title: Балағыҙ ниндәй түңәрәккә йөрөй?

maintext:
Баланың мәктәп биргән белем менән генә сикләнеп ҡалмауы, үҙе өсөн яңы офоҡтар асырға тырышыуы, яңы белемгә ынтылыуы – бик маҡтаулы күренеш. Дәрестәрҙән тыш төрлө түңәрәктәргә, секцияларға йөрөү, төрлө клубтарҙа, студияларҙа шөғөлләнеү балала тормошта бик кәрәк булған характер һыҙаттарын, оҫталыҡты үҫтереүгә булышлыҡ итә, ҡайһы берҙә уның киләсәген билдәләүҙә ҙур роль уйнай. Шуға күрә ата-әсәләр алдында балаһын ҡайһы юҫыҡта үҫтерергә, ниндәй түңәрәктәргә бирергә тигән һорау килеп тыуыуы ла ихтимал.
Тәү сиратта ата-әсәгә ошо хәҡиҡәтте күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа кәрәк: түңәрәктәр һәм секциялар – улар рәхәтлек, күңелгә ҡәнәғәтләнеү хисе генә килтергән шөғөл түгел, ә билдәле бер көс, ваҡыт талап иткән хеҙмәт. Балағыҙ ни тиклем теләп йөрөһә лә, был өҫтәмә шөғөлгә уның энергияһы ла, ваҡыты ла сарыф ителәсәк. Һәр кешенең физик һәм психологик мөмкинлектәренә бәйле үҙ нормаһы бар. Әгәр ҙә бала шуҡ, көс-ҡеүәте ташып тора икән, ул 3-4 түңәрәктә лә бер ыңғай шөғөлләнә ала. Һаулығы насарыраҡ, күп нәмәне күңеленә ауыр алып барған сабый өсөн бер түңәрәк тә көс еткеһеҙ ауыр эшкә әүерелеүе мөмкин.
Шулай ҙа баланы нисә түңәрәккә бирергә тигән һорау менән осрашҡанда, педагогтарҙың һәм психологтарҙың кәңәшенә ҡолаҡ һалып, дөйөм ҡағиҙәгә күҙ ташлап китеү артыҡ булмаҫ. Уртаса ике түңәрәктә шөғөлләнеү бала өсөн оптималь вариант һанала: беренсеһе физик форманы үҫтереүгә, уны яҡшы кимәлдә тотоуға йүнәлтелһә, икенсеһе эстетик яҡтан үҫешкә, аң-белем ҡеүәһен үҫтереүгә арналһа, бик отошло буласаҡ. Мәҫәлән, бейеү түңәрәге һәм шахмат клубы, йөҙөү буйынса секция һәм музыкаль мәктәп.
Терпе лә үҙ балаһын йомшағым тип һөйгән кеүек, һәр ата-әсә балаһын иң аҡыллыһы, иң һәләтлеһе тип һанай. Шул арҡала уларға сабыйы бар өлкәлә лә талантлы, барлыҡ эштәрҙе лә булдыра ала кеүек тойолоуы мөмкин. Ошо уй-фекерҙән сығып, балағыҙҙы барлыҡ түңәрәктәргә һәм секцияларға яҙҙырырға ашыҡмағыҙ, береһенән сығып икенсеһенә йүгерергә ҡабаланмағыҙ, сөнки баланың ваҡыты һәм көс-ҡеүәте етмәүҙән, уның физик торошо һәм әле нығынып етмәгән психикаһы артыҡ юғары талаптарға яуап бирә алмағанлыҡтан, беренсенән, уның һаулығына зыян килеүе ихтимал, икенсенән, бар өлкәлә лә өлгөрөргә тырышып, унға ярылып, бер йүнәлештә лә уңышҡа өлгәшмәҫкә мөмкин, ә был үҙ сиратында баланың үҙ көсөнә ышанысын кәметә, рухын төшөрә.
Тормоштан бер күренеш: бер таныш ҡатын ҡыҙын балалар баҡсаһынан уҡ төрлө түңәрәктәргә йөрөтә башланы. Мәктәпкәсә түңәрәктәр һаны өсәү булһа (бейеү, гимнастика һәм инглиз теле), мәктәпкә барғас, уларҙың һаны бишкә етте: булғандарына фортепиано менән йөҙөү өҫтәлде. 8-се класҡа тиклем тыңлаусан, әсәһенең һүҙенән сыҡмаған бала уҡыуын да, түңәрәк-секцияларын да алып барҙы, бар көсөн һалып тырышты. Әммә йылдан-йыл ҡатмарлаша ғына барған мәктәп программаһы һәм үҫмерлек осоро үҙенекен итте: ҡыҙ бала бер төптән бар шөғөлдәрен дә ташланы ла ҡуйҙы. Әсәһенең өгөтләүҙәре лә ярҙам итмәне, “Мин көн һайын мәктәптән һуң ҡайҙалыр йүгереүҙән, кис ҡайтып инеп, төнгә тиклем дәрес әҙерләүҙән шул тиклем арыным, тыныс ҡына, үҙ яйыма мәктәптә уҡырға ирек бирегеҙ миңә”, – тип өҙә һуҡты.
Был миҫалдан күренеүенсә, әгәр ҙә баланың күңеленә ятҡан, үҙе яратҡан бер йә ике шөғөлө булһа, ул шул йүнәлештә үҫешер ине, был тиклем арыу, көсөргәнеш йыйылмаҫ һәм киҫкен ҡарар ҡабул ителмәҫ ине.
Тағы ла бик мөһим шартты күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа кәрәк: балағыҙҙы теге йәки был түңәрәккә яҙҙырыр алдынан ошо һорауға яуап бирегеҙ – был улығыҙҙың йә ҡыҙығыҙҙың теләгеме, әллә һеҙҙекеме? Ҡайһы бер ата-әсә үҙҙәренең тормошҡа ашмай ҡалған бала саҡ хыялдарын балаларының ғәмәлгә ашырыуын теләй һәм шул арҡала берәүҙәр бейергә бөтөнләй ҙә теләге булмаған улын, футбол уйнатыу урынына, сәнғәт мәктәбенә йөрөргә өгөтләй, икенселәр һүрәт төшөрөргә яратҡан ҡыҙын скрипка класына алып барып бирә.
Бер таныш ҡыҙҙың һөйләгәндәренән: әсәйем икенсе синыфта уҡығанымда мине сәнғәт мәктәбенең скрипка класына яҙҙырҙы, шунда уҡ музыка ҡоралы ла һатып алды. Шул тиклем йөрөгөм килмәй торғайны, күңелем дә ятманы, ярата ла алманым. Әммә әсәйемдең һүҙен йыҡмайым тип, скрипка буйынса сәнғәт мәктәбен тамамланым. Аттестат алған көндә үк скрипканы минән түбәнерәк класта уҡыған ҡыҙҙың әсәһенә һатып ебәрҙем дә сәнғәт мәктәбен тамамлауым тураһындағы аттестатты өйгә алып ҡайтып әсәйемә бүләк иттем. Хәҙерге мәлдә скрипкала уйнау түгел, ҡағылаһым да килмәй. Уйлап ҡараһаң, мин үҙ теләгемде түгел, ә әсәйемдең хыялын тормошҡа ашырҙым.
Шуға күрә түңәрәк һайлар алдынан балағыҙ менән был темаға асыҡтан-асыҡ һөйләшегеҙ, уның теләктәре, уй-хыялдары менән ҡыҙыҡһынығыҙ. Бәлки, ул күңеленә ятҡан шөғөл һайлап та ҡуйғандыр, шул турала хәбәрҙар булығыҙ. Был темаға һөйләшеү алып барылған ваҡытта шуны ла асыҡларға тырышығыҙ: балағыҙ теге йәки был түңәрәкте нимәгә нигеҙләнеп һайлаған? Уны нимәгәлер өйрәнеү, яңы белемгә, һөнәргә эйә булыу, ниндәйҙер өлкәлә оҫталығын арттырыу ҡыҙыҡтырамы, әллә тышҡы биҙәктәрҙән, йәмғиәттә таралған ҡайһы бер фекерҙәрҙән сығып ҡарар ҡабул ителгәнме? Мәҫәлән, бейеүсе булырға теләгән ҡыҙыҡайҙы сәхнәнең сағыу уттары, матур кейемдәр, алҡыштар арбауы мөмкин, ә танылған бейеүсе булыу өсөн көн һайын сәғәттәр буйына күнекмәләр яһарға кәрәклеген, бәлки, ул аңлап та етмәйҙер. Шулай уҡ бар донъяға билдәле хоккеист булырға хыялланған малай, голдар индереп, пас бирер алдынан, иң беренсе конькиҙа йөрөргә өйрәнергә кәрәклеген төшөнәме?
Нисек кенә булмаһын, түңәрәктәр, секцияларҙың төп маҡсаты – ул өҫтәмә белем биреү һәм улар, беренсенән, мәктәптәге уҡыуға, өлгәшкә ҡамасауламаҫҡа тейеш, икенсенән, баланың теләгенән сығып һайланыуы бик мөһим, өсөнсөнән, ул-ҡыҙығыҙҙың физик һәм психик һаулығына зыян килтермәүе лә шарт.


description: Үтеп барған йылда был тантаналы залда һуңғы тапҡыр йыйылабыҙ. Бүләкләнеүселәрҙең кәйефе көр: бер-береһен етеп килгән Яңы йыл байрамы менән ҡотлайҙар, үтеп барған осорҙоң уңыштарын барлайҙар.

title: Байрамға иң шәп бүләктәр

maintext: Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов та үҙенең сығышын ҡотлауҙан башланы:– Үткән йыл беҙҙең өсөн насар булманы. 2017 йылға ла ышаныслы аяҡ баҫабыҙ. Социаль йәһәттән халыҡты тәьмин итеү өсөн сығымдар ҡаралған. Республика бер өлкәлә лә һынатманы. Айырыуса төбәктә төҙөлөш йылдам үҫешә. Юлдар, күперҙәр, йорттар һалдыҡ. Башҡортостан автономияһы ойошторолоуға 100 йыл тулыу айҡанлы 100 объект төҙөләсәк. Әлбиттә, улар һаны йөҙҙән ашасаҡ, һәм был төҙөлөштәр республиканың юбилейына шаҡтай ҙур бүләк буласаҡ. Тик Яңы йыл байрамы алдынан Сочи күгендә самолеттың һәләкәткә осрауы бөтөн ил өсөн оло фажиғә һәм һынау булды.Билдәле тарихсы, профессор Нәзир Ҡолбахтин Салауат Юлаев орденын алды.– Минең өсөн был — иң юғары наградаларҙың береһе, сөнки 40 йылдан ашыу Салауат Юлаевтың биографияһын өйрәндем, – тине ул. – Кандидатлыҡ диссертациям Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр һуғышына арналғайны. Тарихты белмәй тороп, киләсәккә йүнәлеш алып булмай. Салауат Юлаев менән ҡыҙыҡһыныу миңә орден булып ҡайтты.Билдәле журналист, яҙыусы Рәсүл Сәғитов “Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” исеменә лайыҡ булды.– Тәбиғәт биргән һәләтебеҙҙе тулы кимәлдә файҙаланып, һүҙ ярҙамы менән донъяла барған хәл-ваҡиғаларҙы халыҡҡа еткереп тороу – үҙе бәхет, — тине ул.Башҡортостандың Милли музейы директоры Ғәли Вәлиуллин иһә Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы менән бүләкләнде.– Был награданы хеҙмәт юлымды баһалау тип ҡабул итәм. Милли музейға етәкселек итеүемә – 18 йыл. Республиканың башҡа музейҙарының эшмәкәрлеген дә көйләйбеҙ. Яңы йылдан Башҡортостандың 100 йыллығына әүҙем әҙерлекте башлаясаҡбыҙ, – тине Ғәли Фәйзрахман улы.“Башҡортостан Республикаһына фиҙакәр хеҙмәте өсөн” билдәһе менән наградланған Фәриҙә Саҙиҡова Рөстәм Хәмитовҡа лимонарийҙы һаҡлап алып ҡалыуҙа күрһәткән ярҙамы өсөн рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.“Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн” II дәрәжә орден миҙалы менән Лидия Митрофанова бүләкләнде. Ул Саҡмағош районының “Баҙы” ауыл хужалығы кооперативында 28 йыл һауынсы булып эшләй. Эш көнө таңғы дүрттә башлана. Бригадаһында 60 һыйыр бар. Көнөнә 30 литр һөт һауа уңған ҡатын!Бүләкләнеүселәр араһында төрлө кешеләр, төрлө һөнәр эйәләре булды. Уларҙы фиҙакәр хеҙмәт берләштерә. Ошондай кешеләр барында, киләсәккә ышаныслы аҙымдар менән атлайбыҙ ҙа инде.

fasttext_language: ba


description: Һәр беребеҙҙе юлға сыҡҡанда яҡындарыбыҙ хәйерле юл теләп оҙата. Үкенескә ҡаршы, арабыҙҙа юл ҡағиҙәләрен һанламағандар күрәләтә үҙен дә, бүтәндәрҙе лә һәләкәткә илтә. Был хаҡта миҫалдарҙы күп

title: Юлда матур йөрөгөҙ!


description: Республиканың Сауҙа буйынса дәүләт комитеты “Башҡортостан продукты” тигән билдә ҡуйылған тауарҙар ассортиментын киңәйтергә ниәтләй. Етештереүсе предприятиеларҙан дәүләт комитетына мөрәжәғәтт

title: Үҙебеҙҙә етештерелгән


description: Нимә ул бренд? Ҡымыҙ, бал, ҡурай, тиер күптәребеҙ. Әммә бөгөн беҙгә “башҡорт балы”, “Бөрйән бал ҡорто”, “башҡорт ҡымыҙы”, “башҡорт аты” кеүек традицион башҡорт брендтарын республиканан ситт

title: Башҡортостан - үҙе бер ҙур бренд

maintext: 2010 йылдың 1 апрелендә Рәсәй Дәүләт Думаһының Тәбиғи монополиялар, дәүләт корпорациялары һәм дәүләт  коммерция ойошмалары эшмәкәрлеген закондар сығарыу аша тәьмин итеү комиссияһы ағзаһы Владимир Мединский Өфөлә республика парламенты депутаттары, етәкселәр, эшҡыуарҙар менән кәңәшмә үткәргәйне. Закондар әҙерләүҙә әүҙем ҡатнашҡан, Башҡортостандың сәнәғәт өлкәһендәге мөмкинлектәрен яҡшы белеүен күрһәткән белгес фекеренсә, төбәктең электән киң билдәле традицион брендтарын рекламалауҙы ла юғарыраҡ кимәлгә күтәреп, бер үк ваҡытта Башҡортостандың үҙен тотошлай бер ҙур бренд сифатында күрһәтә башлау мөһим. Төп маҡсат – республиканы эре һәм оҙайлы инвестициялар урынлаштырыу өсөн уңайлы төбәккә әйләндереү, инновациялар үҫешенә булышлыҡ итеү.Башҡортостан бренды аныҡ тауар брендтарынан башлана. Милек мәсьәләләренә бәйле хәлдәр ҡатмарлашып китһә лә, республикабыҙҙың төп бренды булып башҡорт нефте ҡала, был брендты киләсәктә лә һаҡлау мөһим. Күптәр өсөн ул – беҙҙәге юғары сифатлы бензин. Хәҙер яғыулыҡты бөтә ерҙә лә Төмән нефтенән ҡыуалар, әммә ҡулланыусы беҙҙең бензинды алырға тырыша. Мединский раҫлауынса, оҡшаш хәлде Европала ла күҙәтергә мөмкин: унда халыҡ “Бритиш петролеум” компанияһы бензинына, һыналған инглиз брендына өҫтөнлөк бирә. Шуның һымаҡ, тауар бренды беҙҙә лә төбәк брендын күтәрә, халыҡ Башҡортостанға ихтирам менән ҡарай. Һөҙөмтәлә республиканың иҡтисади рейтингы арта.Башҡортостан брендтарын иҫкә алғанда, әлбиттә, башҡорт балын иң тәүҙә әйтеп үтергә кәрәктер. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов һуңғы осорҙағы сығыштарының береһендә 2021 йылдың йәйендә “Апимондия-2021” халыҡ-ара умартасылыҡ конгресы уҙғарыласағы, уны ҡабул итеүгә дәғүәселәр исемлегенә Башҡортостандың да инеүе, беҙҙә умартасылыҡ тармағын заманса технологияларға нигеҙләнеп үҫтереү мохтажлығы тураһында әйтеп үтте. Башҡортостан бөгөнгө көндә бал етештереү буйынса илдә лидер булып тора, әммә Рәсәй донъя кимәлендә Ҡытай һәм АҠШ кеүек илдәрҙән ныҡ ҡалыша. Улар, индустриаль технологиялар ярҙамында продукцияны күберәк етештереп, донъя баҙарына хужа булып тора. Бал продукцияһының төп ҡулланыусылары – эре кондитер, косметика, фармакология концерндары. Ҡулланыу баҙарының төп өлөшө АҠШ-та һәм Европа Союзы илдәрендә тупланғас, унда Рәсәйҙең мөмкинлектәре ныҡ сикләнгән. Тимәк, эске баҙарға иғтибарҙы арттырыу, уны яҡлау беренсе планға сыға.Брендтарҙы эске баҙарҙа һаҡлауға йүнәлтелгән, Рәсәй Граждандар кодексына индерелгән төҙәтмәләр һәм өҫтәмәләр иң тәүҙә етештереүсе хоҡуҡтарын күҙ уңында тота. Мәҫәлән, Кодекстың 1516-сы, 1518-се статьялары тауарҙы теркәү ҡағиҙәләрен билдәләһә, 1519-сы статья брендты яҡлауға йүнәлтелгән, ә 1537-се статья контрафакт тауар етештереү өсөн яуаплылыҡ саралары тураһында киҫәтә.Тауар бренды оҙаҡ йылдар дауамында күп белгестәр тарафынан булдырыла, уны рекламалау өсөн бик ҙур аҡса һалына, һөҙөмтәлә брендтың хаҡы астрономик суммаға барып етеүе ихтимал. Мәҫәлән, “Форбс”тың  быйылғы рейтингына ярашлы, бренд хаҡы 154 миллиард долларға еткән “Аррle” компьютер компанияһы донъя лидеры булып тора. Ошо бер һан да бренд хаҡтарының ни хәтлем юғары баһаланыуын бик асыҡ күрһәтә. Әлбиттә, компьютер, авиация техникаһы, автомобиль етештереүсе донъя гиганттарының брендтарын үҙләштереү һис мөмкин түгел, ә бына кейем-һалым өлкәһе лидеры “Адидас” (бренд хаҡы – 8 миллиард доллар) тауар маркаһын контрафакт етештереүселәр бик киң ҡуллана.Контрафакт күләме һуңғы йылдарҙа арта бара. Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы (ОЭСР) мәғлүмәттәренә ярашлы, донъяла контрафакт йылына 460 миллиард доллар тәшкил итеп, уның 63 проценты Ҡытайға тура килә. Айырым эксперттар фекеренсә, Ҡытай байтаҡҡа күберәк ялған тауар эшләп сығара. Уның ҙур өлөшө Рәсәйҙә реализациялана. Сәбәбе – таможня хеҙмәте һәм башҡа дәүләт структураларындағы коррупцияла. Контрафакт өсөн, нигеҙҙә, АҠШ, Европа союзы илдәренең иң ҡиммәтле брендтары ҡулланыла.Рәсәй Федерацияһында етештерелгән контрафакттың ҙур өлөшөн спиртлы эсемлектәр, тәмәке, аҙыҡ-түлек тәшкил итә. Байтаҡ тауар Белоруссиянан һәм Ҡаҙағстандан килеп эләгә. Контрафакт араһында Башҡортостан брендтарының ҡулланылғаны ла осрай. Мәҫәлән, башҡорт балы тип күрһәтелгән ялған тауар тураһында йыш ишетергә мөмкин.Брендтарҙы үҫтереү һәм һаҡлау бик сетерекле хәлгә әйләнеп китеүе лә ихтимал. Мәҫәлән, 90-сы йылдар башында башҡорт мамыҡ (дебет) шәлен пропагандалау эше йәнләнә, был темаға матбуғатта, телевидениела, радиола байтаҡ сығыштар донъя күрә. Күрше Ырымбур өлкәһе ошо эштә әүәлдән өлгөрөрәк булып, ҙурыраҡ уңыштарға өлгәшә. Ырымбурҙа 1939 йылда уҡ Париж коммунаһы исемендәге промартель асыла. Хрущев заманында артель ябылғас, ул 1960 йылда фабрика итеп үҙгәртелә. Үҙгәртеп ҡороу осоро башланғас, русса “Оренбургская фабрика пуховых платков” исемен йөрөткән предприятие 1993 йылда “Фабрика оренбургских пуховых платков”, аҙаҡ “Ореншаль” асыҡ акционерҙар йәмғиәте булып китә, мамыҡ шәлгә патент ала. Атамаларҙағы сәйер үҙгәрештәрҙән күренеүенсә, Ырымбур хәҙер мамыҡ шәлгә лә, “шәл” һүҙенә лә хоҡуҡи нигеҙҙә дәғүә итә ала.Был осраҡта “Башҡорт мамыҡ (дебет) шәле” брендын үҫтереү маҡсатҡа ярашлы булыр ине, сөнки башҡорт ерлегендә тауарҙың оҙайлы тарихы бар. Мәҫәлән, башҡорттарҙы өйрәнгән этнограф, академик Петр Рычков 1765 йылда мамыҡ кәзәләрен тәүге тапҡыр күреп, сикһеҙ ғәжәпләнеп, “Опыт о козьей шерсти” хеҙмәтен яҙа. 1927 – 1930 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының БАССР-ға экспедицияһын ойошторған, уға тиклем 1906, 1907 йылдарҙа Башҡортостанға Рус музейының Этнография бүлеге өсөн экспонаттар йыйырға килгән, 1910 йылда Рәсәй география йәмғиәте Картография комиссияһы составында эшләгәндә башҡорттарҙың этнографияһын өйрәнеүен дауам иткән Сергей Руденко ла “башҡорттар кәзә мамығынан бәйләнгән шәлдәр һата” тип яҙа. Рычков та, Руденко ла был шөғөлдөң башҡорттарҙа таралыуын ғына теркәй, урындағы рустарҙа уның булыуын күрһәтмәй. ХХ быуаттың икенсе яртыһында, 1955 – 1969 йылдарҙа ғына Ырымбур өлкәһендә экспедицияла булған Ленинград этнографы София Авижанская иһә “шәл бәйләү оҫталығына башҡорттар урындағы рус казактарынан өйрәнгән” тип раҫлай башлай. Әммә шундай урынлы һорау тыуа: Уралға мамыҡ шәл бәйләү, мамыҡ кәзәләре үҫтереү оҫталығы ҡайҙан килгән? Быға тәбиғәт үҙе оҙаҡламай ғәҙел яуап бирә. Артелдәр ойошторола башлағас, айырым энтузиастар беҙҙәге уникаль дебет кәзәләрен Рәсәйҙең үҙәк өлкәләренә алып китеп, үрсетеп ҡарай. Әммә был инициатива уңышһыҙ тамамлана: кәзә мамығының сифаты кәмей башлай. Хайуандар сит төбәктә деградацияланып, ике-өс быуын үтеү менән ҡиммәтле үҙенсәлектәрен тулыһынса юғалта.Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары дебет шәлдәрҙе әле лә элеккесә ысулдар ҡулланып бәйләй. Был эштә уларға рус казактары ҡатындарынан өйрәнәһе түгел, әлбиттә. Әммә, өс быуат самаһы йәнәшә йәшәгәс, рустарҙан өйрәнгән алымдар ҙа ҡулланыла. Мәҫәлән, нескә биҙәкле йоҡа шәлдәрҙе бәйләгәндә (русса – “паутинка”) Европа илдәренән, айырыуса хәҙерге Бельгия, Нидерланд оҫтаханаларынан бөтә донъяға таралған селтәр бәйләү алымдарын совет йылдарында мәрйә һәм башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары бергәләп өйрәнә. Тарихҡа күҙ һалып баһалағанда иһә, беҙ дебет шәл бәйләү оҫталығын башҡорт халҡының борондан килгән ҡомартҡыһы, заманса әйткәндә, башҡорт бренды тип күрһәтә алабыҙ. Ә инде ул хәҙер Ырымбур брендына әйләнеп, ундағы фабрика был өлкәлә ифрат бай традициялар, технологиялар туплаған, ошо эштә тиҫтәләгән хеҙмәт династиялары үҫеп сыҡҡан, продукцияһы Париж, Лондон, Берлин, Стокгольм, Вена, Брюссель кеүек “донъя оҫтаханаларында” иң юғары танылыу, приздар яулаған икән, ул оло тәжрибәгә лә ихтирам кәрәктер. Үҙебеҙҙә башҡорт тарихи брендын тергеҙеп, заманса технологиялар кимәленә еткерергә теләһәк, быны донъялағы берҙән-бер шундай продукция етештергән предприятие – Ырымбурҙағы фабрика ярҙамынан тыш башҡарып сығыу, моғайын, мөмкин түгелдер. Әммә был боронғо, затлы кәсеп бөгөнгө Башҡортостан Республикаһының да таныулы билдәһе – бренды булыуға лайыҡлы.Башҡортостандың данын күтәреү эшенә ҙур өлөш индергән шәхестәр заманында рус зыялылары араһында ла күп була. Һамар ҡалаһында йәшәгән земство врачы Нестор Васильевич Постников төбәк буйлап күп юлдар үтә. Табип башҡорттарҙың оло йәшкә тиклем хәрәкәтсән, көр күңелле булыуына, рустар араһында киң таралған ҡайһы бер ауырыуҙарҙың башҡорттарҙа һирәк осрауына иғтибар итә. Постников бының сәбәптәрен халыҡтың йәшәү һәм иң тәүҙә туҡланыу рәүешендә күрә. Ул заманда башҡорт рационы нигеҙен ит, ярмалар, йәйен ҡымыҙ, ҡышын ҡатыҡ тәшкил итә. Һимеҙ ит һурпаһына ҡорот һалалар, икмәк урынына йышыраҡ көлдә бешкән көлсә ҡулланалар. Башҡорттарҙың сәләмәтлек сығанағын табип шулай уҡ йыл әйләнәһенә, көндәр буйына һыбай йөрөүҙә күрә.1858 йылда Н.В. Постников ҡаланан ситтә, аҙаҡ “Постников овраг” тип аталған ерҙә дауахана аса. Унда килгән халыҡ башҡортса туҡланып, көндәрен һыбайлы сәйәхәттәрҙә үткәрә. Кешеләр йәй буйына шаҡтай нығынып өлгөрә. Был эштәре өсөн Постниковҡа медицина фәндәре докторы исеме, дворян титулы, изге Анна һәм изге Владимир ордендары бирелә. Уның дауаханаһы оҙаҡ йылдар дауамында эшләй.Постниковтың “йәйләүендә” Лев Толстой ҙа булып китә, әммә ундағы халыҡты – Петербургтан килгән публиканы өнәп бөтмәй һәм ысын башҡорт йәйләүҙәренә өҫтөнлөк бирә. Ҡымыҙ эсеп, һимеҙ ит ашап, һыбай йөрөп, бик һәйбәт ял итеп ала, әммә төп дауалау факторы тип ихлас, киң күңелле башҡорттарҙың үҙҙәре менән аралашыуҙы күрһәтә.Постниковтың эҙләнеүҙәрен дауам итеүселәр табиптар араһында бөгөн дә бар. Ю. Гагарин исемендәге Космонавтарҙы әҙерләү үҙәге хеҙмәткәре, врач Евгений Александрович Кобзев Башҡортостандағы минераль һыу сығанаҡтарын, дауаханаларҙы, шулай уҡ башҡорт балы, ҡымыҙ кеүек һауыҡтырыу факторҙарын тәрәндән өйрәнеп, төбәктә һөҙөмтәле реабилитация үҙәктәре ойоштороу мөмкинлегенә иғтибар итә. Космос медицинаһы белгестәренә билдәле булыуынса, космонавтар орбитала оҙаҡ ваҡыт булһа, организмдары бик етди үҙгәреш кисерә: һөйәктәр минералдарҙы күпләп юғалта, капиллярҙар һәм эске ағзаларҙың туҡымалары йоҡара һәм үҙ структураһын үҙгәртә башлай... Ергә төшкән космонавт өсөн ҡапыл ҡуҙғалыу, әҙ генә көсәнеү ҙә ҙур хеүеф менән янай. Евгений Кобзев фекеренсә, Башҡортостандағы минераль сығанаҡтар һәм башҡа факторҙар реабилитация нигеҙе була ала. Шул факторҙар иҫәбенә бал менән ҡымыҙҙы, юғары сифатлы итте лә индерергә мөмкин. Йәғни Лев Николаевич Толстой, Антон Павлович Чехов кеүек бөйөк шәхестәр заманында иғтибар иткән мөһим факторҙар бөгөн дә бик күптәрҙе ҡыҙыҡтыра. Әммә ул факторҙар, заманса бренд кимәленә етеп, ҡулланыусыларҙы йәлеп итә башлаһын өсөн тейешле инфраструктура булдырыу мөһим. ХIХ быуатта ла бит “сәйер граф” Толстой ғына ябай башҡорт йәйләүендә ял итеүгә өҫтөнлөк биргән, ә күпселек клиенттар Постниковтың ярайһы уҡ яҡшы йыһазландырылған дауаханаһын һайлаған. Ул бөгөн дә шулай буласаҡ, сөнки илдә, хатта бөгөнгө ауыр иҡтисади хәлгә лә ҡарамаҫтан, ял индустрияһы көслө үҫеш кисерә.Әммә Башҡортостан Республикаһының төп брендтары, әлбиттә, эре сәнәғәт предприятиелары менән бәйле. Өфөләге заводтарҙың бик алдынғы, юғары технологиялы продукция сығарғанын күп халыҡ элек бөтөнләй белмәне лә. Мәҫәлән, халыҡ телендә “40-сы завод” тип кенә иҫкә алынған Өфө приборҙар етештереү берекмәһе элекке Советтар Союзында эшләнгән барлыҡ самолеттар, вертолеттар, йыһан аппараттары өсөн автопилоттар, борт компьютерҙары, навигация комплекстары һәм башҡа күп төрлө ҡорамал етештерҙе. “Гидравлика” заводы һәм Өфө агрегат етештереү берекмәһе лә авиация сәнәғәтенә эшләне. Өфө автомобиль моторҙары заводы (ӨАМЗ) “Москвич” машиналары өсөн двигателдәр сығарҙы.Республикалағы “Автоприбор”, “Автонормаль” заводтары, исемдәренән үк күренеүенсә, шулай уҡ автопром тармағына ҡараны. Үҙ продукциялары менән заманында Советтар Союзындағы барлыҡ авиация һәм автомобиль заводтарын тәьмин итһәләр ҙә, уларҙы юғары кимәлдәге бренд эйәләре тип күрһәтеп булмай, сөнки ҡулланыу баҙарына сығарылған әҙер продукция ғына бренд була ала. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың да Башҡортостан сәнәғәтенең ошо үҙенсәлегенә күп тапҡыр күрһәтеп, үҙебеҙҙә авиация һәм автомобиль заводтары төҙөү мәсьәләһен күтәргәне булды. Миҫал өсөн күрше Татарстан һәм Һамар өлкәһендәге авиация, автомобиль заводтарын алырға мөмкин. Улар, әҙер продукция етештереп, тауар баҙарында ирекле маневр мөмкинлегенә эйә, ә Башҡортостан заводтарына иһә күршеләрҙән заказ көтөп ултырырға ғына ҡала. Әҙер продукция етештергән Ҡазан менән Һамар һәр йәһәттән көслө үҫеш кисерһә, Өфө һуңғы йылдарҙа уларҙан шаҡтай ҡалыша. Был хәлдән ҡотолоу өсөн беҙгә әҙер продукция етештереүсе заводтар төҙөп, юғары брендтар кимәленә сығыу талап ителә. Төбәктәр араһында конкуренция, инвестициялар, тауар баҙары өсөн көрәш көсәйгән заманда башҡаса булыуы мөмкин дә түгел. Был көрәштә брендтар ҙа ҡатнаша. Көслөләр алға сыға, көсһөҙөрәктәр көрәштән төшөп ҡала. Башҡортостан үҙе лә, бер ҙур бренд булараҡ, был көрәштән ситләшә алмаясаҡ.


description: Бөгөнгө энергетика тармағы замандың яңы ҡаҙаныштарына ҡоролған сәнәғәт инфраструктураһы булып тора. Шуға ла энергетика өлкәһендәге һәр предприятие үҙ эшмәкәрлеген шундай юғарылыҡта ойошторор

title: Заман технологияларына таянып

maintext: Предприятие хеҙмәтләндереү мөмкинлектәрен йылдан-йыл үҫтерә бара. 90-сы йылдар аҙағында, хеҙмәтләндереү менән бер рәттән, социаль-мәҙәни объекттарҙа электр селтәрҙәре һуҙыуҙы һәм эске электр йыһаздарын ремонтлауҙы ла яйға һалалар. Ошо осорҙа предприятиеға “Энергетик” муниципаль предприятиеһын ҡушалар. Ҡеүәттәр арта, эш майҙаны тағы ла киңәйә. Район үҙәгенән тыш, Сухоречка һәм Михайловка ауылдарын да хеҙмәтләндерә башлайҙар.Электр энергияһына ихтыяж йылдан-йыл үҫә. Шуға бәйле селтәрҙәрҙе киңәйтеү, техник һәм технологик мөмкинлектәрҙе үҫтереү бурысы алға баҫа. Был йәһәттән Бишбүләк энергетиктары һәр саҡ башҡаларҙан алдараҡ бара. Һуңғы ике тиҫтә йылда ғәмәлдәге селтәрҙәрҙе яңыртыу, яңыларын төҙөү буйынса күләмле эштәр башҡарылған. Был – төрлө быуын энергетиктарының фиҙакәр хеҙмәте һөҙөмтәһе. Етәкселәрҙән дә уңды коллектив. Предприятиеға оҙаҡ йылдар дауамында етәкселек иткән Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы Миниғәзим Хәсәнов хаҡында айырып әйтеү урынлы булыр. Нәҡ уның оҫталығы, дөрөҫ иҡтисади сәйәсәт алып барыуы, киләсәкте күҙаллап эшләүе һөҙөмтәһендә райондың энергетика тармағы ныҡлы үҫеш ала, техник ҡеүәткә ирешә. Коллектив белемле, һәләтле йәштәр менән тулылана. Районда электр селтәрҙәренең иң әүҙем үҫеше лә Миниғәзим Бәҙретдин улы етәкселек иткән осорға тура килә. Әйтәйек, “Бишбүләк” ярҙамсы станцияһы ҡорола, Боголюбовка ауылында электр селтәрҙәре яңыртыла, Уҫаҡ-Кисеү ауылындағы линияларға реконструкция яһала һ.б. Ғөмүмән, Миниғәзим Хәсәнов үҙенән һуң ғорурланып һөйләрлек эштәр ҡалдырып китә донъялыҡтан.Предприятие коллективы бөгөн дә һынатмай. Хәҙер уны үҫешкә ҡоролған, тотороҡло эшләгән, юғары технологиялар менән эш иткән заманса компания тип әйтергә мөмкин. Техник-етештереү мөмкинлектәрен тулыһынса файҙаланыу өсөн хеҙмәтләндереү төрҙәрен арттыралар. Электр селтәрҙәрен эксплуатациялау һәм хеҙмәтләндереү төп эш йүнәлештәре булып һанала. Бынан тыш, электр тапшырыу һауа линияларын һуҙалар, ярҙамсы станциялар ҡоралар, торлаҡ йорттарҙа һәм биналарҙа селтәрҙәр төҙөү-монтажлауҙы башҡаралар. Төҙөлөш-монтаж эштәре үҙҙәрендә һәм республиканың башҡа төбәктәрендә лә алып барыла.Предприятиеның матди-техник базаһы ныҡлы. Электр селтәрҙәрен эксплуатациялау һәм төҙөлөш-монтаж участкалары ҙур теүәллек менән эшләй.Ҡулланыусыларҙы сифатлы электр энергияһы менән тотороҡло тәьмин итеү төп бурыс һанала. Әгәр предприятиеның, миҫалға, һуңғы биш йылдағы эшмәкәрлегенә күҙ һалһаҡ, был маҡсатта мөһим саралар күрелгән. Атап әйткәндә, 45 километр оҙонлоҡта һауа электр тапшырыу линиялары төҙөлгән һәм реконструкцияланған, ун биш ярҙамсы станция монтажланған. Төҙөлөш-монтаж һәм ремонт эштәрендә заманса ҡорамалдар һәм материалдар файҙаланыла. Был эштең юғары сифатын һәм энергия һаҡсыллығын тәьмин итә.Ғөмүмән, заман ҡаҙаныштары энергетика тармағына башҡа өлкәгә ҡарағанда әүҙемерәк үтеп керә. Бишбүләктәр шул тиҙлеккә өлгәшеү өсөн производствоны модернизациялауға ныҡлы йүнәлеш тота. Әйтәйек, ҡыҫҡа ғына осорҙа ете ярҙамсы станцияны ҡороп эшкә ҡушҡандар, 35 километр оҙонлоҡта һауа линияларын төҙөгәндәр һәм яңыртҡандар. Ғәмәлдәге йөҙҙәрсә дана яҡтыртыу лампаларын энергия һаҡлаусы төрҙәренә алыштырғандар.– Ҡулланыусыларҙы электр энергияһы менән ышаныслы тәьмин итеү тәү сиратта һауа һәм кабель линияларының техник торошона бәйле. Шуға алдынғы технологиялар буйынса уларҙы үҙгәртеп ҡороу, яңыларын һуҙыу буйынса эште артабан да дауам итәсәкбеҙ. Киләсәктә ун биш километрҙа селтәрҙәрҙе реконструкциялау һәм биш яңы ярҙамсы станция төҙөү көнүҙәк бурыс булып тора, – тип һөйләй предприятие директоры Азат Хәсәнов.Әйткәндәй, ул энергетик Хәсәновтар династияһын дауам итә. Атаһы һөнәренә тоғролоҡ һаҡлаған белгескә ҡасандыр ул етәкселек иткән коллективты ышанып тапшырғандар. Атаһына лайыҡлы алмаш, тиҙәр предприятие хеҙмәткәрҙәре Азат Миниғәзим улы хаҡында.Коллектив бөгөнгө иҡтисади ауырлыҡтарға бирешмәйенсә, үҙ алдына яңы маҡсаттар ҡуйып эшләй. Коллектив ҙур түгел, 21 кешенән тора. Уларҙың һәр ҡайһыһы – белемле, тәжрибәле, ауыр һәм яуаплы, хатта ҡайһы саҡ хәүефле лә энергетик хеҙмәтен яратып һайлаған һөнәр эйәһе. Энергетика өлкәһендә 40 йылдан күберәк хеҙмәт һалған баш инженер Алексей Захаров, участка мастеры Валерий Антонов кеүек хеҙмәткәрҙәр – коллективтың ғорурлығы. Энергетиктарҙың фиҙакәр хеҙмәте донъяға яҡтылыҡ, йәшәйешкә ҡыуаныс өҫтәй.


description: Уңғандарҙы бүләкләү, эшһөйәрҙәрҙе дәртләндереү – республика етәкселегенең мөҡәддәс бурыстарының береһе. Ошо көндәрҙә Хөкүмәт йортонда бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына дәүләт наградалары тапшы

title: Йәшәү ул - үргә үрләү


description: Кешенең тәбиғәте шундай: аңыңа бер тәғлимәтте һеңдерҙеңме, бигүк дөрөҫ булмаһа ла, унан тиҙ генә арынырмын тимә. Бөгөнгө заманда психологик кәңәшкә дусар бәндәләр ҙә, быны психиатрия менән б

title: Тормош карабынан ситкә осҡан саҡта...

maintext: – Психолог психик йәһәттән сәләмәт кешеләр менән эшләй, әммә улар тормош шарттарына яраҡлаша алмаған осраҡта ярҙам итә. Психотерапевт иһә депрессия, йоҡоһоҙлоҡ һәм аш һеңдереүҙең боҙолоуына бәйле проблемаларҙы хәл итә. Айырма шунда: психотерапевт үҙ эшендә табип кеүек үк дарыуҙар ҡуллана ала. Йәғни бәғзе берәүгә һөйләшеү психотерапияһы тәьҫир итмәгән ауыр осраҡта йәки кешенең үҙ көсө етмәһә, психикаһына ярҙам талап ителһә, ниндәйҙер препараттар яҙып бирә. Әйтәйек, берәүҙәргә ҡайһы саҡ тын юлы техникаһы, мускулдар релаксацияһы йәки башҡа төрлө алымдар һис йоғонто яһамай, сөнки хәлдәре шундай киҫкенләшеп, уның бар булмышын ялмаған була. Бында инде кеше иң әүәл кәрәкле дарыуҙарҙы ҡабул итә, билдәле бер кимәлдә генә психотерапевтик алымдар ярҙамға ҡушыла. Шулай итеп, беҙ фекерләүҙе үҙгәртеүгә шарттар булдырабыҙ. Ни генә тиһәң дә, ҡурҡҡан һәм ҡурҡмаған кешеләр төрлөсә уйлай.– Эйе. Эшмәкәрлектәрен ҡараһаҡ, психотерапевт менән психологтың пациенттары – ниндәйҙер кимәлдә һау кешеләр. Әгәр инде психиатрия тураһында һүҙ ҡуҙғатһаҡ, тимәк, психиканың боҙолоуы теркәлгән, йәғни психик һаулығы ҡаҡшаған тип әйтәбеҙ. Әммә беҙ әлеге мәлдә кеше йырып үтә алмаған ниндәйҙер бер тормош шарттары тураһында һөйләйбеҙ. Бәлки, уға ҡыйын ваҡытта ярҙам һәм терәк булған яҡындары, тәжрибәһе, белеме, мөмкинлектәре етмәгәндер? Беҙ иһә белгес булараҡ ошо ресурстарҙы бирәбеҙ ҙә инде.Әйтәйек, яҡынын юғалтыу ҡайғыһынан кешелә галлюцинациялар башланыуы бар, йәғни был осраҡта ул әруахтың тауышын ишетә, урамдағы кешеләрҙә уның йөҙөн күрә. Бер яҡтан, психиканың боҙолоу билдәһе кеүек тойола. Әммә ҡайғырғанда һәм ниндәйҙер шарттарға бәйле булғанда, был – кисерештең сағыштырмаса нормаль күренеше. Шуға ла ҡайғы ҡатмарланмаһа һәм киҫкен психоз булараҡ сағылмаһа, беҙ уны психотерапия өлкәһенә индерәбеҙ.– Бының психик травма булыуы ла, булмауы ла бар. Әйтәйек, ҡайғырыуҙан артыҡ хис-тойғоға бирелеү. Уйлап ҡарағыҙ, кеше йәшәй бирә, һәм уның әйләнәһендә яҡындары бар. Күҙ алдына ғүмерҙең билдәле бер күренеше баҫа. Бер мәл көтмәгәндә тормошоңдан берәү юҡ була... Бының психик травма килтереүе лә, яҙмыштан ҡасып булмауын аңлатыуы ла ихтимал.– Күпселек осраҡта фобиялы борсолоуҙар менән киләләр. Тимәк, һүҙ урынлы-юҡлы тыуып торған ҡурҡыу тойғоһо тураһында бара. Һуң телевизорҙы йә Интернетты ҡабыҙған һайын кеше һуғыш, теракт, төрлө енәйәттәр тураһында ишетә. Шул мәғлүмәткә сумһаң, ҡурҡыу хисе тыуа, сөнки ул шундай психологик йөкмәтке бирә: донъя хәүефле, ҡурҡыныс.Унан тағы депрессия менән дә байтаҡ киләләр. Тимәк, кеше арыған. Депрессия ваҡытында кешенең психологик ваҡыт төшөнсәһенән киләсәк юғала. Уның үткәне бар, бөгөн уға йәшәү оҡшамай, арыған, ә алда... бушлыҡ. Кеше үҙенең киләсәге юҡ тип уйлай, ул уны күреү түгел, төҫмөрләмәй ҙә. Өҫтәүенә организмда шатлыҡ, бәхет, ҡәнәғәтлек тойғолары өсөн яуап биргән серотонин, эндорфиндарҙың етештерелеүе кәмей төшә.– Балалары менән ата-әсәләр һәм йәштәр, тип әйтер инем. Өлкәндәр иһә һирәгерәк мөрәжәғәт итә. Күрәһең, бында психологик мәҙәниәт кимәле сәбәп булып торалыр. Шул уҡ ваҡытта кеше башҡа берәүгә күңелен асырға ла ҡыйынһына бөгөн. Мәҫәлән, күптән түгел генә бер ҡыҙыҡай әңгәмәнән һуң: “Был хаҡта берәйһе менән һөйләшергә мөмкин икәнен күҙ алдына ла килтерә алмай инем”, – тине. Йәғни ниндәйҙер уйҙарҙың, һыҙланыуҙарҙың кешене йылдар буйы эстән ашап йөрөүе ихтимал. Ә ул ошо кисереш менән артабан йәшәй алмай ҡуйһа? Уға ошо йөгөнән бушанырға кәрәк ине лә бит... Ләкин бигерәк тә ололарға был күренеш ят, сөнки элек психиатриянан тыш башҡа тармаҡ булмаған. Шулай уҡ “психология”, “психотерапевт” кеүек төшөнсәләргә юлыҡһалар, барыһы ла бер тауыштан “Мин псих түгел” тип раҫлай башлай.Уйлаһаң, нисә быуын инде хәҙер күңелдең нескә икәнен аңлап үҫә. Өҫтәүенә бөгөн бер кем дә тешен һурыр өсөн уны еп менән ишек тотҡаһына бәйләп ҡуймай, сөнки барыһы ла белгестәрҙең барлығын белә. Күңел һыҙланыуы менән дә шул уҡ хәл, һәм хәҙерге заманда уны дауалау мөмкин.– Ысынында иһә препараттар сикләнгән һәм психотерапияла психиатрия дарыуҙары ҡулланылмай, сөнки бының өсөн стационар һәм көн һайын күҙәтеү талап ителә.Беҙ иһә дарыуҙы иң әҙ миҡдарҙан башлап тәғәйенләйбеҙ, йәғни психотерапевт кеше организмының һәр реакцияһын күҙәтеп бара. Шул уҡ антидепрессанттарҙы ла төрлө факторҙарға ҡарап һәм психикаға кәрәк булғанда ғына билдәләйбеҙ. Бер-бер хәл һиҙелә ҡалһа, дауалауға шунда уҡ коррекция индерелә.– Төрлө статистик мәғлүмәттәр бар. Әммә наркотик һәм иҫерткес эсемлектәр тәьҫирендә, киҫкен психоз ваҡытында ҡылынған суицид үҙ-үҙенә ҡул һалыу тип һаналмай. Был – бәхетһеҙ осраҡ, ул мәлдә кешенең аңы үҙгәргән булған. Ә суицид – үҙ ғүмереңде аңлы рәүештә ҡыйыу. Шуға ла алкоголь йәки наркотик тәьҫирендә һигеҙенсе ҡаттан ташланғандарҙы “нарколог менән психиатр пациенттары” тип әйтәбеҙ.Ә инде ысынлап үҙ-үҙенә ҡул һалыусыларға килгәндә, был – тормош шарттарына яраҡлаша алмауҙан ахыр сиккә ташланыу, йәғни кешенең түҙеме, йәшәү теләге, дәрте һайыҡҡан. Бының сәбәптәре шәхсилеккә лә, ауыр ҡайғы ғазабына ла бәйле булыуы ихтимал. Бәлки, барыһы ла бергә өйөлгәндер, әйтәйек, өйҙәге хәлдәр ҡатмарлы, эштә етәксе әрләй, өҫтәүенә һөйгәне лә ташлаған... Был осраҡта иһә кеше һәр уй-ниәтен, нимә һәм нисек ҡыласағын тейешенсә теүәлләп, ахыр сиккә лә ташланып ҡуя.– Йәнә психологик мәҙәниәткә әйләнеп ҡайтайыҡ. Уйлаһаң, психотерапевҡа мөрәжәғәт итер өсөн беҙҙең уникаль мөмкинлек бар, һәм уның бер ниндәй ҙә эҙемтәһе ҡалмаясаҡ. Был йәһәттән иҫәпкә лә ҡуйылмайһың, водитель танытмаһы алыу ҙа ҡатмарланмай, полицияға эшкә инәм тигәндә лә ҡаршылыҡ тыумаясаҡ. Бынан тыш, психиатрға уйҙырма исем менән йә аноним рәүештә лә мөрәжәғәт итергә мөмкин. Бер ниндәй тәфтиш хеҙмәте лә, башҡа хоҡуҡ һаҡлау структуралары ла кеше беҙҙә булғанмы-юҡмы икәнлеген, уның исем-шәрифе, һөйләшеүебеҙҙең эстәлеге тураһында төпсөнмәй. Кабинеттағы әңгәмә – конфиденциаль мәғлүмәт. Бының өсөн яуаплылыҡ психолог, психотерапевт иңенә ята, һәм был хаҡта килешеүҙә әйтелә.– Һинең өсөн “һыҙланыу” төшөнсәһенең нимә икәнен, уны ҡайҙа һәм нисек тойоуыңды асыҡлаясаҡбыҙ. Бәлки, ул шәхси сифаттарға бәйлелер, бәлки, башҡалар менән мөнәсәбәткә йәки социаль өлкәгә ҡарайҙыр. Бының өсөн метафорик карталар ҡулланабыҙ. Унда инде кеше һүрәт һәм фотоларҙа ассоциация эҙләп, үҙе лә һиҙмәҫтән шул һыҙланыуға инеп китә һәм уны билдәле бер ҡылыҡһырлама менән тулыландыра, йәғни кешене асыу өсөн беҙҙә төрлө ысулдар, техник алымдар бар.Беҙҙә көн һайын тиерлек гипнотерапия үткәрелә. Был йәһәттән Эриксондың “йомшаҡ” гипноз алымын ҡулланабыҙ. Ул медитацияға оҡшаш һәм ситтән ошолай күренә: кеше үҙенә нисек уңайлы, шулай креслоға иҙрәп китеп ултыра, музыка фонында билдәле бер текст уҡыла. Һәр сеанс алдынан кеше үҙенә маҡсат, йәғни тормоштан нимә алырға теләгәнен билдәләй. Беҙ иһә уға үҙенең аң төпкөлөнә сумыу өсөн мөхит булдырабыҙ. Барлыҡ белем, генетик хәтер, быуындарҙың тәжрибәһе беҙҙең төпкөл аңда һаҡлана. Маҡсат билдәләгәс иһә, алырға теләгәне аң төпкөлөнән сыға, һәм был ике көн буйы эшләй – нимәнелер аңлау тойғоһо, уйҙар, ҡарарҙар килә. Хатта кеше тота килеп үҙенә “Әһә, мин шул кешегә мөрәжәғәт итә алам бит әле” тигән һығымта яһап ҡуйыуы бар. Кеше гипноз хәлендә йәки унан сыҡҡан килеш үҙенең проблемаларын хәл итә.Психодрамаға килгәндә, был – психотерапияның төркөм менән башҡарылған бер алымы. Унда инде төрлө ролдәр уйнала. Психодрама Якоб Морен ваҡытынан башланған һәм спектакль рәүешендә булған. Унда инде ғүмереңдең ошо арауығын үҙең түгел, ә һинең битлегең, ролең үтә. Үҙең иһә шуға сумып, проблемаңды аңлайһың, уны хәл итеү өсөн яуаплылыҡ тоя башлайһың. Быны ихтирам, психологик хәүефһеҙлек аҫтында атҡарғанда, күңел һыҙланыуынан бушанаһың.– Әлбиттә! Боронғо грек фәйләсүфе Аристотель үҙ дәүерендә үк катарсис тураһында әйткән. Кеше драма әҫәрен ҡарағанда ниндәйҙер хис-тойғо кисерә, һәм шул рәүешле ул үҙенең күңел көсөргәнешенән арына. Йәнә үҙенең дә ошо драматик ваҡиғаларҙы кисерә алыуына төшөнә, был мәсьәлә уға яҡын икәнлеген аңлай. Әҫәрҙең геройы проблеманы нисек хәл итеүен, был алымдың тормошта кәрәк булыуын төшөнә. Шулай итеп, катарсис барлыҡҡа килә һәм беҙ, хәҙерге заман кешеләре, әле булһа уның нимә икәнен тулыһынса аңлата алмайбыҙ, Аристотель ул төшөнсәгә нимә һалғанын белеп бөтмәйбеҙ. Күҙ йәштәре, күңелдәге йылылыҡ, нимәнәндер бушаныу – катарсистың ҡайһы бер билдәләре генә.– Шулай тип әйтәйек: депрессия – ул ҡанға һеңгән сараһыҙлыҡ, йәғни кеше көрәштән, проблеманы хәл итеүҙән баш тартҡан. Бынан инде шәхестең эмоциональ тоны һүрелә башлай (ул күңел төшөнкөлөгөнә бирелә), хәрәкәт өлкәһе кәмей (бер ҡайҙа ла барғыһы, бер ни ҙә эшләгеһе килмәй) һәм когнитив өлкәһе һүлпәнәйә (йәғни фекерләү, хәтерҙә ҡалдырыу кимәле төшә, ҡат-ҡат уҡыһа ла иҫендә ҡалмай, үҙе менән нимә булғанына төшөнә алмай). Был – тулы ҡанлы тормоштан баш тартыу, тип әйтергә мөмкин. Ошо йәһәттән психотерапия кешегә көрәшергә, эҙләнергә, табырға һәм ҡулды ҡаушырмаҫҡа кәрәклеген аңлау өсөн уңайлы мөхит тыуҙыра. Был алымдарҙы ҡулланғанда, кеше, беренсенән, әлеге хәле нормаль икәнлеген, икенсенән, уны хәл итеп буласағын аңлай.Ошонда йәнә һөтлө көршәккә төшкән ике тәлмәрйен тураһында мәҫәл хәтергә килә. Күнгәне – бата. Ә икенсеһе бер туҡтауһыҙ тәпәйҙәре менән сыпранлай торғас, һөт майға әйләнә, һәм ул ошо тоҙағынан ҡотола. Депрессия, фобиялы борсолоуҙар тураһында һүҙ йөрөткәндә, ул күнгән һәм ағым буйлап аҡҡан тәүге тәлмәрйен булып сыға. Ләкин психология менән психотерапия ярҙам иткәндә, беҙ азатлыҡҡа сыҡҡан икенсе тәлмәрйенде күҙ уңында тотабыҙ.– Бында профессиональ һәм профессиональ булмаған ярҙамды күҙ уңында тотабыҙ. Уйлаһаң, беҙ барыбыҙ ҙа – үҙебеҙсә психолог. Бигерәк тә беҙҙең илдә барыһы ла психологияға, педагогикаға, медицинаға төшөнгән, сөнки үҙ-үҙеңде дауалау, шәхси тәрбиәләү концепцияларын уйлап табыу ныҡ таралған. Психологияла ла ошондай хәлдәр. Тик бына тормошта ғына үҙенсәлекле алымдың ярҙам итмәүе бар. Ни генә тиһәң дә, депрессиялы кешенең, барыһынан тыш, гормондар кимәлендә серотонин етештерелеүе һүрелгән.Эйе, туғандары терәк була, ҡайҙа һәм ниндәй белгескә барырға кәңәш итә ала. Әммә “Әй, һин нимә ебенең, сепрәкһеңме әллә?!” тигән һүҙҙәрҙән ярҙам булмаясаҡ. Беҙ барыбыҙ ҙа артыҡ уйлап тормайынса ҡоро һүҙҙәр теҙә алабыҙ: “Йә, етәр, үҙеңде ҡулға ал! Барыһы ла яҡшы буласаҡ!” Кеше был һүҙҙәрҙе ишетә ул. Тик барыһы ла яҡшы булһын өсөн нимә эшләргә, ниндәй алым, ысул ҡулланырға? Беҙҙең һөнәр кешеләре ошо юлды күрһәтә лә инде.– Беҙҙә ярҙамсы программа эшләнгән, ләкин әлегә ҡабул ителмәгән, һәм бына ике йыл инде ул “һауала эленеп” тора. Был документ – илебеҙҙәге йәмғиәт институттарының көстәрен берләштереүгә йүнәлтелгән ҙур аҙым. Бөгөн, минең ҡарамаҡҡа, суицидты иҫкәртеүҙәге иң ҙур етешһеҙлек – ул да булһа полиция, табиптар, уҡытыусылар һәм ғаиләнең ошо өлкәләге тарҡаулығында.Шулай уҡ ике тапҡыр грантҡа заявка тултырылды. Беренсеһе Рәсәй Гуманитар фәндәр фонды сиктәрендә Башҡортостан Фәндәр академияһына бәйле ине. Үкенескә ҡаршы, грантҡа тәҡдим ителгән проект үтмәне. Ниңәлер суицидты иҫкәртеүҙе перспективаһыҙ йүнәлеш тип таптылар. Бөгөн тағы бер проектыбыҙ тапшырылған, уның яҙмышы 2017 йылдың мартында асыҡланасаҡ, РГНФ-тың ҡарарын көтәбеҙ. Был грант педагогтарҙы, психологтарҙы, хоҡуҡ һаҡлау структуралары хеҙмәткәрҙәрен уҡытыу аша профилактика программаһын булдырыуға бәйле. Бында эш бәлиғ булмағандарҙа суицид билдәләрен асыҡлауға йүнәлтеләсәк.Кәрәк булһа, Республика психотерапия клиник үҙәгенең ышаныс телефоны: 8-800-7000-183.


description: Йыл һайын Ҡыш бабайҙың Бөйөк Устюгтағы резиденцияһы халыҡты ҡабул итә. Ҡышҡы тылсымсы көн дә 600-гә яҡын хат ала. Ун биш йыл эсендә Ҡыш бабайҙың электрон почтаһына өс миллиондан ашыу хәбәр к

title: Сихри байрамды көтәбеҙ!

maintext: Көҙҙән алып бөтә илдән меңдәрсә бала Ҡыш бабайға үҙҙәренең теләктәре тураһында хат яҙа. Ҡайһы берҙәренә уңыш йылмая – һәр ҡалала тылсымсы улар менән осрашып, теләктәрен үтәй. Мәҫәлән, Өфөлә йәшәгән ете йәшлек Настя Коптеловаға баш Ҡыш бабай менән аралашыу бәхете тейҙе. Ҡыҙыҡайҙың ҡолағы насар ишетә, шуға ҡарамаҫтан, ул музыка мәктәбендә шөғөлләнә. Ишетеү аппараты уның Яңы йыл хыялы булған. Ҡыш бабай ҡыҙҙың теләген белеп ҡалып, уға ярҙам итте. Ун йәшлек Ангелина Әлимова үҙенә 35-се үлсәмле коньки һораған. Ҡыш бабай уның да үтенесен иғтибарһыҙ ҡалдырмаған – ата-әсәһе тәрбиәһенән мәхрүм булған, өләсәһе менән йәшәгән ҡыҙға ла байрам бүләк итте.– Өфө балаларының күпселеге йорт хайуандарын һорай. Хазина эҙләү менән мауыҡҡан бер малай яңы металл эҙләү ҡоролмаһы, кемдер донъя буйлап сәйәхәт, күбеһе төрлө гаджеттар, йәнһүрәттәрҙәге уйынсыҡтар хаҡында хыяллана. Балалар араһында планшеттар һәм смартфондар түгел, аңлашылмаған йәнһүрәт геройҙары урынына халыҡ әкиәттәре персонаждары, изгелек модала булһын ине, — тип теләктәрен дә еткерҙе Ҡыш бабай.Сихри бабайҙың Өфөгә сәфәре “Ватан” этнопаркында уҙған байрам менән тамамланды. Бында ул Башҡорт Ҡыш бабайы менән осрашты һәм шыршыла уттар ҡабыҙҙы.Өфө – Рәсәй тылсымсыһының ҙур сәйәхәте картаһында 12-се ҡала. Ул 48 көндә 20-гә яҡын ҡалаға инергә һәм меңдәрсә саҡрым юл үтергә ниәтләй. Ҡыш бабай Төмән, Пермь, Новосибирск, Томск, Красноярск, Иркутск, Барнаул, Омск, Екатеринбургта булған да инде.Өфөнән Ҡыш бабай Ҡазанға юллана. Был исемлектә шулай уҡ Волгоград, Ставрополь, Дондағы Ростов, Түбәнге Новгород, Санкт-Петербург, Вологда һәм Мәскәү ҡалалары бар. Яңы йыл сәйәхәте 29 декабрҙә илдең баш ҡалаһында тамамланасаҡ.


description: Сирек быуат элек “яңы урыҫтар” барлыҡҡа килеп, йәшәйешебеҙҙең аҫтын өҫкә килтергәйне. Уларҙы ғәжәпләнеп тә, көнләшеп тә, һуҡранып та, ғибрәт итеп тә күҙәткәйнек. Һәр дәүерҙә лә башлап юл ярғ

title: Донъяны иман ҡотҡарыр

maintext: – Был турала әңгәмәләр булғаны бар. Хәҙер ҙә ҡабатлайым: был – художестволы әҫәр. Таҙа ғына автобиографик әҫәр булмай ул, әгәр тик үҙеңдең тормошоңдо яҙһаң, ул әҫәр була алмай. Ғөмүмән, проза яҙған кешенең автобиографияһы бай булырға тейеш, ул үҙенең тормош тәжрибәһенә таянып ижад итә.Минең әҫәргә килгәндә, әлбиттә, уны аңлап яҙҙым. Донъяның үҙгәргәнен аңлап, социалистик реализмдан ҡотолорға кәрәк икәнен белеп. Бөтөнләй икенсе илдә йәшәйбеҙ, социализмдан китеп, капитализмда, хатта әйтер инем, ҡырағай капитализмда. Иғлан итмәйенсә, тоттолар ҙа реформалар башланылар, халыҡ быны белмәй ҙә ҡалды, аңламаны ла. Шул ваҡытта мин илдең икенсе икәнен, ҡоролоштоң үҙгәргәнен аңланым һәм әҙәбиәт тә икенсе булырға тейеш тип уйланым. Шул асылды асырға тырышып яҙҙым мин “Яңы башҡорт”то.– Юҡ, һаман әле шундай әҫәрҙәр яҙалар. Әле лә революция осорон яҙып ташлайҙар. Нисәмә быуын шул тема өҫтөндә эшләне, совет яҙыусыларының барыһы ла яҙып сыҡты. Артығыраҡ, шаштырыбыраҡ киттеләр, тип уйлайым. Егерменсе быуат менән хушлаштыҡ, икенсе меңйыллыҡ менән хушлаштыҡ, аңыбыҙҙа, донъяла ҙур үҙгәрештәр бара, шуларҙы ла яҙырға кәрәк бит. Әлбиттә, һәр кем йәшәгән заманы тураһында әҫәр тыуҙыра алмай, уны төптән аңларға кәрәк. Халыҡҡа бер йүнәлеш, йәшәү рәүеше күрһәтерлек итеп яҙа ла белергә кәрәк.– Әлбиттә. Ул осор емерелгәндә мин саҡ утыҙ йәште үткәйнем. Беҙҙең быуын нығынып, аяҡҡа баҫып өлгөрмәне. Бына әҙәбиәткә тап беҙҙең кеүектәрҙең быуыны килде. Бәлки, ул ун-ун биш йыл элек тә килгәндер, беҙгә өлкән ағайҙарҙы алмаштырырға кәрәк. Һәм бына ошонда күренде лә инде улар урынына ҡалыр шәхестәрҙең юҡлығы. Сөнки нығынып, яңы тормошҡа өйрәнеп ҡалып өлгөрмәнеләр. Совет кешеһе булыуыбыҙ был осраҡта бәкәлгә һуҡты.– Эйе, юғалып ҡалдылар. Нәҡ ошо ваҡытта “Яңы башҡорт” кәрәк ине. Шуға ла уны күтәреп алдылар. Үҙем дә көтмәгәйнем улай популяр булырын. Матбуғат конференциялары үтте, телевидение, радиола тапшырыуҙар ойошторолдо, гәзит-журналда мәҡәләләр сыҡты... Вуздарҙа диплом эштәре яҙылды... Шулай итеп, былар китапты икенсегә баҫтырырға кәрәклеген күрһәтте. Дөйөм алғанда ун өс мең тираж менән сыҡты, әле ул шулай уҡ татарса, урыҫса сығыу мөҙҙәтен көтөп ята.Ә бит уйлап ҡараһаң, беҙҙең халыҡтың биш проценты ғына бизнеста. Минең үҙемә күп килделәр кәңәшләшергә. Шулай ҙа мин әҫәрҙә халыҡты эшҡыуарлыҡҡа ғына өйрәтмәйем, мин унда милли идея тәҡдим итәм.– Шулайҙыр. Ике әҫәрҙә лә, иң тәүҙә иман кәрәк, тинем. Шунан – тыуған ер. “Халҡыбыҙ үҙ еренә, үҙенә хужа булып, үҙен тәьмин итеп, тормоштан ҡурҡмайынса, гөрләтеп донъя көтөп йәшәһә генә ҡоллоҡ психологияһынан ҡотоласаҡ һәм цивилизациялы донъяға ҡушылып китәсәк”.Ер – ул имандан ҡала иң ҙур байлыҡ. Матди ғына түгел, рухи таяныс. Урмандар һирәгәйеп, йылға-күлдәр һайыҡһа ла, тау-таштар онталып, диңгеҙҙәр сигенһә лә, имандарын юйыу сәбәпле бәғзе бер ҡәүемдәр юҡҡа сығып, империялар емерелһә лә, ер – ҡиәмәткә ҡәҙәре мәңгелек.– Хәҙерге йәштәр нисектер... Беҙ йәштән яҙыша башлағанда уҡ, уға тиклем дә халыҡ тураһында уйланып, һәр ваҡыт халыҡ тураһында яҙҙыҡ. Уның яҙмышы, Тыуған ил, Башҡортостан тураһында, милләт тураһында уйланып йәшәнек. Шуның өсөн дә оҙаҡ, ғүмер баҡый уйланған уй ул. Үҙем ижадтан ситләшеп тороп тормош тәжрибәһе тупланым, донъяны танып-белдем, һәм ике йыл тигәндә яҙылды роман.– Фекерҙәр, әлбиттә, төрлө булырға мөмкин. Китаптың исеменә килгәндә, башҡорт халҡы яңырып, аңы, үҙе үҙгәреүен, ошо яңы шарттарҙа лайыҡлы йәшәргә өйрәнһен тигән ниәт менән ҡушылды. Минеңсә, был “заман башҡорто бына ҡайһылай булырға тейеш” тигән миҫал булды.Үҙгәрмәйенсә булмай. Донъя алға бара бит. Беҙ тик тороп ҡала алмайбыҙ, уның менән бергә атларға тейешбеҙ.– Был осраҡта һөйләшә белергә кәрәк. Мин, ысынлап та, директорға инеп, китап бүләк иттем дә һөйләшеп ултырҙыҡ. Шул саҡ уларға эре-эре “мафиозниктар” килеп инде. Ҡараһам, йәш саҡта көрәш буйынса бер секцияла шөғөлләнгән егеттәр. Улар ҙа мине таныны. Баҡтиһәң, быларҙы “ҡыйыҡ” итеп алып йөрөйҙәр икән.Бында нимә тип әйтәйем, беҙҙең халыҡ бер нисә быуат буйына барған колониаль системаға яраҡлашҡан, ул кешеләрҙе шул ҡәҙәрем үҙгәрткән. Элекке сая, азат башҡорт хәҙер күп сифаттарын юғалтҡан. Шуның өсөн беҙ баҫалҡы. Күбеһе бына шуның өсөн асыҡтан-асыҡ һөйләшә лә белмәй. Үҙенең ауылында саялыр, бәлки, ә бына ҙур донъяла нисектер юғалып ҡала егеттәребеҙ. Шуға баҫалҡылыҡты ҡуйып тороп, ҡыйыу, сая булырға кәрәк.– Ысынын әйткәндә, үҙемде бизнесмен итеп тоймайым. Мин – яҙыусы. Бизнес минең тәжрибә булды, дөрөҫөн әйткәндә. Кабинетта ғына ултырмайым. Беҙҙең күп яҙыусыларыбыҙ институт бөтә, шунан һуң эшкә инә лә шулай тормош көтә лә китә. Бая әйткәнемсә, кешегә тормош тәжрибәһе мотлаҡ кәрәк. Прозаикка бигерәк тә...– Бөгөн дә конкурентлыҡ юҡ тип әйтеп булмай. Булмауы мөмкин түгел уның. Әммә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҙур шәхестәргә, бына Бикбайҙарға, Аралбайҙарға, Мусиндарға алмашҡа килер кешеләр генә юҡ. Юрий Арабов әйткән бит әле: “Рәсәйҙә яҙыусылар бик күп, барыһы ла – һәйбәт егеттәр, әммә Рәсәйҙә әҙәбиәт юҡ”. Шуның кеүек, беҙҙә лә юҡ алмашҡа.– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы... Бая әйттем бит инде, мин, мәҫәлән, милли идея тәҡдим иттем халыҡҡа. Ике китабымда ла шул турала яҙҙым, ә Рәсәйҙә һаман милли идеяны таба алмайҙар. Идеология юҡ, шуға күрә ҙур яҙыусылар ҙа юҡ. Идеология булмағас, яҙыусы ла кәрәкмәй. Уны бит яҙыусы яҡларға, күтәрергә тейеш. Яҙыусының һүҙе күтәрергә тейеш заман идеяһын. Элгәре һүҙҙең көсө шул ҡәҙәре көслө ине. Ә хәҙер уҡымайҙар ҙа, иғтибар ҙа итмәйҙәр. Һүҙ шул тиклем күбәйҙе, ә уның көсө кәмене.Шуға ла, беренсенән, яҙыусының статусын күтәрергә кәрәк һәм милли идеяны...– Донъяны иман ҡотҡарыр! Халыҡты бына ошо үҙгәргән заманға яраҡлашырға өйрәтеп, иманға килергә ярҙам итһен ине, тим әҫәрҙәрем. Үткәндәргә, тарихҡа таянып шундай ҡарашта торам мин. Шуға яңы һулыш алып инергә тырышам башҡорт әҙәбиәтенә, йәмғиәтенә. Артабан да шундайыраҡ темаларҙы күтәрергә теләйем.– Әлбиттә!Әлбиттә... Автор әйтеүенсә, ысынлап та, тормош тәжрибәһе туплап, донъяны танып-белеп, уны замандаштарыңдың күңеленә үтеп инерлек итеп бирә белеү ижадсы өсөн тәүшарт булһа, уны алға, яҡтылыҡҡа, камиллыҡҡа әйҙәү – икенсе шарт. Ошо урында: “Өйрәнгән яу һуғышмаға яҡшы” тигән хикмәтлерәк әйтем иҫкә төшә. Был юҫыҡта йәмғиәткә яңылыҡ индереп өйрәнгән яҙыусы Флүр Ғәлимовтан беҙ һис бер икеләнмәй тағы ла заманса әҫәрҙәр көтә алабыҙ...


description: Ошо көндәрҙә республиканың ҡулланыусылар кооперацияһы өсләтә юбилейын билдәләй: Рәсәй Ҡулланыусылар кооперацияһына – 185, Башҡортостанда был тармаҡҡа нигеҙ һалыуға – 145 һәм “Башпотребсоюз”ғ

title: Иң тәмле икмәк ҡайҙа?

maintext: Үҙенең тормошон Фәриҙә Алтынғужа ҡыҙы ҡулланыу кооперацияһы менән 80-се йылдарҙа бәйләй. Баймаҡ райпоһында официант, һатыусының ярҙамсыһы булып эш башлай, тауар белгесе вазифаһында ла үҙен һынап ҡарай. Свердловск ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң, шунда уҡ өлкән тауар белгесе итеп тәғәйенләнә.90-сы йылдарҙа Фәриҙә Күсәеваға “Башҡортспорткультторг”тың Баймаҡ филиалын етәкләргә тәҡдим итәләр. Барыһы ла уңышлы бара, әммә Фәриҙә Алтынғужа ҡыҙы ҡулланыусылар кооперацияһындағы эшен һағына. Был өлкәгә ҡайтыу мөмкинлеге тыуғас та, “Баймаҡ” ҡулланыусылар йәмғиәтен етәкләргә ҡушҡуллап риза була.Был йылдар ауырға тура килә. Кредитҡа батҡан кешеләр, ауырлыҡтан ҡурҡып, оҙаҡ йылдар намыҫлы хеҙмәт иткән ветерандарҙы, коллективты ташлап китә. Нисек кенә булмаһын, мәсьәләне хәл итергә кәрәк. Фәриҙә Алтынғужа ҡыҙы бирешмәй, үҙ көсөнә ышанып, ауырлыҡтарҙы еңеп сыға, предприятиены бөлгөнлөктән һаҡлап ҡала. Бурыстан ҡотолалар. Ҡасандыр яҡшы тормош эҙләп коллективтан киткән ветерандар Фәриҙә Күсәеваға ышанмауҙарына әле булһа үкенә.Бөгөн район үҙәгендә һәм ауылдарҙа 25 магазин һанала, шуларҙың бише – ҡалала. Баймаҡ ҡалаһында – кондитер, Темәстә икмәк бешереү цехтары эшләй. Улар тулыһынса йыһазландырылған, яңы ҡорамалдар файҙаланыла. Кондитер һәм кулинар цехтары хеҙмәткәрҙәренә лә эш етерлек, заказ буйынса халыҡтың ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек тәмле аҙыҡ-түлек етештерә улар. 130 кеше ошо өлкәлә эш менән тәьмин ителгән. Шуныһы ҡыуаныслы: эшселәргә, йәш белгестәргә әллә ни ҡытлыҡ юҡ, сөнки һуңғы йылдарҙа йәштәр ҙә сауҙаға күпләп ылыға. Ете машинанан торған автомобилдәр паркы бар. Бында дәүләт ярҙамын яҡшы тойоп эш итәләр, төрлө субсидиялар ҙа бүленә. Әйткәндәй, урындағы үҙидара бүлгән субсидияға лизингка бер икмәк ташыу машинаһы һатып алғандар. Иҫке техниканы ташлап ҡуймайҙар, ә йүнәтеп, эшкә ҡушалар. Техника яңы булғас, продукция халыҡҡа ваҡытында оҙатыла. Күптән түгел район үҙәгендә “Баймаҡ” ҡулланыусылар йәмғиәте үҙҙәренә ҙур подвал урыны булдырған.– Халыҡ бит хәҙер продукцияның хаҡынан бигерәк сифатына өҫтөнлөк бирә. Беҙҙә ихлас, уңған, тырыш халыҡ эшләй, – ти ҡулланыусылар йәмғиәте советы рәйесе Фәриҙә Күсәева. – Баҙар шарттарында ла яңыса эшләргә өйрәндек. Хәҙер заманаһы башҡа бит, аҡса эшләү мөмкинлеге бихисап. Тик конкуренция ла көслө, быны хеҙмәткәрҙәр яҡшы аңлай, шуға арзан да, сифатлы ла продукция етештерергә тырышабыҙ.Райондың күп кенә ауылдары магазиндары бөгөн алдынғылар иҫәбендә, сөнки бында үҙ һөнәрен яратып башҡарған һатыусылар эшләй.Баймаҡ районы ҡулланыусылар йәмғиәте етәкселеге киләсәккә ҙур хыял менән йәшәй, яңы магазин-кафелар асып, байтаҡ эш урыны булдырырға уйлай. Ә тырыш, егәрле етәксеһе менән эшкә бөтмөр, уңған хеҙмәткәрҙәре булған ойошма бер ваҡытта ла һынатмаясаҡ.


title: Донъя кимәлендә үҙ урыныбыҙ бар

maintext:
2016 йылға ла йомғаҡ яһарға ваҡыт етте. Үтеп барған осорҙоң шатлыҡ-ҡыуаныстары ла, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайғы-хәсрәттәре лә, юғалтыуҙары ла булды. Донъя бит... Уның ҡарауы, был һынауҙар беҙҙе сыныҡтырҙы. Сираттағы тапҡыр Рәсәйҙең күптән инде үҙ позицияһы, донъя кимәлендә тотҡан урыны, үҙ һүҙе булыуын дәлилләп, беҙҙең менән дә иҫәпләшергә кәрәклеген асыҡ күрһәттек, һынылыш осоронда ла иҡтисади тотороҡлолоҡто һаҡлап ҡалдыҡ, сәйәси
курстан тайпылманыҡ.
Хәл-ваҡиғалар илдә лә, унан ситтә лә күп булды. Беренсенән, эске сәйәсәт: быйыл Рәсәйҙә парламент һайлауҙары үтте. Башҡа йылдарҙан айырмалы рәүештә Дәүләт Думаһына һайлау ҡатнаш система буйынса ойошторолдо. Фирҡәләр ҙә күп теркәлде – 20-нән ашып китте. Шулай ҙа төп урындарҙы, ғәҙәттәгесә, дүрт партия бүлеште: “Берҙәм Рәсәй”, “КПРФ”, “Ғәҙел Рәсәй” һәм “ЛДПР”. Ғөмүмән, аналитиктар билдәләүенсә, быйылғы һайлауҙар киләһеләренә репетиция ғына булды. Мәғлүм булыуынса, 2018 йылда илдә Президент һайлауы үтәсәк, ә был сәйәси сараға ныҡлы әҙерлек һәм берҙәм команда менән килеү зарур.
Икенсенән, социаль-иҡтисади хәл. Йыл дауамында Рәсәйгә ҡайһы тарафтан ғына санкциялар иғлан итеп маташманылар. Әммә беҙҙең иҡтисадыбыҙ был баҫымды ла лайыҡлы үткәреп ебәрә алды. Иң мөһиме, илдә иҡтисади тотороҡлолоҡ һаҡланды: инфляция ла, эшһеҙлек кимәле лә, уртаса айлыҡ хеҙмәт хаҡы ла шул уҡ кимәлдә ҡалды. Әлбиттә, күп нәмә инвестициялар иҫәбенә башҡарылды. Был сәйәси тактиканың бөгөнгө шарттарҙа иң ҡулай һәм ышаныслы аҙым булыуын сәйәсмәндәр үҙҙәре лә инҡар итмәй. Санкцияларға килгәндә иһә, улар беҙҙе сыныҡтырҙы ғына. Хәҙер хатта ауылдарҙа ла үҙ эшен асып, эшҡыуарлыҡ тармағын ныҡлап “ауыҙлыҡларға” йөрьәт иткән йүнселдәр һаны арта төштө. “Үҙебеҙҙеке – үҙебеҙгә” девизы принципҡа түгел, ә йәшәү мәғәнәһенә әйләнде. Ғөмүмән, һуңғы осорҙа эшҡыуарлыҡҡа иғтибар бермә-бер артты. Һәм быны хатта санкциялар, иҡтисади һыналыш менән генә лә бәйләү дөрөҫ булмаҫ. Бындай аҙымды беҙ күптән яһарға тейеш инек. Иртәме, һуңмы, тигәндәй. Эйе, ниндәйҙер кимәлдә ярҙам иттеләр, этәргес бирҙеләр, хатта сәмләндерҙеләр... Уныһына ла рәхмәт.
Ҡыҫҡаһы, эшҡыуарлыҡ үҫешә. Быйыл Өфөлә генә был йүнәлеш буйынса әллә күпме халыҡ-ара кимәлдә саралар үтте. Был исемлектә ШОС һәм БРИКС илдәренең Икенсе бәләкәй эшҡыуарлыҡ форумы булыуы ла күп нәмә хаҡында һөйләй. Ғөмүмән, иҡтисади тотороҡлолоҡто һаҡлау, һумдың нығыныуына булышлыҡ итеү, санкцияларҙы беҙҙең файҙаға эшләтеү – былар киләсәктә лә иҡтисадсыларҙың, сәйәсмәндәрҙең төп маҡсаты булып ҡаласаҡ, әлбиттә. Тик шулай ҙа төп бурыс халыҡтың йәшәү кимәлен үҫтереүгә ҡайтып ҡалырға тейештер. Сөнки етеш, бай халыҡ – ул социаль тотороҡлолоҡтоң нигеҙе генә түгел, иҡтисади үҫеш билдәһе лә.
Өсөнсөнән, быйыл ришүәтселеккә ҡаршы көрәш бик әүҙемләште. Хатта БМО конвенцияһында ҡатнашҡан дәүләттәрҙең Коррупцияға ҡаршы конференцияһын үткәрҙеләр. Мәртәбәле сарала йөҙҙән ашыу илдең ҡатнашыуы ғына ла ришүәтселектең ни тиклем көнүҙәк проблемаға әүерелеүенә һәм географияһы яғынан сикләнмәүенә асыҡ дәлил булды. Коррупцияға ҡаршы көрәш өлкәһендә ил, донъя ҡануниәтен камиллаштырыу көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала, ти белгестәр. Әлбиттә, беҙҙә был йәһәттән ярайһы ғына тәжрибә тупланған. Президент ҡарамағында Коррупцияға ҡаршы эш иткән совет төҙөлдө, Коррупцияға ҡаршы эш иткән Милли план раҫланды, “Коррупцияға ҡаршы эш итеү тураһында” Закон үҙ көсөнә инде... Был йәһәттән беҙҙең парламент депутаттары ла Дәүләт Думаһына әленән-әле коррупцияға ҡаршы эш итеүгә йүнәлтелгән закон проекттары тәҡдим итеп тора. Әммә йәмғиәттәге ыңғай үҙгәрештәр хаҡында һүҙ йөрөтөргә иртәрәк әле. Әйтәйек, быйыл ғына республика буйынса хоҡуҡ һаҡлау органдары 800-ҙән ашыу коррупция, йөҙҙән ашыу ришүәт биреү осрағын асыҡлаған.
Дүртенсенән, донъя сәйәсәтендәге үҙгәрештәр. Моғайын, был осраҡта иң көтөлмәгән һәм шул уҡ ваҡытта күптәрҙе ғәжәпләндергән ваҡиға тип АҠШ президенты вазифаһына Дональд Трамптың һайланыуын атарға булалыр. Беҙҙекеләрҙең Украина мәсьәләһенә ҡарата тышҡы сәйәсәте лә йыл дауамында үҙгәрешһеҙ ҡалды: илдең көнсығышындағы хәрби ҡаршылыҡтарҙы сәйәси үҙгәртеп ҡороу ғына туҡтата ала.
Тормош дауам итә. Тимәк, беҙҙе тағы ла бик күп ваҡиғалар көтә.
“Дөйөм алғанда, бөгөн республикала социаль-иҡтисади хәл тотороҡло. Йыл йомғаҡтарына ҡарағанда, сәнәғәт етештереүе индексы, һалым килемдәренең үҫеш темпы Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестәрҙән юғарыраҡ булмаҡсы. Социаль йөкләмәләр тулыһынса үтәлә.
Инвестицияларға, төҙөлөшкә, эш хаҡына һәм килем кимәленә, эшһеҙлек күрһәткестәренә бәйле хәл бер аҙ ҡатмарлашҡандан һуң әле яҡшыра башланы”.
(Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһенән).


description: Һуңғы йылдарҙа республикабыҙҙа ла, тотош илдә лә туризмды үҫтереү кәрәклеге тураһында һөйләйбеҙ, ошо йүнәлештә күп кенә эштәр башҡарабыҙ. Ә урындағы халыҡҡа был кәрәкме икән?.. Һуңғы йылдарҙ

title: Күрмәгәндең күргеһе килә

maintext: Рәсәйҙә элек-электән туристарҙы йәлеп иткән маршруттар бар. Мәскәү яғында – “Алтын ҡулса”, Санкт-Петербург ҡалаһы үҙе бер музейға торошло, Сочи тирәһендә – Ҡара диңгеҙ, Иркутск өлкәһендә – Байкал күле... Уларҙа йыл әйләнәһенә миллионлап турист була, сит илдәрҙән дә күп киләләр.Был йүнәлештең килемле икәнен белеп, бүтән төбәктәр ҙә үҙҙәрендә туризмды үҫтерергә тырыша. Ҡайҙалыр тәбиғәт ҡомартҡыларына экскурсияны алғы планға сығарһалар, икенсе ерҙә ниндәйҙер легенда, риүәйәт менән халыҡты ҡыҙыҡһындыралар. Мәҫәлән, Карелиялағы Рускеала карьеры бығаса ташландыҡ урын була. Әммә һуңғы бер нисә йылда унан бына тигән таулы парк яһайҙар. Хәҙер унда ағылған кешеләр һаны артҡандан-арта.Нимә генә тиһәң дә, төбәктәрҙә туризмды үҫтереү – ул ҡаҙнаға өҫтәмә керем, урындағы халыҡҡа иҡтисади табыш. Төбәк хакимиәттәре ҡуртым хаҡы, һалым иҫәбенә байыһа, кешеләр – ризыҡ, төрлө кәсеп, йола өлгөләре тәҡдим итеп аҡса эшләй. Күберәк кеше килеп киткән һайын отошлораҡ, эйеме? Тимәк, бынан барыһына ла файҙа ғына түгелме?!Юҡ икән шул. Бына Италиялағы күренекле туризм үҙәге – һыу эсендә ултырған Венеция ҡалаһы халҡы туристарҙың “баҫып алыуына” ҡәтғи ҡаршы. Быйыл улар ай һайын ҡаршылыҡ акциялары үткәргән. Һуңғыһында хатта “Һау бул!” тигән яҙыулы сумаҙандар күтәреп сыҡҡандар. Йәнәһе лә, күсеп китеп баралар. Ысынлап та, туҡтауһыҙ туристар ағымы уларҙың көндәлек тормошон ағыулай. Венеция халҡы йыл һайын мең кешегә кәмеп тора – улар башҡа урынға күсеп китә. Ысынлап та, уйлап ҡарағыҙ, ҡалаға йыл да 20 миллион турист килә. Бар шарттар улар мәнфәғәтендә ойошторолған. Әлбиттә, хаҡтар ҙа ныҡ юғары. Һөҙөмтәлә урындағы халыҡ яфа сигә, үҙен ситләтелгән, кәмһетелгән итеп тоя.Ҡаршылыҡ акциялары арҡаһында ҡала власы туристар өсөн сикләүҙәр индерергә уйлай. Ләкин был еңел эш түгел, законға ла ҡаршы килә, сөнки Венеция хәрби йәки оборона объекты түгел, бында карантин да индерелмәгән.Иғтибар итһәгеҙ, йәйгеһен диңгеҙ буйына ялға барһаң, шул күҙгә ташлана: туристар көн оҙоно һыу инһә, яр буйында ҡыҙынһа, экскурсияға йөрөһә, урындағы халыҡ шул диңгеҙгә барып та әйләнмәй тиерлек. Йортоноң бер өлөшөнә тығыҙланыбыраҡ урынлашып, ҡалғанын килеүселәргә ҡуртымға биреүҙәре лә ҡунаҡсыллыҡ билдәһе түгел, ә ошо миҙгел эсендә аҡса эшләп ҡалыу мөмкинлеге генә. Ярай, улар башлыса 4-5 айға түҙә, Венецияны иһә халыҡ йыл әйләнәһенә күргеһе килә...Ә бит беҙҙең илдә лә шулай уйлаған кешеләр бар. Алыҫ Көнсығыштағы Камчаткаға туристик турҙар бик ҡыйбат. Алыҫ ятҡанға ғынамы? Юҡ. Ундағы етәкселек тә, халыҡ та туристарҙың ныҡ күбәйеүенә ҡырҡа ҡаршы. Уникаль тәбиғәт ҡомартҡыларына артыҡ көс төшөүенән ҡурҡа улар. Йылына 400 мең турист етә, тиҙәр.Беҙҙә лә ошоға оҡшаш миҫалдар бар. Әбйәлил районының Хәмит ауылы оло юлдан 18 километр ситтә ята. Ысынмы-юҡмы, ауыл халҡы махсус рәүештә юлға асфальт түшәтмәй ҡалған, тиҙәр. Йәнәһе, үткән-һүткән һәр кем һуғылып йөрөмәһен. Юғиһә был район үҙенең яҡшы юлдары менән дан ҡаҙанған да бит...Бүтән төбәктәрҙә лә йәй миҙгелендә ҡырағай туристарҙан биҙрәп торалар. Улар бысратып, боҙоп киткәнде аҙаҡ өмә яһап таҙалайҙар, төҙәтәләр. Ғөмүмән, элек тә ҡаланан килеп, еләк, бәшмәк йыйғандарҙы өнәмәй торғайнылар, сөнки “саҡырылмаған ҡунаҡтар” оятһыҙ ҡыланып, сабынлыҡтарҙы тапап ҡайтып китә ине.Бәлки, шуғалыр ҙа урындағы халыҡ туристарҙы ҡолас йәйеп ҡаршы алып, ризыҡ-фәләнен, утынын, һыуын тигәндәй тәҡдим итеп бармайҙыр. Әлбиттә, үҙ эшен асҡан йүнселдәр ситтән ҡунаҡтарҙы йәлеп итергә тырыша. Үҙенә эшләгән кеше аҡса һанай белә бит инде. Ә башҡаларҙың тыуған төйәктең бәҫе китеүенә йәне әрней.Юҡҡа ғына таяҡ ике башлы була тимәйҙәр. Ҡасандыр Венеция халҡы ла туризм үҙәге булғандарына ҡыуанғандыр, аҙмы-күпме табыш алғандыр. Әммә бөгөн килеп улар матди байлыҡтан да баш тартырға риза. Рухи байлыҡ, йән тыныслығы, күңел бөтөнлөгө барыһынан өҫтөнөрәк – мәңгелек шул...


description: Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә йәшәгән милләттәшебеҙ, йәмәғәт эшмәкәре, эшҡыуар, 11 бала атаһы Исмәғил Шәңгәрәев хаҡында һүҙебеҙ. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә йәшәгән милләттәшебеҙ, йәмәғә

title: Әмирлекте яулаған уҙаман


description: Сәфәр йөрөүе былай ҙа еңел түгел. “Салауат Юлаев” командаһы, өҙөп-йолҡоп булһа ла, алыҫ сәйәхәттән алты мәрәй йыйып ҡайтты.Сәфәр йөрөүе былай ҙа еңел түгел. “Салауат Юлаев” командаһы, өҙөп-й

title: Өҙөп-йолҡоп тигәндәй...


description: Мин халҡыбыҙ өсөн иң изге ҡомартҡыбыҙҙың, йәғни “Урал батыр” эпосының, урыҫсаға (тимәк, урыҫ теле аша башҡа бик күп телдәргә лә) тәржемәһендә байтаҡ хаталар китеүе һәм шунлыҡтан эпостағы төп

title: “Урал батыр” эпосын дөрөҫ тәржемә иткәндәрме?

maintext: Рәсәй илендә йәшәгән бөтөн аҙ һанлы халыҡтарҙың да әҙәби ҡаҙаныштары донъя халҡына урыҫ теленә тәржемә аша еткерелә. Был йәһәттән тәржемәселәр ғәйәт ҙур һәм яуаплы эш башҡара. Яуаплы, сөнки тәржемәлә бер генә һүҙҙең үҙгәртелеүе лә тотош фекерҙең әрәсәһен боҙоуы ихтимал. Шуның өсөн дә айырыуса яуаплылыҡ талап иткән әҫәрҙәргә донъя кимәле тәжрибәһендә мөҡәддәс бурыс тип ҡарайҙар. Әйтәйек, һуңғы йылдарҙа “Тәүрат” донъяның барлыҡ телдәренә лә, шул иҫәптән башҡорт теленә лә, тәржемә ителә. Ошо эш тәжрибәһе менән бер аҙ танышмын. Нисек башҡарыла һуң был хеҙмәт?Төп тәржемәсенән һуң йөкмәткеһе яғынан тикшереүсе мөхәррирҙәр (богословский редактор – ул һәр һүҙҙең, һүҙбәйләнештең, һөйләмдең мәғәнәһен ҡарай), грамматикаһы яғынан тикшереүсе (филологический редактор – тәржемә ителгән телдең әҙәби ҡалыбын ғына түгел, халыҡ телендә киң ҡулланылған синонимдарын да, фразеологик әйтемдәрҙе, мәҡәлдәрҙе яҡшы үҙләштергән белгес) уҡып сыға ла урта белемле, юғары белемле һәм ғилми дәрәжәһе булған кешеләрҙән ошо әҙер тәржемәне төп нөсхәлә уҡытып, кемдең нисек аңлауын белер өсөн рус теленә ирекле тәржемә иттереп ҡарайҙар. Шунан һуң тәржемәсене саҡырып, фекер алышалар, уртаҡ фекергә килгәс, тейешле табылһа, төҙәттерәләр.Башҡорт халҡының рухи ҡиммәттәренең иң бөйөктәренән һаналған “Урал батыр” эпосы ла рус теленә тәржемә ителеп, баһалап бөткөһөҙ ҙур эш башҡарылды, сөнки эпос – башҡорт халҡының рухи ҡаҙанышы ғына түгел, ә донъя халыҡтарына барып етергә тейешле, башҡа халыҡтарҙың да күңелен яуларлыҡ һәм фәһем бирерлек әҫәр ул. Был әҫәрҙә халыҡтың әхлаҡи бөйөклөгө генә сағылып ҡалмай, ә донъяға фәлсәфәүи, ғилми ҡарашы һалынған һәм меңйыллыҡтар элек әйтелгән ошо фекерҙәр бөгөнгө фән ҡаҙаныштары тарафынан һаман асылып етмәгән, ә инде асылғандары дөп-дөрөҫ тап килә. Әйтәйек, Башҡортостан еренең ҡасандыр диңгеҙ аҫтында булыуы, Ер менән Йыһандың тығыҙ бәйләнеше, Айҙың Ҡояштан нур алыуы, ер аҫты байлыҡтары – Янғантау, Ямантау үҙенсәлектәре, ер майы нефттең килеп сығышы, ҡырағай хайуандарҙы эйәләштереү эҙмә-эҙлеге һәм башҡалар. Шуның өсөн был эпосты тәржемә иткәндә һәр һүҙгә, һәр фекергә бик һаҡсыл булырға кәрәк. Әммә, үкенес, “Урал батыр” эпосы тәржемәһенә ҡарата бер ни тиклем битарафлыҡҡа, илке-һалҡылыҡҡа юл ҡуйылған. Баһалап бөткөһөҙ ҙур эш башҡарыусы тәржемәселәрҙең исем-шәрифтәрен атамай ғына, тәржемәләге төп хаталарҙы күрһәтеп, тәржемәгә яңынан иғтибар итеүҙең зарурлығын билдәләп үтеүҙе үҙемдең гражданлыҡ бурысым тип һанайым, сөнки эпостағы төп фекергә хилаф ҡылынған.Билдәле булыуынса, кешелек донъяһы бар булғандан алып, һәр йәмғиәт иң элек кешелеклелек ҡиммәттәре иҫәпкә алынған ҡоролошҡа ынтыла. “Урал батыр” эпосының төп идеяһы ла ошо. Кеше мәңгелек түгел, әммә кешелек донъяһы һәм яҡшылыҡ мәңгелек. Һәр бәндә был донъяла Кеше булып йәшәргә, үҙ ғүмерендә яҡшылыҡҡа, изгелек ҡылыуға, үҙенән һуң яҡшы ғәмәлдәр, ЯҠШЫ ИСЕМ – ЯҠШЫ ДАН, эпоста әйтелгәнсә, ЯҠШЫ АТ ҡалдырыу өсөн ынтылырға тейеш.Яҡшылыҡ булһын атығыҙ,Кеше булһын затығыҙ.Эпостың авторы булған халыҡ ошо фәлсәфәне үҙ әҫәренең төп идеяһы – ҡыҙыл һыҙыҡ итеп алып килә. Яҡшылыҡ символы булған Урал батыр Йәншишмә һыуын үҙе эсмәйенсә, тирә-йүнгә бөркөп ебәреп, һүҙҙә генә түгел, ә ғәмәлдә башҡарып ҡуя. Шуның өсөн дә Урал батырҙың ҡатыны ҺомайЯуыздарға яу асып,Яҡшылыҡҡа юл асып…йәшәгән ирҙең ҡатыны булғанға, үҙен иң бәхетле һанай.Ә был төп фекер тәржемәлә төшөп ҡалған, йәғни яңылыш тәржемә ителгән.Мәскәүҙә “Наука” нәшриәтендә 1977 йылда “Башкирский народный эпос” китабында баҫылып сыҡҡан вариантта:тигән юлдар:тип тәржемә ителгән.Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә нәшер ителгән тәржемәлә ошо юлдар былай әйтелгән:“Ат” тигән һүҙҙең тағы бер мәғәнәһен белмәгән сүрәттә лә аңлатмалы һүҙлектән ҡараһын ине тәржемәселәр йәки мөхәррирҙәр, һис юғы баш һүҙ яҙыусылар. Ә бит халыҡта “Исемең кем?” тип һорау урынына “Атың кем?” тиҙәр. Аңлатмалы һүҙлектә тағы бер мәғәнәһе “Ат – яҡшы йәки яман яҡ менән алынған дан” тип аҡҡа ҡара менән яҙылған.Икенсе тәржемәсе былай тип еңелләштергән тәржемәһен:Ә инде был тәржемәлә “ат” һүҙе “конем” да, “матерью” ла түгел, бөтөнләй төшөп ҡалған.Дейеүҙәрҙе дуҫ иттең,Йөрәгеңде таш иттең,Атам йөҙөн ят иттең,Әсәм һөтөн ыу иттең.С дивами дружбу водилВ камень сердце свою превратил,Отчий лик ты навек забыл,Мать свою ты навек забыл.Тағы бер мәғәнәһе боҙолған тәржемә:Атаҡайым, уйласы,ҠулыңдағыКүҙ йүгертеп ҡарасы!Одумайся, мой отец,На, что в твоей рукеВнимательно посмотри.Эта дубина (веткой) была молодой.Дубина – суҡмар. Башҡорт атаһы балаһын суҡмар менән туҡмағанмы? Суҡмар менән хатта һуҡмайҙар ҙа, тондоралар. Ә ун ике йәшлек балаға бер тондороу ҙа етә: зәғифләнәсәк йәки үләсәк. Һуйыл – ул ҡабығы әрселгән һығылмалы сыбыҡ. Ул ауырттыра, әммә имгәтмәй. Минең иҫемдә: атайҙар һуйылды өрлөккә ҡыҫтырып ҡуялар ҙа бала артыҡ тыйыуһыҙланып китһә, һуйыл яғына ымлап ҡына ҡуя торғайнылар йәки балтырға ғына берҙе һуйыллап алалар ине.Тәржемәсе Айҙар Хөсәйенов: “Урал батыр”ҙы сәсмә әҫәргә әйләндереп, руссаға тәржемә итәм”, – тигән уй-ниәтен белдергәс, мин бығаса булған тәржемәләрҙәге хаталар тураһында иҫкәрттем. Ысынлап та, ул да ат һүҙен аңлап етмәгәйне, әммә фекергә ҡолаҡ һалды һәм, эпостағы фекерҙе тулыһынса асырлыҡ һүҙ тапмаһа ла, был йәһәттән тупаҫ хата ебәрмәгән.Әммә уның тәржемәһе үтә ирекле, үҙ фантазияһын иркен ҡушҡан. Шунлыҡтан эпостың йөкмәткеһенә зыян килгән урындар бар.Халыҡ үҙ ижадын шиғри ҡалыпҡа һалып, бер генә һүҙен дә үҙгәрттермәүҙе, фекеренә, мәғәнәһенә зыян иттермәүҙе күҙҙә тотҡан. “Урал батыр” эпосын тәржемә иткәндә айырыуса иғтибарлы булырға кәрәк. Ундағы фәлсәфә, ғилем, ҡанундар бер-береһен тулыландырып, эҙмә-эҙлекле асыҡлай бара.Әйтәйек, Урал батыр Ҡатил батшаның үгеҙен еңеп: “Үҙең түгел, тоҡомоң менән кешегә ҡол булырһың” тигән һүҙҙе әйткәнгә тиклем, эпоста һыйыр малы телгә алынмай.Шулай уҡ Аҡбуҙатты ҡулға эйәләштереп, йылҡы малы ер ябып йөрөгәнгә тиклем береһе лә ат менеп йөрөмәгән. Йә арыҫлан менгәндәр, йә йәйәүләгәндәр. Ә Айҙар Хөсәйеновта был эҙмә-эҙлелек юғалған.Ә эпоста һыбай йөрөү тураһында һүҙ ҙә юҡ.Оҙон-оҙаҡҡа һуҙып, тотош тәржемәләрҙе (улар әлегә өсәү) ентекле тикшереүҙе маҡсат итеп ҡуйманым. Ә ҡәҙерлеләрҙән-ҡәҙерле, ҡиммәттәрҙән-ҡиммәтле ҡомартҡыбыҙҙы, халыҡ аманатына һис кенә лә хилаф килтермәй, яңынан тәржемә итергә кәрәк, тигән фекерҙе әйтеү өсөн ҡулыма ҡәләм алдым, сөнки һуңғы ваҡытта эпос менән ҡыҙыҡһыныусылар бермә-бер артты, ғилми хеҙмәттәр ҙә ишәйә бара. Үкенес, йәш ғалимдарыбыҙ араһында башҡорт телен яҡшы белмәгән башҡорттар ҙа бар, күрәһең, эпостың башҡортса төп нөсхәһенә түгел, ә рус телендәге ошо тәржемәләргә таяналар. Ваҡытлы матбуғатта донъя күргән ғилми мәҡәләләрҙә:– тигән һүҙҙәрҙе миҫалға килтерәләр.Ә иң аяныслыһы – донъя кимәленә билдәлелек аласаҡ эпосыбыҙҙың төп арҡа һөйәге булған:– тигән юлдарҙың рус теле аша төрлө телдәргә тәржемәһендә мәғәнәһеҙлек китәсәк.Тәржемәлә тағы бер нәмәгә иғтибар итергә кәрәк. “Ти” тигән һүҙҙе “говорят” тип тәржемә иткәндәр. “Ти” (дөрөҫө “тей”) “говорят” мәғәнәһендә түгел. Халыҡ ижадында “тей” – үҙең һөйләгәнде раҫлап ҡуйыу, тыңлаусыны ышандырыу өсөн ҡулланылған һүҙ ул. Телмәрҙә: “Көтмәгәндә генә үҙенең күршеһенә өйләнгән дә ҡуйған тей ул”. “Алған кейеме хатта ғына килешеү тей”. “Ата-әсәһен хатта ҡәҙерләп бағалар тей”– Ғайсар ҡайҙа икән?– Уҡырға ингән тей ул.Ошо миҫалдарҙан күренеүенсә, “ти” (тей) тигән туранан-тура “говорят” тип тәржемә ителергә тейеш түгелдер.Әйтеп үтеүебеҙсә, эпоста халҡыбыҙҙың байтаҡ ҡына фән тармаҡтарын тәрән белеүен дә күрәбеҙ. Берәүһенә генә туҡталайым.Урал тауының биле тураһында бара бында һүҙ. Урал батыр сапҡан ҙур юл – ул Урал тауы һырты. Урал тауы һырты аша бер генә йылға ла арҡыры ағып сыҡмай. Был юлдарҙы миҫал итеп килтереп, башҡорт халҡының ошо эпосты ижад иткән саҡта уҡ байтаҡ ғилемгә эйә булыуын (геология, астрономия, биология һ.б.), Урал географияһын яҡшы белеүен әйтеп үтә алабыҙ. Ә рус телендәге тәржемә буйынса ошо фекерҙе әйтеп булырмы:Большую дорогу, по которой ты скакал,Никогда не зальет вода.Йәки икенсе тәржемәсенекенә күҙ һалайыҡ:Путь великий, где ты скакал,Не рассечет никакая вода.Авторы билдәле булған әҫәрҙәрҙең тәржемәһен автор үҙе йәки балалары, туғандары ҡарап сыға ала. Ә халыҡ ижадының ниндәй бөйөк өлгөһөнөң иң төп идеяһы хаталы көйө нәшер ителгән – иғтибар юҡ.Һүҙ юҡ, иҫ китмәле ҙур эш башҡарылған – халҡыбыҙ ижадын рус теленә тәржемә итеп, том-том китаптар нәшер ителгән. Әммә әҫәрҙәрҙең төп мәғәнәһенә хилаф килтерелгән. Был хәл йыр тәржемәләрендә лә бар. Бер миҫал килтереп китәйем. “Ҡыпсаҡ егете менән башҡорт ҡыҙы” легендаһының:Салбарына зәр һалдырған,Йөҙ ҡуйы, мең теүәһе бар нәмәләй! – тигән юлдар:Что золотом карманы брюк егополны,тип тәржемә ителгән.Ошо юлдар ғына ла башҡорт халҡының кейем-һалымы тегелешенә, ҡыҙҙарҙың холоҡ-фиғеленә күпме хилафлыҡ яһай.Беренсенән, билдәле, башҡорт ҡыҙҙары бер ваҡытта ла кеҫә тулы алтынға ҡыҙыҡмаған.Икенсенән,тигән юлдар бөтөнләй икенсе мәғәнәне аңлата. Егеттең йөҙ ҡуйы ла, мең теүәһе лә юҡ, әммә ул фырт ҡына, ҡыҙ янында йөҙ ҡыҙартмаҫ өсөн салбарына алтынлатылған уҡа йәки таҫма һалдырған – салбарына зәр һалдырған. Кеҫәһенә алтын тултырмаған, сөнки башҡорт ирҙәренең салбарында кеҫә булмаған. Улар бил ҡайышына янсыҡ, ҡалта йәки ҡаптырма таҡҡан. Ә кеҫә тураһында һүҙ булыуы ла мөмкин түгел, сөнки елән, сәкмән, кәзәкейҙәре оҙон, тубыҡтан аҫтараҡ булғанлыҡтан, салғый күтәреп, кеҫәгә тығылып тороу мәшәҡәтле булыр ине. Бына шулай. Ике генә юлдағы хата халҡыбыҙҙың көнкүреш әйберҙәренә, холоҡ-фиғеленә ҡарата бөтөнләй ҡапма-ҡаршы фекер уята.Бөтөн тәржемәләргә лә ентекле туҡталыуҙың ихтыяжын тапманым, эпос йөкмәткеһенә һәм йыр һүҙҙәренә хилаф эшләнгән бер нисә миҫалдан сығып та, ижадыбыҙҙың, бигерәк тә “Урал батыр”ҙың бер генә һүҙенә, бер генә фекеренә лә зыян килтермәйенсә, яңынан тәржемә итергә, тигән һығымта яһап булалыр.


description: “Башҡортостан” гәзите “Любизар” 1-се башҡорт атлы полкы” хәрби-тарихи клубы һәм Өфөләге Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы менән берлектә үҙенең 100 йыллыҡ юбилейы уңайынан р

title: Уҡ-һаҙағығыҙҙы әҙерләгеҙ, мәргәндәр!


description: Владимир Путин: “Бына беҙ ошоноң менән ғорурланырға тейешбеҙ...” Владимир Путин: “Бына беҙ ошоноң менән ғорурланырға тейешбеҙ...” Владимир Путиндың ҙур матбуғат конференцияһында Өфөнән бирел


description: Баш ҡала урамдары буйлап йөрөгәндә бер хатаһыҙ матур итеп башҡортса яҙылған алтаҡталарҙы, баннерҙарҙы күрһәң, күңелгә ифрат рәхәт булып китә – телебеҙ өсөн ғәйәт ҙур кинәнес кисерәһең. Ни ти

title: Хатаны танымау - икеләтә хата

maintext: Был мәсьәлә һәр ваҡыт баш ҡала хакимиәтенең күҙ уңында: Өфө ҡалаһының эстетик йөҙөн, бында көн иткән кешеләрҙең мәҙәни кимәлен, республикабыҙҙың милли үҙенсәлеген билдәләгән төшөнсә бит ул. Шуныһы ҡыуаныслы: “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” БР Законы Өфөлә теүәл үтәлә, башҡорт телендәге яҙыуҙарҙы баш ҡаланың һәр урамында осратырға мөмкин, ул ғына ла түгел, ниндәй ҡатмарлы тойолмаһын, грамоталы итеп, хатаһыҙ тәржемә ителгән учреждение алтаҡталары, төрлө предприятие-кибеттәрҙең атамалары, һәммә баннерҙар күҙҙе шатландыра, күңелде йылыта. Билдәле башҡорт шағирҙарының портреттары төшөрөлгән һәм шиғри юлдары яҙылған ҙур плакаттарҙың байтаҡ ваҡыт Өфөнөң төп магистралдәрен биҙәп тороуы ғына ла ниндәй ҙур әһәмиәткә эйә! Ошо йәһәттән баш ҡалабыҙ республикабыҙҙың башҡа ҡала һәм райондарынан ғына түгел,ә Рәсәйҙең башҡа милли төбәктәренән дә күпкә алда бара. Форсаттан файҙаланып, ҡаҙаныштар һәм көндәлек мәсьәләләр, уларҙы хәл итеү юлдары хаҡында Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Биктимер улы БАЯЗИТОВ менән әңгәмә ҡорҙоҡ, тәү ҡарамаҡҡа күренеп бармаған эш фронтының үҙенсәлектәрен барланыҡ.– Алтаҡталарҙы урынлаштырыу өсөн ойошма етәксеһе махсус таныҡлыҡ алырға тейеш. Иң тәүҙә Ҡала дизайны үҙәгенә документтарҙы, алтаҡтаның фотоэскизын тапшырырға кәрәк. Үҙәктең баш рәссамы уның художество биҙәлешен ҡарай, ә Өфө ҡалаһы хакимиәтендә “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” БР Законын тормошҡа ашырыу буйынса комиссияның терминологик төркөмө ике дәүләт телендәге эскизды тикшерә. Һәр документты иҫәп журналына теркәп барабыҙ, терминологик төркөм ултырышынан һуң протокол менән нығытып ҡуябыҙ.Мәҫәлән, быйыл биш меңдән ашыу ойошма, учреждение һәм предприятие алтаҡталар, эш ваҡыты, төрлө мәғлүмәт күрһәтелгән яҙмалар, рәсми бланк, мисәт, штамптар һәм башҡа визуаль биҙәлеш ғәмәлдәрен теүәлләп мөрәжәғәт итте, ә алтаҡталарға 2085 рөхсәт ҡағыҙы (таныҡлыҡ) бирелде.– Баш ҡалабыҙҙа ике телдә яҙылған атамаларҙың дөйөм һанын билдәләп булмай, сөнки предприятие, ойошма һәм учреждениелар бик күп, улар йыш ҡына асылып-ябылып тора, яңылары барлыҡҡа килә.Ҡаланың “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында”ғы Законды әүҙем үтәгән райондарын иһә билдәләп була. Мәҫәлән, беҙ ойошторған ҙур проекттарҙың береһе – “Хатаһыҙ ҡала” конкурсы ла был йәһәттән тейешле һығымта яһарға ярҙам итә.Был конкурс ике йылға бер тапҡыр район, ҡала кимәлендә үтә. Уның маҡсаты – ҡала учреждениелары, ойошмалары һәм предприятиеларының эстетик һәм дөрөҫ биҙәлешле алтаҡталарын арттырыу, уларға тел терминологияһына ҡағылышлы һорауҙар буйынса методик һәм ғәмәли ярҙам күрһәтеү, тел сәйәсәте буйынса алып барылған эште әүҙемләштереү.Район конкурсында Өфө ҡалаһында урынлашҡан ойошма, предприятиелар ҡатнаша.Ҡала этабында иһә махсус комиссия, Өфөнөң бөтә хужалыҡтарын иҫәпкә алып, туғыҙ эш төркөмөнә бүленә, ошо йүнәлештә тикшереү алып бара. Эш төркөмө етәкселәре булып Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында”ғы Законды тормошҡа ашырыу буйынса комиссияның терминологик хеҙмәте ағзалары, шулай уҡ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре, Башҡорт дәүләт университеты, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты белгестәре ҡатнаша. Бәйге барышында жюри 300-ҙән ашыу предприятие, ойошма һәм учреждениеның эстетик йөҙөн ҡарап сыға.Быйыл үткән “Хатаһыҙ ҡала” конкурсында Калинин районы хакимиәте еңеүсе тип табылды. Икенсе урында – Октябрь районы хакимиәте, өсөнсөлә – Киров районы хакимиәте.Шулай уҡ йыл ағымында “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” Законды тормошҡа ашырыу буйынса ҡала комиссияһы ултырыштарында район тел комиссияларының эшен тикшерәбеҙ, контролдә тотабыҙ. Һәр ултырыш алдынан терминологик төркөм ағзалары район биләмәләрендәге предприятие һәм ойошмаларҙың визуаль биҙәлешен ҡарап, дөрөҫ яҙылмаған алтаҡталарҙы теркәп сыға һәм артабан район тел комиссияларына хаталарҙы төҙәтеү буйынса эш йөкмәтелә.Шулай уҡ ҡала ойошмалары һәм предприятиеларының эстетик зауыҡҡа тап килгән һәм дөрөҫ биҙәлешле алтаҡталарын арттырыу маҡсатында “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында”ғы Законды тормошҡа ашырыу буйынса комиссия М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының “Башҡорт теле хеҙмәте” менән бергә “Йәштәр – хатаһыҙ ҡалаға” акцияһы уҙғара. Ике йылға бер тапҡыр апрель-май айында студенттар алтаҡталар, күрһәткестәр, урам аншлагтары, реклама, лозунгтарҙы тикшереп, ҡаланың тиҫтәләрсә урамын байҡап сыға һәм бында, әлбиттә, район тел комиссиялары эшен дә баһалау зарур.– Баш ҡала граждандарын бигерәк тә хаталы алтаҡталар проблемаһы борсой, һәм күптәр был йәһәттән әүҙемлек күрһәтә. Улар Интернет селтәре, телефон йәки хат аша хаталы булған алтаҡталар хаҡында мәғлүмәт ебәрә, фотоматериалдар менән мөрәжәғәт итә. Әлбиттә, бер мөрәжәғәт тә иғтибарһыҙ ҡалмай, ә граждандарға ҡаланың хатаһыҙ һәм эстетик тышҡы биҙәлешенә иғтибарлы булған өсөн “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында”ғы Законды тормошҡа ашырыу буйынса комиссия исеменән рәхмәт белдерәбеҙ.– Бөгөн ҡалала хаталар өҫтөндә даими эш алып барыла. Өфө ҡалаһының район хакимиәттәрендә лә тел сәйәсәте буйынса комиссиялар, терминологик төркөмдәр эшләй. Ҡала комиссияһы район комиссиялары менән берлектә хаталарҙы төҙәтеү буйынса бихисап эш алып бара. Шул уҡ ваҡытта, мәҫәлән, хаталар сауҙа өлкәһендәге ойошмаға бәйле булһа, мәғлүмәт ҡала хакимиәтенең ошо йүнәлешле структура бүлектәренә ебәрелә.Артабан район тел комиссияһы, ҡала хакимиәте вәкилдәре ойошма хужаһы менән осрашып, булған хата буйынса практик һәм методик ярҙам күрһәтә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, иҫкәрмәгә ҡолаҡ һалмағандар ҙа бар, әммә күп осраҡта ойошма етәкселәре хаталарға яуаплы ҡарай һәм тиҙ арала төҙәтергә тырыша.Ҡала комиссияһы йыш ҡына төрлө акциялар уҙғарып тора. Шулай уҡ район хакимиәттәрендәге тел комиссиялары ла төрлө саралар үткәрә. “Хатаһыҙ ҡала”, “Йәштәр – хатаһыҙ ҡалаға”, “Иң грамоталы район”, “Хатаны тап!”, “Грамотей” – шулар иҫәбенән.– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп ваҡытта предприятие, учреждение етәкселәре алтаҡталарҙы тейешле ҡала хеҙмәттәрендә раҫламай, туранан-тура реклама агентлыҡтарына мөрәжәғәт итә. Ә реклама ойошмаларында тел белгестәре юҡ. Улар, әлбиттә, алтаҡтаны тиҙләтеү маҡсатында күп вәғәҙә бирә. Башҡорт телендә генә түгел, хатта рус телендә яҙылған визуаль мәғлүмәттәрҙә лә хаталар осрап тора.Бөгөн ҡалала төрлө ойошмалар тәржемә хеҙмәте күрһәтә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бәғзеләре эшенә бик үк яуаплы ҡарамай, грамоталы белгестәргә лә ҡытлыҡ, шуға тәржемә иткәндә хата ебәрәләр. Был йәһәттән ҡала хакимиәте һыналған һүҙ оҫталарының – Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының, “Башҡортостан”, “Киске Өфө” гәзиттәре редакцияларының, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ белгестәренең хеҙмәтен тәҡдим итә.– Ҡала хакимиәтенең терминологик төркөмөнә Интернет селтәре, телефон йә хат аша даими мөрәжәғәт итәләр. Шуныһы, һорауҙар өфөләрҙән генә түгел, шулай уҡ республикабыҙҙың башҡа төбәктәренән дә килә. Һәр ваҡыт мөмкин булғанса ярҙам ҡулы һуҙырға тырышабыҙ, әгәр ҙә тәржемә ителәһе текст ҙур булһа, үрҙә телгә алынған ойошмаларҙы тәҡдим итәбеҙ.– Эйе, бүтән өлкәләрҙәге хеҙмәттәштәребеҙ менән тығыҙ бәйләнеш булдырғанбыҙ. Татарстан Республикаһында ла алтаҡталарҙы һәм башҡа күргәҙмә материалдарҙы ике дәүләт телендә яҙыу буйынса эш алып барыла. Ләкин уларҙағы “Татарстан Республикаһының дәүләт телдәре һәм башҡа телдәр тураһында”ғы Законға ярашлы, алтаҡта ике дәүләт телендә лә түгел, йә рус телендә, йә татар телендә генә яҙыла. Саха (Яҡут) Республикаһында, мәҫәлән, алтаҡталар бары тик рус телендә генә эшләнә. Был йәһәттән беҙҙең тәжрибә күпкә тос тип уйлайым. Хеҙмәттәштәр ҙә: “Һеҙҙән өйрәнәһе ғәмәлдәр бик күп” , – ти. Бер ҡаршылығыбыҙ ҙа юҡ – рәхим итһендәр.


description: Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе, мөфтөй, гәзитебеҙҙең яҡын дуҫы Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИНды ғүмеренең етенсе тиҫтәһенә аяҡ баҫыуы менән ихлас күңелдән ҡайнар ҡотлайбыҙ

title: Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИНды юбилейы менән ҡайнар ҡотлайбыҙ!