description: Борон-борондан ағинәйҙәрҙең аҡһаҡалдар менән бер рәттән йәмғиәт тормошондағы әһәмиәте ҙур булған. Йәш быуынға милли асылыбыҙға ярашлы матур тәрбиә биреү, уларға ватансылыҡ тойғоларын һеңдере

title: Илдең ҡотон һаҡлай ағинәйҙәр

maintext: Күгәрсен районының “Мораҙым тарлауығы”нда уҙған республика “Ағинәйҙәр ҡоро” йыйынында был бигерәк тә асыҡ сағылды. Гүзәл заттың милли кейемдәренән, биҙәүестәренән тарлауыҡ сәскәле яланды хәтерләтте. Ихлас аралашыуҙар, күтәренке рух хаҡында әйтеп тораһы ла түгел.Республиканың 15 төбәгенән – Ишембай, Әбйәлил, Баймаҡ, Хәйбулла, Федоровка, Бөрйән, Стәрлебаш, Ейәнсура, Көйөргәҙе, Йылайыр, Учалы райондарынан, Салауат, Мәләүез, Күмертау, Сибай ҡалаларынан килгән 300-ләп кешене һәм уларҙы ҡаршы алған Күгәрсен ағинәйҙәрен бары бер уй – милләт ғәме, милләт хәстәре берләштерҙе.Беҙҙең ҡатын-ҡыҙҙың ҡулынан килмәгән эш бармы икән?! Аллы-гөллө ептәрҙән балаҫ та һуғалар, сигеү ҙә сигәләр, сағыу тауар киҫәктәренән ҡорама ла ҡоралар, милли кейемдәр, биҙәүестәр ҙә тегәләр, шәлдәр ҙә бәйләйҙәр, телде йоторлоҡ итеп аш-һыу ҙа бешерәләр... Ялан буйлап һуҙылған күргәҙмәләрҙе байҡағандар быға үҙҙәре лә шаһит булды. Район-ҡала вәкилдәренең барыһы ла ҡунаҡтарҙы асыҡ йөҙ, йыр-моң, дәртле бейеү менән ҡаршы алды, үҙҙәренең өгөт-нәсихәттәрен, теләктәрен, рәхмәттәрен еткерҙе.Район имам-мөхтәсибе Рәсүл хәҙрәт аят уҡығандан һуң, йыйын күҙгә-күҙ ҡарап фекер алышыу, эш тәжрибәһе менән уртаҡлашыу майҙанына әйләнде. Ағинәйҙәр бергәләп республика, милләт, халыҡ алдында торған бурыстарҙы барланы, йәмғиәтте борсоған һорауҙарға яуап эҙләне, киләсәккә пландар билдәләне. Ил Президенты Владимир Путиндың “Йәмәғәтселек институттарын тергеҙергә, йәмғиәтте тәрбиәләүҙә уларға таянырға кәрәк” тигән һүҙҙәренә яуап итеп барлыҡҡа килгән Ағинәйҙәр ойошмаһы төрлө төбәктәрҙә бер үк ваҡытта асылманы, ҡайҙалыр әүҙемерәктәр алданыраҡ тупланһа, ҡайҙалыр ул яңы барлыҡҡа килә әле. Шуға ла эш тәжрибәһе менән уртаҡлашыу бик тә урынлы булды.Ағинәйҙәр эшмәкәрлегенә байҡау яһағанда, кемдер “өйрәнергә лә өйрәнергә икән әле беҙгә” тип ҡуйҙы.Төрлө юҫыҡта эш алып барған ойошмаларҙан өйрәнергә ысынлап та урын күп. Хәйбуллалар шәл һуғыу (бәйләү түгел. – Авт.), септә, ситән үреү, саман кирбес яһау кеүек онотолған кәсептәрҙе тергеҙә. Баймаҡтар тәрбиә эшен мәктәп менән бергә алып бара, йәш парҙарҙы, тулы булмаған ғаиләләрҙе күҙ уңынан ысҡындырмай, димселек менән дә шөғөлләнә. Сибайҙар сәсәнлек традицияларын тергеҙә, “Талир тәңкә” төркөмөн ойоштороп, милли кейемдәр тегә, биҙәүестәр эшләй. Ағинәйҙәрҙең республика кимәлендәге беренсе сараһын уҙғарған әбйәлилдәр иһә ғаиләлә атай, ир абруйын күтәреү өҫтөндә эшләй. Стәрлебаштар тула баҫыу йолаһына яңы һулыш өрә, милләт һәм балалар һаулығына иғтибар йүнәлткән учалылар “ауылпиада” тип аталған спорт саралары, “Буҙа” байрамдары уҙғара. Федоровкалар ауыр тормош хәлендә ҡалған ғаиләләрҙе ныҡлы күҙәтеүгә алған, уларға һәр яҡлап ярҙам ҡулы һуҙа һәм үҙ араларына ылыҡтыра, хатта электр, газ өсөн түләүҙә ярҙам итә. Бөрйәндәр “Кәрәҙ” исемле ҡорама ҡороу клубы ойошторған, йылайырҙар мәрхәмәтлек акциялары үткәрә, ейәнсуралар хәрәм эсемлекһеҙ, йәғни айыҡ туйҙар өсөн көрәшә, мамыҡ шәл данын арттыра. Ишембайҙар депутат атҡарырға тейешле бурыстарҙы ла үҙҙәренә йөкмәй, социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә әүҙем ҡатнаша. Салауаттар “Аҡбуҙат” ойошмаһы менән берләшеп, ҡаланы гөрләтергә ниәтләнә. Күмертауҙар М. Исҡужин исемендәге гимназия, “Айгөл” тәрбиә үҙәге, политехник лицей менән ҡулға-ҡул тотоноп, тәрбиә эшен алып бара. Күгәрсендәр район кимәлендә уҙған бер генә саранан да ситтә ҡалмай, мәрхәмәтлек акцияһы уҙғарыуҙан алып “Йәштәр көнө”нә тиклем ҡатнашырға өлгөрә.Күгәрсен районының “Ағинәйҙәр ҡоро” етәксеһе Әминә Әҙелғужинаның “Ете ҡыҙ” ательеһында мосолман ҡатын-ҡыҙҙарына тәғәйенләп тегелгән күлдәктәр дефилеһы барыһында ла һоҡланыу тойғолары уятты. Мәҡсүт һәм Тәүәкән ауылы ағинәйҙәренең сығышы иһә йолаларға ҙур иғтибар бүленеүен күрһәтте.– Ағинәйҙәрҙең район ойошмаһы бер йыл ғына эшләп килә, әммә бик күп бурыс атҡарып өлгөрҙө. Ошондай төркөм барлыҡҡа килеп, халыҡ араһында тәрбиә эше алып барғанына шатбыҙ. Үҙ ирке менән иңдәренә ил хәстәрен йөкмәгән ҡатын-ҡыҙҙар ғаилә нигеҙҙәрен нығытыуға, йәш быуынға рухи тәрбиә биреүгә генә иғтибар йүнәлтмәй, район-ҡала кимәлендә социаль мәсьәләләрҙе хәл итеүгә лә ҙур өлөш индерә. Күп яҡлы эшегеҙ, фиҙакәрлегегеҙ өсөн рәхмәт, – тине ҡатын-ҡыҙҙарҙы сәскәләргә тиңләп, һоҡланыу белдергән Күгәрсен районы хакимиәте башлығы Фәрит Мусин.Иҫ киткес күркәм тәбиғәт ҡосағында оҫталыҡ дәрестәре лә ойошторолдо.


description: Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышында кино сәнғәтен үҫтереү маҡсатында Үрге Ҡыйғы ауылында “Башкинопрокат” ойошмаһының бүлексәһе асыла. Уның төп бурысы кинофильмдарҙы эргә-тирә райондарға етке

title: Үҙгәреш булырмы?

fasttext_language: ba


title: Таяҡ ике башлы була

maintext:
Рәсәйгә ҡарата булған нәфрәте менән Украина яңғыҙ ҡалыр, ахыры. Порошенко нисек кенә теләмәһен, илебеҙҙә үткән һайлауҙарҙы донъяның барлыҡ илдәре лә легитим тип билдәләне. Өҫтәүенә Рәсәйгә ҡаршы ҡулланылған санкцияларҙан баш тартырға теләүҙәре лә Украина етәкселегенең яраһына тоҙ булып һибелде. Был хаҡта Америка Ҡушма Штаттарының вице-президенты Джозеф Байден белдергәйне.
“Мәскәүгә ҡаршы иғлан ителгән санкцияларҙан бөгөндән баш тартырға теләгән кәмендә биш ил бар”, – тине Байден. Был һүҙҙәрен ул Нью-Йоркта Порошенко менән осрашҡандан һуң әйтте. Украина етәксеһе АҠШ президентлығына кандидат Дональд Трамп менән дә осрашырға теләгәйне, ләкин уныһының ваҡыты булманы. Ә бына икенсе кандидат Хиллари Клинтон Порошенконың Донбассты оккупациялау хаҡында “әкиәтен” кинәнеп тыңланы, хатта килешкәндәй баш ҡағып ултырҙы.
Күренеп тора, Европа Порошенконан да, санкцияларҙан да ялҡҡан. Был “һуғышты” артабан дауам итһендәр өсөн Германияны, Францияны, Италияны өгөтләүе Америкаға ҡыйынға тура килә, ти Байден. Санкциялар арҡаһында Европаның хәле көндән-көн мөшкөлләнә бара. Рәсәй менән сауҙа итеү юлын асыуҙы һорап, акциялар ойошторола.
Әлбиттә, Америка етәкселәренең мәкерле уйы буйынса, санкция иң беренсе беҙҙең илдең бәкәленә һуғырға тейеш ине, ләкин таяҡтың ике башлы булыуы тураһында улар уйлап та бирмәне. Шуға күрә Европа илдәрендә санкцияларҙан баш тартыу тураһында һүҙҙәр йышыраҡ ҡабатлана. Хәҙер улар Украина арҡаһында иҡтисади көрсөккә баш тығырға теләмәй. Астың асыуы яман тигәндәй, халыҡтың күтәрелеп китеүе лә шөрләтәлер. Ул саҡта санкция менән бергә ҡалын кеҫәлеләрҙең дә башы осоуы ихтимал.


description: Бөгөн йыш ҡына шундай һорау бирәләр. Ысынлап та, йәштәребеҙ нисек йәшәй, ниндәй уйҙар кисерә, һынауҙарҙы нисек үтә? Әлбиттә, уларға кәңәш биреүселәр ҙә күп. Өлкәндәрҙең һәр береһе тиерлек за

title: Йәштәргә нимә кәрәк?

maintext: Аңлау һәм ышанысШундай бер әйтем таралған: йәш ваҡытта көс бар, ваҡыт бар, аҡса юҡ, өлкәнәйгәс – көс тә, ваҡыт та юҡ, аҡса бар. Нимә, бөтә нәмәне аҡсаға бәйләмәксеһеңме, тип аптырамағыҙ. Бөгөнгө заманда дәрт һәм ваҡыт менән генә алыҫ китеп булмай шул. Ә йәш кешегә бөтәһе лә кәрәк – белем дә, һөнәр ҙә, уңайлыҡтар ҙа.Телгә һорау артынан һорау килеп кенә тора: ниңә һуңғы ваҡытта йәштәр, хатта үҫмерҙәр араһында суицид осраҡтары арта? Психологтар, ата-әсәнең иғтибары етмәү арҡаһында, тип яу һала. Ғәжәп хәл: ата-әсә менән бала бер-береһенән алыҫая бара, имеш. Ҡан-йән менән бәйләнгән кешеләр бер-береһен аңламай. Балаһын тәрбиәләүҙән дә алғараҡ ҡуйырлыҡ ниндәй проблемалар уратып алды икән ата-әсәне? Йәмғиәт һәм власть ошо турала хәстәрлек күрергә тейеш. Тимәк, йәш кешенең теләк-ихтыяжын ғәмәлгә ашырыу өсөн уны аңларға һәм ышанысын яуларға кәрәк. Атай-әсәй генә түгел, ә уҡытыусы, эш биреүсе, етәксе лә аңларға тейеш. Йәш кешенең күңелен бер һүрелтһәң, аҙаҡтан яңынан ышаныс яулауы бик ауыр.Тырышлыҡ һәм дөрөҫ юлЙомшаҡ диванда, компьютер алдында ултырып нимәгәлер өлгәшеп буламы? Интернет селтәре мөмкинлектәрен иҫәпкә алғанда, бәлки, була, тип тә яуап бирер тырыш йәштәр. Тик кеше менән күҙмә-күҙ аралашыу ҙа, мөмкин булған тиклем сәйәхәт итеү ҙә фекерләү даирәһен киңәйтә ул. Йәш саҡ шундай бер осор – кешенең мейеһе идеяларҙан, хыялдарҙан ташып тора, энергия саманан ашҡан. Иң мөһиме – шуны дөрөҫ юҫыҡҡа йүнәлтеү. Йүнәлеш ваҡытында табылмаһа – фажиғә. Йәш кешене кәртәләр үҙҙәре эҙләп табасаҡ. Уларҙан алда өлгөрөргә кәрәк. Уның өсөн ни эшләргә? Тәүәккәл булырға! Беҙҙең менталитетҡа бәйле килешһеҙерәк холҡобоҙ бар: йә тәүәккәлләй алмайбыҙ, йә артыҡ ғорурбыҙ (алдыңда бер ябылған ишекте икенсегә ҡағып инеү ауыр беҙгә), йә битарафлыҡ ҡамасаулай. Эшләп ҡарарға, үрләп ҡарарға, йығылғас, тороп китергә һәм тағы ла дауам итергә! Баҡһаң, математик яҡтан иҫәпләгәндә, бәхетле һәм бай булыу мөмкинлеге һин тырышҡан һайын нығыраҡ арта.Нимә кәрәккәнен белеүҠағиҙә булараҡ, үҫмерлек 18 йәшкә бөтөргә тейеш. Әммә күптәр әле 25 йәштәрҙә лә бер ҡатлы, теләһә нимәгә эйәрергә әҙер торған булып ҡала. Өлкәндәрҙең бигүк намыҫлы булмаған амбицияларына ла барып ҡабыусандар. Йәш егет һәм ҡыҙҙар шуны белһен: ике өлкән кеше алышҡан майҙанға барып эләгеп, йоҙроҡ аҫтында ҡалыр алдынан уйлағыҙ – һеҙгә ысынлап шул туҡмаҡ кәрәкме? Әлбиттә, тәжрибә өсөн ярап та ҡалыуы мөмкин, тик “сит кешеләр һуғышында түгел, ә үҙ һуғышығыҙҙа йоҙроҡ алыу яҡшыраҡ”, йәғни үҙ тәжрибәң генә күпкә өйрәтә. Быныһын бер психолог әйткән шикелле.Йәшлектең күп хаталары ғәфү ителерлек ул. Тик шул хаталар аша һеҙ нимәгә өйрәнергә теләгәнегеҙҙе, ҡайҙа юлланғанығыҙҙы аңларға тейешһегеҙ.Ялҡаулыҡтан ҡотолоуШундай бер хәҡиҡәт билдәле: байҙар һәм генийҙарҙың күпселегенә хас уртаҡ һыҙат бар – улар үҙҙәренә ни кәрәген иртә аңлаған. Уңышһыҙ, бөхәл кешеләрҙең бер уртаҡлығы – сәйәси тәртип йә ҡаты ата-әсә ҡорбандары булыуы түгел, ә уларҙың үҙ тормошон ҡорорға йыбаныуы, сүллектә ҡасып, башын ҡомға тығып торған дөйәғошҡа оҡшауы.Теләгән – мөмкинлектәр эҙләй, теләмәгән – аҡланыу сәбәптәре таба. Ялҡауҙар йәшләй ҙә ҡулын кеҫәһенә тығып йөрөй. Ҡоштар ни өсөн һауала? Юҡ, ҡанаттары булған һәм осоу һәләте бирелгән өсөн генә түгел, ә осҡолары килгән өсөн дә.БерҙәмлекБөгөн йәштәребеҙгә генә түгел, ә көллөбөҙгә лә “берҙәмлек” тигән төшөнсәне яҡшы аңларға өйрәнеү мотлаҡ. Бер риүәйәт тә бар бит әле селек һепертке тураһында. Селекте берәм-берәмләп алып һындырһаң, тиҙерәк юҡҡа сыға, ә барыһын бер усҡа һыйҙырып, һепертке итеп бәйләгәндә, һындырыу ғына түгел, бөгә лә алмаҫһың. Әлеге мәлдә ҡарайым да уйға батам – тырым-тырағайбыҙ бит. Йәмәғәт ойошмаларын ғына алғанда ла, дөйөм бер маҡсатҡа – илебеҙҙә, еребеҙҙә үҙ урыныбыҙҙы табып, ысын хужалар булып лайыҡлы йәшәр өсөн – ынтылырға тейеш кеүекбеҙ ҙә, аҙымдарҙы бергә яһай алмай торабыҙ. Бергә атлаған һымаҡ булабыҙ ҙа, юҡҡа ғына үсегешеп таралабыҙ. Йәштәргә тәжрибә етмәй, өлкәндәр өйрәтә белмәй. Бер-беребеҙҙе алдайбыҙ, ситтәр арбаһына ҡыҙығабыҙ, кәртә аша сыға алмаһаҡ, ҡул һелтәйбеҙ. Беҙ булдырабыҙ, тигән орандың беҙ, тимәк, күмәк, берҙәм икәнебеҙҙе белдергәнен онотмайыҡ. Шәп оран, шулаймы?


description: Бер нисә йыл элек Мәләүез районы һәм ҡалаһы менән Ҡырым Республикаһының Белогорск ҡалаһы араһында дуҫлыҡ күпере һалынғайны. Бер нисә йыл элек Мәләүез районы һәм ҡалаһы менән Ҡырым Республика

title: Дуҫлыҡ күпере нығый


description: Рәсәй киноһы йылында Башҡортостан яңы асылған кинозалдар буйынса алдынғылар иҫәбенә инде. Күптән түгел Учалы һәм Дүртөйлө ҡалаларында ике кинотеатр, Күмертауҙа иһә ике заллы кинотеатр асылды

title: Ҡыҙыҡһыныу ҙур


title: Умырзая " "Башкортостан гәзите"

maintext:
Ҡыҙҙар күңеле иртә уяна шул. Малайҙар тәнәфестә дыу килеп уйнай йә булмаһа ихатаға сығып туп тибә, рәхәтләнеп бала саҡтарын үткәрә, ә ҡыҙҙар инде юҡ-юҡ та малайҙарға серле ҡараш ташлап ала. “Ниндәй булыр икән?” – тигән һорау яҙылған был ҡарашта. Ниндәй һөйгән йәр, ниндәй ир? Шәһиҙәнең дә бар күҙе төшкән егете.
Күҙе төшкән тип, уныһы арттырыу инде, аҙыраҡ оҡшай кеүек, бары шул ғына. Күңел ятҡан нәмә күп булыр, тип үҙ-үҙен тыя ҡыҙ был хаҡта уйлағанда. Ваҡытһыҙ килгән хистәр ҡурҡыта шул. Ағастар ҙа бит яҙ етмәй бөрө ярмай.
Шулай ҙа күңелдә бар ул бөрө. Юғиһә Шәһиҙә: “Ниңә мине ваҡытында уҡырға бирмәнегеҙ?” – тип әсәһенә үпкә белдерер инеме ни? Ноябрь айында тыуған ул. Шуға, йәше тулмаған тип, ул йылы уҡырға алмағандар, һәм ул бер синыфҡа тороп ҡалған. Юғиһә, мәктәпкә бергә барырҙар, бергә ҡайтып, бәлки, бер партала ултырырҙар ине. Күңел тартҡан малай менән йәнәшә ултырыуы нисек була икән ул, ҡыҙ быны күҙ алдына килтерергә тырыша ла биттәренә ҡыҙыллыҡ йүгереүен тоя.
Ҡыҙҙың теләгәне күктәргә барып иреште, ахырыһы. Инде бер нисә йыл үтеп, Шәһиҙә уҡытыусы булып эшләй башлағас, ә Сайран механизаторҙар курсын тамамлап, трактор йөрөткәндә, яҙғы бер көндә умырзаялар тотоп килгәйне ул ҡапҡа төбөнә.
– Собханалла, ҡара әле ниндәй матурҙар! Ҡайҙан йыйҙың? – тип шатланды ҡыҙ.
— Ҡыҙылбай урманында күп ул, – тине егет.
— Ҡыҙылбай урманында?! Шунда ҡәҙәр барҙыңмы? Йыраҡ бит.
– Бер ҙә йыраҡ түгел, – тине Сайран. – Һинең өсөн әллә ҡайҙа барыр инем әле, – тип әйтеп үк бөтөрмәне.
Эйе шул, ғәжәп нәмә икән ул һөйөү тигән илаһи хис. Йәштәр көн буйы бер-береһен иҫтән сығармай, бөгөн осрашһаҡ, шулай әйтер инем, былай тиер инем, тип икеһе лә әллә күпме матур һүҙҙәр уйлап ҡуя, ә осрашҡас инде, бөтәһе лә онотола. Зиһен сыуала, хыялдар таша, йөрәк сәйер тибә, әллә ләззәт, әллә ғазап кисерәләр, аңламаҫһың. Хәйер, уйлап ҡараһаң, һөйләшеүҙең артыҡ хәжәте лә юҡ бит инде, тип йыуана ҡыҙ. Сәскәләр килтергән, тимәк, ул ярата. Ярата торғандыр! Теле менән дә әйтер, ниңә ашығырға.
Ә йәмле май айында Сайранға повестка килде. Башты ташҡа орорҙай бәлә түгел, һәр егет әрмегә бара. Ләкин ғашиҡтар өсөн ул иҫ киткес аяуһыҙлыҡ, көтмәгәндә башҡа ишелеп төшкән тау шикелле тойолдо. Егетте оҙатҡанда Шәһиҙәнең йөҙө ап-аҡ, ирендәре ҡалтырай ине. Барыһы менән дә һаубуллашып сыҡҡас, Сайран үҙен көтөп торған машинаға табан йүгерҙе, ләкин кинәт туҡталып ҡалды, ҡайырылып артына ҡараны.
– Кире боролма! – тине уны аңлап торған дуҫы.
Нисек инде боролмайһың, һөйгәне ҡала бит. Күпмегә икәнен кем белгән. Бәлки, бик оҙаҡ осрашмаҫтар. Үкенеп йәшәгәнсе... Шундай уй менән Сайран кирегә атланы. Тамам юғалып ҡалған Шәһиҙәнең сикәләренән ҡыҫып тотоп, ирендәренән һурып үпте лә башҡаса артына ҡарамай машинаға йүгерҙе.
– Киттек тиҙерәк,—тине ул шоферға, гүйә, уны самаһыҙлығы өсөн кемдер орошорға йыйынған кеүек.
Машина китте. Ауыл урамында егеттең һуңғы иҫтәлеге булып саң ғына уйнап ҡалды.
...Ваҡыт. Уның уҙғанын нисек беләһең? Беҙҙә ул шатлыҡҡа күмелеп уҙа. Бигерәк тә йәй көнө. Яҙғы ташҡындан һуң ләйсән ямғыр, йәшел сиҙәм, беренсе сәскәләр, йәм-йәшел бәпкәләр, һабантуй, шунан һыу ҡойоноу, бесән өҫтө, алтын иген ҡырҙары. Һәр көндө шатлыҡ менән ҡояш сыға, ул ҡыҙарып тау артына йәшенеүгә, клубҡа төшөү, һөйгәнең менән осрашыу...
Ә бында быларҙың береһе ла юҡ, хатта ҡояш сығыуы ла ҡыуандырмай, киске шәфәҡ тә шатландырмай, сөнки ваҡыт бында күберәге үлем менән иҫәпләнә. Теге саҡта фәлән һалдат үлде, төгән ваҡытта фәлән дуҫ минаға эләкте. Афғанстан көндәре бары тик ошолай хәтерҙә ҡалып бара. Берҙән-бер йыуаныс — һөйгән йәрҙәре булған һалдаттар шулар тураһында уйлай, хат артынан хат яҙып йыуана.
Сайран да йыш яҙа хатты, ләкин вертолет аҙнаға бер генә килә һәм һалдаттың бер юлы өс-дүрт хатын алып китә. Шәһиҙәгә рәхмәт, ул да күп яҙа, унан да бер килгәндә бер нисә хат була. Егет йотлоғоп шуларҙы уҡый. Береһендә Шәһиҙә өсөнсө курс зачеттарын бирҙем тип яҙа, икенсе хатында зачет бирергә әҙерләнәм, төн уртаһына тиклем китап уҡыйым, тигән. Юҡ, яңылыш яҙылмаған, Сайран үҙе шулай, хаттарҙың датаһына ҡарап тормай, ҡайһыһы эләкһә, шуны алдан уҡый. Нисек кенә уҡымаһын, ул барыбер белә. Һөйгәненең һәр көн нисек йәшәүен, ниҙәр уйлауын һиҙеп тора шикелле. Арала хаттар ғына түгел, фәрештәләр ҙә йөрөй әллә. Был донъяны кем белә...
Әллә ана шул фәрештәләрҙең береһе һалдаттың бимазалы башына бер яҡшы фекер индерҙе: егет тыуған илгә, республика баш ҡалаһына, радиостанцияға һөйгәне өсөн йыр тапшырыуҙарын һорап, үтенес хаты яҙырға булды. Хәҙерге заманда йыр күп ул, ҡайһыһын һайларға? Сайран умырзаялар йыйып ҡайтып Шәһиҙәгә бүләк иткән көндә уның йөҙө нисек бәхетле балҡығанын иҫенә төшөрҙө. Эйе, “Умырзая” тигән бик матур, һағышлы ғына көй бар бит әле. Нимәгәлер хәҙер уны бик йырламайҙар ҙа.
Танһығыраҡ йыр булғас, бигерәк тә һәйбәт. Һүҙе лә, көйө лә беҙҙең өсөн тап килеп тора, атап яҙғандар, тиерһең...
Икенсе көндә мөжәһидтәр Сайрандар ротаһы урынлашҡан тауға айырыуса үжәтләнеп ябырылды. Мина, пуля ифрат күп яуҙы. Һуңғы миналарҙың береһе рядовой Сафин янына төшөп ярылды...
Хәрби часта мәйеттең көйгән, теткеләнгән кейемен һалдырып, йүнлерәген кейҙерҙеләр. Шунан инде цинк ҡалайҙан табут, самолет... Күпмелер ваҡыт уҙғас, складтағы кейемдәрҙе барлап, яраҡһыҙҙарын юҡ итергә тип аралап ултырған интендант бер куртканың түш кеҫәһенән хат табып алды. Өфөгә, радиоға тип яҙылған ине конвертҡа. Интендант, хатты алай-былай ҡараштырғылап уйланып торҙо ла, һуң булһа ла уң булһын тигәндәй, адресы буйынса оҙатырға булды. Их, егеттәр, йәп-йәш көйө... Аҙ ғына йәшәп, яратып та өлгөрә алманығыҙ бит, нәҫелегеҙҙе дауам итергә балағыҙ ҙа ҡалмай. Хатта, ана, кейемегеҙҙе лә яндырабыҙ, һеҙҙән бары тик ошо хаттар ғына тороп ҡала. Исмаһам, шуларҙың ҡәҙерен белеп һаҡлаусы булһа ине...
Сайрандың ҡалай табутта ҡайтыуын Шәһиҙә һис башына һыйҙыра алманы. Ерләп тә ҡуйҙылар, инде йылы ла тулып бара, ә ҡыҙ тиле хәлендә тороп ҡалды, ышанмай ине ул һөйгәненең ҡара ерҙә ятыуына.
Ҡарҙар иреп, ер ала-ҡола торған көндәрҙең береһендә йөрәк һағыштарына түҙә алмаған Шәһиҙә радионан хаттар буйынса тапшырылған концерт тыңларға ултырҙы. Кинәт уның ҡолаҡтары таныш исемде ишетте: дикторҙың яғымлы, илтифатлы тауышы ап-асыҡ итеп һөйгәненең исемен әйтте түгелме һуң?! Афғанстанда хеҙмәт итеүсе рядовой Сайран Сафин үҙенең өҙөлөп һөйгәне Шәһиҙәгә һағынышлы сәләмдәрен юллап, үҙҙәре яратҡан “Умырзая” йырын тапшырыуҙы һораған. Рәхим итеп тыңла, Шәһиҙә һылыу.
Юҡ, китәһем килмәй ер йөҙөнән,
Умырзая кеүек тиҙ һулып.
Йыр дауамында Шәһиҙә бер генә тапҡыр ҙа ҡымшанманы. Шунан ул үҙе лә аңғармаҫтан кейенергә тотондо, аяҡтарына резина итек табып алды, ниндәйҙер ашҡыныу хисе уны ҡайҙалыр ҡыуа ине. Ҡыҙ ауылды сығыу менән асфальт трассанан төштө лә Ҡыҙылбай урманына илтеүсе, әле яңы ғына ҡар аҫтынан сығып килгән батҡаҡлы юлға аяҡ баҫты. Умырзаялар ысынлап та бар ине. Иң матурҙарын бер бәйләм йыйып, Шәһиҙә кире ҡайтты ла тау битләүендә урынлашҡан зыяратҡа йүнәлде. Бында ҡояш яҡшы төшкәнлектән, ер парланып кибеп үк килә ине инде. Шәһиҙә сәскәләрен ҡәбер өҫтөнә туҙғытып һалып, зәңгәр беретлы һалдат һүрәтенә текәлде.
Иҫәнме, Сайран! Бөгөн радио һинең музыкаль сәләмеңде тапшырҙы. Хәтерләйһеңме, һин миңә умырзаялар бүләк иткәйнең, бөгөн килеп – “Умырзая” йыры. Ә мин һиңә нимә бүләк итә алдым һуң? Бер нәмә лә. Бына сәскәләр алып килгән булдым, уныһын да һуңға ҡалып. Их, Сайран, ниңә һин шундай ҡыйыуһыҙ инең икән һуң? Берҙән-бер тапҡыр үпкән булдың... Их, ниңә мин үҙем шул ҡәҙәр ғәмһеҙ булдым?! Бына хәҙер балабыҙ булыр ине бит, һинең төҫөң, йөрәк парәң ҡалыр ине...
Ғәфү ит һин мине, Сайран. Мин һине нисек кенә ныҡ яратһам да, барыбер миңә икенсе берәүгә кейәүгә сығырға тура киләсәк. Ә мин тыуасаҡ балама Сайран тип исем ҡушырмын. Ишетәһеңме һин мине, ҡәҙерлем? Ер йөҙөндә барыбер һинең төҫөң дә, исемең дә ҡалыр, сөнки һине яратҡан йөрәк бар. Бел, мөхәббәтте үлем еңә алмай...
Ҡыҙ тынып ҡалды, һүҙе өҙөлдө, сөнки ике бите буйлап күҙ йәше аға ине. Ә күктә яп-яҡты ҡояш мул итеп йылыһын өләшә.
Гүйә, ул да ғәйебен таный, кәрәк саҡта мин һеҙҙе күп шатландыра алманым, һуңлап булһа ла йылытайым әле, ти кеүек.


description: Өфө ҡала Советына һайлау йомғаҡтары билдәләнде. Өфө ҡала Советына һайлау йомғаҡтары билдәләнде. “Берҙәм Рәсәй” сәйәси партияһы ҡала Советына — 23, Рәсәй Федерацияһының Коммунистар партияһы

title: “Берҙәм Рәсәй”ҙә - 23 мандат


description: Күптәрҙең алыҫ яҡтарға күсеп китеүҙән ҡурҡыуы арҡаһында бөгөн илдә мул ғына хаҡ түләнгән мең ярым самаһы эш урыны буш тора. Быны “Рәсәйҙә эш” (www.trudvsem.ru) порталындағы мәғлүмәттәрҙән кү

title: Ситкәме? Төклө аяғың менән!

maintext: Әлбиттә, ситтәге эш хаҡының күләме йәшәгән ереңдәгенән әллә ни айырылмаған хәлдә ҡайҙалыр күсеп китеү хаҡында уйлап та ҡарамаясаҡһың. Таныш булмаған ҡала-ауылдар, ят халыҡ... Әгәр элекке коллективыңда юғары баһаланған сифаттарың, оҫталығың, тәжрибәң яңы урында һанланмаһа, ни эшләргә? Тағы ла ҡурҡынысырағы – торлаҡ мәсьәләһе. Икенсе төбәктә аҙыҡ-түлектең, кейем-һалымдың ҡиммәтерәк тороуы ла ихтимал. Ғөмүмән, хәүеф ҙур ғына. Ә бына мул түләйҙәр, йәшәр урын табырға ярҙам итәләр икән, уйланырға була.Рәсәйҙә хеҙмәт мобиллеген арттырыу буйынса программа тап шуны күҙ уңында тота ла инде. Уға ярашлы үҙенең эш һөҙөмтәлелеген күтәреү маҡсатында ситтән кадрҙар йәлеп иткән ойошмаларға һәр белгес өсөн дәүләт ярҙамы рәүешендә 225 мең һум бирелә (150 меңе – федераль бюджеттан, ҡалғаны – төбәк ҡаҙнаһынан). Был аҡса яңы хеҙмәткәрҙәрҙе күсереп килтереүгә, кәрәк булған хәлдә уҡытыуға, ваҡытлыса торлаҡ менән тәьмин итеүгә һәм башҡаһына тотонола.– Программа тормошҡа ашырыла башлағандан алып, йәғни йыл ярым ваҡыт эсендә, дәүләт ярҙамын 2200 самаһы кеше файҙаланды, – тип белдергәйне яңыраҡ Хеҙмәт һәм мәшғүллек буйынса федераль хеҙмәт етәксеһе урынбаҫары Денис Васильев. Күсенеп йөрөүсе кешеләрҙән бигерәк ойошма етәкселәре ҡыуаналыр инде ундай мөмкинлеккә.Эксперттар әйтеүенсә, һөнәр эйәләрен йәшәү урынын алмаштырыу мәшәҡәттәре өркөтмәһен өсөн дәүләт ниндәйҙер өҫтәмә саралар ҙа күрергә тейеш. Мәҫәлән, социаль һәм психологик йәһәттән ярҙам күрһәтергә. Шулай уҡ сит төбәктән килгәндәргә хеҙмәт килешеүе тиктомалдан өҙөлмәйәсәк тип гарантия биреү кәрәктер. Эш шарттары ҡәнәғәтләндермәгән осраҡта кеше артыҡ борсолмайынса кире ҡайтып китә алһын өсөн юл сығымдарын ҡаплау ҙа ҙур файҙа булыр ине.Сит илдәрҙә лә ошондайыраҡ программалар бар, тиҙәр. АҠШ-та, мәҫәлән, цивилизациянан алыҫ төбәктәрҙә һәм бәләкәй ҡалаларҙа халыҡты хеҙмәтләндергән һаулыҡ һаҡлау белгестәре ҙур мегаполистарҙағы, абруйлы медицина ойошмаларындағы коллегаларынан 30 – 50 процентҡа юғарыраҡ хаҡ ала. Хәйер, был беҙҙең ауыл уҡытыусыларына өҫтәп түләү һәм төпкөлдәге дауаханаға урынлашҡан белгестәргә миллион һумлыҡ грант биреү кеүек сараларға нығыраҡ оҡшаш.Әйткәндәй, күп аҡса вәғәҙә итеп тә эшсе таба алмаған ойошмалар үҙебеҙҙә лә күп ул. Ҡошсолоҡ фермаһына ялланғандарға бушлай йәшәү урыны тәҡдим иткән, төрлө кәрәк-ярағын һатып алып биреп торған, шул уҡ ваҡытта айына 40-ар мең һум түләгән бер шәхси эшҡыуар тураһында яҙғайныҡ инде. Хеҙмәт хаҡы Себерҙәге һымаҡ булһа ла, халыҡ уның ҡәҙерен белмәй. Бер ай эшләп, аҡсаһын алалар ҙа эскегә һабышалар... Ситтән кеше эҙләргә тура килә.Өфөләге моторҙар эшләү, авиация етештереү, нефть эшкәртеү предприятиеларында ла шул уҡ хәл. Айына 70 мең һумға токарь табыуы ҡыйын. Ниңәлер беҙҙең халыҡҡа ситтәге шарттар яҡшыраҡ булып тойола. Күршенең тауығы ҡаҙҙай, тигәндәй.Боронғолар әйтеүенсә, кеше бөтөн ауырлыҡтарға ла түҙә, рәхәтлеккә генә сыҙай алмай. Бәлки, шуға ла ситтән килеп ялланғандарға таяныу дөрөҫөрәктер. Улар бит ят ерҙә төрлө ҡаршылыҡтар менән көрәшеп сыныҡҡан, үҙен уратҡан йәмғиәт тарафынан иркәләтелмәгән була. Дәүләт, күскенселәр хаҡында артыҡ хәстәрлек күреп, эште боҙоп ҡуймағайы...


description: 3 — 8 октябрҙә Әбйәлил районында йәш һәм башлап яҙыусы драматургтар семинары була. Ошо уңайҙан семинарҙың етәксеһе, Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, драматург Наил ҒӘЙЕТБАЙ менә

title: Драматург булғың киләме? Бул, әйҙә!

maintext:
Лариса АБДУЛЛИНА әңгәмәләште.
— Наил Әсҡәт улы, был семинар ниндәй маҡсат менән ойошторола?— Белеүегеҙсә, былтырғы йыл Әҙәбиәт йылы әләме аҫтында үтте һәм республика буйлап “Әҙәби нағыш” марафоны уҙғарылды, 53 районда, 20 ҡалала 1500-ҙән ашыу йәш яҙыусының өс меңгә яҡын ҡулъяҙмаһын тикшерҙек, уларға анализ яһаныҡ. Әммә шул сама ҡулъяҙма араһында икәүһе генә пьеса ине. Был бит ҡот осҡос һан! Ошо беҙҙе һиҫкәнергә, ни ҙә булһа эшләргә мәжбүр итте.— Яҙыусылар араһында ла драматургтар аҙ шикелле...— Юҡ дәрәжәһендә. Сәхнәгә әҫәрҙәре ҡуйылғандары ике-өс кенә. Һуңғы осор өлкән быуын драматургтары – Мостай Кәрим, Ибраһим Абдуллин, Нәжиб Асанбай, Флорид Бүләков, Ғәзим Шафиҡов, Рафаэль Сафин, Хәкимйән Зариповтар яҡты донъянан китте, ә яңы исемдәр күренмәй, театрҙарҙың афишалары тәржемә ителгән әҫәрҙәр менән тулды. Ошоларҙы уйлап ойошторолдо ла инде семинар.— Ә ниңә Өфөлә ойошторолмай был сара?— Баш ҡалала республиканың драматургтар семинарын үткәрәләр. Уны икенсе төрлө форматта Мәҙәниәт министрлығы ойоштора, йылына бер нисә тапҡыр ике-өс көнгә йыйылып, пьесалар тикшерәләр. Был да ҡыҙыҡлы. Төрлө йүнәлештә эшләргә кәрәк.Минең фекеремсә, драматургтарҙы бер-ике аҙнаға йыйып һөйләшеү зарур. Шулай эшләү һөҙөмтәлерәк була. Талҡаҫ күле янындағы семинар икешәр аҙна бара ине һәм унан күп кенә драматургтар үҫеп сыҡҡайны. Беҙҙең сара Өфө семинарынан айырыла, шуға, ҡабатлау булмаһын өсөн, баш ҡаланан ситтә үткәрергә булдыҡ.— Ни өсөн Әбйәлил районын һайланығыҙ?— Драматургияның хәле хаҡында бер тапҡыр Әбйәлил районының башлығы Рим Һатыбал улы Сыңғыҙов менән һөйләшеп торғайныҡ, семинар үткәрергә кәрәклеген әйткәйнем. Ул ихлас күңелдән ярҙам итергә булды һәм үҙ районына саҡырҙы, шуның өсөн уға ҙур рәхмәт!— Кемдәр ҡатнаша семинарҙа?— Нигеҙҙә, йәш яҙыусылар. Әммә үҙҙәрен шағир, прозаик итеп танытҡан билдәле әҙиптәрҙе лә саҡырҙыҡ. Уларҙа һәләт бар, әммә драматургияның ҡанундарын белеп еткермәйҙәр. Шуны аңлатасаҡбыҙ. Урал аръяғы яҙыусылары Иҙрис Ноғоманов, Фәнүзә Биктимерова, Зөһрә Кашапова, Радик Өмөтҡужин һәм башҡалар ҙа киләсәк.— Семинарҙың етәкселәре кемдәр?— Пьесаларҙы тәжрибәле театр әһелдәре тикшерә, анализ яһай. Улар – Өфө “Нур” театры режиссеры Илдар Вәлиев, Сибайҙың “Сулпан” балалар театры режиссеры Сәлих Әфләтунов, драматург Сәрүәр Сурина һәм мин. Шул уҡ ваҡытта семинарҙа ҡатнашыусы һәр кем пьеса хаҡында үҙ фекерен, кәңәштәрен әйтәсәк.— Пьесалар тикшереүҙән башҡа саралар ҡаралғанмы?— Семинар етәкселәре драматургия серҙәре хаҡында лекция уҡыясаҡ. Әбйәлил районы хакимиәте башлығы Рим Һатыбал улы менән осрашыу була. Ул семинарҙы асыу тантанаһына ла киләсәк. Татарстан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Данил Сәлихов та ҡатнашып һүҙ әйтәсәк. Ул беҙгә тәжрибә уртаҡлашырға килә. Был семинарҙы ойоштороуға “Ҡуңыр буға” әҙәби ойошмаһының етәксеһе, шағир Мәүлит Ямалетдинов күп көс һалды. Уға ла һүҙ бирәбеҙ. Шулай уҡ райондың тыуған яҡты өйрәнеү музейына, Әлмөхәмәт ауылындағы әҙәби музейға барыу ҡаралған, мәктәптә уҡыусылар менән дә осрашырға тейешбеҙ.— Башлап пьеса яҙыусыларҙың әҫәрҙәрендә етешһеҙ яҡтары күптер. Уларҙы ҡаты тәнҡитләп, ҡанаттарын һындырмаҫһығыҙмы, драма әҫәре яҙыу теләген һүндермәҫһегеҙме?— Был тәнҡит симпозиумы түгел, ә семинар, йәғни кәңәш биреү, фекер алышыу йыйыны. Дөйөм йыйылышта, нигеҙҙә, пьесаның яҡшы яҡтарын күрһәтеп, етешһеҙлектәре хаҡында тәрәнгә инмәйенсә, башлап пьеса яҙыусының күңелен төшөрмәй генә кәңәштәр бирергә уйлайбыҙ. Ә инде шәхси һөйләшеүҙә, йәш драматург менән күҙгә-күҙ әңгәмә ҡорғанда етешһеҙлектәр хаҡында әйтеп, пьесаны төҙәтеү, яҡшыртыу юлдарын күрһәтергә, уны бергәләп сәхнәгә күтәрелер хәлгә еткерергә тырышасаҡбыҙ.


description: Ошо көндәрҙә туғандары, дуҫтары һәм хеҙмәттәштәре күренекле шәхес, педагог-тәрбиәсе, етәксе, дәүләт эшмәкәре Фәүҡәт Хәмиҙулла улы Ҡыҙрасовты 70 йәшлек юбилейы менән ҡотлай, уға һаулыҡ, именл

title: Фәүҡәт Ҡыҙрасов: “Сыныҡтыра беҙҙе һынауҙар”

maintext: – Фәүҡәт Хәмиҙулла улы, юбилейығыҙ менән ҡотлайбыҙ! Күренеп тора, бындай даталарға тәғәйенләнгән тантаналарға тыныс ҡарайһығыҙ. Был тотанаҡлылыҡ ғаиләлә тәрбиәләнгәндер, моғайын?– Мин, ғөмүмән, ирлек холҡо ысын мәғәнәһендә тотанаҡлылыҡта күренә тип иҫәпләйем. Ығы-зығының, күп һүҙлелектең булмауы, һәр хәрәкәтте үлсәп яһау, һүҙҙә һәм эштә тәрәнлек, төплөлөк – ысын ир-атҡа хас был күркәм сифаттар халҡыбыҙҙа һәр саҡ баһаланған. Беҙҙең һуғыштан һуңғы быуын атай-әсәй, ҡатмарлы тормош тарафынан шулай тәрбиәләнгән. Мин Бөйөк Еңеүҙән һуңғы тәүге тыныс йылда Ауырғазы районының бер генә урамлыҡ Һөләймән ауылында тыуғанмын. Атайым Хәмиҙулла Фәтҡулла улы менән әсәйем Гөлниса Шакир ҡыҙы, тотош ауыл – колхозсылар, ярты ауыл – туған-тыумаса. Бер ғаилә булып дуҫ йәшәнек һәм эшләнек.– Һеҙҙең ауылдан юғары белемле табиптар, агрономдар, уҡытыусылар, инженерҙар сыҡҡан. Мәктәп уҡытыусылары төплө белем һәм тәрбиә биреүгә өлгәшкән. Үҙегеҙ ҙә ныҡышмалы хеҙмәтегеҙ менән ҙур бейеклектәрҙе яулағанһығыҙ...– Эйе, беҙҙең мәктәптә ысын энтузиастар эшләне. Бәләкәй кластарҙан уҡ мин уҡыуҙағы тырышлығым һәм теүәл фәндәргә һәләтем менән айырылып торҙом. Яратҡан дәрестәрем физика һәм математика булды. Ул йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инеү, һуңынан шунда уҡ физик электроника кафедраһында диссертация яҡлау – үҙегеҙ аңлап тораһығыҙ, бик ябай бурыс түгел. Мәктәп һәм университет йылдары беҙҙе ысын дуҫлыҡҡа, иптәшлеккә, ваҡытты бушҡа уҙғармаҫҡа өйрәтте. Тормошта нимәгәлер булһа өлгәшеү өсөн күп һәм ныҡышмалы эшләргә кәрәклеген дә төшөндөрҙөләр.– Һеҙҙең Мәскәүҙә ҡалырға ла мөмкинлегегеҙ бар ине, ләкин Өфөгә әйләнеп ҡайттығыҙ...– Ысынлап та, Башҡорт дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһында бер нисә йыл эшләгәс, байтаҡ йылдарға минең тыуған йортома әйләнәсәк Башҡорт дәүләт педагогия институтына күстем. Ун биш йыл буйы иң ҙур физика-математика факультетына етәкселек иттем. Беҙ уны юғары уҡыу йорто эсендәге барлыҡ ярыштарҙа ла алдынғы итеүгә өлгәштек. Студент башланғыстарының ағымында булырға тырыштым, һүҙ менән дә, эш менән дә ярҙам иттем. Уҡыу бинаһындағы һәм ятаҡтағы тәртип, ҡайнап торған йәмәғәтселек тормошо, өлгәш һәм тәртип өсөн көрәш – улар барыһы ла беҙҙең факультетты яҡшы яҡтан күрһәтеп торҙо.Һуңынан, дәүләт хеҙмәте буйынса Башҡортостандың ғәмәлдә барлыҡ ҡала һәм райондарында булғанда, уларҙың һәр береһендә тиерлек уҡыусыларымды осраттым. Уларҙың күбеһе – үҙҙәре уңышлы етәксе, күп өлкәләрҙәге лайыҡлы белгестәр. Физика-математика факультетында уҡыу йылдарын тормош һәм һөнәри яҡтан мөһим мәктәп итеп телгә алһалар, миңә был бик ҡыуаныслы.– Һөҙөмтәле эшләй алыуығыҙ, үҙегеҙ ойошторған команданың көслө яҡтарына һәм башланғыстарына таяныуығыҙ һеҙҙе Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институтына ректор итеп тәғәйенләгәндә хәл иткес булғандыр?– “Аунап ятҡан” институт ҡыҫҡа ваҡыт эсендә күтәрелеп китһен өсөн ныҡ ҡына эшләргә тура килде. Уҡыу биналарының һәм ятаҡтарҙың тышҡы күренешенән алып яңы ойошторған кафедраларҙың эш йөкмәткеһен һәм рәүешен яҡшыртыуға тиклем барыһын да үҙгәрттек. Ул саҡта беҙҙең бик шәп, дуҫтарса һәм белдекле идара командаһы булды. Улар араһында – минең менән бергә пединституттан килгән уҡыу-уҡытыу эше буйынса проректор Р. Сәйетов, фән-нәшриәт эше буйынса проректор Р. Ғәбделхаҡов. Беҙ эштең теге йәки был өлкәһен нисек күтәреү тураһында ҡыҙып-ҡыҙып бәхәсләшә, таныш булмаған яңы эштәргә дәртләнеп тотона инек. Мәҫәлән, белемде мәғлүмәтләштереү, һәләтле балалар менән эшләү үҙәктәре астыҡ. Педагогтарға ситтән тороп методик ярҙам күрһәтеү, башҡорт теле уҡытыусыларының белемен камиллаштырыу башланды, шул иҫәптән – республиканан ситтә лә. Кафедраға көслө һәм абруйлы белгестәрҙе саҡырҙыҡ. Квалификацияны камиллаштырыу курстарында шөғөлләнеүселәр быны һәйбәт баһаланы, уларҙың һаны йылына 15 меңдән ашты. Курстарҙа шөғөлләнеүселәр тураһында хәстәрләп, уңайлы мебель алдыҡ, ятаҡта һәм ашханала тәртип булдырҙыҡ. Институтты мәктәпкә яҡынайтыу өсөн уның алты филиалын астыҡ. Фәнни һәм нәшриәт эше йәнләнде. Йылына тиҫтәләрсә ғилми-ғәмәли конференция һәм семинарҙар үтә ине.Республиканың белем биреүҙе үҫтереү буйынса мөһим программалары төҙөлдө. Алдынғы мәктәптәрҙең эшмәкәрлеге нигеҙендә тәжрибә майҙансыҡтары булдырылды. Оҙайлы тәнәфестән һуң Башҡортостан уҡытыусыларының съезы уҙғарылды.Ул йылдарҙа Башҡортостандың мәғарифты үҫтереү институты уҡытыусылар өсөн ысын терәккә әйләнде, илебеҙҙә мәғарифты үҫтереүҙең алдынғы үҙәктәренең береһе булып китте.– Күрәһең, өҫтәмә һөнәри белем биреү тармағындағы үҙгәрештәр һоҡланырлыҡ булған, һәм республика етәкселеге лә уларҙы күрмәй ҡалмаған...– Эйе, 2000 йылда мине дәүләт хеҙмәтенә саҡырҙылар. Тәүҙә республика Президенты Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары, артабан Дәүләт секретары, 2006 йылдан Башҡортостан Президентының дәүләт кәңәшсеһе булып эшләнем. Республика етәксеһе командаһында хеҙмәт итеү – ҡатмарлы һәм юғары дәрәжәлә яуаплы эш. Унда ысын һөнәрмәндәр, тәжрибәле, үҙ өлкәһендә белдекле, эште аҙағынаса еткерә алған кешеләр йыйылған ине. Бында ла хеҙмәт бурысы буйынса үҙем ҡурсалаған йүнәлештәрҙә эште яйға һала алдым. Башҡортостан Президентының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға йыллыҡ Мөрәжәғәтнамәһен әҙерләү, Президент советы эшмәкәрлеген яңы кимәлгә күтәреү...Киң мәғлүмәт саралары менән хеҙмәттәшлек, бигерәк тә ҙур программаларҙы һәм проекттарҙы идеологик һәм мәғлүмәти яҡтан тәьмин итеү теүәлләнде. Айырыуса Башҡортостандың Рус дәүләтенә ирекле ҡушылыуының 450 йыллығын, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайын, илдең төрлө төбәктәрендә һәм унан ситтә лә Башҡортостан көндәрен, республика байрамдары булған Салауат һәм Аксаков көндәрен һәм башҡа лайыҡлы сараларҙы уҙғарыу хәтерҙә ҡалды. Беҙ айырыуса гражданлыҡ йәмғиәте институттарын – ижтимағи ойошмаларҙы һәм милли-мәҙәни берекмәләрҙе нығытыуға иғтибар бирҙек. Яңы баҫмаларҙы, мәҫәлән, имидж журналы тип аталған “Башҡортостан панорамаһы”н булдырыуға күп көс һалдыҡ.– Әйткәндәй, был журналды күргәс, Минтимер Шәймиев Татарстанда ла шундай баҫма сығарырға күрһәтмә биргән, тиҙәр...– Мин ул хаҡта ишеткәйнем, әммә хәбәрҙең ысын булыу-булмауын әйтә алмайым. Бер йыл үткәс, күршеләрҙә лә шундайыраҡ журнал ойошторолғанын ғына беләм.– Билдәле булыуынса, эшегеҙҙә республиканың мәғлүмәт майҙанын үҫтереүгә күп көс һалғанһығыҙ. Мәҫәлән, Башҡортостандың юлдаш телевидениеһын булдырыуға.– Президент Хакимиәтенә күскәндә БЮТ булдырыу буйынса ойоштороу һәм техник мәсьәләләр хәл ителә башлағайны, республикаға аналоглы телевизион ҡорамал килтертеү тураһындағы килешеүҙәр әҙерләнгәйне. Мин уның әхлаҡи яҡтан иҫкереүен асыҡ күрҙем. Хөкүмәт комиссияһын телекоммуникацияны тулыһынса яңы һанлы нигеҙҙә ҡороу кәрәклегенә күндерә алдым. Был дөрөҫ аҙымды Рәсәйҙә беренселәр булып яһаныҡ. Бер нисә йыл үткәс кенә ошо мәсьәләне федераль кимәлдә тикшерә башланылар.Ғөмүмән, күп мөһим эштәр башҡарылды. Улар беҙҙе үҙҙәренең киңлеге һәм яуаплылығы менән ылыҡтыра ине.– Һеҙ – Башҡортостан Республикаһының I класлы мөхбир кәңәшсеһе, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, йөҙҙән ашыу ғилми уҡытыу методик мәҡәлә һәм баҫма авторы. Наградаларығыҙ араһында “Хеҙмәт батырлығы өсөн” миҙалы, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы бар. Ә бөгөн ниндәй уй-ниәт һәм мәнфәғәттәр менән йәшәйһегеҙ?– Әлбиттә, мин республиканың иҡтисадтағы, фәндәге, мәҙәниәттәге, спорттағы ҡаҙаныштарын иғтибар менән күҙәтәм. Яңы төҙөлөштәргә, мәҙәни һәм социаль объекттарға, нефтселәрҙең, машина эшләүселәрҙең, игенселәрҙең уңыштарына шатланам. Республика матбуғатын, федераль матбуғатта беҙҙең турала нимә яҙғандарын уҡыйым. Өфөнөң нисек үҙгәреүен, ысын мәғәнәһендә баш ҡалаға әйләнеүен күрәм. Саммиттарҙан һуң беҙҙең Башҡортостан бөтөнләй башҡа яғы менән асылды. Шулай ҙа минең өсөн иң мөһиме – яҡындарым. Балалар уңыштары менән шатландыра. Икеһе лә – фән кандидаттары. Юлай улым – юрист-иҡтисадсы, уңышлы эшҡыуар, ҡыҙым Нурия – табип-психотерапевт. Ғаиләләре лә һоҡланғыс. Төп вазифам һәм наградам иһә – өсләтә олатаймын! Мин бәхетле! Эш күп һәм үҙемде, кем әйтмешләй, тонуста тоторға тырышам. Сырхап китә ҡалһам да, “Салауат Юлаев” командаһы өсөн генә “сирләйем”.– Тормошоғоҙҙа, һөнәри эшмәкәрлегегеҙҙә ниндәй мөһим хәл-ваҡиғалар хәтерҙә ҡалды?– Университет йылдарынан алып һәләтле, тәрән зиһенле кешеләр менән осрашыуҙы айырыуса баһалайым. Тәжрибәм күрһәтеүенсә, кешелеклелеге һәм һөнәри кимәле юғары булған һайын бындай шәхестәр аралашҡан саҡта ла шул хәтлем ябайыраҡ һәм зыялыраҡ. Минең өсөн Валентин Распутин, Мостай Кәрим, Нәжиб Асанбаевтар менән осрашыу айырыуса бәхетле мәлдәр булып иҫтә ҡалды.Шуға күрә бөгөн беҙҙең илде һәр төрлө санкциялар менән һынағанда, кредит йәки ниндәйҙер бер сыр биреүҙе сикләү менән ҡурҡытҡанда, мин был зиһенле, аҡыллы яугир аҡһаҡалдарҙы иҫкә төшөрәм. Уларға ҡарағанда, тыңлағанда бындай һынауҙарҙың халҡыбыҙҙы сыныҡтырыуын ғына аңлайһың.Беҙ ғәжәп бай республикала йәшәйбеҙ. Көслө һәм уңышлы булыр өсөн бөтә нәмәбеҙ ҙә бар. Ватан тарихын белергә, йәштәребеҙҙе халыҡтың бай традицияларына ылыҡтырырға, уртаҡ йортобоҙ мәнфәғәтендә ныҡышмалы хеҙмәт итергә кәрәк. Һәм барыһы ла буласаҡ– Һеҙгә, Фәүҡәт Хәмиҙулла улы, ныҡлы һаулыҡ, рух күтәренкелеге, күңел йылыһы һәм ғаилә бәхете теләйбеҙ.– Ҙур рәхмәт! Мин дә “Башҡортостан” гәзитенә яңы ижади бейеклектәр һәм тоғро уҡыусылар теләп ҡалам.


description: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттарын өҫтәмә һайлауҙа ла халыҡтың күпселеге “Берҙәм Рәсәй” кандидаттарын яҡлаған.Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоро

title: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай депутаттарын өҫтәмә һайлауҙа ла халыҡтың күпселеге “Берҙәм Рәсәй” кандидаттарын яҡлаған.


description: “Кешеләрҙең баҡсалары янынан үткәндә хужалары хаҡында китап уҡыған кеүек булам”, – тигәйне күренекле яҙыусы, Сала-уат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Таңсулпан Ғарипова бер әңгәмәб

title: Баҡсалар китап кеүек…

maintext:
Нияз МӘҺӘҘИЕВ,
Зөһрә ҠОТЛОГИЛДИНА.
Ысынлап та, йортта ниндәй хужа йәшәгәнен баҡса күрһәтеп тора шул.Федоровка районының Батыр ауылындағы Хәлисә һәм Миҙхәт Багаевтарҙың ихатаһын күргәс тә бында уңғандарҙың ҡулы тейгәне һиҙелеп тора. Уң яҡтан да, һулдан да, артта ла бер нисә урында баҡса өсөн ер бүленгән. Өйөң нисек, баҡсаң да шундай, тип юҡҡа әйтмәгәндәр. Көҙгө эштәр бөтөүгә табан барһа ла, Багаевтарҙа сүп өйөмөн дә күрмәҫһең, һәр ерҙә тәртип, бөхтәлек. Беренсе баҡсаһына күҙ һалабыҙ. Бында, халыҡсан итеп әйткәндә, ат башындай кәбеҫтәләр үҫеп ултыра. Баҡсалағы күршебеҙҙең йәй буйына иртәле-кисле көнөнә икешәр тапҡыр һыу һибеүенә ҡарамаҫтан, уҙа барһа ҡуш йоҙроҡтай ғына кәбеҫтәләрен хәтерләнек тә, ошондай ҙур йәшелсәләрҙе үҫтергән Багаевтарҙың, ай-һай, бер серҙәре барҙыр, тип һорамайса түҙә алманыҡ. Ысынлап та, бындай уңыш үҫтереүҙең хикмәте бар икән шул.– Беҙ бер ниндәй ҙә химик ашламалар ҡулланмайбыҙ. Үҙебеҙгә, балаларға һәм ейәндәргә ашарға бит, – тине хужа Миҙхәт Багаев. – Ә сере уның ябай ғына. Эре мал һуйғанда эсенән сыҡҡан тиҙәген бер мискәгә тултырабыҙ ҙа һыу һалып ҡуябыҙ. Шул шыйыҡсаны кәбеҫтә төбөнә һибәбеҙ.Төнәтмәне һалып сыҡҡас шул урында тупраҡтың пленка кеүек нәмә менән ҡапланғанын күрә Миҙхәт. Ә был һыуҙы ергә үткәрмәй тигән һүҙ. Шуға кәбеҫтәнең төбөн йомшартып картуф күмгән кеүек күмеп ҡуя. Һөҙөмтәлә кәбеҫтәнең ҡабығы йыуан булып үҫә һәм хатта, бая әйткәнсә, ат башындай күсәнде лә иҫе лә китмәй күтәреп тора. Аҫтағы япраҡтарын уңған хужабикә Хәлисә ханым ҡырҡып алып малдарға бирә тора. Ашарға ҡулланғанда кәбеҫтәнең тыштағы ҡатнаш тундарының бер нисәһен ташларға ла тура килмәй, ергә тейә яҙып бысранып та ятмай.Бәлки, был тәжрибәне башҡа баҡсасылар ҙа үҙ эштәрендә файҙаланып, мул уңыш үҫтерер. Артабан йәп-йәшел булып ултырған түтәлдәр иғтибарҙы йәлеп итә. Әллә һуңлап булһа ла икенсе ҡатҡа редис сәскәндәрме тиһәк, гәрсис ултыртҡандар икән.– Был урында һуған үҫте. Быйыл дүрт тоҡ уңыш йыйып алдыҡ. Ерҙе тәбиғи ашлар өсөн гәрсис сәстек, – ти Хәлисә ханым.– Теге яҡтағы баҡсамда ла бар шундай уҡ түтәл. Унда иртә өлгөрә торған помидор үҫтергәйнек.Ер ҡап-ҡара булып буш ятмай Багаевтарҙа. Баҡсала йәшеллектәр кәмегән саҡта бәрхәт кеүек күпереп үҫкән гәрсис көҙгө шыҡһыҙ, ямғырлы көндәрҙә йәм биреп ултыра.– Гәрсистең тағы бер файҙаһы бар беҙҙең өсөн, – тип өҫтәй Миҙхәт. – Күреп тораһығыҙ: баҡсаға умарталар ҡуйылған. Сентябрҙә яландарҙа сәскәләр бөткән мәлдә ҡорттар гәрсистән үҙҙәренә ҡышҡылыҡҡа ашарға етерлек бал йыя. Уның сәскәһе һап-һары булып, хуш еҫ таратып ултыра.Уңған хужалар ҡурай еләге ағастарының баштарын ҡырҡып, ҡыуаҡтарҙы бергә йыйыбыраҡ бәйләп ҡуйған. Шулай иткәндә, ҡар уларҙың ботаҡтарын һындырып, ағастарға зыян килтерә алмаясаҡ.Сентябрҙең аҙағы етеп килһә лә, һаман да ҡыҙыл, йәшел помидорҙар күренә.– Әле ныҡлап ҡырау төшкәне юҡ бит әле, шуға алмайыраҡ торабыҙ. Бындай ғына һыуыҡтарға бирешмәй улар, үҫә бирһендәр, – ти хужалар. Түтәлдәрҙә шулай уҡ татлы боростар ҙа, баклажандар ҙа үҙ сиратын көтөп ултыра. Теплицаларында иһә икенсе тапҡыр помидорҙары үҫә. Ҡыярҙы апрелдә үк ашай башлайҙар икән. Әле шул ҡыярҙан бушаған урынға йәшел тәмләткес үләндәр сәскәндәр. Өфөлә йәшәгән ейәне Баязит уларҙы йәрминкәлә һатырға уйлай. Бына бит уңғандарҙың ейәндәре лә бәләкәйҙән аҡса эшләргә, эшҡыуарлыҡҡа өйрәнеп үҫә. Афарин!Теплица тураһында һүҙ башлағас, уға айырым туҡталып үтке килә. Сөнки уның да үҙенә күрә бер ғилләһе бар. Ябай ғына теплица түгел. Багаевтар йәшелсә үҫтереп кенә ҡалмай, ә икенсе ҡатында махсус ситлектәр ҡуйып, яҙғыһын инкубатор себештәре алып, шунда ҙурайтып үҫтереп алалар. Теплицала йылы. Себештәргә үҫер өсөн шул ғына кәрәк. Уңған хужабикә Хәлисә ханым бында үҙе мейес сығарған. Ҡаҙан ҡуйған. Тауыҡтарҙы, өйрәк-ҡаҙҙарҙы һуйғас ошонда ҡайнар һыуҙа бешекләп, йөндәрен йолҡа һәм уларҙы киптерергә икенсе кәштәгә һалып ҡуя. Уныһы ла теплицаның икенсе ҡатына эшләп ҡуйылған. Ҡыҫҡаһы, егәрле хужабикә ике ҡуян ҡойроғон бер юлы тота.– Бөтә эшемде ошонда бөтөрәм, өйгә индереп йөрөмәйем, – ти ул. Фәһем алырлыҡ тәжрибә бит, шулаймы, дуҫтар?! Багаевтарҙың өй эргәһе баҡсаларында ял мөйөшө булдырылған. Унда йомшаҡ күн креслолар һәм диван ҡуйылған. Уртала – өҫтәл. Ямғыр яуғанда ла ышыҡ бында. Сөнки өҫтө бер ниндәй материал менән ҡапланмаған, ә ҡырағай виноград тигән үҫенте (икенсе төрлө уны ҡыҙҙар винограды ла тиҙәр) ел-ямғыр үтмәҫлек итеп ышыҡ булдырған. Йәй ҡунаҡҡа килгән ейәндәре сәскәләргә һыу һибеп арығас ошонда ултырып ял итә, китаптар уҡый.Баҡсала үҫкән сәскәләр ҡырау төшөү менән һулый. Тәбиғәт ҡануны шулай: мәле етеү менән улар ”үлә”. Ә Хәлисә сәскәләрҙе мәңге йәшәтеү серен тапҡан. Нисек, тиһегеҙме? Баҡсаларында үҫкән бөтә йәшелсә-емешен – алмағас сәскәләрен, раузаларҙы, мәктәрҙе – барыһын да картиналарға күсереп ҡалдыра. Юҡ, рәссамдар шикелле майлы буяуҙар менән киндергә төшөрмәй, ә төрлө төҫтәге йөн ептәр, таҫмалар менән яһай. Өй эсе тулы шундай картиналар күҙҙең яуын алып тора. Ә бүләккә таратҡандары күпме?!Тағы бер ғәжәйеп ял мөйөшө бар Багаевтарҙың, дөрөҫөрәге, сәй мөйөшө. Бында инде ысын виноградтар уңдан да, һулдан да, арттан да, өҫтән дә ҡаплап алған. Самауыр сәйе эсеп ултырғанда емеште төрлө яҡтан үрелеп алып ҡына тәмләргә мөмкин.– Былтыр ошо мөйөштән генә 11 биҙрә виноград йыйып алдыҡ, – ти Хәлисә. – Быйыл йыймағанбыҙ әле.Өфөләге өс балаһына таратып биргәндән ҡалғанынан компот, һут эшләйҙәр. Хатта, донъя булғас, уныһы ла кәрәгеп китә, шарап та яһайҙар. Үҙеңдеке бер ниндәй зыянлы матдәләр ҡушылмаған, файҙалылыр инде эсә белһәң, әлбиттә. Бер яғынан “Изабелла” виноградтары аҫылынып торған, икенсе яғынан үрмә гөлдәр күпереп үҫкән йәшел арка тылсымлы бер ишекте һаҡлап торған кеүек. Был ишектең артында ниндәйҙер мөғжизәләр бар һымаҡ. “Унда нимә бар һеҙҙең?” – тигән һорауыбыҙға хужабикә көлөп: “Мал һарайы”, – тип яуапланы. Ҡарасы, иҫтәр китерлек бит. Багаевтарҙың “батшалар йәйәү йөрөй торған ер”ҙәрендә лә кукуруздан матур бер аллея үҫтергәнен күргәс, был йортта матурлыҡты аңлаған, донъяның ҡәҙерен белеп йәшәгән кешеләр көн итеүенә һоҡланмау мөмкин түгел. Хәлисә Шаһыбал ҡыҙы – Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, республикабыҙҙың мәғариф алдынғыһы, “Ағинәй” клубы етәксеһе, ә Миҙхәт Миңләхмәт улы әле Аҡһаҡалдар ҡорон етәкләй, ауылдың элекке хужалыҡ етәксеһе лә. Ер ҡәҙерен белеп, гүзәллекте тойоп, өс балаларына ла матур тәрбиә биреп, хаҡлы ялда ла тынғыһыҙ хеҙмәт менән ғүмер итеп, балаларына ярҙам күрһәтеүҙән ҡыуаныс, кинәнес табып йәшәйҙәр.Баҡса эштәре тамамланмаған әле Багаевтарҙың. Күк сливаһынан Хәлисә ханым ҡаҡтар яһаған, һарыһынан ткемали тигән соус әҙерләмәксе. Кишер менән сөгөлдөрҙәре әлегә йыйып алынмаған. Өс түтәл кишерҙәренән дә мул ғына уңыш булыр тип көтәләр. Балаларына ла, үҙҙәренә лә етер. Инде тағы бер баҡсаларын байҡайһыбыҙ ҡалды. Ул да булһа – картуф сәселгән ер. Бында картуф ҡына үҫмәй. Майҙан өс өлөшкә бүленгән. Икенсе икмәк йыйып алынған ер бушап ҡалған. Икенсе яҡта бесән үҫтергәндәр. Уныһы ла сабылып, йыйылып, өйөп ҡуйылған. Ә бына өсөнсө, урталағы, өлөштә – шәкәр һәм мал сөгөлдөрө плантацияһы.– Шул сама сөгөлдөрҙө ҡайҙа ҡуйып бөтөрәһегеҙ ул? – тип һорауыбыҙға Багаевтар:– Малдарға, ҡаҙҙарға ашатабыҙ, – тип яуапланы, – Ә беләһегеҙме, сөгөлдөр ашаған малдар, ҡаҙҙар нисек тиҙ һимерә, иттәре лә тәмле була! Йәл, ауыл ерендә күптәр сөгөлдөр үҫтермәй.…Бына ошондай фәһемле экскурсияла булдыҡ Багаевтарҙың баҡсаһында. Иҫ киткес йөкмәткеле, бай мәғлүмәт алдыҡ.Ер үҙенә эйелгәнде ярата. Тырышһаң, мул уңышы менән ҡыуандыра. Ауыр һуғыш йылдарында ла халҡыбыҙ баҡса менән аслыҡтан ҡотолған, тере ҡалған. Хәҙер ҙә уңғандарға бер ниндәй санкциялар ҡурҡыныс түгел. Бөтәһе лә үҙ еребеҙҙә үҫә. Багаевтарҙың баҡсалары менән танышҡас та беҙ бик шәп бер файҙалы китап уҡыған кеүек булдыҡ. Ҡай саҡ йорттарҙың ихаталары ла, баҡсалары ла хужалары тураһында күберәк һөйләй шул.


description: – Йортһоҙҙар мәсьәләһен нисек хәл итергә уйлайһың? – тип һорайҙар икән бер хакимдан. – Бик анһат ҡына: һәр кем үҙенә йорт төҙөй башлай, – ти ул. – Ә эшһеҙлек мәсьәләһен? – Ул мәсьәлә ҡайҙан

title: Эшһеҙҙәр күп... Эшләргә кеше етмәй...


description: Илнара Үтәшева «Мисс Азия Санкт-Петербург-2016» халыҡ-ара матурлыҡ һәм талант конкурсында ҡатнаша. Ул кастинг үтеп, әле бәйгегә әҙерләнә. Илнара Үтәшева «Мисс Азия Санкт-Петербург-2016

title: Башҡорт һылыуҡайы бәйгегә әҙерләнә


description: Киләһе йылда бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын мотлаҡ күтәрәсәктәр. Рәсәйҙең хеҙмәт һәм социаль яҡлау министры Максим Топилин белдереүенсә, әле Хөкүмәттә был маҡсатҡа федераль ҡаҙнанан

title: Эш хаҡы үҫкән дә үҫкән...


description: Стәрлетамаҡ бер мандатлы округы буйынса Дәүләт Думаһына һайлауҙа еңеүгә өлгәшкән Алексей Изотов үҙе өсөн тауыш биргән һәм “Берҙәм Рәсәй”ҙе яҡлаған кешеләрҙең барыһына ла рәхмәт белдерҙе. Стә

title: Алексей Изотов: “Дәүләт Думаһындағы эш халыҡтың наказдарын үтәүҙе күҙ уңында тота”


description: Һайлау буйынса әлеге сәғәттәргә яҡынса мәғлүмәттәр буйынса тауыш биреүҙә һайлаусыларҙың 72,23 проценты ҡатнашҡан. Партия исемлектәре буйынса һайлауҙа тауыштар һаны йәһәтенән “Берҙәм Рәсәй” с


description: “Биргән вәғәҙәләрегеҙҙе үтәй башларға ваҡыт етте. Берәүҙе лә үткән ҡаҙаныштары өсөн һайламанылар. Һайлау — ул тәү сиратта халыҡтың етеш, яҡшы йәшәү теләге”, — тине республика Башлығы Рөстәм

title: Вәғәҙә — иман


description: 2016 йыл Рәсәй өсөн алтын йылы булыр, моғайын. Үҙәк банк әүәлгесә алтында ҡойона. Бер йыл эсендә ул үҙендә һаҡлаған ҡиммәтле металл күләмен 207 тоннаға еткерҙе. Һөҙөмтәлә илдең алтын р

title: Ҡытайҙы уҙып китербеҙ


description: Киләһе йылдың уңышы мул булһын өсөн ағастарҙы алдан әҙерләү хәйерле. Мәҫәлән, быйыл алмағастарым уңыш бирмәне. Ял итте. Киләһе йыл да алданмаҫ өсөн кәңәш һорап Борай районындағы “Алмағас” кр

title: Алмағасығыҙ ҡышҡа әҙерме?

maintext: – Тәү сиратта шуны билдәләр инем: беҙҙең баҡсасылар бөжәктәрҙән һаҡлай торған дарыуҙарҙы ҡулланыуҙан тартына. Был – яңылыш фекер. Ағастарҙы йылына кәмендә өс тапҡыр төрлө ағыу менән һиптереп алырға кәрәк. Шул саҡта ғына мул уңышҡа өмөт итә алабыҙ.Тәүгеһен ағас һәм ҡыуаҡтар бөрөләнгәс эшләргә кәрәк. Тик һауа температураһының 12 – 15 градусҡаса күтәрелеүен көтөгөҙ, сөнки һыуыҡ булһа, химик препараттар үҙ көсөн юғалта. Икенсеһен емештәр борсаҡ саҡлы булғанда, әлбиттә, алмағастың емеше саҡ ҡына ҙурыраҡ була, уҙғарығыҙ. Был эште бер үк сәскә атҡан мәлдә атҡармағыҙ, сөнки ағыу емештең эсендә тороп ҡаласаҡ. Өсөнсөһө октябргә тура килә. Быныһында эргә-тирәләге уңыштың йыйып алыныуы шарт. Тағы ла шуныһы: һауа температураһы 12 – 15 градусҡаса йылы булырға тейеш. Көҙгөһөн алмағастарҙы ошондай шыйыҡса менән эшкәртеү һәйбәт: 400 грамм мочевинаны бер биҙрә һыуҙа иретергә һәм ошо күләмде йәлләмәйенсә бер алмағасҡа сарыф итергә. Эшкәртелгән япраҡтар ҡойолғас, мочевина ҡышларға тип ерҙә күмелгән бөжәктәрҙе лә үлтерәсәк. Ағас төптәренә серетмә өйөмөнән торф һибеп сығыу ҙа файҙаға ғына.Алмағастар имен-аман ҡышлаһын өсөн бер төпкә яҡынса бер тонна һыу һибеү ҙә етә.Әлеге мәлдә ағастың арҡыс-торҡос үҫкән ботаҡтарын, ҡамасаулағандарын бысып алығыҙ. Ботаҡтар аша ел йөрөргә, ҡояш нурҙары иркен үтергә тейеш. Тик бысҡандан һуң яраланған урынды майлы буяу йәки бының өсөн ҡулайлаштырылған махсус шыйыҡса менән һылап ҡуйығыҙ.Ошо кәңәштәрҙең барыһын да тормошҡа ашырғанда, алмағастар уңышты мул бирәсәк.


description: Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтайға депутаттлыҡҡа Евгений Семивеличенко менән Раил Фәхретдинов үткән.


description: “Бөркөт бит һин!”, “Гүзәл кешеләр һеҙ!” Эпитеттарҙы йәлләмәне ағай. Тойғо-кисерештәрен дә. Кешеләрҙе ихлас яратты. Асыҡ та, алсаҡ та ине. Яҙмышы гел аяҙҙан ғына тормаһа ла, күңеле лә, ижады

title: “Сая рухым минең һис ҡасан да ташлап китмәҫ тыуған Ватанды!”


description: Дәүләт Думаһы депутаттары өсөн тауыш биреүгә һайлаусыларҙың 72,23 проценты килгән. Дәүләт Думаһы депутаттары өсөн тауыш биреүгә һайлаусыларҙың 72,23 проценты килгән.


description: “Берҙәм Рәсәй” партияһының төбәк бүлексәһе секретары, Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачевтың фекеренсә, төбәк биләмәһендә үткән бөтә 193 һайлау кампанияһында партияның еңеү

title: Константин Толкачев һайлауҙың төп йомғаҡтарын билдәләне


description: Башҡортостанда сусҡа тағуны таралыуына юл ҡуймау маҡсатында Илеш районындағы М7, Бүздәк районындағы М5 трассаларында автотранспортты махсус йыуыу пункттары эшләй башланы. Башҡортостанда сусҡ

title: Сусҡа киҙеүе янай


description: Эрнст Сәйетов менән бик оҙаҡ йылдар элек Өфө сәнғәт училищеһының һынлы сәнғәт бүлегендә танышҡайным. Был танышыуға улым рәссам Юлай Әминевтең ошонда белем алыуы сәбәп булғайны. Һынлы сәнғәт

title: Атаһынан ҡалған мираҫ

maintext: Педагог-ҡылҡәләм оҫталарының маһирлығына һоҡланыуымдың сиге юҡ: студенттарҙың коридорға эленгән картиналары ғына ни тора! Йәш рәссамдар тәрбиәләгән педагогтар тураһында яҙғаным булһа ла, ниңәлер Эрнст Сәйетов хаҡындағы һүрәтләмәм оҙаҡҡа тотҡарланды. Йә ваҡыт табылманы, йә башҡа сәбәптәре сығып торҙо. Шулай ҙа теләгем тормошҡа ашты, тик, үкенескә ҡаршы, үҙе иҫән саҡта уҡый алманы ағай...Тормошта Эрнст Сәйетов кешелекле, ярҙамсыл, тиҙ әҫәрләнеүсән һәм нескә күңелле кеше булды, студенттарға ифрат ярҙамсыл, иғтибарлы, ихтирамлы ине. Улым Юлайҙың портрет жанрындағы һәләттәрен алдан күрә белде, дәртләндерә торғайны, кәңәштәрен йәлләмәне – шуға рәхмәтлебеҙ. Өфө сәнғәт училищеһында уҡыған улым төндәр буйы ҡыбырламай бер позала ултыра торғас, “Әсәйемдең портреты” тигән ике картинаһын яҙҙы. Икеһе лә уңышлы килеп сыҡты: башҡорт ҡоролтайҙарында, студенттарҙың Силәбе, Һарытау күргәҙмәләрендә ҡуйылып яҡшы баһа алды. Әйткәндәй, тәүгеһе Силәбе дәүләт художество музейында һаҡлана. Дүртенсе курста диплом яҡлағанда Юлай Әминевте Э. Сәйетов Өфө дәүләт сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт факультетында уҡыуын дауам итергә дәртләндерҙе, хатта училищенан рәсми йүнәлтмә лә хәстәрләне. Бына шундай киң күңелле, ҡайғыртыусан кеше ине рәссам Эрнст Сәйетов.Эрнст Миңләхмәт улы 1936 йылда Өфөлә тыуа, ләкин бала сағы Ишембай районының Юлдаш (Воскресенск) ауылында уҙа. Һуғыш һәм унан һуңғы йылдарҙа ағаһы менән өләсәһе ҡарамағында тороп ҡала. Ярлылыҡтан, аслыҡтан интеккән, ҡараусыһыҙ, ярҙамһыҙ ҡалған 13 йәшлек малай 1949 – 1953 йылдарҙа Өфөгә Совет Армияһының хәрби музыканттар әҙерләүсе мәктәбенә уҡырға килә. Исмаһам, бында көнөнә 600 грамм икмәк бирәләр, өҫтәүенә профессия ла алаһың, бәхет бит!Үҫмерҙең музыкаға оҫталығы уҡыуын еңеләйтә, Эрнст йыр сәнғәтен тырышып өйрәнә, музыка һынлы сәнғәткә һөйөүен тағы ла көсәйтә. Йәш музыканттарҙы ваҡыты-ваҡыты менән баш ҡала музейҙарына ла йөрөтәләр. Шунда Эрнст А. Саврасов, И. Репин, В. Суриков, В. Перов, М. Нестеровтың картиналарына ғашиҡ була – сәғәттәр буйы улар янында сихырланған кеүек баҫып тора.А. Саврасовтың 1863 йылда ижад ителгән “Өй пейзажы”, М. Нестеровтың “Сергиев циклынан” картиналары егетте шул тиклем әҫәрләндерә – ул рәссам булырға ҡарар итә. Һәм, ниһайәт, хыялы тормошҡа аша: 1962 – 1968 йылдарҙа ул Ленинград ҡалаһындағы И.Е. Репин исемендәге живопись, скульптура һәм архитектура институтында белем ала.Э. Сәйетовтың рәссам булып формалашыуында реализм традицияларына тоғролоҡ һаҡлаған уҡытыусыларының йоғонтоһо ҙур була. Етмәһә, уларҙың барыһы ла ауылдан сыҡҡан һәләттәр, ауыл тормошон яҡшы беләләр. Йәш рәссам уларҙан стиль, ритмика, яҫылыҡ һәм күләм үҙенсәлектәре, образдар пластикаһы һәм романтикаһы, күләгә төҫөн дөрөҫ биреү, композиция ҡоролошо кеүек мөһим әйберҙәргә өйрәнә – быларҙың барыһы ла уның ижадында ҙур сағылыш таба. Рәссам матбуғат графикаһында ла ҙур уңышҡа өлгәшә һәм был тәңгәлдә бала саҡта атаһынан өйрәнгәндәре ҙур роль уйнай. Ғөмүмән, студент Сәйетов графика факультетында йөҙөп йөрөп ижад итә, офорт, литография, линогравюра, акварель, рәсем, китап иллюстрациялау кеүек жанрҙарҙа яҙыу оҫталығын камиллаштыра.Э. Сәйетовтың башҡорт милли һынлы сәнғәтенә хеҙмәт итә башлауы 1960 йылдар башына тура килә. Рәссам 1970 йылда ойошторолған тәүге күргәҙмәлә үк сәнғәт һөйөүселәрҙең ихтирамын яулай: Ленинград мәктәбен үткән рәссам графика, гравюра, линогравюра жанрҙарында үҙен нескә лирик, эмоциональ образдар оҫтаһы һәм интеллектуаль рәссам итеп таныта. Эрнст Миңләхмәт улы 1965 йылда “Колхозсылар” автолитографияһын яҙа. А.Ф. Пахомов оҫтаханаһында студент саҡтан үҙен психологик портрет оҫтаһы итеп танытҡан рәссамдың был полотноһы образдар лирикаһы, эске моңо һәм поэтиклаштырылған темаһы менән һоҡландыра.Тәүге әҫәрҙәрендә Э. Сәйетов заманға хас тема – индустриялаштырыу, Башҡортостанда барған мөһабәт төҙөлөштәрҙе һүрәтләй. Был темаға ижад ителгән тәүге картинаһы “Башҡортостан – нефть республикаһы” тип атала. Йәйге каникулда булһынмы, практикаламы, йәш рәссам нефть промыслаларына ашҡына, ил буйлап сәйәхәт итә, Ишембай, Салауат, Стәрлетамаҡ ҡалаларында йыш була, сит илдәргә лә сәфәр ҡыла. Ҡайҙа ғына йөрөһә лә, Башҡортостанды бер ваҡытта ла онотмай. Бала саҡтан күңелендә моңло бер йыр кеүек һаҡланған Юлдаш, Воскресенск ауылдарына тәрән мөхәббәт һаҡлай ул: һуғыш йылдарында башаҡ йыйған ауылдаштарын, иген яландарында, сөгөлдөр баҫыуҙарында иртәнән кискәсә тырышып эшләгән егәрле колхозсыларҙы бер ваҡытта ла онотмай, улар хаҡында аҡҡош йыры булырҙай картина яҙырға хыяллана.Һуңынан үҙе билдәле рәссам булып киткәс, студенттарҙы ла ошо ауылдарға этюдҡа йөрөтә. Йәштәргә, шул иҫәптән улым Юлайға ла, Башҡортостан тәбиғәтенең ошо гүзәл төбәге иҫ киткес оҡшай торғайны. Офорт стилендәге “Ауылда”, “Аттар”, “Башҡорт ауылында”, “Утауҙағы ҡатын-ҡыҙҙар”, “Бесәндә”, “Тәүге дәрес”, “Башҡортостан 30-сы йылдарҙа. Тәүге трактор”, “Ҡымыҙ эшләүселәр һәм һалам әҙерләүселәр”, “Уңыш йыйыу”, “Көтөүсе” кеүек билдәле картиналарын Э. Сәйетов бәрәкәтле Ишембай ерендә яҙған.60 – 70-се йылдар рәссам өсөн айырыуса уңышлы була. Ҡылҡәләм оҫтаһы литографияла иң сағыу әҫәре – “Колхозсылар” картинаһын тыуҙыра. Виртуоз пластикалы, теүәл формалы, ҡатмарлы тонда ижад ителгән был әҫәрҙә ергә береккән ауыл кешеләренең тормошо ышандырғыс буяуҙарҙа бирелә. Ҡатмарлы композицияға ҡоролған, лирик планда ижад ителгән был әҫәрҙә 70-се йылдар ауылының тормошо кәүҙәләнә, хеҙмәт кешеһенә дан йырлай. Ҡалала тыуып үҫкән рәссамдың крәҫтиән тормошон яҡшы белеүе күңелдә матур тойғолар ҡалдыра – әҫәр 60-сы йылдар өсөн күренеш булараҡ ҡабул ителә.Рәссам Э. Сәйетов тынғыһыҙ ижад эшен уҡытыу менән бергә алып бара: ул 30 йыл ғүмерен һынлы сәнғәт оҫталары тәрбиәләүгә арнай. Өфө сәнғәт училищеһының һынлы сәнғәт бүлегендә, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһының һынлы сәнғәт факультетында уҡытыуҙан тыш, йәш рәссамдар тәрбиәләү, уларҙың күргәҙмәләрен ойоштороу менән шөғөлләнә, профессор, живопись кафедраһы мөдире вазифаһына тиклем күтәрелә. Бөгөн Э. Сәйетовта белем алған Наил Байбурин, Фәйзрахман Исмәғилев, Сергей Игнатенко, Ринат Харисов, Михаил Копьёв, Илдар Бикбулатов, Йәлил Сөләймәнов, Әмир Мәжитов кеүек рәссамдар Башҡортостанда ғына түгел, сит илдәрҙә лә билдәле.Эрнст Сәйетов тынғыһыҙ ижадын йәмәғәт эштәре менән бергә алып бара, быға ул ваҡытын да, һаулығын да йәлләмәй. 1980 – 1985 йылдарҙа Башҡортостан Рәссамдар союзы идараһы рәйесе ине, 1981 – 1986 һәм 1996 йылдарҙа РСФСР Рәссамдар союзы идараһының яуаплы секретары вазифаһын башҡара, республика, Рәсәй, сит ил күргәҙмәләрендә, Силәбе, Мәскәү, Ленинград, Магнитогорск, Ноҡос ҡалаларында ойошторолған күргәҙмәләрҙә әүҙем ҡатнашты. Рәссамдың тырыш хеҙмәте юғары баһалана: уға Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ рәссамы тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. Ул – Ғәлимов Сәләм исемендәге республика йәштәр премияһы лауреаты.– Рәссам булырға бала саҡтан хыялландым, был миңә атайымдан ҡалған аманат, – тигәйне Эрнст Миңләхмәт улы бер әңгәмәлә. – Атайым һүрәт төшөрөүгә әүәҫ булды. Өфөлә өлкә гәзиттәре нәшриәтендә цинкограф, фотограф булып эшләне. Линогравюра оҫтаһы ла ине. Уның гәзиткә һүрәт баҫҡанын сәғәттәр буйы күҙәтә торғайным. Был минең өсөн мәңге онотолмаҫлыҡ мөғжизә булып ҡалды.Мөғжизәле әҫәрҙәр авторы Э. Сәйетовтың картиналар коллекцияһы бөгөн М.В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана, ҡайһы берҙәре Ырымбур, Красноярск, Ноҡос һәм Магнитогорск дәүләт музейҙары милке булып тора.


title: Тәүәккәл йәштәр шатландыра

maintext:
Ҡайҙа ғына булмаһын, ауылдаштарының мәнфәғәтен ҡайғыртып йәшәүселәр осрай. Уларҙың төрлө тармаҡта тир түгеүе мөмкин. Берәүҙәр эшҡыуарлыҡҡа тотонған, икенселәр фермерлыҡты алып бара. Әйтәйек, Юнай ауылында ғүмер иткән Илдар Мостафин ҡасандыр депутат булып та һайлана, староста йөгөн дә тарта. Уны, һис шикһеҙ, үҙ ауылының патриоты тип атарға була. Әле ул – шәхси эшҡыуар.
– Яҡташтарыма ҡулдан килгәнсә ярҙам итергә тырышам, – ти Илдар Ҡәнзәфәр улы. – Юнайҙар ғына түгел, бүтән төбәктән дә мөрәжәғәт итәләр.
Ғөмүмән, әңгәмәсем өйҙә ҡул ҡаушырып ултырырға яратмай. Геройым бала саҡтан колхозда эшләп сынығыу ала, үҫә килгәс, һәр ваҡиғаның уртаһында ҡайнай. Ауыл йәштәренең етәксеһе лә була, һуңынан колхоздың профсоюз ойошмаһына, хатта колхозға етәкселек итә.
– Беҙҙең быуын бала саҡтан уҡ йәмәғәт эшендә ҡатнашып үҫте бит, шуға ла үҙемде ауылым, ауылдаштарым тормошонан башҡа бер нисек тә күҙ алдына килтерә алмайым, – тип беҙҙең менән һөйләшеүҙе дауам итә Илдар Ҡәнзәфәр улы.
– Эйе, Илдар ағай һәр ваҡыт йәшелләндереү эштәренең уртаһында ҡайнай. Мәҫәлән, яҙғыһын зыяратты төҙөкләндергәндә төҙөлөш материалдары етмәгәйне, үҙенекен алып килде, – тине Үтәғол ауыл биләмәһе башлығы С. Фазлыев.
– Беҙҙең быуынға алмашҡа йәш, йүнсел һәм тәүәккәл йәштәрҙең килеүенә бик шатмын, – тип ғорурланып һөйләй Илдар Мостафин. – Миҫалға Заһир Ҡыуатовты ғына алайыҡ. Уны күптән түгел ауыл старостаһы итеп һайланыҡ, сөнки был уҙаман ауылдаштарына һәр ваҡыт ярҙамға килергә әҙер. Үҙенең тракторы, еңел автомобиле бар. Кәрәк икән, көн-төн тип тормай, мөрәжәғәт иткән кешене дауаханаға алып бара. Башҡаса булыу мөмкин дә түгел, сөнки бәләкәй ауыл халҡы әүәл дә, хәҙер ҙә берҙәм ғаилә кеүек ғүмер кисерә, бер-береһенә ярҙамлашып йәшәй.
Илдар Ҡәнзәфәр улы шәхси ярҙамсы хужалығын уңышлы алып барған бүтәндәрҙең дә исемен телгә алды. Айҙар Арыҫланов, Сәғиҙулла Сабитов, Ғирфан Бирҙеғолов, Фәррәх Теләмов, Нурмөхәмәт Теләмов, Әхмәтшәриф Ишкилдин һәм башҡалар шуға асыҡ миҫал икән. Вахта ысулы менән сит яҡтарҙа эшләп, Юнай ауылына ҡайтыусылар араһында ла шәхси эшен асырға теләүселәр юҡ түгел. Тимәк, ауыл йәшәйәсәк, үҫәсәк.


description: Рәсәй Эске эштәр министрлығының Иҡтисади хәүефһеҙлек идаралығында хеҙмәт иткән полковник Дмитрий Захарченконан туғыҙ миллиард һум аҡса тартып алыныуы тураһында ишетеп, аптырауҙан бот сапҡан

title: Граф Монте-Кристо көнләшерлек...

maintext: “Эре балыҡ”тарҙың мурҙаға төшөүе Федераль таможня башлығы Андрей Бельяниновтың өйөндәге тентеүҙән башланды, тиһәң дә була. Чиновниктың фатирында 10 миллион һум, 400 мең доллар һәм 300 мең евро аҡса таптылар. Ә йортондағы боронғо әйберҙәрҙең хаҡы был суммаға ҡарағанда ла ҡиммәтерәк булып сыҡты. Бер боронғо көҙгө генә лә миллион долларға баһалана. Ләкин был ғауға Бельяниновтың отставкаға китеүе менән баҫылды.Сахалин өлкәһенең элекке губернаторы Александр Хорошавиндың бриллианттар менән биҙәлгән ручкаһын да хәтерләйһегеҙҙер әле. Уның да “кеҫәһенән” миллиард һум аҡса һәм ҡиммәтле ювелир әйберҙәр тартып сығарҙылар.“Оборонсервис”тың “батшабикәһе” Евгения Васильеваны нисек онотаһың инде?! Уның Мәскәүҙәге һарайында 50 мең ҡиммәтле таш, 19 килограмм алтын һәм платина таптылар. Үҙенең йоҡо бүлмәһен хатта Репин, Айвазовский, Васнецов кеүек бөйөк рәссамдарҙың картиналары менән биҙәгән!Күп тә үтмәне “закондағы бур” Захарий Калашов ҡулға алынды. “Шакро молодой” ҡушаматы менән танылған был енәйәтсенең ҡармаҡҡа эләгеүе бик бәрәкәтле булды. Уның эҙен юллағанда Тикшереү комитеты генералы Денис Никандоров һәм тағы дәрәжәле бер нисә офицер ҡулға алынды. Генерал Никандоров Шакроның тотҡонда булыуына борсолған, уны азат итеү өсөн бер миллион доллар аҡса һораған.Олигархтарға ла тынғы бөттө. Миллиардтар менән эш иткән Вексельбергтың “ҡәрҙәштәре” ҡурҡыныс аҫтына ҡуйылды. Олигарх менән бер табаҡтан ашаған “дуҫтары” ҡапҡанға эләкте. Коми етәкселегенә 800 миллион һум ришүәт биреүҙә ғәйепләнгәндәрҙең береһе Михаил Слободин иһә ситкә сығып ҡасты. Ойошҡан енәйәтселектең бер-береһенә үрелеп бөткән булыуын раҫлап, тикшереүселәр тентеү менән Эске эштәр министрлығы полковнигының фатирына килде һәм “Сим-сим” мәмерйәһендәге байлыҡҡа юлыҡты. Унда туғыҙ миллиард һумға тиң булған доллар һәм евролар табылды. Күп тә үтмәне, сит ил банкыһында Захарченконың атаһы исеменә һалынған 300 миллион евро (21 миллиард һум тирәһе) аҡса барлығы тураһында хәбәрҙәр ишетелде. Әлегә рәсми рәүештә был раҫланманы, ләкин утһыҙ төтөн булмай.Йөк машиналары менән йөрөтөрлөк аҡсаның ҡайҙан килеүе тураһында әлегә бер кем дә белмәй. Берәүҙәр, банктан урланған, тиһә, икенселәр әйтеүенсә, ул Эске эштәр министрлығы офицерҙарының “общагы” – ришүәт һауып тупланған мөлкәт. Әлбиттә, ошо тиклем байлыҡ кәбәндәге энә түгел, осона сығырҙар...Шуныһы көн кеүек асыҡ: “коррупция һалымы” илебеҙҙең иҡтисад арбаһының тәгәрмәсенә таяҡ тыға. Белгестәр әйтеүенсә, килеп тыуған мәсьәләләрҙе хәл итер өсөн эшҡыуарҙар үҙҙәренең бюджетының 10 процент самаһын тикшереүселәргә түләй. Был нимә менән янай һуң? Әйтәйек, шул уҡ Захарченко туғыҙ миллиард һумды унарлаған компаниянан алған, ти. Тимәк, улар үҙ сығымдарын шул кимәлгә арттырған тигән һүҙ. Был осраҡта ике юл бар: йә хаҡтарҙы күтәреү, йә инвестицияларҙы кәметеү. Тәүгеһендә инфляцияның һикереүе күҙәтелә, икенсеһендә подрядсылар заказдарҙан ҡолаҡ ҡаға, ә эшселәр премиянан мәхрүм ҡала. Артабан инде халыҡ үҙебеҙҙә сыҡҡан тауарҙарҙы һатып алмай, ипотеканан баш тарта, сөнки аҡса юҡ. Тауар һатылмау сәбәпле, магазин ябыла, хеҙмәткәрҙәр эшһеҙ ҡала. Ә үҙебеҙҙең предприятиелар эшен туҡтатырға мәжбүр...Был “сылбырҙы” дауам итергә лә булыр ине, ләкин иҡтисади ғилеме булмағандар ҙа әле килтерелгән миҫалдарҙан барыһын төшөнөр. Ябай ғына итеп әйткәндә, әгәр “коррупция һалымы” булмағанда, илебеҙҙең иҡтисады йыл һайын 10 процентҡа арта барыр ине. Һәр хәлдә, ике-өс процентҡа ғына үҫһә лә шөкөр тиергә мөмкин.Беҙҙең кеүек аҡса күреп өйрәнмәгән халыҡҡа шуныһы ла ҡыҙыҡ: тартып алынған мөлкәт ҡайҙа китә икән?– Иң башта аҡса Тикшереү комитетының иҫәбенә күсә, – ти адвокат Олег Павлович. – Тикшереү эше аҡсаның хәләл булыуын асыҡлаһа, хужаһына кире ҡайтара. Әгәр уларҙың енәйәти юл менән тупланғаны беленһә, ҡаҙнаға китә.Иң мөһиме, тикшереү эшен оҙаҡҡа һуҙмаһындар ине. Юғиһә килеп кергән байлыҡтың “һөрһөп” тә ҡуйыуы ихтимал...Ҡыҙыҡ өсөн иҫәпләп ҡарайыҡ әле, туғыҙ миллиардҡа нимә эшләргә булыр ине икән? Бай булмаһаҡ та, хыялланырға ярай инде.Был аҡса – Стәрлетамаҡ кеүек ҡаланың ике йыллыҡ бюджеты. Уртаса 200 – 300 миллион һум торған 30 – 40 балалар баҡсаһы төҙөргә мөмкин. 19 мең 867 әсәгә әсәлек капиталы түләп була. Ошо сумманы йыйыр өсөн айына 36 мең эш хаҡы алған кешегә 20 мең 833 йыл эшләргә тура килер ине.Хыялдар!.. Хыялдар!..Шулай ҙа бер өмөт күңелде йыуатып ҡуя: полковник хәҙер граф монте-Кристо була алмаясаҡ. Төрмәлә лә уны хазина йәшерелгән утрауҙы өйрәткән ҡарт көтөп тормаҫ...Йәшеренеп ятҡан миллиардтар артабан да ҡалҡып сығыуы ихтимал, илебеҙҙә полковниктар ғына түгел, генералдар ҙа быуа быуырлыҡ бит! Тимәк, “байлыҡ” эҙләү дауам итер, моғайын. Путиндың һуңғы арала ғына сәйәси шахмат таҡтаһында байтаҡ рокировкалар яһауы көрәштең туҡталмаясағына ишаралаған һымаҡ. Шуныһы асыҡ: ойошҡан енәйәтселек ҡулында ил бюджетын бер нисә йылға тәьмин итерлек аҡса бар. Миллиардтарҙың байтағы уҙған быуаттың 90-сы йылдар башында халыҡтың пай инвестиция фондтарына һалған ваучерҙарынан үрсеүен дә иҫәпкә алһаҡ, ул аҡсаны кире ҡайтарыу выждан һәм намыҫ эше булырға тейеш.Шуныһы аптырата: ил ҡаҙнаһы һәр “эт” темеҫкенә торған сүп йәшниге түгел дәбаһа! Унан миллиардтарҙың юҡҡа сығыуын нисек итеп шәйләмәҫкә мөмкин икән? Бер полковник ҡына шундай ҙур сумманы фатирында тота алғанда, эрерәк “йондоҙло” ағайҙар тураһында һүҙ йөрөтөргә тел әйләнмәй хатта...


description: Латиф баҡсаларына килеп еткәндә Бәшир һуған ултыртып йөрөй ине. – Сәләм, күрше! Эштәр барамы? – Әкренләп. – Ниңә яңғыҙың? Һөйөклө бисәкәйең килмәнеме ни? – Өйҙә ҡалды. Бажа саҡырғайны, ҡунаҡ

title: Әкәмәт " "Башкортостан гәзите"


description: ЛДПР-ҙың төбәк бүлексәһе 18 сентябрҙә үткән Дәүләт Думаһына һайлау һөҙөмтәләренән ҡәнәғәт. Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы мәғлүмәттәренә ярашлы, ЛДПР партияһы республикабыҙҙағы һайла

title: ЛДПР Башҡортостандағы һайлау һөҙөмтәләренән ҡәнәғәт


title: Халыҡ тауышының шаңдауы

maintext:
Үткән һайлауҙар тураһында төрлө хәбәрҙәр йөрөй. Берәүҙәр ризаһыҙлыҡ белдерә, икенселәр ҡәнәғәтлек кисерә. Нимә генә тиһәк тә, һайлау – ул көрәш.
Ә көрәштә һәр саҡ еңгән һәм еңелгән була. Был “алышта” ла еңелгән яҡтың ризаһыҙлыҡ белдереүе тәбиғи күренеш, әлбиттә, әммә ундайҙар күп түгел. Тимәк, дәүләт етәкселеге тарафынан алға ҡуйылған маҡсатты, барыр юлды тоҫмаллай халыҡ һәм “кисеүҙә ат алмаштырмайҙар” тигән тапҡыр әйтемде лә иҫенән сығармай.
Һайлауҙа етди хоҡуҡ боҙоуҙар булмауы, сәйәси кампанияның законлылығын халыҡ-ара күҙәтеүселәр ҙә иҫбатлауы тураһында республика Башлығы “Берҙәм Рәсәй” фирҡәһенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе конференцияһында белдерҙе.
– Һайлау тамам, хәҙер халыҡтың ышанысын аҡларға кәрәк, башҡарылған эштәр хаҡында даими отчет талап ителәсәк, – тине Рөстәм Хәмитов. – Башҡортостандан Дәүләт Думаһына 15 депутат үтте, уларҙың төп өлөшө, йәғни ун бере, “Берҙәм Рәсәй”ҙән. Халыҡ һайланыусыларының барыһы ла – республикала һәм илдә билдәле шәхестәр. Һайлауға халыҡтың 70 проценты килһә, күпселек тап “Берҙәм Рәсәй” өсөн тауыш биргән, был – ышаныслы һәм лайыҡлы еңеү.
Беҙҙең республика “Берҙәм Рәсәй”ҙәр өсөн тауыш биреү буйынса алдынғы биш төбәк исемлегенә инә. Был сәйәси фирҡәнең абруйы хаҡында һөйләй. Эште һайлау бөтмәҫ элек башлаусылар ҙа бар. Мәҫәлән, депутат Зариф Байғусҡаров халыҡ наказдарын үтәүгә тотонған да инде. Ул эште төрлө тармаҡ белгестәре менән берлектә алып барырға ниәтләй, йыл һайын йәмәғәтселек алдында яуап тоторға ла уйлай.
Республикала, Дәүләт Думаһынан тыш, ике округ буйынса Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға һәм район-ҡала советтарына депутаттар һайланды. Барлығы 1 мең 800 мандат. Кимәл төрлө булыуға ҡарамаҫтан, маҡсат уртаҡ – республика, халыҡ мәнфәғәтен ҡайғыртыу.
Сарала депутат булып һайланған Рәмзил Ишһарин урынына төбәк бүлексәһенең яңы етәксеһе лә тәҡдим ителде. Был вазифаға “Аҡбуҙат” ипподромы директоры булып эшләгән Руслан Ғиззәтуллиндың кандидатураһы ҡарала.
Республикала һайлаусыларҙың 1 миллион 200 мең тирәһе “Берҙәм Рәсәй” өсөн тауыш биргән, был – яҡынса 56 процент. Хәҙер инде депутаттар алдында биргән вәғәҙәләрен үтәү, халыҡтың ышанысын аҡлау бурысы тора.


description: Үткән быуаттың 60-сы йылдарында республикала ауыл халҡының көнитмешендә уңайлыҡтар тыуҙырыу, йәшәү кимәлен яҡшыртыу маҡсатында урындарҙа коммуналь-көнкүреш конторалары ойошторола. Баҡалылар

title: “Үҙебеҙҙең тырышлыҡҡа бәйле”

maintext: Ғөмүмән, хәҙер район үҙәге һәм тиҫтәгә яҡын ауыл халҡының йәшәйешен предприятие хеҙмәтенән башҡа күҙ алдына килтереп тә булмайҙыр. “Коммунхоз” халыҡты, предприятие һәм ойошмаларҙы йәшәү сығанағы булған һыу менән тәьмин итә, һыу үткәргес һәм канализация селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә, торлаҡ фондынан һәм шәхси секторҙан ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын сығара. Урам һәм тротуарҙарҙы таҙартыу, юл һыҙаттарын һәм юл ситтәрен ҡарау, төҙөкләндереү эше лә уларға йөкмәтелгән. Үҙ мөмкинлектәрен тулыраҡ файҙаланыу һәм предприятиеның финанс хәлен яҡшыртыу өсөн халыҡҡа, төрлө ойошмаларға һыу үткәрәләр, канализация һуҙалар һәм башҡа төр түләүле хеҙмәт күрһәтәләр. Был ике яҡ өсөн дә отошло.Предприятие коллективы бар яҡлап та һөҙөмтәлелеккә ынтыла. Ағымдағы йылдың тәүге яртыһында барлығы 13091 мең һумлыҡ эш башҡарылған. Был былтырғы ошо осор менән сағыштырғанда 2027 мең һумға күберәк. 224 мең кубометр һыу таратылған һәм 94 мең кубометр ағынты һыу утилләштерелгән. Әлеге һандар артында – тотош коллективтың көндәлек тынғыһыҙ тырыш хеҙмәте. Хәйер, эш һандарҙа ғына ла түгел.– Бөгөнгө шарттарҙа күрһәтелгән хеҙмәттең сифаты, энергия һәм ресурстар һаҡсыллығы алғы планға ҡуйыла. Эштең һөҙөмтәлелеге үҙебеҙҙең һөнәри оҫталыҡҡа һәм тырышлығыбыҙға бәйле, – ти предприятие директоры Валерий Кириллов.Һуңғы йылдарҙа селтәрҙәрҙе яңыртыу буйынса ҙур эштәр ғәмәлгә ашырылған. Йәйге осорҙа һыу үткәргестең айырым өлөштәренә реконструкция үткәрелгән. Барлыҡ эш майҙандарында, “Водоканал” һәм “Таҙартыу ҡоролмалары”нда ҡышҡы осорға әҙерлек саралары тулыһынса үтәлгән. Ҡышҡы шарттарҙа эшләйәсәк һигеҙ берәмек махсус техника шулай уҡ әҙерлек һыҙығында. Һәр хәлдә, ҡышҡы миҙгелде йылдағыса тейешенсә үткәрергә ныҡлы ышаныс бар.Бөгөнгө иҡтисади шарттар һәм тармаҡта барған реформа был төр предприятиелар алдындағы бурыстарҙы шаҡтай ҡатмарлаштыра. Коллективта һәр эште көн талабынан сығып башҡаралар. Мәҫәлән, предприятиеның 2020 йылға ҡәҙәр энергия ресурстарын һаҡсыл файҙаланыуының һөҙөмтәлелеген күтәреүгә йүнәлтелгән программаһы эшләнгән һәм уңышлы тормошҡа ашырыла.Коллективта 60 кеше эшләй. Баш инженер Р. Сөләймәнов, участка начальнигы Д. Сиражетдинов, мастер С. Тушканова, кадрҙар инспекторы Р. Хәмиҙуллина, водителдәр А. Миңлебаев, И. Назаров, А. Курников, грейдерсы С. Макрополов, экскаватор машинисы А. Санников, тракторсы И. Хөснөтдинов, операторҙар Н. Лисин, Н. Обшарин, Н. Ғимаева, слесарь В. Чурбанов һөнәри оҫталығы, эшкә яуаплылығы менән башҡаларға үрнәк күрһәтә.Әлбиттә, коллективтың уңыштары тәү сиратта етәксенең заманса әҙерлегенә, булдыҡлылығына бәйле. Валерий Кириллов нәҡ шундай сифаттарға эйә. Ул предприятие директоры итеп һигеҙ йыл элек тәғәйенләнгән.– Етәксенән уңдыҡ, – ти хеҙмәттәштәре Валерий Мефодиевич тураһында. Ә коллегаларҙың баһаһы – иң хаҡлыһы.


description: Юҡ, юлаевсылар еңелеүҙәренән һығымта яһаманы. Үҙ боҙҙарында “Сочи”ҙан да отолдолар. Хәҙер көнсығыш командалары араһында артта һөйрәләләр. Уларҙы хатта Ҡытай клубы хоккейсылары ла уҙып китте.

title: “Ҡара һыҙат” дауам итә


title: Ялыу булһа - аҡса юҡ

maintext:
Генри Фордтың бер заводында ремонт бригадаһының тик ултырып ҡына хеҙмәт хаҡы алғанын яҙғайныҡ инде. Йәғни конвейерҙар көйлө эшләһә, уларҙың иҫәптәренә аҡса тама, ә берәй ерҙә өҙөклөк тыуһа, счетчик туҡтатыла. Һәм эшселәр йүгереп йөрөп ҡорамалдарҙы йүнәтә. Сөнки заводта эш тотҡарланһа, үҙҙәренең кеҫәһенә һуғасағын яҡшы беләләр.
Эйе, күп кенә урындарҙа хаҡты башҡарған эшкә ҡарап түләйҙәр. Ҡулланылышта хатта ошондай термин да йөрөй. Һәр нәмәнең, һәр хеҙмәттең бәйәһе бар. Әммә ҡайһы бер һөнәр эйәләренең хеҙмәтен ҡапыл ғына ҡарар күҙгә баһалап булмай. Мәҫәлән, уҡытыусы белем бирә, табип ауырыуҙы дауалай. Улар киләсәккә эшләй. Йәғни уҡыусынан ниндәй белгес, шәхес сығырын, ә сирленең тамам һауығырын йәки һаулығын байтаҡҡа нығытырын тик ваҡыт ҡына күрһәтә ала. Бына бындай һөнәр эйәләренең хеҙмәтен, ғәҙәттә, оклад менән баһалайҙар.
Әлбиттә, уларға ла төрлө дәртләндереүсе өҫтәмәләр, премиялар бирелә. Былар бөтәһе лә ҡаҙнанан түләнә. Күптәр һөнәри булмышы ҡушыуынан тыш шуның өсөн дә тырышып эшләй. Ләкин йәшерен-батырыны юҡ: дөйөм ағымда иҫәпкә бар, һанға юҡ белгестәр ҙә йөрөп ята бирә. Ҡайһы бер дәүләт ойошмаларында кемдер эшенә илке-һалҡы ҡарап, ваҡытын сәй эсеп йә үҙ йомошо менән йөрөп үткәрһә лә, уға ла шул хеҙмәт хаҡы гарантиялана.
Тик хәҙер дәүләт тә артыҡ сығымдарҙы кәметеү, эш һөҙөмтәлелеген күтәреү яғында. Шуға төрлө юлдар эҙләнә. Мәҫәлән, һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә лә үҙгәрештәр индерелә. Йыл аҙағынаса барлыҡ хәстәхана һәм дауаханаларҙың, “Ашығыс ярҙам” хеҙмәтенең, ә киләсәктә бала табыу йорттарының, ҡан биреү станцияларының да рейтингы пациенттарының баһаһынан сығып билдәләнәсәк. Бының өсөн Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының сайтында интерактив анкета һорауҙары бирелгән. Әлбиттә, һәр кем табиптың һөнәри кимәлен дөрөҫ баһалай ҙа белмәҫкә мөмкин, әммә медицина ярҙамы күрһәтеү шарттарынан ҡәнәғәт булыу-булмауын белдерә ала.
Хәҙер бит дауаханаларҙа кешегә ҡараш яҡшы яҡҡа үҙгәрә: теләһә ниндәй кәрәкле мәғлүмәтте алып була, табипҡа яҙылыу алымдары күп төрлө һәм кемгә нисек уңайлы, сират кәмей... Заманса дауалау ҡорамалдары һәм алымдары күбәйә бара... Биналар ҙа матурлап үҙгәртеп ҡорола, ремонтлана...
Ләкин бындай урынға сәфәр ҡылған пациенттарҙың һөҙөмтәлә барыбер ҡәнәғәт булмауы мөмкин. Сөнки белгес тәҡдим иткән дарыу-уколдар үтә ҡиммәт, етмәһә, тәҡдим ителгән дауалау ысулы әллә ни ярҙам да итмәй... Табип та башкөлләй ҡағыҙ тултырыуға сумған, ә алдында ултырған ауырыуҙың аһ-зарын иғтибарлап, ысын күңелдән тыңламаған кеүек... Юҡҡамы ни халыҡта “яҡшы һүҙ – йән аҙығы” тимәйҙәр. Ҡайһы саҡ һәйбәт мөғәмәлә лә мөғжизә тыуҙыра. Шулай булғас, дауалау учреждениеһында һиңә шәхсән мөнәсәбәт тә мөһим әһәмиәткә эйә.
Табиптың дәртләндереп, киләсәккә яҡты өмөт уятып сығарып ебәргәненән үҙегеҙ ҙә күп тапҡыр еңеллек тойғанығыҙ барҙыр. Тимәк, был яңы алым үҙенсә белгестең психологик ярҙам күрһәтә белеүен дә баһалаясаҡ. Ә һаулыҡ һаҡлауҙа был бик мөһим. Хәтергә төшөрөгөҙ, медицинала “плацебо” тигән термин бар. Йәғни сирлегә “бына һинең ауырыуыңдан дарыу” тип ҡаптырған витамин төймәһенән дә кешенең үҙенең ысынлап йүнәлгәнен тойоу ихтималы ул.
Әлегә “халыҡ баһаһы” сәләмәтлек учреждениеларын финанслауға туранан-тура булышлыҡ итмәй. Әммә рейтингы түбән дауахананы бигүк һайлап та бармаҫтары көн кеүек асыҡ. Был уның етәкселегенең абруйын да күтәрмәҫ. Тимәк, барыбер эште яҡшыраҡ ойоштороуға ынтылыш булыр тип ышаныла.
Ә Иваново өлкәһендә көтөп тормағандар, хеҙмәт хаҡын түләүҙең ошо ысулына күскәндәр ҙә инде. Төбәктең дауалау учреждениелары баш табиптарының килеме пациенттарҙың ҡәнәғәт булыу-булмауына туранан-тура бәйле хәҙер. Бер генә дөрөҫ тип табылған ялыу ҙа етәкселекте 20 мең һум күләмендәге квартал премияһынан мәхрүм итә икән. Һөҙөмтәлә баш табиптарҙың өстән беренең хеҙмәт хаҡы кәмегән дә инде. Айына 200-250 дәғүә белдерелеүен иҫәпкә алғанда, Иваново табиптарына бик ныҡ тырышырға тура киләлер. Шуныһы мөһим: һуңғы арала ялыуҙар һаны 10 процентҡа кәмегән. Тимәк, кеше мәнфәғәтен күҙәтеүҙә яҡшы яҡҡа үҙгәреш бар.
Бындай алымдарҙың йәшәйешебеҙҙең башҡа өлкәләрендә лә индерелеүе мөмкин. Һәр бер һөнәр эйәһе бүтән берәүҙе хеҙмәтләндерә. Яҡшымы, бигүк яҡшы түгелме... Ә хеҙмәт хаҡы клиенттың ҡәнәғәт булыуы-булмауына бәйле булһа, эштең сифаты ла бермә-бер артасағы көн кеүек асыҡ. Был инде дөйөм иҡтисад торошона ла тәьҫир итмәй ҡалмаҫ, моғайын. Ул Генри Форд заводы кеүек сәғәт теүәллегендә эшләһә, берәй мәл көрсөктән дә сығырбыҙ...


description: Быйыл республикала шәкәр сөгөлдөрө былтырғыға ҡарағанда күберәк – 51,4 мең гектар майҙанды биләй. Ҡоролоҡ арҡаһында мул уңыш көтөлмәй, гектарынан уртаса 185 – 200 центнер тәшкил итә. Быйыл р

title: Шишмә шәкәре килә


description: Бөгөнгө көрсөк осоронда йәш әсәләр бала ҡарау ялында оҙаҡ тотҡарланмай, тиҙерәк эшкә сығырға ашыға. Йәш ғаиләнең, әлбиттә, сабыйҙы ҡарау өсөн кеше ялларға аҡсаһы юҡ. Берҙән-бер юл – нисек тә

title: Баланы баҡсаға нисек урынлаштырырға?

maintext: Унда сират оҙон булғанға, йәш әсәләр бәпес тыуғас та ғариза яҙа. Элеккесә балаға ике-өс йәш тулғанын көтөп, һуң ғына сиратҡа баҫҡандар юҡ хәҙер. Заман технологиялары йәш әсәйҙәргә ғаризаны өйҙән сыҡмай ғына яҙып, компьютер аша рәсми сайтына www.gosuslugi, йәғни дәүләт хеҙмәттәре порталына ебәрергә мөмкинлек бирә. Ғаризаны тултырғанда, дүрт балалар баҡсаһын һайлау шарт. Шуға иғтибар итегеҙ: сиратҡа даими йәшәгән йәки ваҡытлыса теркәлгән урын буйынса торорға мөмкин. Дүрт балалар баҡсаһының береһе өҫтөнлөклө буласаҡ. Һеҙ мәғлүмәт биргәндән һуң уларҙы база буйынса тикшерәсәктәр. Һуңынан ғына электрон адресығыҙға һәм порталдағы шәхси кабинетығыҙға ғаризаның статусы хаҡында яуап киләсәк.Йылына бер тапҡыр булһа ла нисәнсе урында тороуығыҙҙы тикшерергә онотмағыҙ. Әйткәндәй, балалар баҡсаһына юллама көткән осорҙа йәшәгән урынығыҙҙы алмаштырһағыҙ, ғаризағыҙға үҙгәрештәр индерергә, йәғни яңы йортоғоҙ янындағы балалар баҡсаһын күрһәтергә кәрәк.Республика халҡы “Башҡортостан Республикаһында балалар баҡсаһына электрон сират” республика порталы аша ла сиратҡа баҫа ала. Сираттан тыш балалар баҡсаһына хоҡуҡлылар:– күп балалы ғаиләләрҙәге сабыйҙар (өс һәм унан да күберәк булһа);– етем балалар, ата-әсә ҡарауынан ҡалған һәм ғаиләгә уллыҡҡа (ҡыҙлыҡҡа) йә патронат тәрбиәгә бирелгән балалар;– опекалағы балалар;– Чернобыль АЭС-ы фажиғәһендә радиацияға эләккән граждандарҙың балалары;– судья, прокурор, тикшереү комитетында эшләгән хеҙмәткәрҙәрҙең балалары.Балалар баҡсаһынан урын юллау өсөн льготалар исемлеге Өфөнөң мәғариф идаралығы сайтында бирелгән. Республиканың башҡа ҡала һәм райондарында йәшәгәндәргә урындағы хакимиәттең мәғариф бүлектәренә мөрәжәғәт итеү зарур.Балалар баҡсаһына сиратҡа баҫыр өсөн түбәндәге документтар кәрәк:1) баланың тыуыу тураһында таныҡлығы;2) ғариза биреүсенең паспорты;3) сабый теркәлгән йорт адресы;4) балалар баҡсаһынан сиратһыҙ урын алыуға ташламаларҙы раҫлаған документтар.Сират еткәс, һеҙгә смс-хәбәр йәки хат килер. Был осраҡта ҡағыҙ документ алырға кәрәкмәй, шунда уҡ һеҙгә урын бирелгән баҡсаға мөрәжәғәт итегеҙ. Балағыҙҙы мәктәпкәсә йәштәге төркөмгә йөрөтөү буйынса килешеү төҙөү мөһим. Йүнәлтмә алғандан һуң баланың медицина картаһын тултырыу талап ителә. Уны һеҙгә үҙегеҙ теркәлгән урындағы поликлиникала бирергә тейештәр. Тикшереү үтеү һәм медицина картаһы алыу өсөн ике аҙналай ваҡыт үтер. Балалар баҡсаһы мөдире һеҙҙән юллама, полис һәм тыуыу тураһында таныҡлыҡ, ата-әсәнең паспорт күсермәләре, ташламалар булған осраҡта уны раҫлаған документтарҙы һораясаҡ. Шунан һуң ғына балалар баҡсаһы һәм сабыйҙың ата-әсәһе араһында килешеү төҙөлә.Баҡса өсөн күпме түләргә кәрәк? Ата-әсәләргә ярҙам йөҙөнән дәүләт хаҡтың бер өлөшөн компенсациялай. Был сумма ғаиләләге балалар һанына бәйле. Әгәр балағыҙ берәү генә икән, Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған уртаса түләмдең – 20 проценты, ике бала булһа 50 проценты кире ҡайтарыласаҡ. Әгәр балалар өсәү булһа, компенсация 70 процент тәшкил итәсәк. Ташлама алыу өсөн сабыйығыҙ йөрөгән учреждение етәксеһенә ғариза яҙырға кәрәк. Шулай уҡ бер ата-әсәнең паспорты, бөтә балаларҙың тыуыу тураһында таныҡлығы талап ителә. Баҡса өсөн түләү тейешле суммаға тиклем кәметеләсәк.Балағыҙҙы баҡсаға урынлаштыра алмаһағыҙ, йәғни ваҡытында ғариза яҙып та сират ҡыбырламаһа, өмөтөгөҙҙө өҙмәгеҙ. Ярҙам һорап йәшәгән урынығыҙҙағы хакимиәттең мәғариф бүлегенә мөрәжәғәт итегеҙ.


description: Иҡтисадтың һәр тармағы бер-береһе менән тығыҙ бәйле. Сит илдәр менән алыш-биреште ҡыҫҡартып, үҙебеҙ етештергәнде генә ҡулланайыҡ тип лаф орғанда быны асыҡ тойҙоҡ. Баҡтиһәң, әлегә бер нисек т

title: Ни сәсһәң, шуны урырһың…

maintext: Үкенескә ҡаршы, был йылдарҙа туйындырыусы ер хужаһыҙға әүерелде. Мәҫәлән, һуңғы ун биш йылда сәсеүлектәр майҙаны 15 миллион гектарға кәмене. Ә ун йыл самаһы ташландыҡ ятҡан һөрөнтө ерҙең артабан ауыл хужалығы эшмәкәрлеге өсөн яраҡһыҙ булыуы һәр кемгә мәғлүм. Ер-әсә эшкәртелеп, уңыш биреп, халҡын туйҙырғанда ғына, уны байлыҡ сығанағы тип атарға мөмкин. Ә бит Рәсәйҙәге сәсеүлектәр майҙаны үҙебеҙҙе генә түгел, ярты донъяны туйҙырырға етә.Ни сәсһәң, шуны урырһың тигәндәй, бураҙналарға һалыу өсөн сәсергә сифатлы орлоғо ла кәрәк бит әле. Күптән түгел Стәрлетамаҡ районында үткән төбәк-ара кукуруз һәм көнбағыш баҫыуы көнөндә лә һүҙ башлыса ошо хаҡта барҙы.– 2030 йылға Рәсәй иген етештереүҙе 130 миллион тоннаға еткерергә тейеш, был илдә һәр кешегә яҡынса берәр тонна тура килә тигән һүҙ. Кукуруз үҫтермәйенсә тороп беҙ уңышҡа өлгәшә алмаясаҡбыҙ, – тине Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығының үҫемлекселек һәм үҫемлектәрҙе механизациялау, химик эшкәртеү, һаҡлау буйынса департаменты директоры Петр Чекмарев. – Уға алмаш культура юҡ. Был осорға кукурузды игенгә етештереүҙе 25 миллион тоннаға еткереү шарт.Бөгөн Рәсәй донъяла кукуруз үҫтереү буйынса 12-се урынды биләй. Һуңғы биш йылда ғына был культураны үҫтереү биш тапҡырға арттырылды.Белгестәр әйтеүенсә, кукуруз ҡоролоҡло йылдарҙа ла бирешеп бармауы менән отошло. Хатта быйыл республикала башҡа иген һәм ҡуҙаҡлы культуралар гектарынан уртаса егерме центнер самаһы уңыш биргәндә, кукуруздыҡы илленән ашып киткән. Ҡыҫҡаһы, Башҡортостан игенселәре кукуруздың табышлы үҫемлек икәнлеген аңлап өлгөрҙө. Уны уңайлы тәбиғәт шарттарында игенгә йыйып булһа, йыл насар килһә, силос өсөн дә файҙаланырға була. Бығаса ул башлыса мал аҙығы өсөн үҫтерелһә, былтырғы йылдан иген итеүгә етди иғтибар бирелә, сөнки малсылыҡ, ҡошсолоҡ һәм сусҡасылыҡ өсөн файҙалы аҙыҡ етештереүгә ҡулай ул. Малсылыҡта юғары һөҙөмтәгә өлгәшеү, һөт күләмен арттырыу йәһәтенән дә уның әһәмиәте ҙур.Бөгөн республикала силос өсөн кукуруз сәсеүлектәре 71 мең гектар майҙанды тәшкил итә. Былтыр иген өсөн 18 мең гектар майҙанда сәселһә, быйыл 23 меңгә етте. Алдағы йылдарҙа был һанды тағы ла арттырыу бурысы ҡуйыла. Мәҫәлән, силосҡа – 150 мең, ашлыҡҡа 50 мең гектарға еткереләсәк тип күҙаллана. Әлбиттә, уны үҫтереү, йыйыу өсөн махсус техниканың булыуы шарт. Был юҫыҡта республика етәкселеге хужалыҡтарға иген таҙартыу, киптереү ҡоролмалары, сәсеү, йыйыу машиналары алыу өсөн ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер.Орлоҡ. Әлбиттә, барлыҡ эшмәкәрлекте фән менән бергә алып барғанда ғына ниндәйҙер һөҙөмтә, уңыш көтөргә мөмкин. Рәсәйҙең кукуруз һәм көнбағыш орлоғо етештереүсе селекционерҙары менән тығыҙ бәйләнеш булдырылыуы ла ҙур әһәмиәткә эйә. Бөгөн сәсеү эштәренә тотонған һәр игенсе ошо өлкәгә төп иғтибарҙы бүлергә тейеш. Юғиһә ҡайҙандыр орлоҡ алып, әллә күпме аҡса түгеп, тишек кәмәгә ултырғандар ҙа юҡ түгел. Петр Чекмарев был йәһәттән уяу булырға саҡырҙы. Мәҫәлән, был юҫыҡта селекция эше уңышлы алып барылған Краснодар крайының “Кубань” кукуруз орлоғо етештереү заводы, “Агроплазма” селекция-орлоҡсолоҡ компанияһы менән хеҙмәттәшлек итеү отошло буласағын билдәләне.Хәҙер сит илдәрҙекенән ҡайтыш булмаған орлоҡто илдең көньяғында ғына түгел, башҡа төбәктәрҙә, шул иҫәптән Волга буйы федераль округында ла үҫтерергә мөмкин. Быға сарала ҡатнашҡандар үҙҙәре шаһит булды. Райондың Калинин исемендәге хужалығында кукуруздың һәм көнбағыштың ситтән килтерелгән, шулай уҡ үҙебеҙҙең 120 гибриды һәм сорты сәселгәйне. Иген өсөн үҙебеҙҙең орлоҡтар һәйбәт һөҙөмтә күрһәтте, ә силос алыу өсөн импорт орлоғонан да артып китте.Илдә яҡын йылдарҙа көнбағыш етештереүҙе 15 миллион тоннаға еткереү күҙаллана. Был юҫыҡта ла белгестәр импорт орлоҡтан бәйлелектән ҡотолоп, үҙебеҙҙең селекционерҙар уйлап сығарғанды әүҙемерәк ҡулланырға саҡырҙы. Бөтә технологияларҙы, урындағы климат үҙенсәлеген теүәл үтәп, ваҡытында минераль ашламалар индергәндә, бына тигән уңыш алырға мөмкин. Йәнә селекция эшенә йәштәрҙе йәлеп итеү, уларҙың белемен арттырыу, фән әһелдәренә дәртләндереү саралары ҡулланыу зарурлығы ла көн үҙәгендә булырға тейеш.Кукуруз... Алтмыш йылдан һуң Рәсәй Хөкүмәте йәнә кукурузды иҫкә төшөрҙө. “Хрущевтың ҡарары дөрөҫ булған. Әммә уйлап эш итергә, элекке кеүек бөтә баҫыуҙарҙы кукуруз менән ҡаплап алырға түгел, ә уңыш бирерҙәй төбәктәрҙе һайларға кәрәк, сөнки ит һәм һөт етештереүҙә уның файҙаһы ҙур”, – тине Рәсәй ауыл хужалығы министры Александр Ткачев бер сығышында.Өлкән быуындың, кукуруз икмәген, колбасаһын ашай торғайныҡ, тигәне хәтерҙә уйылып ҡалған. Ысынлап та, уҙған быуат урталарында СССР-ҙа кукуруз “биҙгәге” башлана. 1956 йылда Мәскәүҙә кукуруз буйынса Бөтә Союз семинары үтә. Хрущев уны илде туйҙырасаҡ икенсе икмәк тип рәсми рәүештә иғлан итә. “Иптәштәр, кукуруз – колхозсыларҙың ҡулындағы танк. Ул беҙгә аҙыҡ-түлек өлкәһендәге көрсөктө йырып сығырға ярҙам итәсәк”, – тип сығыш яһай ул саҡта генераль секретарь һәм был культураны Ҡаҙағстандан Таймырға ҡәҙәр сәсергә кәрәклеген әйтә.СССР-ҙа кукуруз сәсеүлектәре 1954 йылда 3,5 миллион гектар тәшкил итһә, 1960 йылға ул 28 миллион гектарға, йәғни үҙләштерелгән сиҙәм ерҙәр күләменә етергә тейеш була. Днепропетровскиҙа һалҡынға сыҙамлы сорттар уйлап табыу өсөн Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институты ойошторола. Селекция эшенә һәм агротехник сараларға илдең вуздары, Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы ғалимдары йәлеп ителә.Өҫтән команда булғас, яҡшы булып күренеү өсөн ниндәй генә аҙымға бармайҙар. Хатта арыш, бойҙай үҫтергән иң уңдырышлы ерҙәргә лә кукуруз сәсеп бөтәләр. Климатҡа ла, уны эшкәртеү өсөн ауыл хужалығы инфраструктураһының булыу-булмауына ла ҡарамайҙар. Был эшкә комсомолдар дәррәү күтәрелә. Ҡайһы бер урындарҙа хатта уны “комсомол культураһы” тип тә ебәрәләр. Мәктәп һайын уҡыусылар бригадаһы төҙөлә, биология дәрестәрендә улар яңы үҫемлекте ныҡлап өйрәнә, йәйен баҫыуҙарҙа практика үтә. Әлбиттә, күпте күргән өлкәндәр быға шикләнеп тә ҡарай.Был осорҙа күпләп ултыртыу өсөн һалҡынға сыҙамлы орлоҡ булмай. Ҡара тупраҡһыҙ ерҙәргә йылылыҡ яратҡан “молдавия” сорттарын сәсәләр, һуңғараҡ насар сифатлы сит ил орлоҡтарын да бураҙнаға һала башлайҙар. Бары Украинала, Молдавияла, Төньяҡ Кавказда ғына Американан алынған сорттарҙы ҡулланалар.1956 йылда Үҙәк Комитеттың беренсе секретары Никита Хрущев ит һәм һөт ризыҡтары етештереү буйынса “Американы ҡыуып етергә һәм уҙып китергә” тигән саҡырыу менән сығыш яһай. Тиҙ һәм шәп уңыш бирә торған кукуруз сәсеүлектәрен бығаса булмағанса арттырыу тәҡдим ителә. 1957 – 1959 йылдарҙа техник һәм мал аҙығы культуралары иҫәбенә кукуруз баҫыуҙары яҡынса утыҙ процентҡа арттырыла. Бер аҙҙан “баҫыу батшаһы” бөтә илде баҫып ала. Бер нисә йылдан Хрущев АҠШ-тың Айова штатында билдәле фермерҙың баҫыуында була. Рокууэл Гарста әфәнде юғары уңышлы гибрид кукурузы үҫтергән. Ил башлығы АҠШ тәжрибәһен ҡулланырға саҡыра. 1959 йылдан кукуруз баҫыуҙары йылдам арта. Әгәр 1956 йылда 18 миллион гектар тәшкил итһә, 1962 йылда 37 миллионға етә ул. Хатта йылылыҡ яратҡан һәм емешләнә алмаған үҫемлекте Вологда өлкәһенә ҡәҙәр төньяҡ төбәктәрҙә лә үҫтерәләр. Мәҫәлән, 1953 – 1960 йылдарҙа ғына Көнбайыш Себерҙә кукуруз сәсеүлектәре 2,1 мең гектарҙан 1,6 миллион гектарға тиклем еткерелә. Әйткәндәй, һан сифатты арттырмаған – игенгә был осорҙа уртаса 7,2 мең гектар ғына ҡалдырыла. Уңыш та түбән була – гектарынан 7,5 центнер ғына тәшкил итә. Мал аҙығы өсөн үҫтерелгән кукуруз уңышы, әлбиттә, һәйбәтерәк була: уңыш күләме дүрт тапҡырға арта, гектарынан 100 центнерға етә. Әммә ҡара тупраҡһыҙ ерҙә ғәҙәти күп йыллыҡ үләндән уңыш ике-өс тапҡырға ҡыйбатыраҡҡа төшә.Бер үк ваҡытта АҠШ-тан, Канаданан кукуруздың гибрид сорттары һатып алына, улар Төньяҡ Кавказда, Украинала, Молдавияла уңышлы үҫтерелә. Әлбиттә, үҙебеҙҙең сорттарға ҡарағанда илле процентҡа күберәк уңыш биреүе менән ота. Һөҙөмтәлә был төбәктәрҙә малсылыҡ нығына, уларҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү яҡшыра.Кукуруз икмәге, колбасаһы, таяҡсалары, киҫәксәләре барлыҡҡа килә. Ошо үҫемлеккә арналған фильмдар донъя күрә, йырҙар, шиғырҙар ижад ителә. 1956 йылда “Кукуруз” тигән айлыҡ журнал сыға башлай. Ул тулыһынса ошо культураға бағышлана.Әммә 1960 йылда, хаҡ артыу сәбәпле, Америка һәм Канаданың орлоғон һатып алыу туҡтатыла. Хәҙер Төньяҡ Америка технологияһы буйынса яҡшыртылған үҙебеҙҙең сорттарҙы сәсергә ҡарар итәләр. 1964 йылда сәсеүлектәрҙең күбеһе һәләк була, уңыш насарлана. Шулай итеп, алдан әҙерлекһеҙ башланған кампания тиҙҙән үҙен һиҙҙертә. Илдә икмәк өсөн иген етешмәй. Аҡ бойҙай икмәге күп төбәктәрҙә кәштәләрҙән юғала, ә ҡара икмәккә кукуруз, борсаҡ онон ҡушып бешерәләр. 1963 йылда СССР һуғыштан һуң тәүге тапҡыр игенде ситтән һатып ала. Әлбиттә, был культураны үҫтереүгә әҙерлек булмай тиерлек. Беренсенән, кукуруз йылы ярата, икенсенән, уны ашлау, туҡландырыу өсөн минераль матдәләр юҡ. Насар эшләүселәрҙе йыйылыштарҙа тикшерәләр, күп етәкселәрҙе вазифаһынан бушаталар, совхоз, колхоз рәйестәрен партиянан сығаралар.1964 йылда Леонид Брежнев власҡа килгәс, кукуруз үҫтереү тулыһынса тиерлек ҡыҫырыҡлана, хатта ҙур уңыш биргән төбәктәрҙә лә уның сәсеүлектәре бөтөрөлә. 70-се йылдарҙа ул Төньяҡ Кавказда ғына үҫтерелә. Шулай ҙа ошо культураның юғары уңышы уны үҫтереүҙең файҙалы икәненә дәлил була. 1980 – 1990 йылдарҙа кукурузды йәнә сәсә башлайҙар. Хәҙер инде ул иген өсөн ҡара тупраҡлы зонала, Урта Волга буйында, Көньяҡ Уралда, шулай уҡ Алыҫ Көнсығышта (Амур өлкәһе, Приханкай уйһыулығы) үҫтерелә.Әле Рәсәйҙә кукуруз 4 миллион гектар майҙанда үҫтерелһә, шуның 2,5 миллион гектары игенгә китә, 1,54 миллионы силосҡа һалына. Киләсәктә сәсеүлектәрҙе арттырыу өсөн сифатлы орлоҡ мәсьәләһен хәл итергә кәрәк.Бөгөн 50 мең тонна орлоҡ үҙебеҙҙеке булһа, 34 меңе ситтән алына. Әлбиттә, киләсәктә кукуруз крахмалы етештереү йәһәтенән дә ҙур эш тора, сөнки был йүнәлеш бөтөнләй үҫешмәгән. Йәнә кукуруздың үҙен генә түгел, уны эшкәртеп һатыу буйынса ла өйрәнәһе бар. Бөгөн илдә 24 кукуруз заводы 60 мең тоннаға ҡәҙәр орлоҡ етештерә. Уларҙы яңыртып ҡорғанда, был һанды 90 мең тоннаға тиклем еткерергә мөмкин. Бынан тыш, 25 миллион тонна самаһы кукуруз алыу өсөн йәнә өҫтәмә рәүештә 2 миллиард һумлыҡ 3,4 мең сәскес, 51 миллиард һумлыҡ 8,5 мең комбайн һатып алырға кәрәк буласаҡ.


description: Килемдәрҙең кәмеүе, хаҡтарҙың күтәрелеүе халыҡты ғаилә ҡаҙнаһына һаҡсылыраҡ ҡарарға мәжбүр итә. Һуңғы ун йыл эсендә шәхси финанстарға дөрөҫ идара итеү мәсьәләһе менән ҡыҙыҡһыныусылар араһынд

title: Нисек һаҡсыллыҡҡа өйрәнергә?

maintext: 1. Быға күнегеү һис тә ҡыйын түгел. Бөтәбеҙ ҙә ҡасандыр уҡырға, яҙырға, төрлө эш башҡарырға өйрәнгән бит. Тәүҙә ауырыраҡ була, аҙаҡ иҫәп-хисап көндәлек ғәмәлдәрҙең береһенә әүерелеп китә. Тотаһың да теркәй башлайһың килемдәрҙе, сығымдарҙы...2. Иҫәп алып барыу өсөн блокнот, дәфтәр йөрөтөү мотлаҡ түгел. Ноутбук, хатта кеҫә телефоны ла ярҙамға килә ала. Һуңғыһы бигерәк тә уңайлы: яҙырға ла, ҡайһы бер тауарҙарҙың хаҡын фотоға төшөрөргә лә мөмкин.3. Үҙенә күрә бер диета инде. Күпме аҡса эшләп табыуыңды һәм уның ни саҡлыһын нимәгә сарыф итеүеңде белеп торғас, кәрәген һәм артығын айырырға өйрәнәһең. Спортта ла шулайыраҡ бит: шәхси ҡаҙаныштарҙы көн дә теркәп барыу анализларға форсат тыуҙыра, дәртләндерә, сәмләндерә.4. Ҡулға аҡса килеп эләгеү менән уның 10 процентын һаҡлауға һалып ҡуйырға күнегегеҙ. Күп түгел, тиерһегеҙ, әммә шулай тойола ғына. Ғөмүмән, беҙҙең күбебеҙ керем-сығымын һанамай, шунлыҡтан, Бөтә донъя банкының докладында әйтелгәнсә, “Рәсәй граждандарының кеҫәһендәге аҡсаның 30 проценты эҙһеҙ юғала”.5. Күп тигәндә ике-өс айҙан үҙегеҙҙең ихтыяжығыҙ тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәткә эйә булырһығыҙ. Белгестәр иҫәпләүенсә, күптәрҙең ғаилә бюджетының 20 проценты самаһы зыянлы аҙыҡ-түлеккә тотонола. Шул уҡ ваҡытта барыбыҙ ҙа: “Һаулыҡ – ҙур байлыҡ”, – ти бит әле. Һандар шуны күрһәтә: уртаса хәлдәге ғаиләлә айлыҡ аҡсаның 5 проценты ғына һаулыҡты ҡайғыртыуға китә, ә алкоголле эсемлектәргә, ял итеүгә, күңел асыуға – 6-шар процент.6. Һаҡланманы бер нисә маҡсатҡа тип бүлгеләргә мөмкин. Мәҫәлән, эшһеҙ ҡалған осраҡта осто осҡа ялғар өсөн, бизнес асыуға, йортто төҙөкләндереүгә, машина һатып алыуға, балаларҙы уҡытыуға...7. Долларҙың, евроның ҡиммәтләнеүе һымаҡ донъя кимәлендәге яңылыҡтарға әллә ни иғтибар итергә ярамай. Һеҙҙең өсөн иң мөһиме – ғаилә иҡтисады. Хаҡтары артҡан, көрсөк халыҡты алҡымынан алған осраҡта ни эшләргә, ауырлыҡтарҙы нисек итеп еңелерәк йырып сығырға – бына шул һорауға дөрөҫ яуап табырға тырышығыҙ.


description: ХХ һәм ХХI быуаттар арауығындағы күсеш ниндәйҙер боролоштар, ҡатмарлылыҡтар, аңлашылмаусанлыҡтар, юғалтыуҙар менән бәйле. Йәмғиәттә барған төрлө кире үҙгәрештәр милли үҙбилдәләнеш, рухи тәр

title: Ил инәләре һүҙен ишетәбеҙме?