, тормош һөйләшеүенә саҡыра. Залда ултырғандарҙың барыһы бирелеп, һоҡланып, уйланып, янып, ғазапланып та, ғорурланып та, шатланып та, йылмайып та Эвитаның сығышын тыңлай.Әкрен генә ағылған йәнле ҡурай моңо матурлыҡ теле менән һөйләгән ошо йәш йөрәктең халыҡсан асылын табырға ярҙам итә. Эвитаның шиғри моңо ла, гитара моңона ҡушылып, сикһеҙ киңлектәргә әйҙәй. Ошо мәлдә ағылған йыр ауазы, йөрәк һүҙе менән ауаздаш булып, сәхнә күренешен бар бөтөнлөгөндә күрергә ярҙам итә... Ошондай ябай йөрәк моңо булып яңғыраған шиғырҙар күңелгә рухи аҙыҡ биреп, тәнең-йәнең менән иркен һулыш алырға, тап Эвитаның уйсан күҙҙәре менән, һүҙҙәре менән, уның йөрәге аша, әммә үҙең булып тирә-яҡҡа ҡарарға, ваҡыттың бер мәлен үҙеңсә, ләкин бөтөнләй икенсе төрлө йәшәргә мөмкинлек бирә...Ошондай уй-хистәр ағымында тирбәлдергән йөрәк сыңдарынан һуң, аудитория менән асыҡ диалог, ихлас аралашыу ҙа ойошторҙо Эвита. Арҡа терәр яҡын кешеләре, дуҫтары уның ижады тураһында йылы фекерҙәр еткерҙе, атай кеше лә ошондай илаһиәттең ҡыҙ балаға әсә йылыһы менән күсеүен иғтибарға алды. Кисәгә килгән йәштәр ҙә, өлкән быуын да Эвитаға асыҡ күңел менән үҙ һорауҙарын бирҙе, тыуған хистәре, уй-фекерҙәре менән уртаҡлашты, ҡотлау һүҙҙәрен еткерҙе.Сараны ойоштороуҙа ҙур ярҙам күрһәткән Гүзәлиә Тулыбаева: “Эвитаның ижадын ихтирам итәм, нисектер күңелгә яҡын. Уларҙа тормош аҡылы сағыла. Шуға ла уның ижады үҫешергә һәм кешеләргә ошо яҡтылыҡты таратырға, йөрәктәрҙе асырға, ышаныс бирергә хаҡлы. Шуға ла кисәне үткәреүҙә ихлас күңелдән Эвитаға ярҙам итергә булдым. Ысынлап та, заманса яңы форматтағы саралар Өфөлә лә үткәрелә башланы. Шулай ҙа ойоштороусы булараҡ шуны әйтә алам: уй-маҡсатыбыҙ күңел асыу ғына түгел, ә йөрәктән йөрәктәргә етеп, күңел яҡтылығын өләшеү, ошоноң менән, бәлки, һәр кемдең тормош матурлығын күрһәтеү, ғүмерҙең һәр мәле бушҡа ғына бирелмәүен еткереү. Кисәгә килгән берәү Эвитаның ҡатмары юл һайлауын – ижады аша йөрәктәрҙе асыуы тураһында әйткәйне. Эйе, ул хаҡлы. Бындай юлды бары тик йөрәктәрендә оло ышаныс йөрөткән ҡыйыуҙар ғына һайлай алалыр”, – тине.Шиғриәткә битараф булмаған йәш шағирә Зарина Бағышаева ла: “Эвита Гайнеттың ижады менән тәүге тапҡыр теүәл бер йыл элек уның, һүҙ оҫталары бәйгеһендә ҡатнашып, “Һүҙ магистры” титулын яулағанында танышҡайным. Уның ижады бик үҙенсәлекле, матур ҙа. Бигерәк тә әсәй тураһындағы шиғырҙары күңелемә яҡын: уҡыһам да, уның үҙе һөйләгәнен тыңлаһам да, күҙҙәргә йәш эркелә. Күңелдең иң нескә ҡылдарын сиртә Эвитаның тәрән тойғоло шиғырҙары”, – тигән фекерҙә.Рәхмәт, Эвита, был кисәлә беҙ һинең ижадың менән генә танышманыҡ, бар ихласлығыңда, ябай булмышыңда, тәрән уйҙарыңда ябай кеше, оло йәш шағирә булыуың менән бергә үҙебеҙҙең барлығыбыҙҙы, һинең шиғри йөрәк һүҙҙәрең аша үҙ йөрәгебеҙҙе аңларға тырыштыҡ, тормош хаҡында һәм йәшәйеш хаҡына типкән йөрәгең аша үҙ йөрәктәребеҙҙең тибешен ишеттек.


description: Башҡортҡа ете быуынын белеү фарыз. Шул уҡ ваҡытта ата-бабаһының кендек ҡаны ҡайҙа тамғаны ла, ҡайһы тарафта ерләнгәне лә мөһим. Бәхеткә күрә, һуңғы йылдарҙа шәжәрәләребеҙгә иғтибар артты. Ол

title: Киләсәккә юл үткәндәр аша һалына

maintext: Совет осороноң халыҡ өсөн маҡтап бөткөһөҙ эштәре лә байтаҡ, үкенес белдерерлек ваҡиғаларҙан да азат түгел был дәүер. Мәҫәлән, бөтә тирә-яҡты һөрөнтөгә әйләндереү маҡсатында, тотош ауылдарҙың үткәндәренә һәйкәл булған нисәмә зыярат юҡҡа сыҡҡан. Ошондай күренеш Көҙән ауылын да урап үтмәгән.1780 йылда ауылда яңы ҡәберлек барлыҡҡа килә, ә иҫке һәм тәүге зыярат үҙ бурысын үтәүҙән туҡтай. Тик ауыл халҡы унан баш тарта тигәнде аңлатмай был: уға ихтирам күрһәтеп, ҡәберлекте тәртиптә тоталар. Был хәл Совет осорона тиклем дауам итә. Заман башҡа – заң башҡа, ти халыҡ – баш-ҡул һөйәктәрен ер өҫтөнә ҡалҡыта-ҡалҡыта ҡеүәтле тракторҙар сиҙәм аҡтара башлай. Хәйер, оло быуын кешеләре был мәлдә лә ҡәберлектәрҙе нисек тә һаҡларға һәм яҡларға тырыша. Әлбиттә, “ҙур тәгәрмәскә” ҡаршы барыу мөмкин түгел. Әммә һабан теймәгән урындарҙа көтөү көткәндә малайҙарға ҡалҡыулыҡтарҙы тапатмаҫҡа ҡуша, бала-сағаны еләк йыйыуҙан тыя.…Инде әлеге зыярат та, шул ҡәберлекте пыран-заран килтергән Совет осоро ла тарихта ғына ҡалған. Ҡасандыр ат көткән, еләк йыйған малай-шалай, ҡыҙ-ҡырҡын быуыны хәҙер үҙе кәңәштәр биреп ултырыр йәштә. Тик тыйып-өйрәтеп кенә тәрбиә эше алып барып буламы һуң хәҙер йүнләп гәзит уҡымаған, хикәйәттәрҙе бөтөнләй тыңларға яратмаған заманда?! Ошо йәһәттән көҙәндәр ауылдашы Әхәт Хәкимовҡа мең рәхмәтле – уҙаман әлеге ҡәберлеккә һәйкәл мәғәнәһе биреп, иҫтәлек ташы ҡуйырға тәҡдим иткән. Уйланған – эшләнгән, был изге урында таш ҡалҡып та сыҡҡан инде.– Ошо ерҙә һәммәбеҙҙең дә ата-бабаһы ерләнгән, киләсәктә уларҙың ҡәберҙәрен инде киләсәк быуын тапамаһын өсөн был һәйкәлдең мәғәнәһе сикһеҙ баһаға эйә, – тип билдәләне Көҙән ауылы Советы хакимиәте башлығы Айрат Алтынбаев иҫтәлекле ташты асыу тантанаһында. Ысынлап та, һуңғы төйәгебеҙ ҡәҙерле булып тойолһон өсөн хаталарға тарымай, һәйкәл мәғәнәһен алырға тейештер. Таш шуныһы менән дә ҡиммәт: унда боронғо ауыл кешеләренең тамғалары (ҡултамғалары) урын алған.…Зыяраттарҙы күпме ваҡиғаларға шаһит булған, күпме сер һаҡлай тигәндән дә, был ҡәберлектең мәғәнәһе уйға һала. Тарих биттәрен тәрәнгә ҡуптармай ғына шуны иҫкә төшөрәйек әле: Көҙән – бөйөк дау батыры Әхмәтзәки Вәлидиҙең тыуған ауылы!Бынан тыш йәнә шуныһы иғтибарҙы йәлеп итә: ауыл халҡы ҡәберлекте зыярат тимәй, ә “иҫке үлектәр ҡабағы” тип йөрөтә. Ҡарттар араһында был йәһәттән төрлө фекер йәшәй. Бәлки, ислам дине таралғанға тиклем уйланған исемдер, ти ҡайһы берәүҙәр. Шул урында яу үткән, тип фаразлай икенселәр, урындағы диалект менән дә бәйләүселәр бар. Иң мөһиме – нисек кенә аталмаһын, ниндәй исем генә йөрөтмәһен – мәғәнәһе бер: кемдәрҙеңдер ата-бабаларының һуңғы төйәге ул!***


description: Баҡсала үҫкән ябай ғына картуф, сөгөлдөр, кишер, ташҡабаҡ, кәбеҫтә, ҡабаҡтан әллә нисә төрлө ризыҡ әҙерләргә була. Үҫтереп алған уңыштарығыҙҙы тәмләп, ҡәҙерен белеп ашарға яҙһын. Ошо маҡсатт

title: Тәмләп ашағыҙ!


description: Күптән түгел бер подъезда йәшәгән ҡатындың өсөнсөгә ауырлы икәнен күреп, телһеҙ ҡалдым. Тәүге балаһы быйыл саҡ мәктәпкә барҙы, икенсеһенә – дүрт йәш. Ә ире йылға яҡын инде эшһеҙ ята, көндәр

title: Һаҡлауымды үтенгәйне бит...

maintext: Борсолоп йөрөй торғас, түҙмәйенсә ҡатынға мөрәжәғәт иттем. Нимә уйлайым – барыһын да әйттем. Йәлләүемде белдерҙем, ирҙәрҙең йүнһеҙлегенә көйҙөм. Йәш ҡатын иһә тыныс ҡына тыңлап торҙо ла, һүҙем бөткәс: “Дөрөҫ уйламайһығыҙ, апай, – тип ҡуйҙы. – Ирҙең йүнһеҙлегенә һылтанһаң, бөтөнләй бала тапмай ҡартайырға мөмкин. Ул эшһеҙ тип, йәшәүҙең матурлығын күреүҙән туҡтарғамы ни? Мин – ҡатын-ҡыҙ. Хоҙай бәпәй табыу бәхетен биргән икән, уны кинәнеп ҡабул итәм”. Күҙҙәремә ҡапыл йәш төйөлдө......Бишенсе курсты тамамлағас, дуҫлашып йөрөгән егетем менән өйләнешергә ҡарар иттек. Әсәһе белгәндә һуң ине инде: никах ҡағыҙы алырға өлгөргәйнек. Ирем уҡыуын аспирантурала дауам итергә булғас, беҙгә институт ятағынан бәләкәй генә бүлмә бирҙеләр. Нисек ҡыуанғаныбыҙҙы белһәгеҙ! Ҙур ҡалала йәшәр урыныбыҙ бар, ирем тиҙҙән фән кандидаты булыр, үҙем иһә яҡында урынлашҡан мәктәптә эш таптым. Шулай дәртләнеп үҙаллы тормош башлағайныҡ, тағы ла ҙурыраҡ бәхет өҫтәлде: ауырға ҡалдым. Яңылыҡты ҡәйнәмә минең тыуған көнөмдә еткерергә булдыҡ. Шатлыҡ өҫтөнә шатлыҡ булыр.Тик ҡыуанысыбыҙ оҙаҡҡа барманы. Өмөтөбөҙ селпәрәмә килде. Хәбәрҙе ишетеү менән ҡәйнәм ҡапыл тоҡанып, урынынан һикереп торҙо:– Ул ниндәй башбаштаҡлыҡ?! Бер бөртөк баламдың елкәһенә менеп ултырмаҡсыһыңмы? Ул кандидатлыҡ яҡларға тейеш! Балаң менән һине туйындырам тип вагон бушатырға сыҡһынмы хәҙер? Мин улымды ҡара эш өсөн үҫтермәгәнмен!..Ярһыуҙан тыны быуылған ҡәйнәм сумкаһынан йомарлап аҡса алып ырғытты ла ишеккә ҡарай йүнәлде: “Иртәгә үк абортҡа бараһың! Ә һин ҡатыныңа спираль алып бир – тыуған көнөнә бүләк булыр...”Ғәйепле ҡиәфәттә иртәгәһен дауаханаға киттем. Ирем дә туҡтатырға уйламаны. Аҡсаны түләгәс, тейешле палата янына килеп, сиратҡа баҫтым. Ҡатын-ҡыҙҙарҙы бер-бер артлы саҡырып индерәләр ҙә, тиҙ арала эште бөтөрөп, арбала иҫһеҙ ятҡан килеш икенсе бүлмәгә сығарып ырғыталар. Конвейер кеүек. Әйтерһең, кешеләр түгел бында, ә малдар. Туҡтауһыҙ шаҡылдаған арба тәгәрмәстәренән, сират көткән ҡатындарҙың өмөтһөҙлөк ҡатыш ҡурҡыу сағылған ҡарашынан бөтөн тәнем дер ҡалтырай башланы. Өҫтәүенә йөрәк аҫтымдағы сабыйым үкһеп илай, йәнен ҡыймауымды үтенә кеүек... Ә арт яҡтан ҡәйнәмдең зәһәр тауышы яңғырап киткәндәй. Ике ут араһында ни эшләргә белмәй торғанда аңымды юғалтып ҡолағанмын. Нашатырь спиртының еҫенә ҡапыл иҫемә килеп, уны-быны уйлап өлгөргәнсе аҡ халатлылар йәһәтләп палатаға алып инеп китте. Их, шунда бер генә һорау биргән булһалар... “Сабыйыңды алдырырға теләмәйһеңме әллә?” – тиһәләр... Юҡ шул. Аҡсаһы түләнгәс, һөйләшеүҙе кәрәк тип тапмағандарҙыр.Йылдар үтте. Барлыҡ иғтибарымды эшкә йүнәлтеп, педагогик хеҙмәтемдә байтаҡ уңыш ҡаҙандым, хатта фатир ҙа бирҙеләр. Коллегаларым да, ата-әсәләр ҙә, етәкселек тә минең өсөн өҙөлөп тора. Тик... балам юҡ. Әсәлек бәхетенән ғүмерлеккә мәхрүм ҡалдым. “Ҡыу ағас! Ейән-ейәнсәр төҫө күрһәтмәнең. Улымды ла бәхетһеҙ иттең”, – тип ҡәйнәм мине ҡарғай-ҡарғай үлеп китте. Ә ирем һаман шул кандидатлыҡ эшен яҡлай алмай этләнә, дәүләтте, хеҙмәттәштәрен әрләй, бөгөнгө мәғарифты һүгә, миңә ҡаныға...Яңыраҡ Интернетта бер яҙмаға юлығып, илай-илай уҡыным: “...Тулғаҡ тотҡан саҡтағы һыҙланыуҙарға түҙә алмай, бала табыу йорто ишеген башҡаса мәңге асмаҫҡа ҡабат-ҡабат ант итәм. Түҙеп торғоһоҙ ауыртыу мәңге һуҙылыр кеүек... Юҡ, туҡтаны, бына донъяға тыуыуын белгертеп, бәпесем ауаз һалды. Йөрәгем алҡымыма килеп тығылды, күҙҙәремдән туҡтауһыҙ йәш аға. Күкрәгемдә мыш-мыш килеп ятҡан шундай йомшаҡ, йылыҡас бәләкәсемдең еҫенә туя алмайым. Ожмах еҫе, тиҙәр уны. Әлегеләй илаһи мәлде йәнә бүләк иткән Аллаһ Тәғәләмә мең рәхмәт! Ошо ләззәтте ҡабат-ҡабат татытһаңсы, Раббым...”Әсәлек бәхетен миңә лә биргәйне бит Хоҙайым. Ниңә уны һаҡламаным, ҡәҙерен белмәнем?..


description: Ҡаланың тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында ҡурсаҡтар күргәҙмәһе асылды. Унда уҡыу йорттары, балалар баҡсалары хеҙмәткәрҙәренең һәм башҡаларҙың эше ҡуйылған. Хатта Ырымбур өлкәһенең Гай

title: Ете ҡыҙҙан алып Барбиға тиклем...

maintext: Ҡурсаҡтарҙың ниндәйе генә юҡ: йөндән бәйләнгәне, төрлө ептәрҙән эшләнгәне, кейеҙҙән баҫылғаны, ҡағыҙҙан яһалғаны. Барыһы ла матур, нәзәкәтле, кескәйҙәрҙе генә түгел, хатта ололарҙы хайран итерлек! Күргәҙмәлә бала саҡтан барыбыҙға таныш “Йомро-йомро йомғағым” әкиәтендәге Гөлбикәне, айҙағы ҡыҙ Айһылыуҙы, “Ете ҡыҙ”ҙағы ете сибәрҙән алып Барбиға тиклем ҡурсаҡтарҙы осратырға мөмкин.Был уйынсыҡтар күптән инде тормошобоҙҙоң айырылғыһыҙ бер өлөшөнә әйләнгән. Донъяны танып-белеү, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеү ҙә тап ҡурсаҡтар ярҙамында балаға еткерелә. Элегерәк кешеләр уларҙы үҙ ҡулдары менән эшләгән һәм һаҡлап ҡына тотҡан, хатта быуындан быуынға тапшырыр булған. Был йәһәттән халыҡ йолаларын һаҡлап ҡалыу, фольклор өлгөләрен тергеҙеү, ҡул оҫталарының эшен пропагандалау һәм уларҙы халыҡҡа күрһәтеү өсөн ойошторолған күргәҙмә үҙ маҡсатына өлгәшер тигән өмөт тыуа.Музейҙың өлкән хеҙмәткәре Рәзилә Ишбулатова әйтеүенсә, бында кеше фантазияһының ни тиклем бай булыуы сағылдырылған. Ҡурсаҡ эшләүселәр араһында малайҙар ҙа бар. Мәҫәлән, Сибай гимназия-интернаты уҡыусыһы Иҙел Ишбулатовтың уйынсығы бик матур килеп сыҡҡан.Йәтеш кенә ҡурсаҡты яһау өсөн оҫталарға көндәр генә түгел, хатта айҙар ҙа киткәндер, бәлки. Һәр өлгөлә уларҙың бай фантазияһы урын алған, һәр кем үҙ хеҙмәтендә халыҡтың милли кейемен, йолаларын, шөғөлөн сағылдырырға тырышҡан. Ҡурсаҡтарҙың ҡайһылары – уйынсыҡ, икенселәре сувенир сифатында тәҡдим ителә.