description: Тыуған ерҙең тоғро ҡошо Популяр йырсы, йырҙар авторы Нурия Абдуллинаға Сут-сут килгән серле һүҙҙәрен дә, Һоҡландырғыс моңло көйҙәрен дә Йырсы ҡоштар үҙе ижад итә. Сәйер булыр ине, йырын улар Көйсө

title: “Тыуған ерҙең йәй, яҙҙары менән, Көҙ, ҡыштары менән илһамланып”

maintext: Башҡортостандың халыҡ шағиры Гөлфиә Юнысованың бер шәлкем шиғырҙарыСут-сут килгән серле һүҙҙәрен дә,Һоҡландырғыс моңло көйҙәрен дәЙырсы ҡоштар үҙе ижад итә.Сәйер булыр ине, йырын уларКөйсө менән шағирҙарҙан көтһә.Нурияҡай, талантҡа бай яҡташ,Һин дә шул ҡоштарҙың береһелер.Шуға ихлас йөрәк йырҙарың даҠоштар һайрауының бер төрөлөр.Һайрар ҡоштар йылы яҡҡа китә,Үткәрергә һыуыҡ аҡ ҡыштарын.Һине лә бит һәр саҡ наҙламаны,Моңло туғанҡайым, яҙмыштарың.Һағыш һалҡындары өткәндә ләИжад иттең ҡанатланып, янып,Тыуған ерҙең йәй, яҙҙары менән,Көҙ, ҡыштары менән илһамланып.Һөйгәне янына еләАҡбуҙатта ир-егет.Ғашиҡтың сәмле ярһыуыАтҡа ла күскән кеүек.Был ярһыуҙа хис һәм дәрттеңЙөрәктә ҡауышҡаны.Аҡбуҙат тояҡтарындаЯугирға еңеү даулашҡанБарабан тауыштары.– Йәшлегемә ҡайтһам ине, – ти ҙә,Ихлас һағышланып йырлай халыҡ.Йөрәк аша үткән ваҡыттың битҠапҡалары мәңгелеккә ябыҡ.Ә киләсәк – ул тыуасаҡ бала,Асыҡ уға йәшәү тигән ҡапҡа.Килһен, инһен, алға имен елһен,Уйҙа ғына ҡарай-ҡарай артҡа.– Йә, әйт бары үҙ хеҙмәте менәнКеше булып киткән берәйһен!– Маймыл инде. Был хаҡта бит,ағай,Һин үҙең дә яҡшы беләһең.– Күңелемдә бер аҙ соҡонам да,Иҫтәлектәр яҙам, – тине Хәйҙәр.Әле булһа соҡонамы икән? –Йылдар үтте, юҡ бер ниндәй хәбәр.Бөгөн түрә ярандарын йыйып,Уртаҡлаша икән фекерен.Уйламайҙыр инде фекеренеңБик тиҙ уртаҡланып бөтөрөн.Нисек йәшәп, ни эшләргәКөн-төн өйрәтәһегеҙ.Етер инде, ял бирегеҙ –Пенсияла мин хәҙер.– Ағын йылға түгел инде,Йөҙөүе лә рәхәт, – тинем, –Тоҙло һыуың тәнгә сихәт,Диңгеҙ, һиңә рәхмәт, – тинем.Ситтә йөрөп, һағынылған,Килдем әле Дим буйына.Йөҙә-йөҙә сумып китәмТулҡындарҙың ҡуйынына.Һоҡланам һыу ағышына,Яр ситендә баҫып тороп,Диңгеҙҙе өҫтөн ҡуйғанғаБер аҙ уңайһыҙлыҡ тойоп.Үткәне һағындырмаған,Бөгөнгөһө ҡандырмаған,Киләсәге яндырмағанКеше – мәшәү инде ул.Йәшәүеңде лә тоймағас,Ниндәй йәшәү инде ул?!Түрә китте, эшһеҙ ҡалдыЯрҙамсы-ялағайы.Һөнәри оҫталығын, тим,Юғалтып ҡуймағайы.Иртә көҙҙә ихлас теләк тыуаКиткән ҡоштар менән осорға.Күп нәмәләр әле алда һымаҡ,Моңло, йылы, наҙлы осорҙа.Ир-ат логикаһын маҡтағандар,Миңә ҡалһа, бер аҙ алдаштыра:– Ҡатындар бер ҡалып, – ти ҙәирҙәр,Ә үҙҙәре хәләл яртыларынБик тиҙ икенсегә алмаштыра.Ҡартайыуҙың өс билдәһе бар, ти,Беренсеһе: артыҡ хәбәр һөйләү,Икенсеһе: үҙ быуынын маҡтап,Заман йәштәренән ғәйеп эҙләү.Өсөнсөһө: ҡарттар бер ултырһа,Тороп китә белмәй бик тиҙ генә,Был сифаттар миндә юҡ һымаҡ та,Ә кем белә? –Һиҙмәйемдер, бәлки, үҙем генә.Кеше күңелдәре ҡара урман, —Ишеткән бар ундай һүҙҙәрҙе.Ә мин күңелемә тиң эҙләһәм,Табыр инем башҡа ерҙәрҙе.Урман, эйе, серле, күләгәле,Яҡты түгел бит ул шулай ҙа.Мин һайлаған ерҙә шом, хәтәр юҡ,Туҡталайым алсаҡ туғайҙа.Йылынһын, тип, бурандарҙаӨшөгән йәнем, тәнем,Сыҡтым тышҡа, ҡояш һиптеНурҙарын – мөхәббәтен.– Ҡояш һуҡҡан, – тине доктор.Дауалар алам ятып.Ышанып булмай икән дәҠояшҡа ла һәр ваҡыт.– Нисек йәшәр инең, әгәр ҡайтһаңЙәшлек йылдарына ҡабаттан?Ошондайыраҡ һорау яуҙыраларШиғыр һөйөүселәр ян-яҡтан.Яратмайым тоҙһоҙ һорауҙарҙы,Мәңге эшкә ашмаҫ юрауҙарҙы,Белеп ҡуйһын яуап көткәндәр.Үткәндәргә хыял барамы ни,Хәтер бүләк итә үткәндәр.– Минән башҡа кем эшләр? – тип,Һәр саҡ ярҙамға ташланып,Күрәһең күпме йәбер.Тик һаман да аңламайһың:Һинең кеүек ихлас, йомартМодала түгел хәҙер.Бейеклек, тип хыялланды күркә,Хәле еткән тиклем тауға менде,Тик нәфсеһе быға хушһынмайса,Тау түбәһен уйлап йөрәкһенде.Ә бер ҡыйғыр бөркөт, аңлағандайКүркәләге ошо ҡыйыу уйҙы,Ҡанатында тиҙ осортоп ҡынаҠаяға уҡ алып барып ҡуйҙы.Ҡая бейек, тик яланғас, һалҡын,Нишләргә лә белмәй хәҙер күркә.Кире генә төшөр ине лә бит,Атларға ла, осорға ла ҡурҡа.Аңлай инде хәҙер күркә-текәНәфсенән бит мөһим мөмкинлеге:Һәр кемдең үҙ юлы, үҙ тиңлеге,Тик үҙенә таман бейеклеге.Һин дә миңә тартылаһың,Мин дә һиңә тартылам.Әйҙәп типкән йөрәгеңәБер нур булып атылам.Ут-һыуҙар кисергә әҙерБер-беребеҙ өсөн беҙ.Уртаҡ орбитала тотаБеҙҙе тартыу көсөбөҙ.Һәр кемдең үҙ ҡанатыМөхәббәт күккә саҡыра,Мөхәббәт ҡанат ҡуя.Мөхәббәттә һәр кем үҙенКүктәге ҡоштай тоя.Тик мөхәббәт тә таратмайҺәр кемгә бер иш ҡанат.Былбыл, бөркөт ҡанатынаДәғүә итмәй ярғанат.Йыл буйына яҙылманыЯбай ғына мәҡәлә.Ижад юлын ҡаплап тора,Булды инде бер бәлә.Бөгөн тағы мәҡәләгәТотондом, бәлки, сығыр,Шөкөр, асылды юлдарым,Яҙылды... яңы шиғыр.Илһам – азат толпар ат шул,Теләгән яҡҡа елә.Нимәгә күңел һалырғаТик үҙе генә белә.– Ниңә шулай, өҙгөләнеп,Илайһың, апаҡайым?Өшөйһөңмө, янаһыңмы,Әйт, нисек йыуатайым?– Уф, йөрәгем әрнеп һыҙлай,Һиҙмәй утты, һыуыҡты.Амур уғы ҡаҙанылар,Ағыулы булып сыҡты.Башҡортостан, Ҡаҙағстан,Сырдаръя һәм Ағиҙел.Сырдаръялы Ҡаҙағстан,Ағиҙелле беҙҙең ил.Ағиҙел аша һалынғанСелтәрле тимер күпер.Күперҙәге тимер юлдарҠайҙарға алып китер?!Дуҫтарға ҡунаҡҡа еләм,Поезд юлдары буйлап,Халҡыбыҙҙың меңәр йыллыҡУртаҡ яҙмышын уйлап.Тәгәрмәстәр ишеттерәКүмәк тояҡ тауышын.Тол ҡалған йәш әсәләрҙеңТоям күңел һағышын.Күҙ алдымдан үтә яуҙар,Хандар, аҡын бабайҙар.Халҡым, тип көрәшкән ирҙәр,Салауаттар, Абайҙар.Едегейҙәр, Вәлидиҙәр,Чокан, Аҡмулла, МостайҙарМиңә һынап ҡарайҙар.Ғәжәпме ни хыял-уйҙаРухташтарҙың табышы:Ҡолағымда сыңлап китәҠурай, думбыра тауышы....Бер ил булдыҡ. Айырҙылар.Һаҡсылар хәҙер һаҡта:– Һин кем? Ҡайҙа юлың? – тиҙәр,Сиктәрҙе үткән саҡта.Сиктәр бит ул илдәр өсөн,Ә дуҫлыҡҡа сиктәр юҡ.Йөрәктәге ихласлыҡҡа,Туғанлыҡҡа биктәр юҡ.Һаумы, бөйөк ҡаҙаҡ иле,Иман нурлы Төркостан.Килгән бөгөн туғандарыңДонъялағы һәр остан.– Кем беҙ? Ҡайҙа барабыҙ? – тип,– Юлды бергә табабыҙ, – тип,Йыйылды төрки халҡы,Собханалла, күккә ашып,Ҡитғаларҙы тоташтырып,Йәйғорло күпер ҡалҡты.Балҡып тора, аңҡып тораГөл баҡсаһы беҙҙең өйҙә.Күнегелгән – тыуған көн битСәскәгә бай сентябрҙә.Их, арала бер сәскә юҡ,Йәшлек кеүек наҙлы, сая.Ҡайҙа һуң ул күңелемдеЯҙ итерлек умырзая?Был ни хикмәт: миңә ҡарапӨндәшкәндәй был гөлләмә:Тылсымдарға ышанһаң да,Яҙ сәскәһен көҙ эҙләмә,Яҙ сәскәһен көҙ эҙләмә!


description: Күңелеңдә нимә үҫтерергә: хуш еҫле гөл-сәскәләрме әллә ҡый үләндәреме – һәр кемдең тик үҙ мәйелендә ... Йәшләй генә Муса ауылына кейәүгә сығып, ғаилә ҡамытын йүнләп артмаҡлап та өлгөрмәгән

title: Күңеле - гөл-баҡса

maintext: Күңелеңдә нимә үҫтерергә:хуш еҫле гөл-сәскәләрме әллә ҡый үләндәреме – һәр кемдең тик үҙ мәйелендә... Йәшләй генә Муса ауылына кейәүгә сығып, ғаилә ҡамытын йүнләп артмаҡлап та өлгөрмәгән Камиланың ире кинәт вафат була. Ҡайны-ҡәйнә эшкә шәп, егәрле, баҫымсаҡ килендәренән яҙырға теләмәй, уны икенсе улдарына кейәүгә сығырға күндерә. Ҡәйнеше менән ирле-ҡатынлы йәшәй башлауҙарына аҡтар менән ҡыҙылдар һуғышы тоҡана. Утлы болғаныштың ялҡыны уларҙың ауылына ла килеп етеп, бер көн аҡтарҙың пуляһы Камиланың иренә тейә. Яраһын бәйләп, йоҡларға ятҡанда, алда ниндәй фажиғә көткәнен бер кем белмәй.– Инәйем иренең төндә үлгәнен аңғармай, ҡуйынында йоҡлап ятҡан, – тип үҙ тормошон әсәһенең яҙмышынан башланы Фәүзиә Ғәлиәхмәтова. – Иртән уянып киткән дә, ныҡ ҡурҡҡан, бахырҡайым, ҡото осҡан. Ҡурҡыуы шундай көслө булған, хатта ауырып киткән, яңылыша башлаған... Ҡайныһы менән арбала китеп барғанда, ҡола яланға күрһәтеп, әйҙә, еләк йыяйыҡ, ана, еләк ҡалай күп, тип, булмаған еләкте йыйырға тотонған... Әзәйемә (инәйемдең инәһенә) был турала хәбәр иткәс, ул барып ҡыҙын өйҙәренә, Ҡотойға алып ҡайтҡан. Ауылды аҡтар баҫып, талай башлағас, ҡыҙыма тейеп ҡуймаһындар тип, әзәйем инәйемде бәләкәй баланы биләгәндәй ураған да, аҡтар ихатаға килеп инеү менән, өйгә инә күрмәгеҙ, ҡыҙым холера менән ауырый, тигән. Ул ваҡытта йоғошло сирҙәрҙән дауа булмағас, аҡтар йорт эсенә инергә шөрләгән, һарайҙан малдарын ғына ҡыуып алып сыҡҡандар. Халыҡтың күпселеге аҡтарҙан урманға ҡасҡан булған, күрше әбей шунан бөрлөгән йыйып алып ҡайтҡан да, әзәйемдәргә индергән. Инәйем шул бөрлөгәнде ашап йүнәлгән. Был турала ул беҙгә өндәшмәне, Райхана апайыбыҙға ғына һөйләгәйне, беҙ унан белдек. Йүнәлгәс, инәйем Ҡолош ауылынан Садиҡ Зариповҡа, йәғни атайыма кейәүгә сыҡҡан да, беҙ – Вәрис, Мәүлиә, мин – тыуғанбыҙ. Атайым Садиҡтың тәүге ҡатынынан ике бала булып, уларҙы ла инәйем баҡты. Миңзифа апай менән Хәҙис ағайҙың атайыбыҙҙың тәүге ҡатынынан булыуын, атай – бер, инәй башҡа икәнен белмәнек, ундай уй башыбыҙға ла инмәне, сөнки инәйем уларҙы ситкә типмәне, беҙҙән айырманы, барыбыҙға ла тигеҙ ҡараны. Хәйер, инәйем менән атайым айырыуса мине иркәләтеп, һөйөп кенә үҫтерҙе. Эш эшләтмәнеләр. Мине өлкәндәр эшкә ҡушабыҙ тиһә, теймәгеҙ Фәүзиәгә, әйҙә йырлаһын, бейеһен, тип яҡлаштылар. Иҫемдә: урамдан килеп инәм дә, сәй эсеп ултырған инәйем менән атайымды һөйөндөрөп, таҡмаҡ әйтеп, бейергә төшөп китәм. Атайымдың һаҡалы менән уйнарға яраттым. Ҡышҡы һалҡындарҙа тыны һаҡалында боҙ булып ҡата, шуға ул ҡайтҡас, һаҡалды ҡырҡам да бәрәм, тиһә, ҡырҡма-а-а, тип зыулап илайым... Инәйем башҡорт халыҡ йырҙарын иҫ киткес матур башҡарҙы, ә бейегәнен ҡарағанда, онотолоп китерлек ине! Атайым оҫта гармунсы, таҡмаҡсы булды. Уларҙың йыр-моңға һөйөүе миңә күсеп, артабан инде йыр арбаһын алып киттем... Инәйемдәр мине уҡытырға тырышты. Ҡолошта – дүрт, Ҡотойҙа – ете, Наурыҙ ауылында ун синыфты тамамланым да, артабан юғары уҡыу йортона барыр урынға (һәйбәт уҡыным) кейәүгә сыҡтым да ҡуйҙым... Кейәү, тигәндән, мин бәләкәй саҡта әле Иҫтамғолдан беҙгә белештәр килеп йөрөй торғайны. Шулар, Фәүзиә, беҙ һине килен итеп алабыҙ, тиһә, һеҙҙең бынауындай ғына (сәтәкәй бармағымды күрһәтәм) улығыҙға бара ла торғаным юҡ, тип көләм шарҡылдап... Мәүлиә апайым Иҫтамғолға кейәүгә сыҡҡас, Яңы йыл байрамына уларға барҙым. Кисен клубта күңел асҡас, мине шул белештәрҙең улы Салауат оҙата барҙы. Бер-беребеҙҙе шундай оҡшаттыҡ, оҙаҡ та йөрөмәй, өйләнештек. Һуң күрешкәндә ул сәтәкәй бармағындай бәләкәс түгел ине инде, ҡыҙҙарҙың һушын алырлыҡ сибәр, аҡыллы, һөйкөмлө егет булып үҫеп еткәйне... Шул мәлдә Иҫтамғол мәктәбендә Әғләм Янбаев директор ине, уның ҡатыны Ләлә апай ҙа шунда уҡытты. Улар күсенеп китергә йыйынғас, Ләлә апай, әйҙә мәктәпкә уҡытырға кил, тип саҡырҙы. Шулайтып мин ун синыф белем менән башланғыс синыфтар уҡытыусыһы булып эшкә төштөм. Аҙаҡ Белорет педучилищеһында ситтән тороп уҡыным. Эшемде, балаларҙы бик яратып, күңелемде һалып эшләнем. Шуға эшем дә алға барҙы. Уҡыу-уҡытыу араһында күмәк хужалыҡ эшендә лә, клуб тормошонда ла ҡатнашып өлгөрә торғайным. Ирем, Салауат Мөхәмәтғәли улы, электрик булып эшләне, үкенес, арабыҙҙан бик иртә китеп барҙы. Уның менән бергә концерттарҙа йырлап-бейеп, спектаклдәрҙә ҡатнашып йөрөгән саҡтарҙы һағынып иҫләргә генә ҡалды...Дүрт тиҫтә йылға яҡын Иҫтамғол мәктәбендә балаларға белем биргән, БАССР Халыҡ мәғарифы министрлығының Почет грамоталары менән наградланған, лайыҡлы рәүештә “Өлкән уҡытыусы” исемен йөрөткән Фәүзиә Садиҡ ҡыҙының хаҡлы ялға сығыуына байтаҡ йылдар үтһә лә, ул һаманғаса уҡыусыларҙың яратҡан уҡытыусыһы булып ҡала. Талапсан, әммә ғәҙел, бала йәнле Фәүзиә апай менән уҡыуы ифрат күңелле ине, тиҙәр: “Дәрестә күңелһеҙләнергә ваҡыт юҡ, улар мауыҡтырғыс итеп ҡорола. Уҡыу менән бергә йырҙар, шиғырҙар, бейеүҙәр өйрәнәбеҙ, яңы уйындар отабыҙ, таныш кеүек күренгән донъяны өр-яңынан асабыҙ. Хатта баҡсалағы эштәрҙе лә ауыр бурыс итеп түгел, ә ҡыҙыҡлы уйын итеп ҡабул итә торғайныҡ: кемдең түтәле күберәк уңыш бирер?! Уға рәхмәттән башҡа һүҙ юҡ!” Фәүзиә Ғәлиәхмәтова эшләгән осорҙа Иҫтамғол мәктәбенең даны бар республикаға таралды: бер нисә тапҡыр район күләмендәге семинарҙар үткәндән һуң, мәктәп базаһында республиканың башланғыс белем биреү методистарының кәңәшмәләре лә уҙғарыла. Фәүзиә апайҙың эш тәжрибәһен өйрәнергә төрлө ҡала һәм райондан әллә күпме уҡытыусы килә. Иҫтамғол мәктәбен уҡыу-уҡытыу буйынса ла, тәрбиә йәһәтенән дә алдынғылар сафына сығарған Фәүзиә Ғәлиәхмәтова йәмәғәт эшендә лә һынатмай: ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе, иптәштәр суды секретары, эскелеккә ҡаршы көрәш буйынса рәйес-пропагандист вазифаларын оло яуаплылыҡ менән башҡара. Пенсияға сығып, Учалы ҡалаһына күсеп килгәс тә, диван йылытып ятмай Фәүзиә апай – “Хазина” фольклор төркөмөндә сығыш яһай, концерттарҙа, конкурстарҙа ҡатнаша. Моңло йырлаған, шиғырҙар яҙған, сценарийҙар төҙөгән, мандолина сирткән, ҡумыҙҙа уйнаған ханымдың ижад шишмәһе һурығырға уйламай, йылдан-йыл көсәйә, һутлана, тулылана ғына бара. Һәм Күмертауҙа үткән республика кимәлендәге “Таҡмаҡ әйтеш” конкурсында беренсе урын яулаған Фәүзиә апайҙың йөҙөндә атаһы Садиҡтың мут йылмайыуы сағылып киткәндәй тойолһа, “Мин яратам һине, тормош!” республика фестивалендә “Халыҡ йыры” номинацияһында еңгән йырҙы башҡарғанда әсәһе Камиланың тауышы ишетелгәндәй; Учалы телевидениеһы ойошторған “Ижади оҫтахана” телепроектында ҡатнашып, призлы урынға сыҡҡанда иһә Фәүзиә апайҙың булмышында ата-әсәһенең һәләте бар көсө менән балҡығандай... Һөйөклө атаһы менән әсәһе сәскән орлоҡтарҙың шытып үҫеп, бөгөнгәсә емеш биреүе ниндәй оло бәхет!– Бәхетлемен, тормошомдан ризамын, – ти бит үҙе лә Фәүзиә апай. – Мостай Кәрим әйтмешләй, үткән тормошомдоң яманынан – яҡшыһы, көйөнөстәренән – һөйөнөстәре, дошмандарҙан дуҫтарым күберәк. Булғанынан айырмаһын. Шөкөр, ике таяу – улым бар, ҡыуаныстарым сығанағы иһә унау: биш ейәнем, бер ейәнсәрем, дүрт бүләсәрем тормошомдо йәмләй.Яҡындарын барлағанда донъяға һөйөп баҡҡан күҙҙәрҙән нур сәселә. Ғәжәп гүзәл тормош юлы үткән Фәүзиә Ғәлиәхмәтованың абруйы ни ҡәҙәрем ҙур булһа, һөйкөмлөлөгө лә шунса ҙур – күңелендә һандуғастар һайраған, хуш еҫле сәскәләр атҡан кешенең башҡаса булыуы ла мөмкин түгел.Баныу ҠАҺАРМАНОВА.

fasttext_language: ba


description: йәки Яңы айфон өсөн кешеләр магазин эргәһендә йәшәргә, балаһын һатырға, бөйөрөн ҡырҡып бирергә әҙер Кешелек йәмғиәте үҙенең үҫеше мәлендә шаҡ ҡатырғыс күренештәргә йыш осрай. Һуңғы йылдарҙа беҙҙең

title: Тешләнгән алмалы дин


description: Был ризыҡ һәр йортта әҙерләнә. Беҙ бары тик был ябай макарондарҙы үҙенсәлекле соус менән табынға биреп, бер аҙ тәмләтергә булдыҡ. Эште макарондарҙы бешереүҙән башлайбыҙ. 1,5 литр һыуға тоҙ һалып 300

title: Сырлы макарондар


description: Бынан теүәл бер йыл элек, Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыларын тәбрикләгәндә, Рәсәй Президенты Владимир Путин: “Лайыҡлы эш хаҡы түләмәйсә уҡытыусы кешенең абруйын күтәреп булмай”, – тип әйткәйне. Ул, 2005

title: Кеҫәһе буштан өмөт көтмә


description: 60 йәштән һуң колледж тамамлаған Әсҡәт ағай йәштәргә матур өлгө күрһәтә Уҡыу, белем эстәү – борон-борондан килгән мәртәбәле, изге эш. Уҡыған кешегә хөрмәт, ихтирам менән ҡарағандар, улар менән

title: Халҡыбыҙ белемле кешеләре, матур ғаиләләре менән көслө


description: 1 октябрҙән Рәсәйҙә көҙгө хәрби хеҙмәткә саҡырыу башланды. Башҡортостанда 6 мең егет Ҡораллы Көстәр сафына алынасаҡ. Көҙгө саҡырылыш ниндәй шарттарҙа үтәсәк? Республика егеттәре әрме хеҙмәтенә

title: Әрме көтә һеҙҙе, егеттәр!


description: Заман ығы-зығылары ауыл көнкүрешен пыран-заран килтергән, хатта шишмәләрҙе тәрбиәләүгә лә иғтибарҙы кәметкән заманда Өфөлә йәшәүсе яҡташыбыҙ, Таймаҫ ауылы кешеһе Әмир Солтангәрәев башланғысы менән

title: Таймаҫ шишмәһе тәртипкә килтерелде


description: Фотоһүрәтте Хәйбулла районының Әбеш ауылынан Мәликә Ҡускилдина ебәрҙе. Бөгөн беҙҙә Оҙон көй район конкурсы бара, - тип хәбәр итте ул. Фотоһүрәтте Хәйбулла районының Әбеш ауылынан Мәликә Ҡускилдина

title: Әбеш ауылы ағинәйҙәре һәр ваҡыт "Йәшлек" менән бергә!


description: Был яҡтарҙа малсылыҡ отошло Балаҡатай районының Түбәнге Үтәш ауылында күрҙек беҙ попкорн ашаусы малдарҙы. Ай-һай, килешә икән дә был аҙыҡ һыйырҙарға – бик елле, көр күренәләр ине! Бөйрәкәйҙәр нисек

title: Һыйырҙар ҙа попкорн ярата


description: Был үҙенсәлекле мантыйҙарға картуф бөтөнләй ҡушылмай. Ярты кило самаһы һыйыр йәки һарыҡ итенә 200 грамм тирәһе туң май (малдың эс майы) ҡушып ит турағыс аша үткәрәбеҙ. Фаршҡа 4-5 баш эре һуғанды ярым

title: Итле мантыйҙар


description: Рәсәйҙең статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, илдә йылына 24 меңдән ашыу кеше үҙ- үҙенә ҡул һалып донъя менән хушлаша. Суицид осраҡтары буйынса Башҡортостан беренсе урында, беҙҙең республикала

title: Ни өсөн беҙҙең республикала үҙ- үҙенә ҡул һалыусылар күп?


description: Был аҙнала Башҡортостанда һауа температураһының түбәнәйеүе дауам итә. Синоптиктар быны Урал биләмәһенә арктик һауаның үтеп инеүе менән аңлата. Һауа температураһы төндә 0,-5, аяҙайтҡанда -10, көндөҙ

title: Көндәр һыуыта...


description: Ҡамыр өсөн 1 литр һөткә сүпрә, тоҙ, 1 стакан шәкәр ҡомо, 200 грамм һыйыр майы (иретеп), 5 йомортҡа һалып бутарға. Уға яйлап ҡына он өҫтәй өҫтәй йомшаҡ ҡамыр баҫып, ярты сәғәт йылы урында ҡабартып

title: Балан бәлеше


description: Өфөлә тиҙҙән Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваға һәйкәл асыласаҡ. Ошо көндәрҙә уны Октябрь проспекты башында, Мир сауҙа үҙәге янындағы Өфө һөнәрҙәр һәм сервис колледжы (10-сы һөнәри

title: 14 октябрҙа Зәйнәб Биишеваға һәйкәл асыласаҡ


description: Ылаҡ (22.12 – 20.01) Һәйбәт аҙна. Төп эшегеҙҙә ҡайһы ваҡыт хатта ҡәнәғәтлек кисерерһегеҙ. Шишәмбелә уңайлы мәлдәр килеп сығыуы ихтимал. Тик уларҙы күрергә тырышығыҙ. Иң ауыр эштәр ҙә ҡулығыҙҙан

title: Йондоҙнамә (3-9 октябрь)

maintext: Ылаҡ (22.12 – 20.01)Һәйбәт аҙна. Төп эшегеҙҙә ҡайһы ваҡыт хатта ҡәнәғәтлек кисерерһегеҙ. Шишәмбелә уңайлы мәлдәр килеп сығыуы ихтимал. Тик уларҙы күрергә тырышығыҙ. Иң ауыр эштәр ҙә ҡулығыҙҙан килер.һыуғояр (21.01 – 19.02)Осор барышында ҡапма-ҡаршы теләктәр йыш борсоп торор. Ҡайһы бер күңелегеҙ ятмаған нәмәләрҙән баш тартырға тура килер. Шаршамбыла көтөлмәгән сығым булыр һымаҡ. Йомаға ҡорған маҡсаттарығыҙ боҙолор, ахыры.Балыҡ (20.02 – 20.03)Матди ҡыйынлыҡтарҙан әлегә ҡотола алмаҫһығыҙ, моғайын. Аҡса табыу тураһында күп уйланырға тура килер. Йондоҙҙар был арала алыҫ сәфәрҙәргә сыҡмаҫҡа кәңәш итә. Йомала кемдәндер алданырһығыҙ кеүек.Ҡуҙы (21.03 – 20.04)Ҡәҙимге аҙна. Был көндәрҙә һатып алған кейем-әйберегеҙ мотлаҡ бәрәкәтле буласаҡ. Аҡсағыҙҙы уйлап тотоноғоҙ. Янығыҙҙа ышанысһыҙ кешеләр күбәйеп китте кеүек, был турала бер ҙә онотмағыҙ.Буға (21.04 – 21.05)Мәл өҫтәмә килем табыу өсөн уңайлы. Шулай уҡ килгән аҡсағыҙҙы йыйыбыраҡ тотоноуығыҙ хәйерле. Был арала күптәрҙең ижади эше яҡшы һөҙөмтә килтерер. Шаршамбыла осраған ҡыйынлыҡтар оҙаҡҡа бармаҫ.Игеҙәктәр (22.05 – 21.06)Уңышлы һәм өмөтлө осор. Аҡсағыҙ, абруйығыҙ мотлаҡ артасаҡ. Улар менән бергә эшегеҙ ҙә күҙгә күренеп артыр кеүек. Йондоҙҙар эштәгеләргә артығын һөйләмәҫкә ҡуша. Бигерәк тә киләсәккә уй-маҡсаттарығыҙҙы сер итеп һаҡлағыҙ.Ҡыҫала (22.06 – 23.07)Бәғзеләр яңғыҙлыҡ тойғоһо кисерер. Аралашыуҙа ҡыйынлыҡтар килеп сығыр. Фекерҙәрегеҙҙе кешеләргә еткереүе лә ауырлашыр. Ваҡиғаларҙы ашыҡтырмағыҙ, ҡайһы ваҡыт ялҡауланырға ла рөхсәт ителә. Үҙегеҙ күрерһегеҙ, хәлегеҙ бик тиҙҙән ыңғай яҡҡа үҙгәрер.Арыҫлан (24.07 – 23.08)Осрашыуҙар күбәйер. Үҙ фекерегеҙҙе яҡлау һәр осраҡта ла дөрөҫ булыр. Тик башҡалар фекеренә лә ихтирам күрһәтеүегеҙ мөһим. Иң өмөтлө көндәрегеҙ – шаршамбы һәм кесе йома.Ҡыҙ (24.08 – 23.09)Кәйефегеҙ һәр саҡ күтәренке булыр. Яңы эштәрҙе еңел башлап ебәрерһегеҙ. Был аралағы бөтә үҙгәрештәр – һеҙҙең файҙаға. Яҡын кешеләр тарафынан һәр саҡ ярҙам-терәк тойорһоғоҙ. Тик ваҡытығыҙҙы юҡ-барға сарыф итмәгеҙ.Үлсәү (24.09 – 23.10)Ауыр ваҡыттар инде артта ҡалды, һеҙгә ярҙам иткән һәм һеҙҙең өсөн борсолған кешеләр тураһында онотмағыҙ. Күптәрҙең мөхәббәт һәм дуҫлыҡ ептәре тағы ла нығыр. Кесе йомала таныш булмаған әҙәмдәр менән дәғүәгә инмәҫкә ҡушыла.Саян (24.10 – 22.11)Үҙ көсөгөҙгә ышанысығыҙ артыр. Ләкин артыҡ әүҙемлек күрһәтеп, яңылыш юлдан китеүегеҙ ҙә мөмкин. Шулай ҙа бәғзеләрҙең киләсәк өсөн өмөтлө нигеҙ булдырыуы ла ихтимал. Шаршамбынан һуң яңы мөмкинлектәр асылғанын асыҡ күрерһегеҙ.Уҡсы (23.11 – 21.12)Аҡса етмәүе йыш ҡына эсегеҙҙе бошорор. Шуға күрә ҡайһы бер теләктәрегеҙҙе әлегә кисектереп торорға ла тура килер. Был арала яҡындағыларҙың фекеренә ҡарата һиҙгер булығыҙ. Үҙегеҙгә мөмкин тиклем күберәк ял бирергә тырышығыҙ.


description: Фотохәбәрсебеҙ Юлай Кәримов баш ҡаланың үҙәгендәге Холидэй Инн ҡунаҡханаһы янында ошондай Волганы - ГАЗ-21 автомобилен төшөрөп алған. Кит мыйыҡлы радиатор рәшәткәһе булған был машина яҡынса 1962-1970

title: Ҡара "Волга"


description: Ижади процесс 67 көн дауам итте, артистар 80-гә яҡын ролдә һәм массовкаларҙа ҡатнашты. Фильм башҡорт шиғриәте классигы, йәмәғәт һәм сәйәси шәхес, беренсе башҡорт Хөкүмәте ағзаһы Шәйехзада Бабичтың

title: "Бабич" исемле тарихи тулы метражлы фильмды төшөрөү тамамланды


description: Вегетатив-ҡан тамырҙары нейропатияһы ни сәбәпле барлыҡҡа килә һәм уны нисек дауалайҙар? М. ВӘЛИЕВ. Борай районы. Полинейропатия нервылар зыян күргәндә барлыҡҡа килә. Ҡағиҙә булараҡ, нервыны

title: Нервы ауырыуы ҡайҙан барлыҡҡа килә?


description: Шуларҙың 3100 самаһы – Ҡоро ер ғәскәрҙәренә, 230-ҙан ашыуы – Һауа-йыһан көстәренә, 320-нән ашыуы – Хәрби-диңгеҙ флотына, 370-кә яҡыны – Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренә, 70-тән ашыуы –

title: Әрме хеҙмәтенә көҙгө саҡырылышта Башҡортостандан 6000 егет оҙатыласаҡ


description: Кер йыуыу машинаһы өҙөклөктәр менән эшләй башлаһа йәки бөтөнләй туҡтап ҡалһа, нимә эшләргә? Ҡул менән кер йыуыуҙы онотҡан хужабикәләрҙе ҡурҡытҡан һорауҙарҙың береһе был. Машинағыҙ эшләмәһә, иң элек

title: Техника ватылмаһын тиһәгеҙ


description: Кедр сәтләүеге Кедр сәтләүегенән әҙерләнгән төнәтмә миома, мастопатия, кистаның нимә икәнен оноторға ярҙам итә, өҫтәүенә, иммунитетты ла күтәрә. 1,5 стакан сәтләүек ҡабығына 0,5 литр араҡы ҡойоп,

title: Сәтләүектәр менән дауаланайыҡ


title: Тихон Баран | Йәншишмә

maintext:
Тихон таҡта янында яуап бирә. Синыф бүлмәһе тып-тын. Ул бирелеп яратҡан геройы Александр Невский тураһында һөйләй. Һуңғы һорауға яуап биргәс, уҡытыусы:
– Маладис, «бишле» ҡуям. Шулай ҙа Александр Невскийҙың холҡондағы иң оҡшаған һыҙатты әйт әле? – ти.
– Ул бер ваҡытта ла ярты юлда туҡталып ҡалмаған, аҙаҡҡаса барған. Тыуған илен ныҡ яратҡан, – тип яуап бирә малай.
Шунан һуң күп тә үтмәй, илебеҙгә фашист илбаҫарҙары һуғыш аса. Белоруссияның улар йәшәгән Байки ауылы баҫып алынғас, ғаиләләре партизандарға китә. Әсәһе, Тихон һәм уның ике һеңлеһе отрядта элемтәсе вазифаһын башҡара. Улар ауылға ҡайтып, фашистарҙың көсө, иҫәбе, күпме техникалары булыуы тураһында мәғлүмәт алып, партизандарға еткерә. Ауыл халҡы аҙыҡ-түлек, ҡорал менән ярҙам итә. Сөнки отрядта һәр береһенең яҡын кешеһе, туғандары була.
Ауылға сираттағы ҡайтҡандарында бер һатлыҡ йән Тихондың әсәһен тоттора. Уның партизандар отрядының ҡайҙалығын белеүе тураһында әйтә. Бер ай буйы төрмәлә тотоп та, бер нәмә лә әйттерә алмағас, әсәйҙәрен Германияға концлагерға оҙаталар. Балаларҙы ҡайтарып ебәрәләр. Уларҙы күршеләре үҙҙәренә һыйындыра. Бер аҙҙан Тихон йәнә үҙенең отрядына китә.
Партизандар фашистарҙы туҡтауһыҙ утҡа тота. Улар урынлашҡан өйҙәр яндырыла, ҡорал складтары шартлатыла. Дошман ҙур юғалтыуҙар кисерә. Әммә бер ни ҙә эшләй алмайҙар. Партизандарға ауыл халҡының ярҙам иткәнен яҡшы аңлаған фашистар уларҙан үс алырға була.
1944 йылдың 21 ғинуарында Тихон отрядтың ҡушыуы буйынса тағы ла тыуған еренә ҡайта. Ә немецтар был ваҡытта партизандарҙың терәк базаһы һаналған был ауылды халҡы менән бергә ер йөҙөнән юҡ итергә йыйынған була. Үҙәккә үтерлек һалҡында уларҙы урамға ҡыуып сығарып, ҙур соҡор ҡаҙырға ҡушалар. Өйҙәрҙе яндырып, кешеләрҙе үлтерәләр. Тихон тиҙерәк һеңлеләре янына ашыға. Уларҙы тынысландырырға тырыша. Атырға команда биреүсе гестаповсы малайҙы танып ҡала. Тихондың элемтәсе икәнлеген аңлай һәм уны ҡулға алырға ҡуша. Бер сәғәттән ауылдың бөтә 957 кешеһе һәм уның һеңлеләре – барыһы ла атып үлтерелә. Бөтә был ҡурҡынысты үҙ күҙҙәре менән күреп шаңҡыған Тихонға:
– Һин беҙҙе партизандарға алып барасаҡһың. Уларҙың ҡайҙа икәнен беләһең бит, – тиҙәр.
– Мин унда булғаным юҡ, юлды белмәйем, – тип ҡаршы килеп ҡарай малай.
– Әйтмәһәң, атып үлтерәбеҙ. Атайың һәм ағайҙарыңдың партизан икәнлеген беҙ беләбеҙ, – тип гестаповсы тоҫҡамай ғына атып ебәрә.
Ҡурҡыуҙан Тихон бер аҙ сайҡалып ҡуя.
– Шаярттым, – ти немец хахылдап көлөп. – Әгәр алып бармаһаң, ысынлап атасаҡмын.
Малай өндәшмәй. Ә отрядта йөҙәрләгән партизандар менән атаһы, ағайҙары. Нисек итеп ул ҡәҙерле кешеләренә хыянат итә алһын? Был бер ҡасан да улай булмаясаҡ. «Мин икенсе төрлө юл табасаҡмын», – тип уйлай ул.
– Партизандарҙан ҡурҡаһыңмы ни? Ҡурҡма. Беҙ һине Германияға ебәрәсәкбеҙ. Унда һин ысын кеше булып үҫәсәкһең, – тип немец офицеры уға шоколад һуҙа.
Уны дошманының йөҙөнә атып бәреүҙән саҡ тыйылып ҡала. Шунан тынысланып, рәхмәт әйтә лә:
– Яҡшы, әйҙәгеҙ минең арттан, – тип уларҙы эйәртеп алып китә.
Үлгән туғандарын уйлап, малай юл буйына һыҡтап бара. Үҙе генә белгән һуҡмаҡ менән ҡәбәхәттәрҙе кире сыға алмаҫлыҡ урынға алып китә. Ул йоҙроҡтарын йомарлап, аҙымдарын ҡыҙыулата. Урман барған һайын ҡараңғыраҡ, ҡуйыраҡ була бара. Немецтар борсола башлай.
– Йыраҡмы әле? – тип һорай офицер малайҙың күҙҙәренә туп-тура ҡарап.
– Әҙ генә ҡалды.
Тихон немец һалдаттарын ҡыш көнө лә туңмай торған һаҙлыҡ янына алып килә.
– Ҡайҙа партизандар? Кире алып сыҡ бынан. Ҡайҙа килтерҙең һин беҙҙе? – тип нимәлер һиҙенгән офицер аҡыра башлай.
– Мин һеҙҙе бер ҡасан да сыға алмаҫлыҡ урынға алып килдем. Был һеҙгә әсәйем, туғандарым һәм тыуған ауылым өсөн, – тип ғорур яуап бирә ҡыйыу пионер.
Атыу тауышы яңғырай. Тихон ҡарға ҡолай. Паникаға бирелеп, нимә эшләргә белмәй тегеләй-былай йүгерешкән 200-ҙән артыҡ немец һалдатын һаҙлыҡ үҙенә тартып ала.
Ун ике йәшлек ҡыйыу малай тураһында шул ваҡытта осраҡлы ғына иҫән ҡалған немец һалдатының көндәлеген уҡып беләләр. Тихондың батырлығына иҫе китеп ул: «Беҙ урыҫтарҙы бер ваҡытта ла еңә алмаясаҡбыҙ. Сөнки уларҙың балалары ла ысын геройҙар һымаҡ һуғыша», – тип яҙып ҡалдырған икән.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА әҙерләне.


title: Иҫемдә ҡалғандарҙан

maintext:
– Хәтер – тишек иләк һымаҡ, – ти өләсәйем. – Иләгән саҡта ваҡ-төйәге төшөп, хәтерҙә ныҡ һаҡланғаны ғына өҫтә ҡала уның.
Ауыҙ тултырып һөйләрлек хәтирәләрем дә юҡ шикелле. Әммә әйтер һүҙем бар. Әҙме-күпме иҫтәлек яҙып барылған.
Өйөбөҙ түренә ҡупшы сәңгелдәк эленгән ине. Шунда бәүелеп, атайым да, ҙур әсәйем дә, Элина һылыуым да, Ленара апайым да үҫкән. Дыулап тирбәлеп, мин дә шул бишектә ятҡанмын, матур төштәр күреп йоҡлағанмын. Мин яҡты донъяға килгәс: «Кинйә тыуҙы, уңы менән килһен донъяға», – тигәндәр. «Беҙҙең ҡапҡаға алтын ҡош ҡунды!» – тип шатланған олатайым. «Ниндәй исем был баланы бәхетле итер икән?» – тип оҙаҡ ҡына исем эҙләгәндәр. «Аллаһ мөғжизәһе», тип ҙур ышаныстар менән Ильяс исемен ҡушҡандар. Әлбиттә, быларҙы үҙем белмәйем, өләсәйем шулай һөйләне.
Минең атайым – Илдар. Ул да Сауыҙбаш ауылында тыуған. Әле ошонда йәшәйем, олатайым менән өләсәйем эргәһендә. Икеһе лә үҙемде бик ярата, быны һиҙеп-белеп йөрөйөм, шуға уларҙы хөрмәт итәм.
Шулай үтә Сауыҙбашта
Балалыҡ, үҫмер сағым.
Ҡайҙа барһам, күҙ алдымда
Ауылым – тыуған яғым.
Бәй, һүҙгә мауығып, төп фекеремде сыуалттым түгелме?
Бер ваҡыт шулай донъя мәшәҡәте менән мауығып йөрөгәндә ҡойо буйындағы ваннаға күҙе төшә өләсәйемдең. Һыуы тулы булған, уның эсендә минең йөҙ түбән ятҡанымды күреп ҡала. Балта кеүек, нисек төшкәнмен, шулай батҡанмын.
Үҙем бик хәтерләмәйем,
Ике ярым йәшемдә.
Саҡ ҡына үлмәй ҡалғанмын
Тулы ванна эсендә.
Ярай ҙа өләсәй күргән,
Тартып алған тиҙ генә.
«Аллаҡайым һаҡланы!» – тип
Ҡыҫҡан ул күкрәгенә.
Әсәйем баҫҡан – «тораташ»,
Иҫен-һушҡайын юйып.
«Исемкәйең мөғжизә шул,
Ҡуйғандар ташҡа уйып», – тип шиғыр ижад иткән өләсәйем. Ә мин уны яҙып ҡуйҙым.
Тағы ла хәтеремдә: ямғыр яуғанда күшегә-күшегә баҫып торам. Тиҙерәк үҫәм, йәнәһе.
«Ауыл мейесендә бешкән икмәк ашап тәүге тештәрең сыҡты, шуны тәмләп телең асылды, буй еткерҙең», – тип һөйләй өләсәйем. Ысынлап та, шулай әллә күпме мөғжизәгә эйәлер ул мейестә бешкән ауыл әпәкәйе. Ҡайнар тәүге телеме – тәмлеләрҙән-тәмлеһе, хуш еҫлеһе. Мөйөшөн кимереп алырға ла етешәм мин уның. «Бисмилла әйтеп аша, игелекһеҙ ата балаһы була күрмә, аҡыллы бул!» – тип өйрәтә өләсәйем.
Эйе, хәтер беҙгә юҡҡа ғына бирелмәгән. Барын да яҙып бара ул: яманын да, яҡшыларын да. Арыуҙары күберәк булһын ине иҫтә ҡалғандарҙың.
Ильяс ХӘЙРЕТДИНОВ.
Краснокама районы, Сауыҙбаш мәктәбе.


title: Комендант сәғәте файҙаға ғына

maintext:
Баш ҡаланың яңы райондарының береһенән китеп барам. Ҡаршыма 2 – 3 малай осраны. Кәүҙәләренә ҡарағанда башланғыс синыфтарҙа уҡыйҙарҙыр. Улар магазин янында торалар ине. Мин яҡынайыу менән береһе:
– Ғәфү итегеҙ, әҙерәк ваҡ аҡсағыҙ юҡмы? – тип һораны. – Миңә Сипайловоға ҡайтырға кәрәк, юлға етмәй.
Саҡ ҡына аптырап торҙом да:
– Юҡ шул, – тип артабан атланым. «Нимәһелер килешмәй, алдайҙар, ахыры», – тип уйланым. Саҡ ҡына алыҫайыуым булды, быларҙың үҙ-ара һөйләшеүенән туңдырма алып ашағылары килгәнен аңланым. Юҡ, шул тәмлекәс өсөн аҡсаға мохтаж түгел улар, кейемдәренән, үҙҙәрен тотоштарынан күренеп тора. Ә көн, ысынлап та, бик эҫе ине. Был малайҙар бушҡа ашарға уйлағандарҙыр инде. Ярай, туңдырма ашағылары ла килгәндер, бәлки, ысынлап та, аҡсалары ла булмаған, ти. Нисек ят кешенән шулай һоранырға оялмайҙар, тип аптыраным. Әҙәпһеҙлек, әрһеҙлек ҡайҙан килә икән…
Һуңғы ваҡытта үҫмерҙәрҙең ҙур супермаркеттарҙан ваҡ-төйәк урлап тотолоу осраҡтары ла йыш күҙәтелә, ти хоҡуҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре. Урамда һыра эсеп иҫереп йөрөүселәр ҙә юҡ түгел. Ҡайһы бер ҡыҙҙар һәм малайҙарҙа яуаплылыҡ тойғоһо булмауы аптырата. Өйҙәренән бер ни өндәшмәй сығып китеп, бер нисә көнгә юғалып тороусылар тураһында әленән-әле хәбәр ителеп тора. Әлбиттә, төрлө фажиғәле осраҡтар ҙә бар. Бөтә донъя буйынса магазинға йәки сүп-сар түгергә генә сыҡҡан ерҙән күпме кеше хәбәрһеҙ юғала. Тәүбә-тәүбә. Ләкин әлеге һүҙем атай-әсәйҙәрен, уҡытыусыларын, яҡындарын уйламай, уларҙы ҡайғыға һалып, ҡайҙалыр юғалып тороусылар тураһында. Ниндәйҙер хәл ителмәгән мәсьәлә, кем менәндер аңлашмаусанлыҡтан ҡасып ҡына ҡотолоп булмай ул. Нисек тә булһа һөйләшергә, аңлашырға тырышырға кәрәк. Өйҙә ҡурҡһағыҙ, уҡытыусыларығыҙға мөрәжәғәт итегеҙ. Бик булмаһа, ышаныс телефондары бар бит. Бөтә Рәсәй берҙәм балалар ышаныс телефоны һандары: 8-800-2000-122. Шылтыратыу бушлай һәм аноним. Тәжрибәле белгестәр һәр саҡ һеҙҙе тыңларға һәм ярҙам итергә әҙер.
Беҙҙең илдә 18 йәшкә тиклемгеләр балиғ булмағандар иҫәбенә инә. Улар тураһында хәстәрлек күреп, «комендант сәғәте» индерелде. Йәғни тәүлектең ҡараңғы ваҡытында балаларға урамдарҙа, йәмәғәт урындарында, вокзалдарҙа һәм башҡа ерҙә үҙҙәренә генә йөрөү тыйыла. Улар атай-әсәйҙәре йәки уларҙы алмаштырыусы кешеләр менән генә булырға тейеш. Апай, ағай, өләсәй, олатай йәки бүтән туғандар менән ярамай. Юғиһә, штраф һалынасаҡ. 1 октябрҙән «комендант сәғәте» төнгө 10-дан таңғы 6-ға тиклем дауам итә. Был сараның балаларҙың хоҡуғын сикләү өсөн түгел, киреһенсә, уларҙы яҡлау һәм һаҡлау өсөн булдырылғанын аңлайһығыҙҙыр. Бөтә ҡара эштәр ҙә тиерлек ҡараңғыла башҡарыла.
Атай-әсәйҙәр, балаларыбыҙға иғтибарлыраҡ булһаҡ, улар менән күберәк һөйләшһәк ине. Компьютер, телевизор экрандарынан ағылған мәғлүмәти һөжүмдән дә үҙҙәрен һаҡлайыҡ. Уларҙың күңелдәре ҡатып, вайымһыҙ, битараф булып үҫмәһендәр. Әле яңыраҡ ҡына 3 бәләкәй баланың 17-се ҡаттың балконынан бер бесәйҙе ырғытыуы әллә күпме шау-шыу тыуҙырҙы. Барыһы ла ҡыйыҡҡа бәрелеп һәләк булған бахырҡайҙы йәлләй. Ысынлап та, йәл, ниндәй ҡанһыҙлыҡ. Ә ниңә малайҙар үҙҙәре генә булған һуң? Ғәҙәттә, бәләкәй балалар көндөҙ ҙә ишек алдына уйнарға өлкәндәр менән генә сыға бит...
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


title: Араҡы яратҡан - аҡылын таратҡан

maintext:
Эшем буйынса бик күп фажиғәнең шаһиты булырға тура килде миңә. Бына шуларҙың береһе. Төн уртаһында полиция хеҙмәткәрҙәре менән бер ауылға юлландыҡ. Ҡурҡыныс ҡына өйгә барып индек… Ә унда бәләкәс кенә, ике-өс йәшлек самаһы бәпәй карауатында тора. Ҡапыл ғына килеп ингән кешеләрҙән дә ҡурҡмай, ике күҙе йылтырап, беҙгә ҡыҙыҡһынып ҡараған була. Полиция хеҙмәткәрҙәре үҙ эштәрен башланы, мин балаҡай янына килдем. Инде йөрәгемдең һыҙлауын, әрнеүен белһәгеҙ икән?! Иҫерек атай ҡанға батып иҙәндә ята, араҡы ҡолона әйләнгән әсәй зар илап, нисек былай килеп сыҡҡанын аңлатырға маташа.
Баланы ҡулыма алып, ипләп кенә таҙа өҫ кейемдәрен йыйҙым. Исеме Гөлнәзирә икән бәләкәстең. Уға ике йәш тә дүрт ай. Тәтелдәп миңә хәбәрен һөйләй, сәсемде һыйпай, алҡаларымды тотоп ҡарай, килештереп иренен супылдатып: «Матул, их, матул», – ти. Теремек кенә бала. Йәлләүҙән күңелем тулып, күҙҙәремә йәш тығылһа ла, бар көсөмдө йыйып, Гөлнәзирәгә матур итеп йылмаям, хәбәр сурытам. Ипләп кенә әсәй кешенән баланың документтарын һорайым. Үҙенең кеше үлтереүен яңы аңлай башлаған ҡатын, йән әсеүе менән ҡысҡырып, беҙгә ташланды: «Бир баламды, бир!!! Бер кемгә лә бирмәйем бынымды, ишетәһегеҙме, бер ҡасан да! Бирегеҙ, зинһар, биреге-е-е-е-ҙ!»
Әллә инде айырылыуҙарын һиҙепмелер, әллә ҡаза булғанын аңлапмы, Гөлнәзирә ике ҡулҡайын әсәһенә һуҙып, илай башланы. Минең дә йөрәк таштан түгел! Егеттәргә документтарын алып сығырға кәрәклеген әйттем дә Гөлнәзирә менән тышҡа атылдыҡ. Йылы машинаға инеп ултырып, әүрәтеп, кеҫәмдән бер тәмлекәс биргәс кенә тынысланғандай булды бала. Документтар ҡулға эләгеү менән беҙ район дауаханаһына юл тоттоҡ. Алыҫ юлда машинала бәүелә торғас, Гөлнәзирә ҡулымда килеш йоҡлап китте. Шулай ҙа бәләкәс кенә кешекәй йоҡо аралаш тертләп-тертләп ҡуя ине. Дауаханала ҡалдырғанда ла уянманы ул. Тик йоҡларға һалғанда ҡулынан берҙе лә тешләнмәгән печеньеһы төшөп, тығырлаған тауыш сығарып, тәгәрәп китте...
Был хәл ныҡ тетрәндерҙе. Ул төндө йоҡлай ҙа алманым. Әлбиттә, Гөлнәзирә урам буйында ҡалманы: әсәһен төрмәгә ултыртҡас та, уға ипле, әҙәпле, тәртипле, үҙен ихлас яратҡан атай менән әсәй таптыҡ. Тик... Бәләнең башы ниҙә, балалар? Ни өсөн кеше эскелеккә һабыша? Уларҙың киләсәген күҙаллауы ауыр түгел, шулаймы? Йә ҡотола, йә артабан түбән тәгәрәй. Ә нилектән башлана ул эскелек? Кем ғәйепле? Беҙ, йәғни психологтар һәм, әлбиттә, хөрмәтле наркологтар, беләбеҙ, кеше иҫерткес эсемлектәрҙе ни тиклем иртә тәмләп ҡарай – шул тиклем тиҙерәк араҡы ҡолона әйләнеүе мөмкин. Йәғни организм үҫешеп тә етмәҫтән ағыулана башлай, шулаймы? Ә араҡы – ағыу, быны бер ҡасан да оноторға ярамай! Күбеһенсә, ата-әсә өлгөһөндә, йәғни ғаиләлә күрә бала эскелекте. Бәләкәй сағынан уның иҫендә нимә ҡала? Бына өҫтәлгә араҡы килеп ултырҙы, шуны өлкәндәр рюмкаларға ҡойоп эсә, аҙаҡ көләләр, йырлайҙар, шашалар, күңел асалар. Баланың зиһенендә был эсемлек һәйбәт тәьҫорат ҡалдыра, сөнки әсәйемдәр ҡыуана, уларға үтә лә күңелле, тип уйлай ул. Үҫә килә араҡы, һыра һәм башҡа төрлө спиртлы эсемлектәр нимә икәнен, һис шикһеҙ, аңлай. Тик мейелә бит бала саҡтағы хәтирә юйылмаған! Ҡыҙыҡһыныу артамы? Әлбиттә! Тәмләп ҡарап, бөтә нескәлектәрен организмы аша үткәреп, башҡаса бер ҡасан да эсмәгән кешеләр бармы? Бар! Ә бына бер тапҡыр эскәндән һуң, бәләкәй генә эскесегә әүерелгәндәр ҙә күп шул! Ни өсөн? Алкоголизм быуындан-быуынға күсә, ошо турала беләһегеҙме? Ни өсөн ололарҙан: «Эй, бынан ни көтмәк кәрәк, ата-әсәһе түгел, биш быуыны эсте, ул да шулай инде», – тигәнде ишетергә тура килә? Быуын һайын кеше организмының спиртлы эсемлектәргә тотороҡлоғо кәмей, быны, зинһар, иҫегеҙҙә тотоғоҙ. Хроник алкоголизм – ул оҙайлы, прогрессив ауырыу, кешене үлемгә тиклем еткерә. Тағы ла эскелек – ул үҙ-үҙеңде юҡҡа сығарыу процесы. Шуға күрә лә, ҡәҙерле балалар, эскелектән йыраҡ тороғоҙ, йәме. Үҙегеҙҙе яратығыҙ, ҡәҙерләгеҙ. Сәләмәт тормош алып барығыҙ, айыҡ аҡыллы булығыҙ.
Әлмира ИСХАҠОВА, психолог.


title: Актриса Ленникова яҡташым икән!

maintext:
Ғаилә архивын барлап ултыра торғас, бер иҫке генә фотоға юлыҡтым. Иғтибарлап ҡараһам, бында туғандарымдан ҡартәсәйемде, ҡартатайымды таныным.
Тарихи фото булып сығырын һиҙенгәнмен икән. 1976 йылғы был һүрәттә матур кейенеп баҫып торған ҡатын – РСФСР-ҙың халыҡ артисткаһы Татьяна Ивановна Ленникова булып сыҡты. Нисек итеп уның Юлдыбайға килеп еткәнен ҡартәсәйемдән төпсөп һораштым.
Баҡтиһәң, Татьяна Ивановна 1924 йылда Йылайыр районының Преображенск (хәҙерге Йылайыр) ауылында тыуған икән. Мин дә ошонда донъяға килгәнмен, ул ауылдашым булып сыҡты ла баһа! Бөтә Рәсәйгә билдәле шәхес менән яҡташ булыу ғорурлығы һәм ҡыҙыҡһыныусанлығым фотоның тарихын өйрәнергә мәжбүр итте.
Тыуған яҡтарын һағынып ҡайтҡан сағында ҡартәсәйем менән ҡартатайым билдәле кино артисткаһын тормош иптәше менән бергә ҡунаҡҡа саҡырған икән. Башҡортостандың матур тәбиғәтенә ғашиҡ Татьяна Ивановна сәхрәгә сығып ял итергә ҡуш ҡуллап риза булған.
Йылайыр районының матур төбәгендә урынлашҡан Юлдыбай ауылына ҡунаҡҡа йыйылғандар. Һаҡмар йылғаһы буйында Татьяна Ивановна башҡорт милли аҙыҡтарын тәмләгән. Уға бигерәк тә ҡымыҙ оҡшай, тултырма, бишбармаҡты яратып ашай. Был йыйында минең атайым да була. Фотола бәләкәс кенә булып, ҡартәсәйемдең алдында ултыра. Уға – ни бары 4 йәш.
Ҡартәсәйемдән һорашҡандан һуң интернет селтәренән Татьяна Ленникова тураһында мәғлүмәт эҙләнем. Ул тыуған ауылында 1938 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Бәй, минең әсәйем Айгөл Иршат ҡыҙы унда 8 йыл уҡытыусы булып эшләгән бит! Бына ҡайһылай ҡыҙыҡлы, тарихи әһәмиәтле булып сыҡты беҙҙең ғаиләбеҙ өсөн был фотоһүрәт!
Әсәйһеҙ ҡалғас, Татьяна Ивановнаны яҙмышы Ырымбур өлкәһенең Быҙаулыҡ ауылына алып китә. Ул ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем шунда белем ала. Һуңынан Ҡаҙағстанға эвакуациялана. Яҙмышы был юлы ла уға дөрөҫ юл күрһәтә – Алма-Ата ҡалаһында «Мосфильм» коллективы менән осраша. Күрешеп кенә ҡалмай, унда тәүҙә ҡарауылсы булып эшләй, аҙаҡтан костюмдар өсөн яуаплы итеп ҡуялар. 1944 йылда инде актёр Михаил Астангов уны үҙ йортона ярҙамсы итеп Мәскәүгә алып китә. Татьяна Ивановна шул йылда уҡ Моссовет исемендәге театрға уҡырға инә. 3-сө курста сағында беренсе тапҡыр киноға төшә. «Марите»ла төп ролде башҡара. Латыш партизанкаһы Мария Мельникайте ролен бик оҫта сағылдыра ул, СССР киноселтәре тарафынан юғары баһа ала. 1948 йылда Үҙәк театрҙа (хәҙер Николай Гоголь исемендәге Мәскәү драма театры) эшләй, 1950 йылда Максим Горький исемендәге МХАТ-ҡа эшкә күсә. 1993 йылға тиклем эш урынын алыштырмай. Етмешенсе йылдарҙа кино ҡараусыларҙың кумирына әйләнә. Төп эшенән тыш ул спектаклдәрҙә лә уйнай. 4 йыл тирәһе Дина Солдатова менән дуэтта романстар, йырҙар башҡарып йөрөй. Туғандарым хәтерләүенсә, Татьяна Ленникованың тауышы бик матур булған. Осрашыу ваҡыттарында ире, РСФСР-ҙың халыҡ артисы Андрей Петров, менән икәүләп романстар башҡарырға яратҡандар. Тормош иптәше менән 40 йыл татыу ғүмер кисерәләр. Үкенескә ҡаршы, беренсе бәпестәре тыуғас та үлә, башҡаса балалар бәхете татыу насип булмай уларға.
Татьяна Ивановна Ленникова 11 кинофильмда төшә. Шулар араһынан киң билдәлеләре: «Өлгөргәнлек аттестаты», «Римский Корсаков» (1952), «Марите» (1947), «Таланттар һәм табыныусылар» (1955), «Ҡояш һәм тағы ла ҡояш» (1976), «Нехочуха» (1986), «Ҡарабаш турғай календары» (1979), «Көндөҙгө йондоҙҙар» (1980) һәм башҡалар. Мин үҙем «Таланттар һәм табыныусылар» фильмын ҡарап, Ленникованың Негина образын иҫ киткес оҫта уйнауына һоҡландым. Александровский менән дуэтта нисек матур төшкәндәр!
Ленникованың ижадына бер мин генә һоҡланмайым икән. Уның хаҡында интернет селтәрендә кешеләрҙең һаман да артист менән ғорурланыуҙары, яратыуҙары тураһындағы һүҙҙәрен уҡып, шатландым. Башҡортостанда тыуып, йәшләй етем ҡалған ҡыҙ ана ниндәй бейеклектәргә өлгәшкән! РСФСР-ҙың халыҡ артисткаһы тигән юғары исеме әлеге көндә лә абруйының көслө булыуы тураһында һөйләй.
Әле илебеҙҙә Кино йылы бара. Ошо айҡанлы күп сараларҙа ҡатнаштыҡ. Гимназиябыҙҙа башҡорт киноларын күрһәттеләр. Ә үткән аҙнала Мәжит Ғафуриҙың Йорт-музейында билдәле режиссёрҙар – Таңсулпан һәм Зөһрә Бураҡаевалар менән осраштыҡ. Башҡорт кино сәнғәтен балҡытып ебәреүсе улар. Башҡорт телендә төшөрөлгән «Йәшәгән, ти, ике егет» фильмын ҡарағас, үҙебеҙҙең милли колориттағы халыҡсан кино булыуына ҡыуандыҡ. Хәйбулла районында төшөрөлгән фильмда төп ролдәрҙе ике кеше башҡара.
Бик борон заманда күршеләр араһында ыҙғыш ҡуба. Бер-береһен еңә алмаған күршеләр Ырымбурға барып, ыҙғышты хәл иттерергә мәжбүр булалар. Алыҫ ҡалаға барып еткәнсе бер арбала баралар. Ирҙәр араһында ыҙғыш дауам итә. Уны урында ғына ла хәл итеп булған да бит, тик икеһенең холҡо тура килмәгән шул.
Ролдәрҙе профессиональ актёр Рауил Ғәлин һәм ошо райондың агрономы башҡара. Икенсе кеше уйнарға тейеш була, ләкин ауырып китеү сәбәпле, төп ролде был ерлекте яҡшы белгән, юлда ҡунаҡтарҙы оҙатып йөрөүсе агрономға тапшыралар.
Уны ҡарап бөткәс, режиссёрҙарға һорауҙар яуҙырҙыҡ. Ни өсөн ат бер урында ябыҡ, икенсе ваҡытта һимеҙерәк? Баҡһаң, атты төрлө урындарға күсереп йөрөтөр өсөн мөмкинлек булмаған. Ырымбур ҡалаһының боронғо йөҙөн күрһәтер өсөн Бөрө ҡалаһының бер ситке өлөшөн төшөргәндәр. Тарих төпкөлөнә байҡау яһау бик еңел түгел шул. Хәҙерге ҡала элеккеһенән бик ныҡ айырыла. Ямғыр ҡойоп торған төндө төшөрөр өсөн Хәйбулла районының бер быуаһы һайлап алына. Насостар, эффекттар ярҙамында был эш тә яйлы килеп сыға. Арба аҫтында төн сыҡҡан ике күрше ныҡ өшөй, актёрҙар аҙаҡ хатта ауырып та ала.
Кино сәнғәтендә үҙ эшенең оҫтаһы булғандар, һөнәрен яратҡандар ғына эшләй алалыр, тигән фекергә килдем. Һуңғы йылдарҙа башҡорт киноһы сәнғәтенең үҫеүе шатландыра. Сөнки был өлкәлә үҙгәрештәр бик кәрәк ине. Сәнғәте юғалмаған халыҡ – абруйлы халыҡ.
Быйыл беҙҙең башҡорт гимназияһын тамамлаған Марсель Баҡаев Мәскәүгә киноактёрлыҡҡа уҡырға инде. Уны Башҡортостан халҡы «Тау-тау хәбәр» тапшырыуының алып барыусыһы булараҡ белә. Марсель дә Башҡортостан исемен алыҫ тарафтарға таратһа, ҡайһылай шәп буласаҡ!
Мин үҙем кино ҡарарға бик әүәҫмен. Яңы фильмдар беҙгә килеп еткәнсе үк китаптарын яҙҙырып алып уҡыйым. Шулай ҙа уҡып сыҡҡас, киноһын ҡараһаң, тағы ла яҡшыраҡ икәнен беләм. Хәҙерге популяр фильмдарҙан «Ҡағыҙ ҡалалар» («Бумажные города») фильмы оҡшай. Уны иптәштәрем менән бергә ҡараныҡ. Шулай уҡ «Еңмеш» фильмын бик яраттым.
Кино йылы емешле булырына иманыбыҙ камил. Күптәр китаптарҙан баш тартҡан саҡта кино сәнғәтенә ылыҡһа, был файҙаға ғына буласаҡ. Кинонан айырылмайыҡ, дуҫтар!
Аида ИГЕЛЕКОВА, IX синыф уҡыусыһы.
Өфө ҡалаһы, Мостай Кәрим исемендәге 158-се башҡорт гимназияһы.


title: Вася Курка | Йәншишмә

maintext:
Тынлыҡ. Һалдат сафына баҫҡан йәш яугирҙар был ҡыҫҡа, әммә тантаналы минуттың мәғәнәһен яҡшы аңлай: командир ҡорал тапшыра. Офицерҙың ҡулынан автомат алғанда уларҙың һәр береһе:
– Был автоматтан герой-пионер Вася Курка кеүек мәргән атырға һүҙ бирәм, – тип ант итә.
Кем ул Вася Курка, ни өсөн һалдаттар уға тиңләшергә теләй?
1941 йылдың авгусында дошман менән көслө алыштан һуң Винница өлкәһенең Любомирка ауылына майор Андреевтың икенсе уҡсылар батальоны урынлаша. Улар ошонда оборона тоторға тейеш. Яралыларҙы тылға оҙатҡас, отделениеларҙа икешәр-өсәр генә һалдат ҡалып, батальон тулы булмаған рота хәлендә генә була. Өҫтәмә көс тә килмәй, ә немецтар утлы ямғыр яуҙырыуын дауам итә.
Иртәгеһен иртә менән батальонға алыуҙарын һорап, майор Андреевҡа һәм өлкән политрук Шурфинскийға ауылдың һигеҙ колхозсыһы килә. Улар араһында 13 йәшлек пионер Вася Курка ла була. Бәләкәй буйлы малайға бер аҙ шикләнеберәк ҡараһалар ҙа, уның бөтә һорауҙарға ла шартлатып яуап биреүе оҡшап ҡала һәм ауылдаштарҙың барыһын да ҡабул итәләр.
Төндә бойороҡ бирелгәс, батальон Любомирканы ҡалдыра. Яугирҙар менән бергә Вася ла китә. Шулай башлана үҫмерҙең һалдат тормошо. Тәүге тапҡыр разведкаға Стёпа исемле йәш кенә сержант менән ебәрелә. Чистяковкаға бара торған юл буйында элек уларҙың батальоны торған бәләкәй утар була. Шунда еткәс, Стёпа:
– Бында бер һәйбәт инәй йәшәй, әйҙә, инеп һыу эсеп, хәлен белеп сығабыҙ, – ти.
Вася ризалаша. Улар килеп инеү менән әбей Стёпаны таный һәм:
– Большевик! – тип ҡысҡыра башлай. Ҡайҙандыр тиҙ арала немецтар килеп тула. Уларҙың икеһен дә мөгәрәпкә ырғыталар.
– Әбей һатлыҡ йән икән. Теге ваҡыт шундай һәйбәт кеше булып күренгәйне. Хәҙер немецтарға минең турала барыһын да һөйләйәсәк. Һин: «Беҙ осраҡлы ғына таныштарбыҙ», – тип әйтерһең. Мине барыбер үлтерәсәктәр. Ә һин разведканы аҙағынаса еткерергә тейешһең, – ти Стёпа. – Чистяковкала танкылар бармы, күпме, шуны бел.
Стёпаны Васяның күҙ алдында язалайҙар, аҙаҡ атып үлтерәләр. Шунда егет дуҫы өсөн үс алырға һүҙ бирә. Уның ҡурҡыныс үлемен күреп, фәҡәт снайпер булырға ҡарар итә. Фашистар Васяға теймәй. Стёпа менән осраҡлы ғына танышбыҙ, тигәненә ышаналар.
Ҡыйыу пионер иптәше әйткәндәрҙең барыһын да еренә еткереп үтәй. Ҡайҙа шыуышып, ҡайҙа йылға аша йөҙөп, ҡалаға барып һәм дошман танкыларының теүәл иҫәбен белеп, иҫән-һау батальонға ҡайтып етә. Командирға был турала хәбәр иткәс, бер сәғәттән беҙҙең осоусылар Чистяковка янындағы дошман танкылары колоннаһын күккә осора. Вася Курка «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Был уның тәүге хәрби наградаһы була.
Беҙҙең ғәскәрҙәр Украинаны азат иткән ваҡытта үҫмер күптәнге хыялын тормошҡа ашырырға ҡарар итә. Максим Брыскин тигән мәргәндең исеме ул ваҡытта бөтә фронт буйынса билдәле була. Васяға уның өйрәнсеге булыу бәхете тейә.
Бына ул беренсе тапҡыр үҙ аллы снайперҙар посында. Күп нәмә хәҙер Васяның үҙенән тора. Егет ҡарасҡы эшләп, уға маскировка халаты кейҙерә лә алыҫ булмаған ергә урынлаштыра. Атыу урынына барып еткәс, уға беркетелгән епте тартҡылай башлай. Шунда уҡ траншея өҫтөндә шартлау тауышы яңғырай, ҡарасҡы ҡолай. Оҙаҡламай «ҡорбан»ын ҡарарға тип йәшеренгән урынынан гитлерсының башы күренә. Курка автоматының көбәген төбәп, тәтегә баҫа. Тулҡынланыуҙан үҫмер атыу тауышын да ишетмәй. Уның ҡарауы, дошманының нисек итеп траншеяға ҡолауын бик асыҡ күрә.
Полк командиры саф алдында Васяға рәхмәт белдерә, ә Максим Брыскин йәш мәргәндең тәүге етди уңыштары хаҡында дивизия гәзитенә ҙур мәҡәлә яҙа. Радомышел эргәһендә барған һуғыштарҙың береһендә Вася егермеләп немецтың ғүмерен өҙә. Ошонан һуң бер нисә көн үткәс, уҡсылар ротаһы терәк пункты өсөн һуғыш алып бара. Ҡурҡыу белмәҫ мәргән-разведкасы немецтарҙың тылына шыуышып үтеп, бер нисә утлы нөктәне юҡ итә һәм ротаға дошмандың терәк пунктын яулап алырға ярҙам итә. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Уның исеме хатта дошмандарға ла билдәле була. Шулай булмайынса, Вася бит йөҙәрләгән немец һалдатының, һикһәнләп офицерҙың башына еткән кеше. Шулай итеп, Стёпа дуҫы өсөн үсен артығы менән ала.
– Иртәгә һөжүмгә күсәбеҙ. Күҙәтеү пунктын һәйбәт итеп әҙерлә.
– Мин анау торған бейек торбаға урынлашам.
– Һәйбәт идея, ләкин ҡурҡыныс. Унда менә алыуың да икеле.
– Мин ул урында булдым инде. Үҙемә аҫылмалы эскәмйә лә яһап ҡуйҙым...
Һуңғы алыш алдынан командир менән Вася Курка араһында шундай һөйләшеү була.
Кирбес торба өҫтөнән ел һыҙғыра. Вася тыныс ҡына дошман торған яҡты күҙәтә һәм, ғәҙәттәгесә, фашист офицерҙарына һәм күҙәтеүселәренә үлемесле утын тоҫҡаған. Бына бер гитлерсы ҡоланы, икенсеһенең бинокленә эләкте, өсөнсөһө күкрәгенә пуля тейеп йығылды. Торбала телефон да бар. Вася артиллеристар менән даими бәйләнеш тота. Уларға ҡайҙа тоҫҡарға, атырға кәрәклеген еткерә. Ике яҡтан да атыш тынмай. Көтмәгәндә торбаның нәҡ Вася ултырған өҫкө өлөшөндә ут сыға. Төтөн ҡаплап ала. Артиллерия командиры тиҙерәк телефонға йүгерә. Шылтырата, ләкин яуап биреүсе булмай. Торбаның уртаһында снарядтан ҡалған тишекте күреп, командирҙың ҡото оса. Васянан ҡанға буялған ҡағыҙ киҫәге генә ҡала. Унда дошман миномёт батареяларының координаттары яҙылған була.
Һуғыш яланы буйлап:
– Алға, иптәштәр, Васябыҙ өсөн фашистарҙың кәрәген бирәйек! – тигән хәрби оран яңғырай.
Бына ни өсөн йәш һалдаттар ҡулына тәүге тапҡыр автомат алғанда Вася Курка һымаҡ мәргән атырға ант итә икән.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА әҙерләне.


title: Oфөгә Кольцов килә!

maintext:
Ҡапҡаға Андрей Гавриловты ҡуйғас, «Салауат Юлаев»тың мәрәйҙәре арта башланы. Сит боҙҙа бер-бер артлы өс көслө команда менән осраштыҡ. Өс уйында ла беҙҙең ҡапҡасы ышаныслы торҙо, үҙ биләмәһен оҫта һаҡланы. Хәл иткес мәлдәрҙә лә юғалып ҡалманы, уйында ҡотҡарыуҙары күп булды. Афарин!
Омскиҙа «Авангард»ты – 5:2, Новосибирскиҙа «Себер»ҙе 2:1 иҫәптәренә отоп ҡайтты юлаевсылар. Ҡапҡасыбыҙ ғына түгел, был уйындарҙа Теему Хартикайнен, Линус Умарк һәм Әнүәр Лисин да һоҡландырҙы. Һаҡсыбыҙ Сами Лепистёның командаға ҡайтыуы ла ныҡ һиҙелде. Оҫта оҫта инде. Әйткәндәй, ул хәҙер Александр Логинов менән яңынан бергә уйнай башланы. Күптән шулай кәрәк ине. Былтырғы миҙгелдә улар боҙға гел икәүләп сыҡты, бер-береһен яҡшы беләләр, аңлайҙар.
Йәш хоккейсыларыбыҙ Кирилл Капризов, Михаил Воробьёв һәм Станислав Гәрәевтәр ҙә маҡтауға лайыҡ. Һынатмайҙар, күҙгә күренеп үҫәләр. «Металлург» (Магнитогорск) менән осрашҡанда Капризов менән Воробьёв боҙға данлыҡлы Мозякин менән Коваржға ла ҡаршы сығып уйнаны. Нисекме? Ҡурҡып торманылар. Күп осраҡта Мозякин шайбаһыҙ ҡалды.
Магнитогорскиҙа ла юлаевсылар шәп уйнаны. Тәүҙә еңелеп бара инек – 0:2. Шулай ҙа икенсе осорҙа иҫәпте тигеҙләнеләр. Голдарҙы Михаил Воробьёв менән Игорь Макаров индерҙе. Өсөнсө осорҙа, өҫтәмә ваҡытта беҙҙекеләрҙең еңергә мөмкинлеге күп булды. Тик килеп сыҡманы шул...
«Салауат Юлаев» был юлы бер мәрәй генә яуланы. Буллит буйынса еңелделәр. Беҙҙең команданың бәләһе инде. Оҫталар, мәргән уйынсылар күп кеүек, тик һаман да буллит һуға белмәйбеҙ. Шул арҡала еңеләбеҙ. Тиҙ арала был хатаны төҙәтергә кәрәк инде.
Юлаевсылар Өфөгә ҡайтты. Шәмбе көнө улар Силәбенең «Трактор»ы менән уйнай. Әйҙәгеҙ, барып ҡарайыҡ. Кирилл Кольцов менән Александр Панков килә бит!
М. КӨЙӘРМӘНОВ.


title: Булыр бала - биләүҙән

maintext:
Ике туған Иҙел менән Азамат Фәйрушиндар быйыл II синыфҡа уҡырға барҙы. Улар Ейәнсура районының Иҙәш мәктәбендә белем ала. Шәп малайҙар. Беренселә генә уҡыған саҡтарында «Ауыл хужалығы иҫәбен алыу балалар күҙлегенән» республика бәйгеһендә ҡатнашһындар әле! Улай ғына түгел, призлы урын да яуланылар! Әллә күпме кеше араһында шул йәшеңдә генә III урынға сығыу насар түгел инде. Бүләкте Өфөгә килеп алдылар.
Баш ҡалала малайҙар беренсе тапҡыр икән. Шат булғандар. Төрлө иҫтәлекле урындарҙы барып күргәндәр. Өфөнөң матурлығы хайран иткән үҙҙәрен.
Булыр бала – биләүҙән, тигән шикелле, малайҙарҙың ҡулынан килмәгән эш юҡ. Ауыл балалары был йәһәттән маладис инде ул. Ана, Азамат та Тимербулат олатаһына ҡорт ҡарарға ярҙам итешә, күсен дә тотоша. Юғиһә, олатаһының умарталары бик күп – 50-гә яҡын. Бер үҙе өлгөрә лә алмаҫ ине.
– Олатайым бал ҡорттары һымаҡ үҙе лә егәрле. Ҡыш көндәре беҙҙе татлы бал менән һыйлай. Ул – бик файҙалы ризыҡ. Ҙурайғас, олатайыма оҡшап, мин дә ҡортсо буласаҡмын, – тип малай үҙе лә. Иншаһында ул олатаһы тураһында ла яҙған.
«Мин ауылымдың тәбиғәтен, кешеләрен бик яратам. Беҙҙә эшсән, тырыш халыҡ йәшәй. Берәүҙәр бик күп мал аҫрай, икенселәр бал ҡорттары үрсетә, теплицала ҡыяр үҫтереп, халыҡҡа һата», – тип башлаған үҙенең иншаһын Иҙел.
Малай күршелә йәшәгән Ирәндек ағаһын үҙенә бөтә яҡтан да өлгө итеп ҡуя. Ул бик егәрле, тынғыһыҙ кеше икән. Һарайында 30 баш эре малы бар. Һөт заводына күпләп һөт тапшыралар, ит һаталар. Һыйыр малынан тыш, 5 ат, 30-лап һарыҡ-кәзә һәм күпләп бал ҡорттары көтәләр.
Ғаиләләре лә ҙур. Ирина менән Ирәндек Ҡобағошовтар 6 малай үҫтерә. Улдары бәләкәйҙән ата-әсәһенә ярҙамлашып, эшкә өйрәнеп үҫә. Артур тигәне – Азамат менән Иҙелдең синыфташы. Малайҙар өсөһө лә тырышып белем ала, спорт яраталар. Уҡытыусылары Фатима Яҡуп ҡыҙы Фәйрушина ла үҙҙәрен маҡтап ҡына телгә ала.
Әленән шулай ауылдаштарының, яҡындарының тырышып эшләүен һәм шул арҡала яҡшы йәшәүҙәрен күрә белгән бәләкәстәргә: «Афарин!» – тип әйтергә генә ҡала.
Х. СӘЙҒӘФӘРОВА.


title: Икенсе тур | Йәншишмә

maintext:
Өсөнсө мәсьәлә
Аҡтар башлай ҙа ике йөрөштән мат ҡуя.
Диаграммалағы позицияны ҡабатлайбыҙ. Аҡтар – Крf4, Фа3, Сg6, пе3 (5 фигура), ҡаралар – Крс4, пс6 (2 фигура).
Мәсьәләнең авторы – О. Блюменталь (18
71).
Дүртенсе мәсьәлә
Аҡтар башлап, был юлы ла ике йөрөштән мат ҡуйырға тейеш.
Диаграммалағы позицияны ҡабатлайбыҙ. Аҡтар – Кре1, Фһ3, Ке2, Ке3 (4 фигура), ҡаралар – Крd3, Ле5, пе4 (3 фигура).
Был мәсьәләне Г. Карпентер төҙөгән (1873).
Яуаптарығыҙҙы тикшереп ҡарағыҙ
(«Йәншишмә» №39, 30 сентябрь, 2016 йыл.)
Беренсе мәсьәлә
1. Фс5 – d5 Цугцванг.
1. ... Крd1 : с2
2. Фd5 – b3x;
1. ... Фс1~ (теләһә ниндәй йөрөш)
2. Фа5 – b3x;
1. ... Фс1 : с2
2. Фd5 – һ1х.
Икенсе мәсьәлә
1. е7 – е8К! Цугцванг.
1. ... Кре4 : е5
2. Кре2 – f3х;
1. ... d4 – d3+
2. Кре2 – f2х.
Был ике мәсьәләгә лә дөрөҫ яуаптарҙы Кәрим БАТЫРШИН, Коля ШИБАЕВ (Күмертау), Зөлфәт МӘМБӘТОВ (Әбүбәкер, Хәйбулла), Айгиз ИЛЬЯСОВ, Нуршат СӘЙФЕТДИНОВ, Саша ЮРТАЕВ, Нурислам МОСТАФАЕВ, Айнур ИСКӘНЙӘРОВ (Таҙлар), Нурислам ФӘЙРУШИН, Артур ТИМЕРМУЛЛИН, Вадим СӘЛИМОВ, Дима ЧЕРНЫШОВ, Илназ ӘЛИБАЕВ, Ринат ТАҺИРОВ (Иҫәнғол, Ейәнсура) һәм конкурстан тыш ҡатнашыусы уҡытыусы Илһам ЛАТИПОВ (Алағуҙ, Ҡыйғы) ебәрҙе.
ШАХ БАБАЙ.


title: "Болот мәктәбе" | Йәншишмә

maintext:
Республикабыҙҙың йәш белгестәре «Болот мәктәбе» электрон интернет майҙансығын булдырған. Бында уҡыу уйын рәүешендә бара. Ул балаларҙың уҡыуға ҡыҙыҡһыныуын арттырырға ярҙам итәсәк.
– Хәҙер мәктәптә уҡыуға ҡыҙыҡһыныу һүлпәнәйә. Балалар күбеһенсә компьютер уйындары менән мауыға. Донъя практикаһы күрһәтеүенсә, уҡыу әүҙемлеген арттырыу өсөн уйын методикаһын ҡулланырға кәрәк. Үҙебеҙҙең проектҡа нәҡ ошоно нигеҙ итеп алдыҡ, – ти Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалынан мәғлүмәти технологиялар һәм математика факультетының уҡыу буйынса декан урынбаҫары, физика-математика фәндәре кандидаты, доцент Руслан Кәримов.
«Болот мәктәбе» – уҡыусылар һәм уҡытыусылар өсөн тәғәйенләнгән электрон белем биреү интернет майҙансығы. Ни өсөн шулай аталған, тиһегеҙме? Уҡыу өсөн кәрәк булған бөтә мәғлүмәттәр – эштәр, баһа системаһы серверҙа һаҡланғанға. Ҡулланыусыға теркәлеп, интернет селтәренә инергә генә кәрәк. Бер ниндәй өҫтәмә программа талап ителмәй.
Ә уҡыу нисек алып барыласаҡ һуң? Бала үҙенә оҡшаған персонажды һайлап, яйлап яҡшыртып, төрлө фәндәр буйынса белемен тулыландырып, уны күнектерә аласаҡ. Ҡайһы бер осраҡта был персонаж ярҙам итә, әйтеп тә ебәрә. Һөҙөмтәлә, уҡыу айырыла алмай торған мауыҡтырғыс шөғөлгә әүереләсәк.
Персонаждар уҡыусыларҙың теләктәрен иҫәпкә алып уйланылған, ҡыҙҙарға ла, малайҙарға ла – айырым-айырым. Алдағы синыфҡа күскән һайын геройҙар ҙа алмашына.
Баһалау ҙа ҡыҙыҡһындыралыр, шулаймы? Ғәҙәти мәктәптәге кеүек «икеле», «өслө» ҡуйылмай. Ылығып, яңы белем туплаған һайын рейтингың арта барасаҡ.
Уҡытыусылар өсөн дә яҡшы яҡтары күп. Уларға үҙҙәре курс асып ебәреү мөмкинлеге лә бар. Унан тыш, электрон режимда эш тәжрибәһен дә арттыра алалар. Был система федераль дәүләт белем биреү стандарттарының бөтә талаптарына яуап бирә.
Әле яңы майҙансыҡ эшләй ҙә башлаған. Уҡыусылар өсөн ул бушлай. Математика буйынса уйын формаһында курс тулыһынса булдырылған. Спорт клубтары, аквапарк, балалар күңел асыу үҙәктәре менән килешеүҙәр төҙөлгән. Стәрлетамаҡтан 2 меңгә яҡын уҡыусы яңы системала ҡатнаша. Ҡаланың уҡытыусылары ла әүҙем ҡушылған.
«Болотло мәктәп»тә уҡығандарға махсус мәрәйҙәр туплау мөмкинлеге лә бирелә. Уны Стәрлетамаҡтағы ял итеү үҙәктәренә, Өфөләге «Аквапарк»ка ташлама менән ҡулланырға була. Был үҙенә күрә уҡыуға ынтылышты арттырыу сараһы булып тора.
Күптән түгел проект авторҙары электрон белем биреүҙе үҫтереү буйынса координацион үҙәк булдырырға 100 меңлек грантҡа ла лайыҡ булған.
Электрон белем биреү көндән-көн әүҙемләшә барған ваҡытта уйын рәүешендә балаға белем биргән майҙансыҡ бик ҡыҙыҡлы ғына күренә. Ошо йәһәттән уны эшләүселәр яңы проекттың киләсәге бар, тигән өмөттә.
Г. РАМАҘАНОВА.


title: Ҡарттар һүҙен ҡар баҫмаҫ

maintext:
Быйыл диалектология буйынса практиканы Ауырғазы районының Үтәймулла ауылында үттем. Эшемдең маҡсаты ошо яҡ халҡының һөйләш үҙенсәлектәрен асыҡлау ине. Быға ирешер өсөн мин төрлө быуын вәкилдәре менән һөйләштем. Улар араһында әбей-бабайҙар, апай-ағайҙар, урта һәм кесе йәштәге балалар һәм йәштәш ҡыҙҙар-егеттәр бар ине. Дөйөм алғанда, тиҫтәләгән кеше менән аралашып, һөйләш үҙенсәлектәрен тойоу, уға төшөнөү бик ҡыҙыҡ булды. Оло быуын вәкилдәре әңгәмә барышында тормошта кисергән хәл-ваҡиғалар, хәтирәләре менән уртаҡлашып, үткәндәргә ҡайтһа, замана йәштәре ауылдың бөгөнгөһө, үҙҙәренең уй-фекерҙәре менән бүлеште. Ике осраҡта ла һөйләү үҙенсәлектәре төҫмөрләнде. Әңгәмә ҡорғанда уларҙың һөйләү рәүешенә, һүҙҙәрҙең әйтелешенә иғтибар иттем.
Күҙәтеүҙәрем буйынса, был ауылдағы дөйөм һөйләш үҙенсәлеген билдәләргә мөмкиндер. Бындағы халыҡ айырым хәрефтәргә, тартынҡы йә һуҙынҡы булһынмы ул, ҡаты баҫым яһамай, ә, киреһенсә, өндәрҙе йомшаҡ әйтә. Был тәңгәлдә мин аралашҡан кешеләр араһында килен йә кейәү булып йәки күсеп килеүсе ҡатын-ирҙәрҙең булыу ихтималлығын иҫәпкә алырға кәрәктер. Шулай уҡ телмәр тотҡанда урыҫ һүҙҙәрен дә бер ни тиклем ҡулланыу һиҙелде.
Башҡорт ауылында йәшәүсе халыҡ киләсәктә лә ата-бабаларыбыҙҙың телен һаҡлап, хөрмәтләп, уның үҫешенә булышлыҡ итһендәр, балаларында телебеҙгә һөйөү уятһындар ине, тигән теләк тыуҙы. Ғөмүмән, диалектология буйынса практика эше бик ҡыҙыҡлы һәм тәьҫораттарға бай булды.
Ләйсән СӘЙФУЛЛИНА, БДУ студенткаһы.


title: Хоҙай тапшырған һөнәр

maintext:
Был донъяға һәр кеше үҙ урыны, үҙ тәғәйенләнеше менән тыуа. Берәүҙәр тыумыштан уҡ һатыусы була, икенселәргә иһә Аллаһы Тәғәлә күңел тулы моң бирә. Шулай ҙа донъяла изге, бар һөнәрҙәрҙең дә башында торғаны бар: уҡытыусы. Ҡайҙа ғына эшләһәк тә, ниндәй генә вазифа биләһәк тә, тәү сиратта, был яҡты донъяға тыуыуыбыҙ менән атай-әсәйебеҙгә рәхмәтле булһаҡ, икенсеһе – беҙгә төплө белем биргән уҡытыусыларға.
Әсәй. Уҡытыусы. Ике төрлө һүҙ булһа ла, бер үк эш башҡаралар. Әсәйҙәр беҙгә яҡты донъя бүләк итеп, тәүге һүҙҙәрҙе өйрәтеп, әҙәп-әхлаҡ дәрестәрен биреп, оло тормош юлына баҫтырһа, уҡытыусылар иһә белем донъяһына етәкләп алып инә. Уҡырға, яҙырға өйрәтә, киләсәктә белемле, һөнәрле кешеләр итеп әҙерләй.
Күктәге ҡояш ерҙе йылытһа, нурлаһа, ә ерҙе, кешелекте яҡтыртыусы – уҡытыусы. Уның уҡыусылары ҡапыл ғына шытып сыҡҡан үлән төҫлө. Көн һайын бала йөрәгенә шул тиклем йылылыҡ, белем нурҙары өҫтәлә. Уҡытыусы биргән белем әҙәм балаһын ғүмере буйына етәкләп алып бара, ниндәй генә һөнәр һайлап, ниндәй генә өлкәлә эшләһә лә, тәүге алған белем мәңге онотолмаҫ, сағыу бер хазина булып һаҡлана. Уҡытыусы һалған белем ни тиклем төплөрәк икән, кешенең тормошта аҙымдары ла ныҡлы була.
Һәр уҡытыусы үҙ эшендә ниндәйҙер йүнәлеш һайлай. Улар уҡыусыларға белем генә бирмәй, ә күңелен, эске донъяһын аңларға тырыша. Был һөнәр ябай ғына түгел, күп тырышлыҡ һәм түҙемлек талап итә. Минең атайым да, әсәйем дә – уҡытыусылар. Бының менән ғорурланам. Көнө-төнө улар мәктәп мәшәҡәттәренә сума, тиҙҙән тырышлыҡтары емеш бирә башлай. Ә уҡытыусы өсөн уҡыусыларының яулаған уңышынан да олораҡ баһа юҡтыр ул.
«Хоҙай үҙе тапшырған һөнәр», – тиҙәр уҡытыусы эше тураһында, сөнки был һөнәргә эйә булыусы ысын йөрәктән баланы яратыусы, ел-ямғырҙарҙан ҡурсалаусы, яҡтылыҡҡа әйҙәүсе. Үҙе белеп кенә ҡалмай, ә белемен башҡаларға тапшырыусы, өләшеүсе ул – Уҡытыусы.
Рузилә ИҘЕЛБАЕВА, XI «Ж» синыфы уҡыусыһы.
Уҡытыусыларҙы ҡотланыҡ
Гимназиябыҙҙа Уҡытыусылар көнөнә арналған бик матур байрам ойошторолдо. Уны XI синыф уҡыусылары Марат Саяпов менән Ангелина Епифанова матур итеп асып ебәрҙе. Директорыбыҙ Люциә Тәлғәт ҡыҙы Хәмитова, абруйлы ҡунаҡтарыбыҙ – мәғариф министры урынбаҫары Венера Фәрит ҡыҙы Вәлиева, ветераныбыҙ Марат Мөхәмәтйән улы Хафизов ҡотлап, изге теләктәрен еткерҙе. Алдынғы уҡытыусыларға һәм тәрбиәселәргә Рәхмәт хаттары тапшырылды.
Сәхнәлә был матур көнгә арнап шиғырҙар, йырҙар яңғыраны. Ә гимназиябыҙҙың йөҙөк ҡашы булған «Аҡйондоҙ» ансамбленең сығыштары барыһының да күңеленә хуш килде.
Уҡыусылар ҙа был байрамға бик етди әҙерләнгәйне. Мәҫәлән, «Лидер» ойошмаһы «Гимназия Оскары» тип аталған бүләкләү тантанаһы ойоштороп, уҡытыусыларға төрлө номинацияларҙа дипломдар, үҙ ҡулдары менән эшләнгән иҫтәлекле бүләктәр тапшырҙы.
Лидия ДИНМӨХӘМӘТОВА.
Өфө ҡалаһы, Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика башҡорт интернат-гимназияһы.


title: Һаулығың - байлығың

maintext:
Һәр кеше өсөн иң ҡәҙерле нәмә – һаулыҡ. Шуға күрә уны бала саҡтан һаҡлау кәрәк. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайһы бер кешеләр был турала йәш, һау саҡтарында уйламай, ә олоғайғас инде, әлбиттә, һуң була.
Был әйтелгәндәр беҙҙең мәктәп уҡыусыларына ҡағылмай. Сөнки сәләмәтлегебеҙҙе бала саҡтан ҡайғыртабыҙ. Бының өсөн мәктәптә төрлө спорт түңәрәктәре эшләй, физкультура дәрестәрен тәжрибәле уҡытыусылар алып бара.
Бынан тыш, һәр көҙ «Һаулыҡ көнө» үткәреү беҙҙең мәктәп өсөн һәйбәт йолаға әүерелде. Был сараның программаһы ябай: тәүҙә төрлө аралыҡҡа синыфтар араһында – кросс, һуңынан бәләкәйҙәр өсөн – «Күңелле старттар», ә урта һәм өлкән йәштәге уҡыусылар өсөн футбол, волейбол ярыштары ойошторола. Был уйындар беҙгә берҙәмлек хисе, дәрт, көс, сәм өҫтәй. Киләсәктә бөтәбеҙ ҙә профессиональ спортсы булып китмәһәк тә, һау-сәләмәт үҫеүебеҙ, йәшәүебеҙ мөһим.
Заһиҙә РӘЖӘПОВА.
Әбйәлил районы, Ҡаҙмаш мәктәбе.


title: Алёша Голосевич | Йәншишмә

maintext:
Август айының эҫе көндәренең береһе. Ауыл халҡы барыһы ла – иген яланында. Алёша ла уларға ярҙам итешә. Ныҡ эҫе булғанда Берёза йылғаһы буйына төшөп, балыҡ ҡармаҡлай. Ә бер көндө көтөлмәгән хәлгә тап була. Уларҙың йылғаһында, Алёша балыҡ тотҡан ерҙән саҡ ҡына өҫтәрәк, немец һалдаттары һыу инеп йөрөй. Малайҙың иҫенә шунда уҡ Василий Иванович биреп ҡалдырған автомат килеп төшә. Һуғыш башланған ғына көндәрҙә уларҙа яраланған командир ике көн хәл алып киткәйне. Ана шул китер алдынан, кәрәге тейер, тип биргәйне ҡоралды.
Иртәгеһенә ул шул автоматты тотоп, яр буйына тағы килә. Ләкин күпме генә ҡарауыллаһа ла, тегеләр күренмәй ҙә ҡуя. Ә өсөнсө көндө... Өмөтө өҙөлгән малай ҡайтырға йыйынғанда ғына ҡаршы яҡта машина тауышын ишетеп ҡала һәм саҡ йәшенеп өлгөрә. Эҫенән талсыҡҡан дошман һалдаттары йүгереп килгән ыңғайға сисенеп ташлап, аҡырышып, берәм-һәрәм һыуға һикерә башлай. Алёша уларҙың бер урынғараҡ тупланғанын көтә. Ләкин шул ваҡыт ул немецтар ултырып килгән йөк машиналарының һәр береһенән пулемёт көбәктәре сығып торғанын күрә. Тимәк, ашығырға ярамай. Уның бер автоматы менән әллә ни ҡыйратып булмаясаҡ. Һалдаттар һыуҙан сығып, тейәлеп китеүгә ярҙа еңел автомобиль күренә. Унан өс немец офицеры сыға.
– Әһә, быларҙы дөмөктөрөргә мөмкин. – Бер нәмә һиҙмәгән офицерҙар йылғаның уртаһына табан йөҙөп, уға яҡынлашҡандан-яҡынлаша. Йөҙҙәре Алёшаға ап-асыҡ булып күренә. Бына ул алданыраҡ йөҙөп килгән берәүһенә автоматын тоҫҡай ҙа тәтегә баҫа.
– Берәү булды! – тип шатлығынан үрә һикерә.
Икенсеһе, ерәнерәге, кире ярға табан йөҙә башлай. Йыраҡ китә алмаҫһың, тип ҡыйыу пионер тағы автоматтан тыҡылдата. Оҙаҡламай уныһы ла сәсәп, һыу төбөнә китә. Йәнә берәүһе ҡала. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, пулялар бөткән була.
Алёша һаҡ ҡына урман юлы менән өйөнә ҡайта. Үҙенең мажаралары тураһында бер кем менән дә уртаҡлашмай.
Ваҡыт алға бара. Көҙ ҙә етә. Йылғанан күтәрелгән томан яр буйындағы ҡыуаҡлыҡтарҙы күрһәтмәй ҡаплап алған. Тал араһына инеп ултырған Алёша шым ғына йылғаны күҙәтә. Был ваҡытта Бобруйскиҙан Елизоваға табан немецтар менән тулы катер үтеп барған була. Алёшаның йөрәге шашып тибә башлай. Килеп сығырмы икән? Был һиңә һыуҙа ярҙамһыҙ ҡалған офицерҙар түгел...
Катер яҡыная. Алёша палубала ун бишләгән немецты иҫәпләй. Уның автоматы йәнә телгә килә. Сабылған үлән һымаҡ немецтар бер-береһенең өҫтөнә йығыла. Иҫән ҡалғандары катер артына йәшенеп ҡалырға өмөтләнеп, һыуға һикерә.
Иртәгеһен бөтәһе лә партизандарҙың катерҙағы немец һалдаттарын үлтереүе тураһында һөйләй. Үҫмер баланың эшелер, тип береһенең дә башына килмәй, әлбиттә. Ә немецтәр иһә: «Бер генә һалдатыбыҙҙы юғалтып, партизандар ротаһын юҡ иттек»,– тип маҡтанышып йөрөй.
Партизандар отрядында дөрөҫөн Алёша төндә үҙенең айырылмаҫ дуҫы – автоматын тотоп килгәс кенә беләләр.
– Һинең менән ни эшләмәк кәрәк инде, – тип ҡоласын йәйеп ҡаршылай уны командир, шатлығын йәшерә алмайынса. – Нисек шул кешене отрядҡа алмайһың инде. Һин бит күптән урман һалдаты...
Шулай Кличев районының Лютин ауылы пионеры Алексей Голосевич партизан булып китә. Шәп разведчик та. Полицайҙарҙың гарнизоны урынлашҡан ергә йылға аша барып, кәрәкле мәғлүмәттәр килтерә. Шулай уҡ отрядҡа әллә ҡайҙан винтовкалар, патрон, гранаталар табып алып ҡайта. Ҡыйыу пионер-разведчик хаҡында дан бөтә ауылға тарала.
1943 йылдың август айында төнөн Лютин ауылына карателдәр отряды баҫып инә. Улар кешеләр йәшәгән өйҙәрҙе уратып ала. Алёша ла был көндә заданиенан ҡайтышлай ҡустыһы Коляны күреп сығыу ниәтенән бабайҙарына ингән була.
– Алёша, тиҙерәк ҡас, ауылда немецтар, – тип хәле бөтөп урамдан инәһе йүгереп килеп инеүгә, үҫмер автоматын эләктереп, тәҙрә аша сығып та ҡаса. Полицайҙар уны күреп ҡалып, артынан төшә. Үлтермәҫкә, тереләй тотоп алып килергә, тигән бойороҡ була. Шуға башта атмайҙар. Алёша бәләкәйерәк һаҙлыҡ аша йүгереп сыға. Шул ваҡыт атыу тауышы яңғырай. Ул сайҡалып ергә йығыла. Тоноҡланған күҙҙәре менән малай дошмандың үҙенә табан яҡынлашҡанын күрә. Килеп еткәс, улар малайҙы типкеләп, мылтыҡ төйҙәһе менән туҡмай. Аҙаҡтан береһе ике аҙым артҡа китеп, башына төбәп ата.
Шул ваҡыт ҡапыл зыярат артынан атыу тауышы ишетелә. Карателдәр ҡурҡышып ҡаса башлай. Партизандар батҡаҡҡа ҡуша тапалған Алёшаны саҡ табып ала. Ауылға алып ҡайтып, яраһын бәйләйҙәр. Ул иҫән ҡала. Йәш герой ике ай дауалана. Оҙаҡламай Коляны ла отрядҡа алып килергә рөхсәт алына. Аҙаҡ яралы партизандар артынан килгән самолётҡа ултыртып, ҡустыһын Оло ергә ебәрәләр. Шунан һуң улар башҡаса күрешмәй. Һуғыш тамамланғас, күпме эҙләһә лә, Коляны таба алмай. Иң үкенеслеһе: күпме үлемесле хәлдән иҫән ҡалған Алёша Еңеүҙән һуң, 1945 йылдың ноябрендә, уйламағанда һәләк була.
Был хәл дуҫ егете Мирон менән балыҡҡа барғанда була. Алёша ҡармаҡтарын алып, ҡайтырға йыйына. Ә дуҫы таш аҫтынан һаман да селәү эҙләүен дауам итә.
– Ҡара, мин нимә таптым, – тигән тауышҡа әйләнеп ҡараһа, дуҫының ҡулында – ҙур снаряд.
– Нимәгә ул һиңә?
– Йыраҡҡараҡ олаҡтырырға кәрәк. Берәйһенең бәләгә тарыуы бар...
Шулай тип әйтеп, бер нисә аҙым эшләүе була, Мирон абынып йығыла. Снаряд ташҡа бәрелә. Алёша йәһәт кенә дуҫы янына ташланып, снарядты йылғаға һелтәй. Ләкин ул һыуға барып етмәйенсә шартлай. Ауыр яраланған Алёша аңына килә алмай һәм оҙаҡламай мәңгелеккә күҙҙәрен йома...
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА әҙерләне.


title: Йөйәк - спорт яратҡан төйәк

maintext:
Физкультураға арналған утыҙ йыл
Был мәктәптә спортҡа ҙур иғтибар бүленә. Уҡыусылар йыл һайын саңғы, еңел атлетика, волейбол, баскетбол буйынса Инйәр биләмәһе һәм район буйынса үткәрелгән ярыштарҙа ҡатнашып, призлы урындар алып ҡайта. Көслө спортсылар байтаҡ. Уҙған уҡыу йылындағы сығарылыш синыфы уҡыусылары барыһы ла шәп волейболсылар булған. Бигерәк тә Фирүзә Исҡаҡова, Физәлиә Салауатовалар ярыштарҙа әүҙем ҡатнашҡан. Улар сығып китеүгә яңылары тәрбиәләнеп кенә тора. Шулай булмайынса, уҡытыусылары ла кем бит әле! Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, дүрт тапҡыр паралимпия чемпионы Ирек Зариповтың ике туған ғына апаһы Дания Зиннур ҡыҙы! Стәрлетамаҡта физкультура техникумында уҡығанда буласаҡ данлыҡлы спортсыны үҙе балалар баҡсаһына йөрөтөп, Вәсилә апаһына бергәләшеп үҫтерешә бит ул.
Дания Зиннур ҡыҙы Салауатованың Йөйәк мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй башлауына быйыл – 30 йыл. Ошо ваҡыт эсендә күпме уҡыусыла спортҡа ҡарата һөйөү тәрбиәләгән. Уның юлын һайлап, артабан уҡыуҙарын ошо йүнәлештә дауам итеүселәр ҙә бар.
– Спорт менән шөғөлләнеү өсөн мәктәптә бөтә шарттар булдырылған. Ҙур спорт залыбыҙ бар. Һауа торошо һәйбәт булғанда дәрестәрҙе тышта үткәрергә өйрәнгәнбеҙ. Сөнки саф һауала шөғөлләнеүгә бер нәмә лә етмәй. Төрлө ярыштарҙа ҡатнашырға тырышабыҙ. Әлеге ваҡытта Айһылыу Баһауетдинова, Гөлли Йомағужина, Ринат Сурағолов һәм бер туғандар – Вилдан менән Фидан Хөснөтдиновтарға ҙур өмөттәр бағлайбыҙ. Айһылыу быйыл Инйәр биләмәһе буйынса үткән саңғы ярышында ла, Белоретта уҙған «Лыжня России – 16», «Йәншишмә» гәзите призына үткән бәйгеләрҙә лә беренселекте бирмәне. Әхирәте Гөлли ҙә унан ҡалышмай. Ике йыл рәттән призлы урындар алып ҡыуандыра, – тип уҡыусыларының уңыштарына һөйөнә Дания Зиннур ҡыҙы.
Мәктәптә лә, ғаиләһендә лә
Хөснөтдиновтар тураһында һөйләй башлағас, уҡытыусылар коллективы уларҙың ғаиләһе, атай-әсәйҙәренең балаларына ҡарата мөнәсәбәте тураһында бик күп йылы һүҙҙәр әйтте. Ысынлап та, тәрбиә ғаиләнән килә, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Әсәй кешенең балаларының мәктәптәге уңыштары менән ҡыҙыҡһынып, шунда улар менән бергә ҡайнап йөрөүе ғәҙәти күренеш. Ғаилә башлығы Фирүз Абдулла улы иһә ата-әсәләр йыйылышынан бер ҡасан да тороп ҡалғаны юҡ. Балаларының уҡыуҙары тураһында һорашып, белешеп тора. Төрлө мәҙәни саралар үткәргәндә лә уның уртаһында ҡайнай. «Кәкүк сәйе», «Ҡарға бутҡаһы» кеүек яланда ойошторолған байрамдарҙа йүгереп йөрөп утын әҙерләй, таған ҡорорға ярҙамлаша.
Уларҙың ғаиләһендә өс бала. Ике ул, бер ҡыҙ. Атайҙары балаларын бәләкәйҙән спортҡа ылыҡтырып үҫтерә. Баҡтиһәң, үҙе лә мәктәптә уҡығанда шәп спортсы булған икән. Еңел атлетика, саңғыла йөрөүҙә бер кемде лә алдына сығармаған. Бына ҡайҙан килә икән балаларында спортҡа ҡарата һөйөү!
Йылғала боҙ туңыу менән хоккей уйнайҙар. Бергәләп саңғыла йөрөйҙәр. Урамдарында турник та ҡуйылған. Фидан менән Вилдан унда еңел генә тартылалар, күтәреләләр. Икеһе лә саңғы ярыштарында ҡатнашмай ҡалғандары юҡ. Туғыҙынсыла уҡыған Фидандың миҙалы ла бар. Почёт грамотаһы, дипломдарының иҫәбе юҡ. Бишенселә белем алған Вилдандың да портфолиоһы тулыланғандан-тулылана бара. Наҙгөл һеңлеләре өсөнсөлә генә әле. Ул да спортҡа битараф түгел. Бәләкәс ҡыҙ гимнастика менән ҡыҙыҡһына. Үҫә төшкәс, ағайҙары һымаҡ әллә ниндәй еңеүҙәр яулар әле.
Хөснөтдиновтар спорттан тыш, йыр-бейеүгә лә маһирҙар. Фидан өс йыл инде ауыл мәҙәниәт йортонда ойошторолған вокал түңәрәгенә йөрөй. Тауышы бик матур. Исемде лә белеп ҡушҡандар инде. Әсәйҙәре костюмдарҙы матур итеп үҙе әҙерләй. Концерттарға һәр ваҡыт ғаиләләре менән бергәләп йөрөйҙәр. Балаларының бәләкәй генә уңыштарын күреп, ҡыуана беләләр.
Атайҙарының: «Минең өс тағаным бит улар», – тип наҙ, һөйөү тулы күҙҙәре менән балаларына иркәләп өндәшеүе йөрәктәргә май булып яғылды.
Шундай тәжрибәле уҡытыусың, һинең һәр башланғысыңда терәк булырҙай атай-әсәйең булғанда, уңыштар ҙа еңелерәк яуланалыр инде ул.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.
Белорет районы, Йөйәк мәктәбе.


title: Халыҡ сәсәне - Илһам Байбулдин!

maintext:
2020 йылда Өфөлә Бөтә донъя фольклориадаһы уҙасаҡ. Билдәле булыуынса, ул 1996 йылдан алып дүрт йыл һайын ойошторола. Төп маҡсаты – төрлө халыҡтарҙың матди булмаған мәҙәни мираҫ өлгөләрен бөтә донъяға күрһәтеү.
Яңыраҡ Өфөлә был ҙур сараға әҙерлек ниәтенән Бөтә Рәсәй сәсәндәр фестивале үткәрелде. Баш ҡалабыҙға Ҡаҙағстан, Дағстан, Ҡырғыҙстан, Тыва, Яҡут-Саха, Хакас, Алтай республикаларынан, Силәбе, Ырымбур өлкәләренән һәм башҡа төбәктәрҙән һүҙ оҫталары йыйылды. Республикабыҙ ҡала, райондарынан да сәсәндәр күп ине. Араларында ике һигеҙ йәшлек баланың да булыуы ҡыуаныслы: тимәк, Башҡортостанда сәсәнлек йолалары юғалмаясаҡ. Учалынан Ләйсән Золотарёва һәм Өфөләге 84-се мәктәптән Мөхәмәтша Итаев фестивалдең махсус бүләгенә лайыҡ булды.
Ә Гран-при һәм халыҡ сәсәне тигән маҡтаулы исем Ғафури районының «Сал Урал» этно-төркөмө солисы Илһам Байбулдинға (һүрәттә) бирелде.


title: Аҡмулла олатайға хат

maintext:
Һаумыһығыҙ, Аҡмулла олатай! Һиңә матур тәбиғәтле Туймазы районының Серафимовка ауылынан яҙам. Әле VIII синыфта уҡыйым. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәренә ихлас йөрөйөм. Буш ваҡытымда башҡортса китаптар, журналдар уҡырға яратам. Мин һинең менән мәктәптә таныштым. «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!» тигән шиғырыңды ятлап та алдым. Һин халыҡтың тормошон, белемгә эйә булмауын күреп, бар ғазаптар наҙанлыҡтан килә, тип уларҙы уҡырға, белем алырға саҡыраһың. Шатлан, хәҙерге башҡорт халҡы белемле. Мин дә атай-әсәйемде ҡыуандырып, яҡшы билдәләргә генә өлгәшәм.
Һинең ғилемгә, рухи үҫешкә һәр ваҡыт ынтылыуыңды алдағы шиғыр юлдарын уҡығас та аңланым.
«Аҙ ғына дәресем бар ҡыш ваҡытта,
Китап ҡарау ғәҙәтебеҙ буш ваҡытта.
Беҙҙән дә белем ишеге бикләнгәне юҡ,
Аңлайбыҙ кәйеф килгән хуш ваҡытта».
Беҙҙең быуат балалары бәхетле йәшәй, тип уйлайым. Тырыш, маҡсатҡа ынтылыусан кешегә тормошта үҙ урынын табырға мөмкин. Үҙеңә оҡшаған һөнәргә эйә булыу өсөн бар уҡыу йорттарының ишектәре асыҡ. Бының өсөн мәктәптә тырышып уҡырға һәм Берҙәм дәүләт имтихандарын яҡшы билдәләргә тапшырырға кәрәк. Киләсәктә мин дә халҡыбыҙға, илемә файҙалы кеше булырға теләйем, бының өсөн бар көсөмдө уҡыуға һаласаҡмын.
Аҡмулла олатай, «Нәсихәттәр» шиғырың аша яҡшы холоҡло, намыҫлы, аҡыллы, тәртипле булырға саҡыраһың. Дөрөҫ, әлеге көндә лә сабыр, әҙәпле, таҙа күңелле кешеләр генә ауырлыҡтарҙы еңеп сыға, ысын бәхеткә ирешә.
Шиғырҙарыңды уҡыйым да уйға ҡалам. Үҙең үк әйткәнсә:
«Ҡараһаң, Аҡмулланың китабы был,
Эсендә – һыуһағанға шәрбәтле һыу.
Битенең бере көлөр, бере һүгәр,
Тура һүҙе – берәүгә им, берәүгә ыу».
Аҡмулла олатай, ғүмерең буйы ғәҙеллек өсөн көрәшкәнһең, ябай халыҡты яҡлағанһың. Шуға ла улар һине яратҡан, күңелдәрендә ғүмерлеккә ҡалғанһың. Ижад емештәрең дә, исемең дә мәңгелек. 10 йыл элек Башҡорт дәүләт педагогия университетына Мифтахетдин Аҡмулла исеме бирелде, эргәһендә 2008 йылда һәйкәл асылды. Ә тыуған ауылың Туҡһанбайҙа музей бар.
Аҡмулла олатай, һиңә атап яҙған хатымды тамамлайым. Тәрән мәғәнәле шиғырҙарың өсөн ҙур рәхмәт!
Рузана МУСИНА, VIII синыф уҡыусыһы.
Туймазы районы, Серафимовкалағы 1-се мәктәп.


title: Тыныслыҡ “күгәрсендәре”

maintext:
Һәр ваҡыт булһын ҡояш,
Һәр ваҡыт булһын һауа,
Һәр ваҡыт булһын әсәй,
Булайым һәр саҡ мин...
Был йырҙы белмәгән малай һәм ҡыҙ бармы икән?! Ә ошо дүрт юллыҡты Костя Баранов исемле малай уйлап сығарған. Николай Чарухин тигән рәссам ул һүҙҙәрҙе ҡулланып, тыныслыҡ тураһында плакат эшләгән. Лев Ошанин рәсемде күреп оҡшатҡан да шиғыр яҙған, Аркадий Островский көй сығарған. Йыр тәүге тапҡыр Бөтә Союз радиоһы аша 1962 йылда яңғырай. Ниңә быны иҫкә төшөрҙөммө? Тыныслыҡ тураһындағы гимн бит ул. Бөгөн дә уны балалар баҡсаларында, мәктәптәрҙә төрлө телдә башҡаралар.
Ер шарында халыҡ-ара көсөргәнешлек, ҡапма-ҡаршылыҡтар арҡаһында күпме ғәйепһеҙ йәндәр ҡыйыла, күпме баланың ғүмере өҙөлә…
Донъяла 1946 йылдан 1991 йылға тиклем Америка һәм уның союздаштары менән СССР һәм уның яҡлылар араһында һалҡын һуғыш барҙы. Беҙ мәктәптә уҡығанда тыныслыҡ тураһында төрлө саралар ойошторола торғайны. Бер йыр буйынса синыфыбыҙ менән инсценировка эшләгәнебеҙ әлегеләй күҙ алдымда. Япон ҡыҙы Садако Сасаки тураһында ине ул. 1945 йылдың 6 авгусында Хиросима һәм Нагасаки ҡалалары атом бомбаһына тотола. Был ваҡытта Садако шартлау үҙәгенән километр ярым алыҫлыҡта урынлашҡан өйөндә була. Ике йәшлек ҡыҙҙы көслө шартлау тулҡыны тәҙрәнән тышҡа бәреп сығара. Иҫән ҡала, әммә 1954 йылда ҡаты сирҙең тәүге билдәләре – муйынында һәм ҡолаҡ артында шеш барлыҡҡа килә. Хиросимала 70 мең кеше һәләк була, тағы 60 меңе ауырыуға дусар сирҙәрҙән, төрлө яраларҙан үлә. Ҡыҙға лейкемия диагнозы ҡуялар һәм госпиталгә һалалар. Шунда яҡын әхирәтенән ишеткән легенда Садакола өмөт уята. Ҡағыҙҙан мең торна яһаған кешенең теләге мотлаҡ үтәләсәк, тиелә унда. Легенда ҡыҙға ныҡ тәьҫир итә һәм бүтән пациенттар кеүек ҡулына ниндәй ҡағыҙ эләгә, шунан торна эшләй башлай. Тик һаулығы насарайғандан насарая барған Садако 1955 йылдың 25 октябрендә вафат була. 644 торна эшләп өлгөрә ул. Дуҫтары меңгә еткерә һәм ҡыҙҙы шул тыныслыҡ «ҡошсоҡтары» менән бергә ерләйҙәр…
Садако Сасаки ядро һуғышына ҡаршы символға әүерелә. Уға Хиросиманың Тыныслыҡ паркында һәйкәл ҡуйылған. Садако торна менән бергә һүрәтләнгән. Таҡтаташҡа ошолай тип яҙылған: «Был – беҙҙең күҙ йәше. Был – беҙҙең доға. Бөтә донъяға тыныслыҡ». Америка Ҡушма Штаттарының Сиэтл ҡалаһындағы Тыныслыҡ паркында ла һәйкәл бар: «Садако Сасаки. Тыныслыҡ балаһы» – унда шулай тип яҙылған. Ә 1995 йылда Санта-Барбарала Садако исемле тыныслыҡ паркы асыла. Ҡыҙға арнап йырҙар, китаптар яҙылып, фильмдар төшөрөлгән. Шул яҙмаларҙың береһе донъяның 18 илендә баҫылып сыға. Былар бөтәһе лә Ер шарындағы ябай халыҡтың берҙәй тыныслыҡ яҡлы булыуы тураһында һөйләй.
Беҙ мәктәптә уҡыған йылдарҙағы тағы бер ваҡиға бөтә донъяны шаулатты. Америка ҡыҙы Саманта Смит тураһында, бәлки, ишетеп беләһегеҙҙер? Ул 1972 йылдың 23 июнендә тыуған. 13 йәшендә генә һәләк булды. Саманта ла тыныслыҡ һаҡсыһы булараҡ билдәле. Һалҡын һуғыш ҡыҙған осор. 1982 йылдың ноябрендә 10 йәшлек ҡыҙ «Тайм» журналы тышында беҙҙең илдең яңы генераль секретары Юрий Андроповтың фотоһын күрә. Әсәһе шунда, Андропов Америка һәм СССР татыу йәшәһен, һалҡын һуғыш туҡтатылһын өсөн берәй һәйбәт кенә идея әйтһә, ҡайһылай һәйбәт булыр ине, тип белдерә. Ҡыҙ: «Әйҙә уға хат яҙайыҡ һуң», – ти. Самантаның бығаса Бөйөк Британия королеваһынан яуап алғаны була ла инде. Шуға ла ул Андропов та яҙғанын иғтибарһыҙ ҡалдырмаҫ, тип уйлай.
«Хөрмәтле мистер Андропов!
Мин Америка менән СССР араһында ядро һуғышы башланып китмәһен, тип борсолам. Һеҙ һуғыш яҡлымы, юҡмы? Әгәр ҡаршы булһағыҙ, уны нисек булдырмаҫҡа уйлайһығыҙ? Һеҙ, әлбиттә, яуап бирмәҫкә лә хоҡуҡлы, әммә минең шуны белгем килә: ниңә һеҙ бөтә донъяны яулап алырға теләйһегеҙ, хатта беҙҙең илде? Хоҙай ерҙе бөтәбеҙ бергә һуғышмай йәшәһен өсөн булдырған. Ихлас йөрәктән, Саманта Смит». Был хат «Правда» гәзитендә баҫылып сыға. Ә Андроповтың яуабында ошондай юлдар бар: «Саманта, һин беҙҙең илдәр араһында ядро һуғышы булып ҡуймаһын, тип хәүефләнәһең. Беҙ, Советтар Союзында йәшәүселәр, илдәр араһында, ғөмүмән, ерҙә һуғыш булмаһын өсөн барыһын да эшләйбеҙ. Һәр совет кешеһе шуны теләй». Ил етәксеһе бының, ысынлап та, шулай икәнен күрерһең, тип ҡыҙҙы СССР-ға ҡунаҡҡа ла саҡыра.
Саманта ата-әсәһе менән 1983 йылда беҙҙең илгә килә. Ике аҙна эсендә Мәскәүҙә, Ленинградта һәм «Артек» пионер лагерында була. Һуңынан «Минең СССР-ға сәйәхәтем» тигән китап яҙа. Унда совет кешеләрен, улар ҙа беҙҙең кеүек үк, тип һүрәтләй. Бөтә донъяға танылған ҡыҙ тураһында гәзиттәргә яҙалар, хатта Голливудҡа фильмда төшөргә лә саҡыралар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тыныслыҡ йондоҙо 13 йәштә булғанда, атаһы һәм тағы дүрт кеше менән самолётта һәләкәткә осрап, ғүмерҙәре өҙөлә.
Саманта Смиттың исемен бик күп мәктәптәр, урамдар йөрөтә, һәйкәлдәр ҡуйылған, әҫәрҙәр яҙылған, фильм төшөрөлгән. Был ҡыҙҙың алсаҡ йөҙө һаман да миллиондарҙың хәтерендәлер.
1986 йылда Америкалағы «Балалар – тыныслыҡ һөйөүселәр» ойошмаһы Самантаның визитына яуап итеп, Советтар Союзы уҡыусыһын үҙҙәренә саҡыра. Тик ул тыныслыҡ өсөн әүҙем сығыш яһаһын һәм Самантанан өлкән булмаһын, тиҙәр. Алты мең бала араһынан Катя Лычёваны һайлайҙар. Ул яҡшы уҡый, инглизсә һәйбәт белә, фильмдарҙа төшә. Ҡыҙ 1974 йылдың 10 июнендә тыуған. Америкала бер нисә ҡалала булып, тыныслыҡ тураһында сығыш яһай, ул ваҡыттағы президент Рональд Рейган менән осрашып һөйләшә. Катяны ла тыныслыҡ «күгәрсене» тип атайҙар. Нимә генә тимә, был ҡыҙҙар илдәр араһында барған һалҡын һуғышты туҡтатыуға барыбер күпмелер өлөш индергән.
Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн дә планетабыҙҙа тыныс түгел. Әле Сүриәлә барған һуғыш арҡаһында бер ғәйепһеҙ күпме баланың ғүмере өҙөлә. «Һәр ваҡыт булһын ҡояш!» тигән баяғы йыр һаман да көнүҙәк булып ҡала.
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


title: Ҡорама күлдәк | Йәншишмә

maintext:
Әкиәт
Көҙһылыу апай ҡыҙҙарының йәйге кейемдәрен алыштырырға булған. Аҡһылыу, Миләүшә, Гөлйемеш, Баллыҡай, Ҡәҙерһеҙгә күлдәклек туҡыма алырға баҙарға барған.
Аҡһылыуға ҡарҙай ап-аҡ ерлеккә ҡара борсаҡ төшкәнен һайлаған.
– Беҙгә лә шундай төҫтәге күлдәк тегеп кейҙер,– тип еңмешләнгән, ти, Баллыҡай менән Миләүшә.
– Суҡлы һырғаларын ул һәр кемгә өләшә. Йомарт булғанға ла, йөрәге аҡ алтындай саф, ап-аҡ күлдәк уға килешә. Үлсәп кенә алғас, ундай туҡымам бөттө шул, – тигән әсә.
Миләүшәгә ҡыҙғылт һары туҡыма тәтегән икән.
– Уға бөтәбеҙҙән дә күберәк туҡыма һатып алдыңмы? Етмәһә, һары гәрәбәләрҙән муйынса ла таҡҡанһың, – тип ризаһыҙлығын белдергән Баллыҡай.
– Миләүшә бөтәгеҙҙән дә оҙонораҡ. Табип ҡыҙым үтә лә һылыу. Етмәһә, кешеләрҙе дауалай. Сасҡау һыуыҡта ҡоштарҙы ашата. Ул урман күрке булырға тейеш, – тип яуаплаған Көҙһылыу апай.
Баллыҡайға ҡыҙылдан күлдәк теккән дә өҫтөнә тәмле еҫле хушбуй бөрккән.
– Миңә хушбуйыңды йәлләнең, – тип үпкәләгән Аҡһылыу.
– Хуш еҫендә лә инде уның ҡөҙрәте. Миләүшә ҡыҙым кеүек ул да – табип. Баллы балан емештәрен ашамаған кеше юҡ. Әҙәмдәрҙе дауалап ҡына ҡалмай, турғай-сәпсектәрҙе лә Уралымда ҡышлата, – тип аңлатҡан Көҙһылыу апай.
Ҡара көрән күлдәген кейеп ҡыуанған Гөлйемеш итәктәрен йәйелтеп өйрөлгән. Баллыҡай менән Миләүшә ирендәрен бүлтәйтеп:
– Маҡтансыҡ! Маҡтансыҡтың итәге асыҡ! – тип үртәгәндәр. Тегеһе сикәләрен ҡыҙартып:
– Витаминдар келәтемен. Табипмын. Һәр саҡ шатмын, – тип сәпәкәй һуҡҡан, ти.
– Ҡәҙерһеҙгә күлдәклек туҡыма ҡалманымы ни? Яланғас йөрөһөн, әйҙә. Уның емеше бүрегә генә килешмәһә, башҡа берәү ҙә яратмай, – тип сәрелдәшкән ҡыҙҙар.
– Аҡсаң етмәнеме?
Әсә «эйе» тигәнде аңлатып, башын ғына ҡаҡҡан.
– Һәр берегеҙҙән артып ҡалған туҡыманан тегермен инде, – тигән Көҙһылыу апай көрһөнөп.
Әсә төн йоҡоһон ҡалдырып, ваҡ киҫәктәрҙе ялғап күлдәк теккән. Ҡәҙерһеҙгә кейҙереп ҡараған икән, барыһы ла хайран ҡалып, ҡысҡырып ебәргән, ти. Ҡыҙыл, һары, йәшел, ҡыҙғылт һары, һоро, күк, шәмәхә, зәңгәрһыу – төҫтәрҙең ниндәйе генә юҡ! Туғандары ҡорамаларҙың төҫтәрен һанай, тик теүәл һанын әйтә алмаған икән.
– Емештәре берәүгә лә кәрәкмәй. Хатта ҡоштар ҙа ашамай.Ҡәҙерһеҙ! Шулай булһа ла, уны бөтәбеҙҙән дә нығыраҡ яратаһың. Күлдәге барыбыҙҙыҡынан да матурыраҡ, – тип үпкәләгән Аҡһылыу, Баллыҡай, Миләүшә, Гөлйемеш.
– Ҡалдыҡ ҡорамаларҙан ғына ҡораным бит, ҡыҙҙарым. Туғанығыҙҙан шуны ла йәлләйһегеҙме? – тип илаған әсә.
Көҙһылыу апайҙың ҡап-ҡара сәстәре шунда уҡ һарғайған һәм ҡойола башлаған. Әсәйҙәрҙе илатырға ярамай шул.
Зөһрә ЙӘҒӘФӘРОВА-БӘШӘРОВА.
Әбйәлил районы, Теләш ауылы.


title: Билбау, ҡаптырға, ҡәмәр ир-егеттәрҙе биҙәр

maintext:
Башҡорт халҡы элек-электән үҙенең оҫталары менән дан тотҡан. Милли кейемдәребеҙҙең ниндәй генә өлгөләре юҡ!
Боронғо милли кейемдәр башҡорттарҙың күсмә халыҡ икәнен, малсылыҡ менән шөғөлләнгәнен күрһәтеп торған. Уларҙы төрлө туҡыманан, һарыҡ тиреһенән теккәндәр.
Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары костюмының үҙәге булып төрлө биҙәүестәр менән тегелгән күлдәк тора. Күлдәк өҫтөнән тәңкәләр менән биҙәлгән камзул кейгәндәр. Ҡара бәрхәт йәки сатин халаттарҙы, елән, бишмәттәрҙе башҡорттарға хас ҡыҙыл, йәшел, һары төҫтәр ҡулланып сигеп биҙәгәндәр. Ҡыш көнө сәкмән, тун, толоп кейеп йөрөгәндәр. Халат, тундар байрам комплектына ингән. Халаттарҙы төрлө төҫтәге семәрҙәр, тәңкәләр менән биҙәгәндәр. Ирҙәр иһә киң булмаған салбар менән күлдәк, камзул йәки кафтан кейгән. Ҡыш көндәре һарыҡ тиреһенән тегелгән тун һәм толопта йөрөгәндәр. Ирҙәрҙең биҙәүес әйбере булып билбау торған.
Өфөләге Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге һынлы сәнғәт интернат-гимназияһы уҡыусыһы Элина Хәйрисламова үҙенең диплом эшен башҡарғанда милли ирҙәр кейеменең ошо мөһим атрибутына мөрәжәғәт итә. Улар өс төргә бүленә: билбау, ҡәмәр һәм ҡаптырма. Элинаға берәүһе тураһында ғына яҙырға тиһәләр ҙә, дәртләнеп китеп, ул өс төрөн дә өйрәнә. Ҡатмарлы эшкә тотона ул, уның ҡарауы, үҙе өсөн әллә күпме ҡыҙыҡлы мәғлүмәт туплай, тарихҡа байҡау яһай. Эйе, ныҡ ҡына тырышырға тура килә. Бик күп китаптар уҡый, музейҙарға, китапханаларға йөрөй, юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары менән аралаша.
– Кейәү егете таға торған билбау тураһында ғына яҙырмын тигәйнем. Аҙаҡ башҡалары ла ҡыҙыҡһындырҙы, – ти Элина.
Билбау өсөн ҡыҙыл төҫтәге туҡыманың ике яҡ осон башҡорт орнаменттарын ҡулланып, тамбур менән сиккән. Уны кейәү егете туйҙа бәйләргә тейеш була.
Ябай кешеләр көн дә бәйләп йөрөгән билбау ҙа бар. Ул өс метр оҙонлоҡтағы киндер туҡыманан әҙерләнгән. Был билбауҙың үҙенә күрә тарихи үҙенсәлектәре лә бар. Кеше баҡыйлыҡҡа күскәндә шуның менән ҡәбергә төшөргәндәр.
Ә бына хәлле, бай ир-уҙамандар ҡәмәр тағыр булған. Уның өсөн затлы бәрхәт туҡыма ҡулланылған. Ҡәмәрҙе ҡиммәтле таштар менән биҙәгәндәр. Ҡаптырмаһы көмөштән булған.
Бәрхәт урынына Элина гобелен ҡуллана. Ә уны төрлө ептәр һатып алып, станокта үҙе туҡый. Кәрәкле биҙәүес әйберҙәрен табыуы ла рәхәттән булмай уға.
Ҡаптырға – һунарсылар өсөн. Ул күндән яһала. Ҡайышына кәрәк-яраҡ һалырға сумка, бысаҡ өсөн тышлыҡ беркетелә. Бына ошо эштәрҙең барыһын да Салауат районы ҡыҙы Элина бына тигән итеп башҡарып сыға.
– Ул шул тиклем ныҡышмал, ҡыҙыҡһыныусан. Алдына ҡуйған маҡсатына ирешмәй ҡалмай. Шуға ла ошо ҡатмарлы эште ышанып тапшырҙыҡ та инде. Бишенсенән гимназияла белем алған ҡыҙҙың тәжрибәһе лә етерлек. Һынлы сәнғәт буйынса ғына бында нисә дәрес инә. Һәйбәт уҡыны. Ошо эше менән республика кимәлендә фәнни-ғәмәли конференцияла ла ҡатнашты. Хәҙер ҡыҙ иҡтисад университетының Өфө филиалында белем ала. Унда ла Элинабыҙҙың юғалып ҡалмаҫына иманым камил, – ти диплом эше буйынса етәксеһе, технология уҡытыусыһы Гүзәл Флүр ҡыҙы Булатова.
Элина Хәйрисламоваға беҙ ҙә уңыштар ғына юлдаш булыуын теләйбеҙ.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА.


title: Бер быуатлыҡ ғүмер

maintext:
30 октябрь –Cәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнө
Әсәйемдең атаһының атаһын, олпат кәүҙәле, төҫкә матур кеше ине, тип хәтерләйҙәр. Ул үҙе лә, атаһы, олатайҙары ла бик уҡымышлы булалар. Ҡырҙас ауылында төпләнеп, таштан магазин, мәсет һалалар. «Өйөр-өйөр аттар тота ине атайымдар», – тип һөйләй әсәйемә олатаһы. Йылҡы малы хәҙерге «Урал» совхозы ерҙәрендә (ул ваҡытта ҡола дала булған) көтөү-көтөү булып йөрөгән. Стәрле, Мәләүез татарҙары эшкә ялланып, бесән сабырға килгән.
Йәйгеһен йәйләүгә күсеп китер булғандар. Олатайымды бай Ҡазан татары ҡыҙына өйләндерәләр. Уларҙың бер-бер артлы өс балалары тыуа: әсәйемдең атаһы, тағы ла бер ир бала һәм ҡыҙҙары Сәрүәр.
Олатай эшкә шул тиклем әрһеҙ, үҙе көслө була. Матур, етеш донъя көтәләр. Тик көтмәгәндә бәлә килә. Олатайымды бер ғәйепһеҙ, бер ни аңлатмай өйҙән алып сығып китәләр. Бөтә мөлкәтен, мал-тыуарҙарын тартып алалар. Өләсәйем өс бала менән урамда тороп ҡала.
Ғабдулхай олатайымды ун йылға төрмәгә ултырталар. «Нимә өсөн, ниндәй гонаһтарым өсөн был яза?! Ҡатыным, өс балам урамда ҡалды», – тип күҙ йәштәрен тыя алмай илай ул.
Көслө ихтыярлы олатайым ауыр эштәргә бирешмәй, бөгөлөп төшмәй. Улар Беломор-Балтик каналын төҙөйҙәр. «Йылы яҡта йәшәгән үзбәк, тажик, әрмән халыҡтары аслыҡҡа, һыуыҡҡа түҙмәй ҡырылды. Беҙ, башҡорттар, бөгөлөп төшмәнек», – тип һөйләр булған ул. Бер ваҡытта ла эсмәгән, тартмаған, намаҙын да ташламаған, көслө рухлы ир булып ҡалған.
Ун йылдан һуң тыуған еренә, Башҡортостанына, ҡайтып төшә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡолас йәйеп бер кем дә ҡаршы алмай. Өләсәй шул тиклем кәмһетеүҙәргә, ауырлыҡтарға түҙмәйенсә, ҡәйнешенә кейәүгә сыға. Ә бер улы атаһын эҙләп сығып китә лә юҡ була. Уның ҡайҙа икәнлеген бер кем дә белмәй.
Шулай итеп, олатай яҙмышы менән ризалаша. Ни эшләһен инде? Көмөшбикә исемле ҡыҙға өйләнә. Үкенескә ҡаршы, башҡа балалары булмай. Ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем тырышып, намыҫлы тормош көтә. Репрессия ҡорбаны булған олатайым йөҙ йәшкә етеп, был яҡты донъянан китеп бара. Әллә күпме ауырлыҡтар, кәмһетелеүҙәр күреп, уның шул йәшкә етеүенә һоҡланмау мөмкин түгел.
Карина АРҒЫНБАЕВА, Х синыф уҡыусыһы.
Әбйәлил районы, Таштуй мәктәбе.


title: Кемде нимә биҙәй?

maintext:
– Улдарым, мин һеҙҙе ике илгә хужа итеп тәғәйенләйем. Нимәгә һәләтле, булдыҡлы икәнегеҙҙе күрһәтегеҙ әле. Шунан инде кемегеҙҙе урыныма ҡалдырырға икәнен әйтермен, – тигән король.
Егеттәр атай бойороғона ризалыҡ белдереп, икеһе ике ергә киткән. Өлкәне – Көнсығыш тигеҙлегендә, ә кесеһе Көнбайыштағы таулы провинцияла идара итә башлаған.
Бер йыл ваҡыт үткәс, король тәүҙә оло улының хәлен белеп килергә булған. Тегеһе иһә атай кешегә һый-хөрмәт күрһәтеп, ғорурлыҡ менән үҙе идара иткән ил менән таныштырырға алып сыға. Уңыш йыйып йөрөгән крәҫтиәндәр король экипажын әллә ҡайҙан күреп ҡалып, баш эйеп, аттар күҙҙән юғалғансы оҙатып ҡала, ти. Атаһы хөрмәтенә улы хатта әллә нисә мең кешенән торған парад та ойошторған. Йәнәһе лә: «Бына, атай, бер йыл эсендә ниндәй тәртипле армия булдырҙым!» Ә кискеһен инде ҙур табында илдә булған данлыҡлы йырсылар, музыканттар королде маҡтап дан йырлай.
– Күрҙеңме инде, бер йыл эсендә ниндәй көс-ҡеүәт тупланым. Халыҡ ҡарашымдан ҡурҡып, буйһоноп тора.
– Яҡшы, улым, тик мин ҡустыңдың да хәлен белеп, үҙен күреп киләйем әле, – тип кесеһе идара иткән провинцияға юлланған.
Таулы хакимлыҡта ла королде ихтирамлап ҡаршы алғандар. Хеҙмәт итеп йөрөүселәр уның менән баш эйеп һаулыҡ һорашҡан да йәнә эшкә тотонған. Халыҡ юлдар, күперҙәр һалған, виноград үҫтерер өсөн тау битләүенә ер ташыған, һәр кем үҙ эшенә сумған, ти.
– Атай, ғәфү ит инде, һине хөрмәтләп ҡаршы ала алманым. Бер йыл эсендә халҡым ҡәнәғәт булырлыҡ әллә ни маҡтанырлыҡ эштәр ҡыйратманым бит әле. Күрәһеңме, ҡыҙыу мәл, – тип әйткән кинйәһе.
Тиҙҙән король үҙенең урынына алмашҡа килеүсе итеп кесе улын ҡалдырырға теләүе хаҡында белдергән
– Нисек итеп, атай, һин шундай ҡарарға килдең?! Уның бит хакимлык көсө лә, армияһы ла юҡ. Етмәһә, халҡы ла үҙенән ҡурҡмай, ниндәй етәксе сыҡһын унан, – тип үпкәләгән өлкәне.
– Беләһеңме, улым, хакимды кем менәндер идара итеү түгел, ә халҡы алдында яуаплылыҡ хисе тойғоһо булыуы биҙәй, – тип ҡыҫҡа ғына мәғәнәле яуап биргән ҡарт.
Дилара АРСАЕВА әҙерләне.


title: Ваня Андрианов | Йәншишмә

maintext:
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары алыҫайғандан-алыҫая бара, әммә Тыуған ил һағына баҫҡан батырҙарыбыҙҙың ҡаһарманлығы беҙҙең күңелебеҙҙә мәңге йәшәйәсәк. Калуга өлкәһендәге Боров районының Яңы Михайловка ауылында ла немец илбаҫарҙарының нисек баҫып инеүен һәм Ҡыҙыл Армия частарының уларҙы азат иткәнен хәтерләүселәр бар. Бында шулай уҡ үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, ҡыҙылармеецтарҙы үлемдән ҡотҡарып алып ҡалған Иван Фёдорович Андрианов тигән кеше лә йәшәй.
1941 йылдың октябрендә фашистар Яңы Михайловкаға баҫып инә. Улар мәктәпкә, кешеләрҙең өйҙәренә урынлаша. Был ваҡытта Ваняға 14 йәш кенә тула.
Декабрь аҙаҡтарында була был хәл. Немецтар ауыл ситенә нығына. Тағы ла Протва йылғаһының бейек ярындағы һарайҙарҙы ҡоралдар менән тултыралар. Тегендә-бында һуғылып йөрөгән Ваня ишек ярығынан унда пулемёттар торғанын күреп ҡала. Аҫта – туғай, йылға аша – Лапшинка. Ә был ауылда беҙҙекеләр урынлашҡан. 28 декабрҙә уны 33-сө армия һалдаттары немецтарҙан азат итә. Артабан ҡыҙылармеецтар юлын Яңы Михайловка аша Ермолинға, Боровҡа табан дауам итергә тейеш була.
Бер ваҡыт йылға янындағы ҡар ҡаплаған яланда аҡ маскировка халаты кейгән беҙҙең һалдаттарҙы күреп ҡала. Һарайҙа йәшенеп ятҡан фашистарға улар ус төбөндәге кеүек кенә күренә. Ике лә уйламай, ҡурҡыныс барлығын хәбәр итеү өсөн ҡыйыу пионер ҡыҙылармеецтарға ҡаршы йүгерә. Арттан пулемёттан ата башлайҙар. Йүгереп барған егет эргәһендә ҡар фонтаны барлыҡҡа килә.
Ваня иҫән-имен барып етә. Ул һалдаттарҙы үлемдән иҫкәртеп кенә ҡалмай, дошман тылына ла алып сыға. Ҡыҙылармеецтар бер ниндәй юғалтыуһыҙ тиерлек Яңы Михайловканы ла дошмандан азат итә.
Был батырлығы өсөн Ваня Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Награданы 33-сө армияның командующийы, генерал-лейтенант Михаил Ефремов тапшыра.
Ҡыйыу пионерҙы 33-сө армияның ваҡытлыса штабынан Бунин тигән полковник Мәскәүгә алып китә. Ваня Андрианов радионан сығыш яһай. Ә фатирҙа билдәле опера йырсыһы Антонина Неждановала йәшәй. Ауыл малайы өсөн уның менән танышыу ғүмере буйына яҡты иҫтәлек булып ҡала. Бәләкәй геройҙың фотоһүрәттәре ул ваҡытта гәзиттәрҙә баҫыла. Батырлығы тураһында мәктәп уҡыусылары «Туған тел» дәреслеге аша таныша.
Артабан Ваня Андриановты 33-сө армияның бер часына алалар. Ул һуғыштың бөтә ауырлығын үҙ елкәһендә татый. Мәскәү, Смоленск өлкәләрен азат итеүҙә ҡатнаша. 17 йәшендә хәрби диңгеҙ училищеһына уҡырға ебәрелә. Аҙаҡ 50 йыл Мәскәүҙә «Коммунар» оборона предприятиеһында инженер-һынаусы булып эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған Яңы Михайловкаһына ҡайта.
Боров районы уҡыусылары герой-пионерҙы онотмай. «Балабанов ҡалаһының почётлы гражданины» тигән исем дә бирелә. Уның тураһында документаль фильмдар төшөрөлә.
Иван Фёдорович Андрианов әле лә иҫән. Киләһе йыл 90 йәшен билдәләйәсәк.
Хәлиҙә ЧЕМБАРИСОВА әҙерләне.


title: Гимназиям, гимназиям, минең серле, сихри донъям

maintext:
Замананан артта ҡалмайҙар. Яңы һулыш менән йәшәйҙәр. Ҡыҙҙар һәм малайҙарҙа туған телебеҙгә, тарихыбыҙға, мәҙәниәтебеҙгә һөйөү уятырға ынтылып, илебеҙҙең лайыҡлы шәхестәрен тәрбиәләргә тырышалар был гимназияла.
– Туғыҙ йыл элек үҙем бында ун беренсене тамамланым. Уҡыған гимназиямдың етәксеһе булып китермен, тип кем уйлаһын инде.
Ул саҡтағы директорыбыҙ Сынтимер Биктимер улы Баязитов һәр иртә беҙҙе ишек төбөндә ҡаршы ала ине, хәҙер үҙем дә уның кеүек баҫып торам. Эш урынымдың ишеге барыһы өсөн асыҡ. Ата-әсәләр, уҡыусыларҙы ихлас ҡабул итәм. Миңә килгәндәр бар һорауҙарына яуап алып сыға, – тип башланы һүҙен Зәйнәб Биишева исемендәге 140-сы башҡорт гимназияһының директоры Булат Илшат улы Зинуров.
Әле белем усағында ҡыҙыу эш ҡайнай. Мәж килеп юбилей үткәрергә әҙерләнәләр. Матур байрам айҡанлы төрлө саралар уҙғарыла. «Яратҡан мәктәбемә бағышлана» тигән иншалар, «Автограф» шиғыр яҙыу, фотоһүрәттәр һәм һүрәттәр, «Гимназия – минең икенсе өйөм» видеояҙмалар конкурстары, «20 изге эш», «20 рәхмәт һүҙҙәре», «20 бишле» акциялары ойошторола. Шуныһы ҡыуаныслы: йыл аҙағында иң яҡшы синыф, уҡыусы, уҡытыусы ла билдәләнәсәк. Кемдәр был бәхеткә эйә булыр икән, әлегә билдәһеҙ. Көн һайын тырышырға, уҡыуҙа, синыфтан тыш сараларҙа, спорт ярыштарында ла һынатмаҫҡа кәрәк инде. Һәр береһенә мәрәй бирелеп барасаҡ. Уҡыуҙар тамамланғас, еңеүселәр Күгәрсен районының Туйөмбәт ауылындағы Зәйнәб Биишеваның йорт-музейына сәйәхәткә барасаҡ.
Быйыл тормошҡа ашырыр проекттар, пландар байтаҡ. Шуларҙың береһе – гимназияның аллеяһын булдырыу. Үткән йылды эш башланған. Әле лә дауам итеп, белем усағын тамамлаусы сығарылыш синыф уҡыусылары йыл һайын ағас ултыртасаҡ. Йылдар үткәс, килеп ҡарауы ниндәй ҡыуаныс! «Быны мин ултыртҡайным», – тип ғорурланып һөйләп, мәктәп йылдарын иҫкә алырҙар.
«Гимназия икенсе өй һымаҡ булырға тейеш», – тип иҫәпләй белем усағы етәксеһе. Шуға һәр береһе йәшелләндереү эшенә ныҡлап тотонған. Атай-әсәйҙәр, уҡытыусылар, балалар ҙа үҙ өлөшөн индермәй ҡалмай. Тәҙрә төптәрендәге гөлдәр йәм биреп ултыра.
Башҡорт гимназияһы булғас, тәнәфестә башҡорт моң-көйҙәрен яңғыратыуҙы, уҡыусылар гәзитен сығарыуҙы ла әүҙемләштерергә, үҙ радиоларын булдырырға уйлайҙар. Көрәш, тарихи реконструкция түңәрәктәре, ҡурсаҡ театры ла эшләйәсәк. Хеҙмәт дәрестәрендә ҡурсаҡ тегәсәктәр, балсыҡтан һауыт-һаба эшләйәсәктәр.
Әлбиттә, уҡыусыларҙың төп эше – уҡыу. Дәрестәрҙе лә ҡыҙыҡлы итеп үткәреү мөһим. Уҡытыуҙа яңы алымдар, юлдар уйлап табыла. Мәҫәлән, унынсыларҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәтен Булат Илшат улы үҙе алып бара.
– Элек беҙ уҡыған йылдарҙа политинформация була торғайны. Шуға оҡшатып, әҙәбиәт дәресе башында башҡорт телендә сыҡҡан гәзиттәрҙә донъя күргән ҡала, республика яңылыҡтары менән танышыуҙы индерҙем. Һәр бала уҡыған баҫмаһын үҙе менән килтерә, күрһәтеп һөйләй. Уның өсөн билдә лә ҡуям. Был бер яҡтан, ҡыҙыҡлы булһа, икенсе яҡтан, файҙалы. Төрлө темаға мини-иншалар ҙа күп бирәм. Мәҫәлән, «Башҡорт теле – минең өсөн....». Унда уҡыусы үҙ уй-фекерен, ҡарашын яҙа, – ти директор.
Шәп ҡыҙҙар һәм малайҙар
Уҡытыусылар бик маҡтаған балаларҙың бер нисәүһе менән танышмайынса булдыра алманыҡ.
VI «Б» синыфынан Наҙгөл Заһитова – уҡыу алдынғыһы. Синыфташтарына һәр яҡлап өлгө ул. Инглиз теле, еңел атлетика түңәрәктәренә йөрөй. Шиғыр һөйләү бәйгеләрендә уңыштарға ирешә икән. Үткән уҡыу йылында «Зәйнәб Биишева уҡыуҙары» республика ижади проекттар конкурсында II урын алған.
– Кем ул дуҫ? Ул ниндәй сифаттарға эйә булырға тейеш? Башта ошолар хаҡында аңлатып яҙып киткәс, «Дуҫ булайыҡ» повесындағы дуҫлыҡ темаһын тикшерҙем, – ти Наҙгөл.
Етенсенән Земфира Әүҙембаева ла иң-иңдәрҙән. Гимназияла өсөнсө йыл ғына уҡыуына ҡарамаҫтан, үҙен күрһәтеп өлгөргән. Башҡортса таҙа, матур һөйләшкәнен белеп, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсына әҙерләгән. Былтыр районда еңеүсе тип танылып, ҡала кимәлендә II урын алған. Шиғыр һөйләү буйынса ла, башҡорт теленән олимпиадаларҙа ла һынатмай. Шашка, еңел атлетиканан да ярыштарға йөрөй.
Шул уҡ синыфтан Азамат Раев белем усағында эшләп килгән «Байрам» ансамблендә бейей. Район кимәлендә «Һаумы, һаумы, әкиәт!» бәйгеһендә әкиәт сәхнәләштергәндә ҡатнашҡаны бар.
– Беҙ унда «Айыу менән Төлкө»нө ҡуйҙыҡ. Мин Айыу ролен башҡарҙым. Төрлө олимпиада-конкурстарҙа ҡатнашып, Маҡтау ҡағыҙҙары ла алам. Уҡырға ингәндә уларҙың файҙаһы тейәсәк, – ти Азамат.
Иҙел Зөлҡәрнәев – шәп көлдөрөүсе. Эйе, эйе, ышанмайһығыҙмы? Ул бит «Ығы-зығы» командаһынан. «Шаяниум» ҡала бәйгеһендә сығыш яһайҙар.
– Конкурсҡа әҙерләнгәндә дәрестәрҙән һуң ҡалып, көн дә шөғөлләнәбеҙ. Ҡыҙыҡ-мыҙыҡтарҙы үҙебеҙ уйлап сығарабыҙ, – ти ул.
Тырыш малай көрәш менән өс йыл шөғөлләнә. Призлы урындар ҙа алғаны бар. «Һаумы, һаумы, әкиәт!», шиғыр һөйләү конкурстарында ла ҡатнаша.
Бына шундай һоҡланғыс балалар уҡый икән был гимназияла!
Гөлназ ШӘЙХЕТДИНОВА.
Өфө ҡалаһы.
Егерме йыллыҡ тарихыбыҙ бар
1996 йылдың 11 сентябрендә 140-сы башҡорт мәктәбе асыла. Уның директоры итеп башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Тимерхан Нурғәли улы Миңлеғәлиев тәғәйенләнә. Барыһы 700-гә яҡын уҡыусы ҡабул ителә, шул иҫәптән биш параллель I синыф эшләп китә. Әлбиттә, тәүге директорға һәм ундағы уҡытыусыларға бик еңелдән булмай. Төрлө ҡаршылыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, белем усағы матур ғына эшләй башлай.
Егерме йыл эсендә гимназиябыҙҙы бер нисә директор етәкләне. Һәр береһе мәктәп тормошона хәтһеҙ яңылыҡтар индерҙе.
Тимерхан Нурғәли улы Миңлеғәлиев балаларҙа башҡорт матбуғатына ҡыҙыҡһыныу уятыу өсөн «Йәншишмә» гәзитенә яҙылыу ойоштора. Был тырыш хеҙмәте лайыҡлы баһалана һәм ул ошо баҫманың лауреаты була. Матур башланғысты дауам итеп, мәктәптә «Киләсәк» гәзите сыға башлай. Таңсулпан Рәмил ҡыҙы Сафетдинова етәкләгән был баҫмала бик күп уҡыусыларҙың тәүге ижад емештәре донъя күрә.
Сынтимер Биктимер улы Баязитов эшләгән осорҙа мәктәп яңы һулыш ала. Ул дәртле, йәш ижади коллектив туплай. Киләсәккә бурыстар ҡуйып, ҙур өмөттәр бағлап, тырышып эшләй. Уҡыусыларға рухи тәрбиә биреүгә, белем сифатын күтәреүгә тос өлөш индерә. Мәктәп гимназия статусын алыуға ирешә. Х – XI синыфтарҙа техник, гуманитар йүнәлештә белем биреү индерелә.
Сынтимер Биктимер улы башлаған эште Альбина Наил ҡыҙы Баязитова дауам итә. Уның тырышлығы менән белем усағы тағы ла юғарыраҡ баҫҡыстарға күтәрелә. Гимназияның матди-техник базаһы нығытыла, китапхана фонды тулыландырыла, уҡыусыларҙың фәнни-тикшеренеү эштәре әүҙемләштерелә. Сифатлы белем биреү менән бер рәттән милли рух тәрбиәләү алғы планға ҡуйыла.
Сәриә Фәйзулла ҡыҙы Ишкинина уҡытыусыларҙың абруйын күтәреүгә ҙур көс һала. Ул гимназияла уҡыусыларға бер нисә сит телде өйрәнеүгә башланғыс бирә.
Вәлит Хәмит улы Мөхәмәтов етәкселек иткән осорҙа быға хәтлем тупланған тәжрибәгә таянып, тәрбиә эше ата-әсәләр менән берлектә алып барыла.
Илдус Ғилман улы Ситдиҡов гимназияла балаларға системалы белем биреү, төрлө мәғлүмәт сығанаҡтары менән эш итеү, яңы компьютер технологияларын индереү өсөн тырыша. Балаларға һайлаған йүнәлеш буйынса өҫтәмә шөғөлләнеү өсөн шарттар тыуҙырыла. Теүәл фәндәр менән инглиз теленә ҙур иғтибар бүленә.
Илшат Нафиҡ улы Бикҡолов етәкселек иткән саҡта уҡыу йортобоҙ БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультетының базалы майҙансығына әүерелә һәм әлеге көндә лә әүҙем эшләүен дауам итә. Гимназия Рәсәй кимәлендә үткән төрлө конкурстарҙа ҙур уңыштарға өлгәшә. 2013 йылда «Һәләтле балалар менән эшләүҙә иң яҡшы дөйөм белем биреү учреждениеһы», 2015 йылда «Мәғарифта новаторлыҡ» конкурстарында, «Рәсәй мәғариф элитаһы»нда лауреат булды. 2011 йылда гимназияға Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишева исеме бирелде.
Белем усағыбыҙ 2004 йылдан алып ЮНЕСКО-ның ассоциацияланған мәктәбе иҫәпләнә, уҡыусыларыбыҙ был йүнәлештә фәнни эҙләнеүҙәр алып бара. Етәксеһе – инглиз теле уҡытыусыһы Венера Марсель ҡыҙы Әхмәтова.
Егерме йыл эсендә белем усағы үҫте, нығынды, инновацион белем биреү учреждениеһына әйләнде. Ул Башҡортостаныбыҙға, халҡыбыҙға арымай-талмай хеҙмәт иткән башҡорт рухлы, арҙаҡлы шәхестәр тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерә.
Әлфирә ИСКӘНДӘРОВА, уҡытыусы.
Өфө ҡалаһы.