description: Быйыл уҡыу йылы башында “башланғыс кластан уҡ баламды рус телендә уҡытыуға күсерегеҙ” тип ғариза яҙған бер төркөм атай-әсәй менән осрашырға тура килде. Боронғо сәсәндәр, илем-көнөм, телем-яҙ

title: Күренмәгән яу

maintext: Халҡының киләсәге, балаларының, милләттең яҙмышы ергә, телгә, йолаларға бәйле икәнлеген яҡшы аңлаған, ошо ҡиммәттәргә хәүеф янай башлағас, үҙҙәрен аямай яу башлаған батырҙарҙың ҡан хәтере һаҡланманымы икән ни был ауылда? Әллә был батырҙарҙы язалаған саҡта рухтарын һындырғандар ҙа ҡурҡытылған ауыл халҡы быуаттар буйы дер ҡалтырап йәшәйме? Улай тиһәң, ауыл бөгөнгө көнгә тиклем тарҡалмаған, тимәк, һаҡланған ул милли рух! Тик ни өсөн “балаларыбыҙ имтихан тапшыра алмаясаҡ” тигән шөбһә менән башланғыс кластан уҡ рус телендә уҡытыуҙы өҫтөн күреп ғариза яҙғандар?Бар, бар икән боронғо аңлы батырҙар рухын һаҡлаусылар, халыҡты фәҡәт туған тел һәм традиция нигеҙендә генә йәшәтеп булғанлығын аңлап, шаң ҡағыусылар, шағирә Зөлфиә Ханнанова әйткәнсә, “Телһеҙ, моңһоҙ мин кем инде?” тип уйлап, балаһының киләсәген ҡурсалаусылар. Ошондай ир-уҙамандарҙың береһе шаң ҡаҡҡан һәм район хакимиәтенең мәғариф бүлегенән, Өфөнән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетынан вәкилдәр килеүенә өлгәшкән.Әммә ул ир-уҙаман яңғыҙ булып сыҡты. Фекерҙәштәре, рухташтары килмәгәнме йыйылышҡа, билдәһеҙ. Күпселек, ғәҙәттәгесә, әсәйҙәр һәм дәреслектәрҙең (математика, биология) насар тәржемә ителеүенә зарланған уҡытыусылар, “әжәл дарыуы”ндай күреп, рус телендә уҡытыуҙы яҡланы. Яуға ташланған яугирҙәр кеүек, үҙ һүҙҙәрен бирмәне, “беренсе кластан уҡ математиканы рус телендә уҡытырға кәрәк” тигән ғаризаларҙы байраҡ итеп күтәргән көйө үҙ фекерҙәрен ҡабатланы.– Беҙ бит тотош рус телендә уҡытыуға күсмәйәсәкбеҙ, өйҙә һөйләшеү, мәктәптә тәрбиә эштәре туған телдә алып барыласаҡ, – тине уҡытыусылар.– Математика рус телендә алып барыла икән, тимәк, өйгә эште аңлатыу өсөн, бала менән рус теленә күсә башлаясаҡһығыҙ. Көндәлектәрҙә, дәфтәрҙәрҙә рус телендә яҙыласаҡ. Әсәй йәки атай кеше бала менән бер генә тапҡыр русса һөйләштеме, бындай аралашыу ғәҙәткә әйләнеп китә, айырып алыу ҡыйынға төшә, хатта мөмкин дә булмай (яратҡан йырсыбыҙ Нажиә Аллаярованың интервьюһындағы фекер). Унан һуң хәҙер ерҙәр, өйҙәр иркен һатыла башлай, бында уҡытыу рус телендә, тип башҡа милләт вәкилдәре күсеп килә башлаясаҡ. Тирә-яҡҡа күҙ һалығыҙ, бихисап бит ҡатнаш ауылдар хәҙер. “Уйлағыҙ!” – тип аңлатып ҡараныҡ. “Юҡ”тан башҡаны ишетмәнек. Бынан һуң башланғыс кластарҙа башҡортса уҡытылған ҡала мәктәптәрендә лә, ауыл мәктәптәрендә лә булдым, һораштым, белештем.– Башҡортса уҡытабыҙ. Ауырыраҡ тәржемә ителгән биремдәрҙе, мәсьәләләрҙе ябайлаштырып аңлатабыҙ. Бала башланғыс кластарҙа төшөнсәләрҙе мотлаҡ туған телендә алырға тейеш. Математиканы башҡортса уҡыһалар ҙа, балаларыбыҙ техник вуздарҙа, Мәскәү, Санкт-Петербург юғары уҡыу йорттарында белем ала. Бер ҙә үпкәләмәйҙәрсе, – тине башҡорт ауылындағы мәктәп уҡытыусылары.– Әлбиттә, бар ундай проблема, дәреслектәр ҡатмарлы тәржемә ителгән. Әммә уҡытыусының да, өйҙә атай-әсәйҙәрҙең дә балаға яҡшылап аңлатырлыҡ мәғлүмәтле булыуҙарына иманым камил. Дәреслек мәсьәләһе хәл ителер ул. Ә бына баланың туған телдә аралашыуын бер тапҡыр күҙ уңынан ысҡындырһаҡ, милләтебеҙ бәкәленә һуғыры көн кеүек асыҡ. Беҙҙең уҡытыусылар ҙа, хатта балаларын ошо мәктәптә уҡытҡан атай-әсәйҙәр ҙә быны яҡшы аңлай. Уҡытыусылар дәрескә ике телдәге дәреслектәр алып килә. Ҡала балаларының күбеһе рус телле, шуның өсөн башҡорт теленә күсеү әкренләп алып барыла. Әйткәндәй, беҙҙең мәктәп – Күмертау ҡалаһында башҡортса уҡытылған берҙән-бер башҡорт мәктәбе, башланғыс кластар ғына уҡый. Былтырғы уҡыу йылында 119 уҡыусы ине, быйылғы уҡыу йылында 180 бала килде, атай-әсәйҙәр туған телдең рухи тәрбиәлә төп таяныс икәнлеген яҡшы аңлай. Рухи тәрбиә менән белем биреү йәнәш барырға тейеш, шунһыҙ бала тулы ҡанлы граждан булмаясаҡ, – тине Мөхәммәт Исҡужин исемендәге 13-сө ҡала башҡорт мәктәбе директоры Әнисә Түләгәнова.Мин бер ниндәй ҙә һығымта яһарға йыйынмайым. Әммә бөгөн бөтөн радио-телевидение, Интернет, хатта ус аяһындай кәрәҙле телефон, уйынсыҡтар рус телендә “һөйләшеп” торған саҡта, ниндәй генә предмет терминдарын булһа ла рус теленә ауҙарыу өсөн барлыҡ мөмкинлектәр булған заманда (компьютер янына ултырып бер төймәгә баҫыу етә!), имтихан бирә алмай ҡалыу хәүефе бармы? Донъя халыҡтары инглиз теленә күсә, ҡытай телен ныҡлап өйрәнеү башланды, әллә бер юлы ошо телдәрҙә уҡытыуға күсәйек тә ҡуяйыҡмы?!Фекер алышайыҡ, туғандар!


description: Торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәр (ТКХ) өсөн түләмәгән уртаса Рәсәй гражданы – урта йәки махсус урта белемле 40–45 йәштәрҙәге ир, бурысы – 25–32 мең самаһы. Йәки ирҙән айырылған бер балалы ҡатын, б

title: Берәү - һуҡа, етәү ҡашыҡ менән

maintext: Ошо уҡ тикшеренеүҙәргә ярашлы, ватандаштарыбыҙҙың һәр унынсыһы ТКХ өсөн түләүҙе мотлаҡ һанамай, ә 20 процентҡа яҡыны бындай бурысы барлығы хаҡында ...онота. Шул уҡ ваҡытта граждандарҙың һәр икенсеһенең түләрлек хәле бар. Ә бына ундай мөмкинлеге булмағандар 26 процент самаһы булып, шул иҫәптән 15 проценты – даими килеме булмаған эшһеҙҙәр, һигеҙе – эскеселәр һәм наркомандар.Быйыл ил буйынса коммуналь хеҙмәттәргә тарифтар – дүрт, Мәскәүҙә – 7,5, Санкт-Петербургта 6,5 процентҡа күтәрелде. Киләһе йылда ла федераль хөкүмәт уларҙы ТКХ өсөн – 4,9, электр энергияһына – 4,4, ә газға 4,1 процентҡа арттырыуҙы планлаштыра, тип хәбәр итә “Газета.ру” сайты. Ә бына Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәт етәксеһе Игорь Артемьев иһә алдағы биш йылда ТКХ тарифтарын үҙгәрешһеҙ ҡалдырыу мөмкинлеге хаҡында һүҙ йөрөтә. Уның иҫәбенсә, тармаҡта артыҡ тотоноуҙар былай ҙа етерлек һәм уларҙы һаҡсыл файҙаланыу сараларын күрергә ваҡыт. Рәсәйҙең Иҡтисади үҫеш министрлығында ла был идея яҡлау таба. Тарифтар 2000 – 2015 йылдарҙа инфляцияға ҡарағанда юғарыраҡ тиҙлектә үҫте, ә сифат яҡшырманы тигән үҙ дәлилен килтерә улар.“Росстат” мәғлүмәттәренә ярашлы, 2014 – 2016 йылдарҙа илдә аҙ килемлеләр иҫәбе 15 миллион кешенән 19 миллионға еткән. Һуңғы айҙарҙа эшһеҙ ҡалыу арҡаһында ТКХ-ға бурыслыларҙың 30 процентҡа күбәйеүе – тап шул процесс эҙемтәһе. Шул уҡ ваҡытта ТКХ сығымдарының ни рәүешле тотонолоуы һәм унан граждандарҙың ниндәй файҙа күреүе тураһында йәмәғәтселек хәбәрҙар түгел. Мәҫәлән, урам һепереүселәрҙе алайыҡ. Ватандаштарыбыҙҙың сүпте теләһә ҡайҙа ташларға ғәҙәтләнеүе арҡаһында уларҙы эшкә күпләп ялларға тура килә. Ихаталарҙы, подъездарҙы таҙа тотоу буйынса ныҡлы тәртип булдырып, уны һанламағандарҙы штрафҡа дусар иткәндә, сығымдар аҙыраҡ булмаҫ инеме ни? Был – бер.Икенсенән, ТКХ системаһына йәлеп ителгән бюрократияны кем иҫәпләп ҡараған? Баш ҡаланың һәр ете районындағы торлаҡ-файҙаланыу участкаларында (ЖЭУ) тиҫтәләрсә чиновник урын биләй. Әйтәйек, уларҙың файҙалы эш коэффициенты ниҙән ғибәрәт? Бынан тыш, берҙәм касса иҫәп-хисап үҙәктәре лә (ЕРКЦ) бар, һәм улар ҙа коммуналь хеҙмәт күрһәткән булараҡ эш хаҡы ала, йәғни түләүсенең кеҫәһенә инә.Берәү – һуҡа, етәү ҡашыҡ менән. Ысынлап та, был өлкәлә граждандарҙың туранан-тура ҡатнашлығынан тыш асыҡ һәм ғәҙел тәртип урынлаштырыу мөмкинлеге күренмәй. Бәлә шунда ла инде: бушаған шешәһен, тәмәке төпсөгөн, башҡа сүп-сарҙы теләһә ҡайҙа ташларға күнеккән халыҡ был хаҡта уйланмай, йыйылыштарға йөрөмәй... Ҡыҫҡаһы, тәртипте чиновник урынлаштырыуын көтә.Быйыл яҙ булһа кәрәк, Рәсәй Президенты ҡарамағындағы совет ағзаһы Александр Аузан йәмғиәттә дөйөм культураны күтәреү күп мәсьәләләрҙе хәл итергә мөмкинлек бирер ине, тигән фекер белдереп, ошо йүнәлештә саралар күрергә саҡырғайны. Ғалим хаҡлы, тик был киң ҡоласлы эшмәкәрлек ни рәүешле күҙ алдына баҫа? Көслө пропаганда нигеҙендә советтар өлгөһөн ҡабатларғамы? Бәлки, эште урындағы үҙидараның эшмәкәрлеген конституцион кимәлгә күтәреүҙән башларға кәрәктер? Граждандар ойоша, үҙ проблемаларын үҙаллы хәл ҡыла, мөмкинлектәрен һәм яуаплылыҡтарын аңларлыҡ дәрәжәгә етә икән, пропаганданың, тыйыуҙарҙың һәм саҡырыуҙарҙың кәрәге ҡалмаясаҡ.

fasttext_language: ba


description: Йыл аҙағына тиклем Башҡортостанға тағы ла 17 “Ашығыс медицина ярҙамы” автомобиле тапшырыла. Рәсәй Хөкүмәте ошондай машиналарҙы һатып алыуҙы өҫтәмә финанслауҙы раҫланы. Йыл аҙағына тиклем Б

title: “Ашығыс ярҙам” ғүмерҙәрҙе ҡотҡарыр


description: Күмертау ҡалаһының Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитация үҙәге директорының дауалау буйынса урынбаҫары Рәсилә Рәҡип ҡыҙы НИЗАЕВА менән үҙәктең көнитмеше, маҡс

title: Йән һәм күңел дауаһы бүләк итәләр


description: Туған тел тирәләй бәхәс тынмай. Берәүҙәр йәш быуынға әсә телен өйрәтеү, уның мөһимлеген аңлатыу юҫығында етди эш алып барһа, икенселәре балаларын башҡортса уҡытыуҙан асыҡтан-асыҡ баш тарта.

title: Төпкөлдән сыҡҡан ғалим

maintext: Имтиханда ауылдан килгән егеттең физика, алгебра, геометрия фәндәрен ғәжәп яҡшы белеүенә һоҡланалар. Һөҙөмтәлә, бер урынға етеләгән кеше дәғүә итһә лә, нефть институтына йырлап инә ул. Баш ҡаланан 150 саҡрым алыҫлыҡтағы Сәйетбаба хәҙер төпкөл иҫәпләнмәһә лә, бынан 60 йыл элек был араны үтеү оло ғазапҡа әүерелә. Юл юҡ, транспорт йөрөмәй. Аслыҡ, яланғаслыҡ...Институттан һуң “Башнефть” етештереү берекмәһендә һәм “Башнефтепроект” институтында тиҫтә йылға яҡын инженер булып эшләй Әбүбәкер Әхмәҙулла улы. Ойошмала теге йәки был мәсьәлә буйынса бәхәс, аңлашылмаусанлыҡ килеп сыҡһа, шул нисек була әле, һис баш етерлек түгел, тип уға кәңәш һорап килер булғандар. Теоретик белемде сәнәғәттәге практика менән нығытып, нефть һәм газ тармағының барлыҡ нескәлектәренә төшөнгән егет тап шул саҡта мотлаҡ фән юлынан китергә кәрәклегенә асыҡ төшөнә, үҙ көсөнә ышана.Әммә шыма ғына бармай фән майҙанындағы көрәш. Алма-Ата ҡалаһында аспирантураға уҡырға инеп, әҙме-күпме үтеүгә, ғилми етәксеһен икенсе урынға күсерәләр. Бәләкәйҙән ныҡыш, башлағанын ташлап ҡуймаҫ егет Мәскәүгә килеп, фәнни эшен шөһрәтле нефтсе-ғалим И. Муравьев етәкселегендә тамамлап ҡуя.1972 йылда Әбүбәкер Ишмырҙин Өфө нефть институтына килә. Производствола эшләп, үҙ эшенең бөтә айышына төшөнгән белгес кандидатлыҡ диссертацияһын яҙыуға яуаплы ҡарай. Уның насостар өсөн тәҡдим ителгән ҡулайламаһы Яңауылда “Краснохолмнефть” нефть һәм газ сығарыу идаралығында һынау үткәндән һуң яҡшы һөҙөмтә бирә. Иҫке насостар оҙағыраҡ эшләй башлай. Нефтселәр ҙур экономияға өлгәшә.1996 йылда докторлыҡ диссертацияһын да уңышлы яҡлай ғалим. Хеҙмәттәштәре араһында абруйлы шәхес Әбүбәкер Әхмәҙулла улы – бөгөн ҡырҡтан ашыу патент эйәһе, бихисап ғилми хеҙмәт, монографиялар авторы, “Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы” тигән маҡтаулы исемде лайыҡлы йөрөтә.– Илдә барған тотороҡһоҙ сәйәсәт бөртөкләп тигәндәй йыйылған белем биреү системаһын селпәрәмә килтерҙе. Фәнгә мөнәсәбәт үҙгәрҙе. Хәҙер ысын, үҙ эшен төплө белгән белгестәр һирәк. Һатып алынған дипломлы әҙәмдәрҙән ниндәй һөҙөмтә көтәһең инде? Аспиранттар, студенттар үҙ йүнәлеше буйынса шөғөлләнәһе урынға, ҡайҙалыр икмәк-сәйлек тигәндәй аҡса табырға мәжбүр, – тип борсола профессор.Ә бит иҡтисадты, етештереү сәнәғәтен белгестәрһеҙ күтәреү мөмкин түгел. “Башнефть” ойошмаһына башҡалар хужа булыуы, фән менән шөғөлләнергә теләгәндәрҙе унда яҡын да юлатмауҙары әсендерә уны. Ә фән менән сәнәғәт бергә барырға тейеш.80 йәшен тултырған уҙамандың әле лә теремек булыуына һоҡланмаған кеше юҡтыр. Һис кенә лә буш ваҡыты юҡ тиерлек. Ғүмер буйына йыйған тәжрибәһен йәштәр менән ихлас уртаҡлаша, аспиранттар, докторанттар әҙерләй. Нефть университетында лекциялар уҡый, студенттар өсөн китаптар, дәреслектәр яҙа. Кисә генә вуз тамамлап, бер көн дә производствола эшләп ҡарамағандарҙың студенттарға белем бирергә ынтылыуын аңлай алмай. Шуға ла Әбүбәкер Әхмәҙулла улы практик дәрестәрҙе, лаборатор эштәрҙе лә үҙе алып бара.Ул арала төрлө баҫмаларға яҙмалар әҙерләп өлгөртөргә лә кәрәк. Әйткәндәй, махсус журналдар уның төплө, нигеҙле, аңлайышлы һәм ябай тел менән яҙылған ғилми эштәрен теләп баҫтыра. Төрлө төбәктәргә студенттарға лекция уҡырға йыш саҡыралар.Сарала Сәйетбаба урта мәктәбе уҡыусылары Нәркәс Байбулдина, Алтынай Мусина, Наҙгөл Рахманғолова үҙҙәренең ғилми эшмәкәрлеге менән таныштырҙы. Танылған ғалим йәштәрҙе ҡыйыу, тырыш булырға саҡырҙы.Ғалимдың класташы Таһир Латипов та урта мәктәптән һуң бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ медицина институтына уҡырға ингән, оҙаҡ йылдар Өфөнөң 13-сө дауаханаһында табип булып эшләгән. “Коллективта рус телен яҡшы белеүемә, бер хатаһыҙ яҙыуыма аптырайҙар ине. Үҙҙәре рус милләтенән булғандар ҙа яҙмаларын миңә күрһәтеп, хатаһын төҙәтеп биреүен һорай ине. Иң мөһиме – тырышлыҡ, алға маҡсат ҡуйыу йәшәү кәрәк”, – тине ул сығышында.


description: Ассоциацияның башҡарма аппараты тарафынан Муниципаль берәмектәрҙең Дөйөм Рәсәй конгресы һорауы буйынса урындағы властан түбәндәге мәсьәләләргә ҡағылышлы тәҡдимдәр һәм дәғүәләр йыйып алынған:

title: “Башҡортостан Республикаһының Муниципаль берәмектәр советы” ассоциацияһының 2015 - 2016 йылдарҙағы эшмәкәрлеге


description: Сибай балалар һынлы сәнғәт мәктәбендә билдәле рәссам Рафиҡ Ғәлфәүеровтың күргәҙмәһе асылды. Унда һуңғы йылдарҙа ижад ителгән эштәре ҡуйылған. Барлыҡ картиналарында ла тыуған яҡ тәбиғәте күре

title: Сал Уралдың, киң даланың улы


description: – Ҡаҙҙың килограмы ни хаҡ? – 350 һум! – Ҡайһылай осһоҙ, алайым әле. Ана шулай гөрләп торҙо ял көндәрендә баш ҡалала үткән “Ит фестивале”. – Ҡаҙҙың килограмы ни хаҡ? – 350 һум! – Ҡайһылай ос

title: Берәүҙәр һатып, икенселәр алып ҡыуанды

maintext: Сараның Яңы йыл алдынан ойошторолоуы уғата уңайлы ине. Тап ошондай байрамдар алдынан сауҙа нөктәләрендә алыш-биреш ҡыҙа. Һәр кем табындың мул, йәмле булыуын теләй. Йәнә көҙ – һуғым мәле, халыҡ оҙон ҡыш буйына етерлек аҙыҡ-түлек туплап ҡалырға ашыға. Сифатлы, арзаныраҡ продукцияны тап ошондай йәрминкәләрҙә һайлап алырға мөмкин. Мәҫәлән, “Башҡорт ит компанияһы” сусҡа итенең килограмын 170 – 200 һумдан тәҡдим итте.Күркә, тауыҡ, өйрәк, бүҙәнә ите... Сауҙа рәттәрендә йәнең теләгән аҙыҡ бар ине. Утыҙ райондан йәмғеһе 150 самаһы ауыл хужалығы предприятиеһы, ете фермер хужалығы бал, ҡымыҙ, һөт аҙыҡтары, талҡан алып килгән. Һәр кем үҙе етештергәнде һатҡас, хаҡы ла тешләшмәй.Ойоштороусылар һатыусылар, алыусылар өсөн дә уңайлы шарттар булдырырға тырышҡан. Ике гектар майҙанды биләгән сауҙа урынында иркен ябыҡ майҙансыҡ та эшләй ине. Шуға ла халыҡты уҫал ҡыштың зәһәрлеге лә ҡурҡыта алманы. Шуныһы ғәжәп: күптәр бер-береһен танып, хатта дуҫлашып та алғандар. Үҙен Мәйсәрә Вәлиева тип таныштырған апай йүкә балын былтыр бөрйәндәрҙән алған:– Харап тәмле булғайны. Шуға быйыл да уларҙы көттөм. Телефондан шылтыратып торҙом. Тағы ике сирек бал алдым әле, – тине ул ихлас йылмайып.Ә Әйүп Шәрипов аҙыҡ-түлектең төрлөлөгөнә ҡыуанысын белдерҙе.– Бына бит үҙебеҙ ҙә етештерә алабыҙ, – тине ул. – Әтеү йәһәннәмдәге илдәрҙән әллә ниндәй аҙыҡ ташып хитланабыҙ.Фестиваль, бер яҡтан, ауыл хужалығы эшсәндәренә үҙҙәре етештергәнде ҡулланыусыға туранан-тура еткерергә форсат бирһә, икенсенән, ҡала халҡына байрам алдынан таҙа, сифатлы, шул уҡ ваҡытта арзанға ит алыу мөмкинлеге тыуҙыра. Ул мал үҫтергәндәрҙе төрлө ығы-зығынан, тауарын аралашсыларға ярты хаҡҡа биреп ебәреүҙән дә ҡотҡара.Сара төрлөлөгө менән дә айырылып торҙо. Бер урында колбаса, ит деликатестары, ярымфабрикаттар һатылһа, икенсеһендә маһир ашнаҡсылар ҡунаҡтарға аш-һыу етештереү серҙәре менән уртаҡлашты. Һуңғы осорҙа халҡыбыҙ йорт шарттарында әҙерләнгән милли аҙыҡтарға өҫтөнлөк бирә. Тап шуға ла күптәр тултырма эшләүҙе өйрәнеп ҡалырға тырышты.Фестивалдә халҡыбыҙға хас матур йолаларҙың шаһиты ла булырға тура килде. “Башҡорт ит комбинаты” йәмғиәте “Мәрхәмәт” фонды менән берлектә “Һәр балаға бүләк” акцияһы ойошторҙо. Улар әҙерләгән шашлыҡтан килгән табыштың егерме проценты Яңы йыл байрамында сабыйҙарҙы татлы күстәнәстәр менән ҡыуандырыуға тотоноласаҡ.Сәнғәт оҫталарының йыр-моңдары, дәртле көйҙәре байрамға килеүселәрҙең кәйефен күтәрҙе.


description: 2014 йылдың 8–10 авгусында Венгрияның Кесе Кумания өлкәһендә уҙғарылған V Бөтә донъя төрки халыҡтары ҡоролтайында күтәрелгән мәсьәләләр рәтендә рун яҙмаларын өйрәнеү һәм пропагандалау ҙа бул

title: Рун яҙмалары

maintext: Төркиәтсе ғалим Юлиус (Дьюла) Немет Венгриялағы Сарваш, Секлер, Надь-Сент-Миклош, Болгариялағы Силистра, Плиска, Шумен, Казанлык, Румыниялағы Каракол, Карабия таш яҙмаларының төрки сығышын иҫбатлай. Ю. Немет раҫлауынса, рун алфавитының Евразия киңлектәренән Көнбайыш Европаға эләгеп, Дунай буйлап германдарға барып эләгеүен күҙәтергә мөмкин. Был уртаҡлыҡ Алтайҙан алып Скандинавияға тиклемге ифрат ҙур биләмәләргә хас һәм ғәмәлдә уртаҡ төрки-герман рун яҙмаһы концепцияһына нигеҙ булып тора. Дунай буйы рундарының төрки йөкмәткеһе венгр һәм болгар халыҡтарының этногенезын өйрәнеүгә лә йоғонто яһай.Һуңғы йылдарҙа Башҡортостанда ла рундар менән ҡыҙыҡһыныу арта, әммә был эш беҙҙә әлегә энтузиастар кимәлендә генә бара. Мәҫәлән, 50-нән артыҡ рун артефактын асыҡлаған Илшат Бикбулат улы Ейәнбирҙин раҫлауынса, бихисап ҡиммәтле ҡомартҡы – петроглифтар (таш яҙмалар) әрәм ителгән. Күпселек осраҡта улар төҙөлөш ташы сифатында ҡулланылып, юҡҡа сыға. Рун яҙмаларын теркәп, исмаһам, уларҙағы текстарҙы фотоға төшөрөп, каталог нәшер итергә кәрәк.Ул арала рундарҙы сәхнә костюмдарын, тирмәләрҙе биҙәгәндә ҡулланыу осраҡтары йышая бара. Рундар ҡайһы бер райондарҙың гербтарында ла барлыҡҡа килде. Мәҫәлән, уларҙы Әлшәй, Асҡын, Борай, Ейәнсура, Иглин, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Стәрлебаш, Хәйбулла, Шаран атрибутикаһында күрергә мөмкин. Башҡорт ырыуҙарының тамғалары ла ғәмәлдә шул уҡ рундар нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Әммә уларҙың атамаһын һораһаң, кешеләр, төрлө предметтарға оҡшатып, “ырғаҡ, һәнәк, сүкеш, салғы” һымаҡ яуаптар бирә, йәғни беҙҙә рундарҙың мәғәнәһе онотолған. Был күренеште белгестәр “деградациялаған рундар” тип белә. Күпселегенең формаһы ла үҙгәргән. Кешеләр, ғәҙәттә, ата-бабаларының тамғаһын алып, өҫтәмә элементтар ҡуйып, үҙҙәренә яңы тамғалар эшләй башлай. Боронғо заманда бындай яҙыҡ ғәмәл ҡәтғи рәүештә тыйыла, ә тамғаларҙы боҙғандар ҡаты язаға тарттырыла. Ә тәүге дөрөҫ тамғалар ниндәй булған һуң?Хәҙерге көндә Ҡытай составында ҡалған һары уйғырҙар әле ХХ быуатта ла рун яҙмаһын ҡуллана. Уларҙың алфавиты Енисей остяктары (хакастар) яҙмаһына яҡын. Хакас рундары 1939 йылда тыйыла, уникаль дәреслектәре тулыһынса юҡ ителә, хакас теле уҡытыусыларының күпселеге лагерҙарға оҙатыла (был турала, мәҫәлән, А. Солженицын “Архипелаг Гулаг” китабында иҫкә ала). Ә Енисей үҙәнендәге бихисап рун таш яҙмалары йылғала һыу һаҡлағыстар һәм гидроэлектростанциялар төҙөгәндә емертелә. Ул яҙмаларҙы тәүге тапҡыр 1721–1722 йылдарҙа Рәсәй хеҙмәтендә булған немецтар Даниил-Готлиб Мессершмидт менән Август Страленберг төшөрөп ала һәм 1729 йылда Германияла Готлиб Зигфрид Байер нәшриәтендә иллюстрациялы китап сығара. Рун яҙмаһы теле иһә хакастарҙың Бирюса, Ҡыҙыл йылғалары буйында йәшәгән, үҙҙәрен “тадар” тип атаған, антропологик күрһәткестәре буйынса европеоид расаһына ҡараған, ҡиәфәттәре менән башҡорттарға һәм татарҙарға оҡшаған өлөшөндә киңерәк таралған була.Һары уйғыр легендаһына ярашлы, рундарҙы кешеләргә Борус (Боланташ) тауында йәшәгән Атан-хан (Атам-хан) тарата. Ул ҡатыны Эль-ана менән тау итәгендә йәшәй. Бер заман Атан-хан тау түбәһенә менеп, шунда үҫкән ҡара шыршы олонона үҙ тамғаһын балта менән сабып һала: бер тирәгә өс тапҡыр буйлатып, өс тапҡыр һулдан уңға, өс тапҡыр уңдан һулға ҡыя саба. Ошо рәүешле туғыҙ һыҙыҡтан торған үҙенсәлекле геометрик фигура барлыҡҡа килә. Атан-хан бер аҙ уйланып, тағы ла өс һыҙыҡ – был юлы ағас олонона арҡырыға сабып өҫтәргә була. Әммә ошо мәлдә йәшен йәшнәп, күк күкрәп, ямғыр яуа башлай. Балтаһын һелтәп ебәргән Атан-хан, ҡурҡышынан тайшанып китеп, ағасҡа һуға алмай һәм һерәйеп торған осло ботаҡҡа төртөлөп күҙен сығара.Оҙаҡламай Атан-хан үҙенең 12 (ҡайһы берҙә 16 тиҙәр) улын саҡырып алып, һәр береһенә тамға һайлап алырға ҡуша. Әммә тамғалар дөрөҫ һалынырға һәм тулыһынса Атан-хандың үҙенең туғыҙ һыҙыҡтан торған тамғаһына һыйып ятырға тейеш. Тамғаны боҙорға, айырыуса арҡыры һыҙыҡтар ҡуйырға ярамай. Рундар уңдан һулға теҙеп яҙыла.Ошо рәүеш тәүҙә 12 (16) тамға барлыҡҡа килә, һуңынан улар арта төшә. Айырым кешеләр, Атан-хандың әйткәндәренә ҡаршы килеп, төп ҡағиҙәне боҙоп, үҙҙәренә теләһә ниндәй тамға уйлап сығара башлай. Тәүге дөрөҫ тамғаларҙың мәғәнәһе лә, рун яҙмаһы ла онотола.Атан-хан тураһындағы легенда сәйер рәүештә германдарҙың Одинға бәйле мифологияһына тура килә. Уларҙа ла рундарҙы кешеләргә Один бирә. Герман мифологияһындағы Один (Вотан) менән Хелль образдары Атан-хан менән Эль-ана образдарына ныҡ яҡын.1893 йылда Орхон-Енисей яҙмаларының серен асҡан Дания ғалимы Вильгельм Людвиг Томсен тәүҙән үк уларҙың герман рундарына яҡынлығына иғтибар итә. Совет ғалимдарынан Сергей Ефимович Малов (Малов С.Е. “Памятники древнетюркской письменности”. М. – Л., 1951) германдарҙың Утхарк (Футхарк) рун алфавитының төркиҙәрҙәге айырым “дөрөҫ рундар рәтенә” яҡынлығын күрһәтә. Уның фекеренсә, германдарға рундар остготтар аша эләгеүе ихтимал. Футхарк алфавитына килгәндә, ул шул уҡ Утхарк алфавитынан ғибәрәт, бары тик әйтеүе уңайлыраҡ булһын өсөн генә латинса Ғ (Ф) хәрефенә тура килгән рун алға ҡуйыла.Башҡортостанда рундарҙы өйрәнеүгә мохтажлыҡ ҙур. Әммә эште, белгестәр кәңәш итеүенсә, иң боронғо иҫәпләнгән “дөрөҫ рундарҙан” башлау маҡсатҡа ярашлыраҡ булыр.Уйғыр тамғалары уларҙың боронғо илаһтары исемдәрен йөрөтә. Ҡайһы бер шамандарҙа 12, 16, 24 һәм күберәк илаһ һәм тамға булыуы ихтимал. Мәҫәлән, От-тамға - ут аллаһы тамғаһы һ.б. Ошондай сағыштырма анализ боронғо ата-бабаларыбыҙ ҡулланған рун яҙмалаһын тергеҙеүгә һәм өйрәнеүҙә ҙур ярҙам күрһәтә ала.


description: Аллаһ Тәғәләнең ҡөҙрәте киң: бөгөн күптәр иманға килә, доғалар уҡый, намаҙға баҫа. Мөхәммәт пәйғәмбәр аша кешеләргә һәм ендәргә ебәрелгән Ислам дине һәм изге Ҡөрьән китабы. Уларҙың нуры менә

title: Ул Ҡөрьән менән дауалай

maintext: Тамырҙары Башҡортостандан булһа ла, ул, ата-әсәһе үҙ заманында Үзбәкстанда йәшәй башлау сәбәпле, ошо республиканың Бәхет ҡалаһында донъяға килгән. Ҡыҙыҡай Науруз байрамына бер көн ҡалыр алдынан тыуған. Ул йылды яҙ шул тиклем һалҡын була, һәм әсәләре һаулығы, тыуасаҡ бәпес өсөн борсолоп, апайҙары, ағайҙары: “Әсәй, һыуыҡ үткәрмәһәң ярар ине, сабыйға ла насар булып ҡуймаһын”, – тиешкәндәр. Әммә бәпес тәүге ауаздарын сығарыу менән, 1969 йылдың март ҡояшы йылмайып ебәргәндәй тойолған. Әсә кеше әле булһа хәтерләүенсә, күңеленә йылылыҡ йүгергән, бишенсе балаһын табыу шатлығы Күккә олғашҡандай булған.Кемдәр Урта Азия яҡтарында булғаны бар, моғайын, иғтибар иткәндер: унда боронғо зыяраттарға, изгеләр рухына тәрән ихтирам менән ҡарайҙар. Ә инде Башҡортостандан икәнеңде белһәләр: “О-о-о! Ул бит Әүлиәләр иле!” – тигән мәртәбәле һөйләм яңғырай. Римма Закир ҡыҙы ла бәләкәйҙән яҡындарының ғына түгел, күршеләренең дә, тотош йәмғиәттең иманда булыуын, халыҡтың Аллаһ Тәғәләгә бар күңеле менән һыйынып йәшәүен күреп үҫә. Донъяның бар хозурлығы Аллаһтан, уның мәрхәмәтендә бәндәләр һәр миҙгелендә ҙур һынауҙарҙы ла һабаҡ итеп үтеүенә инанып йәшәй ул. Ниндәй генә ауырлыҡ килһә лә, Хоҙайҙан Римма Закир ҡыҙы уларҙы лайыҡлы кисерергә көс-ҡеүәт биреүен һорай. Үҙе лә Исламға, намаҙ бәрәкәттәренә тап ҡатмарлы хәлдәрҙән, юғалтыуҙарҙан һуң килә. Кешеләрҙә йомшаҡ күңелде, мәрхәмәтте йөрәк зирәклеге тип ҡабул иткән ҡыҙ йәш сағында шиғыр яҙа:Бына ошондай хикмәтле, үҙ асылын киләсәккә билдәләр юлдар килә уның күңеленә. Был күренеш тә, моғайын, юҡҡа түгелдер. Сөнки атаһы яҡлап өләсәһе (сығышы менән Туймазы районының Һалҡын Шишмә ауылынан) ғәрәп, фарсы телдәрен яҡшы белгән, ауылда дәрестәр биргән. Флүрә Миңнуллина әбейҙе хәтерләүселәр бөгөн дә барҙыр әле. Атаһы яҡлап та Римма Закир ҡыҙының нәҫелендә муллалар бар, улар үҙ заманында хаж ҡылып, халыҡ араһында изге ғәмәлдәрен башҡарған. Ҡандан килгән һәләт, күрәһең, дини тәғлимәттәр аша тормош серҙәрен асырға ынтылған йәш ҡатынға әленән-әле үҙ ишараһын күрһәтеп торған.Башҡортостанға ҡайтып йәшәй башлағас та, ул доғалар уҡыуын ташламай, әммә ныҡлап намаҙға баҫырға йөрьәт итмәй тора. Ҡышҡы һалҡын көндәрҙең береһендә ул үҙ бүлмәһенең тәҙрәһендә “Аллаһ” тигән яҙыуҙы уҡып, хайран ҡала. Әйткәндәй, күптәргә Күктәр ана шул рәүешле иманға килергә саҡырып, үҙ ымын әйтә. Быны үҙенә күрә бер бүләк, тик үҙе өсөн тәғәйен бер һәҙиә тип ҡабул итә Римма Закир ҡыҙы һәм, башта телевидение саҡырып, уларға ла күрһәтәйем әле, тип уйлаһа ла, ниәтенән баш тарта. Ошо көндән башлап ул Ҡөрьән аяттарын ныҡлап өйрәнә, уларҙы уҡып, башҡаларға ла ярҙам итергә тейешлеген аңлай.Йәшерәк сағында башҡаларҙың: “Уҡыған доғаларың килеште”, – тигәненә әллә ни иғтибар итмәһә, тора-бара үҙе лә хикмәтле күренештәрҙең шаһиты була. Төрлө ваҡытлы сырхауҙарҙан, хатта яман шештәрҙән дә дауалай башлай ул мөрәжәғәт иткәндәрҙе. Тик шуныһы: Римма Закир ҡыҙы был осраҡта хикмәттәрҙең ҡөҙрәте уға бәйле түгеллеген яҡшы аңлай. Ошо хәтлем ҙур һәләт – башҡаларға Ҡөрьән сүрәләре аша ыңғай тәьҫир яһау мөмкинлеге биргәне өсөн Аллаһ Тәғәләгә ул сикһеҙ рәхмәтле. Бәндәләрҙең төрлө сағы була: кемдер күңел төшөнкөлөгөнә бирелә, икенселәр килеп тыуған проблемалар алдында ҡаушап ҡала, өсөнсөләрҙе сир баҫа. “Ниндәй генә хәлдә лә кешеләр Аллаһ Тәғәләгә рәхмәтле булырға, ниндәй генә ауырлыҡҡа тарыһалар ҙа, ризалыҡ тойғоһон ташламауҙы һораһа ине. Раббыбыҙҙың ҡөҙрәте киң, афәттәрҙән, бәләләрҙән, ауырлыҡтарҙан ҡотолоу юлын да ул үҙе күрһәтә. Бары тик уның биргәндәренә шөкөр итеп йәшәргә өйрәнергә кәрәк!” – ти ул.Эйе, башҡаларға кәңәш биреүе, аҡыл өйрәтеүе еңел, үҙенә ауырлыҡ килһә, кеше үҙен бөтөнләй икенсе яҡтан аса, тормошонан ҡәнәғәт түгеллеген белдерә. Әммә ниндәй генә хәлдә лә, хатта шатлыҡта ла, ишелеп байлыҡ килгәндә лә, Аллаһ Тәғәләне иҫтән сығармаҫҡа, доға ҡылырға кәңәш итә Римма Бикбаева. Уға мөрәжәғәт иткән эске сирҙәрҙән, тире, йөрәк ауырыуҙарынан яфаланыусылар, хатта эштәрендә уңышһыҙлыҡҡа осрағандар, бурысын ҡайтарып ала алмағандар ҙа, шәкәр сирлеләр ҙә ниндәйҙер бер илаһи көстөң уларҙың организмына ыңғай йоғонто яһауын билдәләй.Әйткәндәй, мосолмандар Ҡөрьән аяттары нигеҙендә дауалауҙы бынан 1400 йыл уҡ башлаған. Сәфәрҙәрҙә кешеләр төрлө бәләгә осраһа, йылан саҡһа, ярамаған ризыҡ ашап ағыуланһа, Мөхәммәт пәйғәмбәр үҙе лә сүрәләрҙе уҡыуҙы кәңәш иткән. Был күренеште “руҡъя”, йәғни беҙҙеңсә “өшкөрөү” тип тә атағандар. Ислам динен таратыусылар араһында тап “Фатиха” сүрәһен уҡып, һис белмәгән кешеләргә лә ярҙам итеп ебәреүселәр булыуы хаҡында мәғлүмәт борондан килә. Донъяға билдәле ғалим Лоуренс үҙенең “Коран, или Книга, изменившая мир” китабында Индонезияның тап доғалар менән замандаштарын дауалаған табибы Мөхәммәд Зухри хаҡында яҙа. Имсе үҙенең бөтә мөмкинлектәрен тап Ҡөрьәндең, Аллаһ Тәғәләнең ҡөҙрәтенә бәйләй. Римма Бикбаеваға ла, моғайын, нәҡ ошондай һәләтте бүләк иткәндер Күктәр. Шулай булмаһа, хатта бөйөрҙәрендә таш табылғандар ҙа аҙаҡ УЗИ үтеп, таштарҙың юҡҡа сығыуы хаҡында яҙмаҫ, ихлас рәхмәт һүҙҙәрен ваҡытлы матбуғат баҫмалары аша еткермәҫ ине. Ҡан баҫымы, өҙлөкһөҙ эс бошоуҙар ҙа тап изге сүрәләр ярҙамында һыпырып алған кеүек була икән. Юҡҡа ғына Ислам динен, Ҡөрьәнде өйрәнеүселәр был тәғлимәттең, китаптың кешеләргә яҡты нур бөркөүе, үҙ асылына ҡайтырға ярҙам итеүе хаҡында әйтмәй, күрәһең.Ғаиләһендә лә Римма Закир ҡыҙының был һәләтенә бик ихтирам менән ҡарайҙар. Инде ҡартайған әсәһе ҡыуанып бөтә алмай. Ә бит ҡасандыр һаулығына насар булыр тип, сабыйын табырғамы, тапмаҫҡамы тигән мәлдәрҙә ниндәйҙер эске ышаныс уны кире аҙымдан йолоп алған. Ә бына бөгөн тап ана шул кесе ҡыҙы – әсәһенең ныҡлы терәге, ул уны дауалай ҙа, ҡартлыҡ бәхете бүләк итеүсе лә.Иртәгә ни булаһын бер кем дә белмәй, бары тик Аллаһ Тәғәләгә генә мәғлүм ул миҙгел. Шуға күрә киләсәктә лә тик ошо юлдан барырмын тип берәү ҙә өҙөп кенә әйтә алмай, әммә йөрәгендә Хоҙайға ышаныс һаҡлағандар, уның Мөхәммәт пәйғәмбәр аша әйткәндәренә тоғро булғандар изгелек, яҡтылыҡ юлынан атлағандар. Римма Закир ҡыҙы һәр минутында, һәр секундында Аллаһ Тәғәләнең барлығын һәм берлеген иҫенән сығармаҫҡа тырыша, уның тоғро ҡоло булып, Ислам диненә хеҙмәт итә, артабан да шулай йәшәргә ниәтләй.“Аллаһтың барлығын бөтә йөрәге менән танығандар олуғ бәхеткә ирешә. Ҡөрьән – кешеләргә рухи күтәренкелек бүләк иткән, ниндәй генә хәлдә лә донъяла яҡшылыҡтың мәртәбәһе ҙурлығын, еңәсәген аңлатҡан изге китап. Ғаиләлә гармония, кешегә сәләмәтлек биреүсе лә ошо доғалар, сүрәләр”, – ти ул. Раббыбыҙ бәндәләргә файҙа килтерерлек, дауаларлыҡ көс биргәне, тап уны ошо юлға баҫтырғаны өсөн сикһеҙ рәхмәтле. “Мин сәбәпсе генә, Хоҙайыбыҙ, изге Ҡөрьән дауалай барыһын!” – ти ул, өшкөрөү һәләтенең асылын аңлатып. Ошо ҡатынға биргән һәләт аша Аллаһ Тәғәлә беҙгә йәнә лә бер тапҡыр мәрхәмәтле, миһырбанлы Ислам диненең ҡөҙрәтен танырға, бары тик изгелек юлында ғына кешелек асылыбыҙ һаҡланып ҡалыры хаҡында әйтә бит!


description: Европаға сәфәр хәйерле булманы. Юлаевсылар Словакияла ла, Хорватияла ла хужаларҙан отолдо.Европаға сәфәр хәйерле булманы. Юлаевсылар Словакияла ла, Хорватияла ла хужаларҙан отолдо. “Слован”

title: Берәү, ләкин берәгәй булһын


description: Баймаҡ районының Юлыҡ ауылынан Барис Миңлебаевтың бар тормошо һәм хеҙмәт юлы тыуған төйәгенә бәйле. Мәктәптә туғыҙ йыл белем алғас, ул артабан белем эстәү өсөн Сибай педагогия колледжына юлл

title: Тыуған төйәк кем ҡулында?

maintext: Бынан алты йыл элек Барис үҙен яңы өлкәлә һынап ҡарай, уға “Юлыҡ” агрофирмаһын етәкләүҙе ышанып тапшыралар. Йәш етәксе ең һыҙғанып яңы эшкә тотона. Тап шул осорҙа был бәләкәй предприятие банкротлыҡҡа дусар булған “Һаҡмар” колхозының Юлыҡ ауылындағы мал ҡураларын, малдарҙы һәм техникаһын һатып алыуға өлгәшә. 2011 йылда иһә агрофирма базаһында “Б.Ф. Миңлебаев” крәҫтиән (фермер) хужалығы ойошторола.Әйтергә кәрәк, фермер хужалығы ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә малсылыҡ, үҫемлекселек, йылҡысылыҡ тармаҡтарын үҫтереү, спорт аттарын үрсетеү буйынса яҡшы күрһәткестәргә өлгәшеп, район кимәлендә тотороҡло эшләгән предприятиелар иҫәбенә баҫа. Бындай һөҙөмтәгә Барис Фәйрүз улы эште оҫта ойоштора белеүе, заман менән бергә атлауы, заманса технологияларҙы ҡулланыуы арҡаһында өлгәшә лә инде. Юлыҡ кеүек төпкөл ауылда атап үтелгән тармаҡтар менән шөғөлләнеү еңелдән түгел, айырыуса үҫемлекселек менән. Иген һәм мал аҙығы культуралары үҫтереүҙә тейешле агротехник сараларҙы ҡулланыу, ер эшкәртеүгә етди иғтибар бүлеү арҡаһында бөгөн фермер хужалығы яҡшы уңыш алыуға өлгәшә, малсылыҡ тармағын йылдан-йыл мул аҙыҡ базаһы менән тәьмин итә. Предприятие 1000 гектарҙағы пай ерендә бойҙай, арпа, һоло, ҡарабойҙай, мал аҙығы культуралары үҫтерә, пайсылар менән дә ваҡытында иҫәпләшә. Иген культураларының гектар ҡеүәте, быйыл уртаса 20 центнер тәшкил иткән, был – районда яҡшы күрһәткестәрҙең береһе. Ҡышҡылыҡҡа етерлек күләмдә орлоҡ һәм фураж әҙерләп һалынған.Һуңғы йылдарҙа хужалыҡ элекке “Һаҡмар” колхозының йәшелсә-емеш баҡсаһын тергеҙеү, унда төрлө йәшелсә үҫтереү өлкәһендә маҡсатлы эшләй. Быйыл ун гектарҙа сәселгән картуфтан мул уңыш йыйып алғандар. Яңы тармаҡты үҫтереү буйынса уй-ниәттәре күп Барис Фәйрүз улының.Хужалыҡ иҡтисадында малсылыҡ тармағы ла мөһим урын биләй. Әле бында 150 баш һыйыр малы аҫрала, шуның 70-е – һауын һыйыры. Әйтергә кәрәк, мал һаны йылдан-йыл арта, тейешле тәрбиә һөҙөмтәһендә уларҙың етештереүсәнлеге лә юғары. Киләсәктә етәкселек мал һанын арттырыуҙы төп маҡсат итеп алған.“Б.Ф. Миңлебаев” йәмғиәте өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе – йылҡысылыҡ менән дә уңышлы шөғөлләнә. Хужалыҡта 100 баш йылҡы малы тоталар, шуның 40 башы – һауын бейәләре, 10 башы – спорт аттары. Ҡымыҙ етештереүҙән яҡшы табыш ала улар. Йәмғиәттең Фабрикат, Бәләкәс, Магнолия ҡушаматлы арғымаҡтары районда ғына түгел, Башҡортостан кимәлендә ойошторолған бәйгеләрҙә алдынғылыҡты биргәне юҡ. Ат спортын үҫтереү маҡсатында быйыл ике тоҡомло бейә һәм айғыр һатып алғандар, Ставрополь крайынан эшкә махсус тренер итеп Виталий Мизуновты саҡырғандар.Фермер хужалығы йәнә бер табышлы шөғөлгә йөҙ борған – умартасылыҡ менән шөғөлләнә башлаған. Әле 20 күс иҫәпләнә, киләсәктә улар һанын бермә-бер арттырыу күҙ уңында тотола. Бының өсөн йүнсел 50 гектарҙа ҡарабойҙай сәскән, киләһе йыл ул 150 гектарға етәсәк.Барис Фәйрүз улының тиҙ арала киң тармаҡлы хужалыҡты ойоштора алыуы һәм рентабелле үҫешкә өлгәшеүе маҡтауға лайыҡ. Үҫемлекселек, малсылыҡ, йылҡысылыҡ, йәшелсәселек, умартасылыҡ йүнәлештәре менән берҙәй уңышлы шөғөлләнгән фермер был ҡаҙаныштарға үҙенең ныҡышмалылығы, ғаиләһенең, яҡындарының, бер туған ҡустыһы Барыйҙың ныҡлы ярҙамы арҡаһында өлгәшә. Ауылдарыбыҙҙың киләсәген тап ошондай өмөтлө йәштәр билдәләй ҙә инде.


title: Көлкө артында ни ята?

maintext: Күптән түгел Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры грузин драматургы Авксентий Цагарелиның “Ханума” комедияһын сәхнәләштерҙе. Ошо хаҡта фекер алышырға саҡырам. “Ханума” спектакленә реклама кәрәкмәй, сөнки ул әҫәрҙең даны беҙҙең илдә ныҡ таралған, өлкәнерәк быуын тамашасылары үткән быуаттың 70-се йылдарында Ленинград ҡалаһының Ҙур драма театры спектаклен телевизорҙан бер нисә тапҡыр күргән йәки төрлө байрамдарҙа әҫәрҙән өҙөктәрҙе ҡараған, һис юғында рецензиялар уҡығандыр, кешенән ишеткәндер. Билдәле режиссер Георгий Товстоногов сәхнәләштергән был тамашала актриса Людмила Макарованың Ханума образын сәсрәтеп уйнауы, мәңге хәтерҙә ҡалырлыҡ итеп, характерына тап килтереп йырлап ебәреүҙәре әле лә күҙ алдында тора. Микич ролен Ефим Копеляндың оҫта башҡарыуы арҡаһында актерҙың үҙе кеүек ҡабул ителгәйне.Ғәжәп, пьеса бик күптән, ХIХ быуатта яҙыла. Уны 1882 йылда грузин драматургы, актеры, режиссеры һәм антрепренеры Авксентий Цагарели ижад итә. Әҫәр дүрт шаршауҙан торған, оҙон һәм ауыр ғына була.1947 йылда грузин актерҙары тарафынан рус телендә ике сәғәтлек музыкаль фильм төшөрөлә, ул халыҡ араһында ҙур популярлыҡ яулай. Шул фильмды күргән Георгий Товстоногов пьесаны сәхнәләштерергә була. Билдәле драматургтар Борис Рацер менән Владимир Константинов әҫәрҙе ҡыҫҡарта, бөгөнгө көнгә ҡулайлаштыра. Пьесаның Цагарели вариантында йырҙар булмай. Борис Рацер йыр текстары яҙа, уларҙы көйгә Гия Канчели һала. Ана шундай ҙур ғына әҙерлек эштәре башҡарғас, образдарға холҡо-фиғеле менән тап килеп торған актерҙар һайланғас, уға Товстоноговтың режиссер һәләте лә ҡушылғас, бик баҙыҡ тамаша килеп сыға. Әҫәрҙең даны илгә тарала, ҡат-ҡат телевидениенан күрһәтәләр. СССР-ҙа уны ҡуймаған театр ҡалмағандыр, Башҡортостан менән Татарстандың һәр театры тиерлек сәхнәләштерҙе шикелле уны. Һуңғы осор был әҫәр онотолобораҡ тора ине. Һәм бына Милли йәштәр театры данлыҡлы пьесаның үҙ вариантын халыҡҡа күрһәтергә булған.Тормошта Ш. Бабич исемендәге премия лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, режиссер Рөстәм Хәкимов тыныс холоҡло, йыуашыраҡ кеше кеүек күренһә лә, мин уның бөтә актерлыҡ эштәрен күрҙем тиергә була. Рөстәмдең сәхнәне тултырып йәшнәгән сағыу образдары әле лә хәтерҙә. “Ханума” пьесаһы актер Хәкимовтың темпераментына тап килә, шул сәбәпле ул был пьесаны сәхнәләштерергә булып, һөҙөмтәлә ошо ярһыуға, шул эмоцияға ярашлы спектакль ижад иткән. Быға Рөстәмдең образдарҙы башҡарыусыларҙы уңышлы һайлауы бигерәк тә ныҡ ярҙам иткән, күп кенә ролдәр тап ошо артист өсөн генә яҙылған кеүек. Мәҫәлән, ҡапыл ғына Нәғим Нурғәлин менән Венер Камаловты Микич ролендә миңә күҙ алдына килтереүе ауыр, ә, киреһенсә, Мәғәфүр Усманов менән Илсур Хәбировҡа Вано образы бармай кеүек. Бәлки, яңылышамдыр. Бәлки, бөтә эш актерҙарҙың образдарға бар булмышы менән инә белеүҙәре арҡаһында шулай тойолалыр. Миңә Вано менән Микич образдарында Нәғим менән Мәғәфүрҙе күрергә насип булды. Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Нәғим Нурғәлиндең үҙ образына хас ҡапыл ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәреүсе эске тойғо-кисерештәрҙе күрһәтеү оҫталығы һоҡландыра, сәхнәлә барған ваҡиғаларға мимика, ҡараш, мизансцена ярҙамындағы реакцияһы көлкө тыуҙыра. Һәм бының ысын күңелдән эшләнеүе, ә һис тә тамашасыны көлдөрөргә теләп ҡыланмауы ҡыуандыра.Башҡортостандың халыҡ артисы Мәғәфүр Усмановтың темпераменты ла, кәүҙәһе лә башына бер алған уйҙан баш тарта белмәгән, ығыш холоҡло Микич Котрянцҡа килешеп тора. Шуға ла Микичтың әҫәр башынан аҙағынаса бер нимәгә ҡарамай кенәз тоҡомо менән туғанлашырға, кенәз титулын эләктерергә теләүе ышандыра, әҫәрҙең төп интригаһын тотоп тора. Актерҙар Вано менән Микич образдары аша грузин һәм әрмән милләттәренә хас холоҡ-фиғелде лә күрһәтеүгә өлгәшкән. Вано еңелерәк холоҡло, ышаныусан, тиҙ үҙгәреүсән, ә Микич уның киреһе – үҙгәрә белмәй, алдына алғанын ҡуймай, ауыр холоҡло.Был әҫәрҙең уңышлы йәки уңышһыҙ килеп сығыуы Ханума образын башҡарған актрисаға бәйләнгән. Спектакль алдынан программаны ҡулға алғас, әлбиттә, был ролдә кем уйнаясағына күҙ һалдым да аптырабыраҡ ҡалдым, сөнки Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Зифа Дәүләтбаеваны бөтөнләй икенсе типтағы актриса тип һанай инем. Уға тынысыраҡ холоҡло, әммә көслө шәхестәр роле килешә кеүек ине, миңә ҡалһа. Ләкин бына Зифа Дәүләтбаева сәхнәгә килеп сыҡты ла энергияһы менән тамашасы иғтибарын яулап алды, һәм беҙ спектаклдең тиҙлеге, интригаһы фәҡәт актрисаның ҡыҙыулығына, әүҙемлегенә бәйле буласағын аңланыҡ. Күпме талантлы актерҙарыбыҙ бар беҙҙең, әммә үҙҙәренең халәтенә, темпераментына, көсөнә тап килгән оло ролде оҙаҡ йылдар буйы көтөргә тура килә уларға. Ҡайһы берҙәре хыялланған образдарын сәхнәгә сығара алмайынса пенсияға сығып китә, шул сәбәпле уның таланты тулыһынса асылмай ҡала. Ошо яҡтан Зифа Дәүләтбаева бәхетле булып сыҡты – Ханума кеүек образ актрисаларға йыл да эләгеп тормай. Һис шикһеҙ, был – актрисаның ошоғаса башҡарылған ролдәренең иң мөһиме, уның ҙур уңышы, актрисаның ғына түгел, спектаклдең, режиссерҙың, театрҙың тос табышы.Икенсе яусы – Кабато образы авторҙар тарафынан еңелерәк яҙылған, уға ярылып ятҡан характер бирелеп етеңкерәмәгәнгә роль Хануманыҡына ҡарағанда ҡайтышыраҡ кеүек тойола. Сәхнә ҡануны буйынса ул хәрәкәттәре, холҡо, булмышы менән Хануманың антиподы булырға тейеш. Шуға күрә Кабато образы ҡайтышыраҡ күренһә лә, бында актриса Ләйсән Лоҡманованың ғәйебе юҡ, әҫәрҙең талабы шундай. Актрисаға, бәлки, пьесаның һыҙығынан сыҡмайынса характерлы деталдәр табып, образды тағы ла баҙыҡландырырға кәрәк булғандыр. Әммә шуға ҡарамай Ләйсән Лоҡманованың образы хәтерҙә ҡала.Әҫәрҙең уңышы ике йәш йөрәктең – Сона менән Котеның – мөхәббәтенә лә ныҡ бәйле. Әгәр беҙ, тамашасы, уларҙың хис-тойғоһона ышанабыҙ, һөйөүҙәре яҙмышы өсөн тулҡынланабыҙ, борсолабыҙ икән, спектакль бар тигән һүҙ, уны халыҡ яратып ҡараясаҡ. Әгәр уларҙың мөхәббәттәренә битараф ҡалһаҡ, тамашалағы башҡа образдар нисек кенә тырышмаһын, яҡшы әҫәр килеп сыҡмаясаҡ. Ошо йәһәттән йәш артистар ҡыуандырҙы. Беренсенән, йәштәрҙе, ысынлап та, йәш актерҙарҙың уйнауы ҡыуандыра. Уларҙа бер ниндәй ҙә яһалмалыҡ, шартлылыҡ юҡ. Улар йәш, матур, дәрттәре ташып тора, бер-береһенә тартылыу көсө, мөхәббәттәре хәрәкәттәрендә ярылып ята. Актриса Алтынай Хамматова менән актер Салауат Юлдашбаев саф мөхәббәтте сәхнәлә күрһәтә алды, шуның менән тамашасының һөйөүен яуланы. Сәхнәгә яңыраҡ ҡына аяҡ баҫҡан артистарға тағы ни кәрәк? Улар әле ярҙамсы ролдәрҙә генә, образдарындағы драматизм да актерҙарҙың барса һәләтен күрһәтерлек көслө түгел. Үҙ халәттәрен асырлыҡ ролдәре уларҙың алда әле, киләсәктә уңыштар теләйек.Рәмзил Сәлмәнов башҡарыуында приказчик Акоптың образы ҡыҙыҡлы. Әлбиттә, был иң алда әҫәр буйынса Акоптың Хануманы яратыуы менән бәйле. Әммә актер үҙ һәләтен дә күрһәтеүгә өлгәште. Спектаклдә ул төрлө ситуацияларҙа үҙен төрлөсә тота. Уның ҡапыл үҙгәреп китеүҙәре тормошсан да, аңлайышлы ла, хәйләләп маташыуы иһә көлкө тыуҙыра.Башҡортостандың халыҡ артисы Рәмилә Сәлимгәрәева эпизодик ролдә лә үҙен күрһәтә алды. Героиняһының маҡсатына, оло йәшенә тап килгән хәрәкәттәр һәм интонациялар табып, актриса һәр ваҡыттағыса тамашасының иғтибарын йәлеп итте, хәтерендә ҡалды.Хеҙмәтсе Тимоте ролен Шәһит Хамматов комик хәл-ваҡиғаларҙы шаштырмайынса, юмор менән башҡарып, даими рәүештә залды көлдөрҙө. Был образ – комедиянан комедия яһаған образдарҙың береһе. Эпизодик роль кеүек тойолһа ла, уның тәьҫир көсө ҙур, спектаклдең уңышы йыш ҡына ошондай кескәй ролдәргә бәйле. Актер Хамматов спектакль тарафынан уға йөкмәтелгән маҡсатҡа өлгәште, әҫәрҙең уңышына үҙ өлөшөн индерҙе, тиергә мөмкин.Аида Күлбаеваға берҙән-бер драматик роль эләккән. Уның героиняһы еңел холоҡло ағаһы Вано арҡаһында байлығын юғалтҡан, ошо хәлдән ҡотолоу юлын эҙләй, борсола, ҡайғыра. Образының ошо кисерештәрен Аида залға түкмәй-сәсмәй еткерә алды, һәм тамашасылар уның яҙмышы өсөн да борсолоп ултырҙы, тулҡынланды. Шуныһы мөһим: был образдың драмаһы башҡа персонаждарға тәрән мәғәнә бирҙе, ябай ғына тойолған, үҙе ҡатнашмаған күп кенә эпизодтарға комизм өҫтәне. Бына шунда ла инде Аида башҡарған етди ролдең төп маҡсаты.Беҙ йыш ҡына тамашасыны үҙебеҙҙән түбән күрәбеҙ, примитив юмор менән, спектаклдең һөлдәһенә йәбешмәгән юҡ-бар өҫтәп, шаштырып уйнап, ҡыланып, көлдөрөргә маташабыҙ. Ләкин кинонан, телевидениенан юғары кимәлдәге, юморҙы етди биреп көлдөргән спектаклдәр ҡарау бөгөнгө тамашасының мәҙәни кимәлен ныҡ күтәрҙе. Хәҙер ул примитив ҡыланып, шаштырып көлдөрөүҙе үҙ итмәй. Уға яһалма түгел, етди юмор кәрәк. Театр хеҙмәткәрҙәре шуны һәр саҡ иҫендә тоторға тейеш, минеңсә.Ғөмүмән, комедияла драманы уйнарға, йәғни көлкө әҫәрҙе драма әҫәре кеүек етди итеп ҡуйырға кәрәк ул. Ни тиклем драматик юҫыҡта уйналһа комедия, шул тиклем көлкөлө килеп сыға, сөнки комик ситуацияла трагедия үҙе көлкө тыуҙыра. Комедияны ҡуйыуҙы анекдот һөйләү менән сағыштырырға була. Кемдер анекдотты көлә-көлә һөйләй, шул сәбәпле көлгө килмәй. Ә инде етди төҫ менән һөйләһә, анекдот һәр саҡ көлкөлө килеп сыға.Йәштәр театры “Ханума”ла нисек тә тамашасыны көлдөрәйек тип юҡ-бар уйлап сығармай, шаштырып уйнамай. Һәр артист образының эске талабынан, маҡсатынан сығып тырыша, роленең драматизмын асыу өсөн бар көсөн бирә. Шулай итеп, тамашасыны ихлас күңелдән көлдөрә, сөнки комизм бит спектаклдең төптә ятҡан мәғәнәһенә һалынған, артистар ғәмәлдә шуны күрһәтә. Ә һис тә ситтән йәбештерелгән, шаштырыу кеүек көлкөлө, әммә яһалма эффекттар эҙләп маташмай.Был, әлбиттә, иң алда режиссер Рөстәм Хәкимовтың театр сәнғәтенә ҡарашынан, режиссерлыҡ эстетикаһынан килә. Тамашаның иң ҡыуандырған сифаты шул булды.Мәҡәлә аҙағында спектаклдәге күңелгә ятмаған ҡайһы бер күренештәрҙе әйтке килә. Беренсе шаршауҙа, әллә артистарҙың тулҡынланыуы сәбәпле, әллә ашығып һөйләгәнгә, әллә образдарына характерлыҡ бирергә артыҡ тырышыуы арҡаһында, текст насар ишетелде. Ә бына икенсе шаршауҙа ул етешһеҙлек һиҙелмәне.Иң үкенеслеһе – йырҙарҙың фонограмма аша бирелеүе арҡаһында һүҙҙәре аңлашылманы. Билдәле булыуынса, йырҙарҙың тексы ҙур юмор менән яҙылған, шул сәбәпле спектаклдең комизмын бермә-бер үҫтереп ебәрә. Ә бында актерҙарҙың ни хаҡында башҡарғаны яҡшылап аңлашылмағас, тамашасы йырға һоҡланмай, ҡасан уларҙың тамамланырын көтөп ултыра. Уғата көслө итеп бирелгән музыка ла көйҙөң матурлығын тойорға ҡамасаулай. Беҙ бит беләбеҙ: Милли йәштәр театры актерҙары бик матур тауышлы. Фонограмма аша түгел, үҙ тауыштары менән йырлаһа, матур спектакль тағы ла йәмлерәк, хозурыраҡ килеп сығыр ине.Йомғаҡлап әйткәндә, театр күңелле, көлкөлө, тамашасы йөрөйәсәк спектакль ижад итте, шуның менән театр сәнғәтен һөйөүселәрҙе ҡыуандырҙы.


description: Иҫке машинаһын утилгә тапшырып, уның урынына Рәсәйҙә эшләнгәнен алырға теләүселәргә 50 мең һум күләмендә субсидия биргән дәүләт программаһының ғәмәлдән сығыуы ихтимал. Илдең Иҡтисади үҫеш ми

title: Ташлама бөтөрмө икән?

maintext: Йәнә trade-in системаһы буйынса субсидиялауҙы туҡтатыу йәһәтенән дә тәҡдимдәр ишетелә. Был дәүләт программаһында машина хужаһы, иҫкеһен автосалонға тапшырып, яңыһын алғанда ташлама менән файҙаланды. Аҡса бюджеттан салонға туранан-тура күсерелеп, дәүләт үҙебеҙҙә етештерелгән “ҡорос ат”тарҙы һатыу күләмен арттырыуҙы көйләй ине. Әлбиттә, был ярҙамды бөтөрөү хаҡында Хөкүмәт йыл аҙағында ғына ныҡлы хәл итһә лә, эксперттар машинаһын алмаштырырға хыялланғандарға өлгөрөп ҡалырға өндәй. “Автомобилдәргә хаҡ төшмәйәсәк, ә дәүләт программаһы буйынса ташлама һиҙелерлек – иҫке машинаны яңыһына алыштырып һатып алғанда, маркаһына ҡарап, 40 меңдән 350 мең һумға ҡәҙәр аҡсаны кеҫәлә ҡалдырырға форсат бирә”, – ти “Автостат” аналитик үҙәгенең башҡарма директоры Сергей Удалов.Иҡтисади үҫеш министрлығы белгестәре, утилләштереү программаһы үҙенең бурысын үтәне, тигән фекерҙә. Шуға ла улар бындай ярҙамды тармаҡтың башҡа өлкәләренә йүнәлтеүҙе маҡсатлы тип ҡарай. Мәҫәлән, автомобиль етештереүселәргә яңы өлгөләр, бүтән төр машиналар уйлап табыу, үҙебеҙҙең автозаводтарҙың продукцияһын сит илдәргә оҙатыу хәстәрен күреү юҫығында.Сәнәғәт һәм сауҙа министрлығы вәкилдәре лә был фекерҙе хуплай. Тармаҡ министры Денис Мантуров, ойошма баҙарҙа үҙен күрһәтерҙәй предприятиеларға шәхсән ярҙам итергә әҙер, тип белдерә. Мәҫәлән, махсус программа уңышлы эшләүгә ҡарамаҫтан, быйыл сентябрҙә еңел автомобилдәрҙе һатыу, былтырғы ошо ай менән сағыштырғанда, 18 процентҡа кәмегән. Ә бына йөк машиналары, ҡала автобустары һатыу йүнәлешендә бындай торғонлоҡ күҙәтелмәй.Шулай ҙа Сергей Удалов ташламаларҙы бөтөрөү әлеге мәлдә бигүк ҡулайлы алым түгеллеген аңлата. Ул, был баҙарға йәнә ауырыраҡ тәьҫир итәсәк, ти. Етештереү кәмейәсәк, унан эш урындары ҡыҫҡарыр. Был осраҡта бер ниндәй файҙа булмаҫ, киреһенсә, социаль түләүҙәр өсөн сығымдарҙың артыуы ихтимал.Быйыл trade-in программаһы буйынса 260 мең яңы машина һатылған. “АвтоВАЗ”-дың сауҙа өлөшө 50 процентҡа етә. “Етәкселәрҙең бюджетты экономиялау юлдарын эҙләүе аңлашыла. 350 мең һумға яңы автомобиль алған кеше 250 меңен үҙе түләй, ә ҡалғанын дәүләт ҡаплай. Был ярҙам – автоконцерндарға туранан-тура субсидия йүнәлтеүгә ҡарағанда һөҙөмтәлерәк алым”, – ти Удалов.Эксперт һүҙҙәренә ҡарағанда, бөгөн халыҡтың автомобиль һатып алыу мөмкинлеге самалы. Хатта иҡтисад үҫкән осорҙа ла транспорт баҙарын көйләп ебәреү өсөн ниндәйҙер ярҙам, дәүләт программаларының эшләүе мөһим.Әйткәндәй, 2014 йылдан бирле автомобилдәргә хаҡ 38-40 процентҡа артҡан. Алдағы ике йылда ла халыҡтың “тимер ат” һатып алыуҙы кисектереп тороуы ихтимал.


description: Ошо көндәрҙә республиканың Хәрби Дан музейында Ватан геройҙары көнө уңайынан “Рәсәй геройҙары. Беҙҙең заман геройҙары” исемле китаптың исем туйы үтте. Ошо көндәрҙә республиканың Хәрби Дан м

title: Батырҙарын илем онотмаҫ


description: Киң даирәле, рухи бейеклеккә ынтылған һәм тәрән ижад юлынан барған мөхит күҙ алдына баҫа Стәрлетамаҡ дәүләт театр-концерт берләшмәһенең филармонияһы тураһында уйланғанда. Ҡатмарлы аңлатмалар

title: Эйәреүсе түгел беҙ, әйҙәүсе!

maintext: – “Юбилей” төшөнсәһен күҙ уңында тотоп, туғыҙ тиҫтәнән ашыу ижади шәхесте берләштергән коллективтың тәүге һулышын урап үтеү яҙыҡ булыр.– Филармония үҫешендә яҙмышын һуңғы сәғәтенә тиклемме, ваҡытлысамы бәйләгәндәр бихисап, был илаһи йорт барлыҡҡа килеүҙә туранан-тура ҡатнашҡандар бар. Һәммәһенең исемен атау мөмкин дә, мөһим дә түгел. Шулай ҙа бер нисә шәхесте хөрмәтләп иҫкә алам. Ҡалаһының үҙ театры, үҙ университеты һәм филармонияһы булыуы хаҡында хыялланған Стәрлетамаҡтың ул саҡтағы етәксеһе Спартак Әхмәтовтың булдыҡлылығы менән ҡала мәҙәниәт һарайында был ижади мөхиткә лә нигеҙ һалына. Данлыҡлы йырсы Венер Абдуллин етәкселегендә алты кешенән торған коллективтан ғибәрәт була был филармония. Уның составында Фирзинә Абдуллина, Рәйхана һәм Миңлеғәле Хәсәновтар, Зәйнәб Иҫәнғолова, Ильяс Йосоповтар эшләй. Әйткәндәй, Хәсәновтар филармониябыҙға бөгөн дә хеҙмәт итә. Миңлеғәле Ибраһим улының – ҡурай моңона, Рәйхана Ҡорбан ҡыҙының бейеүҙәренә үлеп ғашиҡ тамашасы.Эйе, ҡала тарихында тәүге тапҡыр филармония барлыҡҡа килә, тик бына тәүге йылдарҙа эштәр бик үк өҫкә үрләй тип әйтеп булмай. Музыкаль ҡорал да алырға кәрәк, матур-матур сәхнә костюмдары ла талап ителә, әммә муниципаль бюджетҡа бынан тыш учреждениелар аҙ ҡарамай шул. Тимәк, яңы мөмкинлектәр эҙләргә… республика кимәленә сығырға!1995 йылда береһе директор, икенсеһе художество етәксеһе булып эшкә килгән Рима һәм Зөфәр Шакировтар үҙҙәре алдына шундай маҡсат ҡуя һәм был коллективта тәүге хеҙмәт көнөнән үк ошо идеяға егелеп эш башлай. Өфөнән, Салауаттан, ҡайҙан ғына таланттар эҙләмәй улар. Мине, мәҫәлән, әлеге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлаған мәлемдә килеп таптылар. Шул уҡ ваҡытта артистарҙы тау-тау буш вәғәҙәләр менән дә саҡырмайҙар ине, ҡала һәм Мәҙәниәт министрлығы етәкселегенең тупһаларын тапай-тапай, торлаҡ менән тәьмин итеү мәсьәләләрен күтәрҙеләр (был тәңгәлдән йәштәрҙе эшкә ылыҡтырыу ул саҡта бөтөнләй икенсе ине шул), филармонияны музыка ҡоралдары, сәхнә костюмдары менән тәьмин итеүҙә күп көс һалдылар. Ошо уҡ йылдарҙа коллектив та ишәйҙе. Ә 1996 йылда директорыбыҙ Зөфәр Замил улы менән художество етәксеһе Рима Шәһит ҡыҙының эштәренең һөҙөмтәһе булып филармония дәүләт статусын алды. Ошо коллективта 17 йыл эшләгән кеше булараҡ шуны ла өҫтәр инем: улар ҡабыҙған рух, сәнғәткә тоғролоҡ тойғоһо филармониябыҙҙа бөгөн дә балҡый.– Гел шулай үргә табан ғына атланығыҙмы?– Әлбиттә, һәр мөхит кеүек филармония тарихы гел генә ал да гөл барманы. Техник һәм матди ҡыйынлыҡтар аша ла үттек, йыш алмашынған етәкселәр ҙә булды. Уның ҡарауы, филармония бер саҡта ла ижади көрсөк кисермәне. Миңә ҡалһа, иң мөһиме ошолор. Ә бөгөнгө көндә инде бер нисә коллективтан тупланып, гөрләп эшләп килгән көнөбөҙ.– Әлеге бер нисә коллективты барлап китһәк ине.– Филармонияла биш ҙур коллектив эшләй. Иң беренсе булып башлағандар – “Ашҡаҙар” башҡорт эстрада-фольклор төркөмө артистары. Бер нисә йылдан үҫешебеҙгә яңы һулыш биреп, концерттарыбыҙ бейеү театры сығыштары менән байытылды. Унан алда ғына филармония составында рус халыҡ инструменттары оркестры уйнай башлағайны. Ике тиҫтә йыл тарихы булған әҙәби-музыкаль лекторий – булмышыбыҙҙың шулай уҡ айырылғыһыҙ өлөшө. Виолончель, пианино, скрипка һәм ҡурай моңдары аҫтында меццо-сопрано тауышы менән башҡарған әҫәрҙәр һәр филармония репертуарында юҡ. Академ йүнәлеш менән дә, эстрада-фольклор буйынса ла байбыҙ. Һуңғы йүнәлеште йәнә “Сәрби” сыуаш эстрада-фольклор ансамбле байыта.Дөрөҫөн әйткәндә, коллективтар рәсми ҡағыҙҙа ғына бишәү, ижади берлектәр, дуэттар менән бихисап йыйылып китә улар. Мәҫәлән, лекторийға ҡараған “Con anima” триоһы үҙе айырым программа төҙөп сығыштар яһай. Ғөмүмән, артистарыбыҙ һәр саҡ ижади эҙләнеүҙәр, проекттар менән янып эшләй. Әммә, белеүегеҙсә, эҙләнеүҙәр ижадты тәрән тойоуҙы, икенсе һүҙҙәр менән әйткәндә, үҙ эшенең оҫтаһы булыуҙы талап итә.– Шуныһы иғтибарҙы йәлеп итә: коллективтар төрлө милләт мәҙәниәтен сағылдыра.– Ысынлап та, был йәһәттән әйтер һүҙебеҙ бар. Башҡорт халҡының булмышын ашҡаҙарҙар һөйләй, оркестр концертында рус халҡының рухи донъяһына сәйәхәт ҡылаһың, ә инде “Сәрби” сыуаш йырҙарына ғашиҡ итә. Шул уҡ ваҡытта төрлө мәҙәниәтте сағылдырған төрлө төҫтәге мәрйендәй балҡыған ижад коллективтарҙың исеменә генә бәйле түгел бит. Уларҙың репертуары был тәңгәлдән бөтөнләй ҡитғанан сығып китә. Мәҫәлән, бейеү театры сығыштарында донъяның әллә нисәмә милләтенең тормошо күҙ алдына баҫа. Бейеүселәр бигерәк тә кавказ әҫәрҙәрен оҫта башҡара. Күрәһең, был темперамент ауаздашлығынандыр.– Ижад төрлөлөгө милли мәҙәниәт төрлөлөгөнә генә ҡайтып ҡалмай. Опера йырсыларығыҙ ҙа бар, эстрада төркөмдәре лә эшләй һеҙҙә…– Филармониябыҙҙың үҙенсәлеге шунда: беҙҙә республикала “бер бөртөк” статусына эйә бейеү театры һәм рус халыҡ ҡоралдары оркестры ижад итә. Ҡурайҙа ла, скрипкала ла уйнайҙар, халыҡ йырҙарын да башҡаралар. Был йәһәттән даирәбеҙ киң. Атап әйткәндә, төрлө тамашасының ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә алабыҙ – кемдер үлеп башҡорт халыҡ йырҙарына ғашиҡ, икенселәр пианино тыңларға ярата, бәғзеләр дәртле хитҡа бейергә килә.– Ә концерт программаһы нисек төҙөлә һуң?– Ил кимәлендә һүҙ йөрөтһәң, тәжрибә туплағанда шуға инанаһың: үкенескә ҡаршы, ҡайһы бер филармониялар замана шарттарына яраҡлашам тип йәки тамашасыһын юғалтмаҫ өсөн төп булмышынан бөтөнләй ситкә тайпыла. Ярым шәрә кейенгән артистар сығыштарын фонограмма менән байыта, телдән төшмәгән хиттар ғына башҡарып йөрөй. Һуң ошомо филармония бурысы? Беҙ бит эйәреүсе түгел, әйҙәүсе. Тамашасыны рухи юғарылыҡҡа әйҙәүсе!Тик, баштараҡ әйткәнемсә, һәр кем дә тәрән мәғәнәгә эйә боронғо халыҡ йырҙарын хушһынып тыңламай. Ә нисек сығырға һуң килеп тыуған хәлдән, нисек тәрбиәләргә йәш быуынды? Әлбиттә, ҡолаҡҡа ятмаған һүҙҙәрҙән торған йыр башҡара алмайбыҙ, әммә рухи ҡиммәткә эйә әҫәрҙе, киң таралған һүҙбәйләнеш менән әйткәндә, заманса эшкәртеп һеңдереп була бит. Тәбиғи, был алымды һәр йүнәлештә лә ҡуллана алмайбыҙ, әммә әҫәрҙең төп вариантына һөйөү уятыу өсөн шундай мутлыҡтарға ла барыла. Нисек кенә булмаһын, тамашасы барыбер ҙә классик музыкаға тартыла. Мәҫәлән, күптән түгел генә тик боронғо классик музыка яңғыраған концерт ҡуйҙыҡ. Биш тиҫтә кеше йыйылырмы тип ҡурҡҡайныҡ, зал тулы булды. Ғөмүмән, программаны бер ҡалыпҡа ғына һалып төҙөмәйбеҙ. Тамашасы бер үк ваҡытта ял да итергә тейеш, уйланһын да, тетрәнһен дә!Әлбиттә, “ярым шәрә” методына буйһонмағас, эстраданан йыраҡлаша тип ғәйепләүселәр ҙә табылалыр. Тик был төптө хата: эстрада – ул мәҙәниәттең айырылғыһыҙ өлөшө. Әммә эстрада менән эстрада араһында ҙур айырма ята. Мәҫәлән, Радик Гәрәев, Илфаҡ Смаҡов, Лилиә Букеева, Фәриҙә Ҡудашева, Иосиф Кобзондар эстрада йырсылары, был исемдәр хаҡында һүҙ йөрөткәндә “ярым шәрәлек” күҙ уңында тотолмай бит. Бына ниндәй йүнәлештә булырға тейеш “эстрада ҡиблаһы”, беҙ ҙә шул йүнәлештә барабыҙ. Ғөмүмән, тамашасыбыҙҙы ысын сәнғәткә, матурлыҡҡа ғашиҡ итергә тигән маҡсат ҡуйғанбыҙ.– Алдығыҙға ҡуйған бурыстарығыҙ ҙа, башҡарған эштәрегеҙ ҙә хөрмәткә лайыҡ. Ә бына киләсәктә ниндәйерәк юҫыҡта үҫешер был йыр-моң, дәртле бейеүҙәре менән урғылып аҡҡан сәнғәт шишмәһе?– Алдағы көн хаҡында һүҙ барғанда, тәү сиратта артистарыбыҙға иҫәнлек-именлек теләр инем, артабан да шулай тамашасыларыбыҙҙы ижади бер бөтөн булып ҡыуандырырға яҙһын. Ә инде ниндәйҙер проекттар тураһында уйланғанда күптән бер идея тынғы бирмәй. Төрлө музыка ҡоралдарын, төрлө йүнәлештәге әҫәрҙәрҙе бер синтезға туплап, тамашасы хөкөмөнә сығарырға хыялланабыҙ. Шулай уҡ бейеү театры буйынса ла пландар бар. Был театрға нигеҙ һалыусы, ошо коллективтың ғына түгел, ғөмүмән, филармонияның йөҙөк ҡашына әйләнгән бейеүҙәрҙе ҡуйыу, данлыҡлы Хәлил Ишбирҙин сәхнәләштергән хореографик спектаклдәрҙе кире ҡайтарыу. Был алым, беренсенән, репертуарҙы киңәйтһә, икенсенән, бейеүселәргә үҙҙәрен актер ролендә һынап ҡарарға ла шарттар тыуҙырасаҡ. Ғөмүмән, тамашасыны ҡыҙыҡһындырған, артистарҙы ижади эҙләнеүҙәргә әйҙәгән проекттар көтә алда.– Әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт. Юбилейығыҙ менән тәбрикләп, проекттарығыҙҙың тиҙерәк тормошҡа ашырын көтөп ҡалабыҙ.


description: Һигеҙ йылдан ашыу ваҡыт элек була был хәл. Интернетта “ҡаҙынып” ултырған Ғәлинур, бер сайтты табып, һикереп үк тора. Бәй, Европала тирмә эшләргә тотонғандар ҙаһа! Ата-бабабыҙҙың “икенсе өйө”

title: “Уңышымдың сере шул: миңә ышаналар”

maintext: – Ул саҡтағы кисерештәремде, күңелемдә ниндәй тойғолар ҡайнағанын аңлатыу өсөн һүҙ ҙә таба алмайым. Хәтәр оялдым, ғәрләндем, намыҫландым, – ти бөгөн эшҡыуар Ғәлинур Зарипов. – “Ниңә?” тигән һорау тын алырға ла ирек бирмәне. Ни өсөн беҙ шул ҡәҙәр яй ҡуҙғалабыҙ, халҡыбыҙҙың ҡомартҡыларын баһаламайбыҙ, ҡәҙерен белмәйбеҙ? Ниңә милләтебеҙҙең боронғо көнкүрешенең, мәҙәниәтенең айырылғыһыҙ өлөшө булған тирмәне тарих төпкөлөндә онотоп ҡалдырҙыҡ? Тамырһыҙ киләсәк юҡ икәнен ниңә аңламайбыҙ? Нилектән хәҙер өйләнешкәндәрҙең күбеһе, бала табыуҙы һуңғы планға ҡуйып, иң тәүҙә мөлкәт туплауға, бейек-бейек йорттар һалыуға өҫтөнлөк бирә?..Эйе, ул ваҡытта Ғәлинур Әхиәр улының заказ буйынса коттедждар өсөн баҫҡыстар эшләгән мәле була. Аҡса килеп торһа ла, был кәсебенән толҡа тапмай йүнсел. Сәбәбе – заказ биргәндәрҙең күбеһенең тар күңелле, һауалы булыуы, тәкәбберлеге, эшсегә юғарынан ҡарауы.– Күҙгә күренер-күренмәҫ сыйылған урын өсөн дә ғауға ҡуптара торғайнылар, – тип хәтерләй бөгөн оҫта. – Һәр тинен һанайҙар, әллә ниндәй ҡағыҙҙар тултырталар, мыжыйҙар, өйрәтәләр, аҡса өсөн хеҙмәт күрһәтеүемде ҡат-ҡат иҫкә төшөрәләр... Бындай мөхиттә эшләү мөмкин түгел ине. Хатта күп аҡса өсөн дә. Мин – ижад кешеһе. Үҙ донъям, зауығым, ҡарашым. Хеҙмәт күрһәтмәйем, ә күңелемдәге менән уртаҡлашам, хис-тойғомдан матурлыҡ әүәләп өләшәм. Ҡыҫылғандар, өйрәткәндәр тынымды быуа. Үҙем дә башҡаларға аҡыл һатырға яратмайым.Тап ошо сифаты арҡаһында заманында мәктәптән китә лә Ғәлинур Әхиәр улы. Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-графика факультетын тамамлағас, ғаиләһе менән тыуған ауылы Илсеғолға ҡайтып төпләнә ул. Мәктәпкә эшкә урынлаша. Тик шул яңғыҙлыҡта ләззәтләнеп ижад итергә яратыуы, күберәк эске донъяһында йәшәүе, рәсми ҡалыптарға яраҡлаша алмауы сәбәпле бында оҙаҡ тора алмай.– Дәрестән шул ҡәҙәр арып, арманһыҙ булып ҡайтып йығыла торғайны. Түҙемлеге алты айға етте, – тип йылмайып хәтерләй бөгөн ул осорҙо йүнселдең ҡатыны, юғары белемле иҡтисадсы Резеда Әмин ҡыҙы. – Шунан ҡул һелтәне лә үҙ кәсебенә тотондо. 1992 йыл ине был. Районыбыҙҙың беренсе эшҡыуары ул Ғәлинур! Шулай ҙа оҙаҡ йылдар өй йыһазы, унан баҫҡыстар яһағанда ла күңеленә ҡәнәғәтлек, тынғылыҡ таба алмай йонсоно. Һәр саҡ уйланды, эҙләнде. Интернетта тирмә эшләүселәр тураһындағы мәғлүмәтте күреп ҡалғас иһә, быҫҡып ятҡан ут гөлтләп тоҡандымы ни! Алдымда, гүйә, бөтөнләй икенсе Ғәлинур тыуҙы. Күңеленә нимә етмәгәнен аңланы, эҙләгәнен тапты ул!Хужаның йөрәк ялҡыны бөтөн ғаиләһен ялмап ала. Ир менән ҡатын тиҙ арала белешеп, Ҡазандан махсус кейеҙ тейәп ҡайта.– Хәтәр йәмһеҙ, ныҡ тығыҙ, үҙенән насар еҫ борҡоп тора ине, иҫләйһеңме? – тип бер-береһенә ҡарап көлөшөп алды Зариповтар. – Беренсе тирмәбеҙ ҙә шундайыраҡ килеп сыҡты. Әммә ул барыбер кәйефте төшөрә алманы. Ҡулдан килә икәнен, заказдар буласағын аңлағас, эшкә ныҡлап тотондоҡ. Кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеүселәрҙе иһә “иләктән үткәреп” һайлай башланыҡ.Йылдар үтә. Хәҙер инде Ғәлинур Әхиәр улы эшләгән тирмәләренең иҫәбен дә юғалтҡан. Республикабыҙҙы ғына түгел, илебеҙҙең төрлө төбәктәрен, ауыл-ҡалаларын биҙәй улар: Ҡазан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Пенза, Саха (Яҡут), Алтай, Ҡара диңгеҙ буйы... Ҡанатланып, йөҙөп йөрөп ижад иткән уҙаман оҫталығын даими камиллаштыра, милли орнамент үҙенсәлектәрен өйрәнә, тирмәне эстән йыһазландырыу, замансалаштырыу, уңайлыраҡ, йылыраҡ, матурыраҡ итеү юлдарын өҙлөкһөҙ эҙләй. Һөҙөмтәлә тарих, сәнғәт, мәҙәниәт менән тағы ла нығыраҡ ҡыҙыҡһына башлаған. Үҙе генә түгел, ҡатыны ла төрлө халыҡтарҙың тормош-көнкүрешендә тирмәнең тотҡан урыны, оҡшашлыҡ, айырмалыҡ, кейеҙҙе нисек һайлау, милли биҙәктәрҙең ни аңлатҡаны хаҡында сәғәттәр буйы һөйләргә әҙер. Әйтеүҙәренсә, балалары ла үҙҙәре кеүек. Кәсепте киң йәйелдереүгә һәр яҡлап булышлыҡ итә улар. Мәскәү физика-техника институтын тамамлап, шунда аспирантурала уҡып йөрөгән улдары Камил сайт эшләп биргән, тирмә ҡорғанда атаһының уң ҡулы ла. Прагалағы Карлов университетында белем алған ҡыҙҙары Лилиә иһә сайттағы мәғлүмәттәрҙе инглиз, чех телдәренә тәржемә иткән. Икеһе лә тирмәләрҙе рекламалау менән әүҙем шөғөлләнә.– Сит илдәрҙән дә ҡыҙыҡһыныусылар күп, – ти Ғәлинур Әхиәр улы. – Хаҡ та ҡәнәғәтләндерә үҙҙәрен, ләкин һата алғаныбыҙ юҡ – барыһы ла таможня мәсьәләһенә барып төртөлә. Үҙебеҙҙең республиканан заказ биреүселәр ҙә йылдан-йыл арта. Уларҙың күбеһе – туризм, кешеләрҙең йәйге ялын ойоштороу менән шөғөлләнгән, этномәҙәниәтте үҫтерергә ынтылған ойошмалар. Айырым кешеләр ҙә үҙе, ғаиләһе өсөн тирмә эшләтеп ала башланы. Уны ихатаһына, баҡсаһына ҡуялар. Беләһегеҙме, бындай кешеләрҙе нимә берләштерә? Матди етешлек. Күңелдәре бөтөн, тыныс, күҙҙәрендә – нур, ғәмәлдәре – тик изгелек... Улар менән аралашыуҙан әллә күпме көс-ҡеүәт алаһың, кешеләрҙе, тормошто нығыраҡ ярата башлайһың. Йәшәйештең төп мәғәнәһенә төшөнгәнлектең, бер тапҡыр ғына бирелгән ғүмерҙең ҡәҙерен белеүҙең билдәһелер: тәбиғәт менән бер бөтөн булырға ынтылалар. Мәҫәлән, Башҡортостан менән Силәбе өлкәһе ҡушылған ерҙә, Ирәмәл итәгендә Александровка исемле ташландыҡ ауыл бар. Унда әле экологик яҡтан таҙа, тәбиғи мөхит эҙләп килгән кешеләр көн күрә. Тирмәләре күп, араларында икәүһе – беҙҙеке. Был кешеләр хатта ҡышты ла шунда үткәрә. Нисек йәшәгәндәрен барып күрҙек. Беҙҙең кейеҙ тирмәләрҙе иҫке балаҫтар менән көпләгәндәр, эстә “буржуйка” йылыта, генератор яҡтырта. Уртаға китаптар өйөп һалғандар ҙа әсәй кеше ҡыҙҙары менән ихлас шөғөлләнә. Иң бәләкәйенә – йәш ярым тирәһе... Ә был урынға мең ыҙа менән барып етәһең, юл ҡот осмалы. Ҡыш ҡаргиҙәр кәрәк булһа, йәй джип саҡ үтә. Эйе, был кешеләр, цивилизациянан ҡасып, тирмәлә йәшәй. Ә ундайҙар йылдан-йыл күбәйә.Берәүҙәр Яйыҡтың иҫке үҙәнендәге ерҙе ҡуртымға алып, ял үҙәге ойошторҙо. Унда ла – беҙҙең тирмәләр. Ял итергә килгәндәр өсөн айырым биләмәләр бүленгән, беседка, мангал ҡуйылған. Әйтеүҙәренсә, табышлы бизнес. Ҡатыным менән уларҙың да нисек көн иткәнен күреп, ял итеп ҡайттыҡ. Ғөмүмән, тирмә эшләтеп алғандарҙың барыһы ла беҙҙе ҡунаҡҡа саҡыра. Аралашып, ҡатнашып йәшәйбеҙ, үҙ-ара бәйләнеште өҙмәйбеҙ.Бер мәл Зариповҡа заказ бөтөнләй булмай башлай. Ярты йыл көткәс, ҡул һелтәнем генә тигәндә, Ҡазандан шылтыраталар. Һөйләшкәс, был йәш ғаилә Миәкәгә килеп төшә. Иренең һаулыҡ мөмкинлеге сикләнгән, ҡатыны ауырлы. “Шул ҡәҙәр тирмә алғыбыҙ килә, – ти улар. – Сабыйыбыҙҙың экологик яҡтан таҙа мөхиттә, кейеҙҙә йөрөп үҫеүен теләйбеҙ. Тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, аҡсабыҙ юҡ...” Ихласлыҡты күңеле менән тойған Ғәлинур Әхиәр улы йәштәрҙең хыялын тормошҡа ашыра: тиҙ арала тирмә эшләп бирә. Ә улары йыл дауамында яйлап түләй.– Нисек шатланғандарын күрһәгеҙ! – тип һөйөнөп иҫләп алды был дуҫтарын Зариповтар. – Сабыйҙары тыуғас, Интернет аша аҙна һайын тиерлек уның яңы фотоларын ебәреп торҙолар. Бала кейеҙ буйлап имгәкләп йөрөй башланы, тәпәй баҫты, йүгереп китте... Ата-әсәһе менән бергә беҙ ҙә ҡыуанабыҙ. Ҡотло булды был танышыу. Унан һуң заказдар ҙа күбәйеп китте.Зариповтар әйтеүенсә, улар менән клиенттары араһында бер-береһенә тулы ышаныс. Тирмәгә заказ биреүселәр оҫтаның хеҙмәтенә ҡыҫылып, өйрәтеп, мыжып, тинен һанап йөрөмәй. Ысын талантты күрә, баһалай белә улар. Элекке баҫҡыс эшләткәндәр менән сағыштырғанда, ер менән күк араһы.– Йүнселлек үҫешһен өсөн тап шундай мөхит кәрәк, – ти Ғәлинур Әхиәр улы. – Бер-береңдән шикләнәһең икән, алға китеү мөмкин түгел. Уңыштарымдың нигеҙен нәҡ шунда – клиенттарымдың миңә ышаныуында – күрәм. Әйткәндәй, өй йыһаздары, баҫҡыс яһаған ваҡытта эргәмдә ҡамасауламайынса шым ғына ҡарап тороп, эштең үҙенсәлектәренә төшөнөп, әллә күпме ир-ат үҙ кәсебен асып ебәрҙе. Тимәк, уҡытыусылыҡ бурысымды ла ниндәйҙер кимәлдә атҡарғанмындыр тип уйлайым.Йүнселдең тағы бер шөғөлө бар: уҡ-ян эшләй. Был “ҡоралдары” өйҙөң бер мөйөшөн тулыһынса биләгән. Уйынсыҡтай күреп, кереште тартып ҡарамаҡсы булдыҡ. Хәлеңдән килде, ти – көс еткеһеҙ!– Был һеҙгә муйылдан эшләнгән ян түгел шул, – тип ҡуйҙы оҫта. – Уҡ атыу таһыллыҡ, көс-ҡеүәт талап итә. Ирҙе ысын ир-ат итеп тәрбиәләү алымы ул. Республикала ата-бабабыҙҙың был шөғөлө тергеҙелә башлауына һөйөнөсөм сикһеҙ. Уға быйыл йәй беренсе тапҡыр үткәрелгән “Мәргән уҡсы” фестивале айырыуса ҙур этәргес бирҙе. Сара өсөн бихисап уҡ-ян эшләнем. Халыҡ сиратлап тороп алды. Ғөмүмән, минең шөғөлдәрҙең киләсәге ошондай милли байрамдарҙы тергеҙеүгә, шулай уҡ туризмға бәйле тип уйлайым. Был йәһәттән үҫеш булһа, һис шикһеҙ, тирмәгә лә, уҡ-янға ла заказ биреүселәр артасаҡ, һөҙөмтәлә кәсепкә башҡа оҫталар ҙа ҡыҙыҡһыныу белдерә башлаясаҡ....Тормошта үҙ урынын, зауығына ярашлы эшен тапҡан кеше генә бөтөн күңелле була. Ул өләшкән матурлыҡ башҡаларҙы ла бәхетле, нурлы итә.


description: Күңелдәге яҡты сәхифәләрҙе ваҡыт ҡына юя алмай икән. Бәлки, ауылда тәбиғәт балаһы булып үҫкәнгәлер, урман-һыуҙарға, тау-далаларға туранан-тура мөнәсәбәтле кешеләр миңә үҙҙәрендә ни дәрәжәләл

title: Тыуған ер - яҡын, тыуған ил - алтын

maintext: Иртә көҙҙән йәйгә ҡәҙәр мәктәп юлын тапау бала-саға өсөн еңел эш түгел. Ярай әле беҙ үҫкәндә хәҙерге кеүек сумка тулы кәрәккән-кәрәкмәгән китап-дәфтәр, алмаш аяҡ кейеме юҡ ине. Шулай ҙа еңел-елпе генә өҫ-баш, мейесе иртән генә яғып ебәрелгән һыуыҡ мәктәп ҡара көҙҙәрҙә, оҙон ҡыштарҙа, яҙғы айҙарҙа тамам хәлде ала. Йәй етеп килә, морон төрткән һәр үләнде тының менән тартып алырҙай булаһың. Сөнки тупраҡтан йәшеллек менән бергә тамаҡ ялғарлыҡ ризыҡ шытып сыға. Шунанмы, урмансылыҡ хужалығында эшләгән Ғәбдинур Сафин менән Хәмит Заһретдинов апаларҙың ҡасан ат егерен, беҙҙе тейәп Урал яғына сығып китеү көнөн түҙемһеҙләнеп көтәбеҙ. Урал тигәнебеҙ хәҙер аңлағанса меңәр саҡрымға һуҙылып ятҡан оло тау түгел инде. Беҙҙә Бөрйән яғына ҡараған шыр урманлы тау яҡтарын Урал тип йөрөтәләр. Ә инде семтеп, өҙөп, йолҡоп, ҡаҙып алырлыҡ ризыҡ урманда һәр ваҡыт табыла.Ғәбдинур менән Хәмит апаның ат егеп юлға сығыр сағы беҙгә, бер яҡтан, байрам булһа ла, себен-серәкәйҙең нәҡ уҫаллашҡан ваҡыты булыуы хәлде ала. Ожмахты көтөү – үҙе үк ожмах тигәндәй, эшләү мәшәҡәтлерәк булһа ла, урманда йөрөү барыбер ҡыуаныс. Ә инде кисен ялҡынланған оло усаҡ тирәләй ултырыуҙар! Дөм-ҡараңғылыҡ, беҙ гел утын өҫтәп торған усаҡтан тайпылып, тирә-йүндәге дәү ҡарағайҙар ышығына боҫҡан. Көндөҙөн көләс, мең төрлө биҙәктәргә төрөнгән урман шулай төнгә табан серле лә, шомло ла донъяға әүерелә.Эш ваҡытында әлһерәп, кисте көтөп ала алмай йөрөһәк тә, тамаҡ ялғап, усаҡ тирәләй йыйылыр мәл етһә, йәнә дәртләнеп китәбеҙ. Малай-шалайҙың арыу-талыуын бер һыныҡ икмәк менән көрөшкә сәй ҙә еңә икән. Ғәбдинур апа йомоштарын теүәлләү менән үк ҡыуышына инеү яғын ҡарай. Хәмит апа улай түгел. Ул – асыҡ күңелле, ипле генә итеп йор һүҙ ҙә әйтә белгән кеше. Һуғышта разведкала йөрөгән. Бабайҙың киң ҡулбаштарына, имәндәй муйынына, йыуан ботаҡтарҙы сыбыҡ урынына һындырған ҡулдарына ҡарайһың да разведчик тотоп алғанда дошмандың ни хәлдә булғанын күҙ алдына килтерергә тырышаһың.Эй, был урман! Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман Мусин һине мәңгелек тип атаһа ла, һин дә хәлһеҙләнәһең икән! Ҡыҙғанам мин һине, бала сағым урманы, һинең тирәлә өйөрөлгән серәкәйҙәр безелдәп кенә йөрөмәй шул. Улар һинең кейегеңде лә ҡырыр, үҫемлектәрҙе лә бөтөрөр, үҙеңдең дә тамырыңды ҡоротор.Яҙмыш шулай йөрөттөмө, ғүмер юлымдың хәтһеҙ араһы урман аша үтте. Ә унда йөрөгәндә урмансылар менән осрашмау мөмкин түгел. Унынсы класта уҡып, мәктәптән һуң тәртәне ҡайһы тарафҡа борорға икән тип уйлана башлағанда, ауылыбыҙға мыйыҡ та сыҡмаған бер рус егете килеп төштө. Лесничий булып ифрат ҡыҙыу холоҡло, уҫал тауышлы Хәбил Ахунов исемле татар ағай эшләй ине. Әлеге егет Ахуновҡа ярҙамсы булып килгән икән. Йыуаш күренә, Хәбил ағай иһә һүҙен самалап һөйләгән кеше түгел. Сергей беҙҙән ике өй аша ғына, әлеге Ғәбдинур апаларға фатирға урынлашты. Ул саҡта минең рус теле таҡыр булһа ла, йәштәшем Соколов менән тиҙ таныштыҡ, уның да төпкөл башҡорт ауылында морон төртөр урыны юҡ, әйләнә лә минең янға килә. Ҡыҫҡаһы, мине университетҡа Сергей оҙатып ҡалды. Күп тә тормай, үҙе лә Свердловск урман техник институтына уҡырға китте. Бик күп йылдар үткәс, хәбәр алдым: Сергей Соколов, ғалим булып, шул институтта уҡытып йөрөй икән.Хәмит, Ғәбдинур апалар менән серәкәй-күгәүендән талана-талана үҫтергән ағастарыбыҙ инде тамырын төпкә ебәргән баһадирға әүерелгәндәр. Аҡташ үҙәнендәге боронғо ҡоҙоҡта йәйге селләлә лә һалҡын һыу, бәлки, кипмәгәндер. Бала саҡта беҙгә осһоҙ-ҡырыйһыҙ күренгән урмандар бөгөн улай уҡ ҡуйы, бай түгел. Уларға хәҙер кемдәр хужа булыуын, кем хәстәрлегенә ҡалыуын аныҡ ҡына белгән кеше юҡ. Яугир Хәмит, Ғәбдинур апалар күптән инде мәрхүм. Хәбил ағай Ахунов та, олоғая башлағас, фронтовичка Камилә апай менән етеп килгән ҡыҙын һәм улын эйәртеп, ҡайҙалыр күсенеп китте. Улар йәшәгән матур, шаулап торған йорттоң сереп ергә һеңә барыуын күреп эс боша.Хәйер, лесничий йорто ғына сереһә, нигеҙенә кемдер яңыһын күтәрер ҙә йәшәй башлар ине. Ҡасан ғына әле колхозлы, фермалы, һөт айыртыу пунктлы, техникалы, сельполы, ауыл Советлы, бригада конторалы, йылҡылы, көтөү-көтөү маллы, лесничестволы, ә иң мөһиме – рәсми документтарҙа 1786 йылдан теркәлгән, мәктәбе йөҙ ҙә ун йыл аң-белем таратҡан дүрт урамлы ауыл өнһөҙ-тынһыҙ ергә һеңә бара һымаҡ. Таулы-урманлы төбәк һаналһа ла, был яҡта ла иген сәсерлек баҫыуҙар, бесән сабып өйөрлөк туғай-болондар күп. Ул баҫыуҙарға трактор-комбайндар сығып әйләнмәгәнгә лә байтаҡ ғүмер үтеп бара. Күмәк хужалыҡ, уның ишле малы булмағас, шәхси ихаталарҙа мал-тыуар тоторлоҡ ир-ат ҡалмағас, ул туғайҙарҙа кем салғы сыңлатһын? Йөрөй торғас, “ауылдың үлеме ошомо икән әллә?” тигән уй йөрәкте һыҙлатып ебәрә.“Еребеҙ ҙә алтын, һыуыбыҙ һалҡын, Ҡыҙыл буйы кеүек ер ҡайҙа?” – тип хисләнеп һәм ғорурланып һуҙып ебәрер ине оло апалар. Мөғжизә булып, улар әлеге ергә әйләнеп ҡайтһа, ни күрер ҙә күргәндән һуң ниндәй кисерештәргә сумыр ине икән? Әгәр ер эшкәртеп, иген сәсмәһә, һәр иртә малдарын көтөүгә ҡыумаһа, ауыл йәшәй аламы ни? Игенсеһе, малсылығы булмаһа, асфальт түшәлгән урамдарҙа кем йөрөр, газлы өйҙәрҙә кем йәшәр? “Йыртыҡ ыштанға – алтын ямау” тигәндәй, үлем сигенә еткән ауылдарға, мәҫәлән, Интернет нимәгә кәрәк?Уҙған быуаттарҙа башҡорттоң мөшкөл хәлен күреп, изге күңелле рус мәғрифәтселәре һәм дәүләт эшмәкәрҙәре ошо халыҡты юғалтыуҙан һаҡлап ҡалыу сараларын ашығыс күрергә тип саң һуҡҡан. Был йөрәкһеҙ хакимдар ҡолағына һәм күңеленә барып еткәндерме-юҡмы, әммә йәмәғәтселек уға битараф ҡалмаған. Тарихи хәтер әле тере, тип раҫлаһаҡ та, бөгөнгө хакимдар ауыл һәм ергә ҡарата ниңә шул ҡәҙәре бәғерһеҙ? Колхоздар һәм совхоздар тарҡалды, улар урынына яһалма рәүештә башҡа төрлө хужалыҡ итеү формаларын индереп ҡараныҡ, ғәмәлдә иһә паровоздың пары һыбыҙғыға ғына китте. Ауылда ер бүлешеү ҡағыҙҙа ғына тормошҡа ашырылды. Әгәр дәүләт ауыл хужалығын тамам юҡ итеүҙе рәсми сәйәсәт итеп алған икән, уға тейешле исем дә, баһа ла бирелергә тейеш. Һис тынмаҫ кәңәшмәләр, блогтар, вәғәҙәләр һәм янауҙар менән генә ер һөрөү түгел, әтәсте ҡысҡыртып та булмай. Ауыл кешеһе түҙемле, баҫылған һәм хәҙер фани донъяға ҡул да һелтәгән.Хәсрәт менән мөлдөрәмә тулы заманда йәшәгәс, шундай уйҙарҙан, зар илатыр хәтирәләрҙән һис айырылып булмай шул.– Донъяла ни әсе?– Етемлек әсеһе әсе.Был – халыҡтың әйткәне.Үҙең күптән – атай, хәҙер инде олатай исемен йөрөткән кешегә әллә ҡасан ғәйеп булған атаһын һағынып ултырыу рухтың йомшарыуы йә иһә сабыйлыҡҡа ҡайтыу түгелме икән? Хәйер, һиңә ғүмер биргән әсәйеңде, атайыңды онотоу йә хәтергә алыуҙың миҙгелдәрен, ваҡыт сиктәрен кем билдәләгән? “Әсәй”, “атай”, “балам” тигән изге һүҙҙәр кеше ғүмеренең бер генә мәлендә лә иҫкермәй. Улар, доға һымаҡ, ҡабатлаған һайын яңыра ғына баралыр.Хәтерҙең һүнеп барған ҡуҙына ут өрөп ултырыуымдың сәбәбе бер нисәү. Былтыр Аллаһ Тәғәләнең ҡаты ҡәһәре төшкән немец атлы фашистарын Европала тонсоҡтороп, япон самурайҙарын Көнсығышта дөмбәҫләп, Икенсе донъя һуғышын еңеүле тамамлап ҡуйыуыбыҙға етмеш йыл тулғайны. Был хәлдең ололоғон, тантаналар үткәреүгә ҡарамаҫтан, беҙ әле булһа аңлап та, баһалап та етмәйбеҙ шикелле. Әммә һуғыш һәм уға бәйле хис-тойғолар ҡулға ҡәләм алырға йәнә һәм йәнә мәжбүр итә.Икенсенән, яуҙа ҡалған ҡайнымдың, Ғөзәйер Сәғит улы Сәғитовтың, тыуыуына шул йылда – 110, атайым Әҡсән Ҡәйүм улы Ҡотлоғәлләмовҡа 100 йыл тулғайны. Илебеҙгә дошман баҫып ингәндә атайыма – 26, ҡайныма 36 йәш булған. Тәүгеһе, Темәс педагогия училищеһын ситтән тороп тамамлап, Хәмит, Булат, Ҡалмаҡ мәктәптәрендә мөғәллимлек итеп, өс балаға ғүмер биреп, 1942 йылдың ғинуарында фронтҡа киткән. Әсәйемдең әйтеүенсә, һуғышҡа инмәҫ борон унан ике генә хат килеп өлгөргән. Хәҙер атайым тураһында “Кутлугаллямов Аксан Каюмович, 1915 г.р., уроженец д. Абдулгазино Абзелиловского района, красноармеец, пропал без вести в августе 1942 г.” тигән яҙыу ғына ҡалды.Икенсе яҙыу: “Сагитов Гузаир Сагитович, 1905 г.р., уроженец д. Аюсазово Абзелиловского района, 287 СД, красноармеец, погиб 8 сентября 1942 г., похоронен: Орловская обл. Мценский район, д. Зеленый Холм”. Хәйер, улар ғына булһа... Атайымдың бер туған ағаһы Әнәс Ҡәйүм улы Ҡәйүмов, 30-сы уҡсы дивизияның 96-сы полкы яугире, 1942 йылдың 25 авгусында һәләк булған һәм Смоленск өлкәһенең Шаташа ауылы тирәһендә ерләнгән. Ғарифулла олатайымдың ҡустыһы Әҡсән Ихсанов 1942 йылда ғәйеп булған.1942 йыл... Халҡыбыҙҙың ҡанға сәсәгән, илебеҙ яҙмышы ҡыл өҫтөндә торған мәле. Атайымдың ауылдашы һәм хеҙмәттәше, күп йылдар үткәс, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы булып киткән, һуғыштан 1945 йылда өлкән лейтенант дәрәжәһендә ҡайтып төшкән Мотаһар Билалов апаның урыҡ-һурыҡ хәбәренән шуны аңланым. Атай 1942 йылдың яҙы-йәйендә Харьков өсөн барған өмөтһөҙ һуғышта ғәйеп булған. Беҙҙең ғәскәрҙәр, тарихи белешмәләрҙән күренеүенсә, командованиеның фарманын үтәй барып, тәүҙә дошмандың оборона һыҙығын өҙә ала. Ә аҙаҡтан, өҫтәмә ярҙам килеп етмәү арҡаһында, Краматорск, Славянск эргәһендә Көньяҡ-көнбайыш фронтының бер нисә армияһы фашистарҙың ҡамауына эләгә. “Дошмандың өҫтөнлөклө көстәре менән совет ғәскәрҙәре ауыр көрәш алып барҙы. Фашист авиацияһы күктә хужа ине, боеприпастар, яғыулыҡ, ризыҡ бөттө. Ҡамалған ғәскәрҙәр, кескенә төркөмдәргә бүлгеләнеп, дошман фронты аша Северский Донецтың көнсығыш ярына сығырға тырышты”, – тигән юлдар бар ошо ваҡиғалар тураһындағы яҙмаларҙа.Ҡыҫҡаһы, ҡамауҙан 22 мең самаһы кеше сыға алған. Атайым менән хеҙмәткә бергә эләккән Мотаһар Билал улы: “Әҡсән йылғаны Харьковҡа ҡарай кискәндә күҙгә салынып-салынып ҡалды, ләкин немец беҙҙе кире бәреп сығарғас, уны башҡаса күрмәнем”, – тине.Мәскәү өсөн 1941 – 1942 йылдарҙа барған һуғыштарҙа Брянск фронты ғәскәрҙәре лә ҡатнашҡан бит. Бында ла фронттың армиялары ҡыҫым аҫтында тарҡала, байтаҡ ғәскәр ҡамауға эләгә. Әммә улар, сая ҡаршылыҡ күрһәтеп, Орел, Мценск, Поныри йүнәлешенән дошманға Мәскәүгә юлды яба. Уның ҡарауы, ошо тирәләрҙә туғандар ҡәберлектәре бихисап... Бер йыл ҡыш шулар араһынан Ғөзәйер Сәғит улының исем-шәрифенә яҡын яҙыулыһын таптыҡ. Нисек булһа ла, ошонда ул яталыр әле, тигән ышаныс менән ҡайттыҡ. Йөрәк яңылышмай ҙа инде...Ғәрәсәт тымып, армия бер аҙ хәл алғас, имен ҡалған һалдаттар ҡайта башланы. Улар һуғышҡа киткәндә әле имсәк имгән сабыйҙар булғанғалыр, шинелле-итекле апа-олатайҙарҙы танымайбыҙ. Ҡаҙмаштан сержант Нуретдин Әһелов, өлкән лейтенант Хәбибулла Зәйнуллин, рядовой Шаһишәриф Абдуллин, Әбделғәзенән өлкән лейтенант Бәшәр Әхмәтов, Рыҫҡужанан ағалы-ҡустылы Нуриәхмәт менән Нурғәли Әхтәмовтар, Әбделғәзенән өлкән лейтенант Мотаһар Билалов... Хәләлем Сания, Айыуһаҙы ауылында тыуған, Күсемдә буй тартҡан, Ташбулатта хеҙмәт юлына баҫҡан кеше булараҡ, Айыуһаҙынан сержант Хужа Әхмәткирәев, Күсемдән лейтенанттар Вәдүт Әхтәмов, Ғүмәр Ғилманов, Теләштән ефрейтор Нәҡип Нәбиуллиндарҙың яу юлдарын үтеп ҡайтыуын ишеткәндер.Был донъяла күп нәмә осраҡлы. Ошо юлдарҙы мин уҙған йыл 22 июндә яҙа башлағайным. Аҙағыраҡ ҡайһы бер икеләнеүҙәр эшемде туҡтатып торҙо. Ул иртәне, салт аяҙ булһа ла, ҡояшлы күңел менән йылмайып ҡаршылау мөмкин түгел. Сәй эсергә тип кухняға сығып, ғәҙәтләнгәнсә, телевизор ҡабыҙҙыҡ. Бер каналда әзмәүерҙәй ир аш-һыу әҙерләү серҙәренә өйрәтә, икенсеһендә осһоҙ-ҡырыйһыҙ сәйәхәт тураһында бөтмәҫ сафсата, йәнә ары китһәк, Мәскәү мәрәкәсеһе үҙ һүҙенә үҙе ауыҙ йыра. Бына экрандар урамда аҡырышып йөрөгән йәш-елкенсәк менән тулды. Күптәренең ҡулында – һыра шешәләре, ҡулбаштарына дәүләт әләмдәре уралған... Кемдәр һуң улар – флагтарға төрөнөп, һөрән һалып урамға сыҡҡан әҙәмдәр? Баҡһаң, Рәсәй туп типкерҙәре, ни мөғжизә менәндер, Лихтенштейн тигән “ҙур” дәүләттең футбол командаһын еңгән икән.Туҡтағыҙ, бөгөн ниндәй көн һуң әле? Күрмәгән атайҙарыбыҙҙы ҡатыным менән хәтерләп ултырабыҙ. Уның атаһының фоторәсеме һаҡланмаған, минекен эҙләп-эҙләп тә таба алманыҡ, шуға килеш-килбәттәрен үҙебеҙсә күркәм, мөһабәт рәүештә күҙ алдына килтерәбеҙ. Әсәйҙәребеҙ улар тураһында тағы ла ниҙер һөйләр ине лә, үҙҙәре күптән баҡыйлыҡ илендә. Хәйер, беҙ атайҙарыбыҙҙың үҙ фантазиябыҙ, хыялыбыҙ тыуҙырған образына күнегеп тә бөткәнбеҙ икән, улар тиҫтәләрсә йылдар беҙҙең менән йәшәгән, сөнки үҙебеҙҙе белә башлағандан бирле атай тураһында уйламаған көн булмаған.“Етем илаһа, ер-һыу илар” тигән һүҙ бар. “Атаһы юҡтың яҡ-яғы юҡ” тип тә өҫтәйҙәр. Баштан төрлөһө үткәндер. Етем үҫеүҙең, матди мохтажлыҡтар менән бәйләнгән булыуынан бигерәк, ҡанатһыҙ икәнлегеңде тойоу ауырыраҡ. Ғүмерҙең ҡайһы бер мәлдәрендә “Әсәкәйем!” тип иңрәгәндә был өндәшеү-һыҙланыу атайыңа ла төбәлә. Уны һис ҡасан күрмәһәң дә, ҡулынан һыныҡ әпәкәй алмаһаң да. Тәүге көндәрҙә, фронтҡа йәшен-ҡартын һепергән көндәрҙә, ҡатынымдың атаһы Ғөзәйер Сәғитовҡа ҡағылмай торғандар. Мәсьәлә шунда: егерменсе быуат башында уҡ әле Айыуһаҙы, Йәлембәт, Күсем, Нияҙғол ауылдары тирәһендә марганец мәғдәне ятҡылыҡтары асылған. Тимәк, руданы бер юлы бер нисә урында сығара башлағандар. Күсем руднигында, миҫалға, мәғдәндең тәүге партияһы 1916 йылда уҡ алынған. 1930 йылдан алып Күсемдә рудник асыҡ ысул менән эшләгән, ә биш йыл үтеүгә мәғдәнселәр ер аҫтына төшкән һәм шахтерҙар тип йөрөтөлә башлаған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Күсем руднигында ғына 350 кеше эшләгән, Магнитогорск металлургия комбинатына ай һайын дүрт-биш мең тонна руда оҙатылып торған. Ә марганец ҡушмайынса броня ҡоросон ҡайнатыу мөмкин түгеллеге мәғлүм.Ғөзәйер Сәғитов әлеге шахтала эшләгән һәм бер ни ҡәҙәр ваҡыт “бронь” уны фронтҡа саҡырыу ҡағыҙынан һаҡлаған. Ябай аҡыл менән уйлағанда дәүләт өсөн кем кәрәгерәк: йүнләп ҡоралланмаған, рәтләп өйрәнелмәгән һалдатмы, әллә броня өсөн марганец сығарған таусымы? Әммә түрәләрҙең фекерләү логикаһы үҙенсә һәм ҡырҡ икенсе йылдың башында әлеге “бронь” юҡҡа сығарылып, шинель кейгән таусы бер нисә айҙан һуң һәләк була.“Атайһыҙ бала етем түгел, әсәйһеҙ бала етем”, – тип тә раҫлай халыҡ. Ысынлап та, етемлек яҙмышы нисек кенә әсе булмаһын, әсәһе иҫән ваҡытта бала үкһеҙ ҡалмай. Үҙебеҙ ғүмер юлының һуңғы аҙымдарын һанаған осоронда булһаҡ та, ҡатыным менән мин әсәйҙәребеҙҙең сабырлығына һәм рухи ныҡлығына хайран ҡалып йәшәнек. Улар үҙҙәренең әсә бурысын дәүләт иңенә күсереп һалыу тураһында, аңлауыбыҙса, уйлап та ҡарамаған. Дәүләт яғынан ярҙам булһа, рәхмәт, юҡ икән, тимәк, уның беҙҙән дә былайыраҡ хәстәрлектәре барҙыр. Әсәйебеҙгә, мөғәллимдәребеҙгә йәнә бер яҡтан рәхмәтлебеҙ: улар беҙҙә һуғыш үткән һәр кемгә ҡарата эскерһеҙ ихтирам тәрбиәләне. Һәр яугирҙә беҙгә атайҙарыбыҙ рухы күренгәндәй булды һәм, ысынлап та, ғүмер юлыбыҙҙа элекке фронтовиктарҙан күп изгелек татыныҡ.Бер ваҡыт “Хәтер” серияһының йомғаҡлау томын әҙерләү сираты еткәс, миңә мөхәрририәттең эшсе төркөмө етәксеһе полковник Рафиҡ Вәлиев шылтыратты. “Һуңғы томды ниндәйҙер йомғаҡлау һүҙе менән ябыу кәрәк. Ғалим кеше, хөрмәтле бер һуғыш ветеранына мөрәжәғәт иткәйнек, Марсель атаһын яуҙа юғалтҡан егет, һуғыш темаһына ул ихлас мөнәсәбәттә, яҙырға тейеш, тип яуап бирҙе. Ризаһыңмы?”Бындай осраҡта ризалыҡты һорау – артыҡ эш. Әҙәм балаһының хәтере ныҡ та, игелекле лә булырға тейеш. Бөйөк Еңеүгә ете тиҫтә йыл тулһа ла, күптәр кешелекте һуғышҡа дусар иткән ысын сәбәптәрҙе, был афәткә ҡәҙәрге, ул осорҙағы һәм унан һуңғы ҙур сәйәсәттең йәшертен пружиналарын, совет халҡының юғалтыу ҙурлығын һаман белмәй.Һәр нәмәнең ололоғо ситтән яҡшыраҡ беленә бит. Беҙ әле булһа яугирҙәр ҡаһарманлығының сығанаҡтарын асырға, йәштәрҙе шул сығанаҡтарға яҡынайтырға тырышабыҙ. Ҡоласын фекер менән дә, ҡараш менән дә иңләй алмаҫлыҡ һуғыш хаҡындағы хәтирәләр кешелек йәшәгән саҡта киләсәк быуындарҙың хәтерен һәр ваҡыт ҡуҙғытып торасаҡ тип ышанғы килә. Тарихсылар киләсәктә, бәлки, һуғыштың сәбәптәренә, уның барышына һәм һөҙөмтәләренә икенсерәк күҙ менән ҡарар, әлегә билдәле булмаған яңы факттар һәм хәлдәрҙе асыҡлар, көтөлмәгән һығымтаға килер. Әммә бер нәмә үҙгәрешһеҙ ҡалыр – һәр нәмәнең ололоғо һаҡланыр.Әсә мөхитендә өс аҙна үтеүгә, имеш, сабыйҙың йөрәге хасил була, һәм ул тибә лә башлай икән. Әгәр сағыштырыуҙы дауам итһәк, йәйге тәбиғәт – балаһына көн яҡтыһы күрһәтергә әҙерләнгән, көҙ миҙгеле – бәпәйен ҡулына алған әсә һымаҡ. Тәбиғәттә лә бихисап йән тереклек итә, иҫәпһеҙ-һанһыҙ йөрәк тибә. Беҙгә шул йәндәрҙең яныбыҙҙа булыуын күрергә, йөрәк тибештәрен һиҙергә өйрәнергә ине. Бөгөнгө сәбәләнеүле тормош үткәндәрҙе ашыҡмай хәтергә алырға, беҙҙән алда киткәндәрҙең ғүмеренә яҡты күңел менән ҡарарға форсат биреп бармай. Иркен баҫыуҙарыбыҙға хәҙер инде эшләнгән мөғжизә-комбайндар сыға. Ураҡтан алда ла яландарҙа шулай уҡ мөғжизәле культиваторҙар, тырмалар, сәскестәр елдереп йөрөнө. Механизатор хеҙмәтен хәҙер ауыр тип әйтмәҫкә лә ярайҙыр. Ләкин ошо ерҙәрҙе иң башлап кемдәр һөргән, Башҡортостан баҫыуҙарын ил өмөтләнеп торған донъяға кем әүерелдергән?Урамда, йоҡолағы ҡарғаларҙы өркөтөп, ҡытай петардаларын аталар. Һәр үҫмерҙең тиерлек ҡулында – һыра. Егеттәр дәүләт әләмен уйһыҙ-моңһоҙ ҡыҙҙарҙың биленә урай. Туп тибеү милли мәртәбәне күтәрәме-юҡмы, иллә иген игеү һәм ил һаҡлау шул мәртәбәнең иң юғары нөктәһе булыуына инанғанмын.Тормошобоҙ ығы-зығы менән үтә. Беҙ изге хәтерҙе һуғыш батырҙары тураһында яһалма хәстәрлек алмаштырған игелекһеҙ заманға тап килдек. Яугирҙәребеҙҙең әле иҫәндәре Сталинград янындағы һуғыштарҙа һәм Берлинды алғанда имен ҡалып та, үҙҙәре ҡурсалаған илдә һаман мохтажлыҡ кисерә, үтенеүсе рәүешендә йәшәй. Бәлки, мөҙҙәте еткәс, был да үтер. Тик ул ваҡытта беҙ яҡын күргән кешеләр ҙә, үҙебеҙ ҙә булмаҫбыҙ, был ерҙә һеҙҙе ташлап китергә теләмәгән йәнебеҙ генә ҡалыр...


description: Ауыл ерендә табиптарға табыналар, тиһәң дә була: тормошҡа зарланырға яратмаған түҙемле кешеләр аҡ халатлыларға һирәк мөрәжәғәт итергә тырыша, иткән хәлдә лә һаулығын ғына түгел, бар булмышын

title: Ауылға табип килә!

maintext: Ошо юҫыҡтағы проблемаларҙы хәл итеү йәһәтенән 2011 йылда Рәсәй Хөкүмәте “Рәсәй Федерацияһында мотлаҡ медицина страховкалауы тураһында” Законына үҙгәрештәр индерҙе һәм ауыл еренә эшкә барған табиптарға бер тапҡыр бирелә торған 1 миллион һум дәүләт ярҙамы күрһәтеләсәге мәғлүм булды. Илебеҙҙең һаулыҡ һаҡлау системаһын камиллаштырыуға йүнәлтелгән программа 2012 йылдан эшләй башланы һәм ошо йылдар эсендә үҙен был өлкәләге иң уңышлы башланғыстарҙың береһе икәнлеген иҫбатланы.Проблеманы хәл итеүҙең һөҙөмтәле юлы табылған кеүек булһа ла, әлеге ваҡытта ауыл ерендә квалификациялы медицина белгестәре барыбер етешмәй. Рәсәйҙә генә түгел, республикабыҙҙа терапевтарға һәм дөйөм практика табиптарына, педиатрҙарға, анестезиолог-реаниматологтарға, неврологтарға, гинекологтарға ҡытлыҡ, шулай уҡ шәфҡәт туташтары һәм фельдшерҙар ҙа кәрәк.Күптән түгел Башҡорт дәүләт медицина университетында юғары уҡыу йортон тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыу мәсьәләһе буйынса кәңәшмә үтте, унда Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министрлығы вәкилдәре лә ҡатнашты. Һөйләшеүҙә табиптарға түләнәсәк эш хаҡы, йәштәргә муниципалитеттарҙың ярҙамы, белгестәрҙе аныҡ урынға тәғәйенләү өсөн маҡсатлы уҡытыу программаһын киңәйтеү саралары хаҡында һүҙ барҙы.“Ауыл табибы” федераль программаһына ла өмөт ҙур. 2012 йылдан башлап республикабыҙҙа меңдән ашыу юғары белемле табип ауыл ерендәге медицина учреждениеларына эшкә ҡайтҡан, һәм уларҙың һәр ҡайһыһы 1 миллион һумлыҡ дәүләт ярҙамы алған.“Ауыл табибы” программаһы йылдан-йыл камиллаша бара. 2014 йылға тиклем программала ҡатнашыусыларҙың йәше 25 – 35 менән сикләнһә, 2015 йылдан был талапты – 45, быйылдан 50 йәшкә тиклем күтәрҙеләр. Был – ауыл еренә тәжрибә туплаған, белемен ғәмәли эшмәкәрлек менән тулыландырған медицина хеҙмәткәрҙәре ҡайтасаҡ тигән һүҙ.Бер нисә йылға иҫәпләнгән “Ауыл табибы” федераль программаһын оҙайтыу һәм камиллаштырыу хаҡында дәүләт кимәлендә һәм йәмәғәт ойошмалары араһында былтырҙан уҡ фекер алышыуҙар яңғыраны, һөйләшеүҙәр алып барылды. Һөҙөмтәлә Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаттары күптән түгел Рәсәй Федерацияһының “Мотлаҡ медицина страховкаһы тураһында” Законына үҙгәрештәр индерҙе, уға ярашлы, “Ауыл табибы” программаһы киләһе йылда ла тормошҡа ашырыласаҡ.Белгестәр билдәләүенсә, был – заман ихтыяжы. Ил халҡы, ҡайҙа йәшәүенә ҡарамаҫтан, сифатлы һәм юғары квалификациялы медицина ярҙамын алырға тейеш. Ошо маҡсатҡа Мотлаҡ медицина страховкаһы федераль фондының 2017 – 2019 йылдарҙағы ҡаҙна проектына 3,2 миллиард һум аҡса һалынған. Программаны тормошҡа ашырыу йәһәтенән сығымдарҙың 60 процентын Мотлаҡ медицина страховкаһы федераль фонды түләһә, 40 процентын төбәк ҡаҙнаһынан бүләсәктәр.Был программаның төп үҙенсәлеге – 1 миллион һумға килгәндә, уны торлаҡ һатып алыу йәки йәшәү шарттарын яҡшыртыу өсөн тотоноу зарур. Әгәр ҙә ауыл еренә табиптар ғаиләһе ҡайта икән, урындағы дауаханалағы ихтыяжға ҡарап, белгестәрҙең икеһе лә программала ҡатнашыуы, аҡсалата ярҙамды алыуы ихтимал. Шулай уҡ медицина хеҙмәткәрҙәре дауаханала кәмендә биш йыл эшләргә тейеш. Был осорҙа табип декрет ялына китһә, һис тә яҙыҡ түгел – бала ҡарау өсөн тәғәйенләнгән ял ваҡыты дөйөм хеҙмәт стажына инә.Республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылдан алып Башҡортостанда 1051 юғары белемле табип программала ҡатнашҡан, быйыл иһә уларҙың һаны тағы ла 150 белгескә артҡан. Шул уҡ ваҡытта республиканың ауыл дауаханаларында урта белемле медицина хеҙмәткәрҙәренә ҡытлыҡ көслө. Ошо хәлде яйға һалыу йәһәтенән республикабыҙҙа “Ауыл фельдшеры” программаһы ла эшләй башланы. Ошо маҡсатҡа республика ҡаҙнаһынан 36 миллион һум аҡса бүленәсәк, был ауылдағы медицина учреждениеларына 72 урта белемле белгесте эшкә ебәрергә ярҙам итәсәк.Ҡайһы бер райондарҙа “Ауыл табибы” программаһы ярҙамында табиптар штаты тулыһынса комплектланған. Мәҫәлән, Красноусол үҙәк район дауаханаһына һуңғы өс йылда 26 юғары белемле табип ҡайтҡан. Бөгөн уларҙың яратҡан һөнәре, йәшәргә торлағы бар – ошо төбәккә ерегеп, матур итеп эшләп йөрөйҙәр, программа буйынса билдәләнгән биш йыл үткәс тә, был бәрәкәтле урынды ташлап, башҡа урынға күсергә йыйынмайҙар.


description: Һаумыһығыҙ, милләттәштәр! Мин – Себерҙә тыуған башҡорт ҡыҙы. Иркутск өлкәһенең Черемхово ҡалаһында йәшәйем. Аллаһ Тәғәләнең ҡушыуы буйынса, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында ла ҡатнашып,

title: Бер урында тапанмайыҡ


description: Спартак Ильясовты Учалы яҡтарында ғына түгел, республикабыҙҙа ла яҡшы беләләр. “Йыраусы, халҡының тарихын мөкиббән бирелеп өйрәнеүсе эҙәрмән-шәхес”, тиҙәр уның хаҡында. Спартак Мөжәүир улыны

title: Йыраусы ла, яҙыусы ла


description: Яһалма алдатҡыс емдәр силиконға (йомшаҡ), воблерҙарға һәм йылтырмаға (тимер) бүленә. Һәр береһенең үҙенсәлеге бар: тән формаһы, йөҙөү дәрәжәһе, тәрәнлеге, тирбәлеү йышлығы, төҫ, тауыш камера

title: Тәбиғи төҫкә шәп ҡаба


description: Башҡортостандың Милли халыҡ ҡоралдары оркестрына нигеҙ һалған ҡурайсы, Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Рәмил Ғәйзуллин Алматыла “Бөйөк дала иле” халыҡ-ара фестивалендә ҡатн

title: Киң далала “Ғилмияза” яңғыраны


description: Өфө юлында хәүефһеҙлек көҙгөһө барлыҡҡа килде. Ул граждандарҙың аҡсаһына һатып алынды.Өфө юлында хәүефһеҙлек көҙгөһө барлыҡҡа килде. Ул граждандарҙың аҡсаһына һатып алынды. Ҡулайлама Ш

title: Юл көҙгөһө бәләнән ҡотҡара


description: Аҙыҡ-түлек һатып алыуға түгелгән аҡса кимәле буйынса Европаның 40 иле араһында Рәсәй 32-се урынды биләй. “РИА Рейтинг” мәғлүмәттәре буйынса, илебеҙ халҡы хеҙмәт хаҡының 40 процент самаһын аҙ

title: Хеҙмәт хаҡын “ашап” бөтәбеҙ

maintext: Европа дәүләттәре менән сағыштырғанда, мәҫәлән, Люксембург халҡы эш хаҡының һигеҙ -туғыҙ процентын аҙыҡ-түлеккә тотонһа, нидерландтар – 10, немецтар 12 процент сарыф итә. Беҙҙән ҡала рейтингтың түбәнге баҫҡыстарын Литва, Болгария, Балҡан илдәре биләй, иң артта Украина килә. Ундағы халыҡ килеменең 54 процентын “ашай” икән.Үҫешкән дәүләттәрҙең халҡы эш хаҡының ҡалған өлөшөн кафе-ресторандарға, мәҙәни сараларға сарыф итә. Был сығымдар хатта ризыҡ һатып алғанға ҡарағанда ла күберәк. Әйтәйек, Великобритания халҡы аҙыҡ-түлеккә – 11, кафе-ресторандарға – һигеҙ, мәҙәни сараларға 13 процент килемен һала. Беҙҙә иһә өйҙән ситтә туҡланыуға – 2,5, мәҙәниәткә биш процент ҡулланыла.Рәсәйҙәге был хәлде эксперттар көрсөк арҡаһында аҙыҡ-түлеккә хаҡтарҙың артыуы менән бәйләй. Хәҙер халыҡ күпселек осраҡта осһоҙораҡ әйберҙәр һатып алырға тырыша, мәҙәни сараларға һирәгерәк йөрөй. Беҙҙекеләр йомортҡа, тауыҡ ите, картуф кеүек ризыҡтарға өҫтөнлөк бирә.Әлбиттә, был күрһәткес Рәсәй төбәктәрендә төрлөсә. Дағстанды алып ҡараһаҡ, унда аҙыҡ-түлек өсөн эш хаҡының 60 проценты тотонола, ә Ханты-Манси автономиялы округында — 24 процент. Был төрлө төбәк халҡының төрлөсә эш хаҡы алыуына, шулай уҡ һауа шарттарына бәйле. Уртаса эш хаҡы Дағстанда 26,8 мең һум булһа, Ханты-Манси автономиялы округында – 44,5 мең һум. Унан Дағстан халҡының көнкүрешенә ярҙамсы хужалыҡтар ҙа булышлыҡ итә.Белгестәр киләсәктә лә аҙыҡ-түлеккә булған сығымдарҙың юғары кимәлдә ҡалыуын күҙаллай. Тимәк, ҡайышты тағы ла ҡыҫыбыраҡ быуырға тура килер.


description: Һеҙҙең йәшел, зәңгәр йомортҡаларҙы күргәнегеҙ бармы? Ә ҡыҙылын? Юҡ, урыҫтарҙың Пасха байрамына буялғанын түгел, ысынын? Әгәр алдығыҙға ҡап-ҡара ит ҡуйып, был тауыҡтыҡы, тиһәләр, нисек ҡабул

title: Бөртөкләп йыйыла... йомортҡа

maintext: Ысынлап та, “ҡытай ебәк аборигены” тоҡомло тауыҡтарҙың бройлер вариантының ите лә, һөйәге лә ҡара, тиреһе көрән төҫтә, ә һурпаһы ҡәҙимге ауыл тауығыныҡы кеүек һары.— Бындай ит ҡытай медицинаһында дауалау маҡсатында файҙаланыла, — ти Рөстәм Мәжит улы. — Ул яман шеш күҙәнәктәрен үлтереүгә булышлыҡ итә. Шулай уҡ мелатонин күплеге менән дә айырылып тора. Ауырлыҡты тиҙ йыялар, бер бройлер 4-5 килограмға етә, дүрт айҙан йомортҡа һала башлайҙар. Ябай тауыҡтарҙың аяғында дүрт бармаҡ булһа, быларҙыҡы — бишәү.Рөстәм тауыҡтары хаҡында көндәр буйына ла һөйләргә әҙер.— Шул уҡ “ҡытай ебәк” тоҡомлоларҙың карлик варианттары ла бар. Уларҙың ҡаурыйы ҡанаттары менән ҡойроғонда ғына, йөнө ҡуяндыҡы һымаҡ йомшаҡ. Ауырлыҡтары бер килоға ла етмәй — 600-700 грамм. Йомортҡалары 45-50 грамм тирәһе була.Ә бына йәшел йомортҡаларҙы “синь-синь-дянь” тоҡомло тауыҡтар һала икән. Уларҙың әтәстәре ҡара, тауыҡтары ҡара һәм көрән төҫтә. Йылына 300 йомортҡа алырға мөмкин!“Маран” тоҡомло тауыҡтарҙың йомортҡаларында сальмонеллез бөтөнләй булмай. Цесарка менән страус (дөйәғош) йомортҡалары ла ошо исемлеккә инә. “Маран”дың йомортҡаһы ҡыҙыл төҫтә. Йәш балаға уны ныҡ бешермәгән килеш ашатһаң да, бер хәүефе лә юҡ икән.Рөстәм Тимерғәлиев тауыҡтар үрсетеүгә дүрт йыл элек тотонған. Өфөлә йәшәгән ғаилә, уртансы малайҙары сирләп киткәс, өс балалары менән бергә ауыл еренә күсергә ҡарар итә. Ҡатыны Гүзәлдең әсәһе Нуриман районының Ҡыҙылъяр ауылында йәшәгәс, бында йыш ҡайтып йөрөгәс, ошонда төпләнергә уйлайҙар. Бик оҙаҡ һайлайҙар матур урынды. Ниһайәт, алты йылдан ғына үҙҙәренә оҡшаған ерҙе табып, өй һалып, баҡса үҫтереп, ҡош-ҡорт аҫрап йәшәргә тотоналар. Ҡатыны өй эсендә иҫ киткес ғәжәйеп матур экзотик гөлдәр үҫтерә, баҡсаһындағы йәшел, сирень төҫөндәге һирәк осрай торған рауза сәскәләрен күреп, бар тирә-яҡ күршеләре, таныштары, дуҫтары һоҡлана. 500 көршәк гөл үҫтерә уңған хужабикә.Рөстәм иһә башта Авдондан тауыҡтар алып ҡайта. Тик уларҙың йомортҡа һалыуҙан башҡа әллә ни файҙаһын күрмәй. Итенең тәме оҡшамай. Тоҡомло тауыҡтар үрсетергә ҡарар итә. Бөгөн Рөстәмдең 16 төрлө тоҡомдан 70 – 80 тауығы бар. Балтас районының Иҫке Яҡшый ауылында тыуған егет Мәүгизә өләсәһенең 30 градус ҡышҡы һыуыҡтарҙа ла һарайҙан тауыҡ йомортҡалары алып ингәнен яҡшы хәтерләй.— Һыуыҡта туңып, ярылып бөтә торғайнылар. Ҡыш көнөндә лә йомортҡа һалған ниндәй тоҡом булғандыр улар, — тип аптырай әле Рөстәм. — Ә беҙҙең был тауыҡтарға йылы кәрәк.16 төрлө тоҡомдо йыйыр өсөн ҡайҙарҙа ғына булмай Рөстәм. Былтыр яҙ бер әтәсте алыр өсөн, 600 саҡрым ара үтеп, Пермгә хәтлем барып етә. Шулай уҡ үткән йылдың февраль айында, буран булыуға ҡарамай, “алтын Павлов” тоҡомло әтәсте алыр өсөн Туймазыға юлға сыға. 1,5 мең һумға һатып алып ҡайта. Аҙаҡ Гүзәл Интернеттан ҡарап ултырһа, шундай уҡ әтәсте Өфө аэропорты янында 900 һумға ла һатҡандарын әйтә.— Кеше берәй шөғөл менән бер йыл дауамында ҡыҙыҡһынһа, мауыҡһа, ул хобби була. Әгәр өс йылға һуҙылһа, “ауырыу”ға әйләнә. Ә инде шул шөғөлдәре өс йылдан да артып китһә — ул “хроник сирле” кеше була.— Тимәк, һеҙ “хроник сирле”һегеҙ инде?— Шулай килеп сыға, күрәһең. Әгәр мин ҡайҙалыр үҙемә кәрәк тоҡом барлығын белһәм, бер нимәгә ҡарамай юлға сығып китәм. Машинамда барам, алып ҡайтам. Бензин хаҡын да уйламайым, тауыҡтарҙың күпме торғанына ла ҡарамайым.“Кобб-500” тоҡомло тауыҡтарҙың йомортҡаларын Рөстәм Чехословакиянан алдыра. Уларға махсус өсмөйөшлө штамп ҡуйыла, шуға башҡа төр менән бутап та, алдап та булмай. Былтыр шул 600 йомортҡанан себештәр сығарғандар. 35 көндә һуйып ашарға әҙер була. Тағы ла ун көнгә оҙағыраҡ тотһаң, ауырлығы 1500-1700 грамға етә.— Беҙ магазиндан алған бер килограмм тауыҡ итен һалып бешерһәк, кәмеп, яртыһы ғына ҡала. Ә былар күпме ауырлыҡта булһа, бешкәс тә шул килеш ҡала.Донъялағы иң ҙур тауыҡ — “джерси-гигант” тоҡомо ла бар Рөстәмдең ихатаһында. Әтәсенең ауырлығы ике йылда ете килограмға етә.“Франция символы” тоҡомона ни өсөн шундай исем ҡушҡандар тиһегеҙме? Илдең флагы өс төҫтә: ҡыҙыл, аҡ һәм күк. Был тауыҡтарҙың да кикректәре ҡыҙыл, ҡаурыйҙары аҡ, аяҡтары күк.“Итекле” тауыҡтары ла, шоумен Никита Джигурданыҡы кеүек сәсле әтәстәре лә бар. Польшанан “кохинхин” тоҡомло карлик әтәстәр ҙә ҡайтарталар. Тауыҡтар янында бүҙәнәләр ҙә айырым бер ситлеккә урынлаштырылған. Уларҙың йомортҡалары ла бик файҙалы икәнен, моғайын, һәр кем беләлер.— Рөстәм, һеҙ бер юлы 600 себеш сығарҙыҡ, тинегеҙ. Уларҙы ҡайҙа ҡуйып бөтөрәһегеҙ, бөтәһен дә үҙегеҙ аҫрамайһығыҙҙыр бит, алырға теләүселәр булһа, һатаһығыҙмы?— Яҙ етә башлаһа, бигерәк тә май айында кешеләр бройлер себештәре һорай башлай. Уларға бирәм.— Нисә көнлөктәрен тәҡдим итәһегеҙ?— Ниндәй генә тоҡомло тауыҡ йомортҡаларынан сыҡҡан себеш булмаһын, хатта ябай ауыл тауыҡтарынан да, ике аҙна уларҙы ныҡлап ҡарарға кәрәк. Үҙем шул ваҡыт эсендә йүнләп йоҡламайым да, ашамайым да тигәндәй. Ике аҙна һәйбәт итеп ашатһаң, бирешмәй, артабан һәйбәт үҫеп китәләр. Унан инде яйлап ПК-2 ҡатнаш аҙыҡ бирә башларға ла мөмкин. “Джерси-гигант” тоҡомло себештәргә аҙна дауамында кукуруз оно ашатам. Шунан ике ай буйына әлеге онға ПК-2 ҡатнаш аҙыҡ ҡушып бирәм, аҙаҡ ПК-4-кә күсәм.— Инкубаторҙан алған күп кеше себештәре үлеүгә зарлана. Бының сәбәбе ниҙә икәнен әйтә алаһығыҙмы?— Иң ҙур хаталары — бер нисә көнлөк кенә себештәргә бешкән йомортҡаны ваҡлап бирәләр. Быны эшләргә һис тә ярамай. Ғөмүмән, ике айға тиклем уларға ныҡ иғтибар талап ителә. Берәүһенең башын аҫҡа эйеп ултырғанын күреп ҡалһам, шунда уҡ уны башҡаларынан айырып алам, ауырыуының сәбәбен эҙләйем. Табам, дауалайым. Себештәр ҡабаҡты бик ярата. Йомшағын ашап бөткәс тә, ҡабығын ваҡлап, бәрәңге менән бергә бешереп, тағы бирәм. Ҡабаҡ бик файҙалы, эсәктәрен таҙарта. Бер ниндәй ҡорттар ҙа ҡалмай. Әгәр тауыҡтарға протеин етмәһә, улар ҡаурыйҙарын йолҡа башлай, бер-береһен суҡый. Сирҙәре аҙып китһә, дауалау ҙа ҡыйынлаша.Район хакимиәтенән килеп, һабантуйға тауыҡтарын алып халыҡҡа күрһәтеүен һорағастар, Рөстәм Тимерғәлиев ун төрлө тоҡомо менән байрамға сыға. Бөтә кеше уның янында була. Хатта хирург еҙнәһе дүрт тапҡыр килеп ҡарай. Рөстәмдең “Һуң һин нимә эшләп йөрөйһөң бында, өйгә килеп тә ҡарай алаһың бит” тигәненә тегеһе: “Башҡа ерҙә күңелһеҙ бит, һинең тауыҡтарың янында ҡыҙығыраҡ”, — тип яуап ҡайтара.Халыҡтың Рөстәмдең тауыҡтарына ҡарата шундай ҡыҙыҡһыныу һәм иғтибар күрһәткәнен күргән етәкселәр быйыл Рөстәм Тимерғәлиевкә эшен ҙурыраҡ күләмдә алып барырға тәҡдим итә. Ә йүнселгә шундай ярҙам бик кәрәк.— Әгәр грант бирһәләр, һәр тоҡомдо айырым урындарға бүлеп ҡуйыр инем. Фазан менән тауис үрсетергә лә иҫәбем бар. Ҙурыраҡ инкубатор кәрәк. Аҙыҡты ваҡлап бирә торған аппарат та ҡамасауламаҫ ине. Иң мөһиме: мәктәптәрҙән балалар килеп ҡарай ала. Беҙҙең Нуриман районында 93 инвалид бала бар. Иң беренсе уларҙы саҡырып күрһәтер инем. Әле йыл да Ҡыҙылъяр мәктәбенән уҡыусылар экскурсияға килеп китә.— Тауыҡ йылын бик ҙур пландар менән ҡаршылайһығыҙ икән...— Эйе, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының “Бай баҡса” тапшырыуынан Гүзәлдең гөлдәрен, минең тауыҡтарҙы төшөрөп кенә киткәйнеләр, “Яңылыҡтар” программаһынан да килеп еттеләр. “Юлдаш” радиоһынан конкурста еңеүселәргә бер әтәс һорап мөрәжәғәт иткәйнеләр, “кохинхин” тоҡомло әтәс икәү ине, үҙебеҙгә берәү ҙә еткән, тип биреп ебәрҙек.Уңған хужаларға: “Әтәстәрегеҙ һәр иртәлә хәйерле көн теләп ҡысҡырып уятһын, тауыҡтарығыҙ ҡыҙыл, йәшел, зәңгәр йомортҡалар ғына түгел, ә алтындарын да һалһын, 2017 йылдың һәр бер көнө ҡыт-ҡыт итеп йырлаған тауыштар менән бәрәкәтле үтһен”, — тип теләргә генә ҡала.


description: Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы, утыҙ дүрт уйлап табыу авторы, йөҙҙән артыҡ фәнни хеҙмәт, дүрт уҡыу әсбабы, дүрт монография авторы, техник фәндәр докторы, Өфө нефть т

title: Әбүбәкер Әхмәҙулла улы ИШМЫРҘИНды юбилейы менән ҡотлайбыҙ!