description: 9 декабрҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың 36-сы ултырышында Башҡортостан Республикаһы Башлығының Мөрәжәғәтнамәһе менән сығы

title: “Уртаҡ маҡсаттарға мотлаҡ өлгәшербеҙ”

maintext: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға Мөрәжәғәтнамә тәҡдим итәм.Сығышымдың башында һеҙгә башҡарма власть органдары менән асыҡтан-асыҡ, һөҙөмтәле эш иткән, республика Хөкүмәтенең закон сығарыу башланғыстарын яҡлаған һәм тормошҡа ашырған, дәүләт идараһы сифатын яҡшыртыу буйынса конструктив тәҡдимдәр өсөн рәхмәт белдерергә теләйем. Бындай тырыш эш халыҡ мәнфәғәтендә Башҡортостан тормошоноң бөтә яҡтарын уңышлы үҫтереү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.Дөйөм алғанда, бөгөн республикала социаль-иҡтисади хәл тотороҡло. Йыл йомғаҡтарына ҡарағанда сәнәғәт етештереүе индексы, һалым килемдәренең үҫеш темпы Рәсәй буйынса уртаса күрһәткестәрҙән юғарыраҡ булмаҡсы. Социаль йөкләмәләр тулыһынса үтәлә.Инвестицияларға, төҙөлөшкә, эш хаҡына һәм килем кимәленә, эшһеҙлек күрһәткестәренә бәйле хәл бер аҙ ҡатмарлашҡандан һуң әле яҡшыра башланы.Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Владимирович Путин ил Хөкүмәте һәм төбәктәр алдына тотороҡло иҡтисади үҫешкә күсеүҙе тәьмин итеү, эшҡыуарлыҡ әүҙемлеген дәртләндереү, социаль тотороҡлолоҡто нығытыу, ил халҡының йәшәү сифатын яҡшыртыу бурысын ҡуя. Әле тышҡы баҙарҙа күҙәтелгән шарттарҙа, бюджетта сикләүҙәр булғанда, тәү сиратта, эске резервтарға, инновацияларға, өр-яңы идара итеү технологияларын ғәмәлгә индереүгә таянырға кәрәк.Донъя үҙгәргән, ошо үҙгәрештәр йылдамлығы арта барған осорҙа һөҙөмтәле идара хәл иткес стратегик ресурс әһәмиәтенә эйә. Иҡтисадтың, финанстың һәм фәнни-техник прогрестың глобалләшеүе, халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше киң ҡолас ала бара. Өр-яңы талаптар, хәүефтәр барлыҡҡа килә. Ошондай процестарҙың арта барыуы, уларҙы алдан күҙаллап булмау арҡаһында ҡарар ҡабул итеүҙең ғәҙәти алымдары тамырынан үҙгәрә.Шул уҡ ваҡытта яңы иҡтисади ысынбарлыҡҡа яраҡлашҡан, кешегә, мәғарифҡа, мәғлүмәт технологияларына, идара итеү инновацияларына йүнәлтелгән инвестициялар ярҙамында тейешле нигеҙ һала алған төбәктәр ҙур өҫтөнлөккә эйә була.Әле төрлө идара итеү алымдары араһында конкурентлыҡ киҫкенләшә. Хәҙер үткәндәргә ҡарағанда буласаҡ ваҡиғаларҙы алдан күҙаллау, тейешле үҙгәрештәрҙе ваҡытында башлау, уларға аҡыллы итеп идара итеү мөһим.Республикабыҙҙағы идара итеү системаһының ҙур дәүләт аппараты структураһы, власть вәкәләттәренең саманан тыш үҙәкләштерелеүе, заманса компетенцияларҙың һәм халыҡ менән аралашыу йәһәтенән йоғонтоло алымдарҙың етмәүе кеүек һыҙаттарын әле булһа һаҡлап ҡалыуын танырға кәрәк.Был система үҙгәрештәр артынан өлгөрә алмай, шуға күрә заман талаптарына яуап биреүҙән туҡтай. Мәҫәлән, дәүләт программалары һәм стратегиялары йыш ҡына эшләнеү дәүерендә үк иҫкерә, идара итеү объекттары үҙгәрә, ҡайһы бер вәкәләттәр йәмәғәт һәм корпоратив кимәлдәргә күсә.Был социаль институттарҙың әһәмиәтен арттырыуҙың ғәҙәти һәм объектив процестары, граждандарҙың, эшҡыуарлыҡ берләшмәһенең байтаҡ мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә әүҙем ҡатнашыуы менән бәйле.Бөгөн донъя өр-яңы иҡтисади формацияға күсә. Интернет һәм юғары технологиялар ысынбарлыҡты үҙгәртә, һөҙөмтәлелектең йылдам артыуын вәғәҙә итә.Әле беҙ дүртенсе сәнәғәт революцияһы башында торабыҙ. Был этап әйберҙәр интернетының, яһалма аңдың, 3D-баҫманың, робототехниканың, электромобилдәрҙең үҫеше менән айырылып тора. Композиттар һәм мета-материалдар барлыҡҡа килә, энергияның альтернатив сығанаҡтары, нано- һәм биотехнологиялар үҫеш ала. Улар артабанғы фәнни-техник прогрестың төп этәргес көсөнә әүереләсәк.Күптән түгел генә мәғлүмәти йәһәттән алға китеш нигеҙҙә медиа һәм телекоммуникациялар, бер аҙ сауҙа өлкәһендә күҙәтелһә, хәҙер интернет һәм уның менән бәйле технологиялар төрлө тармаҡтарға әүҙем индерелә. Был транспортҡа һәм логистикаға, торлаҡ-коммуналь хужалыҡҡа һәм энергетикаға, сәнәғәткә һәм төҙөлөшкә, медицинаға һәм мәғарифҡа, бизнестың байтаҡ тармаҡтарына ҡағыла. Шул уҡ ваҡытта үҙ-ара бәйлелек һәм интеграция нигеҙендә барлыҡҡа килгән заманса платформалар мәғлүмәт менән алмашыуҙы, процестарҙы һәм идара итеү ҡарарҙарын ҡабул итеүгә етәкселекте ярайһы уҡ ҡулайлаштырыуға килтерә.Интернет ҡулланылған коммуникацияларҙың формаль булмаған каналдары алға сыға. Виртуаль берләшмәләр, блогтар өлкәһе, социаль селтәрҙәр йәмәғәтселек фекерен сағылдыра, юлдар торошона, экологик хәлгә, ҡаҙна сығымдарына, белем һәм медицина сифатына контролде тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша.Кешеләрҙең ихтыяжы һәм ижтимағи талаптары һиҙелерлек арта. Социологтар билдәләүенсә, һуңғы сирек быуат эсендә рәсәйҙәрҙең “йәшәү мөхите” тамырынан үҙгәргән. Был төшөнсә донъяға ҡарашты, ҡиммәттәрҙе, кешенең йәшәү мәғәнәһен берләштерә. Дәүләт һәм йәмғиәт яғынан гражданға ихтирамлы мөнәсәбәт булараҡ ҡабул ителгән социаль ғәҙеллеккә ынтылыш иң мөһим үҙенсәлеккә әүерелә.Кешеләр юғары кимәлдәге социаль яҡланыуға – гарантияланған шәхси хәүефһеҙлеккә һәм именлеккә, ғәҙел эш хаҡына, уңайлы йәшәү мөхитенә – эйә булырға теләй. Бөтә власть кимәлдәренә ҡуйылған махсус талаптар ҙа ошоно уҡ билдәләй.Башҡортостанда граждандарҙың 80 проценттан ашыуы дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр сифатынан ҡәнәғәт. Был насар түгел. Әммә ҡала һәм район хакимиәттәренең эше ошондай һорау бирелгәндәрҙең яртыһын ғына ҡәнәғәтләндерә. Күреүебеҙсә, шул иҫәптән сентябрҙәге һайлау йомғаҡтарына ҡарағанда, нигеҙҙә, халыҡ власҡа ышана, шул уҡ ваҡытта уға талапсаныраҡ була бара.Бөгөн дәүләт һәм урындағы власть органдары эшмәкәрлеген камиллаштырыу буйынса айырым сара күреү түгел, ә бөтә кимәлдә төбәк идараһы системаһын уйлап үҙгәртеү шарт. Ошоға бәйле республикала дәүләт, муниципаль һәм йәмәғәт идараһын эҙмә-эҙлекле яңыртырға кәрәк, тигән фекерҙәмен.Ғәмәлдәге административ системаның көслө яҡтарын – яуаплылыҡты, башҡарыу тәртибен, коллектив стилде – заманса ҡараштар менән берләштереү зарур. Был йәһәттән, тәү сиратта, аныҡ һөҙөмтә, һәр хеҙмәткәрҙең башланғыс күрһәтеүе һәм тырышлығы мөһим. Стратегик планлаштырыуҙы һәм эш инициативаһын, дәүләт һәм уға ҡарамаған сегменттарҙы, бюджет һәм финанслауҙың башҡа сығанаҡтарын, контролде һәм башҡарыусыларҙың үҙаллылығын берләштергән алымдарҙы үҙләштереү шарт.Асылда, идара итеүҙе модернизациялау үҙмаҡсат түгел. Властың өҫтөнлөклө йүнәлештәре билдәле. Улар – халыҡтың килемен арттырыу, инвестицион үҫеш, бюджетты тулыландырыу. Идара итеү системаһын камиллаштырыу – уларҙы тормошҡа ашырыуҙың төп сараһы.Бөгөн төбәктәрҙең инвестициялар, хеҙмәт ресурстары һәм компетенциялар өсөн конкурентлығында идара итеү сифатын яҡшыртыу хәл иткес факторға әүерелә.Рәсәй Хөкүмәте ҡабул иткән Федерация субъекттары типологияһына ярашлы, “донъя ҡалалары” – Мәскәү һәм Санкт-Петербург, шулай уҡ федераль әһәмиәттәге һигеҙ үҙәк “үҫеш локомотивын тәшкил иткән төбәктәр” иҫәбенә инә. Улар араһында Башҡортостан да бар. Республикабыҙ илдең иҡтисади хәлендә ҙур әһәмиәткә эйә булған алдынғы төбәктәр тиҫтәһендә бара. Бындай юғары статус республиканың бөгөнгө позицияларын, шулай уҡ уның ҡеүәтен таныуҙарын сағылдыра.Беҙҙең бурыс – күп тармаҡлы иҡтисадҡа эйә конкурентлы төбәк, донъяла танылған һәм илдә төп фән, мәғариф һәм мәҙәниәт үҙәктәренең береһе, абруйлы халыҡ-ара конгресс майҙансығы булараҡ Башҡортостанды үҫтереүҙең заманса моделен төҙөү һәм уйланылған идара аша уны эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыу. Был йәһәттән ғәмәлдәге компетенцияны, республиканың кеше капиталы, отошло географик хәле, бай тәбиғи һәм рекреация ресурстары, үҫешкән сәнәғәте һәм транспорт инфраструктураһы, юғары фәнни-белем биреү ҡеүәте, инвестиция хәүефһеҙлеге кеүек конкурентлы өҫтөнлөктәрҙе мөмкин тиклем күберәк йәлеп итергә кәрәк.Үрҙә әйткәнемсә, күп йәһәттән һүлпәнлеген һаҡлап ҡалған, яңылыҡтарҙы тейешенсә ҡабул итеп еткермәгән, ведомство-ара тарҡаулыҡҡа дусар булған идара итеүҙең ғәмәлдәге административ системаһын яңы талаптарға ярашлы хәлгә килтереү мөһим. Башҡарма власть органдары структураһын уйлап ҡулайлаштырыу, улар араһындағы вәкәләттәрҙе ҡайтанан һөҙөмтәле бүлеү, өр-яңы идара һәм мәғлүмәт технологиялары нигеҙендә бер төрлө функцияларҙы үҙәкләштереү шарт.Идара итеүҙең тармаҡ моделенән кластер моделенә әкренләп күсеү инновацияларҙың береһен тәшкил итә. Хәҙер йәнәш тармаҡтар предприятиелары һәм ойошмалары кооперацияһы ғәмәлгә ашырыла. Быны дәүләт идараһында ла файҙаланырға кәрәк. Кластер моделе айырым тармаҡтарҙың ғына түгел, ә тотош төбәк иҡтисадының һәм социаль өлкәнең конкурентлыҡ ҡеүәһен арттырырға мөмкинлек бирә.Хөрмәтле коллегалар, дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙең кадрҙар составы, уларҙың компетенциялары һәм һөнәри әҙерлеге айырым әһәмиәткә эйә.2012 йылдан Дәүләт һәм урындағы власть органдарында кадрҙар сәйәсәте буйынса республика концепцияһы тормошҡа ашырыла, Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы ҡарамағында тест үткәреү үҙәге эшләй. Яуаплы вазифаға тәғәйенләгәндә ҡарарҙарҙың асыҡлығын һәм һөҙөмтәлелеген арттырыу төп бурыстар иҫәбендә ҡала. Бындай ғәмәлдәрҙе мөмкин тиклем “һауыҡтырырға”, эшкә алғанда, мәҫәлән, “Республика кадрҙары” порталы аша, конкурс процедураларының асыҡлығына өлгәшергә кәрәк. Һәләтле белгестәргә һөнәри һәм эш сифаттарына ҡарап яҡшы эш хаҡы түләнгән юғары вазифаны биләү мөмкинлеген биргән “социаль лифттарҙың” уңышлыраҡ эшләүе зарур. Власть органдарына был йәһәттән һөҙөмтәлерәк булған эшҡыуарлыҡ структураларынан өйрәнәһе нәмәләр байтаҡ тигән фекерҙәмен. Улар оҫта хеҙмәткәрҙәрҙе һайлау һәм нигеҙләү, персоналға идара итеүҙең өр-яңы алымдарын үҙләштереү мәсьәләләре буйынса кадрҙар агентлыҡтарына мөрәжәғәт итә. Ошо өлкәләге профессиональ ҡараштарға һәм инновацияларға мотлаҡ таянырға кәрәк.Власть органдарының дөйөм коллектив яуаплылығынан дәүләт граждан һәм муниципаль хеҙмәткәрҙең шәхси компетентлығын һәм эш һөҙөмтәлелеген баһалауға күсеү, һәләтлерәк хеҙмәткәрҙәргә булышлыҡ итеү өсөн хеҙмәткә түләүҙең һығылмалы системаһын ғәмәлгә индереү мөһим.Дәүләт хеҙмәтенә ихтирам граждандар йәмғиәтен үҫтереү күрһәткестәренең береһен тәшкил итә. Министрлыҡтар һәм ведомстволар, район һәм ҡала хакимиәттәре белгестәренең хеҙмәтенә кәмһетеп ҡарарға ярамай. Тотош тармаҡтарҙағы эш сифаты, урындағы хәл күп йәһәттән уларҙың тырышлығына бәйле. Бындай белгестәрҙең күпселеге – йыш ҡына һөҙөмтәһеҙ идара итеү мөхитендә эшләгән тәжрибәле, белемле хеҙмәткәрҙәр.Бөгөн республикала белгестәрҙең белемен камиллаштырыу һәм уларҙы һөнәри йәһәттән ҡайтанан әҙерләү буйынса эш тейешенсә көйләнмәгән. Был мәсьәләләр менән министрлыҡтар, ведомстволар, юғары уҡыу йорттары, дәүләткә ҡарамаған ойошмалар шөғөлләнә. Айырым йүнәлештәрҙе Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы, Мәғарифты үҫтереү институты етәкләй. Шуға ла был өлкәләге хәл системалаштырылмаған, ысын ихтыяжға тап килмәй.Республика Хөкүмәтенә ошо йәһәттән Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы менән Мәғарифты үҫтереү институты араһында берлектәге эште яйға һалыу бурысын йөкмәтәм. Дәүләт һәм муниципаль идара итеү органдары, предприятиелар һәм учреждениелар етәкселәренә, белгестәренә өҙлөкһөҙ белем биреүҙе ойоштороу өсөн төбәк һөнәри компетенциялар үҙәген асыу мәсьәләһен хәл итергә кәрәк тигән фекерҙәмен.Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенә республика Хөкүмәте менән берлектә киләһе ярты йыллыҡта, идара итеү өлкәһендәге ҡараштарҙың үҙгәреүен иҫәпкә алып, кадрҙар сәйәсәтен камиллаштырыу программаһын эшләүҙе һәм раҫлауҙы йөкмәтәм.Етди бурыстарҙың береһе – административ процестарҙы автоматлаштырыу. “Электрон Хөкүмәт”те ғәмәлгә индереү һөҙөмтәһендә ошо йүнәлештә байтаҡ эш башҡарылды. Әле дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр буйынса һорауҙарҙың 95 проценты электрон төрҙә ебәрелә. Ике йыл элек кенә был күрһәткес 30 проценттан артмай ине.Барлыҡ дәүләт мәғлүмәт системалары берләштергән республика мәғлүмәт эшкәртеү үҙәге тулы ҡеүәтенә эшләй башланы. Министрлыҡтар һәм ведомстволар электрон документтар әйләнешенең берҙәм платформаһын файҙаланыуға күсерелде. Хәҙер муниципаль йүнәлеште көсәйтергә, район һәм ауыл биләмәләре хакимиәттәрендәге белгестәрҙе заманса мәғлүмәт мөхитендә эшләргә өйрәтергә кәрәк.Әле республикала хеҙмәт күрһәтеү буйынса бер үк ваҡытта ике меңдән ашыу муниципаль регламент эш итә. Типовой формаларҙы эшләргә һәм киләһе ярты йылда иң кәрәкле хеҙмәттәрҙе электрон төргә күсерергә кәрәк.Тейешле мәғлүмәт-аналитика базаһы булмай тороп өр-яңы идара сифатына өлгәшеү мөмкин түгел. Рәсәйҙәге ҙур компанияларҙың корпоратив менеджментын яңыртыуҙың уңышлы тәжрибәһе уларҙағы аналитика хеҙмәттәренең эше менән туранан-тура бәйле. Тармаҡтарҙың, ҡала округтарының һәм муниципаль райондарҙың үҫешен комплекслы баһалау өсөн Башҡортостан Хөкүмәтен һәм төбәк Башлығы Хакимиәте алдына республика ведомство-ара аналитика үҙәген ойоштороу мәсьәләһен тикшереү бурысын ҡуям.Бөгөн ил етәкселеге лә идара итеүҙе яңыртыу бурысын йөкмәтә. Рәсәй Хөкүмәте күп кимәлле идара итеү вертикален сифат йәһәтенән яҡшыртыуға йүнәлеш алды. Ил Президенты Владимир Владимирович Путин рәйеслегендә Стратегик үҫеш һәм өҫтөнлөклө проекттар советы ойошторолдо. Был проекттар иҡтисади үҫеште тиҙләтеү, Рәсәй халҡының йәшәү кимәлен күтәреү буйынса май указдарында нығытылған бурыстарҙы тормошҡа ашырыуҙы дауам итә. Дәүләт Башлығы билдәләүенсә, иң мөһиме – проекттарҙың маҡсаттары халыҡ ихтыяждарына яуап бирһен һәм уның өмөттәрен аҡлаһын, шул саҡта ғына уларҙы үтәү ысын мәғәнәһендә дөйөм милли өҫтөнлөккә әүереләсәк.Рәсәйҙәге стратегик үҫештең 11 төп йүнәлеше билдәләнде. Улар иҫәбендә – һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, ипотека һәм ҡуртымға алынған торлаҡ, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм ҡала мөхите, халыҡ-ара кооперация һәм экспорт, хеҙмәт етештереүсәнлеге, бәләкәй бизнес һәм шәхси эшҡыуарлыҡ инициативаһына ярҙам, контроль һәм күҙәтеү эшмәкәрлеген реформалау, хәүефһеҙ юлдар, бәләкәй ҡалалар һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау.Бөтә кимәлдәге власть органдарын идара итеүҙең проект технологияларына – күрһәтмәләргә ярашлы эшләүҙән һөҙөмтә буйынса идара итеүгә күсереү ошо мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүҙең төп алымы тип билдәләнде.Бөгөн стратегик планлаштырыу һәм бюджет процесы өлкәһендәге, дәүләт программаларын әҙерләү һәм тормошҡа ашырыу тәртибен үҙгәртеү, дәүләт граждан һәм муниципаль хеҙмәт буйынса федераль хоҡуҡ акттары әүҙем камиллаштырыла. Хөрмәтле депутаттар, ошо мәсьәләләр буйынса Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһына инициативаларығыҙҙы ваҡытында ебәреүҙе, республика ҡануниәтенә тейешле үҙгәрештәрҙе йылдам индереүҙе һорайым.Республикала проектлы идараға күсеү буйынса эш әүҙемләшә. Төбәк проект офисы асылды. Башҡарма власть органдарында эш төркөмдәре төҙөлә, норматив хоҡуҡ базаһы барлыҡҡа килә. Дәүләт һәм муниципаль хеҙмәткәрҙәрҙе проект технологиялары буйынса уҡытыуҙы ойоштороу, проектлы эшмәкәрлеккә идара итеүҙең автоматлаштырылған системаһын ғәмәлгә индереү бурысы тора.Башҡортостан Хөкүмәтенә Рәсәй Федерацияһын стратегик үҫтереүҙең төп йүнәлештәренә ярашлы проект инициативалары пакетын, шулай уҡ республикала йәшәү кимәлен күтәреүгә йүнәлтелгән өҫтөнлөклө төбәк проекттарын йылдам әҙерләү бурысын йөкмәтәм. Улар иҡтисад һәм социаль өлкә тармаҡтарының һөҙөмтәлелеген арттырыуға, ресурстарҙы төп йүнәлештәргә туплауға булышлыҡ иткән идара ҡарарҙарын үҙ эсенә алырға тейеш. Ҡарарҙарҙың һәр береһендә аныҡ һөҙөмтәләрҙе, уларға өлгәшеү өсөн яуаплыларҙы билдәләргә кәрәк.Халыҡ һәм бизнес тарафынан проекттарҙың ижтимағи әһәмиәтле йомғаҡтарын баһалауҙы ойоштороу мөһим. Үҙ-ара бәйләнеште тәьмин итеү һәм идара итеү ҡарарҙарына төҙәтмәләр индереү өсөн план күрһәткестәренә даими мониторинг үткәрергә, социологик һорау биреү сараларының мөмкинлеген әүҙемерәк файҙаланырға кәрәк.Идара итеүҙе яңыртыуға алынған йүнәлеште системалы тормошҡа ашырыу, ошо эштә һиҙелерлек һөҙөмтәләргә өлгәшеү өсөн Башҡортостан Хөкүмәтенә һәм республика Башлығы Хакимиәтенә дәүләт һәм урындағы власть органдарының эш сифатын тамырынан яҡшыртыуҙы, идара итеүҙең ижтимағи формаларын үҫтереү буйынса сараларҙы үҙ эсенә алған дәүләт программаһын берлектә әҙерләүҙе йөкмәтәм.Өҫтөнлөклө төбәк проекттарына ярашлы ғәмәлгә ашырылырға тейешле иң мөһим идара итеү бурыстарын әйтеп үтәйем.Һаулыҡ һаҡлау системаһынан башлайым. Һуңғы йылдарҙа тармаҡҡа етди дәүләт инвестициялары йүнәлтелде, медицина учреждениелары ҡайтанан йыһазландырылды, персонал эшендә яңы стандарттар ғәмәлгә индерелде. Шул уҡ ваҡытта әлеге идара итеү шарттарында инвестицияларҙы артабан арттырыу әллә ни ыңғай үҙгәрештәргә килтермәй. Тимәк, демографик күрһәткестәрҙе яҡшыртыу, дөйөм үлем кимәлен түбәнәйтеү, медицина ярҙамы сифатын яҡшыртыу йәһәтенән һөҙөмтәлерәк йүнәлештәргә ресурстарҙы тупларға кәрәк.Республикала әсәләрҙең үлем осраҡтарын кәметеүҙә һиҙелерлек уңышҡа өлгәшелде. Былтырғы йыл менән сағыштырғанда 9 ай эсендә сабыйҙар үлеме шулай уҡ 21 процентҡа түбәнәйгән. Бының алға табан ниндәй дәрәжәлә мөһим аҙым булыуын аңлау өсөн шуны әйтергә кәрәк: бөгөн был күрһәткес 1996 йыл менән сағыштырғанда – өс, 2005 йылға ҡарағанда ике тапҡырға түбәнерәк.Йөклө ҡатындарға ярҙам күрһәтеүҙең өс кимәлле системаһы эшләй. Ошо көндәрҙә заманса Республика перинаталь үҙәге сафҡа индерелде. Хәҙер бала табыуҙа ярҙам хеҙмәтен квалификациялы персонал менән нығытыу буйынса эш алып барырға кәрәк. Граждандар, айырыуса төпкөлдә йәшәгәндәр, шулай уҡ ҙур медицина үҙәктәренән алыҫта юл фажиғәһендә зыян күргәндәр медицина ярҙамын, шул иҫәптән ашығыс ярҙамды ваҡытында алырға тейеш. Санитария авиацияһы мөмкинлектәрен, шул иҫәптән медицина учреждениеларын авиация-техник хеҙмәттәр менән тәьмин итеү, өҫтәмә вертолет майҙансыҡтары төҙөү буйынса федераль проектҡа ярашлы киңәйтеү шарт.Комплекслы мәғлүмәтләштереү булмай тороп, тармаҡҡа идара итеүҙе камиллаштырыу мөмкин түгел. Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағында хәл-ваҡиғалар үҙәге ойошторолдо. Ул реаль ваҡыт тәртибендә республика медицина мәғлүмәт-аналитика системаһына килгән мәғлүмәттәргә мониторинг үткәрә. Үҙәктә һәр табип-белгестең эш күрһәткестәре, шул иҫәптән ҡабул ителгән пациенттар һаны, диагностика һәм дауалау барышы, медицина ярҙамы күрһәтеү һөҙөмтәһенә һәм уның сифатына баһа сағыла. Был тармаҡта ҡабул ителгән идара ҡарарҙарын ҡулайлаштырырға тейеш.Әле ҙур һаулыҡ һаҡлау учреждениеларының күпселеге юғары тиҙлекле Интернетҡа тоташтырылған. Хәҙер ошоно уҡ төп медицина ойошмаларының барыһында ла башҡарыу шарт. Мәғлүмәт технологияларын файҙаланып, ярҙамды көтөү ваҡытын ҡыҫҡартыу, табиптарҙы документтар менән эшләүҙән бушатыу, медицина учреждениеларында сиратты бөтөрөү мөһим. Граждандарға республикалағы Берҙәм медицина порталы аша табипҡа яҙылыу мөмкинлеге, дәүләт хеҙмәттәре порталындағы “Һаулығым” шәхси кабинетын файҙаланыу тураһында тулыраҡ мәғлүмәт еткереү шарт.Телемедицина мөмкинлектәрен тулыһынса йәлеп итергә кәрәк. Башҡортостанда 30-ҙан ашыу телемедицина үҙәге асылды. Шул уҡ ваҡытта уларҙың күбеһе бик һирәк файҙаланыла. Республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығына ошо эште тейешле кимәлгә еткереү, ә Башҡортостан Хөкүмәтенә был мәсьәләне контролгә алыу бурысын ҡуям.Мәғарифҡа идара итеүҙә ил Хөкүмәте дүрт төп йүнәлеште билдәләне.Беренсеһе – заманса мәктәп мөхите тыуҙырыу. Мәктәптәрҙе тейешенсә йыһазландырып һәм инфраструктура менән тәьмин итеп төҙөргә кәрәк. 2020 йылға республикала яңы объекттар һалыу, ғәмәлдәгеләрен реконструкциялау, капиталь төҙөкләндереү иҫәбенә 26 меңдән ашыу уҡыу урыны булдырыу бурысы тора, ә 2025 йылға балаларҙың барыһы ла бер сменала уҡырға тейеш.Икенсеһе – алдынғы технологиялар өсөн эшсе кадрҙар әҙерләү. Был өлкәлә урта һөнәри белем биреүҙә яңы стандарттарҙы, уның сифатын бойондороҡһоҙ баһалау алымдарын ғәмәлгә индереү күҙаллана, шул иҫәптән WorldSkills хәрәкәттәр регламенттары нигеҙендә.Өсөнсөһө – белем биреү һәм тикшеренеү хеҙмәттәре баҙарында лайыҡлы конкурентлыҡҡа һәләтле инновациялар һәм кәрәкле компетенциялар үҙәге булараҡ университеттарҙы үҫтереү.Дүртенсеһе – һанлы контент нигеҙендә мәғариф системаһының барлыҡ кимәлдәрендә уҡыусылар өсөн заманса мәғлүмәт киңлеген булдырыу.Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә мәғариф системаһында идараны һәм кадрҙар сәйәсәтен камиллаштырыу буйынса комплекслы программа әҙерләргә кәрәк.Хөрмәтле коллегалар, киләһе мөһим йүнәлеш – торлаҡ төҙөлөшөн, ипотека кредитлауын һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡты үҫтереү. Республикала һуңғы йылдарҙа торлаҡты сафҡа индереү буйынса рекордлы күрһәткестәр алданған өлөшсөләр проблемаһын нигеҙҙә хәл итеү, шулай уҡ торлаҡ менән тәьмин итеү йәһәтенән Рәсәй буйынса уртаса кимәлгә етеү мөмкинлеген бирҙе. Шулай ҙа 90 меңгә яҡын ғаилә торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға сиратта тора. Уйланылған проекттар һәм идара итеү ҡарарҙары ярҙамында арзан торлаҡ төҙөүҙең ғәмәлдәге темпын арттырыу шарт.Быйыл ноябрҙә 2025 йылға тиклемге осорға Торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж булған граждандарҙы торлаҡ менән тәьмин итеүҙең республика программаһы концепцияһы хупланды. Ул киләһе йылдан тормошҡа ашырыла башлаясаҡ.Етди тотҡарлаусы фактор – яңы биләмәләрҙә инженерлыҡ һәм социаль инфраструктураның булмауы. Был “тығыҙ төҙөлөштәр” менән мауығыуға килтерә. Инженерлыҡ селтәрҙәрен үҫтереү йәһәтенән айырым программа кәрәк. Ул торлаҡ төҙөү өсөн бүленгән ер участкаларын коммуникацияларға техник тоташтырыу өсөн түләүҙе кәметеү, шулай уҡ ресурстар менән тәьмин иткән ойошмалар иҫәбенә тейешле инфраструктура булдырыу сараларын үҙ эсенә алырға тейеш.Тейешле Агентлыҡтың мөмкинлектәрен файҙаланып, ипотека кредитлауының уңайлыҡтарын арттырыу, ҡуртымға алынған торлаҡ баҙарын көйләү шарт. Асылда, әлегә уға идара ителмәй һәм ныҡлы монополиялаштырылған булып ҡала. Был хаҡтың яһалма артыуына килтерә. Ғәмәлдәге, шулай уҡ өр-яңы алымдарҙы – торлаҡтың хаҡын кисектереп түләүҙе (социаль ипотеканы), уны һуңыраҡ һатып алыу хоҡуғы менән ҡуртымға алыуҙы, социаль файҙаланыуҙағы торлаҡҡа инеүҙе үҫтерергә кәрәк. Был алымдар тиҙҙән эшләй башларға тейеш.Властың эше күп йәһәттән торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың хәле буйынса баһалана. Һуңғы йылдарҙа ошо өлкәлә байтаҡ эш башҡарылды, үҙгәрештәр күҙгә ташлана, әммә башҡа динамика кәрәк. Тармаҡты үҫтереү буйынса дәүләт структуралары, бизнес һәм халыҡ яғынан өҫтәмә тырышлыҡ кәрәк.Торлаҡ-коммуналь хужалыҡтың киләсәге дәүләт һәм муниципаль-шәхси партнерлыҡҡа бәйле. Бындай үҙ-ара яуаплылыҡ күп фатирлы йорттарға идара итеүҙең һөҙөмтәлелеген арттырыуға, кешеләрҙе төҙөкләндереү программаларын планлаштырыуға һәм тормошҡа ашырыуға йәлеп итеүгә булышлыҡ итәсәк. Республика Хөкүмәтенә ошондай саралар ярҙамында торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһен камиллаштырыу мәсьәләләрен тикшереүҙе йөкмәтәм.Стратегик йүнәлештең Федераль үҙәк тарафынан билдәләнгән төп йүнәлештәрен Башҡортостан өсөн һуңғы йылдарҙағы перспективаларҙы иҫәпкә алып һәм ғәмәлдәге ҡеүәткә таянып асыҡланған үҙебеҙҙең өҫтөнлөктәр, “үҫеш нөктәләре” менән тулыландырырға тейешбеҙ.Тәү сиратта иҡтисадтың төп өлкәләрен үҫтереүгә идара итеү системаһын камиллаштырырға кәрәк.Беренсе – нефть эшкәртеү, химия һәм нефть химияһы. Ҡаҙнаһының өстән бер өлөшөн тәьмин иткән республика өсөн ошо мөһим тармаҡтың төп бурыстары – етештереүҙе үҙгәртеп ҡороу, сығарылған продукция төрөн киңәйтеү, бәләкәй тоннажлы химияны үҙебеҙҙең технологияларҙы файҙаланып үҫтереү, тәбиғәтте һаҡлау эшмәкәрлегенең сифатын яҡшыртыу.“Башнефть” компанияһының донъялағы иң ҙур нефть һәм газ корпорацияларының береһе иҫәпләнгән “Роснефть” структураһына инеүе мөһим аҙым булды. Хәҙер ошо берекмәнән ҙур синергетик һөҙөмтәгә өлгәшеү зарур. Республиканың нефть комплексы ғәйәт ҙур сеймал сығанағына, яңылыҡтарҙы ғәмәлгә индереү, продукцияны донъя баҙарҙарына сығарыу өсөн ҡеүәтле ресурстарға, ә “Роснефть”, үҙ сиратында, Башҡортостан предприятиеларының юғары технологиялы производстволарына һәм улар менән бергә илдә ошо өлкәләге иң яҡшы компетенцияларға эйә булды. Бынан тыш, Башҡортостан өсөн “Роснефть” – тармаҡ фәне һәм мәғарифы өсөн киң мөмкинлектәр, заводтарыбыҙ һәм инжиниринг үҙәктәре өсөн өр-яңы заказдар, яңы эш урындары, социаль программаларҙы тормошҡа ашырыу ул.Ошо көндәрҙә Башҡортостан Республикаһы менән “Роснефть” нефть компанияһы” асыҡ акционерҙар йәмғиәте араһында хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыласаҡ. Ул ошо мөһим партнерлыҡты үҫтереүҙең барлыҡ йүнәлештәрен үҙ эсенә ала.Тармаҡты үҫтереүгә идара итеүҙең икенсе юлы эске берләшеүҙе йәки сәнәғәт объекттарын кластерлаштырыуҙы күҙ уңында тота. Быйыл Рәсәй Хөкүмәте 11 инновациялы кластерҙы һайлап алды. Улар иҫәбенә республикалағы 160 предприятиены үҙ эсенә алған беҙҙең нефть химияһы кластеры ла инде. Киләһе йыл уға булышлыҡ итеү маҡсатында федераль ҡаҙнанан 140 миллион һум, 2018 йылда тағы ла 500 миллион һум самаһы аҡса бүлеү күҙаллана. 2020 йыл аҙағына кластерҙы үҫтереүгә бюджеттан тыш сығанаҡтарҙан 30 миллиард һум самаһы йәлеп ителергә тейеш. Һөҙөмтәлә уның предприятиеларында хеҙмәт етештереүсәнлеге 20 проценттан ашыуға артасаҡ. Патенттар һаны өс тапҡырға күбәйәсәк. Йыл һайын 30-ҙан ашыу технологик стартапты ғәмәлгә индереү планлаштырыла.Федераль кимәлдә ҙур аҡса бүленгән тармаҡтарҙы кластерлы үҫтереү буйынса мөһим мәсьәләләрҙе махсус офис хәл итергә тейеш. Республика Хөкүмәтенә уны ойоштороу бурысын ҡуям.Иҡтисадыбыҙҙың икенсе “үҫеш нөктәһе” – агросәнәғәт комплексы. Ҙур проекттарҙы тормошҡа ашырыу, мега-комплекстар төҙөү, айырым райондарҙа фермаларҙы реконструкциялау әлегә ауыл хужалығы етештереүен һиҙелерлек арттырыуға булышлыҡ итмәй.Бөгөн тулайым ауыл хужалығы продукцияһы күләменең өстән ике өлөшөн шәхси ярҙамсы хужалыҡтар етештерә. Уларҙың кооперацияһы өсөн шарттар тыуҙырыу, үҫтерелгән продукцияны һатып алыу, һаҡлау, эшкәртеү һәм һатыу системаһын, “түтәлдән алып кәштәгә тиклем”ге сылбырҙа тауар бәйләнештәрен көйләү, уны ғәҙел хаҡҡа һатыуҙа ярҙам итеү зарур. Шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға булышлыҡ итеү, шул иҫәптән ҡорамалдар һәм йәш малдар һатып алыуға сығымдарын ҡаплау йәһәтенән ярҙам буйынса йоғонтолораҡ саралар кәрәк. Агрофраншизаны артабан да киңәйтеү – үҙ эшен яңы асҡандарҙы ғәмәлдәге ауыл хужалығы етештереүе сылбырына йәлеп итеү – перспективалы йүнәлеш тип иҫәпләйем. Бер үк ваҡытта ҙур һәм уртаса ауыл хужалығы предприятиеларын үҫтереүҙе дәртләндереү, ныҡлы хужалыҡтар нигеҙендә агрохолдингтар ойоштороуҙы дауам итеү мөһим.Балыҡсылыҡҡа ҙур иғтибар бирергә кәрәк. Бөгөн республика үҙенең балыҡ продукцияһына ихтыяжын өс процентҡа ғына ҡәнәғәтләндерә. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышындағы һәм төньяҡ-көнсығышындағы эшҡыуарҙарҙың балыҡсылыҡ хужалығын үҫтереү буйынса уңышлы башланғыстарына булышлыҡ итергә, уларҙың тәжрибәһен таратырға кәрәк.Умартасылыҡтың, айырыуса экспортҡа ҡарағанының, ҡеүәте тулыһынса файҙаланылмай ҡала. Тармаҡтың лаборатор һәм логистик инфраструктураһын нығытыу бурысы тора.Өсөнсө бурыс – территориаль һәм муниципаль үҫеш. Республикала урбанизация процестары, ҡалаларҙың үҫеүе дауам итә. Ауылда ла хәл үҙгәрә. Агропроизводствоны механизациялау, заманса эш урындары булдырыу менән бер үк ваҡытта ауыл халҡының өмөттәре, тормош сифатына, хеҙмәт һәм ял шарттарына, биләмәләрҙе төҙөкләндереүгә һәм башҡаларға талаптарының артыуын күрәбеҙ.Һуңғы йылдарҙа республикала яңы производстволар рәүешендәге “тартыу нөктәләре” барлыҡҡа килде. Халыҡтың хеҙмәт хәрәкәтсәнлеге артты. Уның ҡарауы, муниципалитеттарҙың социаль-иҡтисади, демографик күрһәткестәре, шул иҫәптән уртаса айлыҡ эш хаҡы, һалым һәм һалым булмаған килемдәр, халыҡтың йән башына тура килгән төп капиталға инвестициялар динамикаһында айырмалыҡ үҫә. Социаль, инженерлыҡ, юл инфраструктураһының үҫеш йылдамлығы төрлөсә. Урындағы бюджеттарҙа шәхси килемдәр өлөшө өстән берҙән артмай. Күп кенә муниципалитеттарҙа етди инвестициялар, ҙур проекттар, уйланылған “үҫеш нөктәләре” юҡ. Республиканың ҡайһы бер райондарында, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, халыҡтың ситкә китеүе, тәбиғи кәмеүе дауам итә.Бындай шарттарҙа муниципалитеттарҙың иҡтисади кооперацияһына баҫым яһарға, берлектәге хужалыҡ йәмғиәттәрен ойошторорға, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, төҙөлөш, транспорт өлкәһендә муниципаль-ара проекттар эшләргә, территориаль планлаштырыу документтарын, адреслы инвестиция программаларын, юлдарҙы төҙөкләндереү һәм һалыу буйынса территориаль заказды әҙерләгәндә дөйөм мәнфәғәттәрҙе иҫәпкә алырға кәрәк. Муниципалитеттарҙа урынлашҡан мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, мәҙәниәт учреждениеларын, спорт ҡоролмаларын, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү һәм һаҡлау буйынса ҡеүәттәрҙе, һыу менән тәьмин итеү системаларын, башҡа инженерлыҡ һәм социаль инфраструктура объекттарын дөйөм файҙаланыу мәсьәләләрен ҡарау зарур.Район һәм ҡала хакимиәте башлыҡтарына Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ярҙамында төрлө йүнәлештәр буйынса муниципаль-ара кооперация йәһәтенән проект башланғыстарын әҙерләргә кәрәк. Муниципалитеттар араһындағы ярыштан уларҙың үҙ-ара файҙалы хеҙмәттәшлегенә һәм партнерлығына күсеү шарт.Шулай уҡ территориаль-йәмәғәт үҙидараһы аша урындарҙа граждандарҙың тормошто яҡшыртыуҙа ҡатнашыуын, урындағы башланғыстарға һәм “халыҡ ҡаҙнаһына” булышлыҡты киңәйтергә кәрәк.Әле Башҡортостандың һәм Силәбе, Ҡурған, Ырымбур, Свердловск өлкәләренең, Пермь крайының муниципаль берәмектәре араһында 20-гә яҡын килешеү тормошҡа ашырыла. Ошо эшлекле һәм мәҙәни бәйләнештәр төбәк-ара проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу, тауар әйләнешен арттырыу, урындағы иҡтисадты нығытыу өсөн таяныс булырға тейеш.Юл инфраструктураһын үҫтереү муниципалитеттарҙың хеҙмәттәшлеген киңәйтеүгә булышлыҡ итә. Стәрлетамаҡ – Ҡағы – Магнитогорск автомобиль юлы, шулай уҡ төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш райондар өсөн мөһим булған Бөрө – Таҙтүбә – Һатҡы трассаһы төҙөлә башланы. Федераль һәм республика магистралдәренең төп “киҫелеше” – Өфөлә быйыл яңы Затон күпере асылды. Күперҙәр һалыуҙы артабан да дауам итеү күҙаллана. Улар ҡала аша бөтә йүнәлештәрҙә автомобилдәр ағымын үҙгәртеп ҡороуға һәм тиҙләтеүгә булышлыҡ итәсәк.Әле Өфө агломерацияһының транспорт инфраструктураһын комплекслы үҫтереү программаһы эшләнә. Уның ҡарамағына баш ҡаланан 100 километр радиуста урынлашҡан алты муниципаль район инә. Республиканың ошо һәм башҡа биләмәләренең иҡтисади һәм инфраструктура бәйләнешен әүҙемләштереү ҙур синергетик һөҙөмтәгә килтерәсәк.Дүртенсе “үҫеш нөктәһе” – кесе һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү. Иҡтисади һәм йәмәғәт тормошондағы үҙгәрештәргә нәҡ ул кәрәкле этәргес бирергә тейеш.Был төп предприятиеларҙа хәлдең насарайыуы арҡаһында ауырлыҡтар кисергән бәләкәй ҡалалар өсөн айырыуса мөһим. Республика бәләкәй ҡалаларҙа кесе эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү өсөн алынған аҡса күләме буйынса федераль конкурста беренсе урынды яуланы. Артабан да ошо юҫыҡта эш итәсәкбеҙ, инициативалы кешеләргә производстволар асыуҙа, яңы эш урындары булдырыуҙа, шул иҫәптән әүҙем социаль-иҡтисади үҫеш биләмәләрен ойоштороу программаларына ярашлы, ярҙам күрһәтәсәкбеҙ.Бәләкәй предприятиеларға ҙур компанияларҙың һатып алыуҙарына юлды киңәйтергә, “Күп функциялы үҙәктәр – эшҡыуарлыҡ өсөн” проектына ярашлы “берҙәм тәҙрә” системаһын әүҙем ғәмәлгә индерергә, лизинг компаниялары ойоштороп, шул иҫәптән сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында, кредит-гарантия ярҙамын арттырырға кәрәк.Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегендә дәүләт көйләүе мөһим мәсьәлә булып ҡала. Башҡортостан Хөкүмәтенә республикалағы дәүләт власы органдарының һәм урындағы үҙидараның контроль вәкәләттәрен артыҡ булыу-булмау йәһәтенән анализлауҙы йөкмәтәм. Владимир Владимирович Путин үҙенең Мөрәжәғәтнамәһендә билдәләүенсә, эшҡыуарҙарҙы тикшереү урынына күберәк кәңәш биреү, бизнесты һөҙөмтәлерәк төҙөүҙә ярҙам итеү шарт.Мөһим йүнәлеш – коррупцияға ҡаршы эш итеү. Коррупция һәр төрлө үҫешкә ҡамасаулай, эшҡыуарлыҡҡа үҫергә мөмкинлек бирмәй, эш шарттарын насарайта.Коррупцияға ҡаршы көрәш структураларын нығытыу, ошо өлкәләге ҡануниәтте үҫтереү хәлде һауыҡтырыу йәһәтенән әһәмиәтле аҙым булды. Күрелгән саралар һөҙөмтәһендә ришүәтселек, протекционизм, рейдерҙар тарафынан мөлкәтте талау, бизнесҡа көс ҡулланып законһыҙ йоғонто яһау осраҡтары йылдан-йыл кәмей. Коррупцияға ҡаршы уңышлы эш итеү өсөн власть менән йәмғиәттең тырышлығын берләштерергә, эшҡыуарлыҡ ойошмаларын, киң мәғлүмәт сараларын ошоға йәлеп итергә кәрәк.2017 йыл Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы тип иғлан ителде. Алда бер нисә мөһим проектты тормошҡа ашырыу бурысы тора. Сәнәғәт һәм коммуналь таҙартыу ҡоролмаларын дәүләт һәм муниципаль-шәхси партнерлыҡ алымдарын файҙаланып модернизациялау, төбәк операторҙары ҡатнашлығында көнкүреш ҡалдыҡтары менән эш итеүҙең һөҙөмтәле системаһын ойоштороу хаҡында һүҙ бара. Әле республикала ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары тупланған рәсми полигондар ғына 23 квадрат километрҙы биләй. Законһыҙ сүплектәрҙең һәм улар бысратҡан биләмәләрҙең ысын майҙаны байтаҡҡа ҙурыраҡ. Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен тәртипкә килтереү, цивилизациялы туризм өсөн шарттар булдырыу, сервис инфраструктураһын камиллаштырыу зарур.Ҡуйылған маҡсаттарҙың барыһын да уңышлы тормошҡа ашырыу өсөн властың эшҡыуарлыҡ структуралары, граждандар йәмғиәте институттары менән һөҙөмтәле бәйләнешен яйға һалыу мөһим. Был йәһәттән эшҡыуарлыҡ союздарының һәм ассоциацияларының, республика Сауҙа-сәнәғәт палатаһының һәм Йәмәғәт палатаһының, министрлыҡтар һәм ведомстволар ҡарамағындағы йәмәғәт советтарының, коммерцияға ҡарамаған берекмәләрҙең, милли-мәҙәни үҙәктәрҙең мөмкинлектәрен тулыраҡ йәлеп итергә, граждандарҙың мөрәжәғәттәре менән эшләү системаһын камиллаштырырға кәрәк. Дәүләт органдарының мәғлүмәттәр йәһәтенән асыҡлығын артабан да асыҡлау шарт.Бындай процестарҙа күп яҡлы аралашыуҙың профессиональ ойошҡан каналы булараҡ киң мәғлүмәт сараларының конструктив ҡатнашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Республикалағы медиа сараларына идара итеүҙең реформалаштырыу зарурлығын танырға кәрәк. Баҫма киң мәғлүмәт сараларын берҙәм холдингка берләштереү буйынса тәүге аҙымдар әлегә көтөлгән һөҙөмтәне бирмәне. Республика Хөкүмәте алдына төбәк киң мәғлүмәт сараларына идара итеүҙең ойоштороу структураһын артабан камиллаштырыу буйынса тәҡдимдәр индереү бурысын ҡуям. Гәзиттәр, телевидение, радио, мәғлүмәт агентлыҡтары замансаға әүерелергә һәм конкурентлыҡ ҡеүәһенә эйә булырға тейеш.Ышаныс булмай тороп, дәүләт менән йәмғиәт араһындағы диалог, тотош алға китеш мөмкин түгел. Был – ҡиммәтле социаль капитал һәм дәүләт цивилизацияһының интеграль күрһәткесе. Үҙ-ара аңлашыу булғанда ғына ошо теләктәшлек капиталын матди, иҡтисади һәм башҡа төрҙәргә уңышлы итеп үҙгәртергә мөмкин. Граждандарҙың власҡа ышанысын реаль эштәр менән генә нығытырға була. Алдыбыҙҙа торған бурыстарҙы берлектә тормошҡа ашырыуҙың уңышы ошоға туранан-тура бәйле.Граждандар йәмғиәтен үҫтереүҙә коммерцияға ҡарамаған социаль йүнәлешле ойошмалар ҙур әһәмиәткә эйә. Һуңғы өс йылда республикала уларға ярҙам күрһәтеүгә 1,5 миллиард һум самаһы аҡса йүнәлтелгән. Был йәһәттән Башҡортостан – илдә алдынғыларҙың береһе. Социаль хеҙмәттәрҙе һөҙөмтәлерәк күрһәтеү, һаулыҡ һаҡлау, мәғариф, халыҡты социаль яҡлау өлкәһендә конкурентлыҡты үҫтереү өсөн коммерцияға ҡарамаған ойошмаларға бюджет аҡсаһынан файҙаланыу мөмкинлеген киңәйтеү зарур.Владимир Владимирович Путин үҙенең Мөрәжәғәтнамәһе


description: “500 ферма” республика маҡсатлы программаһына ингән “Урожай” ауыл хужалығы кооперативы (етәксеһе – Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Ринат Хәйбрахманов) малсылары өсөн бөгө

title: Ауылды һайлаһындар

maintext: Ихаталарға көҙҙән бесән-һаламы ҡайтарылып, эҫкерттәргә һалынған, силос соҡорҙары ла тулы, тимәк, мал алдына һалырлыҡ аҙыҡ етерлек буласаҡ. Районда алдынғыларҙан һаналған хужалыҡта ике меңгә яҡын ҡара-сыбар һәм бестужев тоҡомло һыйыр малы аҫрала, шуның 500-ҙән ашыуы – һауын һыйыры.Көтөү йыл һайын йәш таналар менән тулыланғас, бында һөт һатыуҙан һәйбәт табыш алалар. Алты тоннаға яҡын юғары сортлы аҡты көн һайын Дүртөйлө һөт комбинатына оҙаталар. Уны һатыуҙан килгән аҡса, нигеҙҙә, хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләүгә, ремонтҡа, башҡа кәрәк-яраҡҡа тотонола.Программаға ярашлы, һөтсөлөк фермалары заманса, ҡеүәтле ҡоролмалар менән йыһазландырылған, һәр ерҙә һөт, һыу үткәргестәр урынлаштырылған. Бында шулай уҡ күп һыйҙырышлы һыуытҡыстар ҙа бар, был үҙ сиратында яңы һауылған продукцияны әсетмәйенсә генә, сифатлы итеп һаҡларға мөмкинлек бирә. Бөгөн малсыларҙың хеҙмәте күпкә еңеләйгән, ҡул көсө бөтөнләй тиерлек ҡулланылмай. Етәкселек уларҙың хеҙмәтен артабан да еңеләйтеү өҫтөндә уңышлы эшләй, әле хужалыҡҡа яңы ҡоролмалар ҡайтарыуға килешеүҙәр төҙөлгән.– Беҙ уңғандарҙы, тырыштарҙы баһалай беләбеҙ, шуға ла ҡайһы саҡ йәмғиәт ҡаҙнаһынан күп кенә аҡса сығып китһә лә, борсолмаҫҡа тырышабыҙ, сөнки уңайлы шарттар булғанда ғына юғары һөҙөмтәләргә өлгәшергә була бит, – ти хужалыҡтың Борай һөтсөлөк фермаһы мөдире, баш зоотехник Айҙар Данис улы Рәхимов. Әйткәндәй, “Урожай” хужалығының Борай һөтсөлөк фермаһы 2016 йыл йомғаҡтары буйынса районда беренсе урынға лайыҡ булған. Тимәк, ауыл эшсәндәренең тырышлығы бушҡа китмәгән, киләсәктә лә улар хужалыҡ данын йыраҡтарға таратыр әле.Бында дүрт ауыл халҡы эш менән мәшғүл. Йыраҡ ауылдарҙан йөрөп эшләгәндәр көн дә тиерлек өйҙәренә ҡайта алмай, шуға ла етәкселек уларҙың хәлен еңеләйтеү маҡсатында дөйөм ятаҡ та төҙөп ултыртҡан. Унда, нигеҙҙә, йәш ғаиләләр, йәш белгестәр һәм малсылар йәшәй. Бушлай ашатыу ҙа ҡаралған. “Шөкөр, етәкселек һәр яҡлап иғтибарлы, ярҙамдарын йыш тоябыҙ. Әле бына ятаҡлы булғас, айырыуса ҡыуаныс кисерәбеҙ, эшкә дәрт-дарман ташып тора”, – ти малсылар.Әлбиттә, йәштәр хужалыҡта бөгөн аҙ, мәктәпте тамамлағас, күбеһе ҙур ҡалаларға юллана. “Ауылды һайлаһындар ине, сөнки уңайлы шарттар тыуҙырабыҙ. Хеҙмәт хаҡы ла 15 мең һум тирәһе. Ә ауыл ерендә был ярайһы ғына табыш”, – ти етәкселек.Алдынғы һауынсылар Гөлүзә Фәхруллина, Илүзә Мөхәмәтшина, көтөүселәр Альберт Сафин, Шәйхинур Шәфиғуллиндың эшенән бөгөн етәкселек ҙур ҡәнәғәтләнеү кисерһә, бергә эшләгән хеҙмәттәштәре уларҙан өлгө алырға тырыша.

fasttext_language: ba


description: Өфөлә “Бурыслы” операцияһы башланды. Ул 24 декабргә тиклем дауам итә. Өфөлә “Бурыслы” операцияһы башланды. Ул 24 декабргә тиклем дауам итә. Баш ҡалалағы дәүләт автоинспекцияһынан хәбәр и

title: Бурысыңды түләнеңме?


description: Бәләкәй ҡалаларҙы үҫтереү фондының Күҙәтеү советы Бәләбәйҙәге яңы инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу маҡсатында инфраструктура объекттарын төҙөү буйынса сығымдарҙы берлектә финанслауға Б

title: Бәләбәй төҙөкләнә


description: Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов рәсми баҫмаларҙың баш мөхәррирҙәре менән осрашты. Баш ҡала урамдарында Яңы йыл тығындары. Ә беҙ Башлыҡтың ҡабул итеү бүлмәһендә (приемная түг

title: Кешеләрҙең аңында үҙгәреш бар

maintext: Ҡапыл пәйҙә булды Башлыҡ. Сәғәткә күҙ һалам – 11 тулырға бер минут ҡалған. Теүәллек – королдәрҙең ихтирамы.Рөстәм Зәки улы өҫтәлгә бер ҡосаҡ папка һалды:— Йә, фәлсәфәүи әңгәмәгә әҙерһегеҙме? Бына, әҙерләндем, кәрәк булһа, бында барыһы ла бар. Тик осрашыуҙы минең отчет рәүешендә ҡормайыҡ, былай ғына һөйләшәйек. Моғайын, һорауҙарығыҙ барҙыр.Гонаһлымын, кәм тигәндә ярты сәғәтлек күңелһеҙ инеш һүҙ көткәйнем. Яңылыштым. Шунда уҡ тәүге һорау. Яуап. Башта һаман бер ни тиклем көсөргәнешлек бар. Ике тарафта ла. Тик оҙаҡҡа түгел. Дистанция яйлап юҡҡа сыға. Артабанғы һөйләшеү ғәҙәттәге һорау-яуап, интервью, пресс-конференция форматына тап килмәй. Шуға ла яҙмалар республика Башлығының тезистары рәүешендә тәҡдим ителә. Заманса. Хештэгтар менән.Әлбиттә, баһа биреү өсөн республика тормошонда бер йыл бик аҙ ваҡыт. Иҡтисади күренештәрҙе баһалау өсөн оҙайлыраҡ осор кәрәктер. Ҡыҫҡаса әйткәндә, юғалтыуҙарға, социаль тетрәнеүҙәргә юл ҡуйманыҡ. Үтеп барған йыл – кәбисә йылы. Тимәк, беҙ бер көнгә артығыраҡ эшләнек, йәғни бер көнгә артығыраҡ продукция етештерҙек. Дөйөм иҡтисади тенденция бик шәптән булмаһа ла, республикала хәлдәр 2014, 2015 йылдар кимәленән насарайманы. Килемдәр йәһәтенән дә, йәшәйештең бар өлкәләрен тәьмин итеү яғынан да. 2016 йылда тормош дауам итте, бер тарафта ла сигенеүҙәр булманы. Киреһенсә, яңы үҫеш йүнәлештәре асыҡланды.2017 йылға фараздар ҡылыуы еңел түгел, сөнки иҡтисадҡа йоғонто яһарлыҡ төп факторҙар донъяуи ваҡиғаларға, Рәсәйҙәге күренештәргә бәйле. Әммә оптимизм бар. Иң мөһиме, кешеләрҙең йәшәйешенә иғтибар кәмемәйәсәк. Һәм шулай булырға тейеш тә. Был – заман талабы.Йәмғиәт үҙгәрә. Бер яҡтан, ул бүлгеләнгән. Дөйөм идея юҡ. Әммә, икенсе яҡтан, ул хәҙер заман технологиялары ярҙамында берләшә. Бөгөн ул власть алдында аныҡ, үткер һәм проблемалы һорауҙар ҡуя. Һәм беҙ, власть вәкилдәре, был һорауҙарға яуап бирергә тейешбеҙ.Һәм, әлбиттә, 2017 һәм артабанғы йылдар ҙа халыҡтың йәшәү сифатын күтәреүгә йүнәлтеләсәк. Бының өсөн ҡеүәтле иҡтисад кәрәк.Быйылға республика бюджетында ниәтләгән 14 миллиард һум тирәһе дефицит урынына – 10 миллиард профицит.Баш ҡаланың хәле, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, яҡшы түгел. Барыһы ла белергә тейеш: әгәр ҙә республика бюджетының ярҙамы булмаһа, Өфө бөгөн банкротлыҡ хәлендә булыр ине. Һәм күптән. Был – ҡасандыр яһалған стратегик хаталарҙың һөҙөмтәһе. 2017 йылда ҡала бюджетын һауыҡтырыуға иғтибар бүләсәкбеҙ. Әлегәсә баш ҡалала алып барылған төҙөкләндереү эштәре, матурлау һәм төҙөлөш – барыһы ла тиерлек республика ярҙамы менән тормошҡа ашырылды. Сер түгел, бөгөн Өфөлә республика комиссияһы эшләй, ул онлайн режимда ҡала бюджетының керем һәм сығымдарын күҙәтеп бара.Яңыраҡ социолог Тощенконың китабын уҡып сығып үҙемә асыш яһаным. Баҡһаң, һәр йәмғиәттең 15 процентын негатив күңелле граждандар тәшкил итә икән. Йәнә 15 проценты – позитив, ыңғай ҡарашлы кешеләр. 70 проценты иһә – аныҡ ҡына фекерҙәре булмағандар. Уларҙың иһә яртыһы барыбер тормоштоң “ҡояшлы яғын” һайлай. Ана шул 70 проценттың 30 проценты — битарафтар ҡатламы. Был һәр йәмғиәттә, һәр дәүләттә лә шулай. Һәр ваҡыт ҡайҙа ла булһа бер нәмә менән дә риза булмағандар бар. Улар гел генә бөтә нәмәгә ҡаршы. Был – генетика, кешелектең асылы. Һәм уны тыныс ҡабул итергә кәрәк.Үҙемдең был мәсьәлә буйынса уйланғаным бар ине, Тощенконың китабы уйланыуҙарымды тәртипкә килтерҙе. Республика халҡының 65 проценты власть эшмәкәрлеген ыңғай ҡабул итә, хуплай. Ә әлеге 15 процент һәр саҡ ҡаршы. Ә ҡалған 20 процентына иһә барыһы ла бер. Ошонан сығып үҙ эшеңде көйләргә кәрәк, барыбер күпселек өсөн эшләйһең. Ә 15 процент? Улар ҙа аҙ түгел. Уларҙы кеше тәбиғәте йә тәбиғәт күренештәре кеүек тыныс ҡабул итергә кәрәк. Һәм бары тик эш менән генә үҙеңдең хаҡлығыңды раҫларға. Оҙайлы һәм һөҙөмтәле эш ярҙамында.#матбуғат #реформаРеспублика мәғлүмәт сараларының киләсәге ниндәй булырын белгестәр генә әйтә алыр. Әммә бөгөн донъя үҙгәрә, мәғлүмәтте еткереү ысулдары ла үҙгәрә. Һәм бөгөн республика мәғлүмәт саралары ҡайһы бер йүнәлештәр буйынса хатта йәмғиәт башланғысы нигеҙендә эшләгән социаль селтәр төркөмөнән дә ҡалыша. Беҙ рәсми мәғлүмәт сараларының шул уҡ Интернетта мәғлүмәтте еткереү тиҙлегенең түбәнлеге менән килешә алмайбыҙ. Был өлкәлә реформа буйынса минең асыҡ ҡына фекерем юҡ. Ошо юҫыҡта беҙ битараф булмаған һәр кемдең фекерен ишетербеҙ тип ниәтләнәбеҙ. Һәр хәлдә: а) реформа был өлкәлә эшләгәндәрҙе ҡәнәғәтләндерергә тейеш; б) реформа йәмғиәттең мәғлүмәт алыу ихтыяжын ҡәнәғәтләндерергә тейеш.Һәр төрлө тышҡы факторҙар арҡаһында кешелек тә, йәмғиәт тә глобаль үҙгәреш кисерә. Әлбиттә, беренсе фактор – хәҙерге мәғлүмәт ағымы. Яҡшымы был, насармы? Беҙ әйтә алмайбыҙ, быны бары кемдер ситтән ҡарап ҡына баһалай алалыр. Бәлки, кешелектең бөгөнгө хәле – тәбиғи күренештер. Бында башҡа мәсьәлә – физиологик. Кеше аңы мәғлүмәтте саманан тыш ала алмай. Тик нимәне ала бит: кемдер – яҡшыһын, кемдер – насарын. Ысынлап та, мәғлүмәт ташҡыны арыта, ҡайһы саҡ сикһеҙ мәғлүмәтте ҡабул итә алмай аптырана башлаһаң, телевизор, Интернетты һүндерәһең дә ҡулыңа китап алаһың. Шунда ғына тынысланаһың.Шуға күрә был хаҡта уйланырға кәрәктер, әммә донъя һәм кешелек ниндәйҙер һәләкәт алдында тора тип уйламаҫ инем. Был кешелек үҫешенең бер этабы ғына. Яҡшылыҡ менән яуызлыҡтың көрәше бик борондан килә. Интернет һәм мәғлүмәт тулҡыны кешене үҙгәртәме? Бәлки. Килешергә мөмкин. Әммә был кеше асылын үҙгәртмәй. Изгелек, ғаилә, мөхәббәт кеүек мәңгелек ҡиммәттәр барыбер ҡаласаҡ.Ауыл йылын иғлан итергә? Әҙәбиәт, Кино йылын иғлан иткәндә сәбәптәре бар ине. Сөнки был өлкәләрҙә аныҡ проблемалар төҫмөрләнгәйне. Ә ауыл яҙмышын хәл итеү өсөн бер генә йыл етмәйәсәк. Ауыл хужалығы буйынса өҫтөнлөклө проекттар бар. Улар эшләй. Килешәм, ауыл – әхлаҡи ҡиммәттәр сығанағы. Шул уҡ ваҡытта ауылды ике төрлө ҡарарға кәрәктер:Ауыл – ул йәшәү рәүеше. Йәшәү урыны.Ауыл – иҡтисади категория.Беренсеһе менән беҙҙә артыҡ һорауҙар юҡ. Ә бына иҡтисади йәһәттән хәл итәһе мәсьәләләр бар. Беҙ бөгөн урбанизация күренешен асыҡ күрәбеҙ. Һәм был осраҡта һорау тыуа, дәүләткә ҡайһыһы яҡшыраҡ: а) ауылда эш урындары булдырыумы? б) шул ауыл кешеһен ҡалаға килтереп, уны эш менән тәьмин итеп, уға торлаҡ мәсьәләһен хәл итеүме? Беҙгә беренсе юл күпкә ҡулайыраҡ. Шул уҡ ваҡытта республикала ауыл халҡы нисбәтенең юғары булыуын да оноторға ярамай. Әйтәйек, Силәбе өлкәһе халҡының 15 проценты ауылда йәшәй, Свердловск өлкәһенең – 15 проценты, Татарстандың – 23 проценты. Ә беҙҙә был күрһәткес – 40 процент. Яҡшымы был, насармы? Сағыштырыу өсөн: Европала был күрһәткес – 10 процент.Ә Ауыл йылын иғлан итеү тураһындағы фекерҙе уйларға кәрәк. Ауылға иғтибарҙы йүнәлтеү өсөн кәрәктер был, моғайын.Башҡортостан Республикаһын төҙөү 1917 йылда башланған. Был – тарихи факт. Бер кем дә инҡар итмәй. Был турала сығыштар булыр. Булырға тейеш. Тик Башҡортостан Республикаһын төҙөү 1919 йылда тамамланған. Быныһы ла – факт. Беҙ бер нисә йыл байрам итә алмайбыҙ бит. 1917 йылғы тәүге собраниеларҙы, Шураны, ҡабатлайым, бер кем дә инҡар итергә йыйынмай. Әммә республика төҙөү процесы, тейешле килешеүгә ҡул ҡуйылып, формаль процедуралар үтеп, 1919 йылда тамамланған, шуға ла 100 йыллыҡ юбилей тап 2019 йылда уҙғарыла. Әммә 17-се, 18-се йылды оноторға ярамай, уларһыҙ 19-сы йыл да булмаҫ ине.Матбуғат йортона реконструкцияны “Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект” исемлегенә индереү мотлаҡ түгел. Төҙөкләндереү буласаҡ. Бәлки, ул республиканың 98 йә 99 йыллығына булыр.Балалар өс йәшкәсә өйҙә әсәһе менән булырға тейеш. Был — минең фекер. Улымды йәш ярымда балалар баҡсаһында ҡалдырып киткән саҡтағы күренеш һаман күҙ алдымда. Әлбиттә, балалар баҡсаһы кәрәк. Әммә беҙгә өс йәшкәсә балаһын өйҙә ҡараған әсәнең матди хәлен нығытыу тураһында уйларға кәрәк. Әсәйҙәргә ярҙам итергә. Йә эшен юғалтыуҙан ҡурҡып, йә аҡса етмәүҙән әсә балаһына өс йәш тулмайынса эшкә сығырға тейеш түгелдер. Әлбиттә, беҙ бай түгелбеҙ. Бөтә бәлә лә шунан килә.Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡарттар йорто хаҡында ла уйларға тейешбеҙ. Бөгөн был мәсьәләлә дәүләт менән шәхси эшҡыуарлыҡтың берҙәм проекттары ғәмәлгә ашырыла. Был эште беҙ ҡыуанып, шатланып башҡарабыҙ тип әйтә алмайым. Йәшәргә кәрәк.Хөкүмәттең яңырып, хөкүмәт ағзаларының алмашынып тороуы – туҡтауһыҙ процесс. Кемдер килә, кемдер китә. Бынан ниндәйҙер сүп эҙләргә кәрәкмәй. Объектив факторҙар бар, субъективтары ла. Бөгөн дәүләт хеҙмәткәрҙәренә талаптар артты. Шул иҫәптән коррупцияға ҡаршы талаптар ҙа. Беҙҙә ни эшләптер министрҙың йә вице-премьерҙың эштән китеүе оло ваҡиғаға әйләнә лә китә. Чиновниктар – менеджерҙар. Шуны аңларға кәрәк. Дәүләт хеҙмәткәрҙәрен бер кем дә сылбыр менән ултырған урынына бығаулап ҡуймаған.Тәбиғәттә бер нәмә лә мәңгелек түгел. Барыһы ла үҙгәрә. Шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте лә. Һуңғы указдар менән үҙгәрештәр бөттөмө? Юҡ. Улар буласаҡ әле.Был мәсьәлә буйынса беҙ биш йыл элек үк саң ҡаҡтыҡ. Төрлө инстанцияларға мөрәжәғәт иттек, шул иҫәптән юғарыға ла яҙҙыҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, реакция бик һүлпән булып сыҡты. Был хәлде, ғәмәлдә, барыһы ла белә. Көмөшкә ҡыуалармы? Ҡыуалар. Күрше илдән контрафакт араҡы алып киләләр. Хәҙер бына – суррогат. Ил буйынса үләләр. Беҙҙә лә был хәл киҫкен. Көн һайын ике-өс кеше теләһә нәмә эсеп донъянан китә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең, урындағы властың, был өлкәлә хоҡуҡтарыбыҙ һәм мөмкинлектәребеҙ бик аҙ. Хәйер, өс йыл элек ошо турала Хөкүмәт кимәлендә ҡарар сығарғайныҡ. Ҡайһылыр урындарҙа тәртип тә урынлаштырғайныҡ. Йәнә ҡабатлайым, был даирә федераль власть ҡарамағында, һәм беҙҙең мөмкинлектәр бик сикле. Әммә, нисек тә булһа, барыбер бергәләп тәртип урынлаштырасаҡбыҙ.Бөтә донъя күсмәндәр уйындарының тәүгеһендә үк ҡатнаштыҡ. Шунда Ҡырғыҙстан Республикаһы Президенты менән был уйындарҙы Башҡортостанда үткәреү тураһында һөйләшкәйнек. Баҡһаң, сират барлыҡҡа килгән икән. Килер бер көн, беҙгә лә сират етер. Рәсәйҙә икән, тимәк, ул мотлаҡ Башҡортостанда үтәсәк.Нимә мине ҡыуандыра? Башҡортостандың уңыштары ҡыуандыра. Һәр даирәләге уңыштары. “Өфө” аэропортындағы яңы осоу һыҙатында беренсе тапҡыр осоуым ихлас ҡыуандырҙы. Беҙ бергәләп эшләнек бит уны. Әйткәндәй, ул илдә иң яҡшыһы. Был турала бик аҙ кеше белә, белгестәр генә. Артыҡ һөйләмәйбеҙ ҙә. Ҡаҙаныштарыбыҙ бар. Уңыштарыбыҙ ҙе етерлек. Маҡтанып йөрөмәйбеҙ. Ә ниңә? Һүҙ менән түгел, эш менән күрһәтергә кәрәк алдынғылыҡты.Иң мөһиме, кешеләрҙең күңелендә үҙгәреш бар. Ышаныс бар. Ҡаты ҡуллы һәм ҡырыҫ етәкселек осоро үтте. Кешеләр менән һөйләшергә, аралашырға, уларҙы, уларҙың тәҡдимдәрен ишетергә кәрәк, сөнки кешеләрҙең аңында үҙгәреш бар. Ошо ыңғай үҙгәрештәрҙе юғалтмаһаҡ ине.Осрашыу тамамланғанда йәнә сәғәткә күҙ ташлайым. 12.45. Тимәк, беҙ 15 минут артыҡ һөйләшкәнбеҙ. 15 минут – беҙҙең файҙаға.P.S.


title: Хәйерле булһын замана

maintext:
Улымды “Ҡыш бабай бүләк килтерә” тип алдағаныма бик үкендем. Бик ышаныусан, бер ҡатлы, саф күңелле бала әйткәнемә ышана ла ҡуя ине. IV класта уҡығанда күрше малай Володя: “Бүләктәрҙе Ҡыш бабай килтермәй, әсәйең һала”, — тигән. Улым бәхәсләшкән: “Ул йоҡлағанда ғына килә лә шыршы төбөнә һала”, — тигән.
– Ә ниңә миңә килтермәй?! – ти икән Володя.
Улым шуны миңә һөйләне лә күҙҙәремә мөлдөрәп ҡараны. Мин балаға дөрөҫөн әйтергә мәжбүр булдым, ҙур ғына бит инде, иптәштәре көлөр, тип уйланым. Үҙемә бик-бик ҡыйын булды. Йәлләнем баламды. Ни кисергәндер инде! Йөҙөнә лә ҡарай алманым.
***
Балаға хәләл-хәрәм мәсьәләләрен бәләкәйҙән өйрәтеү зарур. Ул ғына ла түгел, баланың хәләл ғаиләлә яралыуы зарур. Заманы шул, тип заманға япһармайыҡ, сөнки мәңге үтмәҫ ҡиммәттәр бар.
***
Халҡыбыҙ “аҙ булһын, тәмле булһын” тигән. Бында “тәмле” тигәне – “сифатлы” мәғәнәһендә. Ҡәйнәмдең “яман ризыҡ үҙеңде ашай” тигән һүҙе була торғайны...
Ысын аҡ май, ысын йомортҡа, тәбиғи тәмләткестәр, яҡшы сифатлы он ҡулланып ризыҡ бешергән бер фирма асҡайны иманлы башҡорт егеттәре. Аҙыҡ-түлеге ҡыйбат тип бик алмағастар, туҡтарға мәжбүр булдылар. Алыу менән һаҫый торған икмәк осрағаны бармы? Бына уны зарарлы үңәҙ менән зарарланған ондан һалалар. Тауарҙы осһоҙлатыр өсөн сифаты түбән компоненттарҙан бешерәләр, ә аҙаҡ, ашҡаҙаныбыҙ, бөйөр-бауырыбыҙ, эсәктәребеҙ ауырта, тип зарланабыҙ…
***
Һигеҙ йәштән атайһыҙ ҡалып, “халыҡ дошманы” балаһы тип рәнйетелгән, шул йәшенән астан үлмәҫ өсөн сабата үреп, арҡан ишә башлаған атайым иҫкә төшә. Ҡулдары күп эшләүҙән шау яра булғанда ла түҙгән. Әлеге ҡурҡыныс Елмерҙәк бөгөлө (Тещин язык) тигән урындарҙан һырт буйлап Уҫманғәленән өләсәйем менән Аҫҡын (Архангел) баҙарына ҡул санаһы менән һөйрәп алып барып, һатҡан аҡсаһына он, ярма алып ҡайта торған булған.
Бер ҡайтыуҙарына атайымдың иң яратҡан кесе ҡустыһы Хәйерлезаман астан шешенгән булған. Исеме хәйерле лә ул, ғүмере генә хәйерһеҙ заманға тура килгән. Аяҡҡа баҫтыра алмағандар, үлгән...
***
Һуғыш ваҡытында ҡатындар Белорет заводына ағас ҡырҡҡан. Татлы ауылы ҡатындарының норма үтәгәнен ҡарарға мастер килгән. Эштән ҡәнәғәт ҡалған.
– За хорошую работу премируем вас – выдадим по полтора килограмма пшенки, – тигән.
Урыҫса бик “шәп” белгән бер ҡатын шунда:
– Нам балтара мала, нам балкила давай, – ти икән.
Ярты кило өҫтәп бирегеҙ, тип һорарға уйлағандырмы, әллә полтора менән полкилоны бутағанмы, уныһы билдәһеҙ. Әхирәттәре шунда уҡ тегенең итәгенән тартҡан да йығылып ятып көлә башлаған.
Быны биш балалы көйө ағас ҡырҡып йөрөгән ҡәйнәм һөйләгәйне. Йәндәре йәннәттә булһын мәрхүмәләрҙең...
***
Татлыла 9 Майға туғандар йыйылды. Аранан иң олоһо булараҡ, Ғәзиз ағай табында һүҙҙе ошолай башланы:
– Бына әле беҙ ултырған урамдан һуғышҡа 27 кеше киткәйне. Шуларҙың етәүһе генә әйләнеп ҡайтты. Өйҙә ҡалғандарға ла еңел булманы – аслыҡ, яланғаслыҡ, ауыр эш...
1943 йыл (ағайға 13 йәш булған) күрше ауылда геологтар ятты. Шулар бер сабатаға 100 грамм он бирә ине. Көнөнә дүрт сабата үрә инем. Аҙна аҙағында 28 кейем сабатаны ялтыратып йөкмәп, күрше ауылға китәм, 2 кило 800 грамм он алып ҡайтам. Бер кило ярма бирҙеләр...
Һуғыш башланған йылда көнөнә кеше башына 450-шәр грамм икмәк бирәләр ине, 1943 йылда 150 грамға ҡалды. Һуғыш бөткәнсә шулай тараттылар...


description: Теплица бизнесы перспективалыларҙың береһе тип һанала, сөнки илдә йәшелсә етерлек күләмдә етештерелмәй һәм уны сит илдәрҙән килтерәләр. Рәсәйгә ҡарата индерелгән санкциялар ауыл халҡына үҙ э

title: Ҡышын да ҡыяр үҫтерәләр

maintext: Уларҙың өйөн табыу ҡыйын булманы – Тәтер-Арыҫлан ауылының Үҙәк урамынан ябай полиэтилендан эшләнгән теплицалар әллә ҡайҙан күренеп тора. Беҙҙе Абдусамат Жумашев менән уның ҡатыны Нәзирә Битасова ҡаршы алды.– Шунда уҡ асыҡлыҡ индереп китәйек: теплица хужаһы – Салауат ҡалаһында йәшәгән туғаныбыҙ, эшҡыуар Ринат Шәрәфетдинов. Ғаиләбеҙгә һәр ваҡыт ярҙам итеп торғаны өсөн уға ҙур рәхмәтлебеҙ. Ул әле лә беҙҙе ярҙамынан ташламай, – тине улар.Алты йыл элек уларҙың ғаиләһе туғандарының ауылына Үзбәкстандан күсенеп ҡайтҡан. Эш тә, йәшәргә аҡса ла юҡлыҡтан, ғаилә башлығы яҡындарына үҙ хыялын – теплица бизнесы менән шөғөлләнергә теләүен белдерә. (Уның был эштә тәжрибәһе лә була, һөнәре буйынса ул – агроном, элек йәшәгән ерендә теплицала эшләгән). Тап шул мәлдә уларға туғандары ярҙамға килә лә инде.– Беренсе йылда биш теплица төҙөнөк, бөтә сығымдарҙы ла, әлбиттә, Ринат үҙ иңенә алды, – ти Нәзирә Һоралбай ҡыҙы. – Икенсе йылына ҡыяр ултыртып, юғары уңыш алдыҡ – беҙ уны хатта йыйып та, һатып та өлгөрә алманыҡ, сөнки үҫтерелгән продукция менән сауҙа итеүҙе яйға һалмағайныҡ.Бөгөн 20 сутый ерҙә ун теплица бар. Шуларҙың береһенә инеү менән беҙ йылы йәйге көнгә эләккән кеүек булдыҡ – бында температура 20 градустан да түбән түгел. Һауала йәшелсә менән ҡыярҙан хуш еҫ аңҡып тора. Йәшелсә бер тигеҙ үҫһен, ергә теймәһен өсөн ҡыяр һабаҡтары еп менән бөхтә итеп элеп ҡуйылған. Ҡиммәткә төшһә лә, теплицалар газ менән йылытыла, шуға ла температура үҙгәрмәй, бер кимәлдә тора. Тамсылап һуғарыуҙы ҡулланалар, төндә һыу һибәләр.– Ниндәй сорттарға өҫтөнлөк бирәһегеҙ? Ашлама ҡулланаһығыҙмы? Үҫтереү серҙәре менән уртаҡлашырһығыҙ, бәлки? – тип һорашабыҙ хужаларҙан.– Бер ниндәй ҙә сер юҡ, һәйбәт тәрбиә, заманса һиптереү яйланмаһы ғына кәрәк. Ашламаға килгәндә, иң һәйбәте – тиреҫ һәм ағас көлө. Тәүҙә “герман” тигән сорт сәстек, артабан “маша”ға күстек, сөнки тәүге төргә ҡарағанда һуңғыһының төҫө ҡуйыраҡ, тышҡы торошо ла бик мөһим, һатып алыусылар тәмлене һәм матурҙы ярата бит.Нәзирә Битасова әйтеүенсә, ҡыяр миҙгеле ғинуар айында башлана. Уҙып барған йылда теплицаларҙа биш меңгә яҡын ҡыяр орлоғо ултыртылған! Беренсе уңышты март айында алғандар. Ике көн һайын 500-600 килограмм яңы продукция йыйып һаталар. Йәшелсәне яҡын-тирәләге ҡалаларҙан күмәртәләп сауҙа итеүселәр, район үҙәгенән магазин хужалары, Тәтер-Арыҫлан һәм күрше ауылдар халҡы ҙур теләк менән һатып ала.Был ғаилә ҡыяр ғына үҫтереп ҡалмай. Мәҫәлән, уҙған ҡыш помидорҙан да мул уңыш йыйып алғандар. Һуған, укроп, петрушка бик уңған.Уларға бөтә эштәрендә лә балалары ярҙам итә, шулай уҡ килешеү буйынса биш-алты ҡатын-ҡыҙҙы яллағандар.– Ауыл халҡы беҙгә һәр йәһәттән ярҙам итә. Балаларға ла бында оҡшай. Ә ситтән күсеп килеүселәргә ҡараш төрлөсә була бит, әгәр ауыл халҡы беҙҙең менән һәйбәт мөнәсәбәттә булмаһа, тормошобоҙ ҙа әлеге кеүек ыңғай бармаҫ ине, бәлки, – ти хужалар.Күптән түгел ғаилә ер биләмәһе һатып алған, унда инде үҙ теплицаларын ҡуйырға ниәтләйҙәр. Ә артабанғы пландары менән ҡыҙыҡһынғас:– Беҙҙең өсөн иң мөһиме – гражданлыҡ алыу, ә ҡалғаны үҙ яйы менән барасаҡ, барыһы ла үҙебеҙҙән тора, – ти улар....Һәр эш күп көс, түҙемлек һәм тырышлыҡ талап итә. Килем алыр өсөн ал-ял белмәй эшләргә кәрәк, һәм шунда ғына ул үҙ һөҙөмтәһен бирәсәк. Шулай уҡ үҙгәрештәрҙән, ҡыйынлыҡтарҙан ҡурҡырға түгел, үҙеңә ышанырға кәрәк. Өҫтә яҙылғандарҙың барыһы ла быға асыҡ дәлил булып тора. Ана бит, ете ят ерҙә лә уңыш ҡаҙанырға мөмкин.


description: Яҡташыбыҙ, Рәсәйҙең Үҙәк банкы рәйесе Эльвира Нәбиуллина Дәүләт Думаһының сираттағы ултырышында яһаған ҡәтғи белдереүе менән күп аналитиктарҙы һағайтып, борсоуға һалды. Комментаторҙарҙы иң н

title: Финанстар ҡиблаһы үҙгәргәндә…

maintext: Аналитиктар шунда уҡ элекке финанс министры Алексей Кудриндың РИА “Новости” агентлығына биргән һуңғы интервьюһындағы: “Яҡындағы ике-өс йылда Рәсәй иҡтисадын ауыр ваҡыттар көтә. Көрсөккә ҡаршы пландар түгел, ә структура реформалары талап ителә”, – тигәндәрен иҫкә төшөрә һалды. Ике финансист та сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт – иң аҙағы өс йыл эсендә Рәсәй иҡтисадында институциональ реформа үткәреү зарурлығына күрһәтә.Совет заманында уҡ иң көслө финансист булараҡ киң танылыу яулаған СССР Дәүләт банкы рәйесе (1988 – 1991), аҙаҡ Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе (1992 – 1994, 1998 – 2002) Виктор Геращенко бөгөнгө Үҙәк банк һәм Финанс министрлығының эшмәкәрлеген һуңғы осорҙа бик йыш тәнҡитләп сығыш яһай һәм эмиссия сәйәсәтенә мөнәсәбәтте үҙгәртергә тәҡдим итә: “Үҙәк банктың бөгөнгө эмиссия сәйәсәте – деструктив. Улар өсөн, йәнәһе, төп маҡсат – инфляцияға ҡаршы көрәш. Әммә, әйләнештәге аҡса массаһын ҡыҫып кәметеп, Үҙәк банк иҡтисадты быуа. Был ысул организмды ҡанһыҙландырыуға, ҡанда гемоглобинды кәметеүгә тиң. Рәсәй иҡтисады бөгөндән кәмендә 1 триллион һум өҫтәмә эмиссияға мохтаж. Финанслау эш хаҡын, пенсияларҙы, социаль түләүҙәрҙе индексациялауға йүнәлтелергә тейеш…” Финансистар араһында “Геракл” ҡушаматы алған ветерандың фекеренсә, бөгөнгө ауыр иҡтисади хәлдең сәбәптәрен Көнбайышта түгел, ә Рәсәйҙең үҙендә эҙләргә кәрәк; Көнбайышҡа килгәндә иһә, әле беҙгә уларҙан финанс өлкәһендә күп нәмәгә өйрәнәһе бар.Бына шулай ауыр 2016 йыл да тамамланып килә, алдағы өс йылға ла етәкселәребеҙ өмөтлө прогноз бирә алмай. Ошо тәңгәлдә элекке премьер-министр Виктор Черномырдиндың: “Яҡшыраҡ булһын өсөн тырыштыҡ, әммә һәр ваҡыттағыса килеп сыҡты”, – тигән ҡанатлы һүҙҙәре иҫкә төшә. Уларҙы, моғайын, Советтар Союзы тарҡалғандан һуңғы барлыҡ сирек быуат дәүерҙең иң образлы фразаһы һәм характеристикаһы тип нарыҡларға мөмкиндер. Черномырдиндар заманында, исмаһам, етәкселәребеҙ хаталарын таный, улар өсөн уңайһыҙлана торғайны. Йәнә, халыҡта оптимизм, юмор тойғоһо көслөрәк ине кеүек…Иҡтисадта үҫеш көтөлмәгән һәм өмөтһөҙ тип иҫәпләнгән киләһе 2020 йылға тиклемге осор иң тәүҙә “Стратегия-2020” проектының тамамлау этабын тәшкил итергә тейеш ине. Рәсәй Федерацияһының оҙайлы социаль-иҡтисади үҫеш концепцияһының тәүге варианты Президент В. Путин тәҡдиме буйынса 2006 – 2007 йылдарҙа Иҡтисади үҫеш министрлығы тарафынан әҙерләнә. Проект тулайым эске продуктты 40 процентҡа, халыҡтың килемен – 50 процентҡа, хеҙмәт етештереүсәнлеген – 40 процентҡа, төп капиталға инвестицияларҙы 85 процентҡа тиклем арттырыуҙы күҙ уңында тота. Пландар тормошҡа ашырылмағаны аңлашыла башлағас, 2010 йылда проекттың яңыртылған варианты әҙерләнә. Сәйәси реформалар туҡтатылыуға, “власть вертикале” нығыныуға, иҡтисадта институциональ реформалар үткәрелмәүенә ҡаршы сыҡҡан оппозиция хәрәкәте көсәйә. Ул хәрәкәт тарихҡа 2011 – 2013 йылдарҙағы киң масштаблы “Болотная майҙаны ваҡиғалары” булараҡ инеп ҡалды.“Стратегия-2020” проектының яңы версияһы, нигеҙҙә, Юғары иҡтисад мәктәбе (ВШЭ) һәм Рәсәй халыҡ хужалығы академияһы (РАНХ) белгестәре тарафынан әҙерләнде. Был эшкә шулай уҡ Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Калифорния (Беркли) университеты белгестәре саҡырыла, әммә уларҙың тәҡдимдәре иҫәпкә алынмай. Проекттың “Иҡтисади үҫештең яңы моделе. Макроиҡтисади һәм социаль тотороҡлолоҡто тәьмин итеү” тип аталған иң мөһим 1-се бүлеген (документ 25 бүлектән тора) ВШЭ-ның ғилми етәксеһе Евгений Ясин (1994 – 1997 йылдарҙа Рәсәй иҡтисад министры) һәм Владимир Мау (РАНХ ректоры) әҙерләй. Авторҙар иҡтисади моделдең нигеҙен илдәге кеше потенциалына һәм фәнни потенциалға таяныуҙа күрһәтә, әммә, оппоненттар раҫлауынса, урта синыфтың тәбиғәтен һәм составын дөрөҫ билдәләмәй. Байтаҡ абруйлы иҡтисадсылар, шул иҫәптән финансист Виктор Геращенко 1998 – 1990 йылдарҙағы инфляцияға ҡаршы саралар тәжрибәһен ҡулланып, етдиерәк иҡтисади үҫеш программаһы әҙерләргә тәҡдим итә. Ул ауыр осорҙа Үҙәк банк рәйесе Геращенко менән Хөкүмәт рәйесе Примаков дефолт мәленә йылына 84 процент тәшкил иткән инфляцияны еңеп, Евгений Ясин баһалауынса, “Геракл батырлыҡтарына тиң гигант эш” башҡарҙылар. Инфляцияны кәметеүҙән тыш, эш хаҡын, пенсияларҙы, социаль түләүҙәрҙе индексацияларға, 165 миллиард долларға еткән тышҡы бурыстарҙы ҡайтара башларға ла аҡса табыла.Финансист ғаиләһендә үҫкән, ғүмерен финанс эшенә арнаған Виктор Геращенко (уның атаһы Владимир Геращенко 1948 – 1958 йылдарҙа СССР Дәүләт банкы идараһы рәйесенең беренсе урынбаҫары була) Совет йылдарында банк эштәре буйынса оҙаҡ ваҡыт Англияла, Германияла, Сингапурҙа эшләп, Көнбайыш илдәре иҡтисады нигеҙҙәрен тәшкил иткән мәктәптәрҙе яҡшы өйрәнә.Виктор Геращенко үҙе монетаризм теорияһы төшөнсәһен иҫкә алыуҙан ситләшһә лә, әле донъяла уға альтернатива булмауын бик асыҡ күҙ алдына килтерә, әммә бөгөнгө Рәсәй шарттарында иң тәүҙә институциональ реформалар кәрәклегенә баҫым яһай. Геращенко менән Примаковҡа, мәҫәлән, 1998 йылда премьер-министр Сергей Кириенко Борис Немцов (Хөкүмәт рәйесенең беренсе урынбаҫары) һәм Анатолий Чубайс менән берлектә ойошторған масштаблы, әммә ныҡлап уйланылмаған либераль иҡтисади реформалар һөҙөмтәһе – август дефолты – эҙемтәләрен төҙәтергә тура килә.Был ваҡиғала Виктор Геращенконы иң ғәжәпләндергәне Борис Ельцин “Йәш реформатор” тип күтәргән Кириенконың ҡыҫҡа ғына ваҡытта (ул ни бары дүрт ай премьер-министр була) Көнбайыш илдәре бер быуатҡа яҡын төҙөгән яңы иҡтисадҡа (иҡтисади неоклассицизм практикаһына) яҡынлашырға ынтылышы һәм “киндер-сюрприз” дефолтының һанаулы көндәр эсендә ил иҡтисадын шаҡтай ҡаҡшатыуы була.Америка иҡтисадсыһы, 1976 йылғы Нобель премияһы лауреаты, Чикаго университеты профессоры, Америка иҡтисадсылар ассоциацияһы президенты Милтон Фридман (1912–2006) иҡтисади неоклассицизм теорияһына нигеҙ һалған тип иҫәпләнә. Сығышы менән ул хәҙерге Украинаның Берегово ҡалаһынан, АҠШ-ҡа күсенгән эмигрант ғаиләһенән. Фридман, ҡулланыу стандарттары анализын, әйләнештәге аҡса массаһын һәм иҡтисади тотороҡлолоҡ күренештәрен өйрәнеп, үҙенең монетаризм теорияһын төҙөй. Популяр формала, ябайлаштырып күрһәткәндә, Фридман йәмғиәттәге кеше капиталын үҫтереү һәм реализациялау процесында ҡулланыу стандарттарын күтәреү мөһим тип күрһәтә. Ҡулланыу теорияһы авторҙары, Нобель премияһы лауреаттары Густав Кассель һәм Франко Модильяни раҫлауынса, кеше капиталы, дәүләттең төп капиталы булараҡ, баҙар системаһының да төп элементына әйләнә башлай һәм уның тотороҡлолоғон нығыта – иҡтисадҡа йәлеп ителгән кеше капиталы тотороҡло үҫеш гаранты ролен үтәй. Үҫешкән индустриаль йәмғиәттә иҡтисад үҙенән-үҙе көйләнеү һәләтенә эйә була башлай. Был хәл аҡса әйләнеше процесында үҙен асыҡ күрһәтә, әммә уның өсөн әйләнештәге аҡса массаһының яртыһынан күберәк өлөшө – 60 процент самаһы – халыҡ ҡулланыуы – кеше капиталы аша үткәрелергә тейеш. Прогрессив шкала буйынса йыйылған һалымдарҙың да кәмендә шул самаһын граждандар түләргә тейеш була.Монетаризм теорияһына ярашлы, әйләнештәге аҡса массаһы тулайым эске продукттың 70 процентынан түбәнерәк төшһә, иҡтисади системала үҫеш процестары туҡтала. Әммә Рәсәйҙә инфляцияны кәметеү өсөн әйләнештәге аҡса массаһын ҡыҫыу – ғәҙәти күренеш. Мәҫәлән, Черномырдин үткәргән деноминациянан һуң Рәсәй Федерацияһында монетизация коэффициенты 12 процентҡа тиклем кәмене.Рәсәй финанс “зубрҙары” Виктор Геращенко менән Алексей Кудрин, бөгөнгө Үҙәк банк рәйесе Эльвира Нәбиуллина кеүек үк, Рәсәй иҡтисады менән етәкселектә институциональ реформалар мәсьәләһен күтәрһә лә, улар ғәмәлдә ике нәмә тураһында һөйләй. Геращенко менән Кудрин, нигеҙҙә, монетаристик позицияларға яҡынлашһа, Нәбиуллина, мәҫәлән, ХХV Халыҡ-ара финанс конгресында монетар сәйәсәттә ҡаты позиция һаҡланасағын белдерҙе. Йәғни был өлкәлә әлегә етди үҙгәрештәр һәм эре аҡса эмиссияһы планлаштырылмай. Бюджет сәйәсәте әүәлгесә бюджеттағы бушлыҡтарҙы тултырырға тырышыуҙан ары китә алмай. Ә етештереү тармаҡтарын тергеҙеү өсөн иң тәүҙә шул уҡ идаралыҡ институттары талап ителә, йәғни институциональ реформа көнүҙәк мәсьәлә булып ҡала. Рәсәй Үҙәк банкы рәйесе Эльвира Нәбиуллинаның инфляцияны ауыҙлыҡлау өсөн эмиссияны сикләүгә барыуы, әлбиттә, ауыр, популяр булмаған сара. Финанс донъяһы 2016 йыл башында уҡ Рәсәй Үҙәк банкы эмиссия иғлан итәсәгенә тулыһынса ышанғайны. Көслө тәнҡиткә дусар булған Нәбиуллинаға Геращенко кеүек авторитетлы финансистар монетар сәйәсәттән ситләшмәҫкә тәҡдим итһә лә, ул, валюта резервтарының 12 миллиард долларын Рәсәй һумы курсын һаҡлауға йүнәлтеп бер файҙаһы ла булмағас, Үҙәк банк ставкаһын икеләтә арттырып, 17,5 процентҡа тиклем күтәрҙе һәм һумдарҙың ирекле курсын иғлан итте. Иҡтисадсылар араһында иң абруйлыларҙан иҫәпләнгән “Файненшл таймс” гәзите Эльвира Нәбиуллинаны финанс донъяһындағы “тимер леди” тип нарыҡлап, уның ҡыйыу аҙымын бик юғары баһаланы.Президент В.В. Путин 2012 йылдың ғинуарында уҡ донъя күргән “Беҙҙең иҡтисади мәсьәләләр тураһында” мәҡәләһендә иғтибар итеүенсә, “...сеймал экспортына нигеҙләнгән иҡтисад ҡоролошо финанс ресурстарын етештереү өлкәһенә йүнәлтеүгә мөмкинлек бирмәне. Әммә, институциональ реформалар үткәрмәй тороп, был колоссаль ресурстарҙы ғәмәлдә юҡҡа сыҡҡан сәнәғәт тармаҡтарына һалыу финанстарҙы юғалтыуға тиң булыр ине. 90-сы йылдарҙа деградациялаған автомобилдәр эшләү сәнәғәтенә, хәрби-сәнәғәт комплексына ебәрелгән бик ҙур финанс сараларының юғалтылыуын иҫкә төшөрөү ҙә етәлер”.Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Президент Владимир Путин 2012 йылда уҡ күрһәткән мәсьәлә әлегәсә, дүрт йыл үткәндән һуң да, көнүҙәк булып ҡала. Әммә, ул осорҙан айырмалы рәүештә, беҙ бөгөн сеймал экспортына нигеҙләнгән иҡтисад моделенең заманы үтеп, хәҙер бөтөнләй эшләмәүен күрәбеҙ. Шуға ла илдәге иң абруйлы финанс белгестәренең сәйәси ҡараштарына ҡарамаҫтан, ил иҡтисадын йәнләндереү өсөн идаралыҡ институттары төҙөү, институциональ реформа үткәреү мәсьәләләренә бик һуңлап булһа ла мөрәжәғәт итә башлауын ыңғай күренеш тип баһаларға мөмкиндер.


description: Илдең Юғары суды мөһим ҡарар ҡабул итте. Хәҙер юл хәрәкәте ҡағиҙәһен боҙған тип законһыҙ рәүештә протокол тултырылған, шул иҫәптән килтерелгән әхлаҡи зыян өсөн шоферҙар ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәренә

title: Закон бар ул, бар!


description: Өфөләге 47-се поликлиниканың ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы “Әсәлек изгелеге” Бөтә Рәсәй конкурсында лауреат булды. Өфөләге 47-се поликлиниканың ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы “Әсәлек изгелеге” Бө

title: Бәпестәр күберәк тыуһын


description: Республика йортонда төбәк Башлығы Рөстәм Хәмитов Халыҡ-ара фольклор фестивалдәре һәм традицион сәнғәт ойошмалары советы (CIOFF) президенты Филипп Боссан һәм CIOFF-тың мәҙәниәт эштәре буйынса

title: Фольклориада юғары кимәлдә үтәсәк


description: Фәһемле фекерҙәр: Донъялағы иң аңлашылмаған нәмә – һалым шкалаһы. Альберт ЭЙНШТЕЙН.Донъялағы иң аңлашылмаған нәмә – һалым шкалаһы. Альберт ЭЙНШТЕЙН. *** Финанс эшмәкәрлеге – сәнғәтме ул,

title: Яуызлыҡтың нигеҙе нимә?


title: Утта көйә Сүриә

maintext:
Сүриәлә барған һуғыш ваҡиғаларын телеэкран аша көн һайын күреп торғанғамы икән, ғәҙәти хәл һымаҡ ҡабул ителә башлағандай. Шомландырып ҡуя: ҡан-ҡойошҡа, афәт-фажиғәгә күнеккән кешелә изгелек, әҙәп, шәфҡәтлелек, һыҙланыу кеүек сифаттар юғала бара.
Ә һуғыш дауам итә... Мәғлүмәт сараларының хәбәрҙәренә ҡарағанда, һуңғы осорҙа Сүриә ғәскәрҙәре террорсыларҙы ҡыҫырыҡлай барып, Алеппо ҡалаһының Мейсар, Катарджи кварталдарын ҡулға төшөрҙө. Был инде Алепполағы хәрби операцияның һынылыш алыуын һәм ҡаланың тиҙҙән боевиктарҙан азат ителәсәген аңлата. Һәр хәлдә, билдәле аналитиктар шуға юрай.
Яңыраҡ ҡына Сүриә президенты Бәшәр Әсәдтең ҡушыуы буйынса оборона министры генерал Фәхәд Джасем фронттың алғы һыҙығына барып, ғәскәрҙәргә ил башлығының рәхмәт һүҙен еткерҙе, һалдаттарҙың яуҙа күрһәткән батырлыҡтарын юғары баһаланы. “Террорсыларға ҡаршы көрәш илде уларҙан азат иткәнгә тиклем дауам итәсәк”, – тине генерал.
Шул уҡ ваҡытта Алеппола ҡалған террорсылар ҡоралдарын тапшырып ҡаланы ташлап сығыуҙан баш тартты. Әлбиттә, улар ярҙам килеренә өмөт итә, ләкин уларҙың ҡалаға яҡынлашҡан ҡуштандарын Рәсәй авиацияһы бомбаға тота.
Әлеге мәлдә дәүләт ғәскәрҙәре үҙ позицияларын нығытыу, азат ителгән урамдарҙы миналарҙан таҙартыу менән мәшғүл. Хәрби эксперттарҙың күҙаллауынса, боевиктар ҡамауға эләкмәҫ өсөн, үҙҙәренең нығытмаларын ташлап, сигенергә мәжбүр буласаҡ. Хәбәрҙәргә ҡарағанда, хөкүмәт ғәскәрҙәре яғына сығырға теләгән 150-ләп боевик үҙҙәренең “дуҫтары” тарафынан ҡулға алынған.
Нисек кенә булмаһын, донъя болартырға тырышҡандар табылып тора. Сәйәсмәндәр фекеренсә, Америка Ҡушма Штаттарындағы көстәр, Сүриә оппозицияһына ярҙам итеүҙән баш тартып, яңы проект ойошторорға мөмкин. Был турала Америка матбуғатында һүҙҙәр ҡуйыра. Атап әйткәндә, террорсылар төркөмө булған “Аль-Каида”ны йәки Фарсы ҡултығындағы илдәрҙе йәлеп итеү хаҡында хыялланалар.
Бөгөн Сүриә ерендә ике төрлө һуғыш бара: ДАИШ-ҡа (Рәсәйҙә тыйылған ойошма) һәм Әсәдкә ҡаршы. Унда Төркиә лә үҙ йоғонтоһон булдырырға тырыша. Тимәк, үкенескә ҡаршы, һуғыштың осо-ҡырыйы күренмәй әлегә. Ул кем өсөндөр үҙенсәлекле бизнес төрөнә әйләнә бара. Әлегә ҡораллы төркөмдәрҙе “уйынсылар” ситтән генә күҙәтә һәм кемдәргә ярҙам иткәндә килем алырға мөмкин булыуын фаразлай. Шуға ла Сүриәләге бөтә көстәр ҙә бер “бағыусы” ҡулы аҫтына эләгер тип әйтеп булмай. Күҙаллауҙарынса, киләһе йылда Сүриәләге ҡораллы төркөмдәрҙең һаны һәм хәрәкәт алымы үҙгәрергә мөмкин, йәғни ниндәйҙер “ревизия” үткәрелеп, бәғзеләренә өҫтөнлөк бирелер, ҡайһылары юҡ ителер. Быға тиклем АҠШ тарафынан ярҙам күрһәтелгән оппозиция ла “башын” башҡа тарафтарға бора башланы, сөнки Американың яңы һайланған президенты Трамптың көстәрҙе Әсәдкә түгел, ДАИШ-ҡа ҡаршы йүнәлтергә кәрәклеге тураһында әйтеүе тәьҫир итмәй ҡалмай. Трамптың һүҙҙәрен икенсе төрлө аңларға ла була. Мәҫәлән, АҠШ-тың әлеге оппозициянан баш тартып, Вашингтон мәнфәғәтен яҡлаған икенсе төркөмгә ярҙам ҡулы һуҙыуы бар. Ундай төркөм, әлбиттә, яңы шарттарҙа, яңы идеялар менән барлыҡҡа киләсәк.
Күптән түгел Американың дәүләт секретары Джон Керри Алепполағы хәлдәрҙе көйләү буйынса тәҡдимдәрен Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавровҡа тапшырҙы. “Беҙ боевиктарҙы Алеппонан сығарыу эшендә Америка етәкселегенең тәҡдимдәре менән килешеү өсөн хәрби эксперттарҙы, илселәрҙе кисекмәҫтән Женеваға ебәрергә әҙербеҙ”, – тине Сергей Лавров. Мәскәү менән Вашингтон араһында йыл аҙағына тиклем килешеү булыры, Трамп власҡа килгәндән һуң уның яҙмышының ниндәй йүнәлеш алыры асыҡ түгел.
Декабрь башында Сергей Лавров менән Төркиәнең сит ил эштәре министры Мәүлит Чавушоглу осрашты. Унда Төркиә президенты Рәжәп Эрдогандың Сүриә башлығы Бәшәр Әсәдте “ҡолатыу” тураһында әйткән һүҙҙәре лә телгә алынды. Эрдогандың һүҙҙәрен тура мәғәнәһендә ҡабул итергә ярамай, тип был уңайһыҙ хәлдән сығыу юлын табырға тырышты Төркиә хакимиәте. Башлыҡтары иһә, “Евфрат ҡалҡаны” операцияһы айырым бер кешегә ҡарата түгел, ә террорға ҡаршы, тип аңлатты. Бәшәр Әсәдте урынынан алыу тураһында Төркиә етәкселеге тарафынан бер ниндәй ҙә рәсми белдереү булманы. Был мөмкин дә түгел, сөнки Әсәд етәкселегендәге хөкүмәт һуғышта еңеүгә ирешә бара, һәм бөтә мәсьәләләр ҙә фәҡәт уның менән берлектә хәл ителергә мөмкин.
Сүриә тирәләй ваҡиғалар ҙа, хәбәрҙәр ҙә ҡуйырғандан-ҡуйыра. Ошо юлдарҙы яҙған мәлдә өс мең самаһы боевиктың үҙ теләге менән ҡорал һалып, Дамаск тирәһенән китеүе тураһында билдәле булды. Шул уҡ ваҡытта террорсыларҙың мәктәптәргә, госпиталдәргә һөжүм итеүен ишетеп тетрәнәһең. Һуғыш дауам итә...


description: “Һеҙ бәләкәй саҡта әкиәт яраттығыҙмы? Әлбиттә, бындай сихри донъяны үҙ итмәгән кеше юҡтыр ул ерҙә! Мин дә әкиәтте үлеп яраттым. Тик...” Был һүҙҙәр миңә кескәй Ильястың түгел, ә үҫеп буй етке

title: Рәхмәттәрем менән бәхетлемен!

maintext: – Рәхмәт! Дөрөҫөн әйткәндә, “Ҡалдырма, әсәй”ҙе яҙғанда бик күп эпизодтар индерелмәй ҡалды. Тетрәндерерлек, уйландырырлыҡ күргәндәребеҙ, кисергәндәребеҙ күп ине. Кешеләр менән осрашҡанда ла геройҙарҙың артабанғы яҙмыштары менән ҡыҙыҡһындылар. Шуға ла был китапты беренсеһенең дауамы итеп яҙырға булдым.– Беренсеһелер тип уйлайым, сөнки ул күңелемдә ине, шуға тиҙерәк тә, еңелерәк тә тыуҙы. Ә дауамы иһә ҡыйынлыҡтан да бигерәк, яуаплыраҡ ҡарарға этәрҙе. Уҡыусылар бит, ни тиһәң дә, яҡшыраҡты көтә. Шуға тәү сиратта уларҙың өмөтөн аҡлағы килде.– Эйе. Яңыраҡ Баймаҡ районында осрашыуҙа булдым, унда яңы әҫәрҙе уҡып өлгөргәндәр ҙә бар ине. Матур фекерҙәрен әйтеп, рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙеләр. Дөйөм алғанда, халыҡҡа китап оҡшаны, тип әйтергә була.– Әлбиттә, өсөнсөһөн дә көтәләр. Геройҙарҙы инде үҫтереп, хәҙерге тормоштарын күргеләре килә. Тик мин инде икенсе темаларға тотонорға уйлайым. Сөнки бер үк тормошто һүрәтләргә лә ярамай, гел бал ашаһаң да ялҡытып китә бит...– Эйе, шулай тип әйтергә була. Ни тиһәң дә, быныһы киңерәк итеп алынды. Әлбиттә, беренсеһенән айырмалы, “Әкиәтһеҙ бала саҡ”та Ильяс урлашты ла, алдашты ла һәм язаһын да алды. Быларҙың барыһы ла ысын булған хәлдәр. Шуға ла минән йыш ҡына: “Һин ысынлап та шундай булдыңмы?” – тип һорайҙар. Бәлки, башта Ильяс идеаль егет кеүек итеп яҙылғандыр: уны ысынбарлыҡҡа нигеҙләп художестволы итеп үҫтерҙем. Хәйер, бөтә күргәндәрҙе, кисергәндәрҙе яҙып та булмай, төрлө хәлдәр кисерелде. Ә яҙмауымдың төп сәбәбе: был әҫәрҙәрҙе бит мәктәптәрҙә балалар уҡый, уларға ҡайһы бер түбәнселектәр тураһында яҙмау дөрөҫөрәк булыр тинем.– “Ҡалдырма, әсәй”ҙең дөйөм тиражы егерме меңдән ашып китте, урыҫ, татар, сыуаш, ҡаҙаҡ, азербайжан телдәренә тәржемә ителде, әле үзбәк теленә ауҙарыла. “Әкиәтһеҙ бала саҡ” биш мең дана менән сыҡты, һәм ул яңы йылдан һуң Мәскәүҙә урыҫ телендә донъя күрәсәк. Ә таралып китеүенең сәбәбе – “Ҡалдырма, әсәй”ҙең исем туйы Мәҙәниәт министрлығының ярҙамы менән бөтөн республикала үтте. Йөҙҙән ашыу осрашыу ойошторҙоҡ, уларҙа 25 меңдән ашыу кеше ҡатнашты.– Эйе, Бүрәт Республикаһында төбәк-ара театр фестивалендә ҡатнаштыҡ. Х. Намсараева исемендәге Бүрәт академия драма театрында әҫәрҙе бик матур итеп сәхнәләштерҙеләр. Һөҙөмтәлә әҫәрҙең үҙен һәм унда уйнаған актерҙарҙы “Иң яҡшы актерҙар ансамбле” тип билдәләнеләр. Ә М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрын заман прозаһын күтәргәне өсөн бүләкләнеләр. Был осраҡта режиссер Илсур Ҡаҙаҡбаевтың әҫәргә иғтибар итеүе, уны сәхнәгә ҡуйыуы ҙур роль уйнаны, әлбиттә. Сәфәрҙән йөрөп ҡайтҡас, Бүрәт академия драма театрының директоры шылтыратып, әҫәрҙең халыҡҡа оҡшауын һәм уны үҙҙәрендә ҡуйырға теләүҙәрен еткерҙе. Насип итһә, ул яҙғыһын Бүрәт Республикаһының академия драма театры репертуарында буласаҡ.– Осрашыуҙар мәлендә бик күп уҡытыусылар менән аралашырға насип булды. Уларҙың әйтеүенсә, мәктәп программаһына бөгөнгө заманды яҡтыртҡан әҫәрҙәр инмәгән. Унда һаман да революция, совет осоро, колхоз-совхоздар ойоштороу тураһында яҙылған. Ә хәҙерге йәш быуынды ундай әҫәрҙәргә ылыҡтырыуы ауыр. Әлбиттә, тарихты белергә кәрәк, шуға был темалар бөтөнләй инҡар ителмәй, тик алтын урталыҡты һаҡлау шарт. Ғөмүмән, ҡыҙыҡлы, мауыҡтырғыс әҫәрҙәр кәрәк. Кеше үҙенең хәҙерге тормошон, хәл-ваҡиғаларҙы, проблемаларҙы, көнитмеште яңы әҫәрҙәр аша күргеһе килә. Бөгөнгө уҡыусыны заман әҫәрҙәре аша тәрбиәләргә кәрәк тә бит. Күрәһең, был юҫыҡта проза жанрында эшләйһе эштәр бар әле...– Уныһын әйтә алмайым, был ваҡыт һорауы. Һәр хәлдә үҙемә шундай маҡсат ҡуйғанмын: кеше китапты уҡығас, эй, ошоноң әҫәрен уҡып ваҡытымды ғына әрәм иттем, тип әйтмәһен. Ә киреһенсә, авторҙы күреп рәхмәт әйтергә кәрәк ине, тиһен. Бына шундай теләк менән яҙам мин әҫәрҙәремде.– Яҡшы кешеләргә... Мин үҙемде бик бәхетле кеше тип иҫәпләйем. Бишенсе курста уҡыған сағымда республиканың төп баҫмаһы – “Башҡортостан” гәзитенә эшкә алдылар. Матур коллективта эшләнем, яҡшы мөхиткә эләктем һәм ижадсы булараҡ та нәҡ ошонда асылдым. Хәҙер инде ижадымды беләләр, үҙ итәләр. Бының өсөн үҙебеҙҙең апай-ағайҙарға, өлкән яҙыусыларға рәхмәтлемен. Йәш кеше тип ҡарап торманылар, һәр ваҡыт ҡанатландырып торҙолар, хупланылар, кәрәк саҡта, тәнҡитләп тә урыныма ултырттылар. Был, әлбиттә, ижад кешеһенә бик мөһим.– Беренсенән, Ильяс – ул әҙәрҙең төп геройы, әҙәби образ. Уҡыусы уны яратырға тейеш, сөнки төп герой тарафынан ниндәйҙер ғәҙелһеҙлек ҡылынһа, кеше уны ауыр ҡабул итә.Тормошома килгәндә, үҙемде насар кеше тип иҫәпләмәйем. Әгәр бөгөн ниндәйҙер уңышҡа өлгәшкәнмен икән, кешеләр мине яҡын күрә икән, тимәк, ысынлап та быға лайыҡлымындыр.Ысынлап та, Айгиздең был һүҙҙәрендә хаҡлыҡ бар. Үҙенең бар булмышын әҫәрҙәренә һалып, был донъяға ғәҙеллектең бер өлгөһөн тыуҙыра алыуы менән ул бөгөн үҙ уҡыусыһына яҡын. Фажиғәле яҙмыштарҙы һирәгәйтә алырмы, яҡшылыҡ менән яманлыҡтың уртаһындағы аныҡ бер сикте китапты ҡулына алыусы күрерме, әҫәрҙәге ҡалған геройҙар донъялыҡтың мәрхәмәтенә өлгәшеү юлына сығырға көс табырмы – былар барыһы ла ваҡыт һорауҙары... Ә инде үҙенең иңенә төшкән тәҡдирен лайыҡлы күтәреп, ышаныслы аҙымдар менән алға барған Айгиз үҙен күптән бәхетле һанай. Тик бына балалар йортонда бергә үҫкән дуҫ-иштәренең ҡыйралған яҙмыштары менән генә килешә алмай ул. Ниңә тормош шундай мәрхәмәтһеҙ булды һуң уларға? Ниңә?! Бәлки, бәләкәй саҡта әкиәт тыңлап үҫмәгәнгәлер?..


description: Эшһеҙлеккә зарланабыҙ... Оҙон аҡса артынан йә Себер тарафтарына, йә булмаһа Өфө, Мәскәү кеүек ҙур ҡалаларға ынтылабыҙ... Шул уҡ ваҡытта бесәндең бесәнен, утындың утынын һатып алабыҙ... Хәҙер

title: Ауылда - эшҡыуарлыҡ! Ауылда - эшҡыуарлыҡ?

maintext: Әбйәлилдең йәш эшҡыуары Линара Заһитованың “Колибри” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Урал аръяғы райондарында киң билдәлелек яулай. Уның Әбйәлил, Баймаҡ һәм Йылайыр райондарында тегеү цехы бар. Баймаҡ районының Ҡолсора һәм Йомаш ауылындағы филиалдар үҙҙәренең эшмәкәрлеге менән дан ҡаҙанып та өлгөрмәне, Таулыҡайҙа 39 кешегә хеҙмәт урыны булдырған яңы ойошма үҙ эшен башланы. Тиҙҙән ошо йәмғиәт йәнә бер филиалын Билал ауылында асасаҡ.Таулыҡай филиалында сабыйҙар өсөн кейемдәр тегелә. Элек буш торған балалар баҡсаһы бинаһы ҡуртымға алынған, кәрәкле ҡоролмалар менән йыһазландырылған. Вьетнамдан килгән ғаилә яңы һөнәр үҙләштереүселәргә махсус курс үткәргән. Ике ай буйына хеҙмәткәрҙәр стипендия алһа, әле эш хаҡы башҡарылған күләмгә ҡарап түләнә. Түбәнге һәм Үрге Таулыҡай, Сыңғыҙ, Буранбай ауылдарынан да ҡатын-ҡыҙҙар йөрөй, эш ике сменала башҡарыла. Хеҙмәткәрҙәр алты бригадаға бүленгән, һәр береһенә айырым бурыс ҡуйылған, план билдәләнгән. Буранбай бригадаһына ҡараған биш тегенсенең дә махсус белеме бар. Уларҙың барыһы ла йәш саҡтарында Түбә һәм Сибай тегеү фабрикаһында эшләгән, шуға күрә буранбайҙарға тиңләшеүселәр әлегә юҡ. Улар көндәлек норманы теүәл үтәй, башҡаларға ярҙам күрһәтә. Тегенселәрҙең иң олоһо Зифа Ғүмәрова күптән түгел 65 йәшен билдәләһә, иң йәш Зөлфиә Ғәлинаға ни бары 18 генә. Филиал етәксеһе Гөлнур Дәүләкәнова әйтеүенсә, ауыл ерендә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн эш урындары асылыуы бик ҡыуаныслы. Ни тиһәң дә, көн һайын эшкә барыуы, ай һайын хеҙмәт хаҡы алыуы — шатлыҡлы күренеш. Әҙер продукцияны йәмғиәт етәкселеге үҙе килеп ала. Балалар өсөн сағыу төҫтәге спорт кейемдәрен ауылда уҡ һатып алырға теләүселәр күп, шунлыҡтан был мәсьәлә етәкселек тарафынан өйрәнелә. Киләсәктә эш хаҡы иҫәбенә йәки урында уҡ һатыу нөктәһе булдырыу мәсьәләһе ҡарала. Әйткәндәй, былар барыһы ла Башҡортостан Хөкүмәтенең көньяҡ-көнсығыш райондарын иҡтисади үҫтереү программаһына ярашлы башҡарыла.Ауыл халҡына эш урындары булдырған “Колибри” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте төбәк иҡтисадын үҫтереүҙә һәм мәшғүллек проблемаларын хәл итеүҙә ғәйәт ҙур роль уйнай.


description: Яңы йыл байрамы яҡынлаша. Уны мосолман нисек ҡабул итергә тейеш? Ошо йәһәттән ҡапма-ҡаршылыҡлы фекерҙәрҙе йыш ишетергә тура килә. Яңы йыл байрамы яҡынлаша. Уны мосолман нисек ҡабул итергә те

title: Ашығыу аҙаштырыр

maintext:
Яңы йыл байрамы яҡынлаша. Уны мосолман нисек ҡабул итергә тейеш? Ошо йәһәттән ҡапма-ҡаршылыҡлы фекерҙәрҙе йыш ишетергә тура килә.
Был мәсьәләгә ҡағылышлы мәғлүмәттәрҙе элек-электән өйрәнәм. Ысынлап та, Ҡыш бабай, Ҡарһылыу, шыршы тирәләй әйләнеү, маскарад – мәжүсилек ҡалдыҡтары. Улар һәр береһе төрлө ышаныуҙарға бәйле килеп сыҡҡан һәм динебеҙгә бөтөнләй ярашлы түгел. Мәғлүм ки, Исламда иң ҙур гонаһ – ширк, йәғни ниҙелер Аллаһҡа тиңдәш ҡуйыу. Раббыбыҙға мөрәжәғәт итеү урынына Ҡыш бабайҙың сихри көсөнә, тылсымына ышанып, теләктәрҙе тормошҡа ашырыуын һорап, ярҙамына өмөт итеп, гонаһ эшләнә. Шулай уҡ шыршы янында йырлап-бейеп өйөрөлөү ҙә – ширк. Исламда Мәккәләге Ҡәғбәтулла тирәһендә генә әйләнеп йөрөргә рөхсәт ителә. Ҡыҙғаныс, балаларыбыҙҙы ялған персонаждарҙың көсөнә ышандырып үҫтерәбеҙ.
Ә икенсе яҡтан ҡарағанда, был байрам беҙҙә бер быуатҡа яҡын үткәрелә, кешеләрҙең ҡанына һеңгән икән, унан тиҙ арала баш тартып булмаясағы көн кеүек асыҡ. Һәр нәмәнең үҙ ваҡыты. Уҡымышлы диндарҙарыбыҙ быны яҡшы аңлай, шуға ла ҡәтғи ҡарарҙар менән сығыш яһарға ашыҡмайынса, ипләп төшөндөрөргә тырышалар. Ашығыуҙың кире һөҙөмтәгә килтереү, тағы ла нығыраҡ аҙаштырыу ихтималлығы бар бит. Мосолман һәр ғәмәлде сабырлыҡ, түҙемлек менән, яҡшы һүҙ аша атҡарырға тейеш, тиелгән дини китаптарҙа. Был йәһәттән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең дә бихисап хәҙисе бар.
Минеңсә, күптән Ҡояш календары буйынса йәшәйбеҙ, пландар ҡорабыҙ, әҙәм балаһының тыуған һәм үлгән көндәрен иҫәпләйбеҙ икән, Яңы йылды ҡабул итеүҙән зарар юҡтыр. Өйгә ҡуйылған шыршы тәмле урман еҫе аңҡытып ултырһа, күңелгә байрам хисе өҫтәлер. Ҡыш бабайҙы – һалҡын ҡыш образы, Ҡарһылыуҙы ҡар бөртөгө тип кенә ҡабул ҡылып, уларҙан тылсым көтмәһәк, Яңы йылға теләктәребеҙҙе фәҡәт Аллаһ Тәғәләгә юллаһаҡ, тик Раббыбыҙҙың ярҙамына өмөт итһәк, байрамды билдәләү гонаһ түгелдер, тип уйлайым. Маҡсатҡа ашыҡмай барайыҡ. Барыһы ла яйлап хәл ителер.


description: 2014 йылда “Земля героев. Урал батыр” фильмы үҙәк телеканалдарҙың береһендә эфирға сыҡҡан мәлде бик яҡшы хәтерләйем. Никита Панфилов алып барған был документаль әҫәрҙең үҙенсәлеге шунда ине:

title: “Урал батыр” фильмы ҡасан төшөрөлөр?

maintext: Башҡортостан тамашасыһы тарафынан ғына түгел, ә Рәсәй, донъя документалистары, халыҡ ижадын өйрәнеүселәр яғынан да ғәжәйеп күренеш кеүек ҡабул ителде был фильм. “Урал батыр”ҙы экранға сығарған ижади төркөм шундай ерлекле, ғилми фильм төшөрөргә мөмкинлек тыуҙырған өсөн Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовҡа, уның матбуғат хеҙмәте етәксеһе Ғәзиз Йосоповҡа рәхмәтен белдергәйне. Шуға күрә 17 декабрҙә Бөрөләге эш сәфәрендә республика Башлығы Рөстәм Зәки улының яңынан ошо темаға ҡағылышлы фекер әйтеүе һис яңылыҡ кеүек ҡабул ителмәне, киреһенсә, халыҡ ижадын, милли фольклорҙы, башҡорт рухиәтен пропагандалауҙың сираттағы бер аҙымы булды.“Урал батыр”... Халҡыбыҙҙың боронғо ҡомартҡыһы. Кемдер уны башҡорттоң милли паспорты ла тип атаны. Икенселәр, Урал ғәләйһис-сәләм тип, төп геройҙы Пәйғәмбәргә тиңләне, ә эпостың үҙен башҡорт телендә яҙылған изге китаптарҙың береһе, тине. Өсөнсөләр Ер йөҙөндә тиңе булмаған рухи хазинаны донъя халыҡтары өсөн йәшәү ҡануниәте тип белдерҙе. Хәйер, төрлө фекерҙәр булыуына ҡарамаҫтан, уларҙың һәр береһенең нигеҙендә әҫәрҙең бөйөклөгөн дәлилләгән мөҡәддәс һүҙ ята.Рәсәй киноһы йылы тамамланыр алдынан Бөрө ҡалаһында уҙған мәҙәниәт буйынса республика кәңәшмәһендә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовтың: “Беҙҙең уйыбыҙса, киләһе йылда яңы фильмдар төшөрөү өсөн финанс ресурстары бүленәсәк. Башҡорт халыҡ эпосы “Урал батыр” мотивтары буйынса фильм төшөрөлөүен бик теләр инек. Беҙҙең кинематографистар был эште атҡарып сыға алыр тип уйлайым”, – тигән һүҙҙәре кино сәнғәте йәмәғәтселеген генә түгел, милли фильмдарға һыуһаған халыҡты ла дәртләндереп ебәрҙе.Был хаҡта сәнғәт әһелдәре үҙҙәре ни уйлай икән? Ошо һорау менән уларға мөрәжәғәт иттек.Булат Йосопов, режиссер:– Бөгөнгө заман өсөн “Урал батыр” тураһында фильм төшөрөү идеяһы – бик тә тәбиғи күренеш. Сөнки күптәр был тема хаҡында фекер йөрөтә. Урал батыр – ул халыҡтың иң төп рухи, мәҙәни ҡомартҡыһы, һәм был әҫәрҙе кинематография теленә күсереү мотлаҡ кәрәк. Башҡортостан Башлығы быны яҡшы аңлай, шуға күрә лә кино төшөрөүселәргә юҡҡа ғына мөрәжәғәт итмәне. Минеңсә, ҡеүәтебеҙ бар. Яҡшы финанслау булһа, һәр яҡлап тәьмин ителһә, картинаны үҙебеҙҙең эске мөхит өсөн генә түгел, ә киң ҡатлам Рәсәй, донъя кино ҡараусыларына ла тәҡдим итерлек итеп эшләргә була. Был эш барышында ҡатнашһам, кемгәлер шул бурысты атҡарыуҙа файҙалы булһам, бик шат булыр инем. Теләһә ниндәй сүрәттә лә булышлыҡ, ижад итеүемә ҡыуаныр инем.Азамат Тимерғазин, продюсер:– Әллә ҡасандан бирле әйтелә килгән бик шәп идея был! Бары тик юғары кимәлдә тормошҡа ашырырға кәрәк. Әлбиттә, бер режиссерға тапшырырғамы, әллә төркөм менән атҡарырғамы – уныһы икенсе мәсьәлә, әммә был хаҡта ла уйларға кәрәк, сөнки “Урал батыр”ҙы төшөрөү ул еңел-елпе эш түгел. Рәсәй, донъя кимәлендәге белгестәрҙе лә саҡырып, республика ҡаҙнаһын ғына түгел, федераль кимәлдәге сығымдарҙы ла йәлеп итергә булалыр, моғайын. Донъя кинопрокаты кимәле хаҡында фекер йөрөтһәк һәм фильмды башҡаларға ла тәҡдим итеү тураһында уйлаһаҡ, ситтән дә кино белгестәрен саҡырыу зыян итмәҫ ине. ШОС һәм БРИКС илдәре тураһында һүҙ йөрөтәбеҙ икән, ул илдәрҙә лә был фильм мотлаҡ рәүештә күрһәтелерлек булһын. Уларҙың продюсерҙары менән хеҙмәттәшлек итеү һис насар булмаҫ, тигән уй бар.“Урал батыр” донъя кимәленә сығарып, йөҙҙө ҡыҙартырлыҡ түгел, ә милли йөҙөбөҙҙө балҡытырлыҡ әҫәр булһын. Әгәр республика Башлығы был хаҡта ыңғай һүҙ әйтә икән, тимәк, донъя кино сәнғәте белгестәрен йәлеп итеп, бигерәк тә продюсерҙар менән эшмәкәрлекте киң йәйелдереп, ҙур кино төшөрөүҙе, башҡалар менән хеҙмәттәшлекте күҙ уңында тотоу мөһим.Айнур Асҡаров, режиссер:– Ҙур кино төшөрөү идеяһы республика етәкселегенән сығыуына шатмын. Был маҡсаттың тормошҡа ашырылыуын теләйем.Зөһрә Бураҡаева, яҙыусы, сценарист:– “Урал батыр” – бик ҡатмарлы, күп ҡатламлы әҫәр, изге ҡомартҡы. Рәсәй киноһы йылы булыуына ҡарамаҫтан, яҡуттар үҙҙәренең “Олонхо” кеүек бөйөк яҙмаһын кино сәнғәтенә күсерергә йөрьәт итмәне. Мәҙәниәт министрҙары Андрей Борисов кино сәнғәтен бик ҡеүәтләһә лә, уларҙа ошо өлкә үҫешһә лә, был темаға әле тотонмайҙар. Тәжрибәләре лә ҙур, беҙ уларҙың эшмәкәрлеген ситтән күҙәтеп торабыҙ.Аҡса бүленде лә ҡабат-ҡабат төшөрҙөк түгел, ә ентекләп, әҙерлек менән килергә тейешбеҙ был эшкә. Эйе, беҙҙә көслө актер мәктәбе бар. Режиссерҙарыбыҙ ҙа бар. Ете-һигеҙ кеше атҡарып сыға алыр ине быны, әммә ҙур эшкә тотонор алдынан әҙерлек этабы кеүек, 15 минутлыҡ фильмдар төшөртөп ҡарарға ине уларҙан. Мәҫәлән, башҡорт эпостары һәм легендалары буйынса новеллалар йыйынтығы эшләргә була. Тәүге этапта шундай продюсер аҙымы булырға тейештер ул. Беренсенән, шулай бәләкәй генә тарихи фильмдар тупланыр ине. Икенсенән, кино ҡараусылар тауыш биреү юлы менән һайлап алырлыҡ эштәр тыуыр. Тамашасылар алдында ла имтихан тоторға тейештәр ҙә инде. Бәлки, “Урал батыр”ҙың бүлектәре буйынса ҡыҫҡа фильмдар төшөрөп күрһәтергә тейештер режиссерҙар. Нисек кенә булмаһын, улар башта һайлап алыу этабын үтергә тейеш. Рус драма театрында “Аҡбуҙат”ты сәхнәләштерҙеләр, һәм был милли ерлектәге әҫәрҙе тап ошо милләттән режиссер эшләргә тейешлеген күрһәтте. Башҡалар аңлай алмай башҡа халыҡтың рухиәтен. Әллә ниндәй донъя кимәлендәге ҙур режиссерҙың да башҡорт эпосын аңлай алмауы ихтимал. Йәнә лә бер уйым – ашығырға ярамай, сөнки һәр башҡорт режиссерының хыялы – ул Салауат Юлаев, Урал батыр хаҡында фильм төшөрөү. Был шәхестәр буйынса кино сәнғәте әҫәре тураһындағы тәҡдимдәрҙе Рөстәм Зәки улы үҙе тыңлап сыҡһын ине. Флүзә Фархшатова, Айсыуаҡ Йомағолов кеүек рухлы, талантлы режиссерҙарыбыҙ Мәскәүҙә йөрөй. Тап улар ҡатнашырға тейеш был проектта.Зәки Әлибаев, Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе вазифаһын башҡарыусы:– “Урал батыр” мифологик эпосы кино сәнғәтендә күптән яҡтыртылырға тейеш. Тик был ижади коллективта эпосты һәйбәт белгән профессионалдар ҡатнашыуы мотлаҡ. Башҡорт халҡының ым-ишараһын, холоҡ-фиғелен яҡшы белгән төрлө һөнәр эйәләренең консультант булараҡ кәңәш ҡоро булдырыуын да күҙ уңынан ысҡындырырға ярамай.Бына шулайыраҡ фекер йөрөтә беҙҙең замандаштарыбыҙ. Уларҙан төрлө, әммә эшлекле тәҡдимдәр булыуы мөһим. Шуныһы көн кеүек асыҡ – боронғо ҡомартҡыны төшөрөп, донъя кимәленә сығарыр ҡеүәтебеҙ бар. Фольклорсылар, тел белгестәре, милли менталитетты өйрәнгән белгестәр ҡатнашлығында башҡарылырға тейештер был эш. Нисек кенә булмаһын, республика Башлығының ниәтен Күктәр ҙә, ата-бабаларыбыҙ рухы ла хуплаһын. Амин!


description: Яңы йыл алдынан хеҙмәт алдынғыларын ҡотлау күптән матур традицияға әйләнгән. Ошо көндәрҙә район хакимиәтенең ҙур залында төрлө һөнәр эйәләрен тәбрикләнеләр. Улар араһында табиптар, уҡытыусыл

title: Хеҙмәте барҙың хөрмәте бар


description: Ҡошсолоҡ - ауыл хужалығында иң өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе. Һуңғы йылдарҙа ҡош итенә һорау арта бара. Был тәү сиратта уның диетик аҙыҡ булыуы менән аңлатыла. Ошоға тиклем ҡураларҙа өйрәк

title: Тырыштар - донъя тотҡаһы


description: «Яйыҡ» гәзите бүләктәр оттороуҙы дауам итә. Уйын ҡыҙғандан-ҡыҙа бара, килгән квитанциялар лотерея ҡумтаһына һыймай башланы хатта. Был юлы тағы өс уҡыусыбыҙ баҫмабыҙҙан иҫтәлекле бүләктәргә э

title: Уйын дауам итә " Яйыҡ гәзите


description: Тәүге ҡулланыусылар йәмғиәттәре райо-ныбыҙҙа 1913 йылда барлыҡҡа килә. Юҡҡа ғына ойошторолмайҙар улар. Тәү сиратта халыҡты көндәлек кәрәкле әйберҙәр менән тәьмин итеү бурысы тора. Заманалар

title: Уңыш еңел яуланмай


description: «Бөтә ауыл менән «Яйыҡ»ҡа!» акцияһы дауам итә. Миндәктәр эстафета таҫмаһын Уральск ауыл Советына тапшырған ине. Оҙаҡ көттөрмәй, Иҫтамғол ауылы мәҙәниәт йортона гәзит уҡыусыларыбыҙ менән осра

title: Иҫтамғолдар ҙа ҡушылды


description: Сығыш яһағанда тамашасыларҙың хушын алырға тигән маҡсат ҡуймай ул. Тик ни бары бер аҙ баҫалҡы, моңло тауышы, йөҙөндәге мимикаһы, уйсан ҡарашы менән йырҙы бар тәрәнлегендә асып һала, ҡатын-ҡы

title: "Һәләт, теләк һәм тырышлыҡ кәрәк"


description: Алдан иғлан иткәнебеҙсә, яҡташыбыҙ, һәләтле йырсы Ирек Ноғомановтың «Шаулай урман» исемле концертында гәзитебеҙ подписчиктары араһында приздар отторҙо. Тамашасылар өсөн икеләтә байрам булды:

title: Уңыш әүештәргә йылмайҙы


description: Хәмбәлиева Наилә Нәжип ҡыҙы 1966 йылдың 22 июнендә Учалы районының Наурыҙ ауылында доньяға килгән. Урта мәктәпте 1983 йылда тамамлай. Профессиональ белемде Кушнаренко ауыл хужалығы техникумы

title: Асылымды таптым " Яйыҡ гәзите | Газета Яик


description: Шулай итеп, сираттағы «Бөтә ауыл менән «Яйыҡ»ҡа!» акцияһы Ҡоҙаш ауылында дауам итте. Ҡоҙаштың бөгөнгө көнө тураһында ҡыҫҡаса мәғлүмәт биреүҙән башлайыҡ. 131 йорт хужалығы иҫәпләнә, 448 кеше

title: Ҡандыболаҡ Яйыҡҡа ҡушыла


description: Минең ҡулымда ошо ва-ҡиғаларҙа туранан-тура ҡат-нашҡан ике шәхестең үҙ ҡул-дары менән теркәгән тарихи мәғлүмәттәре: 1-се Башҡорт кавалерия полкы командиры Муса Мортазиндың «Башкирия и башкир

title: Бер тарихҡа ике ҡараш


description: 1897 йылғы перепись буйынса, Бәләкәй Ҡаҙаҡҡол (Зәйнәкәй) ауылында 30 йорт булған, унда 163 кеше йәшәгән. Ауылда мәсеттән башҡа бер ниндәй ҙә учреждениелар булмаған. Уңған, егәрле ғаиләләр ар

title: Йылдар төпкөлөнән


description: Башҡортостан мәктәптәрендә эшләүсе туған тел уҡытыусылары республика башлығы Рөстәм Хәмитовҡа асыҡ хат менән мөрәжәғәт иткәндәр. Унда башҡорт телен уҡытыу буйынса мәғариф өлкәһендәге кәмселе

title: Халҡым теле - хаҡлыҡ теле


description: Беҙҙең Учалы ере элек-электән һоҡланырлыҡ, үрнәк алырлыҡ шәхестәргә бай булды. Тарихҡа ингән ихтилалдар башлыҡтары, һуғыш һәм хеҙмәт геройҙары, мәшһүр сәсәндәр, сәнғәт әһелдәре, ғалимдар, я

title: Исеме мәңгеләштерелде


description: Бөтә донъя СПИД менән көрәш көнөнә район хакимиәтендә «түңәрәк өҫтәл» үткәрелде. Сарала район хакимиәте башлығының социаль сәйәсәт буйынса урынбаҫары Зөһрә Гордиенко, үҙәк ҡала дауаханаһыны

title: Хаҡ - кеше ғүмере


description: 8 декабрҙә Учалы филармонияһында Башҡорт халҡының автономия алыуына күп көс һалған, ҡаһарман полководец, легендар комбриг, дәүләт эшмәкәре булып танылған яҡташыбыҙ Муса Лут улы Мортазиндың т

title: Исеме халыҡ хәтерендә


description: «Известия» гәзите хәбәр итеүенсә, киләһе йылдан бер ҡап тәмәкенең хаҡы 220 һумға етеүе ихтимал. Насар ғәҙәт, һүҙ ҙә юҡ, әммә ғүмер буйы тартҡан граждандарҙың барыһының да ҡапыл ғына ташлай

title: Был донъяла ниҙәр бар?


description: Ошо көндәрҙә Мәскәү хәрби округ суды Владимир Чиркиндың ришүәтселек менән түгел, «ни бары» мутлашыу менән шөғөлләнеүен раҫланы. Иректән мәхрүм ителеү 90 мең һум штрафҡа алмаштырыла. Иң ғәрлә

title: Был донъяла ниҙәр бар?


description: Зәлифә Мөбәрәкова өйөндә гөлдәр йәйен-ҡышын сәскәгә күмелеп ултыра, ағастар йыл әйләнәһенә йәшел япрағын ҡоймай. Ҡул йылыһы һалынып эшләнгән был ижадтар тере үҫемлектәрҙән һис ҡалышмай, сағы

title: Сәйлән оҫтабикәһе


description: Башҡортостан матур тәбиғәте менән генә түгел, ә батыр улдары, һылыуҙарҙан-һылыу ҡыҙҙары менән дә дан ҡаҙанған. «Яйыҡ» һылыуы» конкурсында ҡатнашҡан һомғол буйлы, сибәр йөҙлө гүзәл зат вәкилд

title: Һылыуҡайҙар билдәләнде


description: 5 декабрҙә район һәм ҡала башҡорттары Ҡоролтайы башҡарма комитетының киңәйтелгән ултырышы уҙҙы. Бер йыл эшмәкәрлек тураһында комитет рәйесе вазифаһын башҡарыусы мәғариф бүлеге начальнигы уры

title: Сирек быуат бергә!


description: Хөрмәтле райондаштар! Һеҙҙең барығыҙҙы ла Яңы йыл байрамы менән ҡайнар ҡотлайым! Үтеп барған йыл районыбыҙ өсөн күп кенә тармаҡтарҙа уңышлы булды. Игенселектә, малсылыҡта ла һынатманыҡ. Биге

title: Яңы йыл ҡотло булһын!


description: Һуңғы йылдарҙа әүҙем ижад итеүсе Фәүзиә Ҡотлогилдина йәнә бер китап баҫтырып сығарҙы. Стәрлетамаҡ ҡала типографияһында үҙнәшер юлы менән донъя күргән \Өләсәйҙә ҡунаҡта” тип аталған китапты

title: Яңы китап сыҡты: "Өләсәйҙә ҡунаҡта"


description: Быйылғы йыл күренекле яҡташтарыбыҙҙың юбилейҙарына бай булды. Күптән түгел район мәҙәниәт һарайында уҙған билдәле ғалим, профессор, филология фәндәре докторы Ғиниәт Сафиулла улы Ҡунафинды

title: Илен данлар ил улы

maintext:
Илен данлар ил улы
Сегодня, 13:26 | Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт, Йәмғиәт
Юбилярҙы район хакимиәте башлығы урынбаҫары Р.Й.Салауатов ҡотланы һәм Ғафури районының Почетлы гражданины тигән маҡтаулы исем бирелеүен әйтеп, миҙал һәм таныҡлыҡ тапшырҙы.
Башҡортостандың Халыҡ яҙыусыһы, С.Юлаев исемендәге премия лауреаты Ҡәҙим Аралбай ҡәләмдәшен ҡотлап, телмәр тотто.
- Юбилейға килер булғас, -тине ул, - 2 көн буйына Ғиниәт Сафиулла улының китаптарын ҡарап сыҡтым. Бай йөкмәткеле, тәрән фекерле фундаменталь хеҙмәттәрендә арҙаҡлы шағирҙар, мәғрифәтселәр ижадын яҡтыртҡан, уларҙың әҫәрҙәрен тикшереп бик күп монографиялар яҙған ул. Иң күләмлеһе – «ХIХ бы-уатта башҡорт әҙәбиәте» тип аталған ҡалын китапта бик билдәле булмаған шәхестәребеҙ - Әбделмәних Ҡарғалы, Мирсәлих Биксурин һ.б.-ларҙың плеядаһын дауам итеүсе 19-сы быуаттың икенсе яртыһында ижад иткән Мифтахетдин Аҡмулла, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтарҙың ижады анализланып, ҙур эш башҡарылған. Һиңә арнап мәҙхиә яҙҙым әле, - тип яҙыусы: "Ғиниәтулла, көс-ғәйрәтең йәлләмәнең, зиһен һалдың мәғрифәткә, тауҙай хеҙмәтең бар ил алдында,”- тигән юлдарҙы уҡып ишеттерҙе, китаптарын район китапханаһына бүләк итте.
Унан һуң юбилярҙы күренекле әҙибә, С.Юлаев исемендәге премия лауреаты Таңсулпан Ғарипова ҡотланы.
– Ғиниәтулла менән Башҡорт дәүләт университетына бергә имтихан тоттоҡ. Ул ваҡытта 1 урынға 11 кеше дәғүә итә ине. 5 йыл буйы бергә уҡыныҡ. Ул - комсорг, мин профорг булдыҡ. Студент йылдарында уҡ фәнгә ынтылышы көслө ине уның. Үҙ булмышын төрлө яҡҡа сайпылдырмайынса, тулыһынса тик ғилемгә, фәнни эшкә генә бағышланы Ғиниәт Сафиулла улы. Сабырлыҡ, айбарлыҡ теләйем һиңә, - тине әҙибә. Ул да китапханаға үҙенең «Бөйрәкәй» романын тапшырҙы.
Артабан сәхнәгә Өфө ҡунаҡтары – «Башҡортостан» гәзите һәм «Ватандаш» журналының баш мөхәррире Азамат Юлдашбаев, «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире Рәлиф Кинйәбаев, «Шоңҡар» журналының баш мөхәррире Мөнир Ҡунафин күтәрелде. Улар ҙа юбилярҙы ҡотлап матур теләктәрен еткерҙе, үҙенең хеҙмәттәре менән рухи ынйыларҙы халыҡҡа ҡайтарған ил улын биргән Ғафури еренә рәхмәт әйттеләр. Ғалимды тәбрикләргә уның хеҙмәттәштәре – БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистикаһы факультеты деканы Риф Әхмәҙиев, Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе Зәки Әлибаев та килгәйне.
– 2016 йылды үҙебеҙҙең факультетта Ғиниәт Ҡунафин йылы тип иғлан иткәйнек, - тине Риф Барый улы. – Күптән түгел уның юбилейы айҡанлы халыҡ-ара конференция уҙғарҙыҡ, ҙур күләмле йыйынтыҡ сығарҙыҡ. Университетта ул етәкләгән «Башҡорт әҙәбиәте, тарихы һәм мәҙәниәте» кафедраһы иң алдынғылар рәтендә. 25 йыл ҡулға-ҡул тотоношоп бергә эшләйбеҙ, тағы ла күп йылдар емешле эшләргә яҙһын, - тине декан һәм университет логотибы төшөрөлгән сәғәт бүләк итте.
Зәки Әлибаев та хөрмәтле остазын, уҡытыусыһын, кураторын юбилейы менән ҡотланы, рәхмәт әйтте. Яҙыусылар союзы идараһынан "Талҡаҫ” шифаханаһына путевка тапшырҙы. Юбилярҙы ҡотларға килгән «Красноусол» шифаханаһы вәкилдәре лә Ғиниәт Сафиулла улының шәкерттәре булып сыҡты.
– Киң ҡарашлы ғалим, үткер ҡәләмле публицист, арҙаҡлы яҡташыбыҙҙың беҙҙең уҡытыусыбыҙ булыуы менән ғорурланабыҙ. Яңы бөрөләнгән күңелдәрҙең һулыштарын аңлай белеүегеҙ өсөн рәхмәт һеҙгә, - тип шифаханаға ял путевкаһы бирҙеләр.
Ҡотлау өсөн һүҙ ауылдаштарына бирелгәс, сәхнәгә Сәйетбаба ауыл хакимиәте башлығы Венер Ҡунафин, башҡорт-тарихи мәҙәни үҙәге рәйесе Рәзим Мәүлетҡолов, ауыл ветерандар советы рәйесе Закир Ишмырҙин күтәрелде. Сәйетбаба ерлегендә тыуып-үҫеп фәндә ҙур бейеклектәргә ирешкән ауылдаштары менән ғорурланыуҙары, уның уҡыған сағында уҡ рәссам да, философ та, ҡасандыр комбайнсы ла булыуы хаҡында мауыҡтырғыс итеп һөйләнеләр. Юбилярға һуғылған балаҫ, йүкә балы бүләк иттеләр. Уларҙың сығышы «Асанай» халыҡ фольклор ансамбленең музыкаль күстәнәсе менән тамамланды.
Кисә һуңында Ғиниәт Сафиулла улы сығыш яһап, «Ҡәҙерле яҡташтарым, зиннәтле ваҡытығыҙҙы бүлеп килеүегеҙ, миңә йәшәргә дәрт, эшләргә илһам биргәнегеҙ өсөн рәхмәт. Һәр йорттоң хужаһы була, мин дә район етәкселегенә көтөлмәгән ҡарар сығарып ҙурлағандары өсөн рәхмәтлемен. Фекерҙәштәремә, дуҫтарыма ла рәхмәттән башҡа һүҙ юҡ. Йомғаҡлап шуны әйткем килә: башҡорт халҡы – эпослы халыҡ, яҙмалы халыҡ, китаплы халыҡ. Ундай халыҡтар донъяла күп түгел. Ҡол Ғәли, Салауат Юлаев, Шәйехзада Бабич, Мәжит Ғафуриҙарҙы әйтеп тораһы ла түгел. Халҡыма яҙма фекер, китап ҡалдырайым тип көс түккән улар. Фәнгә юл яра башлағандан бирле ошо миссияны мин дә үтәргә тырыштым. Ризаитдин Фәхретдин әйтеүенсә, кешелекте, халыҡты алға алып барыусы ике ҡанат бар. Уларҙың береһе – рухи, икенсеһе матди ҡанат. Йәмғиәт үҫеше өсөн икеһе лә берҙәй булырға тейеш. Әҙәбиәтселәр, ғалимдар ошо баланс-ты тигеҙләй. Ваҡыттың тоталҡаһы юҡ, уның ҡәҙерен белеп, ғүмерегеҙҙе файҙалы итеп үткәрегеҙ,»- тине һәм Красноусол башҡорт гимназияһы һәм район китапханаһына бик күп ғилми хеҙмәттәрен тапшырҙы. Фән күгендә яҡты йондоҙ булып балҡыған ғалим юбилейына арналған кисәне моңло ҡурай, гармун моңдары, дәртле бейеүҙәр биҙәне.
Гөлдәр КИНЙӘБАЕВА.