description: Иҡтисади көрсөк менән ҡулайлаштырыуҙы сәңгелдәктә бәүелгән сабый ғына һиҙмәйҙер. Икеһенең дә бер осорға тап килеүен нисек аңлатырға? Уларҙы йәнәш ҡуйыу маҡсатында берәй уйын үткәрһәң, моғайы

title: Хәлең нисек, көнлөксө?

maintext: Сатирик әйтмешләй, насар тойғоларҙы таратыу өсөн көләмәс уҡыйым. Шуның шикелле хәтергә бер уймаҡ хәл уйылған. Имеш, уларҙың береһен дә иҫенә төшөрөргә теләмәгән инженер егет театрға аяҡ баҫҡас та, ҙур гардеробты бер генә кеше хеҙмәтләндергәнен күргән һәм “ҡулайлаштырыу еле сәнғәткә лә ҡағылған икән” тигән фекергә килгән. Бында тормош үҙенсә ҡайнай, кемдер килә, икенселәр китә. Бәләкәй генә сират хасил булған хатта, ә уның алдында – сал сәсле ағай. “Әгәр ҙә әбей ҡулайлаштырыу схемаһын үҙ итһә, уның номерогын ҡулыма тотторорға тейеш, шунан минең бәлтәмде алып китеп, тегенең урынына эләсәк, уға кейемен килтереп бирәсәк”, – тип уйлаған, ти ул. Баҡтиһәң, әбей ҡулайлаштырыуҙы һис кенә лә уныңса түгел, ә үҙенсә еңел генә бойомға ашырған – өлкән ағайҙың номерогын егеткә биргән дә уның бәлтәһен тегегә һонған...Йәшермәйек, иҡтисади көрсөк менән ҡулайлаштырыу үҙенән-үҙе көнлөксө тигән төшөнсәне “тыуҙырҙы”. Бөгөн ул халыҡ теленән төшмәй икән, был тиккә түгелдер. Уның төбөндә, әлбиттә, ниндәй ҙә шөғөлдөң булмауы, эштән ҡыҫҡартылыу менән бәйле билдәле сәбәптәр ятыуында һис кенә лә шик юҡ. Эше юҡтың ашы ла юҡ, тибеҙ. Ҡайһылай итергә? Һәр кемдең ғаиләһе бар, балаларҙы аяҡҡа баҫтырыу бурысы менән яна киләсәкте хәстәрләүселәр, тегеһе етмәй, быныһын алыу зарур, һәр хәлдә, әпәйлек кенә аҡса табырға кәрәк тә инде.Мәсьәләгә яҡыныраҡ килеү өсөн социаль селтәрҙәр аша әллә күпме егәрленең теге йәки был хеҙмәткә йәлеп ителеүен, тимурсылар командаларының артҡандан-арта барыуын дәлил итеп килтерергә мөмкин. Асылда ниндәй эште башҡаралар һуң? Мәҙәниәт тармағын күтәрергә маташҡан Зәкиәне ҡулайлаштырыу еле сафтан алып осорғас, үҙенең һөнәренә кире ҡайтып торманы, ә байҙарҙың өйөн таҙартыу менән булыша башланы, шулай итеп, донъя ығы-зығыһы хеҙмәтсе роленә индерҙе. “Миңә дүрт-биш ғаилә етә, артығы кәрәкмәй. Әлбиттә, төрлө осор була – артып та киткеләйҙәр йәки, киреһенсә, кәмеп тә алалар. Бөтәһе лә бер тирәлә урынлашмаған, ҡайһы саҡта ҡаланың бер осонан икенсеһенә йүгергеләйем, уның ҡарауы, мул ғына аҡса төшә. Мәҫәлән, уртаса алғанда, ауыл балаһына бер нисә сәғәт эсендә йортто ялтыратып ҡуйыу нимә инде, пүстәк. Түләү һуңлатып та түгел, иртә лә түгел, ә нәҡ шул мәлдә башҡарылғас, ифрат уңайлы. Бындай ысул алдағы көндәргә дәртләндерә, көс өҫтәй. Йомарттары йыш ҡына ашҡа саҡыра, артҡанын биреп тә ебәрә, ә һаран кешенең холоҡ-фиғелен һуҡыр ҙа һиҙә”, – тип һөйләй ул.Пенсия мәсьәләһе тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас, әҙ генә уйланды, йөҙөн моңһоулыҡ баҫты, шунан, әллә күпме реформаны үткәрербеҙ әле, тип кенә көлдө. Һәр хәлдә, әсе тир түгеп тапҡаны мәктәп йәшендәге балаһын ҡарарға артығы менән етеүенә шатланды. Ундай өлгөрҙәргә ниңә һоҡланмаҫҡа? Урлашып, кеше алдап һәм талап көн итмәйҙәр, ә хәләл көсө менән мал табалар. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, алыҫ туғанының өлгөһөнә эйәреп, тиҙҙән хеҙмәтләндереү компанияһы (компания етәксеһе таҙалау-йыйыштырыуға ситтән бисәләр йыя, үҙе ҡыл да ҡыбырҙатмай, ләкин төшөмдөң күп өлөшө уныҡы) асмаҡсы. Теге ҡатын ише йылыла ғына аҡса һуғыусыларҙан айырмалы, Өфө ҡалаһының бер нисә урынында, халыҡса әйткәндә, “пятачок”та әзмәүерҙәй ир-аттың зарығып эш һорап тороуын осратҡанһығыҙҙыр. Ярай, йәйгеһен йылы, хет көнө буйы үләндә ятып көт, ә бына ҡышҡыһын өшөтә-ҡалтырата.“Тимуровцы” һәм “Работяги здесь!” тигән ат башына тиң эре яҙыуҙы тап итһәгеҙ, шул була инде көнлөксөләрҙең һуңғы таянысы. Уларҙы бер нисә төргә бүлергә мөмкин. Беренсенән, аҡса табыусылар исемлеген ғаилә ҡаҙнаһын тулыландырыуҙан өмөтөн өҙмәгән, бер үк ваҡытта аш өҫтәлендә ҡоро икмәктән тыш май-колбасаһы ла булһын өсөн тырышҡан ир-ат тулыландыра. Ысынлап та, улар кеҫәһенә төшкәндең барыһын да ҡырып-һепереп кәләшенең ҡулына тапшыра. Кем әйтмешләй, өйҙән түгел, ә, киреһенсә, өйгә ташый.Икенсе төркөм – студенттар. Билдәле, стипендияға ҡайҙандыр өҫтәмә аҡса килеүенә кем ҡаршы? Дөрөҫө шул: 18-20 йәшлектәр аслы-туҡлы йөрөһә йөрөй, әммә тешен ҡыҫып бар михнәткә түҙә, һәр ҡушҡанды еренә еткереп үтәй, эш айырмай, һүҙгә килмәй, ҡыҫҡаһы, тау күсерергә әҙер.Өсөнсө төркөм тураһында фекер төйнәүселәрҙең күпселеге шуны аңлай: былар бары тик тамаҡ хаҡына йөрөй. Һуңғыларының бөтәһе лә тиерлек аҡсаны алыу менән шунда уҡ эсеп бөтөрә. “Иртәгәһен ишәк ҡайғыртҡан” тип ғүмер итеүҙән ни мәғәнә?! Ашҡаҙан ашарға һорай, баш сатнап килә, ҡояш арҡан оҙонлоғо күтәрелеүгә уны был урын тағы тарта. Сараһыҙ көндән килеп сығыусылар, дуҫ-иштәренә эйәреүселәр ҙә етерлек. Бында ла төрлө хужалар осрай, тиҙәр, изге күңеллеләре ашата-эсерә, хатта өҫтәп түләй, аҡсаһын мөмкин тиклем ҡыҫып тотҡандар ҙа юҡ түгел, ҡыҙғанысҡа ҡаршы. Шул иғтибарға лайыҡ, һәммәһенә лә көнлөксө мөһөрө һуғылған. Ирмәктән ишеткәнде һеҙгә лә еткерәйек.– Сибай ит комбинаты ябылғас, бер нисә урында эшләп ҡараным, ләкин уларҙа хеҙмәт хаҡы ваҡытында түләнмәне, ике уйламай ғаиләм менән Өфөгә сығып киттек, – тине осраҡлы танышым. – Ҡатыным – балалар баҡсаһында ашнаҡсы, ә мин тәүҙә “шабашка”ла йөрөнөм – миҙгелдең ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, байҙарға йорт төҙөнөк. Бында ла майлы ҡоймаҡ әҙерләп ҡуймағандар шул. Коттедждарҙың береһен ваҡытында ҡалҡытһаҡ та, был әҙәм тейешле хаҡты ике айҙан һуң ғына инәлтә-инәлтә саҡ түләне – дүрт ай буйы көттөк. Аванс һораныҡ – баш тартты. Улай булмай ҙа инде. Шунан “Тимур командаһы”н белеп ҡалдым да “пятачок”ка көн дә сыға башланым. Ер ҡаҙаммы, таш түшәйемме, иҙмә болғайыммы, тоҡ ташыйыммы – иҫәп-хисап кис эш тамамланғандан һуң башҡарыла. Шулай итеп, аҡса менән эре генә йортома ҡайтам. Бер тапҡыр төп башыма ултырттылар шулай ҙа. Һаҡалтай ҡаланан яҡынса 20 саҡрым алыҫлыҡтағы ер участкаһына алып барып ҡалдырҙы. Маҡсат – һалына башлаған бина нигеҙен емереү. Ҡарауылсыға – төн, көнлөксөгә көн оҙон тигәндәй, ҡояш урынынан шылмаған кеүек тойола. Ҡола ялан, һыуҙың тамсыһын да ҡалдырмай эсеп бөттөк, үҙем алып барған икмәк менән йомортҡаны шунда уҡ ашап ҡуйҙыҡ, ғәләмәт ныҡ итеп һыуһаттырҙы. Перфоратор юҡ, барыһы ла ҡул көсө менән башҡарылғас, хәл тиҙ бөтә. Күпме шылтыратһам да телефонды алманы хужа. Ахырҙа туғаным ҡотҡарҙы әжәл тырнағынан. Шулай ҙа була, әммә алдан ныҡ итеп һөйләшеү күпте хәл итә...– Хеҙмәт стажы тураһында уйланғаның бармы? – тип һорайым. – Ә социаль йәһәттән яҡланыу...– Эш хаҡын конвертта алыуҙы хуплайһыңмы тимәксеһеңме? Стаж тултырырлыҡ эш эҙләйем, әлбиттә.“Пятачок”ка килеп туҡтаған “Hyundai” хужаһы менән әңгәмәләштек. Ислам билдәләүенсә, ниндәйҙер бригада яллағансы, егет-елкенсәкте йәлеп итеү күпкә отошло. Ни өсөн? Тәүгеһе менән килешеү төҙөргә бурыслыһың. Түләү, әлбиттә, норматив буйынса башҡарыла. Тимәк, бик ҡыйбатҡа төшә. Ә уға нимә, күпме эшләне, шунсама бирҙең дә вәссәләм. Бер ниндәй ҙә яуаплылыҡ юҡ. Ҡала янына һалған өйөндәге ваҡ-төйәк мәшәҡәттәрҙе көнлөксөләргә ҡушып эшләттергән. Шунан ғына сығып, көнлөксөнө арзан эш көсөнә тиңләмәү мөмкин түгел.Шулай ҙа әле көнлөксө кем ул? Ошо һорауға яуап эҙләп ҡарайыҡ. Картинаны асығыраҡ күҙ алдына баҫтырыу өсөн Мәжит Ғафуриҙың “Ярлылар йәки өйҙәш ҡатын” хикәйәһенән өҙөк менән танышайыҡ. “Мин тора торған шәһәрҙең уртаһында баҙар булып, ул баҙарҙың да уртаһында бер ерҙә һәр ваҡытта эш эҙләп, эш көтөп торған ярлылар була торған ине. Кем ниндәй эш ҡуша? Ниндәй хеҙмәт тура килә, улар шуны дүрт күҙ менән көтөп кенә торалар ине. Бер кешегә утын ярҙырыу, ҡар көрәтеү кеүек ҡара эштәрҙе эшләргә кеше кәрәк булһа, шул эш көтөп тора торған ярлылар янына килеп, уларҙың береһен алып китә ине. Бында эш көтөп тора торған ярлыларҙың ҡулдарынан килә торған эш: утын ярыу, ҡар көрәү, бысраҡ сүптәрҙе таҙартыу кеүек бик аҡ булмаған эштәр генә булып, ҡоралдары ла көрәк, балта кеүек нәмәләр ине. Былар шул һөнәр вә шул ҡоралдары илә ҡул көстәре арҡаһында тамаҡтарын туйҙыралар ине...”Әйткәндәй, аҡса эшләүҙең был алымы борондан килә. Рәсәйҙә элек ваҡытлыса эшкә ҡушыусыларҙы шулай атағандар, йәғни аҡса сәғәтләп түгел, ә башҡарылған эш буйынса ғына бирелгән. Икенсе төрлө әйткәндә, “көн үтһә булды” тиеүселәрҙән арыныр өсөн әлеге ысулды ҡулланғандар. Ундайҙарҙың бер ниндәй һөнәре лә, белеме лә булмаған, барыһы ла ауыр эш башҡарған. Баярҙар халыҡтан иген сәстергән, ашлыҡ урҙырған, юл һалдырған, күпер төҙөткән, урман ҡырҡтырған, ҡыҫҡаһы, ҡайҙа ҡара эш – уларҙы саҡырғандар.Хоҡуҡтары шул тиклем сикләнгән булғас, революцияға тиклем бәхетһеҙҙәр төркөмөнә индергәндәр, хатта ҡолға тиңләгәндәр. Пушкиндың “Шағир һәм күмәк кеше” шиғырында был хаҡта туранан-тура телгә алынған. СССР-ҙа иһә индустриалаштырыу йылдарында ул шулай уҡ киң ҡулланылған – ауылын ташлап ситкә сығып киткән крәҫтиәндәр социализмдың эре төҙөлөштәрендә күпләп ҡатнашҡан.“Иҡтисади тотороҡлолоҡ” тигән һүҙбәйләнеш менән даими осрашабыҙ. Уйлап ҡараһаң, мәҙәниәт тә, мәғариф та, медицина ла, спорт та, матбуғат та, йыйып әйткәндә, ҡайһы ғына тармаҡты алып ҡарамайыҡ, һәммәһе лә илебеҙҙең социаль-иҡтисади хәле менән тығыҙ бәйләнгән. Иҡтисади күрһәткестәр шаҡтай яҡшы икән, тимәк, халыҡҡа шөғөл бар, өр-яңы эш урындары асыла, үҙ сиратында лайыҡлы эш хаҡы ла түләнә, ҡыҫҡаһы, был хәлле донъя көтөүгә бәрәбәр.Йәшәү кимәле юғары икән, кемдең көнлөксө хәлендә ҡалғыһы килһен ти. Заман менән бергә атлаусылар, иманым камил, фәҡирлектә көн итмәҫ. Берәҙәктәрҙең күпмелеген беләһең дә, көнлөксөләрҙең сүп-сар өйөмөндә ҡаҙынып йөрөмәүе бер аҙ күңелде тынысландыра, ә үҙҙәренең көсө менән аҡса табыуы айырыуса маҡтауға лайыҡ. Иң уңайлыһы – үҙаллы аҡса табыу, тиҙәр бит. Был фекер менән килешмәү – ахмаҡлыҡ. Дөрөҫ йәшәргә һәм шуны белергә: быны һин тик үҙең булдырҙың, ә берәүгә лә бәйләнмәгәнһең.Ирекһеҙҙән бәләкәй саҡтарҙағы күренештәр күҙ алдынан китмәй. Ауылыбыҙҙа урта йәштәрҙәге яңғыҙаҡ бер ағай бар ине. Ул бына ысынында көнлөксө исемен йөрөткән. Гөрләп торған хужалыҡҡа һары таңдан ҡара кискә хәтлем бил бөгөргә теләмәне. Уның ҡарауы, колхоз рәйесенең булһынмы, мәктәп директорыныңмы, ауыл советы рәйесенең тиһеңме, шуның ише абруйлы хужаларҙың тауыҡ сүпләһә лә бөтмәҫлек эштәрен тамаҡ хаҡына ғәмәлгә ашырҙы. Хәйер, хәлле йәшәгәндәр ҙә урыҡ-һурыҡ уны үҙҙәренә саҡырып алыуҙы ғәҙәткә әйләндерҙе. Ғүмер буйы “арба ватылһа – утын, үгеҙ үлһә – ит” принцибы менән көн итте...Ә һин, гәзит уҡыусым, тик бөгөнгө менән генә йәшәүселәргә ниндәй ҡарашта? Ошо хаҡта фекер алышайыҡ.– Ошо ҡырҡыу мәсьәләне тулыһынса аңлап, 2014 йылдың аҙаҡтарында илебеҙҙә “күләгәле баҙар”ға ҡаршы ҡаты көрәш башланды. Рәсәй Хөкүмәте төбәктәргә был мәсьәләне мөмкин тиклем ыңғай хәл итеү буйынса аныҡ бурыстар йөкмәтте. Башҡортостанда иһә 2015 йылда был йәһәттән Республика ведомство-ара комиссия төҙөлдө, 2015 – 2017 йылдарға иҫәпләнгән саралар планы раҫланды.Беренсенән, эш биреүселәр үҙҙәренең бурысына намыҫлы ҡараһын тигән теләк бар, икенсенән, күптәр аҡса эшләүҙең был ысулын һайлап, күп нәмәнән мәхрүм ҡала, иң отошлоһо – рәсми эшкә урынлашыу. Шуны дөрөҫ аңлаһындар ине.Республикабыҙҙа Пенсия фондында страховкаланған эшкә яраҡлы 2,5 миллион кешенең 400 меңе рәсми иҡтисадҡа (уға өй шарттарында йүнселлек иткән 116 мең граждан да инә) йәлеп ителмәгән.


description: Бөгөн Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында “Тауҙар һулышы” исемле концерт була. Унда Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Рушан Биктимеровтың ҡурай моңдары яңғыраясаҡ. Ошо

title: Тауҙар тауышы - ҡурай моңонда

maintext: – Юҡ, бер нимәгә лә бәйле түгел ул. Мин ун йылға бер концерт ҡуям – шуларҙың береһе инде был (көлә). Бығаса 2009 йылда ҡатыным Венера менән “Ҡурай” концертын ойошторғайныҡ. Әммә быныһы яңғыҙ башҡарғандың тәүгеһе була.– Берәй йыр башҡарыр. Былай башҡа артистар ҙа байтаҡ булмаҡсы. Беҙ концертты батл, йәғни дуэт формаһында эшләргә ниәт итәбеҙ. Миңлеғәфүр Зәйнетдинов ҡумыҙ менән сыҡһа, унан һуң – думбыраһы менән Илмир Әбүбәкеров, йәнә Дмитрий Китаев гитара ҡылын сиртер, Ольга Хәйруллина роялдә уйнар, шулай уҡ Марат Саҙрыев скрипка моңон ишеттерер. Ағайым Радик Вәлмөхәмәтов, Венера Рәхмәтуллина, Римма Амангилдиналарҙың тауышын ишетеү мөмкинлеге тейәсәк тамашасыға. Унан тағы бейеүҙәр ҙә булыр. Барыһы ла мин башҡарған көйҙәргә һалынған. Композиторлыҡ эштәренә килгәндә, күберәге Рим Хәсәновтыҡы буласаҡ.– Тауға менһәң, һоҡланып, хискә биреләһең, ниндәйҙер көс алғандай булаһың. Ата-бабаларҙың кисерештәре, уйнаған көйҙәреңдең тарихы ағылғандай. “Был шәхесебеҙ шулайтҡандыр, батырыбыҙ былайтҡандыр” тигән уйҙар килә. Әйтерһең, трансҡа инәһең.– Темаһы – ҡурай. Беренсе өлөштә үҙем яратып уйнаған башҡорт халыҡ көйҙәрен ишеттермәксемен. Икенсеһендә ҡурайҙың яңы мөмкинлектәрен асырға тырышасаҡмын. Әммә әлегә атҡарып сыҡмағас, был турала ауыҙ тултырып алдан һөйләгем килмәй.Шунан тағы шәжәрәгә ҡағылышлы бәләкәй генә өлөш тә булыр. Мәҫәлән, атайым Салауат Биктимеров бейеүсе, скрипач булған. Әсәйемдәр яғынан Вәлмөхәмәтовтар – бөтәһе лә йырсы. Сәлимә өләсәйемде, мәҫәлән, һабантуйҙарҙа сығыш яһағандан һуң матур аттар егеп, ялтыр ҡыҙыл тауарға төрөп, еңеүсе итеп өйөнә оҙатыр булғандар. Иҫләйем, ғүмер буйы оҙон халыҡ йырҙарын башҡарҙы.– Ғөмүмән, ҡурайҙа ғүмер буйы уйнаған, шөғөлләнгән кеше һәр көйөнөң тарихын төптән белә. Әлбиттә, бишәр йөҙ самаһы булмаһа ла, берәй егерме-утыҙы тураһында һөйләй алыр. Ләкин концертта һәр көйҙөң тарихын бәйән итеп булмаҫ. Шулай ҙа берәйһенә туҡталып үтербеҙ.– Башҡорт дәүләт филармонияһында 1995 йылдан эшләйем. “Сармат” төркөмөн төҙөгән ваҡыттар ҙа булды. Барабан, бас, соло-гитара, ҡурай, саксофон, баян кеүек музыка ҡоралдары менән сығыш яһай инек. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йыл ярым ғына эшләне был төркөм.Сит илдәрҙә күп йөрөнөк. Эстония, Франция, Германия, Төркиә, Испания, Бөйөк Британия, Андорра сәхнәләрен яуланыҡ. Бындай ҡурайсы булып китеүемдә уҡытыусыларым Ришат Рәхимов менән Азат Айытҡоловтың өлөшө ҙур. Рәхмәт уларға!– Ҡурайҙың тылсымы, сере асылып бөтмәгән. Ошо концертта мин уның үҙем күргән бер нисә яңылығын тәҡдим иткем килә. Был тәжрибәнең, әлбиттә, ҡапыл ғына ҡабул ителмәүе лә ихтимал. Тәнҡитселәр ҙә табылыр, был да мөһим.Концертта бер-бер артлы 25 сығыш буласаҡ. Симфо-джаз, джаз-фьюжн, ретро стилендәге һәм донъя халыҡтарының көйҙәре яңғыраясаҡ.

fasttext_language: ba


description: Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй “Азия һылыуҡайы. Рәсәй” матурлыҡ конкурсының финалы үтте. Ейәнсура районынан 18 йәшлек Илнара Ниязғолова “Беренсе вице-мисс” титулын яуланы. Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй “Азия һы

title: “Ай, һылыуҡай, исемең кем?..”

maintext: Илнара И.М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университетының II курсында уҡый, “Йәсмин” һылыуҡай студияһына йөрөй. Әйткәндәй, ошондай бәйгеләрҙә ҡыҙ тәүгә генә еңеп сыҡмай. Быйыл “Мәскәү һылыуҡайы” конкурсында төп бүләкте яуланы, “Һылыуҡай-2016” республика конкурсында II урынға лайыҡ булды. Әммә Бөтә Рәсәй кимәлендәге конкурста ҡыҙ беренсе тапҡыр ҡатнашты һәм финалға сыҡҡан 16 һылыуҡай араһында беренсе урынды алды.– Был – Мәскәүҙә йәшәгән яҡташтарыбыҙҙың уртаҡ еңеүе. Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаларында Башҡортостан студенттары һәм аспиранттары ассоциацияһына, “Алтын Ай” бейеү ансамбленә, “Йәсмин” студияһына һәм етәксем Фатима Янбаеваға рәхмәт. Шулай уҡ Дәүләт Думаһы депутаты Инга Йомашеваға бағыусылыҡ ярҙамы өсөн ихтирамымды белдерәм, – тине Илнара.Ике ай дауамында бәйгелә ҡатнашыусылар үҙ милләте менән таныштырыуҙы, “Милли кейем һәм талант”, “Милли аш-һыу”, “Спорт”, “Интеллектуаль бәйге” һәм башҡа һынауҙарҙы үтте. Илнара Ниязғолова Мәскәүҙәге “Алтын Ай” башҡорт ансамбле менән бергә “Гөлнәзирә” бейеүен башҡарҙы.“Милли аш-һыу” этабында конкурсанттар баһалама комиссияһы алдында ризыҡ әҙерләү технологияһын күрһәтте, үҙ халҡының йолалары тураһында һөйләне. Бәйгенең был өлөшө ресторанда үтте. Илнара сәксәк бешерҙе.– Жюри ағзалары ризыҡты күҙ асып йомғансы ашап бөттө. Тап ошо ризыҡты һайлап дөрөҫ эшләнем, тип уйлайым, – ти Илнара.– Төбәгебеҙ таланттарға бай, уларға ярҙам итергә кәрәк. Конкурста тышҡы матурлыҡ ҡына баһаланмай. Азия, Көнсығыш – иң элек рухи матурлыҡ, эске донъяның байлығы сағылышы ул. Башҡортостан ҡыҙҙары үҙҙәрен лайыҡлы күрһәтте, – тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты Дәүләт Думаһы депутаты Инга Йомашева. Әйткәндәй, ул республикабыҙ һылыуҡайҙары Илнара Ниязғолова менән Эльвира Вәлиеваға конкурста финанс ярҙамы күрһәтте.Финалда сағыу тамаша ҡоролдо. Һылыуҡайҙар дизайнерҙар теккән кейемдәрҙе тәҡдим итте, милли үҙенсәлектәр менән таныштырҙы. Кисәне Рәсәй эстрадаһы “йондоҙҙары” биҙәне.– Был матурлыҡ бәйгеһе генә түгел, милләт-ара байрам булды. Алтайҙарҙың өзләү оҫталығын, тываларҙың мода театрын, корейҙарҙың барабанлы тамашаһын, халыҡ бейеүҙәрен ҡараныҡ һәм йырҙарын тыңланыҡ, сығыштарҙан кинәнес алдыҡ, – тине Башҡортостан һылыуҡайҙарының етәксеһе Фатима Янбаева. – Мәскәүҙә башҡорт коллективтарының эшләүе ҡулай булды. Беҙгә “Zaman” һәм “Алтын Ай” төркөмдәре ярҙам итте. “Zaman” этно-проекты Эльвира Вәлиеваның ижади сығышын биҙәне. Ул конкурстың финалында “Талантлы һылыуҡай” номинацияһында уңышҡа өлгәште.


description: Бәләбәй башҡорт гимназия-интернатын тамамлағанымды беләләр ҙә аптырап: “Һин бит Бөрйәндән дә инде!” – тиҙәр. Йәнәһе, Бөрйән ҡайҙа ла Бәләбәй ҡайҙа. Эйе, бер яҡҡа юлға ғына ун ике сәғәт тирәһ

title: Милли төйәге, рухи терәге ул күптәрҙең!

maintext: Егерме йыл аҙ ғүмер түгел. Башҡорт гимназия-интернаты тарихында был арауыҡта береһенән-береһе сағыу ваҡиғалар була, иң мөһиме, уның юлы тик үҫештән һәм юғарыға үрләүҙән тора.1996 йылдың 1 сентябрендә гимназия өсөн тәүге тапҡыр ҡыңғырау тауышы яңғырай. Ул мәл белем усағының барлыҡҡа килеүенә туранан-тура бәйләнеше булған һәр кемгә лә үтә ҡәҙерле: һан яғынан башҡа милләттәр күпләп урынлашҡан был төбәктә тап башҡорт гимназияһы асыуҙы, суверенитет кеүек үк, хәләл тир менән көс түгеп яулап алырға тура килә уларға. Булат Һиҙиәт улы Йәнекәев, Ризван Хафиз улы Хафизов кеүек йәмәғәт эшмәкәрҙәренең республика етәксеһенә үҙҙәренең яғында башҡорт белем усағы асыу үтенесе менән мөрәжәғәт итеүе ихтирамға һәм һоҡланыуға лайыҡ. “Аҡмулла” исемендәге башҡорт ойошмаһы ла гимназияны асыуға, артабан уға эшләп китеүгә тос өлөш индерә.2005 йылда белем усағы өр-яңы бинаға күсә. Ҡотларға килгән ҡунаҡтар юбилейға арналған тамашала ошоларҙың барыһын да иҫкә алып үтте. Уларҙың мәртәбәле һәм күп һанлы булыуы сараға айырым йәм, тантана өҫтәне. Араларында Бәләбәй ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары А. П. Смородин, мәғариф бүлеге етәксеһе Н. В. Лаврова, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының баш белгесе Айрат Искәндәров, гимназия уңышлы хеҙмәттәшлек иткән М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты профессорҙары Р. Ғ. Дәүләтбаева, Е. А. Савельева, республика матбуғат һәм киң мәғлүмәт сараларынан хәбәрселәр бар ине. Уларҙың сығыштары уҡыусыларҙың сағыу концерт номерҙары менән бергә үрелеп барҙы. Һәр йыр, бейеү, ҡурай коллективы республика, төбәк, хатта Рәсәй кимәлендә үткән төрлө конкурстар лауреаты булыуына аптырарға түгел: гимназияла уҡыусыларға төплө белем биреп кенә ҡалмайҙар, уларҙы мәҙәни, рухи яҡтан да үҫтерергә күп көс һалалар. Бында, әлбиттә, үҙ һөнәрҙәренең оҫтаһы булған уҡытыусылар эшмәкәрлегенең әһәмиәте ҙур. Әйткәндәй, улар ҙа уҡыусылар кеүек, “Йондоҙ” вокаль ансамбленә ойошҡан һәм байрамды йыр ғына түгел, милли кейемдәре, дәртле сығыштары менән йәнләндереп ебәрҙе.Яңы заман яңы талаптар ҡуя, һәм быға башҡорт гимназия-интернаты бар яҡлап та яуап бирә: интерактив майҙан булдырылыуынан тыш, информатика дәрестәре бик ҡыҙыҡлы үтә икән. Уҡытыусылар Динар Фәнил улы Минәжев һәм Илнур Флүр улы Әхмәҙиев балаларға компьютерҙы ҡулланыу серҙәренә өйрәтеп кенә ҡалмай, уларға видеомонтаж, анимация, графика, программалау оҫталыҡтарын да өйрәтә. Кино йылына арнап, студия асылған. “Беҙҙең Илнур гимназияға хәтле телевидениела эшләгән”, – тип ғорурлыҡ менән хәбәр итә уҡытыусылар. Шуға ла фильм төшөрөү, йәнһүрәттәр эшләүҙе һәләтле балалар яҡшы белә һәм уҡытыусыларын бик ярата.Ысынлап та, юбилей тантанаһында, ҡотлауҙарҙан һәм музыкаль сығыштарҙан тыш, проектор аша гимназияның тормошо күрһәтелгән ҡыҫҡа фильмдар иғтибарҙы яулап өлгөргәйне: уларҙы тәүҙә камераға төрлө ракурстан төшөрөү, аҙаҡ йыйып ҡорау үҙенә күрә түҙемлек һәм таһыллыҡ талап итә. Гимназиябыҙҙың яңылыҡтар хеҙмәте эшләй, тип сюжет күрһәтеп, бер ғәжәпләндерһәләр, уҡыусылар үҙҙәре эшләгән йәнһүрәттәре менән бөтөнләй таң ҡалдырҙы.Башҡорт гимназия-интернаты юбилейы айҡанлы уҡытыусылар, тәрбиәселәр һәм уҡыусылар үҙенсәлекле акция ойошторған: 20-шәр килограмм макулатура тапшырыу, һәр уҡыусы 20 “бишле” билдәһе алыу һәм ауыр хәлдәге Луганск балаларына гуманитар ярҙам ебәреү. Был акцияны бик ҡыҙыҡлы фильм төшөрөп, мәңгеләштереп тә ҡуйған үҙҙәре.Киң ҡолас менән йәшәй гимназия. Дуҫтары ла күп. Шулар араһынан республиканың матбуғат баҫмалары вәкилдәренең сығышы хаҡында әйтеп үтергә кәрәктер: “Бәләбәй хәбәрҙәре”, “Башҡортостан” гәзиттәре, “Башҡортостан уҡытыусыһы”, “Башҡортостан ҡыҙы”, “Аманат” журналдарынан иҫтәлекле бүләктәр һәм маҡтау ҡағыҙҙары алып һөйөндө уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр коллективы. “Башҡортостан уҡытыусыһы” журналы Бәләбәй башҡорт гимназия-интернатына арнап, махсус рәүештә айырым һан сығарһа, “Нисек кенә сәйер булмаһын, “Аманат” балалар журналына юбиляр-гимназия үҙе бүләк эшләне, журналыбыҙға тап ошо гимназияла 80-дән ашыу бала яҙылған!” – тине журналдың баш мөхәррир урынбаҫары Мансур Ҡаҙаҡаев.Юбилей тантанаһы гимназия директоры Дилбәр Ғайса ҡыҙы Фәтхетдинованың килгән, ҡотлаған ҡунаҡтарға рәхмәт һүҙҙәре еткереүе һәм күҙҙәрендә нур уйнап торған уҡыусыларҙың “Беҙ булмаһаҡ, кем!” тигән йыры менән тамамланды.Таралышыр алдынан гимназия-интернатты асыуға шулай уҡ күп көс һалған, оҙайлы йылдар башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләп хаҡлы ялға сыҡҡан ветерандарҙың береһе Зөлфирә Ғайса ҡыҙы Шириязданова менән бер аҙ әңгәмә ҡорҙоҡ. Ул үҙенең хеҙмәт юлын 1991 йылда Бәләбәй ҡалаһының 17-се мәктәбендә башлай. Тәүге осор башҡорт теленән факультативтар алып барһа, икенсе йылына өйҙән өйгә йөрөп уҡыусылар йыя, ҡалала беренселәрҙән булып башҡорт класы асыуға өлгәшә. Башҡорт гимназия-интернаты асылғас, класы менән уға килеп ҡушыла, шул ваҡыттан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен уҡыта. Зөлфирә Ғайса ҡыҙы – Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, атҡаҙанған уҡытыусыһы.– Көнбайыш төбәктә ул йылдарҙа башҡорт гимназияһын асыу бик ауырға төштө, ҡаршы сығыусылар ҙа булды. Әммә күп кенә арҙаҡлы шәхестәрҙең, уҡытыусыларҙың ныҡышмалылығы арҡаһында барыһы ла беҙ теләгәнсә килеп сыҡты. Гимназия тәү асылған осорҙа өҫтөбөҙҙә яуаплылыҡ та ҙур ине, вазифалар ҙа күп ине, әммә күңел биреп эшләгәс, уларҙы атҡарып сығыу еңел булды. Уҡыусыларыма мин белем биреү менән генә ҡәнәғәтләнмәйенсә, уларҙың ижади һәләттәрен дә үҫтерергә тырыштым. Гимназияны тамамлаған һәр кем киләсәктә арҙаҡлы шәхес булыр тигән өмөттәмен, – тине ул, тәьҫораттары һәм иҫтәлектәре менән уртаҡлашып. Зөлфирә Ғайса ҡыҙының уҡыусыһы булараҡ, ысынлап та, уның үҙ эшенә мөкиббән, фиҙакәр, оло йөрәкле уҡытыусы булыуы, һәр бала йөрәгендә иленә, теленә һөйөү утын ҡабыҙыуын беләм.Тулы ҡанлы тормош менән йәшәй бөгөн гимназия. Бында ысын-ысынында үҙ һөнәрен яратҡан, уны бар нескәлектәрендә белгән намыҫлы уҡытыусылар эшләй, интернатта мөләйем, киң күңелле тәрбиәселәр өйҙәренән ситтә уҡыған балаларға йөрәк йылыһы өләшә. Юбилей тантанаһында сығыш яһаған шағир Камил Фазлый тап өҫтөнә баҫты:“Милли рухта тәрбиәләп,Әсә телен һаҡлаусы!” –ти ул был изге белем йорто тураһында. Бәләбәй яҡтарында башҡорттар аҙ, тип уйларға күнеккән республика халҡы, ғәҙәттә. Ә башҡорт гимназия-интернатында был һиҙелмәй, сөнки бында барыһы ла башҡорт рухы, башҡорт моңо, башҡорт ғәме менән һуғарылған.


title: Үҫеш төҫмөрләнә, “плюстар” күбәйә

maintext:
Уҙып барған йыл республика өсөн, дөйөм алғанда, яҡшы тамамлана. Был турала Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов үткән аҙнала булып үткән Хөкүмәт ултырышында билдәләгәйне. Уның әйтеүенсә, беҙ төп күрһәткестәр буйынса үҫеш юлына сығабыҙ.
– Бигерәк тә дүртенсе квартал һәйбәт динамика күрһәтте, – тине Рөстәм Зәки улы. – Сәнәғәт етештереүе 11 ай эсендә ике процент, ауыл хужалығы бер процент үҫеш бирҙе. Төҙөлөштә, сауҙала һәм хеҙмәтләндереү өлкәһендә хәл яҡшырыуға йүнәлеш алды. Республика 2017 йылға ышаныслы аяҡ баҫа.
Башҡортостандың һуңғы биш йылдағы үҫешенә анализ нигеҙендә республиканың оҙайлы социаль-иҡтисади үҫеш прогнозы эшләнде. Ул Рәсәйҙең 2017 – 2019 йылғы үҫеше сценарийҙарын иҫәпкә алып төҙөлдө.
Рәсәй иҡтисадына төп баһаны ил Президенты Владимир Путин йыл йомғаҡтарына арналған ҙур матбуғат конференцияһында бирҙе: тулайым эске продукт былтыр 3,7 процентҡа кәмеһә, быйыл уны 0,7 проценттан күберәк итмәүгә өлгәштеләр, ә ноябрь һөҙөмтәһе буйынса хатта бер аҙ үҫеш күҙәтелә. Машиналар эшләү, еңел сәнәғәт, эшкәртеү тармаҡтары йәнләнә төштө. Ауыл хужалығындағы ыңғай үҙгәреш тағы ла тосораҡ: үткән йыл үҫеш күрһәткесе 2,6 процент булһа, быйылға ул 3,2 процент тип планлаштырылды, ә йыл аҙағына ғәмәлдә дүрт процент тирәһе булыр тип көтөлә. Демографик хәл яҡшырҙы – үлем кәмене, тәбиғи артым дауам итә. Президент әйткәнсә, ил Хөкүмәте йәмғиәткә вәғәҙә иткән планын үтәй бара, дөйөм алғанда уға “плюс” билдәһе ҡуйырға мөмкин.
Һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙән капиталдың ситкә ағыуы тураһында күп һөйләйҙәр һәм яҙалар, ләкин бына ҡарағыҙ: “Рәсәй-24” телеканалы хәбәр итеүенсә, 2015 йылда Рәсәйҙән 57 миллиард һум “ҡасһа”, 2016 йыл йомғаҡтары буйынса был күрһәткестең 17 миллиард һум булыуы көтөлә. Айырма бик ҙур. Һәм ул – Ватаныбыҙ файҙаһына.
Башҡортостанды алып ҡараһаҡ, тулайым эске продукт күрһәткесе Рәсәйҙең уртаса кимәленән өҫтөнөрәк булыуын дауам итә. Республика бюджеты килеме 2016 йылда 146 миллиард 329 миллион һум тәшкил итте, был былтырғы менән сағыштырғанда 10,6 процентҡа күберәк. Урындағы ҡаҙнаның (муниципаль райондар, ҡала округтары, ҡала һәм ауыл биләмәләре) килеме алдағы йыл менән сағыштырғанда 4,2 процент үҫеш бирҙе. Төп капиталға инвестиция күләме буйынса республика 2014 йылда 49-сы урында булһа, 2030 йылға тәүге ун биш төбәк иҫәбенә инеү маҡсатын ҡуя.
Ваҡлап һатыу сауҙаһындағы тауар әйләнеше буйынса төбәк – Рәсәйҙә һигеҙенсе урында. Тимәк, һатып алыу һәләте ил буйынса уртаса кимәлдән юғарыраҡ. Номиналь эш хаҡы буйынса республикабыҙ бер йыл элек Рәсәй субъекттары араһында 62-се урында тора ине. Хөкүмәт күргән тәғәйен саралар һөҙөмтәһендә төбәк 10-сы урынға күтәрелде. Реаль эш хаҡы буйынса 61-се урындан һигеҙенсе урынға сыҡтыҡ. Был йәһәттән хәлдең яҡшырыуы шунан да күренә: быйыл республика халҡы автомобиль һатып алыуҙы алдағы йыл менән сағыштырғанда кәметмәне һәм ошо күрһәткес буйынса илдең тәүге биш субъекты иҫәбенә инде. Икенсе төрлө әйткәндә, матди хәлде үҙебеҙ теләгәнсә үк яҡшырта алмайбыҙ, ләкин, башҡа төбәктәр менән сағыштырғанда, ҙур юғалтыуҙарға дусар ителмәнек.
– “Башнефть” компанияһының “Роснефть” составына инеүен уҙып барған йылдың иң мөһим ваҡиғаларының береһе тип иҫәпләргә мөмкин, – тине Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев, яңыраҡ журналистар алдында сығыш яһап. – Беҙҙең иҡтисади баҙарға бик ҡеүәтле компания килде. Бында плюстар минустарға ҡарағанда күберәк. Оҙаҡламай ул ыңғай һөҙөмтәләрен бирә башлар тип ышанам.
Беҙҙең төбәк иҡтисадының киләсәк яҙмышын “Стратегия-2030” программаһы билдәләй. Уны эшләү өсөн Өфөнән, Мәскәүҙән һәм башҡа тарафтарҙан күп һандағы белгестәр, эксперттар йәлеп ителде, сит илдәрҙең тәжрибәһен дә файҙаландылар. Сифаты буйынса был эш “Skolkovo Trend Award” премияһына лайыҡ булды.
– Стратегияны төҙөгәндә республиканың социаль-иҡтисади үҫешенең өс дәүере һәр береһе айырым ҡаралды һәм анализланды, – ти республика Башлығы. – 1990 йылдарҙа күп кенә ҡыҙыҡлы башланғыстар барлыҡҡа килде, ул осорҙа төбәгебеҙ үҫеш юлында ине. Артабанғы этапты – 2000 йылдар башын – уңышһыҙ барып сыҡҡан ваҡыт тип билдәләргә була. Ул заманда инвестиция мөмкинлектәре юғалтылды. Өсөнсө осорға, йәғни 2010 йылдан башланып киткәненә, аҡрын үҫеш хас, ә был беҙҙе ҡәнәғәтләндермәй. Беҙгә яңы һандар, яңы күрһәткестәр кәрәк, шуларға ынтыласаҡбыҙ. Ошо Стратегиянан сығып, алдағы 10-15 йылға пландар билдәләнәсәк.
“Беҙҙең бурыс – күп тармаҡлы иҡтисадҡа эйә конкурентлы төбәк, донъяла танылған һәм илдә төп фән, мәғариф һәм мәҙәниәт үҙәктәренең береһе, абруйлы халыҡ-ара конгресс майҙансығы булараҡ Башҡортостанды үҫтереүҙең заманса моделен төҙөү һәм уйланылған идара аша уны эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыу. Был йәһәттән ғәмәлдәге компетенцияны, республиканың кешелек капиталы, отошло географик хәле, бай тәбиғи һәм рекреация ресурстары, үҫешкән сәнәғәте һәм транспорт инфраструктураһы, юғары фәнни-белем биреү ҡеүәте, инвестиция хәүефһеҙлеге кеүек конкурентлы өҫтөнлөктәрҙе мөмкин тиклем күберәк йәлеп итергә кәрәк”.
(Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамәһенән).


description: Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл, Башҡорт автономияһына нигеҙ һалыусы, башҡорт халҡының арҙаҡлы улы, йәмәғәт эшмәкәре, шәрҡиәтсе ғалим Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың тыуыуына 126 й

title: Халҡыбыҙҙың арҙаҡлы улы Зәки Вәлидиҙе хөрмәтләп


description: Байҙар менән ярлылар араһындағы айырма артҡандан-арта бара. Статистика мәғлүмәттәренә ҡарағанда, халыҡтың килеме декабрь айында ғына 7,3 процентҡа кәмегән, йыл аҙағына тиклем тағы ла бүҫкәр

title: Аҡса эшләгәнде ярата

maintext: Рәсәй халҡының социаль йәһәттән тигеҙһеҙлеген көйләү буйынса ил етәкселеге тарафынан һиҙелерлек эштәр башҡарылыуға ҡарамаҫтан, ең һыҙғанып тир түгерлек сәбәптәр бар әле. Көрсөк осоронда байҙар менән ярлылар араһында айырмалыҡтар ҙа һиҙелерлек тәрәнәйә бара. Әгәр законһыҙ рәүештә башҡарылған йәшерен эшҡыуарлыҡты, илебеҙҙә сәскә атҡан ришүәтселек күренештәрен иҫәпкә алғанда, айырма 40 – 50 процентҡа тиклем барып етергә мөмкин.Халыҡ-ара тикшеренеү компанияларының мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Ер йөҙөндә йәшәгән ҡәүемдәрҙең бер проценты донъяның 48 процент байлығына хужа. Улар был упҡындан ҡотолоу юлын да тәҡдим итә: һалым баҫымын ҡулайлаштырыу, түләүһеҙ медицина менән мәғарифҡа инвестиция йәлеп итеү, һалымдан ҡасҡан ҙур корпорацияларға, байҙарға ҡаршы ҡаты саралар ҡулланыу, ярлыларҙы яҡлаған закондар ҡабул итеү һәм башҡалар.Белгестәр билдәләүенсә, 100 миллион долларҙан ашыу байлығы булғандарҙың һаны буйынса Рәсәй донъяла бишенсе урынды биләй. Улар илебеҙҙә 536 кеше икән. Шулай уҡ бер миллион долларға еткән капиталы булғандар араһында рәсәйҙәр 13-сө баҫҡыста тора (213 мең кеше). Сағыштырыу өсөн: Америка Ҡушма Штаттарында – һигеҙ миллион самаһы, Ҡытайҙа – 2,378, Японияла – 1,240 миллион).Бөтә Рәсәй йәшәү кимәлен билдәләү үҙәге директоры Вячеслав Бобков әйтеүенсә, миллионерҙар – ауыр шарттарҙа ла үҙ эштәрен булдырған кешеләр, ә миллиардерҙар – тәбиғи ресурстарҙы һурыусылар. Улар, тәүгеләренән айырмалы, илдең үҫешенән ситтә торған ҡатлам.“Рәсәйҙә миллионерҙар күберәк булырға тейеш, – ти Рәсәй Фәндәр Академияһының Иҡтисад институты директоры Руслан Гринберг. – Ләкин илебеҙ саманан тыш байҙарҙы күтәрә алмаясаҡ. Советтар Союзынан ҡалған ҙур мираҫты үҙләштереү һөҙөмтәһендә миллиардерҙар барлыҡҡа килде. Ул байлыҡтар ҡасандыр илебеҙҙең 280 миллион халҡына бүленә ине”.Эксперттар раҫлауынса, көрсөк осоронда дәүләт сығымдарын, халыҡтың килемен арттырырға кәрәк. Шул саҡта ғына магазиндарға йөрөгәндәр ишәйә, эш урындары барлыҡҡа килә. Эш хаҡы кәмегән һайын иҡтисад бөлгөнлөккә төшә, эшһеҙлек арта, йәшерен килем сығанаҡтары барлыҡҡа килә, һалым түләнмәй һәм башҡалар.Яңы дәүер Рәсәйҙә “яңы ярлыларҙы” барлыҡҡа килтерҙе. Улар – түбән эш хаҡына риза булып, бюджет өлкәһендә хеҙмәт иткәндәр. “Яңы ярлыларға” бөтә социаль “лифт”тарҙың ишеге ябыҡ. Әйтәйек, улар сифатлы белем алыуҙан мәхрүм. Байҙар ғына балаларын ҙур аҡса түгеп, донъяның танылған уҡыу йорттарында уҡытыу мөмкинлегенә эйә. Шулай итеп, тормош ауырлығын күрмәгән, халыҡтың хәлен аңламаған “иркә” балалар, үҙ илдәренә ҡайтып, вазифалы урындар биләй, юғары эш хаҡы ала. Һабандың йә станоктың нимә икәнен дә белмәгән кешеләр ауыл хужалығы, заводтар менән идара итә икән, ниндәй үҫеш тураһында һүҙ булырға мөмкин?!Тағы бер бәлә хаҡында әйтергә кәрәк: ул – минималь хеҙмәт хаҡы. Күп кенә етәкселәр хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡы билдәләгәндә уның күләменән сығып эш итә. Юғиһә ауыл хужалығында эшләгәндәрҙең, уҡытыусыларҙың, медицина хеҙмәткәрҙәренең түбән хеҙмәт хаҡы алып эшләүен нисек аңлатырға һуң?Шул уҡ ваҡытта корпоратив идаралыҡтың һөҙөмтәһеҙ булыуы ла бәкәлгә һуға. Күп кенә етәкселәр, топ-менеджерҙар үҙҙәрен эштә “ваҡытлыса” тойоп, “эләккәндә талап ҡалырға кәрәк” тигән маҡсат менән йәшәй. Аҙаҡ инде туфан һыуы ҡалҡһа ла бер ни түгел...Үкенескә ҡаршы, бәғзе сәйәсмәндәр, иҡтисад белгестәре араһында, халыҡтың килеме түбән тәгәрәүҙән туҡтаны, хатта ҡайһы бер өлкәләрҙә үҫә башланы, тип күкрәк ҡаҡҡандар ҙа бар. Әлбиттә, ғүмере буйына тир түгеп, хәләл ризыҡтың нисек табылғанын яҡшы белгән ябай халыҡ уртаса эш хаҡының нисек килеп сығыуын аңлай. Бер көләмәстәге шикелле, уның дүрт алмаһы бар, минеке берәү ҙә юҡ. Уртаса алғанда, икебеҙгә — икешәр алма...Әйтәһе лә түгел, миллиондар ғына түгел, миллиардтар урлап тотолғандар тураһында матбуғат баҫмалары өҙлөкһөҙ яҙып тора. Хәҙер ундай хәлдәр яңылыҡ һымаҡ та ҡабул ителмәй, күрәһең, күнегелә. Мәҫәлән, күптән түгел “Рәсәй почтаһы” етәксеһенә 95 миллион (!) һум премия яҙылыуы тураһында шау-шыу ҡубып алды. Уның хеҙмәт хаҡы күпмелер, иҫкә алып тороусы ла юҡ. Шул уҡ ваҡытта, Мәскәү, Петербург өлкәһендә почтальондар 17,5 мең һум алһа, һәйбәт тип иҫәпләнә, ә инде башҡа төбәктәр тураһында телгә алып тороуы ла оят! Белешмә өсөн АҠШ почтальондарының хеҙмәт хаҡына күҙ һалайыҡ: уларҙың йыллыҡ эш хаҡы 66 мең доллар тәшкил итә. Генераль почтмейстер иһә йылына 236 мең доллар ала. Айырма дүрт тапҡыр самаһы.“Росстат” мәғлүмәттәренә күҙ һалғанда, “һуңғы айҙарҙа халыҡтың килеме 5,9 процентҡа кәмегән” тиелә. Һаҡлыҡ банкы мәғлүмәттәрендә иһә, рәсәйҙәрҙең уртаса эш хаҡы быйыл июль айында 32 мең һум булһа, августа 28 мең тәшкил итеүе тураһында әйтелә. Әлбиттә, илебеҙҙең байтаҡ төбәктәре өсөн әлеге түбән тигән 28 мең һум да ҙур байлыҡ булыр ине, сөнки бындай “уртаса эш хаҡын” уларҙың төштә лә күргәне юҡ. Мәҫәлән, ете мең һум алып эшләгән балалар баҡсаһы тәрбиәселәре, 9 – 12 мең менән мөрхәтһенгән янғын һүндереүселәр... Тимәк, илебеҙҙә, үкенескә ҡаршы, ҡәнәғәтләндерерлек “уртаса эш хаҡы” тураһында һүҙ алып барыу мәғәнәһеҙлек һымаҡ.Алға киткән күп кенә илдәрҙә хеҙмәт хаҡының “уртаса”һын түгел, ә килемдең медиан кимәлен билдәләйҙәр. Медиан кимәл халыҡтың яртыһы тәғәйенләнгән күләмдән түбәнерәк, яртыһы юғарыраҡ эш хаҡы алыуҙы аңлата. Тағы ла килемдең модаль кимәле бар, ул төбәктәргә, халыҡ төркөмдәренә ҡағыла. Мәҫәлән, иң бай Ненец автономиялы округында былтыр уртаса айлыҡ эш хаҡы 71 мең һум, медиан кимәл – 51,9, ә модаль кимәл 27,8 мең һум тәшкил итте. Иң ярлыларҙан һаналған Ингуш Республикаһында уртаса хеҙмәт хаҡы 13,3 булһа, модаль кимәл – 7,5, медиан кимәл 11 мең һум булған.Быларҙан сығып, шуны әйтергә мөмкин: һәр төбәктә хаҡтар, йәшәү рәүеше, сығымдар төрлөсә. Тимәк, Рәсәйҙә “уртаса хеҙмәт хаҡы” тормош кимәлен билдәләмәй әле һәм уға ҡарап халыҡтың йәшәү рәүеше тураһында фекер йөрөтөп булмай.Күптән түгел Рәсәйҙең Финанс министрлығы медицина хеҙмәткәрҙәренең эш хаҡын индексациялауҙы кәметеүҙе тәҡдим итте: быйыл ул 10,6 процент ине, киләһе йылда 5,4 процент тәшкил итергә тейеш. Был тәҡдимде Дәүләт Думаһының ошо йүнәлештәге комитеты хупланы. Шулай итеп, Финанс министрлығы индексациялар иҫәбенә 76 миллиард һум аҡсаны ҡыҫып тоторға уйлай. Шул уҡ ваҡытта 2019 йылдың ғинуарынан чиновниктарҙың эш хаҡын 38 процентҡа арттырыу ҡаралған. 2014 йылдан алып дәүләт хеҙмәткәрҙәренә инфляция килтергән зыянды ҡаплатыу менән аңлатыла был. “Росстат” мәғлүмәттәренә ҡарағанда, быйылдан башлап үҙәк чиновниктарының эш хаҡы – 103,5, төбәктәгеләрҙеке 107 процентҡа артҡан.Ғөмүмән, халыҡтың көнкүрешен яҡшыртыу буйынса алда башҡарыласаҡ эштәр бихисап. Был йәһәттән Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Мөрәжәғәтнамәһендә әйтеп китте: “Иҫкергән алымдар һәм моделдәр ярҙамында яҡты киләсәк төҙөп булмай. Төп йүнәлештәргә иғтибарҙы туплау, аҡыллы планлаштырыу һәм аныҡ ойоштороу, уйланылған нигеҙҙәр һәм һөҙөмтәле контроль, үлсәнгән һәм фәнни йәһәттән нигеҙләнгән ҡарарҙар беҙҙең яңы идара итеү стратегияһының асылын тәшкил итергә тейеш”.


title: Йәшелсәне нисек туңдырырға?

maintext:
Йәшелсәне тоҙлап та, төрлө салат яһап та, баҙ-мөгәрәптәрҙә һаҡлап та була. Шулай уҡ яңы ғына түтәлдән өҙөп алған килеш һаҡларға теләүселәр уларҙы ҡышҡылыҡҡа туңдырып та ҡуя. Һәйбәт һаҡланһын өсөн бер нисә ҡағиҙәгә иғтибар итергә онотмағыҙ.
lӘйтәйек, төҫлө кәбеҫтәнең тәме лә, төҫө лә матур килеш ҡалһын өсөн уны сайҡарға, бүлкәләренән айырырға, ике-өс минут эҫе, тоҙло һыуҙа тотоп алырға кәрәк. Шунан тиҙ генә һалҡын һыуға һалырға. Артабан һыуын түгеп, бер аҙ ҡороғанын көтөргә лә, пакеттарға тултырып, туңдырғысҡа ҡуйырға.
lСөгөлдөр менән кишерҙе шаҡмаҡлап турарға йә эре ҡырғыс аша үткәреп туңдырырға һалырға кәрәк.
lТатлы боросто ҡышҡылыҡҡа һаҡлар алдынан орлоҡтарын алып ҡуйыу мотлаҡ. Шулай иткәндә, төрлө эслектәр һалып бешереп буласаҡ. Күп урын алып тормаһын өсөн боростарҙы бер-береһенең эсенә лә кейҙереп ҡуйырға мөмкин. Ә инде башҡа ризыҡтар әҙерләр өсөн уны ваҡлап турап, һауыттарға тултырып туңдырырға ла ярай.
lПомидорҙарҙың итлеләрен һәм тығыҙҙарын һайларға кәрәк. Уларҙы түңәрәкләп ҡырҡырға мөмкин. Бер-береһенә йәбешеп туңмаһын тиһәгеҙ, башта бер ҡат ҡына итеп туңдырғысҡа теҙеп һалығыҙ. Шунан икенсе ҡатты ла туңдырып алғас, бергә тоҡсайҙарға тултырығыҙ. Шулай уҡ помидорҙы ит турағыс аша үткәреп, шешәләргә тултырып та һаҡларға мөмкин. Ташҡабаҡ, ҡыяр кеүек йәшелсәне лә ҡулса һымаҡ итеп турап йә ҡырғыстан үткәреп ҡуйырға була. Һыуытҡысығыҙҙың туңдырғысы йәшелсәгеҙҙе бына тигән итеп һаҡлаһа, ҡыш өҫтәлдәрегеҙгә йәй һәм көҙ ҡунаҡҡа килер.


description: Тауыш биреү дауам итә Өфөлә “Башҡортостандың 100 исеме” телепроектының беренсе этабы тамамланды. Тауыш биреү дауам итә Өфөлә “Башҡортостандың 100 исеме” телепроектының беренсе этабы тамамлан

title: “Башҡортостандың 100 исеме”...


description: Былтыр Рәсәйҙең 85 субъектының килеме туғыҙ триллион һум самаһы тәшкил итһә, сығымдары 10 триллион һумға яҡын булды. “Был шуны аңлата: төбәктәрҙең бюджеттары йәмғеһе бер триллион һум дефицит

title: Үҙәк ала, Үҙәк бирә...


description: Ошо көндәрҙә Башҡортостандың Торлаҡ һәм төҙөлөштө күҙәтеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Андрей Крылов граждандарҙы ҡабул итте. Ошо көндәрҙә Башҡортостандың Торлаҡ һәм төҙөлөштө к

title: Кемдер көмөшкә ҡоя, кемдер...

maintext:
Ошо көндәрҙә Башҡортостандың Торлаҡ һәм төҙөлөштө күҙәтеү буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары Андрей Крылов граждандарҙы ҡабул итте.
Беренсе булып ингән Зәйтүнә Юнысова квитанцияла электр энергияһына түләүҙең дөрөҫ күрһәтелмәүенә, шул сәбәпле дүртенсе йыл төрлө тупһаларҙы тапарға мәжбүр булыуына борсолдо. Суд органдарында ла яҡлау тапмаған.
– Бер кем дә хәл итмәй, ҡайҙа барһам да, ҡыуалар, – тине оло йәштәрҙәге әбей, Андрей Николаевичҡа барлыҡ йыйған ҡағыҙҙарын һоноп.
Һәр кемдең фатиры – үҙе бер дәүләт. Ошо илдә тыныс һәм бәхетле ғүмер кисерергә теләйбеҙ. Бигерәк тә олоғайған көндә. 85 йәшлек Антонина Станкина йорттағы ығы-зығы сәбәпле һил генә йәшәргә форсат булмауына хәсрәтләнде.
– Икебеҙ ҙә ауырыу. Өҫкө ҡатта көмөшкә ҡоялар, эсәләр. “Роспотребнадзор”ға, кеше хоҡуҡтарын яҡлау вәкиллегенә лә мөрәжәғәт иткәйнек, фәтүә булманы. Килеп тикшереп киттеләр ҙә юғалдылар. Ә йортта һаман тыныслыҡ урынлашмай.
Хәҙер бер кемгә лә кәрәк түгелбеҙ, ҡан баҫымы күтәрелә, “Тиҙ ярҙам” саҡырһаҡ, килмәй, дауаханаға ла алмайҙар, – тип аһ-зарҙарын теҙҙе ул.
Ахырҙа ярҙамға өмөтләнеп:
– Һеҙгә ышанам, һуңғы тапҡыр килһәм ине, – тип хушлашты.
Баш ҡаланың Пархоменко урамында йәшәгән Нина Спиридонованың ялыуы ла көнүҙәк. Бөгөн энергия һаҡлағыс лампалар, градусниктар, батарейкаларҙы һала торған экобокстарға түләүҙе арттырыуҙарына ғәжәпләнде ул.
– Алдан бер ниндәй иҫкәртеү ҙә, хәбәр итеү ҙә юҡ. Беҙ бының менән риза түгел, – тине ул.
Күп балалы әсә Динара Вәлиева 8 Март урамындағы ятаҡта йәшәй. Дөйөм кухнялағы газ плитаһын файҙаланмаһалар ҙа, һаман уға аҡса түләүҙәрен, йылылыҡ етешмәүҙән бүлмәләрҙең еүеш булыуына, тараҡандың күплегенә зарланды.
Ирина Родыгина Олег Кошевой исемендәге урамда әсәһенең шәхси йортоноң соланын йылытып алған. Законлаштырыуға тотонғас, бөтмәҫ-төкәнмәҫ мәшәҡәттәргә сумған, шаҡтай аҡсаһын сарыф иткән.
Андрей Николаевич, уның документтарын ҡарап сыҡҡас:
– Һеҙ бында өйҙө “реконструкциялау” тип яҙғанһығыҙ, бөтә бәләнең башы шунда. Йортто тулыһынса йүнәтеү генә “реконструкция” тип атала, – тип аңлатты.
– Уны миңә юристар яҙып биргәйне.
Торлаҡ, коммуналь хеҙмәтләндереү, социаль яҡлау…
Был көндө Андрей Крыловҡа тиҫтәләгән кеше ошо юҫыҡтағы мәсьәләләрҙе хәл итешеүҙә ярҙам һорап мөрәжәғәт итте. Граждандар айырыуса коммуналь хеҙмәттәр өсөн килгән квитанцияларҙың аңлашылмауына, дөрөҫ тултырылмауына борсолдо. Андрей Николович уларҙың үтенесен хәл итәсәген белдерҙе.


description: Өфөлә производствола ҡаты имгәнгән кешеләргә өр-яңы машина асҡыстары тапшырылды. “Лада Гранта” маркалы автомобиль заказ буйынса эшләнгән һәм махсус ҡорамал менән йыһазландырылған. Өфөлә про

title: Елле бүләктәр тапшырылды


title: Ир икәнһең - тоғро бул

maintext:
– Күптән ғаиләлемен, балаларыбыҙ буй еткерә, ләкин көтмәгәндә тормошом ҡырҡа үҙгәрҙе: башҡа ҡатынды осраттым. Ике ут араһында ҡалдым кеүек. Ҡатынымдан айырылмай ғына икенсе никах уҡыта аламмы, Нурмөхәмәт хәҙрәт?
А.М.
Стәрлетамаҡ ҡалаһы.
Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН:
– Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!
Хөрмәтле ҡәрҙәштәр, беҙ никахҡа ингәндә ниндәй вәғәҙә бирәбеҙ? Бер-беребеҙҙе яратырға, хөрмәт итергә, ауыр саҡта терәк-таяныс булырға, тоғролоҡ һаҡларға, ғаилә усағын һүндермәҫкә... Шул уҡ ваҡытта һис кемде мәжбүри өйләндермәйҙәр, барыһы ла ике яҡтың килешеүенә ярашлы башҡарыла. Никахҡа инер алдынан да бит “Ризаһыңмы?” тип һорала, тимәк, ҡарарҙың ныҡлымы-юҡмы икәнлеге йәнә бер ҡат тикшерелә. Ыңғай яуап биреп, кейәү менән кәләш бер-береһенең генә түгел, ә Аллаһ Тәғәләнең алдында ҙур яуаплылыҡ ала. “Никах – сөннәтем, унан ситкә киткәндәр минең өммәтемдән булмаҫ”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм дә.
Ошондай осраҡтарҙа ҡайһы бер ир-ат: “Ҡөрьән”дә дүрт ҡатынға ҡәҙәр өйләнергә рөхсәт ителә бит”, – тип бәхәскә инеүсән. Эйе, ғаилә мәсьәләләренә, ҡатын-ҡыҙҙың хоҡуҡтарына бәйле “Ән-Ниса” сүрәһендә ундай юлдар бар. Уның тәүге аят-кәримәһендә Аллаһ Тәғәләгә тәҡүәлек ҡылырға, ҡанундарын үтәргә, туғанлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡларға саҡырыла. Артабан сүрәлә дүрт ҡатынға ҡәҙәр өйләнергә рөхсәт ителә, ләкин шул уҡ ваҡытта: “Хәләл ефеттәрегеҙгә ҡарата ғәҙел була алмауҙан ҡурҡһағыҙ, берәүҙе генә һайлағыҙ”, – тиелә. Тимәк, бер нисә ҡатын алыу мотлаҡ түгел, фәҡәт рөхсәт кенә. Шул уҡ ваҡытта Ҡөрьәндең был ҡанунына ярашлы ҡоролған никахтар рәсми теркәлергә, гүзәл зат вәкилдәренең һәммәһе лә социаль йәһәттән ныҡлы тәьмин ителергә, мохтажлыҡ күрмәҫкә тейеш. Әгәр ҙә ки ир вафат була икән, мираҫтан барыһына ла, шулай уҡ балаларға ла өлөш бүленә. Был ҡанун ҡайһы бер мосолман дәүләттәрендә әле лә йәшәй, киң тамыр йәйгән.
Беҙҙең илгә килгәндә иһә, закон буйынса бер ҡатын менән генә никахлашырға мөмкин. Ғаилә башлығы баҡыйлыҡҡа күсһә, мөлкәте рәсми документта теркәлгән хәләл ефетенә, балаларына ҡала. Ә инде ирҙең йәнә бер “йәмәғәте” булып, ике арала никах уҡылған хәлдә лә, был ҡатын, шулай уҡ унан тыуған уртаҡ ул-ҡыҙҙар мираҫҡа дәғүә итә алмай. Тимәк, хөрмәтле ҡәрҙәштәр, беҙҙә икенсегә өйләнеү – “ситтәге” ғаиләне социаль яҡлауҙан ситтә ҡалдырыу, һәр йәһәттән ауырлыҡҡа сумдырыу тигән һүҙ. Хөкүмәт тарафынан рәсмиләштерелһә, никах уҡытырға мөмкин булыр ине. Беҙҙең илдә бындай ҡанун юҡ, тимәк, ир-уҙаман ғүмер юлын законлы хәләл ефете менән матур итеп, шөкөрана ҡылып, тоғролоҡта үтергә бурыслы.
Ғаилә – иң изге төшөнсә, диндең дә, дәүләттең дә төп нигеҙе. Шуға күрә уға һәр яҡлап иғтибар бүленә. Ҡөрьәндә ғаиләне һаҡлауға, яҡлауға ҙур урын бирелһә, дәүләт тарафынан да был йәһәттән бихисап закон булдырылған. Ҡанундарҙы үтәү – һәр кемдең изге бурысы. Шуныһы айырыуса мөһим: ғаиләлә ҡатын-ҡыҙҙың хаҡы шул тиклем юғары. Ул – балаларыңдың әсәһе, ғаиләнең усағын һүндермәйсә тотҡан, милләттең киләсәген үҫтергән, тормош ауырлыҡтарын күтәрешкән, тимәк, иң ҙур хөрмәткә лайыҡ кеше. Ошондай гүзәл заттың күҙ йәшен түктермәйек, йөрәгенә яра һалмайыҡ, мөхтәрәм ир-аттар. Шулай уҡ буй еткереп килгән балаларыбыҙға үрнәк күрһәтеп йәшәргә тейешлегебеҙҙе онотмайыҡ. Ғаиләңдәге ихтирамдың, абруйҙың әһәмиәте, көсө баһалап бөткөһөҙ.
Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм үҙенең хушлашыу хажында ла (унда 120 меңдән ашыу сәхәбә ҡатнашҡан) ҡатын-ҡыҙҙың хаҡын үтәргә бойорған. Хоҙай Тәғәлә һәр ир-атҡа ошо аманатҡа тоғро булырға, гүзәл затҡа ихтирам, хөрмәт күрһәтеп йәшәргә насип итһен, иншаллаһ. Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ! Амин.


description: Гәзитебеҙҙең үткән һандарының береһендә хәбәр итеүебеҙсә, Башҡортостан мосолмандары Диниә назаратының Йәштәр бүлегендәге спорт секторы координаторы, “Тархан” көрәш клубы етәксеһе һәм тренеры

title: Ирҙе ир итер көс

maintext: – Йәш тип, был спорт төрҙәре өсөн ғүмеремдең әлеге мәле бигүк иртә һаналмай. Тап “кульминация” осоро. Ул барлыҡ иғтибарҙы, көс-ҡеүәтте тотошлай үҙенә йүнәлтеүҙе талап итә. Нәҡ ошо ваҡытта биргән мөмкинлектән тулыһынса файҙаланып ҡалырға тейешмен.Спортҡа юлым бик иртә башланды. Был, әлбиттә, атай-әсәйемдең тырышлығы һөҙөмтәһе. Үҙҙәре спорт менән шөғөлләнгәнлектән, тормош бәрәкәтенең хәрәкәттә икәненә ныҡлы төшөнгән кешеләр. Атайымдың ҡушыуы буйынса биш йәштән турникта ҡалҡына, шпагатҡа ултыра, башҡа дөйөм күнекмәләр яһай башланым. Әҙерәк үҫә төшкәс, йүгереү, футбол менән шөғөлләнергә тотондом. Мәктәптә спорт секцияларының күпләп эшләүе артабанғы үҫешемә булышлыҡ итте. Уларҙа милли көрәш, бокс серҙәренә төшөндөм.Ун өс йәштән Өфөләмен. Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернатында, Республика иҡтисад лицей-интернатында, артабан БДУ-ла уҡығанда ла спорттан айырылманым. Улай ғына ла түгел, был шөғөл тормошомдоң төп мәғәнәһенә әүерелә барҙы. Күпселек ваҡытты футболға бүлгән хәлдә лә, өҫтәмә рәүештә бергә-бер көрәш төрҙәрен өйрәнеүҙе дауам иттем. Ләкин бер аҙҙан тормошомда ҡырҡа үҙгәреш яһарға тура килде. Киләсәгемдең футболда түгеллеген аңлағас, көрәш залына аяҡ баҫтым. Шулай үҙ урынымды, юлымды таптым тип әйтергә мөмкин.– Уны ваҡытында егеттәр менән бергә ойошторҙоҡ. Тәүҙә үҙебеҙ генә шөғөлләнһәк, бер аҙҙан башҡаларҙы күнектерә башланыҡ. Хәҙер инде беҙҙең клуб ағзалары араһында республика, төбәк, халыҡ-ара кимәлдәге турнирҙарҙың ундан ашыу призеры бар.“Тархан”да өйрәтелгән төп спорт төрҙәре – көрәш, грэпплинг. Шулай уҡ панкратион, самбо, кикбоксинг, ҡатнаш бергә-бер алыш менән шөғөлләнеп, ярыштарҙа уңыш ҡаҙанғандар күп. Ни өсөн төп иғтибар грэпплингка бирелә? Ул – спорттың универсаль төрө, яҡшы алыш базаһы туплағанда, башҡа ярыштарҙа ла уңышлы сығыш яһарға мөмкин. Быға үҙем тәүләп бер нисә йыл Федор Емельяненко менән Фабрисиу Вердумдың алышын ҡарағандан һуң төшөндөм. Еңелеүҙе белмәгән спортсыбыҙҙың унда ҡапыл бирешерен берәү ҙә көтмәгәндер. Миңә лә ныҡ тәьҫир итте был хәл. Һуңынан мәғлүм булыуынса, Бразилия алышсыһы грэпплинг һәм джиу-джитсу менән етди шөғөлләнгән икән.Беҙҙең клубта төрлө төркөмдәр булдырылған, уларҙа биш йәшлек малайҙарҙан алып олпат ир-атҡа ҡәҙәр шөғөлләнә. Байтаҡ кеше, айырыуса өлкәнерәктәр, сәләмәтлеген яҡшыртыу, көс-ҡеүәтен, кәүҙә торошон һаҡлау маҡсатында килә. Әлбиттә, уларға күнекмәләр еңел бирелмәй. Шулай ҙа туҡтап ҡалырға, ҡул һелтәргә ярамай, тырышырға, ныҡыш булырға кәрәк. Ғөмүмән, спорт һәр ир-атҡа ғүмер буйы кәрәк. Ул физик яҡтан үҫтереп кенә ҡалмай, ә күңелдә ихтыяр көсө, рухи ныҡлыҡ, үҙ-үҙеңә ышаныс тәрбиәләй. Ә бөгөнгө йәмғиәттә, минеңсә, ҡайһы бер көслө зат вәкилдәренә ошо сифаттар етешмәй. Уларҙы тап спорт ыңғай яҡҡа үҙгәртәсәк. Бөйөк Сократтың “Үҙ тәненең мөмкинлектәрен белмәй үлеп киткән иргә оят” тигән һүҙҙәре бар. Бик хаҡ әйтелгән.– Ислам беренсе сиратта – тән менән йәндең, уй-фекерҙең, ҡылған ғәмәлдәрҙең таҙалығы. Ирҙе – ир, ҡатынды ҡатын итеп тәрбиәләү мәктәбе. Исламды ҡабул иткәс, тормошом тулы мәғәнәлегә әйләнде, күңелемде борсоған күп һорауҙарға яуап таптым.Диндең спортта ғына түгел, тотош йәшәйештә ыңғай өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Ул миңә көн дә, һәр мәсьәләлә ярҙам итә. Тормош “күтәреп һуҡҡан” ауыр ваҡыттарҙа ла ҡалҡып торорға көс табып, алға атлайһың. Динле булыуҙың еңеү яулауҙа ла өлөшө ҙур. Йәштәрҙе ошоға ышандырыу маҡсатында беҙҙең Диниә назаратының Йәштәр бүлеге тарафынан спорт ярыштары йыш ойошторола. Мәҫәлән, республика төбәктәрендә грэпплинг буйынса асыҡ чемпионат үткәреү йолаға әйләнде тиергә мөмкин. Был сара Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Дәүләт-конфессия мөнәсәбәттәре советы ярҙамы менән уҙғарыла. Йәштәргә үҙ-үҙебеҙҙе тотошобоҙ, сәләмәт йәшәүгә ынтылышыбыҙ аша үрнәк күрһәтәбеҙ.– Эйе, тыуған төйәгемә – Учалы районының Мансур ауылына – мөмкинлек сыҡҡан һайын ҡайтып килергә тырышам. Атай-әсәйемдең теләк-кәңәштәре – минең өсөн ҙур терәк-таяныс. Спортсы йәшенән сыҡҡас, иншаллаһ, киләсәк тормошомдо тренерлыҡ эшмәкәрлегендә күрәм.


description: Тиҙ шахмат буйынса Башҡортостан Республикаһы кубогы уҙып барған йылда төбәк шахматсылары өсөн һуңғы иң ҙур спорт сараһы булғандыр, моғайын. Өс көн дауамында улар еңеү өсөн көс һынашты. Тиҙ ш

title: Шахматсылар йылды теүәлләне


description: 2008 йылда Мәскәүҙә булды был хәл. Элекке СССР дәүләттәренә ҡараған Яҙыусылар союзы ағзалары ҡатнашлығында халыҡ-ара форумға йыйылғанбыҙ. Башҡортостандан икәнлегебеҙҙе белеп, ҡырғыҙ, ҡаҙаҡ,

title: Зәки Вәлиди - мәшһүр ғалим, алдынғы сәйәсмән

maintext: Быларҙы иҫкә алыуым юҡҡа түгел, 10 декабрҙә халыҡ-ара кимәлдә мәшһүр ғалим, Рәсәйҙең федератив ҡоролошона нигеҙ һалыусы Зәки Вәлидиҙең тыуыуына 126 йыл тулыуы киң билдәләнде. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ойошторған саралар ошо көндәрҙә Өфөлә генә түгел, Ишембайҙа, Ташкентта, Яр Саллыла, Сибайҙа, Санкт-Петербургта үтте. Баш ҡалала байрам З. Вәлиди исемендәге Милли китапханала ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташҡа сәскәләр һалыуҙан башланып китте.“Башҡортостан Республикаһының барлыҡҡа килеүе” тип аталған “түңәрәк өҫтәл”де асып, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Әмир Ишемғолов: “Тантаналар өс йыл дауамында барасаҡ. Шәхестең тыуған көнө менән барығыҙҙы ла тәбрик итәм!” – тине. “Түңәрәк өҫтәл”де алып барған ғалим Нурислам Ҡалмантаев һәр сығыш яһаусының З. Вәлиди шәхесен ниндәй юҫыҡта өйрәнеүе тураһында әйтә барҙы.Милли музей директоры Ғәли Вәлиуллин: “Тап ошо музей бинаһында 1920 йылдың 14 мартында Башҡортостан Хөкүмәтен төҙөү тураһында һүҙ алып барғандар һәм, әлбиттә, унда Зәки Вәлиди ҡатнашҡан, ойоштороусы булараҡ сығыш яһаған. Был йортта Вәлидиҙең тауышы яңғыраған, был коридорҙар уның аяҡ эҙен һаҡлай!” – тине.Тарих фәндәре докторы Марат Ҡолшәрипов, Зәки Вәлидиҙең эшмәкәрлеген тәрән өйрәнгән ғалим булараҡ, янып, ярһып фән әһеленең исеменә бысраҡ яғырға тырышыусыларға ҡаршы фекерҙәрен әйтте. Ул Т. Ю. Бурмистрова кеүек күренекле ғалимәнең 1996 йылда баҫылып сыҡҡан күләмле мәҡәләһенә иғтибар бүлергә тәҡдим итте. “З. Вәлиди телсе ғалим булыуҙан тыш, ундан ашыу телдә иркен һөйләшкән һәм мәҡәләләрен дә тап шул телдәрҙә яҙған”, – тип һоҡлана Татьяна Юрьевна.“Башҡортостан автономияһының хоҡуҡи нигеҙҙәре” тигән сығышында ғалимә Лена Сөләймәнова, һыҙыҡ өҫтөнә алып, түбәндәгеләрҙе билдәләне: “Рәсәй федерализмы Башҡортостан автономияһынан башланған. Уның башында торған шәхестәр үҙәк менән бәйләнештәрҙе хоҡуҡи нигеҙҙәргә таянып, һөйләшеп-килешеү рәүешендә төҙөргә ниәтләй. Көрәш юлы менән яулана автономия”.Философия фәндәре докторы Фәнил Фәйзуллин сығышында уҙған быуатта йәшәгән башҡорт шәхестәренең юғары кимәлдә фекер йөрөтөүенә, Федератив килешеү документтарының килеп тыуған хәл-ваҡиғаларҙы тәрән өйрәнеп, юридик яҡтан иң сифатлы тауар кимәленә еткерелеүен билдәләне: “Хатта бөгөн ҡайһы бер документтар бындай юғары кимәлдә эшләнмәй. З. Вәлиди һәм уның фекерҙәштәренең сәйәси, хоҡуҡи яҡтан тәрән ғилемле булыуы хаҡында һөйләй былар барыһы ла. Төркиәлә ғалимыбыҙға арналған сарала төрки дәүләттәрҙән генә түгел, Япония, Индонезия кеүек илдәрҙән дә ҡатнашыусылар булды. Ана шунда күренде лә Вәлидиҙең ғилми, сәйәси эшмәкәрлеген нисек ҙурлауҙары. Төркөстанда уҙған Ә. Йәсәүиға арналған байрамда Төркиәнән килгән фән әһеле, З. Вәлидиҙең бында эшләп китеүен белгәс, тубыҡланып тупраҡты үпте һәм бер ус ерҙе муҡсайына һалып, атаҡлы ғалимдың ҡәберенә алып ҡайтып һаласағын әйтте. Ул шулай уҡ Ҡазан федераль университеты профессоры А. Ғаязовтың Германияла ике йыл эшләгәндә З. Вәлидигә ҡаршы әйтелгән ҡайһы бер фекерҙәрҙе тикшереп ҡарауын һәм сәйәси уйындар барышында бысраҡ яғырға тырышыусыларға ҡаршы сығырға әҙер булыуын һөйләне. Бер ниндәй архивтарҙа ла, дәүләт документтары араһында ла З. Вәлидиҙең эшмәкәрлеген шик аҫтына ҡуйырлыҡ мәғлүмәт тапмай ул һәм: “Әгәр хоҡуҡи яҡтан яҡларға кәрәк булһа, мин уның адвокаты булараҡ сығыш яһарға ла әҙер”, – тигән Алмас Ғаязов.Башҡортостан Диниә назараты рәйесенең беренсе урынбаҫары Айнур Арыҫланов: “Үҙ заманында ул күренекле дин әһеле Зәйнулла ишан менән осрашҡан. Бына ошо күрешеү юҡҡа булмаған, йәмәғәт. Зәки Вәлиди иман йәһәтенән дә нығынып, бары тик динде, телде, ерҙе һаҡлап ҡына беҙ милләтебеҙҙе һаҡлап ҡала алабыҙ, тигән киң билдәле васыятын еткергән”, – тине. Ғалимдың хәтирәләрендә “Әгәр Зәйнулла ишан менән осрашмаған булһам, мин дә ауылдағы ябай уҡытыусы булыр инем. Ул миңә киң донъяға фатихаһын бирҙе” тигән фекер бар.Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе вазифаһын башҡарыусы, ғалим Зәки Әлибаев үҙ сығышында башҡорт әҙәбиәтендә Зәки Вәлиди образы төрлө дәүерҙә төрлөсә яҡтыртылыуы, әммә уҙған быуаттың 90-сы йылдарынан һуң халыҡта шәхескә ҡарата ыңғай фекер уяныуы, яңы әҙәби табыштар, шул иҫәптән Р. Байымовтың, Ғ. Хисамовтың, Н. Алсынбаевтың проза әҫәрҙәре, шиғриәттә яңы ҡарашлы шиғырҙар яҙылыуын билдәләне. М. Аҡмулла университеты студенттары Ислам Төхвәтуллин, Инсаф Хужабиргәнов З. Вәлидиҙең көрәштәше Ш. Бабичтың шиғырҙарын уҡыуы байрамды тағы ла рухландырып ебәрҙе.“Түңәрәк өҫтәл” һуңында резолюция ҡабул ителде. Унда 2-се республика башҡорт гимназия-интернатында ойошторола килгән “Вәлиди уҡыуҙары” ғилми-ғәмәли конференцияһына халыҡ-ара кимәлдәге статусын ҡайтарыуҙы һорап Башҡортостан Хөкүмәтенә мөрәжәғәт итеү, шәхестең исемен мәңгеләштереү эшен дауам итеү кеүек пункттар инде. Шуныһы ғына эсте бошорҙо: Өфө ҡалаһының тел, әҙәбиәт уҡытыусылары сараға саҡырылып та, бик күптәре килмәгәйне. Ошондай байрамға ла йөрөмәгән уҡытыусы шәхестәр хаҡында ниндәй телмәр тота икән уҡыусыһы алдында?


description: 2016 йыл Маймыл йылы икәнен белгертте, бик ҡаты белгертте: йәй көнө һауа торошо маймыл кеүек һикерҙе генә, ә августа Африка эҫелеге менән хәлде алды. Йыл хужаһына оҡшарға маташыуы булғанды

title: Тауыҡ йылымы, Әтәс йылымы?

maintext: Маймыл йылы 1 ғинуарҙа ғына тамамланмай әле, ғәҙәттә, шәрҡи мөсәл буйынса яңы йыл февралдә генә башлана. Шулай булғас, әле беҙгә уның һикерәнләүҙәренә айҙан ашыу түҙергә кәрәк буласаҡ. Хәйерле генә тамамланһын инде.Ҡытай, япон календары, ти ҙә һөйләйҙәр хәҙер, әйтерһең, Рәсәйҙәге халыҡтарҙа был булмаған! Башҡортта 12 йыллыҡ мөсәл электән йәшәп килгән, һәм аталыштар япон-ҡытайҙыҡынан бер аҙ айырыла. Хатта уҙған быуатта ла ололар ошо календарь буйынса һынамыштар әйтеп ҡуя торғайны.Мәҫәлән, Аждаһа йылы түгел, Лыу (Ылыу) йылы. Уны һүҙлектәрҙә “һыу өҫтөндә батмай йүгереп йөрөгән оҙон ботло бөжәк” тип аңлаталар. Мәгәр борон һыуҙа йәшәгән ҡурҡыныс ғифрит тә шулай аталған – һыуҙан аждаһа сыға тигән әкиәттәрҙән шул аңлашыла. Ғөмүмән, башҡортта ҡурҡыныс, көслө йән эйәләренә йәшерен исем биреү ҙә киң таралғанлығы күренешелер был.Киләһе йыл – Тауыҡ йылы. Уны, ситтән ингән календарға эйәреп, Әтәс йылы тиеүселәр бар. Әммә халҡыбыҙҙың боронғолоғо күрһәткесе: үҙ мөсәлебеҙ буйынса ул тап шулай – Тауыҡ йылы. Фольклорҙа бер генә ерҙә лә Әтәс йылы тигәнде тапмаҫһығыҙ, ә Тауыҡ йылы тураһында мәғлүмәт туп-тулы! Башҡортса мөсәлдә хайуан атамаһы төр (вид) булараҡ ҡулланыла, шуның өсөн беҙҙә Һыйыр йылы, Тауыҡ йылы, Барыҫ йылы, Ҡуй йылы, Ҡабан йылы (Сусҡа түгел), Ҡуян йылы... Сөнки үгеҙ малы тип түгел, һыйыр малы тип һөйләшәбеҙ...Мин мөсәлдең һауа торошона ҡағылышлы һынамыштарын ғына ҡабул итәм, төрлө юрауҙар – хәрәм ғәмәл. Бына ҡайһы бер һынамыштарҙы барлап сығайыҡ.Тауыҡ йылы тары сәс, Барыҫ йылы барын сәс. Тауыҡ йылы – ҡоролоҡ, Ҡуй йылы – ҡытлыҡ, Ҡуян йылы – йотлоҡ, Йылан йылы – баллыҡ, Ҡабан йылы – байлыҡ, Лыу (Аждаһа) йылы– һыулыҡ. Сысҡан йылы – игенле, шуға сысҡан да күбәйә инде. Йылҡы йылы – ҡаты йыл, уның башынан һағай, тип тә әйтеп ҡалдырғандар.Тауыҡ йылы булыу шәп тә инде: ул – бик хәстәрлекле инәй, йомортҡа ла һала, баҫып та сығара, юҡ ҡына ерҙән дә тибенеп ем табып, ғаиләһен туйҙыра. Тимәк, ас булмаҫбыҙ, тик бик күп “тибенергә” тура килер – быныһы шикһеҙ: аяғың тәпелдәмәһә, ауыҙың сәпелдәмәй.


description: Октябрь аҙағында гәзит уҡыусыларыбыҙ араһында интернет-бәйге иғлан иткәйнек. Шарттар буйынса Интернет селтәренең “Бәйләнештә” социаль селтәрендә ултырғандар “Башҡортостан” гәзитенең рәсми тө

title: “Тәмле” бүләк Гөлсөмгә эләкте


title: Керәндең шифаһы бар

maintext:
Эфир майҙары, хуш еҫле матдәләр һәм витаминдарҙың күп миҡдарҙа булыуы арҡаһында керән организмға ҙур йоғонто яһай. Мәҫәлән, эсәктәрҙең эшмәкәрлеген әүҙемләштерә, төрлө ферменттар бүленеп сығыуға булышлыҡ итә. Бындай көскә эйә булыуының сәбәбе — минераль тоҙҙарҙың, гәрсис майының, синигрин тигән матдәнең барлығында. Әйткәндәй, әлеге синигрин керәнгә шундай әсе тәм бирә лә инде.
Бөтә ошо ҡушылмалар аппетитты ҡуҙғыта, аҙыҡ эшкәртеү рецепторҙарына тәьҫир итә, ашҡаҙан һуты бүленеп сығыуға ярҙам итә. Әммә барыһы ла сама менән булырға тейеш. Керән күп миҡдарҙа зыян да килтерергә мөмкин. Ашҡаҙан һутының әселеген арттырып, гастрит һәм сей сара (язва) ауырыуҙарын ҡуҙғытыуы ихтимал. Шуға күрә керәнде бындай сирле кешеләргә тәмләткес рәүешендә генә ҡулланырға кәңәш ителә.
Медицинала керән бөйөр һәм бауыр өсөн файҙаһы булған өсөн айырыуса баһалана, сөнки уның үт һәм бәүел ҡыуҙырыу тәьҫире көслө. Иң мөһиме — бындай сирлеләргә керәндең бер зыяны ла юҡ. Шулай уҡ ваҡланған керәндең парҙарын еҫкәүҙең дә тын юлдарына файҙалы икәнлеген күптәр яҡшы белә. Составындағы фитоназидтар төрлө вирустарҙы һәм микробтарҙы юҡҡа сығарыуға һәләтле. Ә эфир майҙары ҡоро йүткереүҙе йомшарта. Тап шуның өсөн дә керәнде киҫкен респиратор сирҙәр ваҡытында ҡулланалар.
Был йәшелсәнең ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр өсөн дә, аҙ ҡанлылыҡ булғанда ла файҙаһы ҙур. Ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары менән яфаланмаған кешеләргә керәнде йышыраҡ файҙаланырға тәҡдим ителә. Бигерәк тә организм яҡлауға һәм һаҡлауға мохтаж булған ҡыш айҙарында.


description: Баш ҡаланың Октябрь проспектындағы “Спорт” магазины 40 йылдан ашыу баш ҡаланы ғына түгел, тотош республика халҡын сифатлы спорт кәрәк-ярағы менән тәьмин итә. Сауҙа нөктәһе бөгөн ниндәй кәйеф

title: “Спорт”ҡа рәхим итегеҙ!


description: 2014 йылда “Урал батыр” эпосын яттан һөйләү буйынса флешмоб ойошторғанда, ул тәүгеләрҙән булып видеояҙма ебәргәйне. “Бәйләнештә” социаль селтәренең “Башҡорт телен ҡәҙерләйек” төркөмөндә яҡты

title: “Урал батыр” - иврит телендә

maintext: – Был – минең шәхси теләгем, күптән ошо хаҡта уйлап йөрөй инем.– Әлбиттә, үҙем (көлә)!– Шиғри юл менән тәржемә итергә йөрьәт итмәнем, уның өсөн айырым оҫталыҡ кәрәк. Минең өсөн әҫәрҙең иң төп фекерен, йөкмәткеһен тапшырыу мөһим булды. Был эш менән дүрт йыл дауамында шөғөлләндем.– 550 дана. Израиль өсөн был – ярайһы уҡ ҙур тираж. Ул илдең иң абруйлы нәшриәтендә донъя күрҙе һәм ҙур китап магазиндарына һатыуға сыҡты. Йәнә лә Рәсәйҙең аҫаба халыҡтарының береһенең мәшһүр эпосын еткергән тәүге китап был. Әммә Интернет аша дигиталь һәм PDF форматында ла алып уҡырға була. Бөтәһен бергә ҡушһаң, тиражы 1500-гә етә.– Китап Иврит теле институтында сертификация үтте. Израилдә балалар өсөн тәғәйенләнгән һәр йыйынтыҡ дәүләт рөхсәте менән генә сығарыла.– Эйе, мин бала саҡтан рәсем төшөрәм, китаптың эсен дә, тышлығын да үҙем биҙәнем.– Әгәр башҡорттар хаҡында бер ниндәй ҙә мәғлүмәтһеҙ сыҡһа, китапты ҡулына алған кешелә бик күп һорау тыуыр ине. Халҡыбыҙ тураһында әйтеп китеү мотлаҡ кәрәк тип иҫәпләнем.– Үкенескә ҡаршы, урамда осраған һәр кешене туҡтатып һораһаҡ, уларҙың 99 проценты иңдәрен генә ҡағасаҡ. Әммә ошо китап менән халҡыбыҙ тураһында белеүселәр артыр тип өмөт итәм. Уҡып сыҡҡан таныштарым, ҡайһы бер белгестәр уның ҡыҙыҡлы, фәһемле булыуын әйтте. Теле аңлайышлы, тинеләр. Әйтергә кәрәк, тәржемә эше еңел барманы.– Мин юғары белемле инженер, бында ҙур башня, күпер крандарын ремонтлау менән шөғөлләнәм.– Эйе, был хаҡта видеояҙмала ла әйтеп киттем. Өфөнәнмен. Атайым Әхмәтшәриф Әхмәтсадиҡ улы Садиҡов – Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Сығышы менән Нуриман районының Ҡуранса ауылынан. Әммә тамырҙары Иҫке Илектән. Олатай һәм уның өс бер туғаны революциянан һуң был яҡҡа йәйәүләп килеп, Сәрүә, Ҡуранса ауылдарына нигеҙ һалған. Урман эшкәртеү предприятиеһы булдырып, бик күптәрҙе аслыҡтан һаҡлап алып ҡалған улар.Әсәйем Мәхмүзә Хисаметдин ҡыҙы Садиҡова – Башҡортостан археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, билдәле археолог. Бик күп ғалимдар бөгөн уның эштәренә һылтанма бирә. Китапты мин атай-әсәйемдең яҡты рухына бағышланым. Улар башлаған эште дауам итеүсе итеп тоям үҙемде. Әсәйҙең тамырҙары – Кушнаренко районының Мәмәк-Шәрип ауылынан.– Үҙ халҡыңды яратыу, уның тарихын йөрәгеңдә йөрөтөү өсөн мотлаҡ Башҡортостанда йәшәү, хатта тыуыу ҙа мөһим түгел, минеңсә. Бының өсөн бер ниндәй этәргес тә, сәбәп тә кәрәкмәй. Ата-бабаларыбыҙға ҡарата һөйөү беҙҙең ҡанға һалынған, беҙ ҡайҙа – ул тойғолар ҙа беҙҙең менән. Әсәйем яҡлап мин Саптар Аллаҡаев тоҡомонанмын.– Тимәк, һеҙ ватанығыҙҙан ситтә булһа ла, рухи бәйләнеште өҙмәйһегеҙ?– Израилдә мин йәмәғәт эштәре менән дә шөғөлләнәм. Бындағы төрки ойошманың етәксеһемен. Беҙ төрки мәҙәниәтте һаҡлау һәм таратыу эшен алып барабыҙ. Башҡорт, татар милләте вәкилдәре бергә ойошоп, бик аҙ булһаҡ та, үҙебеҙҙең эште берҙәм алып барырға тырышабыҙ. Ойошмабыҙ ирекле һәм ағзаларҙың аҡсаһына төрлө саралар ойошторабыҙ. Мәҫәлән, бына инде алты йыл рәттән һабантуй үткәрҙек.– Әлбиттә, башҡорт халҡының рухи мираҫын таратыу эшен дауам итәсәкмен. Башҡорт халыҡ әкиәттәрен иврит теленә тәржемә итергә иҫәп тотам. Уны китап итеп сығарырға яҙһын!– Юҡ, әлбиттә, минең, киреһенсә, һеҙҙең башҡортса мөрәжәғәт итеүегеҙҙән күңелем күтәрелеп китте. Телде онотманым, әлбиттә, аралашыу практикаһы аҙ, әммә туған телем, мәҙәниәтем менән ныҡ ғорурланам. Ата-бабаларым һөйләшкән тел – минең өсөн быуындар бәйләнешен һаҡлаған мөҡәддәс төшөнсә. Бында күберәге иврит, урыҫ телендә аралашам. Башҡортостандан байтаҡ йылдар элек сығып киттем, СССР-ҙың төрлө урындарында йәшәнем, һөйләшеү теле урыҫ теле булды. Литвала йәшәгәндә уларҙың телен дә өйрәндем, Израилдә иврит телен үҙләштерҙем. Эш барышында инглиз теле лә кәрәк, шуға уны ла өйрәндем. Бына шулай яңы идеялар табып, шуларҙы тормошҡа ашырыу ниәте менән йәшәп ятҡан көн.– Урал батыр үҙ йүнәлешен ҡорған, йәшәү тәғлимәте итеп алған юл, әхлаҡи һәм рухи ҡиммәттәр – ул тотош башҡорт халҡы өсөн йәшәү нигеҙе булырға тейеш, минеңсә. “Урал батыр” – иҫ киткес тәрән йөкмәткеле, мәшһүр, эпохаль әҫәр. Ул – башҡорт халҡының донъяны ҡабул итешен, төп әхлаҡи ҡарашын, тәрән рухиәтен сағылдырған әҫәр. Был эш – минең шундай әҫәрҙәр тыуҙырған халҡым алдындағы бурысымды атҡарыу.


description: Ғәзиз балаларының киләсәгенә битараф түгелдәр эш ваҡыты тамамланыр-тамамланмаҫтан йүгерә-атлай мәктәпкә килде. Ғәҙәттәгесә, яңы уҡыу йылы башланып ике-өс аҙна үтеүгә, ата-әсәләр йыйылышы уҙғ

title: Донъя малы тиҙ бөтә, ә белем...

maintext: – Сәғәт етенсе биш минут, күпселек бында, йыйылышты асыҡ тип иғлан итәйек, ваҡытты әрәм итмәйек, һуңлағандар тыныс ҡына инеп ултырыр, беләм – барығыҙ ҙа өйөнә ҡабалана, – тип класс етәксеһе һөйләй башланы.Һылыуҡай хәбәрен теҙгән арала өлкәндәр журнал менән таныша һәм, иң ҡыҙығы, аҙаҡтан һүҙ ебе кинәт кенә аҡсаға табан боролош ала.– Күрәһегеҙме, сәскәләр кәрәкмәгән әйбер шикелле иҙәндә ултыра – тумба алырға кәрәк, шкаф иҫкерҙе, уны яңыртыу зарур, ишектең йоҙағы көскә асыла, тотҡаһы ла бушаған, плафон сатнаған... – тип теҙеп алып китте йәш ҡыҙ, барыһын да янсыҡ тирәһенә яҡынайтып.Улай ғына ла түгел, парталарҙы тәртипкә килтереү, уҡытыусы өсөн өҫтәл һатып алыу, оҙайлы йәйге каникулда иҙәнде буяу, стенаға обой йәбештереү, түбәне аҡлау, тәҙрә йыуыу, ҡыҫҡаһы, класҡа ремонт уҙғарыу тулыһынса тиерлек ата-әсәләрҙең елкәһендә бөгөн.“Былтыр ғына жалюзи элгәйнек, уҡытыусы өр-яңынан һатып алыуҙы йәнә талап итә, бүтән йыйылышҡа йөрөмәҫтәй булып иҫем китеп ҡайттым, – тип күршемдең әсенеп һөйләгәндәрен хәтерләнем. – Ҡыҙым балалар баҡсаһына йөрөй, уға ай һайын һуңлатмайынса түләйһең, үҙебеҙ осто-осҡа ялғап саҡ көн күрәбеҙ, ҡайһылай итергә?”Хатта ки хәл шуға барып етә, сослоғо менән даны сыҡҡан класс етәксеһе “һораныуҙы” шәхсән үҙе түгел, ә ата-әсәләр комитетындағы казначейҙан әйттерә. Йәнәһе, башынан себен осора, халыҡтың күҙе үткер икәнен белгән осраҡта ла. Ә казначей кем тип уйлайһығыҙ? Йә әхирәте, йә туғаны, йә бүтән яҡын кешеһе.Директорҙың йәки класс етәксеһенең юбилейы, 8 Март, Уҡытыусылар көнө, шулай уҡ бүтән иҫтәлекле ваҡиғалар айҡанлы һәм мәктәп фондына йыйылған аҡсанан тыш, һүҙ класс фонды тураһында ғына бара.Хәҙерге мәктәп белем һәм тәрбиә үҙәге ролен үтәүҙән тайпылмаһын ине. Бынамын тигән белем учреждениеһының төҙөлөүе, кабинеттарҙы заманса йыһазландырыу һәм башҡа кәрәк-яраҡ хәстәрләнеүе тураһында хәбәрҙарбыҙ. Тағы нимә кәрәк тиерһегеҙ? Шулай булыуға ҡарамаҫтан, былай ҙа һайыҡҡан ғаилә бюджетын уңышлы “һауыу” һаман да дауам итә. Был мәсьәлә тик моңһоҙ һәм бошмаҫ ата-әсәләрҙе генә борсомайҙыр, ә күптәрҙең теңкәһенә тейеүен нисек аңларға? Берәү әйтмешләй, ҡулдағы аҡса яҙғы ҡар шикелле күҙгә күренеп юҡҡа сыға барған осорҙа, уны ҡайһылайтып бүлергә һәм еткерергә лә белмәй ыҙа сигәһең. Әлбиттә, барыһы ла бер сыбыҡтан ҡыуылмаған, аң-белем таратыуға ваҡытын да, көсөн дә артығы менән сарыф итеүселәр бихисап.Мөғәллимдең аҡса йыйыуын нимә менән генә сағыштырмайҙар. Гәзит уҡыусы йәки ошоларҙы күреп-белгәндәр, беҙҙә мәктәптәр шулай фәҡирлек сигендә көн итә икән, тип һығымта яһауы ла ихтимал бит. Ә ул дөрөҫлөккә тап киләме?Ғөмүмән, мәғариф системаһын финанслау мәсьәләһенә ил етәкселәре ниндәй ҡарашта, ул Хөкүмәттең иғтибар үҙәгендәме? “Тотороҡло финанслау – мәғарифты йылдам үҫтереү өсөн һәйбәт шарттар”, – тигән дөйөм мәғарифты үҫтереү буйынса донъя белгесе Джамиль Салми. Белем эстәү кешелек тормошонда мөһим роль уйнай. Һүҙ ҙә юҡ, дәүләттең тотороҡло үҫеше аҡыллыларҙың күп булыуына туранан-тура бәйләнгән. Мәғарифты финанслау дәүләт сәйәсәтендә өҫтөнлөктәрҙән һанала. Илебеҙ социаль-иҡтисади йәһәттән шәп үҫешә икән, тимәк, унда мәғарифтың роле ифрат ҙур.Киләһе йылдың бюджеты ентекләп тикшерелде, үҙ сиратында төрлө тармаҡҡа ғәҙел рәүештә аҡса бүленде, шул иҫәптән мәғарифҡа ла. Ысынлап та, Хөкүмәттең был системаны ярҙамһыҙ ҡалдырмауы көн кеүек асыҡ, киреһенсә, матди-техник базаны яҡшыртыуға йылдан-йыл финанслау артмаһа әле! Мәҫәлән, Рәсәй мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, 2016 – 2020 йылдарҙа мәғарифҡа киткән сығымдар ике тиҫтә триллион һумдан ашасаҡ.Ҡыҫҡаһы, тармаҡ финансланмай түгел, артығы менән финанслана. Мәҫәлән, “2016 – 2020 йылдарға иҫәпләнгән мәғарифты үҫтереү федераль маҡсатлы программаһы” бар, “Мәғарифты үҫтереү” тигән дәүләт финанслау программаһы ҡабул ителгән. “Бюджет өҫтөнлөктәрен тормошҡа ашырыу өсөн беҙ проект аҙымын файҙаланыу тураһында килештек. Хөкүмәт, киләһе йыл быға мөмкин тиклем күберәк аҡса бүлергә кәрәк, тигән тәҡдим яһаны. Һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф проекттары, ипотеканы, коммуналь инфраструктураны, төҙөлөштө һәм юлдарҙы ремонтлауҙы үҫтереү, экологик стандарттарҙы яҡшыртыу – шуға асыҡ миҫал”, – тинеләр Рәсәй Хөкүмәтендә үткән сираттағы бер ултырышта ла.Шулай ҙа төп сәбәп нимәлә? Кемдер байып донъя рәхәтендә йәшәгәндә ни өсөн икенселәрҙең кеҫәһе таҡырая? Әҙәм балаһы ҡыҙыҡ инде ул. Күпселек табипҡа күренгәндә, һаулығыбыҙ ниндәй хәлдә булыуына ҡарамаҫтан, мотлаҡ сумка төбөнә күстәнәс һалып алып барабыҙ. Имеш, унан ғына сәләмәтлегебеҙ яҡшырасаҡ. Ә бына майлап ебәргәс, аҡ халатлының мөнәсәбәте ыңғай яҡҡа үҙгәрә-үҙгәреүен... “Врачтың өҫтәл аҫтына төргәк ҡуйып тамам яман өйрәтеп бөттөк инде, әле теләһәк-теләмәһәк тә, быны автоматик рәүештә башҡарабыҙ, нимәгәлер өмөт итә лә торалар”, – тигән һүҙҙәрҙә хаҡлыҡ ярылып ята. Шуның шикелле мөғәллимдәр армияһы ла ситтән һәр саҡ ниҙер көтә. Йомшаҡ күңеллеләрҙе аңларға була. “Минең балама һүҙ теймәһен, уға ҡырын ҡараш тойолмаһын, берүк баһаны түбәнәйтеп ҡуймаһындар”, – тип борсола һәм ҡул һелтәп барыһына ла ризалаша. Шулай итеп, бүрәнәнең ауыр осо улар иңенә үҙенән-үҙе килеп ята. Хәйер, ҡайһы бер урындарҙа еңмештәр арҡаһында бер ниндәй гонаһһыҙ ҡыҙ-малай зыян күрә. Етмәһә, өлкәндәр араһында низағ менән бәйле мәктәп алмаштырған уҡыусы балалар бихисап.“Һөйләшеү аҡса мәсьәләһенә килеп терәлгәндә, унан ҡасыу юлдарын беләм, мең сәбәп табам, әммә һуҡыр бер тин дә биргәнем юҡ. Аҡса тапшырырға кәрәк тигән закон юҡ табаһа. Улыма баҫым яһарға тырышалар ҙа оноталар”. Ошо һүҙҙәрҙе йыйылыштарҙың береһендә кемдәндер ишеткәйнем.Ҡайһы берәүҙәр, ниңә алмаһын, уның эш хаҡын ташҡа үлсәйем, әҙәм мәсхәрәһе, бигерәк әҙ ҙә инде, тиер. Ә ниңә уҡытыусының эш хаҡын күтәрмәҫкә, ысынлап та! Унан ары ата-әсәләрҙе талау, бәлки, туҡтар ине...Баден-Вюртемберг ерендәге (Германия) Штутгарт ҡалаһында ит комбинаттарының береһендә смена аҙағында хеҙмәткәрҙәрҙең һәр береһенә берәр килограмм ит тоттороп сығаралар икән, урлашмаһындар өсөн. Ниңә ошо юлды һайламаҫҡа? Тик ит урынына нимәне күҙ уңында тоторға?..