description: Ким Латипов 1959 йылда Туңғатар ауылында ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килә. Уға дүрт йәш тулыуға, төҙөлөштә эшләп йөрөгән атаһы Хәсән ағай, әсәһе Роза апайҙы ике бала менән ҡалдырып, ба

title: “Самбист” " "Башкортостан гәзите"

maintext: Малай бәләкәйҙән тәрбиәле була: әсәһенең ҡушҡанын урынына еткереп эшләй, кәңәштәрен тыңлай, тырышып уҡый. Һәр саҡ ололарса фекер йөрөткән егет бала саҡтан спортты үҙ итә. Турникта күтәрелә, йүгерә, волейбол, футбол уйнай. Урамға сыҡһа, тиҫтерҙәрен әйҙәп, тәбиғәт ҡосағына алып килә һәм үҙ-ара көрәш ойоштора. Урта буйлы, йомро кәүҙәле малайға тиңләшеүсе булмай. Ул бер ваҡытта ла маһаймай, үҙе белгән көрәш алымдарын дуҫтарына өйрәтә. Шуға ла уны малайҙар хөрмәт итә.Алтынсы класҡа еткәс, уларҙың ғаиләһе Учалы ауылына күсеп килә. Ситтән килгән малайҙы йыш ҡына бындағы класташтары “килмешәк” тип мыҫҡылларға ла күп һорап тормай, дөмбәҫләргә лә уйҙары була. Әлбиттә, ауылдаш малайҙары араһында абруй ҡаҙанған йәш лидер был хәлде ауыр кисерә, әммә төшөнкөлөккә бирелмәй, киреһенсә, көн дә беләк мускулдарын сыныҡтырып, гер күтәрә, йүгерә, төрлө күнекмәләр яһай. Күп тә үтмәй, турникта күтәрелеү буйынса район уҡыусылары араһында беренселекте ала. Учалы урта мәктәбендә уға спорт менән шөғөлләнергә уңайлы шарттар тыуа.Бер саҡ дәрестән ҡайтырға сыҡҡан малайҙы тиҫтерҙәре тағы ла көтөп тора. Ким улар эргәһенә эре аҙымдар менән ҡыйыу баҫып барып етеүгә, кем сумкаһы, ҡайһыһы йоҙроҡ менән һелтәнә лә башлай. Малай сумкаһын ырғыта ла әле береһен, әле икенсеһен ергә күтәреп һуға башлай. Шул мәл һуғыш суҡмарҙарының береһе:– Эй, малайҙар, был бит самбист, – тип ҡысҡырып ебәрә.Етмәһә, нәҡ ошо секундта Ким үҙенән ике башҡа оҙон малайҙы ергә һуҙып һала. Һуғышырға дәрт-ҡеүәт биреп тороусылар бөтәһе бергә тиерлек:– Самбист! – тип һөрән һала.Шул көндән алып үҫмергә “самбист” ҡушаматы тағыла, балалыҡтан сыҡмаған малайҙарҙың һауаланыуҙары ла юҡҡа сыға. Бына шулай үҫмерҙәр араһында ныҡлы дуҫлыҡ күпере һалына. Хәҙер улар бергәләшеп спорт залында төрлө күнекмәләр уҙғара башлай. Йәш спортсы үҙенең көсөн гер һәм штанга күтәреүҙә һынап ҡарай. Шул уҡ ваҡытта ирекле, классик, милли көрәш алымдары тураһында төрлө китаптар эҙләп табып уҡый, үҙаллы һабаҡ ала һәм иптәштәренә үҙе белгәндәрен өйрәтә. Көн дә иртән йүгереү, төрлө күнекмәләр үтәү уның көндәлек ҡағиҙәһенә, йәшәү рәүешенә әүерелә.Туғыҙынсы класҡа уҡырға барғас, Учалы ауылы һөнәрселек училищеһында ирекле көрәш буйынса күнекмәләр алып йөрөгән үҫмергә тренерлыҡ эшен алып барырға тәҡдим итәләр. Егет ҡушҡуллап ризалыҡ бирә, үҙе лә сыныға. Шул уҡ йылда ул штанга күтәреү һәм милли көрәш буйынса Башҡортостан беренселегенә үткәрелгән турнирҙа ҡатнашып еңеү яулай. Был уның республика кимәлендә тәүге ҡаҙанышы була. Бындай уңыштар егеткә тағы ла нығыраҡ дәрт, илһам өҫтәй.Һәм бына егеттәрҙең өлөшөнә төшкән иң мөһим дә, яуаплы ла изге бурысын үтәү көндәре етә. Ким үҙенең армия хеҙмәтен Ырымбурҙа башлай. Унда йәш һалдат курсы үткәс, Тбилисиға ебәрәләр. Бала саҡтан спорт менән шөғөлләнгәс, армия хеҙмәте еңелерәк тә бирелә. Улай ғына ла түгел, ул Кавказ аръяғы хәрби округында үткәрелгән чемпионатта ҙур еңеү яулай – беренсе урын ала һәм уны спорт ротаһына күсерәләр.Ким Хәсән улы тыуған яҡтарына өлкән сержант дәрәжәһендә әйләнеп ҡайта. Иң мөһиме, спортты ташламай.– Хеҙмәт, спорт – минең бар булмышым, – ти ул. Өс йыл йөк тейәүсе булып эшләүе лә көсөн арттыра ғына.– Тирләп һыуланған футболкаларҙы һығып ала торғайныҡ, – тип хәтерләй ул йылдарҙы районыбыҙҙың танылған көрәшсеһе.Ким Латипов егерме өс йәшендә Мурманск ҡалаһында ойошторолған “Төньяҡ һаҙағайы” (“Северное сияние”) тип аталған халыҡ-ара турнирҙа ҡатнаша. Был сараға төрлө илдәрҙән спортсылар килә (Швеция, Норвегия, Финляндия һ.б.). Ким бында ирекле көрәш буйынса икенсе урынды яулай.– Был еңеү минең өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булды. Комбинатта эшләп йөрөй инем, яҡшы спортсыға тип фатир бирҙеләр, тәүҙә бригадир, һуңынан мастер итеп үрләттеләр.“Төньяҡ һаҙағайы” ирекле көрәш турнирынан һуң Кимға – ”Рәсәйҙең спорт мастеры” исеме, шул уҡ йылда милли көрәш буйынса Рәсәй кимәлендә үткәрелгән турнирҙа еңгәс, милли көрәш буйынса спорт мастеры дәрәжәһе бирелә. Уға ике тапҡыр Мәскәүҙә классик көрәш буйынса уҙғарылған турнирҙа ҡатнашырға насип була. Икеһендә лә икенсе баҫҡысҡа күтәрелә.ВЦСПС-тың бронза призеры (был турнир СССР-ҙың кесе чемпионатына тиң була), Рәсәй беренселегенә уҙғарылған турнирҙа өс тапҡыр милли көрәш буйынса чемпион... Ким күп тапҡыр Башҡортостан, район беренселегенә ойошторолған ярыштарҙа ла еңеү яулай. Район һабантуйҙары, ҡала кимәлендәге турнирҙар унһыҙ үтмәй.Ким ҡырҡ йәшенә тиклем талымһыҙ көрәшә, тренерлыҡ эшен дә башҡара. Тик уңыштарына көнләшкәндәй, уны ауырыу һағалай. Билһеҙ ҡала, ашҡаҙандан сыҙай алмай, кибә, ябыға. Учалы ҡала дауаханаһы терапевы Марс Миңләхмәт улы Ғайсин ауыр хәлдәге егетте Өфөгә алып бара. Һәм, Аллаға шөкөр, көрәштә еңеү яулаған кеүек, ул ауырыуҙы ла еңеп сығырға үҙендә көс таба.– Тәүге тренерыңды хәтерләйһеңме? – тигән һорауыма Ким Хәсән улы йылмайып:– Хәтерләмәй ни, хәтерләйем. Учалы ауылында уҡығанымда СПТУ-ға ирекле көрәш буйынса күнекмәләр алырға йөрөнөм. Осетин егете Магомед Кашижев тренер ине. Мин уға ҙур рәхмәтлемен. Ул ирекле көрәштең барлыҡ серҙәрен күңелгә һеңдерҙе. Үҙеңде нисек тоторға, һиңә ҡаршы сыҡҡан спортсыны хөрмәт итергә, әммә төп бурысың еңеүгә өлгәшеү икәнлеген дә онотмаҫҡа өйрәтте. Кашижев тыуған яғына ҡайтып киткәс, мине уның урынына беркеттеләр, – тип яуап бирҙе.Ә бит Кимға ул ваҡытта ун алты ғына йәш була!Һуңынан Мансур Имаметдиновта күнекмәләр ала егет.– Шуныһы үкенесле: ул 51 йәшендә Себер тарафтарына сығып китте һәм унда ла ирекле көрәш алымдарын өйрәтеү эшен ташламаны. Ул беҙгә һәр саҡ, спорт менән шөғөлләнеү егет кешегә үтә мөһим, ә уҡыу – мәңгелек, тиер ине. Уның менән ғүмеренең һуңғы көнөнәсә арабыҙҙы өҙмәнек, – ти таһыллы көрәшсе.Армия хеҙмәтенән ҡайтҡас, Ким Зилә һылыуға өйләнә. Татыу ғаиләлә ике ҡыҙ бала тыуа. Әлеге ваҡытта уларҙың икеһе лә юғары белемле. Аэлита – уҡытыусы, Лиана үҙе ҡыҙ үҫтерә инде. Ә Ким Хәсән улы Урал тау-металлургия компанияһына ҡараған “Металлобаза”ға етәкселек итә.Ким Хәсән улы Учалы яҙыусыларының яҡын дуҫы ла – уның бағыусылығы һөҙөмтәһендә ике китап сыҡты. Бына шундай рухлы, күптәргә үрнәк булырлыҡ ир-уҙаман йәшәй ҡалабыҙҙа.

fasttext_language: ba


description: Өфөлә республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Транспорт форумына ярашлы “ВДНХ-Экспо” күргәҙмәләр комплексында ойошторолған I “Транспорт системалары. Махсус техника һәм ҡорамал” күргәҙмәһендә булды

title: “Һеҙҙән эш сифаты талап ителә”


description: Әсетеп тоҙланған кәбеҫтәне рустарҙың милли аҙығы тип һанарға күнеккәнбеҙ. Ысынында, әскелтем ҡабымлыҡ – Ҡытайҙан, уны беҙгә монголдар килтергән. Ҡайһылай ғына булһа ла, бөгөн ул киң ҡулла

title: Кәбеҫтә тоҙлайыҡ


description: Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты мандатынан баш тартты. Һайлау йомғаҡтарына арналған брифинг барышында ул ошо турала белдерҙе. Республика Башлығы Р

title: Рөстәм Хәмитов депутат мандатынан баш тартты

maintext: — Пландарыма килгәндә, республикала эшемде дауам итергә теләйем. Ике йыл элек кенә халыҡ мине Башҡортостан Башлығы итеп һайланы. Уларҙың ышанысын аҡларға тейешмен. Вәкәләттәрҙе ваҡытынан алда һалып, ҡайҙалыр китеү тураһында бер ҡасан да уйлағаным булманы, — тине төбәк етәксеһе. — Алда ҡатмарлы эш көтөүен аңлайым. Хәл ителмәгән мәсьәләләр күп. Йәшерен темалар, яйға һалыуҙы талап иткән проблемалар бар. Үҙ иңемә алған йөкләмәләрҙе үтәп, артабан да эшләргә ниәтләйем. Яңы һайлауға тиклем тағы ла өс йыл бар. Шуға күрә Башҡортостаныбыҙ, республика халҡы файҙаһына мөмкин булғандың барыһын да эшләргә тейешмен. Бергәләп беҙ тау аҡтарырбыҙ. Барыһы ла яҡшы буласаҡ.


description: *** Һин ҡалдырған ғазаптарҙы Төндәремә алам. Күрәһеңме, анау йондоҙ – Минең асыҡ ярам. Һул(ы)ҡ-һул(ы)ҡ итеп тора – Шулай яна яра. Имләй алырлыҡ түгел шул, Алыҫая ара.*** Һин ҡалдырған

title: Ерҙә ҡояш булып йәшәп ҡара Өшөгән дә түгел, туңған килеш!


description: Татыу булды Ырымбур егеттәре. Мин беренсе курста улар менән аралашып ҡалдым. Уларҙы “Ырымбурҙың аҫыл егеттәре” тип маҡтап ебәрһәләр, мин дә әллә кем булып китә торғайным. Татыу булды Ырымбур

title: Үҙ өйөңдә генә - үҙ көйөң

maintext: Әмир ағайҙың скрипкала уйнауын тыңлау үҙе бер ғүмер ине бит! Атаһы оҫта уйнаған, тиҙәр. Атаһының шул тиклем оҫта уйнауына хайран ҡалған бер немец (беҙҙең яҡта улар күп йәшәй ине) үҙенең скрипкаһын бүләк иткән, тип тә һөйләйҙәр ине хатта.Ә Ришат Вәхитовтың йырлауын бөтөн Башҡортостан яратып тыңлай бит! Ул башҡарған “Абдрахман” тигән йырҙы тыңлау – үҙе бер ғүмер. Һөнәре буйынса врач Ришат ҡусты Күмертауҙа йәшәй. Бына шулай ул Ырымбур башҡорттары! Врачмы, эшҡыуармы – күңелдәрендә моң урғылып тора, тип маҡтанып та алам мин.Беҙҙең, Бәхтейәровтарҙың, йырға әүәҫлеге әсәйем Гөлйемеш яғынан килә. Уның әсәһе, йәғни өләсәйем Гөлостан Буранғолова, Мәжит бабайым Үрге Ильяс (Тәңес) ауылынан булған. Ул да профессиональ йырсы булмаған, ә тел белгесе. Иң тәүге ҙур күләмле русса-башҡортса һүҙлек төҙөүселәрҙең береһе ул. Данлыҡлы йырсы Мәжит Буранғолов менән ике туған. 1943 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Заманында ғалим-фольклорсы Лев Николаевич Лебединский “Мәжит кантон”, “Сыңрау торна”, “Ялан Йәркәй”, “Зөлхизә”, “Ашҡаҙар” һәм башҡа бик күп йырҙарҙы яҙып алған. Уның иҫтәлектәрендә Мәжит бабайым тураһында байтаҡ яҙылған.Л. Лебединскийҙың хәтирәләрен ҡыҫҡаса ғына яҙып үтәйем. “Һуғыш Мәжиттең ғүмерен өҙҙө. Әммә ул башҡарған йыр яҙмалары бик һирәк осрай торған ғәжәп сәнғәт менән осрашырға мөмкинлек бирә. Ул халыҡ араһында бик һирәк ишетелә торған, хатта юғалып ҡалыуы ихтимал булған йырҙар яҙҙырҙы. Ул үҙе башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыуға талапсан булды. Башҡарыусыға биргән баһаһы ла дөрөҫ ине. Бер саҡ уның менән ҡасҡындар тураһында йыр яҙҙыҡ та шулай тип һорап ҡуйҙым:– Мәжит, һин ни өсөн бер тапҡыр ҙа “Буранбай”ҙы йырламайһың? Һин бит уны бик яратаһың. Мөхтәр Байымов башҡарыуында был йырҙы һәр ваҡыт тыңлағаныңды күрәм, – тип һораным (Мөхтәр Байымов – иҫ китмәле талантлы йырсы (1907 – 1937).– Мин ҡасандыр был йырҙы бик яратып башҡара инем. Әммә Мөхтәр Байымовты тыңлағандан һуң, уның кеүек оҫталыҡҡа, йырҙың тотош фажиғәһен аңлап, шуны иҫ китмәле моң, бөгөлөштәр, техник оҫталыҡ менән йырларға булдыра алмам, тип уйлайым, – тине.Әлбиттә, был юлы Мәжит дуҫым хаҡлы түгел ине, әммә Мөхтәр башҡарған “Буранбай”ға баһаны дөрөҫ бирҙе”, тип яҙып ҡалдырған башҡорт йырҙарын мөкиббән яратҡан Лебединский.Артабан Лев Лебединский Мәжит бабайым башҡарған “Мал” тигән йыр тураһында һоҡланып яҙа. Үкенес, әле уны йырламайҙар. Ҡасандыр Хөсәйен Мәжитов ҡына башҡара ине. “Хәжғәли”, “Хөсәйен йыры”, “Дуҫтар осрашҡанда”, “Ағаҡайым”, “Мәжлес йыры” һәм башҡа бик күп йырҙар яҙып алынған Мәжит бабайымдан. Шуларҙың береһе лә ишетелмәй – ҡайҙа булғандыр, ҡайҙа һаҡланалыр – билдәһеҙ.“Бер ваҡыт Мәскәү урамдарынан китеп барһаҡ, ҡымыҙ һаталар, – тип яҙа иҫтәлектәрендә Лебединский. – Мәжит ҡымыҙ ҡойҙороп алды-алыуын, әммә эсмәне. Ҡымыҙ тәме бейәнең башҡорттоҡо булыуында түгел, ә ҡылған менән туҡланыуында, тине Мәжит дуҫым.Мәжит мандолинала ла, скрипкала ла, ҡурайҙа ла берҙәй оҫталыҡ менән уйнаны. Ойотоп бейей ҙә ине. Бер саҡ алыҫ башҡорт ауылында байрамда ҡатнашырға тура килде. Мәжит өлкән кеше булып та, ҡарсыҡ ҡиәфәтендә лә, ҡыҙҙар булып та бейене. Ым-ишараһы һын ҡатып көлөрлөк ҡыҙыҡ ине. Йырлағанда ла ул бер генә ым-ишара менән йөкмәткене асып бирә ала ине. Скрипкала бик күп көйҙәр яҙҙырҙы”.Л.Н. Лебединский яҙмаларын уҡыйым да хайран ҡалам. Ҡайҙа хәҙер ундай йырсылар. Тауышы, моңо тулы егеттәребеҙ, ҡыҙҙарыбыҙ бар ҙа бит, ә боронғоса башҡарған йырсыларыбыҙ юҡ. “Ни өсөн улар тәбиғи һәләттәрен үҫтермәй, арзанайтып, бәҫ төшөрә икән?” тип уйлайым. Теләһә нәмә йырлайҙар. Булмаһа, ни асыу. Ә бит иҫ китмәле беҙҙең рухи байлығыбыҙ! Сәпәкәйгә алданалар. Алҡышлау менән сәпәкәйләүҙең айырмаһы ҙур уның.Уйланам. Моңобоҙҙоң яҙмышы тураһында ла, инәйем, Мәжит бабайым тураһында ла, “Башҡорт Мичурины” тип йөрөтөлгән Сәлихйән уҙаман тураһында ла.Боронғолар бит быуын-быуын үҙ һөнәрҙәрен ҡалдыра килгән. Совет власы заманында бөтөн боронғолоҡто иҫкелек ҡалдығы, наҙанлыҡ, ҡараңғылыҡ, буржуазия ҡалдығы, кулак ҡалдыҡтары тип юҡҡа сығарғас, өлкәндәрҙең аҡылына ҡолаҡ һалыу бөттө. Ә бит Сәлихйән ҡартатайымдың өс туғанын Себергә һөрәләр. Ҡартатайым ветврач булғас, тирә-яҡта бер врач та ҡалмағанға күрә генә ҡалдыралар. Шулай өҙөлә яҙҙы быуындар сылбыры. Тормошобоҙҙо ниндәй генә осорҙарға бүлмәнек: революция, граждандар һуғышы, коллективлаштырыу, кулактарҙы һөрөү, дингә ҡаршы көрәш, сиҙәм ерҙәр үҙләштереү, гигант төҙөлөштәр, үҙгәртеп ҡороуҙар, ваучерҙар менән алдау... Ә ҡайҙа рухи донъяға ҡағылған бөйөк пландар? Мәҙәниәтһеҙ, сәнғәтһеҙ ҡалһаҡ, милләт бөтә бит... Атайым менән әсәйем Башҡортостандан ситтә ҡайырылып тороп ҡалыуға ныҡ ҡайғыра ине. “Балалар, республиканан ситтә булһаҡ та, башҡорттарҙан ситтә түгелбеҙ бит. Телебеҙҙе, йырҙарыбыҙҙы онотмағыҙ!” – тигән булырҙар ине. Улар шулай тине лә ул, бер ваҡыт тиҫтәләгән башҡорт ауылдарында туған телдә уҡытыуҙы туҡтатты ла ҡуйҙылар. Ул йылдарҙа шағир Сөләймән Муллабаев Юлдаш ауылында башҡортса уҡытыуҙы һаҡлап алып ҡалыуға өлгәште. Халҡым, ырымбурҙарым, тип күп йөрөнө. Үҙен йәлләмәне. Ырымбур, Өфө юлдарын күп тапаны. Яңы мәктәп һалдыртты. Бер шиғырында:Күп изгелек орлоҡтары сәсеп,Күңелдәрҙе нурға төрнәнем.Иткән изгелектәр ерҙә ятмай,Күркәм шытымдарын күрәмен, – тип яҙҙы.Шағир, уҡытыусы Сөләймән Миңлеғужа улы Муллабаевтың педагогик хеҙмәте “Халыҡ мәғарифы отличнигы” билдәһе һәм байтаҡ миҙал менән баһаланды. ”Ҡәҙерле һүҙ”, “Йондоҙ бүләк итермен”, “Беҙҙең өй”, “Урман докторы”, “Тылсымлы күл” тигән китаптарына үҙ ҡулы менән автографтар яҙып бирҙе. Юлдаш мәктәбенең яңы бинаһын асҡан саҡта барҙым, мәктәпкә гармун бүләк иттем. “Уйнағыҙ, өйрәнегеҙ, үҙ моңобоҙҙо һаҡлағыҙ”, тигән теләк әйттем. Әле бер төркөм эшҡыуар егеттәр район үҙәге Плешанға мәсет һалдырҙыҡ. Ырымбурға барһам, Каруанһарайға туҡталып, стенаһы янында тороп хәтирәләргә биреләм. Таш ташып, үҙ елкәләрендә тигәндәй йөк күтәреп һалдырған атай-олатайҙар көсө балаларына ҡалманы. Ете яттар файҙалана хәҙер.Ай-һай ғына сайҡай,таштар вата,Һай, кем, таштар вата,Каруан ғына һарай, ай һалырға,Һай, кем, ай далала.Торлаҡ ҡына булыр,яуҙан ҡайтһа,Һай, кем, яуҙан ҡайтһа,Атлы ла ғына яуға, ай, ятырға,Һай, кем, ай, ҡалала.Әммә был бина бер генә көн дә башҡортҡа торлаҡ булмаған. Нимә тип ышанып, йыр сығарып, өмөтләнеп йәшәне икән? Бигерәк саф күңелле, эскерһеҙ шул халҡым.Заман үҙгәрҙе. Бөгөн икенсе холоҡ, икенсе фиғел кәрәк тә...Шуға ла урыҡ-һурыҡ булһа ла өлкәндәрҙең йәшәү рәүеше, ишетә-күрә йөрөгән һабаҡтарҙы йәштәргә фәһем өсөн яҙып ҡалдырайым тигән ниәт менән төшөп киттем был иҫтәлектәргә.Сәлихйән ҡартатайымды беҙҙең тирәлә йәшәгән немецтар “Башҡорт Мичурины” тип йөрөттө. Уның баҡсаһы, ысынлап та, ишелеп уңды. Ҡарбуз-ҡауыны ла, помидор-ҡыяры ла. Тәмәке лә сәсте. Үҙе тартманы. “Дарыу яһайым мин унан”, – ти торғайны. “Тәмәке тәнде ағыулай, уландар, тарта күрмәгеҙ. Тәне ағыулы кешенең күңеле лә ағыулы була”, – тип өйрәтә торғайны. Әллә ни саҡлы дарыу үләндәре үҫтерҙе. Шуларҙы эшкәртте. Ер аяғы-ер башынан килеп алырҙар ине унан шифалы үләндәрҙе. Беҙҙең яҡта немецтар күп йәшәне. Германия бер ил булып ҡушылғас, улар ауылы-ауылы менән ҡайтып китте. Ҡартатайыма ҡарата бик ихтирамлы булдылар. Хатта уның исемен таҙа башҡортсалап әйткәндәренә аптырай торғайным. Бөтөн ауыл ере лә ҡартатайымдыҡы кеүек бит инде. Нисек эшкәрткәндер ул тупраҡты? Бер аҡылы иҫтә ҡалған уның: “Хеҙмәт күңел һалғанды ярата. Эштең рәтен белеп, күңел һалып башҡарһаң, килеп сыға ул. Эш ҡарышмай”, – тип өйрәтеп торор ине. Гөл итеп тотто донъяһын. Йөҙөп йөрөп эшләгән дә, йәне теләгәнсә йәшәгән дә инде.– Ҡартатай, бер генә ҡыяр бир әле! – тип барабыҙ, юхаланып. Ныҡ яратты ул ейән-ейәнсәрҙәрен. Ә ҡыярҙы шул көйө генә тоттороп ебәрмәй. Тәүҙә һәр беребеҙгә ҡулыбыҙҙан килгән тиклем эш ҡуша: тураумы, елгәреүме, кипкән үләндәрҙе тоҡсайҙарға бүлеп һалыумы, утаумы... Шунан туйғансы ашата ла: “Бына, үҙең һораған бер генә ҡыяр”, – тип тоттороп сығара. Күп бирмәне. Шаштырманы. Үҙе шул уҡ ваҡытта баҡса үҫтереү тураһында нимәләрҙер өйрәтә лә ине. Ҡайҙа инде уны тыңлау! Ете-һигеҙ йәшлек малайҙар ҡыяр эләктерәбеҙ ҙә йүгерәбеҙ Туҡ буйына. Йөҙ баш умартаһы булған. Бал алған саҡта тотош ауыл малайҙары дегәнәк япрағы тотоп теҙелешеп баҫыр инек! Беребеҙ ҙә өлөшһөҙ ҡалманыҡ. Ҡартатайымдың аҡылын тотош онотоп бөттөм, тип әйтә алмайым, бәлки, иң мөһимендер – иҫтә ҡалдырҙым һәм уның аҡылын тотоп йорт һалып индем. Бәлки, эшҡыуарлыҡҡа ла ошо аҡыл этәргес булғандыр. Ул: “Үҙ өйөң булғанда ғына үҙ көйөң була. Ҡолағығыҙға киртеп ҡуйығыҙ!” – тигәйне.


description: Башҡорт йолаһы – халыҡтың бик борондан быуындан быуынға тапшырыла килгән йәшәү ҡағиҙәһе. Беҙ уны һәр төрлө тормош күренешенә бәйле, ваҡиғаларҙы үҙ тәртибендә алып бара торған тантана-ғәҙәт т

title: Башҡорт йолаһының тәрән тамырҙары

maintext: “Йола” һүҙенең сығышын бик боронғо дәүергә бәйләй ғалимә. Ф. Латипов уға тиклем үк (беҙҙең эраға тиклем III мең йыл элек) билдәле кипр-миной яҙмалары ырылған “Батшаға йәки Аллаға хат” тигән балсыҡтан түңәрәк платиналарҙы уҡый. Унда ил башына йәки һәммә кешегә донъяла камил йәшәү ҡағиҙәләре күрһәтелгән. Түңәрәктең һәр ваҡыт ҡабатлана торған үҙ күсәре һәм рәүеше бар. Ә диск боронғо төркиҙә “юла” (zulac) – “юла” тип билдәләй Ф.Р. Латипов. Р. Солтангәрәева фекеренсә, боронғо аң буйынса предмет исеме үҙ йөкмәткеһенә бәйләп бирелә.Шулай итеп, “йола” һүҙе һәр ваҡыт ҡабатлана торған ҡағиҙәләр йөкмәткеһен үҙ эсенә ала (Р. Солтангәрәева, 2015 йыл, 4-се бит). Улай ғына түгел, “йола” һүҙенең универсаль булмышы төрлө халыҡтар телендә бер үк яңғырай һәм шулай уҡ тормош ҡағиҙәләрен белдергән атама булып сыға: алтайҙа – jula, сыуашта – йола-йерке, фин-уғырҙа – jiola, индогермандарҙа – йоль. Киң мәғәнәлә йола “ҡанун” һүҙен алмаштыра. Әйткәндәй, шуны боҙоп, ҡабырсыҡтан ҡан эскәне өсөн дә 12 йәшлек Шүлгәндең яҙмышы яманлыҡҡа борола. “Урал батыр” эпосында уҡ ундай кешенең тәртипкә ҡаршы килеүе, тормошҡа хыянат итеүе һүрәтләнә.Автор ҙа йоланы йәшәү ҡануны булараҡ сағылдыра, башҡорт донъяла барлыҡҡа килгәне бирле уның тормош конституцияһы булыуын аса, бик күп төрлө функцияһын дәлилләй. Йәғни тормош ни тиклем күп яҡлы – уны дөрөҫ алып барыр өсөн йолаһы ла кәрәк. Төрлө сәнғәт, көнкүреш, һаулыҡ һаҡлау, мал ҡарау, йорт төҙөү, кешенең кеше, тәбиғәт менән аралашыу ҡағиҙәләре (байрамдар, йыйындар һ.б.), әҙәм ғүмерен билдәләү (туй, сөннәт, үлем, туй һ.б.) саралары – барыһын да камиллаштыра тип белдерә. Мәҫәлән, башҡорт сәнғәте бына ниндәй ҡәтғи йола буйынса үҫешкән: әгәр ҡурайсының моңо ел ыңғайы 10 саҡрымға ишетелһә, тәртип буйынса ул икенсе баҫҡыс һынауға (йәғни турға) дәғүә итә ала. Ә йырсының тауышы ел ыңғайы 5 саҡрымға ишетелеүе зарур. Шунда ғына өсөнсө баҫҡысҡа күтәрелә ала. Ошондай һынауҙар үтһә генә, йәғни йола талаптарын үтәһә генә, ул “ырыу ҡурайсыһы”, “дан йырсы” исемдәрен ала (Р. Солтангәрәева, 2015 йыл, 17-се бит).Ҡурҡҡан, арыған, оҙаҡ ваҡыт ныҡ бошоноуҙан кешенең ҡото китә (“оса”, “юғала”). Уны ҡайтарыу өсөн, мәҫәлән, үҙенә генә ярашлы йола шарттары бар. Бының өсөн доға әйтеп, таңда алынған һыу, ҡурғаш (балауыҙ), тик шаршамбы көн һалынған йомортҡа кәрәк. Дауалау көнө шаршамбы йәки шәмбе булырға тейеш. Бына күпме тәртип кәрәк дауалауҙа!Кеше менән кеше аралашыуының йолаһы ла үҙенсәлекле. “Оло кешенең юлын ҡыйма”, “Асыулының көнө – өсәү, артығы – сир”, “Күрше менән көрәшмә”, “Оло кеше йәш менән булышыр – иманы китер”, “Кейәү бабайы (ҡыҙҙың атаһы) менән мунса инеү ярамай”, “Еҙнә менән балдыҙ таҫтамалға бергә һөртөнмәҫ”, “Кейәү бүләген бирмәй ҡайны менән күрешмәҫ”. Бына ошондай тыйыу-әйтемдәрҙә бик ҡыҫҡа рәүештә тәртип, итәғәт ҡанундары, йәғни йола рәүештәре һаҡланған.Йыйын, байрамдарҙың да бик ҡыҙыҡлы яҡтарын аса ғалимә. Беҙ бығаса һабантуйҙы ер һөрөү ҡоралына бәйләп, яҙ байрамы тип аңлаған күренеште иһә бик боронғо мифтарға ҡайтарып ҡала сәсәниә. Ер йәшәреүе, тәбиғәт терелеүе уның ваҡытлы үлем-йоҡонан уяныуы тип һаналған, ти ул. Китә торған ҡыш, һыуыҡ мәл менән көрәшеү, уны ҡыуыу һәм яңы мәлдең тантана итеүен уйын-ярыштарҙа күрһәтеү беҙҙең эраға тиклем V-VI быуаттарҙа башланған. Был йәһәттән Розалия Солтангәрәева тәбиғәттә гармония барлыҡҡа килеүен символлаштырған Изгене (“Урал-батыр” эпосы), Ер-һыуҙы һаҡлаусы-яҡлаусы мәргән көрәшсе, уҡсы, батырҙы (“Аҡбуҙат” эпосы) телгә алып, “һыбай-яугир”, “һәүбән” тигән һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған һабантуй хәрби күнекмәләр идеологияларынан туҡылып, сәсеүселек дәүеренән күпкә алда тамырланған мифтың беҙҙең эрала яңыса йәшәүе булып сыға, тип белдерә.Автор раҫлауынса, байрам-йолала ат сабыштарының, көрәш, уҡ атыш, таш ташлау ярыштарының меңдәрсә йыл, беҙҙең дәүергә тиклем тотороҡло һаҡланыуы ана шул һабантуй, йыйындарҙың башында ер-һыуҙы һаҡлау маҡсаты тороуы менән бәйле. Был күрһәткес тик мифологик үҙаң дәүерен кисергән боронғо тамырлы халыҡҡа хас, ти Розалия Солтангәрәева (13-сө бит).Башҡорт халҡының үҙ тормош-көнкүрешен аныҡ бер тәртиптә алып барыуы, йоланың кеше булмышын сикләмәүе, киреһенсә, яҡшылыҡ ҡылыу иркенлеге биргән бик аҡыллы модель, ҡанун булыуын асыҡлай сәсәниә. Был йәһәттән төрлө йолаларҙы һүрәтләй ул. Унда тәбиғәт байрамдары, мөхәббәт, йорт һаҡлау, тормошта үҙеңде үҙең дөрөҫ тотоу, туйҙар, төш юрау, теләк әйтеү һәм башҡа барыһы ла бер мәшһүр система рәүешендә күҙ алдына баҫа.Автор был китабында ырыу ғүмеренә, һаулығына ҡағылышлы йола өлгөләрен дә килтерә. Мәҫәлән, нәҫелдә сирле балалар күбәйһә йәки ырыу-ғаилә һаулығын нығытыу көнүҙәк була ҡалһа, иң өлкәне ҡорбан салдырып ҙур табын йыя. Бәләкәй балаларҙың кесеһе лә унда урын алырға тейеш. Аш ашап бөткәс иһә, өлкән ҡартатай ошо йоланы атҡара: тәрилкәһендә ҡалған бер йотом ашты ала ла өҫтәл аша бәләкәй баланың ауыҙына ҡаптыра. Үҙе былай ти:– Ғүмеремде бирәм!– Һаулығымды бирәм!– Шатлыҡтарымды бирәм!Шулай итеп, ашын ашаған, йәшен йәшәгән оло ҡарт ырыу иҫәнлеген, ғүмер ҡотон, һау-сәләмәт быуындар килеүен уйлап-хәстәрләп, тәғәмен ейәненә (бүләһенә) тапшыра. Иман һәм киләсәк хаҡында уйлаған оло йөрәкле шәхес позицияһы был. Ошонан һуң ырыу көсәйә, балалар сәләмәтләнә, сөнки йола – иң яҡшы, ыңғай тормошсан кәйеф, рухи көс, энергетиканы ҡеүәтләү, ышаныс арттырыу өсөн аныҡ бер модель.“Йола – махсус бер ваҡиға йәки тантанаға бәйле түгел, ә ул үҙе хәл-ваҡиғаны тыуҙыра һәм ил алдында рәсмиләштерә торған мәктәп” тиелә китапта. Йоланың ошондай мәғәнәһе, халыҡтың милли ҡануны дәрәжәһендә булыуы әлегәсә был ҡәҙәре асылмағандыр, моғайын. Розалия Солтангәрәева иһә үҙенең хеҙмәтендә һәр күренеште төптән ҡарай.Үҙебеҙ булып ҡалырға, милли асылыбыҙҙы аңларға һәм һаҡларға, бигерәк тә һанлы техника заманында кеше булып ҡалырға ярҙамы тейер был китаптың. Йола бит йола үтәү өсөн ҡулланма түгел, ә рух, йөрәк таҙалығы һәм аҡыл менән һуғарылған махсус акт булып күҙаллана. Кеше һәм кешелекле булып ҡалыу гаранты ла, милләттең тотҡаһы ла ул.


description: Ул йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге колхоздың даны юғары, ә унда эшләү бик тә абруйлы ине. Бәлки, шуғалыр, Ғәфүр Әлмөхәмәтов һәм уның күп кенә һабаҡташтары ауыл һөнәрҙәрен һайлай. Ғәфүр мәкт

title: Ваҡыт менән уҙышалар “Ҡарлуғас”та

maintext: Тәүҙә уны колхоздың комсомол ойошмаһы секретары итеп һайлайҙар, унан ферма мөдире итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай сәмләнеп эшләп йөрөгәндә, илдәге үҙгәртеп ҡороуҙар колхоздың таралыуына килтерә. Әммә тәүге хеҙмәт йылдары егет өсөн ысын-ысындан сынығыу мәктәбе була. Шуға ла ул юғалып ҡалмай – үҙенең фермер хужалығын ойоштора. Бер нисә хеҙмәттәше менән 32 гектар пай ерендә эш башлайҙар.Фермерлыҡ һәләттәрен күрһәткәс, элекке хужалыҡтың Ҡаран бригадаһындағы 800 гектар ерҙе лә уларға тапшыралар. Шулай “Ҡарлуғас” крәҫтиән (фермер) хужалығы барлыҡҡа килә. Йәш фермер бер нисә малсылыҡ һәм склад биналарын һатып ала.Әлбиттә, тәүге мәлдә еңел булмай. Хаҡтар һәм һалымдар сәйәсәтенең тотороҡһоҙлоғо, фермерҙарға ҡарата кире мөнәсәбәт өҫтәмә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Әммә Ғәфүр Мираҫғәли улы ауырлыҡтарға бирешә торғандарҙан түгел. Бөгөн инде уның тураһында заман һынауын үткән фермер тиергә була.Беҙ хужалыҡта бөртөклөләр урағын тамамлаған көндәрҙә булдыҡ. Йылдың ҡоро килеүенә ҡарамаҫтан, көҙгө бойҙай баҫыуҙары 25-әр центнер уңыш биргән. Арпа, һоло һ.б. баҫыуҙар ҙа өмөттө аҡлаған. Быға бөтә төр агротехник сараларҙы йылдың үҙенсәлектәренән сығып башҡарыу һөҙөмтәһендә өлгәшкәндәр. Алдағы сәсеүгә орлоҡ һалынған. Баҫыуҙарҙың уңышы ҡышҡылыҡҡа малдарҙы етерлек аҙыҡ менән дә тәьмин итә. Мал аҙығы әҙерләү бөгөн дә дауам итә, сөнки киләсәктә хужалыҡ көтөүен ишәйтеү бурысы ҡуйылған. Әйткәндәй, хужалыҡ ит малсылығына йүнәлеш тота. Үткән йылда фермер хужалығы малсылыҡ тармағын үҫтереү буйынса 3 миллион 600 мең һумлыҡ грант алыуға ирешкән. Был аҡсаға 120 баш һыйыр малына иҫәпләнгән бинаны реконструкциялайҙар. Яңыртылған бинала эштәр тулыһынса механикалаштырыласаҡ. Яҡын киләсәктә хужалыҡ көтөүен 25 баш мал иҫәбенә тулыландырыу көтөлә. Артабан мал һанын 120 башҡа еткерәсәктәр.Быйылғы йыл ауыл эшсәндәре өсөн ҡатмарлы булды. Бындай шарттарҙа ерҙә эшләү оҫталығы айырыуса әһәмиәткә эйә. Фермерҙың уңыштары быға ыңғай миҫал булып тора. Игенселектә лә, малсылыҡта ла ҡәнәғәтләнерлек улар. Ғәфүр Мираҫғәли улы киләсәктә малсылыҡ тармағын тағы ла үҫтереү, көтөүҙе юғары продуктлы тоҡомло малдар иҫәбенә арттырыу юлдарын барлай.Маҡсатҡа өлгәшеү өсөн бөгөндән етди әҙерлек бара. Һыйыр аҙбарын реконструкциялап бөткәс, быҙауҙар өсөн бинаны ремонтлауға тотонасаҡтар. Киләсәккә ҡоролған уй-ниәттәрҙең ғәмәлгә ашырына, ғөмүмән, фермер хужалығының киләсәгенә ышаныс ҙур. Сөнки хужалыҡҡа Ғәфүр Мираҫғәли улының тәжрибәһен өйрәнергә теләгән йәштәр килә. Илфат (фотола) атаһы менән бында агроном булып эшләй. Ул бер үк ваҡытта атаһы тамамлаған Башҡортостан дәүләт аграр университетында белем ала. Һәр эште төплө уйлап һәм фәнни нигеҙҙә башҡарырға күнеккән егет – атаһының кәңәшсеһе һәм ныҡлы таянысы.Йәнә бер ғаилә династияһын телгә алайыҡ. Булдыҡлы механизатор Ғәбиҙулла Фәтҡуллиндың улы Алмас та атаһының һөнәрен һайлап, уның менән иңгә-иң тороп эшләй.“Ҡарлуғас” крәҫтиән (фермер) хужалығының Мәләүез индустриаль колледжы менән хеҙмәттәшлек итеүе айырыуса маҡтауға лайыҡ. Хужалыҡ етәксеһе колледж уҡыусыларына яҙғы-көҙгө баҫыу эштәрендә көстәренән килгән эштә ҡатнашыу мөмкинлеге бирә, лайыҡлы хеҙмәт хаҡы ла түләй. Улар араһынан Илмир Толомғужин менән Виктор Яковлев кеүек егеттәрҙең тырышлығына, эшкә һәләтенә хатта өлкән механизаторҙар ҙа һоҡлана.Әле Илмир ашлыҡ таҙартыу ҡоролмаһында оператор булып эшләй, ә Виктор һалам преслай.– Ерҙә эшләргә теләгән йәштәргә уңайлы шарттар тыуҙырырға, уларҙың дәрт-һәләтен үҫтерергә кәрәк. Шуға был уҡыу йорто менән хеҙмәттәшлекте тағы ла нығытырға иҫәпләйбеҙ, – ти Ғәфүр Әлмөхәмәтов.Ә йәштәргә бында баҫыуҙа ла, фермала ла өйрәнерлек тәжрибә, үрнәк алырлыҡ хеҙмәт алдынғылары бар. Әйтәйек, малсылыҡта Рәмзил Ишбулатов эшкә яуаплылығы, намыҫлы хеҙмәте менән өлгө булып тора.Бөгөн инде хужалыҡ баҫыуҙары бушап ҡалған. Игенселәр киләһе йыл уңышы тураһында ҡайғырта. Тиҙҙән 110 гектар майҙандағы баҫыуҙа көҙгө бойҙай сәсеүгә төшәсәктәр. Бына шулай ваҡыт менән уҙышып эшләйҙәр “Ҡарлуғас”та.


description: Сал тарих шаһит: башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының даны донъяның төрлө тарафына яңғыраған. Улар йорт усағын һаҡлап ҡына ҡалмаған, ирҙәре менән бергә яу сапҡан, һунар иткән. “Батыр тыуҙырғың килһә, ба

title: Боронғолоҡҡа ишек асыу

maintext: – Әлмира Шәриф ҡыҙы, был халыҡ-ара сарала ҡатнашыу мөмкинлеге нисек тыуҙы?– Иптәшем менән футбол буйынса донъя чемпионатын ҡарай инек. Шунда II Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындары буласағы тураһында хәбәр күҙгә ташланды. Иптәшем Байрасҡа: “Мин дә барайым әле!” – тигән булдым. Ул теләгемде аңлап ҡабул итте. Тиҙ арала Бишкәккә Екатеринбургтан осорға кәрәклеген асыҡланым. Шулай ҡапыл ғына юлға сығырға тәүәккәлләнем. Боронғолоҡ саҡырыуы ине был. “Любизар” хәрби-патриотик ойошмаһы етәксеһе урынбаҫары Юлай Ғәлиуллинға рәхмәт – мине был сарала ҡатнашыусылар исемлегенә индерергә форсат тапты.– Был илдә һеҙҙе һоҡландырған һәм ғәжәпләндергән мәлдәр ҙә булғандыр, моғайын…– Иң һоҡландырғаны һәм таң ҡалдырғаны – бындағы халыҡтың үҙ телендә иркенләп аралашыуы. Хатта русса хәбәр ҡушһаң да, бер-ике һүҙ әйтәләр ҙә шунда уҡ ҡырғыҙсаға күсеп китәләр. Ғөмүмән, милли колориттарын һаҡлап ҡала алғандар. Мәҫәлән, тәбиғи туҡымаларҙан тегелгән матур һәм уңайлы милли кейемдәрен көндәлек тормошта ла ҡулланыуҙары оҡшаны. Беҙҙәге кеүек концерт йә булмаһа театрлаштырылған тамашаға ғына кеймәйҙәр.Шуны ла билдәләп үткем килә: Ҡырғыҙстан ял итеү өсөн бик уңай ил булып сыҡты. Мәҫәлән, бөтә аҙыҡ-түлек хәләл һәм бик арзан. Торлаҡты ла ҡиммәт тип әйтеп булмай. Әммә төп өҫтөнлөгө – әлбиттә, иҫ киткес хозур тәбиғәте. Түбәләре мәңгелек боҙ менән ҡапланған ғорур тауҙар, бөтә донъяға танылған саф Ысыҡкүл, урғылып аҡҡан йылғалар, ҡуйы урмандар, мәғрур ҡаялар һәм тарлауыҡтар һаман да күңелемде иләҫләндерә. Ә һулап туймаҫлыҡ һауаһының сафлығы ни тора! Шуға ла бөгөн бөтә таныштарыма Ҡырғыҙстанда ял итеп ҡайтырға кәңәш итәм.– II Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындары шәхсән һеҙгә ниндәй тәьҫораттар бүләк итте?– Рухланып ҡайтыу өсөн Ҡырғыҙстанға юлланғайным. Ысынлап та, рухландым. Үҙемә туғандаш ҡырғыҙ донъяһын астым. Төрки халыҡтарының барыһына ла хас ихласлыҡты күрҙем.Уйындар ҙур ҡоласлы сара булды. Уны асыу тантанаһына билдәле Голливуд актеры Стивен Сигалдың һыбай килеүе бөтә донъя йәмәғәтселегенең иғтибарын йәлеп итте. Үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ: бында алты тиҫтәнән ашыу илдән килгәйнеләр! Әммә башҡорт спортсылары милләтебеҙ намыҫына тап төшөрмәне һәм лайыҡлы сығыш яһай алды. Мәҫәлән, ҡаҙаҡса көрәш буйынса яҡташыбыҙ Рөстәм Арыҫлановты еңеүсе табылманы. Беҙҙә саҡ тергеҙелә башлаған “Ылаҡ” ярышында Баймаҡ районы командаһы дүртенсе урын яуланы. Икенсе йыл ғына шөғөлләнеүҙәренә ҡарамаҫтан, уҡсыларыбыҙ ҙа иң көслө унау иҫәбенә инде. Был – барыбыҙ өсөн дә ҙур уңыш. Егеттәребеҙҙең ошо уйындарҙа бер нисә йыл махсус рәүештә әҙерләнгән спортсылар менән көс һынашҡанын оноторға ярамай.Һәр ярыш күңелдә әйтеп аңлатып булмаҫлыҡ рух күтәренкелеге уятты. Бөркөт осорған, тиҫтәләрсә саҡрым һыбай сапҡан, мәргәнлеккә уҡ сойорғотҡан йә келәмдә көс һынашҡан шул бихисап батырҙар боронғолоҡҡа ишек астымы ни!– Һеҙҙе республика кимәлендәге сараларҙы ойоштороусы булараҡ та беләбеҙ. Бында иғтибарығыҙҙы айырыуса нимә йәлеп итте?– Ҡырғыҙҙарҙың үҙ тарихына иғтибары һәм ихтирамы һоҡландырҙы. II Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындарын асыу тантанаһы барышында сал тарих эҙенән сәйәхәт ҡылдыҡ. Солпан-ата ҡалаһының ипподромы заман талаптарына яуап бирерлек иң юғары сифатлы 3D проекция менән йыһазландырылғайны. Бер ҡараһаң, стадион мәк яланына әүерелә, икенсе минутта – мәғрур тауҙарға, өсөнсөһөндә – сал далаға. Бөркөт саңҡылдауы, аттар сабыуы....Бишкәк ҡалаһында манассыларға – “Манас” эпосын яттан һөйләгән сәсәндәренә ҡуйылған мөһабәт һәйкәлдәрҙе күреп таң ҡалдым. Һүҙ ҙә юҡ, тарихтарын мәңгеләштереү өсөн барыһын да эшләйҙәр.Солпан-ата ҡалаһы янындағы Ҡырсын йәйләүендә милли һунар буйынса “Сал борон” ярыштары үтте. Уны тергеҙеүгә ҙур көс һалған Алмазбәк Акуновты был илдә һәр кем тәрән ихтирам итә. Сараны ябыу тантанаһында һәр делегацияның уға хөрмәт йөҙөнән иҫтәлекле бүләк тапшырыуы ла ошоно раҫланы. Тәүҙәрәк ярыштар өлкә кимәлендә генә ойошторолған. Бер аҙҙан Ҡырғыҙстан Президенты Алмазбәк Атамбаев уны дәүләт кимәлендә үткәрергә бойора. Хәҙер иһә “Сал борон” II Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындарының программаһына ингән.– Был боронғолоҡто рекламалауҙың иң уңышлы ысулы бит…– Ҡырғыҙстанда ошо хәл риүәйәткә әйләнеп киткән инде – бер мәл ил башлығы ғалимдарҙы һәм фольклорсыларҙы донъя буйынса сәйәхәткә сығарып ебәргән икән. “Бөтә Ер шарын урап сығығыҙ ҙа ҡырғыҙ халҡының үҙенсәлеген асыҡлағыҙ”, – тигән бурыс ҡуйған ул. “Милләтебеҙҙең башҡаларҙан төп айырмаһы – үҫештә артта ҡалыуында һәм боронғолоғоноң һаҡланыуында”, – тип белдергән, тегеләр ҡушылғанды башҡарып сыҡҡас.– Тимәк, кәмселектәрен өҫтөнлөккә әйләндерә алғандар?– Тап шулай. Бөгөн ошо үҙенсәлектәрен тулыһынса файҙаланырға тырышалар. Мәҫәлән, беҙҙә һабантуйҙар мәлендә йыш ҡына һатыуға Ҡытайҙа етештерелгән тауарҙар сығарыла. Ә бында, исмаһам, шундай бер тауарҙы осратһамсы – сауҙала тик үҙҙәренеке генә. Мәҫәлән, кейеҙҙән яһалғандың иҫәбе юҡ ине. Ғөмүмән, был йәһәттән халыҡ-ара кимәлгә сыҡҡан етештереүселәре бар икән.Шулай уҡ ҡыҙыҡһынып балаларҙың тирмә-конструктор йыйғандарын ҡарап торҙом. Бында һатыуҙа ул аҙым һайын осрай. Һәр бала шуның менән уйнап үҫә. Шуға ла тирмәне нисек ҡорорға икәнлеген берәүгә лә төшөндөрөргә кәрәкмәй. Әйткәндәй, йәйләүҙә уны ваҡытҡа ярышып йыйғандарына шаһит булдым. Беренсе урынға сығыусылар ун дүрт минутта ҡороп ҡуйҙы! Ә беҙҙә быға ярты көн сарыф ителер ине. Башҡортостанда ла ошондай тирмә-конструкторҙар етештереүҙе яйға һалырға була бит. Беренсенән, был ысул менән милли үҙенсәлегебеҙҙе рекламалаһаҡ, икенсенән, шундай уйындар арҡылы килер быуын тарихыбыҙ менән танышып үҫер ине.Ғөмүмән, беҙҙә тирмәләрҙе һабантуйҙарҙа һәм йыйындарҙа ғына осратырға була. Ҡырғыҙстанда улар музей ҡоролмаһы түгел. Иҫке генә йорттарҙың да ихатаһында тирмә күреп ғәжәпләндем. Был ҡырғыҙҙарҙа ғәҙәти күренеш икән. Хатта II Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындарына ла тирмә һүрәте төшөрөлгән бихисап биҙәүестәрҙе һатыуға сығарғандар. Уны оҫталар йәйләүҙә үк ҡоя ине.Әйткәндәй, Юлай Ғәлиуллин, Гөлгөнә Баймырҙина, Рушан Хәсәнов, Артур Батыршиндың өҫтөндәге сағыу башҡорт милли кейемдәре был сараға килгән һәр ҡунаҡтың иғтибарын йәлеп итте. Беҙҙең егет һәм ҡыҙҙарыбыҙ ошо арҡала ҡайһы бер тамашаларҙы күрә алманы. Ике аҙым да яһап өлгөрмәйҙәр – иҫтәлеккә фотоға төшөү өсөн халыҡ ҡамап алып, сиратҡа теҙелеп китә. Ниндәй милләт вәкилдәре булыуыбыҙ менән ҡыҙыҡһыналар. Туғандаш халыҡ икәнлегебеҙҙе асыҡлау ҡырғыҙҙарҙа икеләтә ҡыуаныс уята. Әлбиттә, был күңелебеҙгә май булып яғылды.– Һеҙҙеңсә, ошондай ҙур сараны республикабыҙ кимәлендә ойоштороп буламы? Әллә быға ил кимәлендә көс һалыу кәрәкме? Мәҫәлән, был уйындар мәҙәниәткә иҫ киткес ҙур инвестиция бит…– Мәҙәниәткә, туризмға, шул уҡ ваҡытта киләсәк быуынға инвестиция. Мәҫәлән, бөтә спорт ярыштарына тамаша ҡылыу бушлай ине – шуға ла бик күптәр балалары менән килде. Тимәк, улар ошо милли рухты ҡандарына һеңдереп үҫәсәк. Ирекмәндәре лә иләк аша иләп алынған кеүек – һәр береһе рус, ҡытай, инглиз, немец кеүек сит телдәрҙә иркен аралаша, алсаҡ һәм асыҡ. Мәҫәлән, Мәликә исемле ҡыҙ менән аралашып торҙом – баҡһаң, киләсәктә Ҡытайҙа белемен камиллаштырырға йыйына. Ҡытай грантына һәм стипендияһына уҡып сығасаҡ.Бер мәл Мәскәү Мемориаль мәсете имамы Шамил Ғәләүетдиновтың: “Балаларығыҙҙы тәрбиәләгәндә сикләй күрмәгеҙ. Улар өсөн баш ҡалала белем алыу иң ҙур маҡсат булмаһын. Донъя сикһеҙ икәнлеген онотмағыҙ. Тиңдәр араһында тиң булырлыҡ итеп тәрбиәләгеҙ”, – тип вәғәз һөйләгәне хәтеремдә ҡалғайны. Ҡырғыҙҙар ошоға өлгәшә алған. Ысынлап та, рухың көслө булғанда бер ҡасан да юғалып ҡалмаясаҡһың. Был халыҡтың да умыртҡа һөйәге ныҡ икәнлеген яҡшы тойҙом.Юҡ, был уйындар кеүек киң ҡоласлы сараны яңғыҙ ғына ойоштороу мөмкин түгел. Бында бихисап сығым түгергә тура килгән, әлбиттә. Меңәрләгән спортсыны, ҡомуҙсыны, бейеүсене, матбуғат вәкилен торлаҡ һәм транспорт менән тәьмин итергә, туҡландырырға кәрәк бит. Ойоштороу үтә лә юғары кимәлдә ине – ҡунаҡтар өсөн Солпан-ата ҡалаһынан ун биш минут һайын Ҡырсын йәйләүенә бушлай автобустар йөрөп тороуы ғына ла ошоно раҫлай. Шуға ла уның тәрәндән уйланылып башҡарылғанлығына шик юҡ.– Һеҙҙеңсә, бындай уйындарҙы ойоштороуҙың әһәмиәте нимәлә? Төп маҡсат тамаша булдырыу түгел бит…– Төп маҡсат – милләт өсөн ғорурлыҡ тойғоһо уятыуҙыр, тип уйлайым. Мәҫәлән, был уйындарҙа ҡош менән һунар итеү буйынса ла ярыштар үткәрелгәйне. Башҡорттар ҙа борон-борондан бөркөт менән ҡырға сыҡҡан – был турала легендаларыбыҙ ҙа асыҡ һөйләй. Хатта Рәсәй батшаһын һунар ҡоштары менән тап беҙҙең халыҡ тәьмин иткән. Ҡаҙағстандың “Бөркөтсө” федерацияһының вице-президенты Бәхет Ҡарнаҡбаев та быны айырым билдәләне. Ә бөгөн беҙ был һунар төрөн бөтөнләйгә юғалтҡанбыҙ. Ҡырмыҫҡалы районынан Вилдан Хәсәнов кеүек шәхестәр генә уны тергеҙеү өсөн көс һала. Ә был һунар төрө күпме үҫмерҙә тарихыбыҙға ҡыҙыҡһыныу уята алыр ине!Шуға ла бындай саралар иң тәүҙә үҙебеҙ өсөн кәрәк. Йөрәгендә башҡорт рухы булмаған әҙәмде бөркөт менән һунар итеү бер ҡасан да ҡыҙыҡтырмаясаҡ. Ә һунарсылыҡ һәр күсмә халыҡтың төп шөғөлө булған. Башҡорт та атта тыуған һәм ат өҫтөндә үлгән бит. “Ылаҡ” ярышында баймаҡтарҙың уңышы менән ни өсөн һаман да ғорурланам? Был еңеү рухыбыҙҙың ҡаныбыҙҙа һаҡланғанлығын раҫланы.– Күсмә халыҡтар уйындарынан ниндәй уйҙар менән ҡайттығыҙ?– Бер мәл үҙемде һүнгән усаҡта ҡуҙ табырға тырышып ултырыусыға оҡшата башлағайным. Әммә был сарала булып ҡайтыу күңелемдә рух осҡонон яңынан ҡабыҙҙы. Арал диңгеҙенән Уралғаса йәйрәп ятҡан башҡорт иленең сал тарих төпкөлөнән килгән ауазын ишеткәндәй булдым. Фольклорсыларға, туған тел уҡытыусыларына, сәсәндәр мәктәбен тергеҙергә тырышҡандарға, музыканттарға (халҡыбыҙҙың 46 төр милли музыка ҡоралы булып та, бөгөнгө көнгә нисәүһен генә һаҡлап ҡала алғанбыҙ!), скульпторҙарға (милләтебеҙ боронғолоғон иҫбатлаған, рухыбыҙҙы һаҡлаған батырыбыҙ Уралға һаман да һәйкәл ҡуя алмайбыҙ), спортсыларға, башҡорт атын үрсетеүселәргә, ғөмүмән, һәр беребеҙгә уйланырға ерлек күп. Бай тарихлы үткәнебеҙҙе тергеҙеү өсөн һәр кемебеҙ, кемдеңдер әйткәнен көтөп тормаҫтан, ҡулынан нимә килә, шуны эшләргә тейештер. Бөгөнгө ҡатмарлы осорҙа милләтебеҙҙең бындай сараларҙан ситтә ҡалмауы зарур. Был – асылыбыҙға ҡайтыуға этәргес. Ике йылдан Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындары йәнә ҡабатланасаҡ икәнлеген онотмайыҡ. Уға бөгөндән әҙерләнә башлау талап ителә.lII Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындарын асыу тантанаһын тура эфирҙа 800 миллиондан ашыу кеше ҡараған.l Рәсәй командаһы был ярыштарҙа 12 алтын, 5 көмөш, 10 бронза миҙал яуланы.lII Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындарында 63 ил вәкиле ҡатнашҡан.lСпортсылар 23 ярыш төрөндә көс һынашҡан.lСараны асыу тантанаһында мең ҡомуҙсы бергә бер көйҙө башҡарған. Был ҡаҙаныш Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.


description: Башҡортостанда йәш драматургтарҙың семинары уҙғарыла. Сараны ойоштороусылар һәм унда ҡатнашыусылар 3-8 октябрҙә Әбйәлил районындағы “Ирәндек” мәктәп лагерына йыйыла. Башҡортостанда йәш драма

title: Пьеса яҙаһыңмы? Әйҙә, Әбйәлилгә!


description: Халҡыбыҙҙың “Атанан күргән — уҡ юнған”, “Алма ағасынан алыҫ төшмәй” тигән әйтемдәре Илгиз Ғабдрахмановҡа тулыһынса ҡағыла. Яңы Таулар ауылының тәжрибәле фермерын Шаран яҡтарында яҡшы беләләр

title: Ер улдары

maintext: Бар ғүмерен тиерлек иртә яҙҙан ҡара көҙгәсә, һәр көнөн таңдан эңергәсә яланда үткәргән киң профилле механизатор Фәрих Ғабдрахманов 1991 йылда улы Илгиз менән берлектә фермерлыҡ эшенә тотона. Был кәсеп менән маҡсатлы шөғөлләнә башлаусылар араһында улар районда ғына түгел, республикала ла тәүгеләрҙән була. Сылбырлы һәм тәгәрмәсле тракторҙар, тағылмалы ер эшкәртеү һәм сәсеү ҡорамалдары, комбайн, йөк автомашинаһы һатып алалар ҙа иген үҫтереүгә, мал аҙығы әҙерләүгә дәртләнеп егеләләр. Атай кешенең бай игенсе тәжрибәһенә агроном дипломы булған улының төплө белеме ҡушыла. Был иһә уларға бар эштәрен дә яйлы алып барырға булышлыҡ итә. Ғабдрахмановтарҙың “Шалтыҡ” крәҫтиән (фермер) хужалығы тиҙ арала төбәктәрендә танылыу ала. Атаһының иртәрәк гүр эйәһе булыуынан һуң был шөғөлдө Илгиз Фәрих улы ҡатыны Люзиә Сабирйән ҡыҙы менән уңышлы дауам итә.Бала саҡтан һәр төрлө ауыл эшенә күнегеп үҫкән Илгиз Ғабдрахманов сик буйы ғәскәрҙәрендә сынығыу алған, туған “Аҡбарис” совхозының комсомол комитетын етәкләп, артабан өс йыл хужалыҡтың баш агрономы булып, ярайһы уҡ тәжрибә туплап тотонған фермерлыҡ мәшәҡәттәренә.– 50 гектар ергә хеҙмәт һалыуҙан башлағайныҡ, бөгөн 217 гектарҙа иген культуралары һәм ҡарабойҙай үҫтерәбеҙ, ярайһы ғына майҙандан люцерна бесәне йыябыҙ, – ти Илгиз Фәрих улы.Дипломлы агроном бар эштәрен фәнни нигеҙҙә ойошторорға ынтыла. Ул баҫыуҙарында сәсеү әйләнеше индергән: ужым культуралары урынына күп йыллыҡ үлән үҫтерә. Аҡһымға бай люцерна тупраҡты азот менән туйындыра, уның уңдырышлылығын күтәрә икән. Икенсенән, йәй дауамында был үләнде ике-өс тапҡыр сабып, һәр гектарҙан 100 центнерға тиклем юғары сифатлы бесән алырға була. Күп йыллыҡ мал аҙығы майҙандарын даими яңыртыу өсөн орлоҡто фермер үҙе үҫтерә, артығын һатыу хәстәрен күрә. Мәҫәлән, 25 гектарҙа — бесән өсөн сәселгән люцерна, 40 гектар майҙанда уның “бибинур” сорты орлоҡҡа үҫтерелә.Тупраҡтың сифатына әллә ни талапсан булмаған кәзә үләнен сәсеүҙе лә үҙләштергән алдынғы фермер. Уның әйтеүенсә, был культура ла ерҙә азотты күп ҡалдыра, өҫтәүенә сүп үләндәрен баҫа.Агрономия технологияларын эҙмә-эҙлекле ҡулланыу юлы менән һиҙелерлек юғары уңыш алыуға ла өлгәшелә. Тәү сиратта баҫыуҙар тейешле срокта туңға һөрөлә. Был эш август баштарында башҡарыла. Яҙын үҙ ваҡытында дым ҡаплауҙы ла тырышып хәстәрләй фермер. Һөҙөмтәлә, мәҫәлән, быйылғы ҡоролоҡ шарттарында ла 30 гектарҙа арпа уртаса 22-шәр центнер уңыш биргән, айырым бер майҙанда төшөм 30-ҙан да артып киткән. Элиталы “башкирская-28” сортлы бойҙай ҙа гектарынан 32 центнерлыҡ уңыш менән ҡыуандырған. Үҫтерелгән иген шәхси хужалыҡтарында мал тотҡан ауылдаштарына фураж сифатында һатыла, юғары сифатлы бесән дә ярайһы ғына табыш килтерә. Был күрһәткестәр “Шалтыҡ” крәҫтиән (фермер) хужалығының ныҡлы, табышлы эшмәкәрлеген сағылдыра.Көндәлек тормоштарынан тәм һәм йәм табып, үҙ хеҙмәтенең емештәренә ҡыуанып йәшәй бөгөн Яңы Таулар ауылы фермерҙары – ирле-ҡатынлы Люзиә менән Илгиз Ғабдрахмановтар.


description: Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһы Дәүләт Думаһына һайлауҙа тауыш биреүселәр һанын асыҡланы. “Һайлау” автоматлаштырылған дәүләт системаһына барлыҡ комиссияларҙың протоколдарын индергәндә

title: Һайлауҙа нисә кеше ҡатнашҡан?


description: Башҡортостанда киҙеүҙе иҫкәртеү буйынса халыҡты иммунизациялау дауам итә. Башҡортостанда киҙеүҙе иҫкәртеү буйынса халыҡты иммунизациялау дауам итә. Төбәктә 190 меңдән ашыу кешегә, шул иҫәп

title: Киҙеүгә ҡаршы прививка яһаттыңмы?


description: Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Марсель Ҡотоев IV Халыҡ-ара “Бөйөк дала тауышы” радиофестивалендә Башҡортостан исеменән сығыш яһаны. Ул “Ана туралы жыр” ҡаҙаҡ халыҡ йырын башҡарып, “Яңы и

title: Әсә тураһында йыр


description: Нуретдин 21 йәшендә холҡо боҙолған, юҡ-барға тиҙ ҡыҙып китеүсән, юлында кем тура килһә, шуның менән эләгешергә әҙер ауыр кешегә әйләнде. Быларҙың барыһына ла ике йыл да өс айға һуҙылған хәрб

title: Һуғышты үткән...

maintext: ...Хеҙмәткә саҡырылған йәш һалдаттарҙы дүрт айға хәрби күнегеүҙәр курсы үтергә ебәрҙеләр. Казармаларға урынлашҡас, һәр ҡайһыһына мамыҡ кеүек йомшаҡ, яңы ғына күҙҙәре асылған бесәй балалары таратып бирҙеләр. Нуретдингә үҙҙәренең Аҡмуйынына оҡшаған бесәй балаһы эләкте. Сөм-ҡара бесәйҙең муйыны ап-аҡ! Бәләкәйенән хайуандарҙы яратҡан ауыл малайының яҡын дуҫы өйөн, ауылын һағыныуҙарын да онотторҙо. Көндөҙгө күнегеүҙәрҙән ҡайтыуын көтөп ала, сығып киткәндә аяҡтарына иркәләнеп оҙатып ҡала Аҡмуйын. “Үҙегеҙ менән йоҡлатығыҙ, ашатығыҙ, тәрбиәләгеҙ”, – тинеләр. Ай буйы үҙҙәре менән һыйынып йоҡлаған бесәй балалары һалдаттарға туғандары кеүек яҡынайҙы. Ә бер көндө... йыйып теҙеп баҫтырҙылар ҙа... бесәй балаларының муйынын бороп үлтерергә бойорҙолар!.. Риза булманы һалдаттар. Ни өсөн тере йән эйәләрен тотоп, тиктомалға ғүмерҙәрен өҙһөн улар?! Хәрби әмер булғас, үтәйһең инде. Офицерҙар көйләп торманы. Ана, Нуретдин менән йәнәшәләге карауатта йоҡлаған урыҫ егете Евгенийҙы бесәйен иреккә ебәрергә теләп казарманан сығып йүгергәс, артынан ҡыуып тоттолар ҙа өсәүләп асфальт өҫтөндә аунатып типкеләнеләр. Баш мейеһе һелкенеп, ҡабырғалары һынып госпиталдә ятып та йүнәлмәгәс, хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табып, әсәһен саҡыртып алдылар ҙа ҡайтарып ебәрҙеләр... Барыһы ла шунан башланды......Ҡайтҡас, Нуретдинде айҙарға һуҙылған реабилитация курсына саҡырҙылар. Әллә ниндәй курс үткәрһәләр ҙә, күңел яралары уңалмай икән. Йоҡлаған еренән ҡысҡырып һикереп тороп, өйҙәгеләрҙең ҡотон алып, биҙҙереп бөттө. Йәшәүенең мәғәнәһен юғалтты егет. Әйтерһең, күңеленә бер шайтан заты ояланы. Аҙым һайын йөрәгенә төрлө ҡотҡо оялауын һиҙһә лә, бер ни ҡыла алмай. Армия хеҙмәтенән ситләшкән егеттәр Нуретдиндең ҡан дошмандарына әйләнде.Реабилитация курсын тамамлап, ҡайтыр юлында автобусҡа инергә торғанда осрашты ул Айнур менән. Нуретдиндең атаһы яғынан өләсәһе йәшәгән ауылдан ул. Малай саҡтарынан йәйге каникул көндәрендә ауылда бергә уйнап үҫтеләр. Йылға буйҙарында һыу ҡойондолар, балыҡ ҡармаҡланылар, мал көттөләр, кис уйынға сыҡтылар...Бер-береһен танып белгән егеттәр ҡул биреп күреште. Айнур юғары уҡыу йортон тамамларға өлгөргән. Хәрби комиссариат юлламаһы менән ҡала дауаханаһына медицина тикшеренеүе үтергә килгән икән.– Дә-ә-ә-ә, күрәһеләрең алда әле, брат! Һин дә беҙҙең кеүек иҙелеп ҡайт әле, унан һөйләшербеҙ! – Күҙенә ҡан һауған Нуретдин, Айнурға һынаулы ҡарап, лас иттереп ергә төкөрҙө.– Яраҡһыҙ тип таптылар... Өс айҙан билет бирәсәктәр...– Һатып алдың, тимәк! Сволочтар һеҙ! Күрә алмайым һинең кеүектәрҙе! Юғал күҙ алдымдан! – Йоҙроҡтарын төйнәп танышы өҫтөнә килгән Нуретдинде автобус ишеге асылыуын көткән пассажирҙар араһындағы ир-егеттәр тынысландырҙы...Инде баҫылды, тигәс тә Нуретдиндең: “Сиртһәң, ҡаны сәсрәп сығырға тора, яраҡһыҙ тип таптылар, имеш, табалар инде, эҙләһәң. Сволочтар!” – тип ярһыуы алғы урындарҙың береһендә ултырған егеттең йөрәген бысаҡ менән телгеләгәндәй итте. Ярай, операцияға тиклем ҡулланыр өсөн табип билдәләгән дарыуы янында. Тиҙ генә пакетынан алып, үҙе менән йөрөткән шешәләге һыуы менән йотоп ҡуйҙы Айнур. “Түҙ, йөрәк, түҙ!.. Нуретдинде лә аңларға була, ул бит һуғыш тиклем һуғыштың эсендә булған кеше...”Автобусҡа инеп урынлашҡан пассажирҙар араһында әлеге күңелһеҙ ваҡиғаға ҡарата фекерҙәр ишетелде. Кемдер оятһыҙ тип Нуретдинде әрләне, икенсеһе, киреһенсә, уның ғәйебе юҡ, тип мәғәнәһеҙ һуғышҡа ләғнәтен белдерҙе... Айнурға ҡарата һүҙ әйтеүсе булманы....Йыл ярымдан бала саҡ дуҫтар ҡабат осрашты. Үҙәк район дауаханаһында. ВТЭК көнөндә. Коридор тулы халыҡ. Шәфҡәт туташы сығып документтарҙы йыйып алды, ауырыуҙарҙы сират буйынса кабинетҡа саҡырып аласаҡтарын әйтте. Иркен коридорҙың көньяҡҡа ҡараған тәҙрәһе ҡаршында уйланып баҫып торған Айнурҙы таныны Нуретдин. Ҡараштары осрашҡас, Айнур килеп күрешергә ҡулын һуҙҙы. Нуретдин... һул ҡулын бирҙе. Уң ҡулының терһәктән түбән өлөшөн бер нисә ай элек, егет үҙе лә операция үткәргән көндәрҙә циркуль бысҡыһына эләгеп өҙҙөрөүен ишеткәйне Айнур...Шул ваҡыт кабинеттан шәфҡәт туташы сығып Айнурҙы саҡырҙы.– Был егеткә нимә булған? – Нуретдин йәнәшәһендә ултырған Айнурҙың ауылдашы Сәлим ҡарттан һорамай булдыра алманы.– Дүрт ай элек йөрәгенә ауыр операция үткәрҙе бит, үлемдән ҡалды... Армияға ла шул сире арҡаһында алманылар. Таҙалыҡ юҡ хәҙер йәштәрҙә, ю-у-уҡ......Ишек асылды. Унан башын эйеп Айнур сыҡты.– Нимә тинеләр? Бирҙеләрме? – Сират көтөүселәр һорауҙарын яуҙырҙы.– Бирҙеләр... – Егет баҫҡысҡа йүнәлде.Баҫҡыс тәңгәленә еткәндә, үҙен Нуретдин туҡтатты:– Ни, туған, теге ваҡыттағы һүҙҙәр өсөн кисер мине, зинһар... Белмәнем бит... Бына мин дә...Айнур йәшлек дуҫының иңбашына ҡулын һалып усы менән ҡыҫты ла:– Бирешмәйек, Нуретдин! Ныҡ бул! Һин бит һуғышты үткән кеше! – тине лә баҫҡыс буйлап алға атланы...


description: Ҡартлыҡтың нимә икәнен кеше үҙе шул мәлгә барып еткәс кенә аңлайҙыр, моғайын. Әгәр ҙә таянырҙай тормош юлдашың, ниндәй хәлдә булһам да ташламаҫтар, тип әйтерҙәй балаларың булһа, уның ҡурҡыны

title: Өләсәйҙәр өсөн... балалар баҡсаһы

maintext: – Илһам Факил улы, яңы йүнәлештә эш башлаусыға еңелдән түгелдер. Тәүге ҡоймаҡ төйөрлө була, тиҙәр ҙә.– Беренсенән, был өлкә миңә яҡыныраҡ: халыҡты социаль хеҙмәтләндереү комплексы үҙәгенә тиҫтә йылдан ашыу етәкселек итеүем байтаҡ тәжрибә бирҙе. Икенсенән, киләсәктә был йүнәлештәге эшҡыуарлыҡ халыҡ араһында киң танылыу аласаҡ. Нисек кенә ауыр булмаһын, ҡартлыҡ – һәр беребеҙгә килеп етә торған миҙгел. Кемдер быға әҙер, бәғзеләре юғалып ҡалыусан, хатта балалары ла ата-әсәһен ҡарауҙан баш тарта. Дөрөҫөрәге, уларҙың ваҡыты ҡалмай, күбеһе эшләй. Шуға күрә үҙәк тап шундайҙар өсөн бик уңайлы: теләгәндә бер нисә айға, хатта ун көнгә тиклем ата-әсәһен беҙҙә ҡалдырып, үҙҙәре ҡайҙалыр ял итергә йәки башҡа ергә барып килә ала.Ысынлап та, яңы йүнәлештә эш башлауы еңелдән булманы. “Нимәгә ул һеҙгә?” – тип әйтеүселәр ҙә, бындай эштең кәрәклеген инҡар итергә тырышыусылар ҙа осраны. Үҙ эшемде социаль өлкәлә асыуға Рәсәй сәйәсәт мәктәбенең Башҡортостан филиалында курс үтеүем ҙур этәргес бирҙе. Бында мин “Өлкән йәштәге һәм инвалид граждандарға пансионат” проектын яҡлап сығыш яһаным.– Пансионат тигәндәй, сит илдәге ҡарттар йорто күҙ алдына баҫа. Һеҙҙең хеҙмәт ошоға тиклем беҙ күнеккән ҡарттар йортон алмаштыра кеүек...– Ябай тел менән әйткәндә, тап шулай. Билдәле булыуынса, илдә барған ҡулайлаштырыу “еле” халыҡты социаль хеҙмәтләндереү өлкәһен дә урап үтмәне. Ошоға тиклем эшләп килгән учреждениеның күп кенә бүлектәре ябылды йәки икенсе урынға күсерелде. Шунлыҡтан яңы эш башлағанда коллективты туплау ауырға тура килмәне: уларҙың барыһы ла дәүләт учреждениеһында эшләп, “Азатлыҡ”ҡа күсте.– Үҙәктең төп маҡсатына килгәндә...– Ярҙамға мохтаждарға күңел йылыһын өләшеү. Беҙҙең хеҙмәттәрҙең барыһы ла 2015 йылдың ғинуар айында ғәмәлгә ингән “Рәсәй Федерацияһында граждандарҙы социаль хеҙмәтләндереү тураһында”ғы Федераль законға ярашлы атҡарыла. Социаль хеҙмәткәрҙәр, оло йәштәгеләрҙең фатирҙарына йөрөп, уларҙың йортон йыйыштырып ҡына ҡалмай, коммуналь хеҙмәттәр өсөн дә түләй, кәрәк икән, аҙыҡ-түлек, дарыуҙар һатып ала.Шуныһы иғтибарға лайыҡ: беҙҙә өләсәйҙәр һәм олатайҙар өсөн балалар баҡсаһы уңышлы эшләй. Иртәнсәк ололарҙы алып килеп, кискә алып ҡайтырға мөмкин. Күптәр ҡарттар йорто тигән төшөнсәне әле булһа “унда тик ҡарауҙан мәхрүм ҡалған кешеләр генә йәшәй” тип уйлап яңылыша. Заман яңы талаптар ҡуйған кеүек, был йүнәлештә лә байтаҡ үҙгәреш күҙәтелә. Иң мөһиме — өлкән йәштәгеләр ҡараулы, тамаҡтары туҡ, өҫтө бөтөн, үҙҙәрен яңғыҙ итеп тоймай, бар яҡлап иғтибар һәм ихтирам күрә, аралаша, ял итә.– Пансионатта урынлашыусылар өсөн дөйөм ҡағиҙәләр ҡаралғанмы?– Әлбиттә, тәртип һәр ерҙә булырға тейеш. Беҙ үҙәккә килеүселәргә изгелек, йылылыҡ һәм ҡот өләшеү өсөн бар уңайлыҡтар тыуҙырырға тырышабыҙ. Көнөнә биш тапҡыр ашатыу ҡаралған. Көн һайын уларҙы табип ҡарай, физик күнекмәләр үткәрелә. Теләүселәр өсөн хеҙмәт терапияһы ҡаралған, китаптар, гәзит-журналдар бар. Шулай уҡ төрлө концерттарға, театрҙарға, музейҙарға алып йөрөйбөҙ. Ҡағиҙәләргә килгәндә, улар юҡ та кеүек. Һәр кем яҡшылыҡҡа яҡшылыҡ менән яуап бирһә, шул етә. Араларында “беҙ аҡса түләйбеҙ” тигән һылтау менән үҙҙәре башҡара ала торған хәжәттәрен үтәмәүселәр ҙә юҡ түгел. Төрлө кеше осрай, һәр кемдең үҙ холҡо, үҙ ҡарашы. Әммә беҙҙең хеҙмәткәрҙәр үҙ эштәренә ифрат яуаплы ҡарай, сабыр һәм түҙемле. Уларға шәхсән оло рәхмәтемде белдерәм.– Әйткәндәй, үҙәккә килергә теләүселәрҙе тик Урал аръяғы райондарынан ғына алаһығыҙмы?– Тәү сиратта уларға өҫтөнлөк бирелә, әммә республиканың бүтән төбәгенән дә теләүселәр булһа, рәхим итһендәр!– Илһам Факил улы, башлаған эшегеҙ оло хуплауға лайыҡ. Һуңғы ваҡытта Рәсәй, республика етәкселеге тарафынан төрлө эшҡыуарлыҡ йүнәлештәре буйынса гранттар ҡаралған, һеҙ ошо тәңгәлдә эш алып бараһығыҙмы?– Социаль эшҡыуарлыҡтың да грантҡа дәғүә итерлек бихисап юлдары бар. Әле беҙ был тәңгәлдә эш башлағанбыҙ һәм еңеп сығырыбыҙға ла ышаныс бар.– Уй-ниәттәргә килгәндә...– Улар күп. Ололар араһында түшәктә ятыусылар ҙа, физик яҡтан мөмкинлектәре сикләнгәндәр ҙә осрай, шуға күрә үҙәктең беренсе ҡатта урынлашыуы отошло булыр ине. Әле беҙ икенсе ҡатты ҡуртымға алғанбыҙ. Киләсәктә урындарҙы арттырыу өсөн эш алып барабыҙ. Бөгөн 25 урын бик аҙ, теләүселәр көндән-көн арта.– Әйткәндәй, киләсәктә, ололар менән инвалидтарҙан тыш, балаларҙы ла урынлаштырыу теләге бармы?– Уныһын ваҡыт күрһәтер.


description: Дәүләт статистикаһы мәғлүмәттәре ватандаштарыбыҙҙың тырышлығы арта башлауын күрһәтә. Белгестәр иҫәпләп сығарыуынса, ағымдағы йылдың тәүге яртыһында илебеҙҙәге һәр хеҙмәткәр былтырғы ошо осор

title: Аҡсаһы түләнһә, көсө табылыр


description: Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН: – Бисмилләһир-рахмәнир-рахим! Иншаллаһ, иртәгә – Өлкән йәштәгеләр көнө. Ошо уңайҙан ололарҙы ихлас к

title: Өлкәндәрҙең рәхмәте - мең бәрәкәт


description: Ошо көндәрҙә Өфөлә күренекле яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре С.Т. Аксаковтың тыуыуына 225 йыл тулыу айҡанлы V Бөтә Рәсәй кадастр инженерҙары съезы үтәсәк. Ошо көндәрҙә Өфөлә күренекле яҙыу

title: Сажиндарға бүлеп Ер шарын...

maintext: Сара уңайынан кисә баш ҡаланың Крупская урамында кадастр инженерҙарына – геодезистарға һәйкәл асылды. Проекттың төп инициаторы – Башҡортостан Республикаһының Росреестр идаралығы. Идеяны тормошҡа ашырыу иһә – ысын мәғәнәһендә тотош халыҡ акцияһы: был изге эшкә ике меңдән артыҡ кеше аҡсалата өлөш индергән. Улар, башлыса, ошо тармаҡ белгестәре. Һәйкәлде асыу хоҡуғы лайыҡлы рәүештә алдынғы ветеран-геодезистар Елена менән Леонид Хелпустарға бирелде.Росреестр ойошмаһы етәксеһе Игорь Шеляков, байрам айҡанлы ҡотлау һүҙҙәре еткергәндән һуң, ойоштороу эштәрендә ихлас ярҙам күрһәтеүселәрҙе Рәхмәт хаттары менән бүләкләне.Кем һуң ул геодезист? Был бик боронғо һөнәр. Ул Ер шарын ҡасан өйрәнә башлағандар, шунда барлыҡҡа килгән. Йәғни беҙҙең эраға тиклемге дәүерҙә йәшәгән Герон Александрийский, Аристотель, һуңыраҡ Леонардо да Винчи кеүек шәхестәрҙең исемдәре лә ошо тармаҡ менән бәйләнгән. Ә бөгөн, ошо бөйөк ғалимдарҙың рухтарына мәҙхиә итеп, шул уҡ ваҡытта баш ҡалабыҙҙың мәҙәни картаһына яңы бит өҫтәп, ябай һәм егәрле Башҡортостан геодезистарына һәйкәл ҡуйҙылар. Һәйкәлдең авторы – билдәле скульптор Хәлит Ғәлиуллин. Әйткәндәй, был Өфөлә ер белгестәренә ҡуйылған тәүге һәйкәл түгел. Беренсеһе, ер үлсәүселәргә, 2011 йылда асылған ине.


description: Өлкәнәйә барған һайын әҙәм балаһы тәрән уйлана, хәтергә йышыраҡ бирелә, артына ҡабат-ҡабат әйләнеп ҡарай. Һеҙгә күңелдә урғылған әйберҙәр менән мөрәжәғәт итергә булдым. Өлкәнәйә барған һайын

title: Игеҙәк һүҙҙәр, аҙаш исемдәр


description: Ү.Ғ.Ғосманов 1935 йылдың 13 авгусында Дүртөйлө районының Таймырҙа ауылында донъяға килгән. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, 1959 - 1962 йылдарҙа тыуған районының Ленин исем

title: 25 сентябрҙә 82-се йәшендә күренекле ғалим, Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, иҡтисад фәндәре докторы, профессор Үзбәк Ғосман улы


description: – Өфөләге “Хәләл” кафеһына инеп, шуға шаһит булдым: унда баҫып ашау мөмкинлеге юҡ икән. Тиҙ генә ҡапҡылап сығырмын тиһәм... Ислам быны ҡушмаймы, Нурмөхәмәт хәҙрәт? А. РАФИҠОВ. Ҡыйғы районы.

title: Ҡапҡылап сығырмын тиһәм...

maintext:
А. РАФИҠОВ.
Ҡыйғы районы.– Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!Урындыҡҡа йәйелгән ашъяулыҡ тирәләй өлкән йәштәгеләр, унан балалар теҙелешеп ултырған. Әсәй алып килгән ризыҡҡа, ғаилә башлығынан уҙып, берәү ҙә беренсе булып һонолмай...Был күренеш күңелдәрҙә элекке замандың һағышлы иҫтәлеге генә булып ҡалды. Илаһи мәл ине ул, ғаиләнең күркәм байрамы кеүек. Баҡтиһәң, аяҡтарҙы бөкләп ултырыуҙың да үҙ хикмәте булған икән. Заман белгестәре иҫбатлауынса, был осраҡта ашҡаҙан бер аҙ ҡыҫыла, һәм унда туйған ваҡытта ла урын ҡала. Намаҙ уҡығандағы кеүек ултырғанлыҡтан, йөрәк тә ял итә. Аяғөҫтө тороп йә өҫтәл янында ултырып ашағанда иһә ҡан әйләнешенә ҙур көс талап ителә. Өҫтәүенә ризыҡ валсыҡтарының иҙәнгә төшөүе ихтимал. Ә урындыҡта ултырып туҡланғанда барыһы ла ашъяулыҡта ҡала.Ризыҡ – Раббыбыҙ биргән оло ниғмәт. “Ашағыҙ, эсегеҙ, исраф ҡылмағыҙ!” – тип бойоролған “Ҡөрьән Кәрим”дә. Исламда аҙыҡ төрҙәренә, туҡланыу ҡағиҙәләренә ҙур урын бирелгән. Бының дөрөҫлөгөнә йылдан-йыл нығыраҡ инана барабыҙ. Эйе, тормошта күп нәмә – сәләмәтлек, әҙәп-әхлаҡ, холоҡ-фиғел, асылыңа тоғролоҡ һәм башҡалар – әҙәм балаһының ашаған ризығына, уның нисек туҡланыуына бәйле. Борон, әйткәнемсә, ашъяулыҡ тирәләй бөтөн ғаилә, туған-тыумаса менән бергә ултырып ризыҡланғандар. Табын янында һәр кемдең үҙ урыны: өлкәндәр – түрҙә, йәштәр – ситтәрәк. Һүҙҙе лә атай-олатайҙар һөйләгән, уй-ниәттәрҙе белешкән, кәңәш биргән. Ризыҡҡа килгәндә, өлөшөңдө ҡалдырыу, исраф итеү гонаһ һаналған. Башҡорттоң аҙыҡ төрҙәре – ит, ҡоротло һурпа, ҡымыҙ, бал һ.б – тәнгә лә, зиһенгә лә тик файҙа килтергән, халҡыбыҙ үҙенә сит, өйрәнмәгән аш-һыуҙан ары торған. Малды һуйыу ҙа, белеүегеҙсә, тейешле ҡанундарға ярашлы атҡарылған. Ошо һәм башҡа ҡағиҙәләр ғаиләнең, милләттең, диндең бөтөнлөгөн, сәләмәтлеген һаҡлауҙың нигеҙе булып торған.Хәҙер иһә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, туҡланыу әҙәбе ныҡ үҙгәрҙе. Заман тиҙлегенә ярашлы, күптәр, айырыуса ҡала йәштәре, аяғөҫтө килеш тиҙ генә ашауҙы ғәҙәт итеп алды. “Ҡапҡылап сыҡ” тип аталған кафелар күҙгә салынып ҡала. Йәнә шуныһы йөрәкте семтеп ала: бер тапҡыр ғына ҡулланыу өсөн тәғәйенләнгән пластик һауыт-һаба күбәйҙе. Ашайҙар ҙа уны ташлап китәләр. Тимәк, тамаҡ туйҙы, һауыттың кәрәге бөттө. Йәмғиәттә лә шулай, үткәнгә лә, киләсәккә лә ҡарамайынса, әлегене генә ҡайғыртып йәшәү өҫтөнлөк итә башламаҫмы?Тарихҡа әйләнеп ҡарағанда, халҡыбыҙ ниндәй ҡурҡыныс аслыҡ осорҙарын үткән, бер киҫәк икмәккә зар-интизар булып йәшәгән. Эйе, әҙәм балаһы ашамлыҡтың ҡәҙерен унан төрлө сәбәп буйынса мәхрүм ҡалған ваҡытта нығыраҡ аңлай. Боронғо өләсәйҙәрҙең ашъяулыҡҡа төшкән бәләкәй генә икмәк валсығын да ҡәҙерләп йотоп ҡуйыуы һаман күҙ алдында. Бөгөнгө “туйып һикереү”ҙе күрһә, ни эшләр ине икән улар?“Ризыҡтың бәрәкәте – табаҡтағы ҡулдарҙың күплегендә”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм үҙенең мөбәрәк хәҙисендә.Заман тиҙлегенә һылтанып, һаулығыбыҙға, рухыбыҙға зарар килтермәйек, тыуыр нәҫелдәребеҙҙең дә сәләмәтлеген ҡайғыртайыҡ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр. Биргән ниғмәттәре өсөн Аллаһ Тәғәләгә шөкөр итеп, күмәкләп ризыҡланһаҡ, бер-беребеҙгә ихтирамыбыҙ артыр, ашамлыҡҡа ла бәрәкәт килер, иншаллаһ. Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ! Амин.


description: Благовещен бер мандатлы округы буйынса Дәүләт Думаһына һайлауҙа еңеү яулаған Башҡортостандың Йәмәғәт палатаһы аппараты етәксеһе, Дөйөм Рәсәй халыҡ фронтының төбәк штабы ағзаһы Илдар Бикбаев

title: Илдар Бикбаев: “Минең һайлау кампаниям республикала иң түбән сығымлыһы булды”


description: Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Хөкүмәт йортонда республиканың йөҙ йыллыҡ юбилейын ойоштороу комитетының тәүге ултырышын үткәрҙе. Сарала юбилейға әҙерлек һәм ойоштороу мәсьәләләре ҡаралд

title: Йөҙ йыллыҡҡа - йөҙ объект


description: Күп кенә йәштәр, ауылда мәктәпте тамамлағас, оҙон аҡса артынан йә Себер тарафтарына, йә булмаһа ҡалаға ынтыла. Ниғәмәт ауылынан Азат Абайҙуллин да, ил алдында изге бурысын үтәп ҡайтҡас, тиҫт

title: Алтын-көмөш яуған ерҙән тыуып үҫкән ил яҡшы


description: Һағынып ҡайтыр ерең, көтөп торған кешеләрең булыуы, шул ерҙәрҙән уҙыуы һәм яҡындарың менән күрешеү – үҙе бер бәхет. Ә тыуған тупһаңда һауа ла, һыу ҙа, ағастар, тауҙар, урмандар, йылға-шишмәл

title: Ҡайтам әле тыуған яҡҡа...


description: Көҙгө һауа торошо, тәбиғәттең моңһоулығы күптәргә насар тәьҫир итеүсән. Ошондай ваҡытта организм төрлө витаминдарға айырыуса мохтаж, ти белгестәр. Был йәһәттән Ҡөрьәндә иҫкә алынған барлыҡ й

title: Көҙгө моңһоулыҡҡа урын юҡ

maintext: Банан. Ожмахтың матурлығы һүрәтләнгән аяттарҙа шундай һүҙҙәр әйтелгән: “Банан пальмалары ботаҡтары рәткә теҙелгән һутлы емештәрҙән бөгөлә...” (“Әл-Вәкиә” сүрәһенән). Был туҡлыҡлы емештең 75 процентын һыу, ҡалған өлөшөн аҡһым, май, калий, углеводтар тәшкил итә. Банан – күп ауырыуҙан дауа, айырыуса тән температураһы күтәрелгәндә, ашҡаҙан эшмәкәрлеге боҙолғанда ярҙам итә. Шулай уҡ ҡан баҫымын төшөрөү, аллергиянан арыныу өсөн ҡулланыла. Емештә В6 витамины күп.Йөҙөм. “...Һеҙҙең өсөн финик пальмалары һәм виноград үҫтерҙек, уларҙың һутлы емешен ҡыуанып ашарһығыҙ” (“Әл-Мөьминун” сүрәһенән). Йөҙөм витаминға, минераль матдәләргә бай. Уның 20 – 25 проценты глюкозанан тора, шунлыҡтан виноград ауыр физик һәм аҡыл көсөргәнеше кисергән кешеләр өсөн айырыуса файҙалы. Йөҙөмдә шулай уҡ тимер күп. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, составындағы ҡайһы бер химик бәйләнештәр яман шеш барлыҡҡа килеү хәүефен кәметә.Инжир. “Инжир һәм зәйтүн ағасы менән ант итәм” (“Әт-Тин” сүрәһенән). Был емеш физик һәм аҡыл эшенә күп көс һалған кешегә тиҙ арала яңы ҡеүәт өҫтәй. Шул уҡ ваҡытта инжир мускулдарға, нервы системаһына ыңғай йоғонто яһай. Ул минералдарға ифрат бай. Емеште даими ҡулланған кеше бер ваҡытта ла йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуына зарланмаҫ.Финик. “Ерҙә бер-береһенә тоташып ятҡан, бер үк һыу менән һуғарылған виноград яландары, баҫыуҙар, пальма урмандары бар. Улар араһынан бер емешкә айырым үҙенсәлек, тәм бирҙек” (“Әр-Раад” сүрәһенән). Был сүрәлә финик хаҡында әйтелгән. Уның яртыһын глюкоза тәшкил итә. Аллаһ емеше мейе эшмәкәрлеге өсөн айырыуса файҙалы, сөнки ул аҡһымға, А, В1, В2 витаминдарына бай. Ошо өҫтөнлөгө арҡаһында финик иммунитетты, һөйәкте, тештәрҙе, күҙ мускулдарын нығыта, организмдың күҙәнәктәрен яңырта.


description: Мәҡәләләремдә геройҙарымдың биографияһын һис ашатлап үтә алмайым, сөнки ул – геройҙың кеше булып формалашыуы, тормошо, булмышы, йәшәү рәүеше. Әле һеҙҙең менән таныштырасаҡ шәхес – ҡатмарлы т

title: Яҙмыш һынауҙары һындырманы

maintext: Ҡыйғы районының Абзай ауылы ҡыҙы Нажиә яҡты хыялдарға ни тиклем генә бай булмаһын, мәктәптә уҡыған сағында киләсәккә юл һайлағанда, яҙыусы һөнәре бер ҙә генә башына килмәгәндер, моғайын.Әсәһе Ҡәтифәгә, тирә-яҡта уңғанлығы, ярҙамсыллығы менән хөрмәт ҡаҙанһа ла, өс баланы яңғыҙ үҫтереү бик еңел түгел шул. Уҡыу йылы башында мәктәп кәрәк-ярағы алыр өсөн генә лә күпме өҙгөләнә. Ярай әле, ҡыҙҙары тәүфиҡлы, хеҙмәт һөйөүсән булып үҫеп килә. Өлкәне, Нажиәһе, айырыуса кешелекле, ҡулынан килмәгән эше юҡ: мал-тыуар, ҡош-ҡорт ҡарау, йәшелсә, картуф үҫтереү, утын ярыу, туғандарына йорт мәшәҡәттәрен башҡарырға өйрәтеү тулыһынса уның иңендә. Ҡәтифә апай үҙе колхоз эшенән бушай алмай. Өлкән ҡыҙын нисек тә юғары уҡыу йортона индереү яғында ул, сөнки “алғы тәгәрмәс” ҡайҙан тәгәрәй, арттағылары ла ошо юлдан китә тигәндәй, апаһына туғандары ла эйәрер ине.Тик Нажиәнең уйы икенсерәк икән: “Әсәй, мин барыбер юғары белем аласаҡмын, ә әлегә тиҙерәк һөнәрле булып, бер аҙ эшләп алырға кәрәк. Әле үк вузға инһәм, һиңә бик ауырға тура киләсәк”. Ана бит, ниндәй аҡыллы фекер йөрөтә уның өлкәне. Өфөгә һөнәрселек-техник училищеһына китәм, тигәс, фатихаһын биреп, оҙатып ҡала Ҡәтифә апай ҡыҙын. Ҡайтып йөрөүҙәре йыраҡ та бит, ни хәл итәһең, шулай берәм-берәм тыуған ояларын ҡалдырыр инде ҡошсоҡтары.Ә Нажиә өсөн ҡыҙыҡлы ла, яңы ла тормош башлана. Киләсәктә бөтәһе лә һәйбәт булырына ниндәй үҫмер ышанмаһын инде?! Аҡҡан һыуға ҡарап ихлас теләк теләй ҡыҙыҡай: “Юлдарым уң булһын, матур хыялдарым тормошҡа ашһын, училищела уҡып сығып, аҙаҡ вуз тамамлап, Өфөнөң бейек йорттарында уңайлы фатирҙа татыу, бәхетле ғаилә ҡороп, әсәйемә, туғандарыма ярҙам итеп йәшәргә яҙһын...”Әлегә ҡыҙыҡай осоп-ҡунып училищела белем ала. Хеҙмәттең ни икәнен белеп үҫкән зирәк уҡыусы, бер йыллыҡ курсты ярты йылда үҙләштереп, үҙаллы эшләй башлай. Эш хаҡын самалап тотоноп, өҫ-башын ҡарарға ла, ауылға бүләк-күстәнәс алып ҡайтыр өсөн дә еткерә.Башҡа хеҙмәт коллективтары менән бергә Нажиәнең иптәштәре лә Бөйөк Октябрь байрамында демонстрацияға сығырға тейеш. Тик ул Зина исемле бүлмәләш ҡыҙы менән бер аҙ һуңға ҡала. Тиҙерәк үҙҙәренекеләрҙе эҙләп табырға ниәтләнеп, ҡойма аша һикерәләр. Һәм... Нажиә оҙон буйлы бер егеттең ҡосағына ғына килеп төшә. Демонстрацияға тәртип һаҡларға сығарылған студент егет, әлбиттә, “күктән килеп төшкән” сибәр ҡыҙҙы башҡаса ҡулдан ысҡындырмай. Дүрт айҙан, 1967 йылдың мартында, сәстәрен сәскә бәйләп тә ҡуялар. Көткән мөхәббәтен ошо тип уйлағандырмы, ҡыҙ, йәғни бөгөнгө Нажиә Заһир ҡыҙы, был осрашыуҙы яҙмыш тип атай.Студент ятағындағы һис ниндәй уңайлыҡтары булмаған бәләкәй генә бүлмәлә ике ғаилә йәшәп, үҙҙәре ике бәләкәй бала тәрбиәләү ауырлығын, моғайын, үҫкән саҡта уҡ түҙеп, эшләп, ниндәй хәлдә лә киләсәккә оптимизм менән ҡарап өйрәнгән кешеләр генә лайыҡлы кисерә алалыр. Атай кеше вуз тамамлағас, ҡайҙалыр эшкә урынлашып, фатир алып йәшәй башлағас, бөтәһе лә һәйбәт булыр, Алла бирһә, тип өмөт итә улар.Ғаилә Баймаҡ районының Мерәҫ ауылына килеп урынлаша. Бында инде ҡыҙҙары Ләйсән менән Гөлфиәне апай итеп, улдары Айсыуаҡ тыуа.Өс бәләкәй баланы ҡарап, өйҙә генә ятыу ҙа бик еңелдән булмаҫ ине йәш әсәгә. Ә уға бер нисә айлыҡ ҡына имсәк балаһын әле уҡырға ла төшмәгән апайҙарына ҡалдырып, мәктәпкә эшкә йөрөргә кәрәк. Ярай әле фатирҙары яҡын. Дәрестәр араһында берәй сәғәт ваҡыт табылһа, йүгереп кенә ҡайтып, кескәй улының йүргәктәрен алмаштырып, балаларҙың тамаҡтарын туйҙырып килергә тырыша. “Шул саҡтағы үҙемдең һәм кескәйҙәремдең хәле иҫкә төшһә, әле лә күҙ йәшемде тыя алмайым”, – ти Нажиә Заһир ҡыҙы.1976 йылда ғаилә кире Өфөгә ҡайта. Атай кеше – гәзит редакцияһына бүлек мөдире, ә Нажиә Башҡортостан радио комитетына машинистка булып эшкә урынлаша.Баш ҡала ҡолас йәйеп ҡаршыламай шул: фатир юҡ, прописка юҡ (шулай булғас, балаларҙы дауаханаға урынлаштырып та, балалар учреждениеларына йөрөтөп тә булмай), эштә лә “ҡош хоҡуғы”ндаһың. Аҡса етмәй, балалар өйҙә ҡарауһыҙ ҡала, йәки бер-ике айға ғына булһа ла баҡсаға урынлаштырырға тырышаһың. Унда ла өсөһөн дә түгел.Ярай әле сослоҡ бар: машинкала баҫырға тиҙ арала өйрәнеп ала Нажиә. Күберәк хаҡ түләнерлек башҡа эштәр хаҡында хыял итерлек тә түгел: кем алһын ҡулында өс кескәй балаһы булған пропискаһыҙ, дипломһыҙ кешене?! Тормошоноң был осоро хаҡында Нажиә Игеҙйәнова минең хаҡта яҙған “Ҡояшлы ғүмер” мәҡәләһендә ошолай тасуирлай: “Балам менән Семен бабайҙың ике яҡтан көпләнеп, уртаһына тупраҡ тултырылған өйөндә, ә Гөлфиә Юнысовалар бер йорттоң подвалында фатирҙа йәшәйбеҙ. Йәй көнө хужалар өйгә яғырға ҡушмай. Йыуылған кейем кипмәй интектерә.Тышта елләтерлек түгел, ул йылда ямғыр ҙа ямғыр булды! Балалар йүткерә башлағас, бер көндө Гөлфиә менән Ағиҙел йылғаһы буйына киттек. Ташҡындан ҡалған таҡта киҫәктәреме, сытыр-фәләнме, ни осрай – елкәбеҙгә йөкмәп алып ҡайтабыҙ. Зарланыу юҡ, әллә нимәләр һөйләп көлөшәбеҙ әле. Хужалар күрмәгәндәрәк яғырға тырышабыҙ инде мейескә лә. Бындай хәл йәй буйы тиҫтәләрсә тапҡыр ҡабатланды. Маҡсатҡа сат йәбешкән быуын булғанбыҙ ҙа”.Был урында: “Ә ирҙәрегеҙ ҡайҙа ине һуң?” – тигән һорауға яуап биреп китергә кәрәктер. Ирем Мирас Иҙелбаевты Сибай ҡалаһындағы эшенән ебәрмәгәйнеләр, мин балалар менән алдараҡ киттем, фатирыбыҙҙы ла Өфөлә берәй бүлмәгә алмаштырырға кәрәк ине. Ә Нажиәкәйгә ире менән айырылып, балаларҙы яңғыҙ үҫтерергә тура килде. Йөрәккә ҡан һауҙырырлыҡ хәлдәр сәбәпсе булды был аҙымға барырға. Ҡәләмдәшемдең шул саҡтағы тормошон яҡындан белгәнгә, әле лә тетрәнмәйсә хәтерләп булмай. Хәҙер балаларының атаһы был донъяла юҡ инде, ауыр тупрағы еңел булһын!Нажиә Заһир ҡыҙы юғалып ҡалманы. Балаларҙы үҫтереп, кеше итеү яуаплылығы, тормошто, кешеләрҙе яратыуы уны әҙәм күтәрә алмаҫлыҡ ауырлыҡтарҙы ла еңеп сығырға ярҙам итте, рухын сыныҡтырҙы.Юғары белем алыу бәхетенә лә өлгәште йәшлек хыялдарына тоғро була белгән Нажиә. Өс балаһы уҡып йөрөгән БДУ-ға инеп, үҙе лә ситтән тороп филология факультетын тамамланы.– Күрәсәктәр бер-береһенә оҡшамаған һымаҡ, кешеләр ҙә төрлө: кемдер яҙмыш еле ҡайһы яҡҡа ташлаһа ла, шуға күнә, башын эйә, буйһона, ә бәғзеләр ҡойон-дауылға йәнтәслим ҡаршылыҡ күрһәтә һәм еңә. Мине лә яҙмышым “Һәнәк” журналы редакцияһына алып килде. Яратып, күңел һалып, ихлас эшләнем. Нәҡ “Һәнәк”тә эшләгәндә сатира һәм юмор жанрында ҡыҫҡа хикәйәләр яҙа башланым, – ти Нажиә Заһир ҡыҙы.Был осорҙо мин дә һәйбәт хәтерләйем. Ике редакцияла булһаҡ та, Матбуғат йортоноң бер ҡатында эшләйбеҙ. Көнөнә әллә нисә тапҡыр осрашып торабыҙ, хәл-әхүәл белешеп алабыҙ. Бер көндө Нажиә күҙҙәре осҡонланып, йөҙөн балҡытып минең кабинетҡа килеп инде лә алдыма машинкала баҫылған ҡулъяҙма һалды: “Ҡарап сығып, фекереңде әйт әле”.– Нимә һуң был?– Хикәйә яҙҙым. – Нажиә сыңғырлатып көлөп ебәрҙе. – Ниңә үҙең гел генә, һинең яҙыу ҡеүәң бар, фантазияң көслө, тормош тәжрибәң етерлек, ти инең бит. Бына яҙҙым, яҙыусыларҙан иң элек һиңә күрһәтеүем. Ләйсән ҡыҙыма оҡшаны. “Әсәй, һиңә ошондайыраҡ ыҡсым хикәйәләр яҙырға кәрәк”, – ти.Ике-өс битлек кенә яҙмаға шунда уҡ күҙ йөрөтөп сыҡтым, һәйбәт, тәжрибәле әҙип яҙғандан ҡайтыш түгел. Мин Нажиәне ҡосаҡлап алдым: “Афарин, булдырғанһың бит. Хәҙер инде туҡтап ҡалма, яҙ ҙа яҙ. Кеше материалдарын журналға әҙерләгәндә тәнҡит күҙлегенән ҡарап, анализлап, ҡайһыларына төҙәтмәләр индереп ултырыуың бушҡа китмәгән икән. Темалар сығанағы ғына ҡоромаһын”. Нажиә айырыуса йәнләнеп китте: “Ә-әй, миндәге темалар көн-төн яҙышҡанда ла бөтөрлөк түгел. Тормош үҙе бирә бит уларҙы...”– Тәүге әҫәреңде “Башҡортостан ҡыҙы”на бирәһеңдер бит?– Үпкәләмә, дуҫҡай, быныһы – “Һәнәк”кә. Һеҙгә икенсеһе булыр.Оҙаҡламай, дөрөҫөрәге, 1980 йылдың мартында “Килен” исемле хикәйәһе “Һәнәк” журналында донъя күрҙе. Шунан һуң республика гәзит-журналдарында, “Йәш көстәр” йыйынтыҡтарында даими баҫыла башланы өс үҫмер әсәһе булған йәш яҙыусының юмористик һәм сатирик хикәйәләре.Жанр һайлауҙа уның хеҙмәт урыны ла әһәмиәткә эйә булғанына шик юҡ. Тик улар бит әле үҙ күңелеңдә ҡайнап, бешеп сығырға тейеш. Был хаҡта ла авторҙың үҙенең фекерен белеү зарурҙыр:– Яуыздарҙы, ғәйбәтселәрҙе (һанай башлаһаң, яман ғәҙәттәр бик күп) аяуһыҙ фашлаған “Һәнәк” журналында эшләү – яҙмышым бүләге ул, сөнки минең булмышым ғәҙелһеҙлекте күрә алмауҙан туҡылған. Алдашыуҙы, ике йөҙлөлөктө кисерә алмайым. Хоҙай Тәғәлә тәғәйенләгән асылым шундай. “Тишек ҡайҙа – ел шунда, етем ҡайҙа – һүҙ шунда” – йәбер тигәнең дә йышыраҡ тейгәндер. Ғәҙеллек-ғәҙелһеҙлек хаҡында бала саҡтан уйлана торғайным. Бөгөнгө тормошобоҙ ҡапма-ҡаршылыҡтарҙан ғына тора, һәм йәшәйешебеҙ сатирала көҙгөләге кеүек сағыла. Көнкүрешебеҙ ниндәй – сатира менән юморыбыҙ ҙа шундай. Нисек йәшәйбеҙ – шулай көләбеҙ. Үҙебеҙҙән үҙебеҙ көләбеҙ...Сатира ҡыйыулыҡ һәм ғәҙеллек төшөнсәһен аңлата. Ғәҙелһеҙлеккә сыҙамағандар ғына сатира, юморға тотона. Был аҙ әле. Зирәклек, зиһенлек тә кәрәк. Йәнә үткер күҙ ҙә, әсе, тапҡыр тел дә, үҙеңдең фекерең булыу ҙа зарур.Нажиә Игеҙйәнованың икенсе әҙәби йүнәлеше – ул балалар өсөн тәғәйенләнгән әҫәрҙәр. Ысынлап та, үҫкән йортонда өлкән апай булараҡ, аҙаҡтан әсә вазифаһында тәнәйҙәрҙең күңелен, ынтылыштарын, ҡыҙыҡһыныуҙарын аңлаған әҙибә улар өсөн әҫәрҙәр ижад итмәһә, аңлашылмаҫ ине. Шуға ла яҙыусының был жанрҙа ла уңышлы эшләүе тәбиғи ҡабул ителә. Нажиә Игеҙйәнованың балаларға тәғәйенләнгән “Исемем матур икән” (1993 йыл), “Яҡты хыял” (2004 йыл) тигән китаптары донъя күрҙе. “Һандуғас моң” тигәне әле “Китап” нәшриәтендә сират көтә. Әҙибәнең өлкәндәр өсөн бер-бер артлы донъя күргән “Таныш булайыҡ”, “Көндәш”, “Тәҡдир”, “Йәшәп ҡалырға кәрәк”, “Алтын сылбыр”, “Һуңғы осрашыу” исемле йыйынтыҡтарына ингән хикәйә һәм повестарын да уҡыусылар яратып ҡабул итте.Фатир алып, балаларҙы уҡытып, ижад эше менән мәшғүл булып, ҡәҙимге донъя мәшәҡәттәре менән йәшәп ятҡанда, уның ҡәҙерле кешеһе, егәрле, изгелекле әсәкәйе глаукома ауырыуынан тома һуҡыр ҡалды. Тыуған районы Ҡыйғының икенсе ауылдарында йәшәгән һеңлеләренең мал-тыуарлы, күмәк балалы үҙ тормоштары. Нажиә балалары менән кәңәшләшә лә ғәзизен үҙҙәренә алып ҡайта. Ауырып-нитеп китһә лә, табиптар, дауаханалар эҙләп йөрөйһө юҡ, исмаһам, тип уйлай. Етмеш йәштән һикһән алтыға тиклем, ун алты йыл тәрбиәләй изгелекле ҡыҙы ауырыу әсәһен.Балалар бер-бер артлы вуз тамамлап, диплом ала. Уларға туйға әҙерләнеү, бәпес ҡаршылау мәшәҡәттәре өҫтәлә. Төпсөк улы Айсыуаҡ та башлы-күҙле булып башҡа сыға. Ҡыҙҙары тыуа. Яратып Айһылыу тип исем ҡушалар. Балаларына ҡарап Нажиә ғорурланып уйлап ҡуя: “Бушҡа үтмәне ғүмерем: ана бит сабыйҡайҙарым ниндәй аҡыллы, матур, тәүфиҡлы булып үҫте. Үҙ-ара ла татыуҙар, бер-береһе, минең өсөн үлә яҙып торалар. Һеҙҙе үҫтергәндә етешмәгән мәлдәр, мәшәҡәттәр күп булһа ла, үҙегеҙ ҙә минең өсөн ниндәй ҙур терәк, ғүмерем йәме, йәшәүем маҡсаты булдығыҙ бит, һөйөклөләрем!”“Күрәсәкте күрмәйенсә, инеп булмай гүрҙәргә” тигәндәй, көтмәгәндә тағы оло ҡайғы ишелеп төшә ғаилә өҫтөнә. “БАЛ” авиакомпанияһында стюард булып эшләгән, шул уҡ ваҡытта йәш стюардтарҙы һәм стюардессаларҙы башҡорт теленән уҡытҡан Айсыуаҡ 2002 йылдың 2 июлендә Германияның Юберлинген ҡалаһы янында шартлаған “Ту-154” самолетының экипажында була һәм фажиғәле үлемгә юлыға. Кешелекле, ғәҙел холоҡло, шиғриәт яратҡан, БДУ-ның биология факультетын тамамлаған ярҙамсыл оптимист егетте яратмаған кеше булмағандыр.Айсыуаҡ Яҡшыдәүләтовтың һәләк булыуы туғандары, яҡындары, ҡатыны менән ҡыҙы өсөн ғүмерлек ҡайғы булды. Әсә йөрәгенә һарылған хәсрәтте, кисерештәрҙе аңлатырлыҡ үлсәм дә, көс тә юҡ донъяла.Нажиә ханым улының тормошо, яҙмышы хаҡында уның үлеменә ун дүрт йыл үткәс тә тыныс ҡына һөйләй алмай. Әйткәндәй, әҙибәнең 2004 йылда донъя күргән “Яҡты хыял” исемле китабы улының бала сағын тасуир итә һәм уның яҡты иҫтәлегенә арналған.Ошо көндәрҙә ғүмер юлының ете тиҫтәһен тултырған әҙибә Нажиә Игеҙйәнова, бер нисә йыл элек аяғын ауырттырғандан һуң, мәҙәни сараларға һирәгерәк йөрөһә лә, тулы ҡанлы тормош менән йәшәй. Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәгән өлкән ҡыҙы, кейәүе, балалары килһә, өй тағы ла йәмләнеп, йәнләнеп китә. Ә инде үҙе менән бергә йәшәгән ҡыҙы Гөлфиәнең һәм ейәне Дамирҙың һәр саҡ янында булыуҙарына ҡыуанып бөтә алмай. Айсыуағының төҫө-емеше булған Айһылыуҙың һау-сәләмәт үҫеп килеүенә лә шатлана күпте кисергән өләсәй. “Бөтә ейән-ейәнсәрҙәрем дә тормошта үҙ юлдарын табып, бәхетле йәшәһендәр инде”, – тип изге теләктәр теләй. Өйҙәге эштәрен бөтөргәс тә, тиҙерәк яҙыу өҫтәленә ашыға әҙибә. Уның уҡыусыларына еткерергә теләгән уй-фекерҙәре, яҙаһы әҫәрҙәре бик күп әле. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Нажиә Игеҙйәнованың илһам шишмәләре сылтырап ағып торһон, үҙе һау-сәләмәт булһын!


description: Силәбе ҡалаһы 280 йыллыҡ юбилейын билдәләгән көндәрҙә үҙәк урамдарҙың береһендә 1812 йылғы Ватан һуғышы һәм 1813-1814 йылдарҙағы рус армияһының хәрби хәрәкәттәрендә ҡатнашҡан яугирҙәр иҫтәле

title: Мәҙәни үҙәккә әйләнер


description: Ошо көндәрҙә Нефтекаманың яңы биҫтәһендә йәшәгән йәш ғаиләләр матур бүләк алды. Бында 220 урынлыҡ заманса балалар баҡсаһы асылды. Ошо көндәрҙә Нефтекаманың яңы биҫтәһендә йәшәгән йәш ғаиләлә

title: Сабыйҙарға матур бүләк


description: V Бөтә Рәсәй кадастр инженерҙары съезының нәҡ Өфөлә үтеүе оло мәғәнәгә эйә – Башҡортостан был йәһәттән Рәсәй төбәктәренә һәр саҡ өлгө һанала. V Бөтә Рәсәй кадастр инженерҙары съезының нәҡ Өф

title: Өфө - ГАЛЛЕ ДУҪЛЫҒЫН НЫҒЫТЫП


description: Танылған шағир Радик Хәкимйән 1941 йылда Ҡыйғы районының Үрге Ҡыйғы ауылында тыуа. Минең кеүек Әй һыуын эсеп, Әй һауаһын һулап, Әй буйының туғай-ҡырҙарында кинәнеп тәгәрәй. Иң тәүләп шунда т

title: Бер йөрәген меңгә бүлде...

maintext:
Ринат КАМАЛ,
яҙыусы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт
премияһы лауреаты.
Тормош нисек кенә ҡырыҫ булмаһын, Радик белем алырға тырыша. Үрге Ҡыйғы урта мәктәбен тамамлағас, Златоуста техник училищела уҡый, хәрби заводта эшләй. 1961—1964 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә, Байконурҙа тәүге совет космонавтарын йыһанға осороуҙа ҡатнаша. Армиянан ҡайтҡас, Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.Бер телемде бишкә бүлдекБеҙ, һуғыш балалары,Йөрәктә мәңге һаҡланырУңалмаҫ яралары, —тип яҙҙы һуңынан шағир.Күренекле тәнҡитсе Рафаэль Аҙнағолов, үҙенең тиҫтерҙәш ижадсылар яҙмышы тураһында уйланып, былай тип белдерә: “Уның артынан этеүсе лә, алдан тартыусы ла булмай, үҙ биографияһын үҙе яҙа, үҙ яҙмышын үҙе ҡора. Тәбиғәт биргән зиһене һәм аҡылы, ҙур тырышлығы, маҡсатҡа ынтылышы уға ҡайҙа ла уңышҡа өлгәшеү мөмкинлеген бирә. Шуға күрә лә күпселек шиғырҙарында лирика ғына түгел, тәрән фәлсәфә лә бар. Шағирҙың төплө һәм тәрән фекерләүенә тормош тәжрибәһе лә ҡушылғас, ялҡынлы, яҡты шиғырҙар ҙа тыуалыр”.Аҡ ҡайындар һары күлдәк кейгән,Ҡыҙыл яулыҡ болғай уҫаҡтар,Миләштәргә ут ҡабынғанмы ни —Дөрләп яна, гүйә, усаҡтар.Был имәндәр мәғрур ирҙәрме ни —Ғорур баҫып тора тын ғына,Ҡаңғылдашып, ана, ҡоштар китә —Йөрәктәрҙә ҡала моң ғына.Япраҡтарҙы ҡыштыр-ҡыштыр итеп,Еләҫ елдәр йөрөй сәс тарап,Ғүмер үтә, күптәр килә-китә...Үткәндәргә торам мин ҡарап.Ғүмер буйы тормош һәм ижад арбаһына егелде Радик Хәкимйән. Ул бигерәк тә башҡорт шиғриәтендә үҙен лирик йырҙар тексы оҫтаһы итеп танытты. Шул яғы менән шағирҙы беҙҙең заман йырсыһы тип атарға мөмкин булыр ине. Хәҙерге яңы осорҙа ул байтаҡ кассета ла сығарҙы. Бөгөн ул — 13 шиғри китап авторы. “Таңдарыма еләм”, “Шишмә моңдары”, “Йырлы ғүмер”, “Усағымдың осҡондары”, “Ғүмер ағыштары”, “Ҡоштар киткәндә”, “Йылдарым тәлгәштәре”, “Көҙгө урман”, “Ғүмер көлтәһе” һәм башҡа бик күп йыйынтыҡтарын әҙәбиәт һөйөүселәр йылы ҡабул итте. Радик Хәкимйән тыуған яғын, Әй буйҙарын маҡтап йырлай. “Ауылдаштарыма”, “Ҡыйғылар — ҡыйыуҙар”, “Ауылыма ҡайтам” шиғырҙарында тәбиғәт күренештәре менән бергә яҡташтарының таныш йөҙҙәрен дә сырамытҡандай итәһең. Әлбиттә, бындай әҫәрҙәрҙә пафослы һүҙҙәрҙән ҡотолоу ҡыйын, шулай ҙа улар ихластан әйтелгән тип ышанабыҙ.Радик Хәкимйән йәш саҡта бик күп яуаплы вазифаларҙа эшләне. Өфө заводтарының профком рәйесе, партком секретары булды. Өфө ҡалаһы партия-совет аппаратында тир түкте. Башҡортостан Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығында бүлек мөдире, производство берекмәһендә генераль директор урынбаҫары... Һәр урында ла ул кешеләргә ихлас, иғтибарлы, йомшаҡ һүҙле ине, уларға ҡулынан килгәнсә ярҙам итте. Бында ла шәхестең булмышы, асылы сағылды. Был сифаттар бөтәһе бергә уның, шағирҙың, булмышын, характерын һынландыра ине. Уға “Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем бирелгән, байтаҡ Почет грамоталары тапшырылған.Ошо көндәрҙә танылған шағир Радик Хәкимйәнгә 75 йәш тула. Мең йәшә, ҡәләмдәшем, халҡыңа киләсәктә лә шулай игелекле, лайыҡлы ул бул, мул ижад емештәре теләйбеҙ!


description: – Булды был былай булғас, булды-ы-ы, – тип өҫтәленә йоҙроғо менән һуғып ҡуйҙы Вафый Һөйөндөков, министрлыҡтарҙың береһендә эшләгән курсташы менән телефондан һөйләшеп бөткәс. – Булды был был

title: Тәҡдир " "Башкортостан гәзите"

maintext: Һөйләшеүҙән ҡәнәғәт ине. Бәй, шулай булмай, химиянан кислотаны айырмаған улы Вәхитте студент яһаны бит. Эйе, уның улы Берҙәм дәүләт имтихандарын һатып алып ҡулына аттестат эләктергән Вәхиттең исеме иртәгә эленәсәк приказда студенттар исемлегендә буласаҡ. Инде ауыҙ тултырып һөйләргә, маҡтанырға, был ваҡиғаны йыуырға мөмкин. Вафыйҙың берҙән-бер улы – студент! Эй, ғүмер тигәнең тиҙ үтә лә инде. Инде Вәхите уның юлын тапаясаҡ. Уҡыманы шайтан малай. Атаһына ышанып тик йөрөнө. Ярар, бер башын тыҡһа, нисек тә булһа уҡып сығыр әле. Аттестаты ҡулында, вузға башы бәйләнде. Имтихан менән зачетлыҡ ҡына рәте бар Вафыйҙың. Эше генә булһын. Ҡала кешеһенә ите лә, аҡсаһы ла, бураһы ла, балы ла – барыһы ла бата.Ә был Дауытов тигәндәре бөтөн эште боҙа яҙҙы бит әй. Вафыйҙар уҡығанда ундай преподаватель эшләмәй ине университетта. Йәшкә лә Вафыйҙан саҡ ҡына өлкәнерәктер. Берәй вуздан килгән, ахыры. Аҡыллы баш, маҡсатлы юллама менән килгән икенсе кешене исемлеккә керетеп ята, имеш. Өндәшмәйерәк, ҡыҙыҡһынмайыраҡ торһаң, төшөп ҡалырыңды көт тә тор. Вафыймы һуң инде көтөп ята торған кеше. Бер урынына биш шылтырата, эшендә көн оҙоно шәхси йомошон йомошлап ултырһа ултыра, барыбер теләгенә өлгәшә.Күкрәк киңлеген тултырып һулыш алды ла сәғәтенә күҙ һалды. Ҡайтырға ла күп ҡалмай икән. Муйынындағы ал галстугын бушатып, йомшаҡ креслоһында иркенләп бер кирелде лә, арҡаһына пинжәген һалып, ҡайтырға сыҡты. Юлда супермаркетҡа кереп, тәм-том алып, һөйөнөстө ҡырға сығып бидәләргә план ҡороп машинаһына йүнәлде…* * *– Эштәр хөрт, энем, һөйләшкәнсә барып сыҡманы. Министрлыҡтан ректорҙың үҙенә шылтыратҡандар. Бер шансығыҙ бар – был йылға түләүле курсҡа үтә алаһың. Ярты йылдан һуң уҡыуҙа илке-һалҡы йөрөгәндәр төшөп ҡалып бөткәс, тырыштарҙы бюджет төркөмөнә күсереү практикалана беҙҙә. Иртәгә үк килеп документтарыңды күсер. Ә түләүгә килгәндә, үҙем дә ярҙам итермен. Икегә бүлеп түләргә лә мөмкин. Йәшәү өсөн торлаҡ мәсьәләһен дә яйлай алам… – Ҡабул итеү комиссияһында ултырған Дауытов туғанының улына хәлде аңлатты. Әмир, ағаһы менән килешеп, кәңәше өсөн рәхмәт әйтеп, трубканы һалды.* * *Күл буйында төн оҙоно шашлыҡ беште, музыка яңғыраны, тирә-йүнгә ҡырағай тауыштар ағылды. Хәмерҙән бушаған шешәләр берәм-берәм күл төбөнә осто. Яңылары асылған һайын, Вафый, улын ҡосаҡлап, ҡунаҡтары алдында Вәхите менән маҡтанды, ике ай элек кенә ун етеһе тулған малайына ҡыҫтап-ҡыҫтап төрлө эсемлектәр эсерҙе.– Өйрән, йүнһеҙ, студент булғас былай кәнфитләнеп торһаң, һине кем үҙ итер?Баштараҡ ҡарышып маташҡан үҫмер, ҡунаҡтар ҙа ҡушылып ҡыҫтағас, баҫымға ҡаршы тора алманы, һәр рюмканы ҡаплап барҙы, ахырҙа ярым иҫерек хәлдәге ҡатындарға бәйләнә башланы.– Кит, оятһыҙ, ни ҡыланыуың был, улым, аҡылыңа кил, – тиерлек көс таба алды сәсе-башы туҙған, иҙеүҙәре асылып бөткән, эсеүҙән шешенгән береһе.– Шунан нимә була?! – Күҙенә ҡан һауған Вәхит, һайлаған сәсбикәһен аулаҡҡа һөйрәп, төндө уның менән үткәрҙе…* * *Дауытов менән һөйләшеп бөткәс, Әмирҙең асыуы ҡабарҙы. Урын өҫтөндә ятҡан әсәһен ҡайғыртып ауыр хәлде һөйләп торманы, атаһына ғына аңлатты ла, кистән әҙерләнеп, таң менән юлға сыҡты. Юл буйы уйланып барҙы. Ниндәй оятһыҙы керҙе араға? Үҙ көсө менән тырышып, районда иң юғары балл йыйҙы, республика олимпиадаларында призлы урындар алып килде. Спортта ла, сәнғәттә лә алыштырғыһыҙ Әмирҙең университетҡа керә алмауын ишетһә, уҡытыусылары ла ғәрләнеп йығылыр ине…* * *Дауытов апаһының улын кәм-хур итмәне. Вәғәҙәһен үтәне – уҡыуға аҡсаһын да бер юлы түләне, ятаҡтан урын да йүнләп бирҙе.– Юнир ағай, мине исемлектән ҡыҫырыҡлап сығарған кеше кем ул? – тип һораны уҡыуҙар башланғас, ялдарҙың береһендә ағаһына ҡунаҡҡа барған Әмир.Ағаһы баштараҡ әйтергә теләмәгәйне, һуңынан серҙе систе. Күрше райондан Вәхит ине ул. Сессия алдынан атаһы декан юлын тапаған Вәхитте күҙ алдына килтерҙе. Әмир менән бер төркөмдә йөрөгән егеттә уҡыу ҡайғыһы юҡ…* * *Вәхит беренсе сессияһын үҙаллы бирә алманы. Вафыйҙың йыйған суммалары “шыйыҡланып” ҡалһа ҡалды, көн һайын ҡала юлын тапап булһа ла, улының сессияһын яптырҙы. Тик бына йөрәге генә “шаярта” башланы. Ә Вәхите төнгө клубтағы уйын автоматына эйәләшкәс, эштәре тамам хөртәйҙе. Күңелсәк компанияларҙа көн һәм төн үткәрергә яратҡан егет муйынынан ғына түгел, түбәһенән бурысҡа батты.* * *Әмир практик дәрестән ҡайтып, ятаҡтың үҙе йәшәгән ҡатына менеп кенә еткәйне, ҡаршыһына абына-һөрөнә Вәхит килеп баҫты.– Әмир, малай, бөттө баш, биреп тор әле телефоныңды. Атайға шылтыратып алайым әле. Телефонды ла тартып алдылар.– Нимә булды? Кемдәр тартып алды?Йыш-йыш һулыш алған егет ҡобараһы осоп ян-яғына ҡараны:– Хана миңә! Аңлайһыңмы, хана. Мине счетчикка ултырттылар. Таң атҡансы 5 миллион һумды табып бирергә тейешмен… Атай бирмәһә, ул аҡсаны ҡайҙан табам?!Әмир телефонын бирҙе. Вахит ашығып-ашығып атаһына хәлен аңлатты. Ҡояш байығайны инде. Әмир ванна бүлмәһенә сығып, йыуынып керергә уйланы. Коридорҙа кеше күренмәй. Баҫҡыстың өҫкө майҙансығында ыңғырашҡан тауыш ишетеп, һағайып ҡалды. Йыуыныу әйберҙәрен өҫтәлдә ҡалдырып, майҙансыҡҡа ашыҡты. Килһә, ни күрһен, баҫҡыстың таянғысына өлкән йәштәге ағай һөйәлгән. Төҫө ҡасҡан, саҡ тын алып тора.– Ағай, һеҙгә ҡыйынмы? “Ашығыс ярҙам” саҡырайыҡмы?Иғтибар менән ҡарағас, Вәхиттең атаһын таныны. Әле ҡасан ғына сиртһәң ҡаны сәсрәп сығырға торған ағай таушалған, сәстәре туҙған, йөҙө йыйырсыҡланған…Әмир тиҙ генә бүлмәһенә кереп телефонынан “Ашығыс ярҙам” номерын йыйҙы. Ул арала тауышҡа студенттар йыйылды. Кемдер йөрәгенә массаж яһаны, береһе килеп күлмәгенең өҫкө төймәһен систе, дарыу һуҙҙы… Аҙаҡтан ғына Вәхит килеп сыҡты.– Атай, үлмә-ә-ә! – тип йән әрнеткес тауыш менән ҡысҡырып ебәрҙе ул. Атаһы ғына улын ишетмәне…


description: Өфө күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты Копенгагенда махсус наградаға лайыҡ булды. Институт офтальмологиялағы киң таралған диагноздарҙың береһе булған күҙҙәге селтәрле шекәрә сире сәбә

title: Күҙ нуры - иң ҙур бүләк


description: Башҡортостан Республикаһы Башлығы үҙ тауышын бирҙе. Ә һеҙ?Башҡортостан Республикаһы Башлығы үҙ тауышын бирҙе. Ә һеҙ?


description: Башҡорт халҡының бөйөк улдары тураһында һүҙ барһа, иң тәүҙә Салауат Юлаев күҙ алдына баҫа. Әлбиттә, ул хаҡлы рәүештә – беренсе урында. Икенсе баҫҡысты, минең уйымса, Зәки Вәлиди биләйҙер. Шу

title: Башҡорт халҡы илгә шундай шәхесте биргән!

maintext:
Шөғәйеп УСМАНОВ,
ауыл хужалығы фәндәре кандидаты.
Зыя Нурый улы 1957 йылдан 1969 йылға тиклем КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары булып эшләгәндә, республикабыҙҙа бихисап ҡеүәтле предприятие, завод, фабрика, комбинат, трестар барлыҡҡа килә. Ил буйынса иң арзан нефть “Туймазынефть” нефть һәм газ сығарыу идаралығында сығарыла. Химия һәм нефть химияһы продукцияһы етештереү 5,3 тапҡырға арта. Республика мотор яғыулығы, кальцийлы һәм каустик сода, синтетик этил һәм бутил спирты, полиэтилен һәм синтетик каучук, гербицид етештереү буйынса СССР-ҙа лидер иҫәпләнә. Синтетик материалдарҙы етештереүҙә химик ысулдарҙы ҡулланыу һөҙөмтәһендә 1959—1965 йылдарҙа миллиондарса тонна иген, меңдәрсә тонна тәбиғи май экономиялана. 1958 йылда Башҡортостандағы сәнәғәт тауарҙары етештереү күләме, 1913 йыл менән сағыштырғанда, 145 тапҡырға күберәк була.Индустриялаштырыу программаһы нигеҙендә илебеҙҙә бик күп ҡалалар барлыҡҡа килә. Ишембай, Туймазы, Октябрьский, Нефтекама, Салауат, Күмертау, Сибай, Учалы, Мәләүез – шуға асыҡ миҫал. Өфө, Стәрлетамаҡ, Бәләбәй, Бөрө, Белорет ҡалалары төҙөкләндерелә.Ете йыл эсендә Башҡортостанда нефть етештереү 23 миллион тоннанан 44 миллион тоннаға етә, ә бөгөн йылына 16 миллион тонна ғына нефть етештерелә. Ул ваҡытта Башҡортостан нефте СССР-ҙа етештерелгән күләмдең 18 процентын тәшкил итә.“Арлан” нефть ятҡылығында көкөртлө нефть табылыу арҡаһында, ундағы мазутты файҙаланыу йәһәтенән “Ҡарман” электр станцияһы төҙөлә һәм мазут яғыулығы сифатында файҙаланыла. Яңы нефтселәр ҡалаһы булған Нефтекамала яһалма күн заводы, үҙбушатҡыстар заводы, ауыл хужалығы машиналары эшләү заводы, ит комбинаты төҙөлә. Шулай уҡ бүтән ҡалалар ҙа йылдам үҫә. Октябрьскийҙа – фарфор, тире эшкәртеү заводы, нефть ҡорамалдары етештереү заводтары, аяҡ кейеме фабрикаһы, ә Салауат ҡалаһында органик быяла заводы төҙөлә, минераль ашлама етештереү предприятиеһы барлыҡҡа килә.Сибайҙа баҡыр-көкөрт комбинаты асыла, ул күп йылдар ил күләмендә алдынғы урында бара. “Башмедьстрой” тресы барлыҡҡа килеп, Урал аръяғы райондарындағы ПМК-лар торлаҡ йорттар, мәктәптәр, балалар баҡсалары һәм һөтсөлөк фермалары төҙөү эшен йәйелдерә, ауылдар яңы һулыш ала.Өфөлә – өс нефть эшкәртеү заводы, ә Салауат ҡалаһында нефть химияһы комбинаты төҙөлә, шул арҡала йылына 50 миллион тонна нефть эшкәртелә һәм Башҡортостан СССР-ҙа беренсе урынға сыға. Шулай уҡ Стәрлетамаҡта – ил буйынса беренсе синтетик каучук заводы, ә Өфөлә һәм Салауатта полиэтилен етештереү заводтары барлыҡҡа килә. Барыһы ла уңышлы эшләй. Башҡортостан аграр республиканан алдынғы, көслө иҡтисадлы индустриаль төбәккә әйләнә.Ә инде ауыл хужалығына килгәндә, 1949 – 1953 йылдарҙа иген культураларының уңышы уртаса 6,6 центнер тәшкил итә, дөйөм иген культураларының күләме 1,7 миллион тонна булһа, 1954 – 1958 йылдарҙа Башҡортостан буйынса 566 мең гектар сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр эшкәртелеп, сәсеү әйләнешенә индерелә. Шул арҡала республикала иген етештереү ошо биш йылда 1,6 миллион тоннаға арта. Халыҡ икмәккә туя башлай.Был күренеш үҙенән-үҙе барлыҡҡа килмәй, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү, колхоз һәм совхоздарҙың ҡеүәтен арттырыу маҡсатында республика һигеҙ мең трактор, дүрт мең иген комбайны, өс мең лафет һәм башҡа кәрәк-яраҡ менән тәьмин ителә. МТС-тар өсөн 160 оҫтахана төҙөлә.Ауылдарға ҡалаларҙан 3 500 кеше эшкә ебәрелә, шуларҙың 450-һе – юғары һәм урта белемле белгестәр. Тиҙ арала 33 мең механизатор әҙерләнә. Был эштәр үҙенең һөҙөмтәһен көттөрмәй, ауыл хужалығы продукцияһын етештереү күләме арта. 1956 йылда колхоз-совхоздар иген культураларының гектарынан уртаса 16 центнер уңыш ала һәм дәүләткә 1,3 миллион тонна тапшыра. Был 1953 йыл менән сағыштырғанда 450 мең тоннаға күберәк.Шәкәр сөгөлдөрө етештереү, картуф үҫтереүгә ҙур иғтибар бирелә. 1958 йылда дәүләткә 163 мең тонна “татлы тамыр” һатылһа, 1965 йылда ул 505 мең тонна тәшкил итә, йәғни өс тапҡырға күберәк тигән һүҙ.Шәкәр етештереү кеше башына Японияла ике килограмм булһа, Башҡортостанда 16,5 килограмдан аша. Һыйыр майы етештереү АҠШ-та — 3,2, Англияла — 0,5, Италияла 1,3 килограмм була, ә Башҡортостанда 4 килограмға етә. “Ул осорҙа сит илдәрҙән бик күп делегациялар беҙҙәге тәжрибәне өйрәнеү өсөн килә торғайны”, тип яҙа 1967—1987 йылдарҙа партияның Башҡортостан өлкә комитетының өсөнсө секретары булып эшләгән Таһир Ахунйәнов.Республиканың иҡтисади ҡеүәте артыу менән бер рәттән, фән һәм мәҙәниәт өлкәһендә лә алға һикереш күҙәтелә. К.А. Тимирязев исемендәге Башҡортостан дәүләт педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты кимәленә күтәрелә. Сәнғәт институты асыла, уның ректоры итеп Заһир Исмәғилев һайлана.Бөйөк Октябрь Социалистик Революцияһына тиклем Башҡортостанда Өфө уҡытыусылар институты ғына булһа, Зыя Нуриев эшләгән осорҙа туғыҙ юғары уҡыу йорто барлыҡҡа килә. Зыя Нуриев милли мәсьәләләргә лә бик етди ҡарай һәм аҡыллы эш итә.1957 йылдың 15 июнендә Башҡортостандың үҙ ирке менән Рус дәүләтенә ҡушылыуына 400 йыл тулыу тантаналы билдәләнә, Өфөлә Дуҫлыҡ монументы асыла, ул баш ҡалабыҙҙың күркәм урынына әйләнә. Ә инде Салауат Юлаевҡа һәйкәл ҡуйырға урын эҙләгәндә, төрлө тәҡдимдәр була. Архитектор Сосланбәк Тавасиев Ағиҙел ярын тәҡдим итә. Был тәҡдимде күпселек хуплай, ә юғары вазифалы етәкселәр Совет майҙанында туҡтала. Арыу ғына бәхәстән һуң мәсьәләгә Зыя Нуриев нөктә ҡуя. “Киләсәктә кешеләр Салауатҡа байрамға, театрға барған һымаҡ йөрөһөн, шунда бөйөк милли рух хаҡында уйланһын, күңелдәрен таҙартһын”, — тип ул С. Тавасиевтың тәҡдимен яҡлай.Милли кадрҙар әҙерләү мәсьәләһендә бик төптән уйлап эш итә Зыя Нурый улы. 1962 йылда В.Нәбиуллин Министрҙар Советы рәйесе вазифаһынан бушатылғас, кемде ҡуйырға тигән һорау тыуа. Был урынға БАССР Дәүләт планы рәйесе Ниғәмәтйәнов, финанс министры Вәлиев тәҡдим ителә. Башҡортостандың күп милләтле республика икәнен дә онотмай, шул уҡ ваҡытта башҡорт халҡының да күп ырыуҙан тороуын күҙ уңынан сығармайынса, бик отошло фекергә киләләр. Зыя Нуриев был хәлде былайыраҡ итеп һүрәтләй: “Мин, — ти ул, — партияның БАССР өлкә комитетының беренсе секретары, төньяҡ-көнбайыш башҡорто булараҡ, Министрҙар Советы рәйесе мотлаҡ рәүештә Урал аръяғы райондарының береһендә тыуған башҡорт булырға тейеш, тип уйлайым”. Шулай итеп, Зекериә Аҡназаров кандидатураһында туҡталалар. З. Аҡназаров комсомолдың өлкә комитетының беренсе секретары булып эшләгәндән һуң, партия өлкә комитетында ойоштороу бүлеге етәксеһе, йәғни ул ваҡыттағы иерархия буйынса, партия өлкә комитетында дүртенсе кеше һаналған. 37 йәшендә генә ул ҙур вазифаға үрләтелә һәм 24 йыл буйы БАССР Министрҙар Советы рәйесе булараҡ, бик уңышлы эшләп ялға сыға. БАССР-ҙың Юғары Советы рәйесе булып 40 йәше лә тулмаған Фәйзулла Солтановтың да ҙур вазифаға үрләүендә Зыя Нуриевтың туранан-тура ҡатнашлығы бар. Фәйзулла Солтанов – Ейәнсура районы вәкиле. З. Нуриевтың хәләл ефете Айһылыу Хәбир ҡыҙы – башҡорт халҡының дворяндар титулына ҡараған Ҡыуатовтар нәҫеленән, йәғни ошо уҡ районда тыуған. БАССР-ҙың эске эштәр министры итеп 30 йәше лә тулмаған Владимир Рыленко тәҡдим ителә. Быға тиклем ул комсомол өлкә комитетының икенсе секретары булып эшләгән була. Был хаҡта ишеткән Рыленко:— Зыя Нуриевич, бигерәк йәшмен бит әле, рядовой милиционер ҙа булып эшләгәнем юҡ, — тип икеләнә.Ә Зыя Нуриев уға: “Володя, МВД-ның уставын ал да уҡы, иң мөһиме – халыҡтың ышанысын аҡлау”, — тип мәсьәләне шунда уҡ хәл итә.Райондашым Абрар Ярлыҡапов комсомолдың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары булып эшләгәндән һуң, үҙәк комитетына эшкә үрләтелә, Дөйөм йәмғиәт фәндәре академияһында белем алғандан һуң партияның үҙәк комитеты аппаратында ауыл хужалығы бүлеген етәкләй. Иҡтисад фәндәре докторлығына диссертация яҡлап, Башҡортостандың Мәскәүҙәге тулы хоҡуҡлы вәкиле булып эшләй. А. Ярлыҡапов үҙен З. Нуриевтың уҡыусыһы һанай һәм, уға рәхмәтлемен, тип иҫкә ала. “Зыя Нуриев Башҡортостан тарихында, һис һүҙһеҙ, иң көслө, иң сағыу, абруйлы дәүләт эшмәкәре булып ҡала. Уның фекере менән республикала ғына түгел, Мәскәүҙә лә иҫәпләштеләр, ул КПСС Үҙәк комитеты секретарҙары М. Суслов, А. Кириленко һәм башҡалар менән һөйләшкәндә “һин” тип аралаша ине”, — ти ул.1968 йылда баҫыуҙарҙа гөрләп иген үҫә, уңған механизаторҙар һәм белгестәрҙең хеҙмәте һөҙөмтәһендә республикала гектарынан уртаса 21 центнер уңыш алына, хөкүмәт ҡаҙнаһына өс миллион тоннанан ашыу иген һалына. Күптәр орден һәм миҙалдар менән наградлана.Ә инде 1969 йылдың июнь айында, КПСС Үҙәк комитеты секретарҙары Кулаков, Кириленко, Устиновтарҙың тәҡдиме буйынса, Леонид Брежнев үҙе телефондан шылтыратып, Зыя Нуриевты Мәскәүгә СССР-ҙың Әҙерләүҙәр комитеты рәйесе итеп саҡыра. Дүрт йыл эшләү дәүерендә ошо комитетты СССР-ҙың Әҙерләүҙәр министрлығы кимәленә еткерә. Бик күп иген элеваторҙары, тирмәндәр, келәттәр, иген киптергестәр, ҡатнаш аҙыҡ заводтары, ит эшкәртеү, һөт эшкәртеү комбинаттары, шәкәр заводтары һәм башҡалар төҙөлә. Уның эшләү принцибын, кешеләр менән яҡшы мөнәсәбәттә булыуын, һәр мәсьәләгә дәүләт эшмәкәре күҙлегенән объектив эшлекле ҡарашын иҫәпкә алып, Брежнев Нуриевтың СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнеүен хәбәр итә. 1973 йылдан алып 1985 йылға тиклем ул тәүҙә Косыгиндың, аҙаҡ Тихоновтың урынбаҫары булып эшләй һәм СССР ауыл хужалығы һәм сәнәғәте комплексын етәкләй.З. Нуриев, үҙенең төп эшенән тыш, СССР Министрҙар Советы Президиумы комиссияһы етәксеһе вазифаһын да башҡара. Бурысы — тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм тәбиғәт ресурстарын һөҙөмтәле файҙаланыу. Ул комиссия Байкал, Ладога күлдәрен, Каспий, Азов һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең бассейндарын һаҡлау, Себер һәм Алыҫ Көнсығышта кедр урмансылығын яҡлау кеүек бик мөһим мәсьәләләрҙе хәл итә.Ләкин, Зыя Нуриев эштән киткәс, илдә “Гослесхоз” менән “Гослеспром” берләштерелә һәм урмандарҙы иҫәпһеҙ ҡырыу башлана.Зыя Нуриев 1954 йылдан алып 15 йыл буйы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы булып эшләй. Үҙ дәүерендә ошо илдең иң юғары органының биш рәйесе менән эшләү бәхетен татый. Ул СССР Министрҙар Советында эшләгән бер осорон иҫкә төшөрә.– Һеҙ йылына нисә тонна сыр етештерәһегеҙ? — тип һорай ул саҡтағы рәйес А. Микоян.– 840 мең тонна, тиҙ арала бер миллион тоннаға еткерергә тейешбеҙ, — ти Зыя Нуриев.– Сырҙы мосолман халҡы ла ярата бит, уның ассортиментын киңәйтеүҙе лә күҙ уңында тотоғоҙ. Шуны ла әйтәм: һеҙ бит СССР Хөкүмәтенең тарихында Хөкүмәт ағзаһы булараҡ иң тәүге мосолман кешеһе, — ти А. Микоян.Ә башҡорт халҡы өсөн был күренеш икеләтә ҡыуаныслы. Шундай ҙур дәүләткә етәкселек итеүҙә ҡан-ҡәрҙәшебеҙ ҙә ҡатнашҡан. Ә инде СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләгән Юрий Баталин былай тип иҫкә ала: “Зыя Нуриев йыш ҡына илдәге милләтселек күренештәрен тәнҡитләй торғайны. Уның һүҙҙәре иҫтә ҡалған. “Бына ҡарағыҙ, Башҡортостандан СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫарҙары икәү: мин – башҡорт, Юрий — рус; ике армия генералы: Гәрәев — башҡорт, Лобов — рус. Тик милләттәр берҙәм булһа ғына эш бара!” – тип ҡабатлай торғайны ул”.Яҡташыбыҙ юғары дәрәжәле кешеләр менән тиҙ уртаҡ тел тапҡан, үҙен бик иркен тотҡан һәм, кәрәк икән, тәнҡитләргә лә тартынмаған. Быға миҫал итеп бер күренеште иҫкә төшөргө килә....1955 йылда Кремлдә сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү буйынса кәңәшмә бара. Мөһим йыйылышта Башҡортостандан өс делегат – партия өлкә комитетының беренсе секретары С. Игнатьев, З. Нуриев һәм Башҡортостан Министрҙар Советы рәйесе В. Нәбиуллин ҡатнаша. “Беҙ йылҡысылыҡ заводтары ҡарамағындағы буш ятҡан 55 мең гектар ерҙә иген культуралары сәсергә ҡарар иттек”, — ти В. Нәбиуллин. Зал дәррәү ҡул саба. Шунан бер нисә ораторҙан һуң С. Буденный сыға ла: “Бына бер башҡорт йылҡысылыҡ заводы ерҙәрен тартып алырға уйлай. Беҙ бер кемгә лә заводтарҙы емерергә бирмәйбеҙ”, — ти.“Не какой-то башкир, а правнук тех воинов, которые в составе Российской армии, преследуя Наполеона, дошли до Парижа, до берегов реки Сены, водой которой напоили своих коней”, – тип Зыя Нуриев халыҡ алдында ғәфү үтенеүен һорап, президиумға записка яҙа.С. Буденный аҙаҡ, Н. Хрущев уға терһәге менән төрткәс, трибунаға сығып рәсми ғәфү үтенгән һәм былай тигән: “Прошу вас, башкирскую делегацию, простить меня. Я в своем выступлении в сердцах допустил оплошность. Я знаю башкир, они любят коня, отличные кавалеристы. После Гражданской войны у меня работал ваш земляк, отличный конник Муса Мортазин...”Үҙҙәрен ысын етәкселәр итеп тойоп, халыҡ алдындағы бурысын еренә еткереп үтәп йөрөгән кешеләрҙе нисек ихтирам итмәҫкә мөмкин! Башҡортостан Хөкүмәте етәксеһе З. Аҡназаров былай ти: “Зыя Нуриев Башҡортостан өсөн, уның халҡы өсөн бик күп эшләне, Мәскәүҙә саҡта ла республикаға айырым иғтибар бирҙе. Рәсәйҙә, беҙҙәге һымаҡ, элеваторҙар, иген ҡабул итеү пункттары, һыуытҡыстар юҡтыр”. Ә инде күрше Ҡаҙағстанда булғанда Д. Ҡунаев һүҙҙе Зыя Нуриевтан башлаған: “Как он развернулся, как грамотно и быстро решает все проблемы! Какого человека дал стране башкирский народ!”Мин яҙып үткәндәр, һандар һәм факттар З.Нуриевтың үҙ ҡулы менән яҙылған “Ауылдан Кремлгә тиклем” тигән иҫтәлектәренән алынды. М.Ямалов авторлығында, күренекле дәүләт эшмәкәренең 100 йыллыҡ юбилейына арналып, “Зыя Нуриев” тигән матур эстәлекле китап былтыр донъя күрҙе.Зыя Нуриевтың исемен мәңгеләштереү маҡсатында Өфөлә һәйкәл ҡуйһаҡ, урамдарға, мәҙәни усаҡтарға уның исемен бирһәк, был эш беҙҙең халыҡтың мәртәбәһен арттырасаҡ.


description: Һайлауҙы асыҡтан-асыҡ үткәреү буйынса Башҡортостан ҙур аҙым яһаны, агитация кампанияһы осоронда ла, күҙәтеүселәр эшләгәндә лә ҡаты баҫым булманы. Хоҡуҡ һаҡлау органдары бөтөнләй йәлеп ителмә

title: Александр Ющенко: “Һайлауҙы ғәҙел һәм асыҡтан-асыҡ үткәреү йәһәтенән Башҡортостан ҙур аҙым яһаны”


description: “Гражданлыҡ платоформаһы” федераль сәйәси комитеты башлығы Рифат Шәйхетдинов Нефтекамала бер мандатлы округта Дәүләт Думаһына һайлауҙа еңеп сыҡты. Уның фекеренсә, республикала һайлау конкуре

title: Рифат Шәйхетдинов: “Башҡортостанда һайлау конкурентлы көрәштә үтте”


description: Бүздәк районында 26 йәшлек егет, боролошта машинаһына идара итеү һәләтен юғалтып, юлдан оса һәм бер нисә тапҡыр әйләнә. Һөҙөмтәлә шофер әллә ни зыян күрмәй, әммә эргәлә ултырған пассажир ҡ

title: Юлда һуғыш барамы ни!


description: Бала саҡтан ҡурсаҡтарына кейем тегергә яратҡан Рәфиә Солтанованың тегенсе булып китеүе осраҡлы түгел. Мәктәпте тамамлағас, документтарын һис бер икеләнеүһеҙ Сибай педагогия колледжының техно

title: Ҡулыңдан һөйөн!

maintext: Күңеленә оҡшаған һөнәргә өйрәнеү уға еңел бирелә. Ҡулына диплом алғас дүрт йыл ҡаланың “Интерьер” ателье-магазинында эшләй. Тырыш ҡыҙыҡай заказ буйынса һатып алыусыларға төрлө әйберҙәр тегә, Рәфиә Рамазан ҡыҙына бигерәк тә пәрҙәләр менән эш итеү оҡшай. Интернет селтәрендә дизайн, тегеү-нағышлау серҙәре менән таныша, заманса ламбрекен яһау буйынса махсуслаша.Тормошҡа сыҡҡас, йәштәр тыуған яғына ҡайта. Игеҙәктәре Әлмира менән Әмиргә өс йәш тулғас, йәш әсә үҙ эшен асыу тураһында хыяллана. Ниәтен яҡындарына белдергәс, улар теләгенә ҡаршы килмәй, киреһенсә, бар яҡлап ярҙам итәсәктәрен белдерә. Район хакимиәте етәкселеге йәш эшҡыуарға үҙ эшен асыусыларға тәғәйенләнгән 300 мең һумлыҡ дәүләт ярҙамы бүлә. Был аҡсаға Рәфиә Японияла етештерелгән сифатлы теген машиналары һатып ала һәм элекке дауахананың буш торған бинаһының ике бүлмәһен ҡуртымға алып, теген цехы асыуға өлгәшә.Әле унда ике кешегә эш урыны булдырылған. Ғүмере буйы Юлдыбай көнкүреш йортонда тегенсе-бесеүсе булып эшләгән Гөлсирә Саптарованың уртаҡлашыр тәжрибәһе күп, ә Айһылыу Мәҡсүтованың был шөғөлгә яңы тотоноуы.— Туҡымаларҙы Магнитогорск ҡалаһынан күмәртәләп һатып алам, күберәк һорау буйынса тегәбеҙ. Халыҡ һатып алған әйберҙәрен ҡыҫҡартырға, йүнәттерергә, замогын алмаштырырға алып килә. Шулай уҡ сәхнә өсөн башҡорт милли кейемдәренә заказ ҡабул итәбеҙ. Ауылдаштар әлегә ярыша-ярыша тәҙрә ҡорғандары, ламбрекендар, постель кәрәк-яраҡтары тектерә, тик ултырырға ваҡыт юҡ, — тип йылмая йәш эшҡыуар.Ағасты — япраҡ, кешене сепрәк биҙәй, ти халыҡ мәҡәле лә. Бөгөн һәр кем матур кейенергә, ыҫпай һәм бөхтә күренергә, шулай уҡ моданан ҡалышмаҫҡа тырыша. Әммә барыһы ла үҙенең кәүҙә төҙөлөшөнә тап килгән кейем-һалымды кибеттәрҙән йәки баҙарҙан таба алмай. Тап ундайҙарға тегенсе ярҙамы һәм кәңәше талап ителә лә инде. Тимәк, яңы эш башлаған Рәфиә Солтанованың киләсәктә клиенттарының күп булырына ышаныс ҙур. Тегенсегә фәҡәт ҡулдарынан һөйөнөп, эшенән йәм табып йәшәргә ҡала.