description: Оҙаҡ йылдар уның менән иркенләп һөйләшеп ултырырға форсат теймәне. Ә мин уның менән еңел-елпе, аяҡ өҫтө генә әңгәмәләшә алмайым, сөнки уҡытыусым ғына түгел, ә бала саҡ йылдарымдың наҙлы моң

title: Бала сағымдың наҙлы моңо, яҡты нуры

maintext: Беҙҙең Һарыш ауылында башланғыс мәктәп кенә ине (хәҙер уныһы ла ябылды). Ете саҡрым йыраҡлыҡтағы колхоз, ауыл Советы булған Себенле һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә (хәҙер инде башланғыс мәктәп) йөрөп уҡыйбыҙ. Бала саҡта йәй бик оҙон күренә. Яңы уҡыу йылын көтөп алабыҙ. Уҡытыусыларыбыҙ, тирә-яҡтағы ете ауылдан йөрөп уҡыған һабаҡташтар һағындыра.Беҙҙең алтынсы кластар ҡояшта янып, үҫеп, хәлдән килгәнсә матурыраҡ кейенеп, ҡыңғырау тауышы ишетелгәнен көтөп, мәктәп ишеге алдында өсәр-дүртәр кеше йыйылып хәбәр һөйләшә, сер уртаҡлаша. Бер-бер артлы байрамса кейенгән шат йөҙлө уҡытыусыларыбыҙ мәктәпкә инеп китә. Араларында беҙ танымағандары ла бар.Бына алдыбыҙға оҙон һомғол буйлы, беҙ ғүмерҙә күрмәгән ҡара-һоро төҫтәге плиссе-итәк (шулай аталғанын, әлбиттә, һуңынан ғына белдек), аҡ ебәк кофта кейгән, сәсен башына өйөп бик матур прическа эшләгән, ялтырап торған бейек үксәле туфли кейгән йәш кенә апай йылмайып килеп баҫты. Беҙ ауыҙыбыҙҙы асып, уға ҡарап торабыҙ. Яңы уҡытыусымы был, әллә иҫ китмәле матур ҡатын-ҡыҙ ҡиәфәтенә ингән фәрештәме? Апайҙың тауышы ла бик яғымлы икән: моңло ла, дәртле лә, күңелгә шундай яҡын:– Алтынсы класта уҡыусылар бармы бында? Булһа, әйҙәгеҙ, бүлмәгә инәйек. Мин һеҙҙең яңы класс етәксегеҙ Тайфа Шакир ҡыҙы булам.Ур-ра! Ошондай ҙа һөйкөмлө апай беҙҙең класс етәксеһе буласаҡ! Шатлана-шатлана парталарға инеп ултырҙыҡ. Тәү күреүҙән үк класыбыҙ менән ғашиҡ инек уға. Ул уҡытҡан рус теле һәм әҙәбиәте дәрестәрен көтөп алабыҙ, һөйләгәндәрен йотлоғоп тыңлайбыҙ, сөнки бала күңеле үҙен аңлағандарға, үҙен шәхес булараҡ хөрмәт иткәндәргә тартыла. Яңы уҡытыусыбыҙ тап шундай: уҡыусыларын ярата, уларға ихласлап белем бирергә тырыша. Ғәҙел, талапсан, һәр яҡлап белемле, һәр кемдең күңеленә юл табырға, ярҙамға килергә, аҡыллы кәңәштәрен бирергә әҙер уҡытыусыны борсолдормаҫҡа, дәрестәренә әҙерләнеп килергә тырышаһың бит.Айырыуса класс сәғәттәрен, пионер отряды, мәктәп байрамдарын көтөп алдыҡ. Бигерәк тә уларға әҙерлек эштәре оҡшай ине. Тайфа Шакир ҡыҙы ипләп кенә ғаилә хәлдәребеҙҙе, ниндәй фәндәрҙе, ниндәй уйындарҙы яратыуыбыҙҙы, китаптар уҡыуыбыҙҙы һораша, эш араһында ғына кәңәштәрен дә биреп өлгөрә. Ата-әсәләребеҙ менән дә дуҫлашып алды. Минең әсәйем уны хатта әхирәте һымаҡ күрә башланы. Бала күңеле һиҙгер: белеп-күреп торабыҙ, башҡа уҡытыусылар ҙа, уҡыусылар ҙа ярата уны. Икеһе лә бер фәндән уҡытҡанғамы, бигерәк тә Мәрйәм Закир ҡыҙы Мөхәмәтшина менән дуҫ булдылар. Бер-береһенең дәрестәренә инделәр, серҙәрен уртаҡлаштылар, уҡыусылары менән тематик кисәләргә, байрамдарға әҙерләнеү, яңы йырҙар өйрәнеү, күмәкләп китап уҡыу, мәктәп баҡсаһында эшләү кеүек сараларҙы бергәләп ойошторҙолар.Балалыҡ менән шулай булырға тейештер тип ҡабул ителгән эштәрҙең күбеһе уҡытыусыбыҙҙың үҙ һөнәренә мөкиббән бирелгәнлеге, бар күңелен балалар тәрбиәләүгә, уларҙы һәр яҡлап белемле итергә тырышыуынан килеүен йылдар үткәс тағы ла асығыраҡ тояһың. Нисек өлгөргәндер, үҙ дәрестәренән, класс етәксеһе мәшәҡәттәренән тыш ул һәр беребеҙ менән айырым шөғөлләнде: “Йәш әҙәбиәтселәр”, “Тасуири уҡыусылар”, “Йәш рәссамдар”, “Ҡул эше оҫталары” һәм йыр-моң, драма түңәрәктәрен алып бара ине. Быларҙан тыш, башҡа уҡытыусылар ойошторған еңел атлетика, шахмат, шашка уйындарына, саңғы ярыштарына ҡыҙ һәм малайҙарҙы йәлеп итте.Офицер ире сит илдә хеҙмәт иткәнлектән, Ватан исемле кескәй улын бер үҙе ҡарай, кемдәлер фатирҙа торалар. Ҡайҙа инде ул саҡта ауылда айырым бүлмәләр, душ-ванна кеүек уңайлыҡтар?!Ватан әсәһе дәрес биргәндә ҡайҙа тороп торғандыр, дәрестән тыш эштәр мәлендә ситтәге партала ултырып һүрәт төшөрә. Һирәк кенә әсәһе менән һөйләшеп алалар ҙа тағы ла онотолоп ижадҡа тотона. Шулай хәтерҙә ҡалған.Тағы ла Тайфа апайҙың башҡа кешеләрҙән айырылып торған сифаты – ул һәр саҡ матур, бөхтә кейенеп йөрөнө. Уҡыусыларҙың йөҙөн йыртып, кәмһетеп әрләмәне. Бәлки, шуғалыр ҙа балалар, уның дәресен иғтибар менән тыңлап, ҡулдарынан килгәнсә һәйбәт уҡырға тырышты. Тайфа Шакир ҡыҙының дәрестәре лә ҡыҙыҡлы үтә ине шул. Бигерәк тә рус әҙәбиәте дәресендә әҫәрҙәр өҫтөндә ентекле эшләтә: анализ да яһайбыҙ, йөкмәткеһенән сығып һүрәттәр төшөрәбеҙ, тормошсан хәлдәр тураһында үҙебеҙсә фекер алышабыҙ, бәхәс ҡорабыҙ. Ә шиғырҙарҙы нисек килештереп уҡырға өйрәнеп алдыҡ: ауыл клубындағы кисәләрҙә, мәктәп сараларында класыбыҙ менән ҡатнашҡан саҡтар булды. Колхоз радио үҙәге аша шиғыр һәм йыр концерты менән сығыш яһаһаҡ, ете ауылдың һәр өйөндә яңғырап торҙо.Бындай сараларҙан кемдең ситтә тороп ҡалғыһы килһен?! Һәр кем тырыша, һәр кем бар күңелен һалып әҙерләнә. Ә инде дәрестән тыш бирелгән шиғырҙарҙы тасуири ятлап һөйләү – дәрескә әҙерләнеп килеүҙең иң юғары нөктәһе. Себенле һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡығанымда тиҫтәләрсә шиғырҙы, хатта башҡортса поэмаларҙы яттан белеүем һәм республика тасуири уҡыусылар конкурсында ҡатнашып (жюри рәйесе СССР-ҙың халыҡ артисткаһы Зәйтүнә Бикбулатова ине), еңеүсе исеме яулауымдың башында Тайфа Шакир ҡыҙы булды.Бер саҡ, алтынсы кластың яҙында, үҙем дә бер шәлкем шиғыр яҙып, уҡытыусыма күрһәттем. Элегерәк тә стена гәзите өсөн яҙғылай инем, ә былары ысын шиғырға оҡшап торған һымаҡ булғас, класс етәксем һәм әсәйем менән кәңәшләшеп, “Башҡортостан пионеры” гәзите редакцияһына ебәрҙек.“Әлегә баҫырлыҡ түгел, шулай ҙа...” тип башланған бер нисә хат-яуап алғас та, уҡытыусым ебеп төшмәҫкә өндәне. Кәңәштәрен биреп, илһам ҡанаттарына көс-ҡеүәт өҫтәне.Берҙән-бер көн “Таң” тип аталған шиғырым гәзит битендә донъя күргәс, бөтә мәктәп гөр килде. Уҡытыусым туҡтап ҡалмаҫҡа кәңәш биреп, яңы шиғырҙар яҙып алып килеп күрһәтеүемде көтә башланы (һәр хәлдә миңә шулай тойола ине). Ҡыҙыҡһынған кеше уҡытыусың да булғас, нисек яҙышмайһың?!Ә етенсе класҡа уҡырға килгәндә, яратҡан уҡытыусыбыҙ Себенле мәктәбендә уҡытмай ине инде. Башҡалар хаҡында әйтә алмайым, ә мин уҡыуҙан ҡайтышлай уны юҡһынып, үкһеп-үкһеп илағаным хәтерҙә. Бала саҡта кисергәндәр ғүмерлеккә иҫтә ҡала. Әле лә, ул саҡтарға ярты быуаттан артығыраҡ ваҡыт үтһә лә, остазымдың ижадҡа дәртләндереүе, яғымлы, етди, аҡыллы, шул уҡ ваҡытта дәртле тауыш менән яңы дәресте аңлатыуы күҙ алдымда. Дәрестәрҙән һуң ауылға ҡайтып, тамаҡ туйҙырып, бер аҙ йорт эштәрендә ата-әсәләргә ярҙам иткәс, елкенеп, шатланып тағы ла ете саҡрым алыҫлыҡтағы мәктәпкә, бөтә шәхси эштәрен ҡалдырып, беҙҙең менән өҫтәмә шөғөлләнеү өсөн көтөп, магнит һымаҡ тартып торған уҡытыусыбыҙ янына ашығыу ваҡыттарын һәр саҡ һағынып иҫкә алам!Бер йыл эсендә яҡты нур булып йөрәккә инеп ҡалған Тайфа апайыбыҙҙы ла үткәндәрҙә ҡалдырып, һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамларға әҙерләндек. Йөрөп уҡыу-уҡытыу мәсьәләләре балаларға ла, ата-әсәләргә лә еңелдән булмаһа ла, хәл юҡ: бер нисә бала туғыҙынсы класҡа район үҙәгендәге 1-се башҡорт мәктәп-интернатҡа юлландыҡ. Ситкә китеп, артабан уҡыу мөмкинлеге тапмағандар араһында беҙҙе оҙатҡанда илап ҡалғандары ла булды.Раевкаға килгәнем бар ине, әлбиттә, барыбер сит инде был төбәк ата-әсә ҡуйынынан саҡ сығып, инде белем юлын яңғыҙ дауам итергә тейешле ун дүрт йәшлек үҫмер балаға. Ул ваҡытта әле интернат та юҡ. Ят кешеләрҙә йәшәргә, оло райүҙәк аша мәктәпкә йөрөргә кәрәк. Дуҫ-әхирәттәр, өйрәнгән уҡытыусылар юҡ.– Гөлфиә, һин IX А класында уҡыйһыңмы? – тигән таныш танһыҡ тауышты ишетеп әйләнеп ҡараһам, ҡыуанысымдан телһеҙ ҡалдым: алдымда төштәремә инеп һағышландырған Тайфа апайым, ғәҙәтенсә, һынаулы ҡарап, йылмайып баҫып тора. Бына бәхет: хәҙер был мәктәптә мине белгән кеше, таянысым, кәрәк икән, яҡлаусым да бар. Йөрәгемә көс инде, күңелемә дәрт ҡунды.Йәшәү, ауылға ҡайтып йөрөү шарттары, туҡланыу кимәле, әлеге күҙлектән ҡарағанда, бик түбән булһа ла, киләсәккә өмөт менән йәшәнек. Тайфа Шакир ҡыҙы бында башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта икән. Көн дә тиерлек уҡыуымды, хәлемде һораша. Уның аша шиғыр яҙыуымды белгәс, мине мәктәптә уҙған төрлө тематик кисәләрҙе алып барыуға йәлеп иттеләр. Уларҙы шиғыр менән алып барам, айырым номер итеп тә уҡыйым. Класташтар араһында ла абруй күтәрелеп китте.Радионан Сәриә Мәһәҙиева тигән хәбәрсе килеп төштө бер көн. Мин уны беләм: “Башҡортостан пионеры” (хәҙерге “Йәншишмә”) гәзитендә эшләгәнендә “шиғырҙарыңды йә баҫабыҙ, йә әлегә баҫып булмаҫ” тип хаттар яҙа торғайны. Дружина эштәре хаҡында һөйләүҙе миңә йөкмәттеләр. Ни тиһәң дә, Себенлелә уҡыған саҡта республика конкурсында тасуири уҡыу буйынса еңеүсе булған кешемен бит. Ә хәбәрсегә ниңәлер оҡшаманым, яңынан уҡыта ла яңынан уҡыта. Асыу килә башланы. “Башҡа уҡырҙай уҡыусығыҙ юҡмы ни?” – ти хәбәрсе.– Бар ҙа, бөгөн мотлаҡ Гөлфиә Юнысова уҡырға тейеш, – тип ныҡ тора уҡытыусым. Өфө ҡунағына уның һүҙҙәрен үтәүҙән башҡа сара ҡалмағандыр: магнитофонына минең сығышты яҙҙырып ҡайтып китте.Әйткәндәй, байтаҡ йылдар үткәс, Сәриә Сәмиғулла ҡыҙы Мәһәҙиева менән бергә оҙаҡ ҡына “Башҡортостан ҡыҙы” журналы редакцияһында мин мөхәррир, ул бүлек мөхәррире булып эшләргә, унан аҙағыраҡ та, Сәриә апай 86 йәшендә вафат булғансы, аралашып йәшәргә насип итте. Мәктәптәге тәүге осрашыуыбыҙҙы ла хәтергә алғаныбыҙ булды.Йылдар үткәс, был хәлде иҫкә төшөрөп, уҡытыусыма рәхмәт уҡыйым. Уның педагогик талантына, алдан күрә белеү ҡеүәһенә һоҡланам. Әгәр ул хәбәрсенең теләген үтәйем тип минең магнитофондан һөйләүҙе яҡламаһа, үҙ-үҙемә ышанысымды юғалтып, сәхнәләрҙән, радио-телевидение аша һин дә мин сығыш яһарға баҙнат итмәҫ инем йәки үҙ-үҙемде еңә-еңә генә өлгәшер инем ундай мөмкинлеккә.Балалар тапшырыуҙарын алып барыр өсөн Башҡортостан телевидениеһына ла йөрөнөм әле мин ике йыллап. Алып барыусы малай – 1-се мәктәп-интернат уҡыусыһы, ҡыҙ – Раевка мәктәбенән – мин. Әле уйлап ҡуйғылайым; алып барыусы ҡыҙҙы Өфө мәктәптәренән тапманылармы икән?Бер үҙем электричкала барам. Әйтелгән сәғәттә тура эфир башлана. Ул саҡта яҙып алыу юҡ. Эшем бөткәс, кире ҡайтып китәм: ҡурҡыу ҙа, уңайһыҙланыу ҙа һәм, әлбиттә, гонорар тип, исмаһам, юл хаҡы түләү ҙә юҡ. Эйе, уныһы ла ваҡ мәсьәлә булмағандыр уҡыусы балаға. Тик ни тиклем ҙур тәжрибә бит инде ул киләсәктә уҡытыусы йәки журналист булам тип хыялланған кешегә телевидениела сығыш яһап өйрәнеү.Был эштең башында ла Тайфа апайҙың тороуында шигем юҡ. Уның тәҡдименән башҡа Өфөгә кем мине белеп, саҡырып торһон инде?!– Гөлфиә, шиғырҙар яҙыламы? – тине уҡытыусым, дәрестән һуң кабинетына саҡырып.– Яҙғым килә лә, бүлмәлә дүрт ҡыҙ йәшәйбеҙ бит (ул саҡта яңы мәктәп-интернатҡа күскәйнек), тыныс мәлдәр һирәк була. Гөрләшеп йәшәйбеҙ...Уҡытыусым һаман төпсөнә:– Яңғыҙ ҡалған саҡта ғына тыуа шиғыр, тиһең инде?– Яҙа башлағанда янда кеше булмаһа, аҙаҡ мин уларға иғтибар ҙа итмәйем ул...– Беләм шиғырҙарҙың нисек яҙылғанын. Рәми ағайың да буш бүлмәгә бикләнеп йәки китапхананың аулағыраҡ мөйөшөн һайлап, шунда яҙыша торғайны.Ғәжәпләнеп ҡарағанымды күреп, Тайфа апай һүҙен дауам итә: “Эйе, эйе, хәҙер билдәле шағир булып киткән Рәми Ғарипов менән бер класта уҡыныҡ беҙ. Йә, ярай, һинең һорашҡың килеүен белеп торам. Әлегә ҡабаланам. Бына һиңә башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлмәһенең асҡысы. Кистәрен ошонда инеп, иркенләп дәрес әҙерләргә, шиғыр яҙырға мөмкинлегең булыр”.Йылы, аулаҡ, уңайлы бүлмә, тағы нимә кәрәк яңғыҙ ҡалып, уйланып, уҡып, яҙышып ултырырға хыял иткән кешегә?! Өйҙә лә йорт тулы ҡусты-һеңлеләр, тауыҡ сүпләһә лә бөтмәй торған эштәр. Бында ла шул уҡ хәл: кем уҡый, кем бейей, кем хәбәр һөйләй, тигәндәй. IX-X кластарҙа уҡығанда шиғыр яҙмаған көнөм, дөрөҫөрәге, кисем булмағандыр. Улар шәлкем-шәлкем булып “Башҡортостан пионеры” һәм район гәзиттәрендә баҫылып тора. Район гәзите хатта арыу ғына итеп гонорар ҙа түләй. Әхирәттәремде кәнфит, печенье менән һыйлағандан ҡалғаны ваҡ-төйәк кәрәк-яраҡ алыуға китә.Унынсыла уҡып йөрөгәндә, минең өсөн тағы ла бер иҫтәлекле ваҡиға булып алды. Әҙәбиәтте яратҡан, үҙ эшенең оҫтаһы булған тәжрибәле педагог Тайфа Шакир ҡыҙы тағы ла бер яуаплы хеҙмәт башҡара икән: уға йыл да Башҡорт дәүләт университетының филология факультетынан студенттар башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса практика үтергә килә. Беҙҙең класҡа ла инәсәктәр икән.– Был юлы араларында йәш әҙиптәр күп, яҡташыбыҙ Рәшит Шәкүров та бар, – тине Тайфа Шакир ҡыҙы.Практиканттар эште мәктәптең спорт залын клуб һымаҡ итеп ҡулайлаштырып, ҙур кисә ойоштороп башлап ебәрҙе. Бер юлы күпме шағир күрҙек! Рәшит Шәкүр, Ирек Кинйәбулатов, Риф Мифтахов, Риф Тойғонов, Тимер Йосопов бер-бер артлы шиғыр уҡый, көлдөрөп тә алалар, ә Әхмәт Сөләймәнов, Тимерғәле Килмөхәмәтов башҡорт әҙәбиәте хаҡында һөйләй. Зал гөр килеп ҡул саба.Минең шиғыр яҙғанды ла беләләр икән, үҙҙәре ыңғайына сәхнәгә саҡырып, йәш шағирә тип иғлан итеп, шиғыр уҡыттылар. Кәйеф китте күтәрелеп. Илһам килде, тип әйтеп булмай, ул көндәрҙә мин илһам эсендә йөҙөп йөрөнөм. Студент-шағирҙарҙы оҙатҡанда Тайфа Шакир ҡыҙы Рәшит ағайға минең бер дәфтәр шиғырымды тотторҙо.– “Совет Башҡортостаны”на (хәҙерге “Башҡортостан”) бер шәлкем әҙерләп бирергә мөмкиндер, тип уйлайым, – тине.Рәшит ағай ул саҡта “Совет Башҡортостаны”нда эшләп йөрөй ине. Бер аҙнанан Рәми Ғариповтан шиғырҙарыма фатиха биргән (ул да гәзиттә бүлек мөхәррире булған) хат килеп төштө. Аҙаҡ Рәшит ағайҙың “Аҡ юл һиңә, Гөлфиә!” тигән баш һүҙе менән бер ҙур шәлкемем баҫылып та сыҡты.Ошонан һуң уҡытыусым мине БДУ-ның филология факультетына, ошо шағир студенттар уҡыған ергә әҙерләй башланы. Уҡылған китаптар хаҡында һөйләшәбеҙ, яңыларын табып уҡыйбыҙ, ятлаған шиғырҙарҙың иҫәбе лә юҡ. Бер саҡ ул бер төркөм уҡыусыны баш ҡалаға музейҙарға экскурсияға алып барҙы. Өфөлә йөрөрлөк аяҡ кейемем юҡ бит, тигәс, үҙенең бер пар туфлийын килтереп бирҙе.Ә бит ул минең менән генә шөғөлләнмәгән. Һәр уҡыусыһына дәрестәрҙә генә түгел, айырым иғтибар ҙа бүлә белгән. Ынтылыштарына, ҡыҙыҡһыныуҙарына ҡарап, һабаҡташтар осрашҡанда һөйләшеп, мәктәбебеҙҙе, уҡытыусыларыбыҙҙы хәтерләп алабыҙ бит инде. Был әңгәмәлә Тайфа Шакир ҡыҙы үҙәктә. Мәҫәлән, Башҡортостан телевидениеһының “Көндәлек” тапшырыуында ҡатнашҡан күренекле артистарыбыҙ Миңзәлә Хәйруллина менән Светлана Хәкимова уҡытыусыбыҙҙың шиғырҙарҙы, прозанан алынған текстарҙы тасуирлап уҡырға өйрәтеүе, әҫәрҙәрҙе ролдәргә бүлеп уҡыуҙары, әҫәрҙең идея-йөкмәткеһе, геройҙар хаҡындағы диспуттар ойоштороуын хәтергә алды. Ә инде буласаҡ композитор Роберт Тимербаевты, ҙур баянынан башы ғына күренеп торған һәләтле шуҡ малайҙы, мәктәп сараларына, концерттарға йәлеп итергә тырышыуы хаҡында Тайфа апай үҙе көлә-көлә һөйләгәйне.Минең оҙаҡ йылдар уҡытыусы булып эшләгән һеңлем Зәйтүнә Аҙнағол ҡыҙы Даянованың күңелендә педагогтың ҡабатланмаҫ дәрестәре, уларҙа ҡулланылған тормошсан сағыштырыуҙар, мәҡәл-әйтемдәр, күргәҙмә-әсбаптарҙы файҙаланыу алымдары ҡалған. Класташым Салауат Фәйзуллин, Раевкала йәшәгәс, Тайфа Шакировнаның хәлен беҙгә ҡарағанда йышыраҡ белешә. Ул – юғары белемле ауыл хужалығы белгесе, үҙ һөнәренә ярашлы төрлө етәксе вазифалар башҡарҙы. Әлегәсә башҡорт баҫмаларын, башҡорт әҙәби китаптарын ҡыҙыҡһынып уҡып барған рухлы ир-уҙаман ул һабаҡташым. Шуға ла уҡытыусыбыҙға ҡарата әле лә иғтибарлы һәм ихтирамлы. Ҡыҫҡаһы, һәр уҡыусының үҙ Тайфаһы, үҙ уҡытыусыһы.Тайфа Шакир ҡыҙының фәһемле тормош юлы, хеҙмәттәге уңыштары хаҡында күп кенә яҙылған матбуғат биттәрендә.Бына Әлшәй ҡыҙы, билдәле журналист Альмира Кирәева (уҡытыусыбыҙ ҙа уны үҙ ҡыҙылай яҡын күрә) яҙған юлдарҙан бер өҙөк: “Башҡорт телен, әҙәбиәтен, халыҡ ижадын, ер-һыу атамаларын өйрәнеүҙә ҡасандыр ошо мәктәптә эшләп киткән мәшһүр мәғрифәтсе, халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Буранғолов һалған традицияларға таянып, уларҙы үҫтереп, байытып эшләй Тайфа Ғәбитова. Тиҙҙән Әлшәй уҡытыусыһының педагогик тәжрибәһе күренекле ғалимдар, тел белгестәре тарафынан юғары баһа ала. Уның методик эшләнмәләрен башта районда, унан бөтә Башҡортостанда өйрәнә башлайҙар. Тайфа Шакир ҡыҙына “Рәсәйҙең халыҡ мәғарифы алдынғыһы”, “Уҡытыусы-методист” исеме бирелә. Раевкалағы 1-се башҡорт мәктәбе республикала алдынғы тәжрибә мәктәбенә, БДУ-ның филология факультеты студенттары өсөн практика үтеү базаһына әүерелә”.Т. Ғәбитованың 60-лап уҡыусыһының юғары уҡыу йорттарының башҡорт филологияһы факультетын тамамлап, уның юлынан китеүе үҙе үк күп нәмә тураһында һөйләй. Уҡытыусы, әҙәбиәтсе булып китмәгән уҡыусылары ла күңелдәрендә әсә теленә һөйөү һаҡлай, шул һөйөүҙе һалған кешегә ҡарата сикһеҙ ихтирам хисен йөрөтә. Шулай булмаһа, инде олпат ир-уҙамандар, мәртәбәле ханымдар әле булһа уның хәлен белергә, үҙҙәренең ҡайғы-шатлыҡтарын уртаҡлашырға килеп йөрөр инеме?!Көслө рухлы, донъянан йәм, хеҙмәтенән тәм табып, яҡындарының, ғөмүмән, уны белгән кешеләрҙең ихлас хөрмәтен тойоп йәшәүселәр өсөн бәхет һәм уңыш бик еңел бирелгән һымаҡ тойола. Ә бит бәхет тә, хөрмәт тә еңел генә яуланмай. Тайфа Шакир ҡыҙы һымаҡ һикһән ете йәште аша атлаған шәхестәргә бындай үрҙәргә етеү өсөн ғүмер буйы күтәрелергә кәрәк. Намыҫлы тырыш хеҙмәтең, изгелекле саф күңелең, камил аң-белемең, зирәклегең, маҡсатыңа тоғролоғоң, һөнәри оҫталығың һәм, әлбиттә, түҙемлегең менән яулана бейеклектәр.Әллә Тайфа Шакир ҡыҙының тормошо еңел булған тиһегеҙме? Һуғыш осоро балалары... Ошо һүҙбәйләнеш үҙе генә лә күпме тарихи ваҡиғаларҙы, һыҙланыулы кисерештәрҙе, еңелеү һәм еңеүҙәрҙе үҙ эсенә ала.Йәрмәкәй районының Рәтамаҡ ауылы уҡытыусыһы Гөлмәнәүәр Ғабсабирова, ире фронтҡа киткәс, береһенән-береһе бәләкәй алты баланы яңғыҙ үҫтерергә мәжбүр була. Аслыҡ, яланғаслыҡ уларҙың ғаиләһен дә урап үтмәй. “Алабута, балтырған, кесерткән, картуф төп ризыҡтарҙан һанала. Ҡышын улары ла булмай. Әсәйемә, уҡытыусы булараҡ, бер стакан он бирәләр, һуған үҫтерә инек, шулар менән тамаҡ ялғайбыҙ, – ти, хәтерләүҙәргә бирелеп, Тайфа апай. – Өлкәнерәк балаларға эшләргә лә тура килә әле: өй беренсә көл йыялар, уларҙы баҫыуҙарға тараталар. Әле шул 10-12 йәшлек сибек кенә ҡыҙ-малайҙарҙы күҙ алдына килтереп, күҙгә йәш тула. Уларҙың күбеһе 1942-1943 йылдарҙың һалҡын ҡыштарында аслыҡтан һәм төрлө ауырыуҙан вафат булды. Үлем ҡайғыһы беҙҙең өйҙө лә урап үтмәне. Ике туғаным гүргә ингәс, нәҫелдәштәребеҙ кәңәше менән әсәйебеҙ беҙҙе, ҡалған балаларын, Өфөләге балалар йортона бирергә мәжбүр булды. Өҙгөләнгәндер инде әсәкәйемдең йөрәге беҙҙе уйлап. Шулай ҙа ул дөрөҫ эшләгән: теләгән һөнәребеҙҙе һайлап, уҡып сығып, намыҫлы тырыш хеҙмәт менән ғүмер иттек. Бөтәбеҙ ҙә тере ҡалдыҡ. Рәшиҙә һеңлем Әлшәй районының Яңы Сәпәш мәктәбендә директор, ауыл Советы рәйесе булып эшләне, Нәҡиә апайым Бәләбәй педучилищеһын, аҙаҡ бухгалтерҙар курсын бөтөрөп, Әбйәлил районында уҡытыусы, бухгалтер вазифаларын башҡарҙы. Бәләкәй һеңлебеҙ Наиләне бер балалар йортонан икенсеһенә күсергәндәр ҙә, бер нисә йыл юғалтып торҙоҡ. Әсәйебеҙ был мәлдә ниҙәр кисергәнен үҙе генә белгәндер. Мин үҙем Х класта уҡығанда һеңлемде юллап табып алдым. Атайыбыҙ Орел, Курск ҡалаларын азат иткәндә һәләк булған. Ә “похоронка”һын 1945 йылдың 9 майында килтереп бирҙеләр. Бөтә кеше байрам итә, ә беҙҙең өйгә еңеү шатлығы менән шаҡ ҡатмалы ҡайғылы хәбәр ишек ҡаҡты. Хат ташыусыны ла әйтер инем, “ҡара ҡағыҙ”ҙы берәй аҙна бирмәй торорға ла башына килмәгән.Әсәйебеҙ, һоратһалар ҙа, башҡаса кейәүгә сыҡманы. 13 йыл, 74 йәшендә мәңгелек йортона киткәнсе, беҙҙең менән йәшәне. Аралар яҡын булғас, Рәшиҙә һеңлем дә бик ҡарашты: ауылда торғас, ит-май, һөт, картуф, йәшелсә кеүек ризыҡтарҙы даими килтерҙе.40 йылға яҡын ғүмерем, иң бәхетле, иң илһамлы көндәрем үткән Мөхәмәтша Буранғолов исемен йөрөткән мәктәпкә мин әле лә йыш барам. Мәҫәлән, бөйөк шағирыбыҙ Рәми Ғариповтың 80 йыллығы айҡанлы уҙғарылған сараларҙа ҡатнаштым. Мин уҡыусыларға класташымдың саф тойғоларға, яҡты хыялдарға бай үҫмер йылдары хаҡында һөйләнем, уның был осорҙа яҙылған көндәлектәре тураһында ла фекер алыштыҡ. Улар тәүҙә “Йәшлек” һәм “Киске Өфө” гәзиттәрендә донъя күреп, аҙаҡ китап булып та сыҡты. Мәҫәлән: “Киске Өфө” гәзитенең бер һанында баҫылғандары, (2006 йыл, 10–16 июнь) 1949 йылдың 25 ғинуарында яҙылған биттәрендә тулыһынса минең хаҡта яҙылған. А. Фадеевтың “Йәш гвардия” романынан Ульяна Громоваға оҡшата торғайны ул мине. Тик ул саҡта, әлбиттә, уның көндәлектәренең бер геройы булыуым хаҡында башыма ла килмәне.Алдан әйткәнемсә, беҙҙе әсәйем балалар йортона биргәйне бит инде. Аҙаҡ Рәми Ғарипов уҡыған 1-се интернатҡа күсерҙеләр. Уҡытыусыларым һәм тәрбиәселәрем хаҡында әле булһа яҡты хистәр генә һаҡлайым. Ул саҡта мәктәбебеҙҙең директоры аҙаҡтан бөтә республикаға билдәле педагог булып китәсәк Сажиҙә апай Зайлалова булды. Әҙәбиәт уҡытыусыбыҙ Мәрйәм Ғималова, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыбыҙ Мөсәлиә Хәйруллина апайҙар ҙа күренекле ғалимәләр, педагог-методистар булып китте. Ә мәктәптә улар беҙгә ысын мәғәнәһендә әсәйҙәребеҙҙе алмаштырҙы. Балаларҙы аңлаған, яратҡан, ысын күңелдән уларҙың киләсәк яҙмышын ҡайғыртҡан һоҡланғыс шәхестәр ине улар, ауыр тупраҡтары еңел булһын!Уҡытыусылыҡ һөнәрен һайлауымда ла әсәйемдең һәм остаздарымдың роле ҙур булды. Ә инде БДУ-ның филология факультетының башҡорт-рус бүлегенә мине Мәрйәм Ғималова “ҡоҙаланы”. Һәр баланың ниндәй уйҙар менән йәшәүен, кемдең нимәгә һәләтле икәнен һәйбәт белә ине шул улар. Уҡыған саҡта ла интернатыбыҙға тартылабыҙ, барып йөрөйбөҙ, ашханала тамаҡ ялғап китәбеҙ. Өйҙән ярҙам юҡ кимәлдә. Директор Сажиҙә апай йәлләгәндер ҙә, мөмкинлегемде лә белгәндер, мине мәктәпкә китапханасы итеп алды. Уҡып та, эшләп тә йөрөнөм. Өйҙән аҡса һорау түгел, үҙем күстәнәстәр алып ҡайта башланым.Мәктәптә уҡығанда ла, университетта ла спорт түңәрәктәренә йөрөп, ҡала-республика ярыштарында ҡатнаштым, һүрәт төшөрөү, ҡул эштәре менән мауыҡтым, әҙәби китаптар көн дә күрешеп торған тоғро дуҫтарыма әйләнде.Был осор минең һәм туғандарым өсөн оло тормош мәктәбе лә булды. Бер саҡ һеңлем Рәшиҙә менән республика буйынса уҙғарылған саңғы ярышында ҡатнашып, ул – беренсе, мин икенсе урындарҙы алғаныбыҙ хәтерҙә. Ғөмүмән, аслыҡ, яланғаслыҡ, юғалтыуҙар үҙәгенә үткән һуғыш осоро балаларын бер маҡсат – тырышып уҡыу, белемле кеше булыу, матурыраҡ тормошта йәшәү берләштерҙе”.Мөхәббәт тә үҙ ваҡытында килә йәш уҡытыусыға. Ул Миәкә районында тыуып үҫкән офицер егеткә кейәүгә сығып, уның хеҙмәт иткән еренә китә. Бала тыуғас, тыуған яғына ҡайтып йәшәп һәм эшләп торорға уйлай. Тик был айырылышыу ғүмерлеккә булып ҡуя. Исеме ата-әсәһенең илһөйәрлек рухында ҡушылған Ватан зирәк, һәләтле малай булып үҫә, һүрәт төшөрөргә ярата. Үҫемлектәр, хайуандар донъяһы менән ҡыҙыҡһына. Ун йәшенән малай аквариумда балыҡ үрсетә. Балыҡтар тураһында эләккән һәр китапты уҡып, картотека төҙөй.Мәктәпте гел “бишле” билдәләренә генә тамамлаған егет БДУ-ның биология факультетына конкурсһыҙ инеп китә. Теләге – ихтиолог булыу. Тик алыҫ диңгеҙ тураһындағы хыялын тормошҡа ашырырға насип булмай. Беренсе курста уҡып йөрөгән егет грипп менән ҡаты ауырып китә. Киҙеү һөҙөмтәһе бик аяныс була: егет өсөн бөтә донъя ҡараңғылыҡка сума, ул күҙҙәренән яҙа.Был хәлде әсә йөрәге нисек кисергәндер, уны күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын. Бармаған ҡалаһы, йөрөмәгән табибы ҡалмай, тик бер ҡайҙа ла егеттең ҡасан да булһа күҙҙәре асыласағын вәғәҙә итмәйҙәр.Тайфа Шакир ҡыҙы улы уҡып йөрөгән саҡта күргән төшөнә бөгөн дә аптырай. Нимә булды икән был – ҡайғыны алдан киҫәтеүме, әллә “яҙмыштарҙан уҙмыш юҡлығын” иҫкә төшөрөүме?! Хәйер, ул саҡта әсә был төшкә иғтибар ҙа итмәй, аҙаҡ ҡына хәтеренә төшөрә....Улар улы менән диңгеҙ буйында икән. Бына Ватан диңгеҙҙең эсенәрәк инә. Ул шундай матур. Ҡояш нурҙары һыу өҫтөндә уйнай. Һәм ҡапыл, был ни хәл, малай һыу эсенә инә бара, инә бара. “Ватан, улым! Сыҡ ярға, тиҙерәк сыҡ!” – тип ҡысҡыра әсә, өҙгөләнеп. Тик ярһыған тулҡындар үҫмер баланы башынан уҡ күмеп китә. “Балам, балам!” – тип ҡотҡарырға уҡтала Тайфа, тик улын таба алмай. “Әлдә генә төш булған”, – тип шатлана әсә иртән торғас. Тик ысынбарлыҡта ла, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, диңгеҙ ҡараңғылығына сумып йәшәргә тура килә шул ғәзизкәйенә.Тормош дауам итә. Ниҙәр ҡылмаҡ кәрәк? Был халәткә күнергә, ошондай хәлдә йәшәргә өйрәнергә тура килә әсә менән улға. “Улым үҙен бер кемдән дә кәм тоймайынса, тулы ҡанлы тормош менән йәшәргә тейеш” тигән маҡсат ҡуя Тайфа апай. Үҙенең дә бирешергә, һынырға хаҡы юҡ. Ул бирешһә, улы нисек йәшәр?!Ватан Ғәбитовтың артабанғы тормошо хаҡында журналист Альмира Кирәева бәйән итә: “Әсәй, минең эшләгем килә”, – ти Ватан, фажиғәнән һуң ярты йыллап ваҡыт үткәс. Тайфа апай улын Өфөләге һуҡырҙар йәмғиәтенә эшкә урынлаштыра. Бында егет Зина исемле ҡыҙҙы осрата, яҙмыштары үҙенекенә оҡшаш бик күп дуҫтар таба. Шуларҙың береһе, Семен исемле массажист, Ватанға Краснодар ҡалаһына һуҡыр массажистар училищеһына барырға кәңәш итә. Әсә менән ул тағы юлға сыға. Училищены ҡыҙыл дипломға тамамлаған егет мөғжизәүи массажист булып таныла. Ҡатыны менән балаларын лайыҡлы тормошта йәшәтеүҙе маҡсат иткән, әсәһен матур эштәре менән ҡыуандырған егет солтаны ул Ватан.Ҡырҡ биш йәшендә ул, йөрәкһенеп, ғүмер буйы күңел түрендә йөрөткән диңгеҙ тураһындағы хыялын тормошҡа ашырырға теләй. “Ҡара диңгеҙ буйында хан һарайылай йорт төҙөйөм”, – ти ул. Бер танышы булмаған ете ят ерҙә өр-яңынан донъя ҡорорға һау-сәләмәт кешенең дә йөрәге етмәҫ. Әсә уға фатихаһын бирә. Ул саҡта мәктәптә уҡыған улдары Марат ярҙамында (ул күрә) Ватан менән Зина дүрт йыл эсендә Анапа ҡалаһында күркәм йорт һалып инә. Йорт ихатаһы рауза гөлдәренә күмелгән, баҡсаһында көньяҡ емештәре бешә.– Ватан Тәлғәт улы ла, уның ҡатыны ла әле булһа һөнәрҙәре буйынса белемдәрен арттырыуын дауам итә. Уларҙың хәҙер тиҫтәгә яҡын дипломдары бар инде, – ти Тайфа Шакир ҡыҙы, ғорурланып.Ватан менән Зина икеһе лә Анапа ҡалаһында массажист булып эшләй. Үҙҙәренең эш кабинеттары бар. Анапаға был тирә-яҡҡа дандары таралған оҫталарҙан тән һәм йән сихәте алырға килеүселәр күп. Белеп эшләнгән массаж бөтә тәнде дауалай. Ҡуҙғала алмағандар атлап, һауығырға өмөттәрен юғалтҡандар йәшәү көсө алып киткәндәр күп. Эсеү, тартыу кеүек насар ғәҙәттәр ят булған татыу ғаиләлә бер ул, бер ҡыҙ үҫеп етә. Ҡыҙҙары Оксана Мәскәү дәүләт университетында биология факультетын тамамлап, Мәскәүҙә министрлыҡта яуаплы вазифала эшләй, кейәүгә сығып, Ватан Тәлғәт улын олатай итеп Людмила исемле ҡыҙ үҫтерәләр. Улдары Марат та юғары уҡыу йортон тамамлап, программист һөнәренә эйә булды”.Ә Тайфа Шакир ҡыҙы – бәхетле әсәй, өләсәй – улының ғаиләһендә айҙар буйы ял итеп, ҡәҙер-хөрмәт күреп, ейән-ейәнсәрҙәрен һөйөп, күңеле күтәрелеп ҡайта ине. Хәҙер инде әсәгә юл йөрөүе ауырлашҡас, үҙҙәре ҡайтып уның хәлен белеп китә. Раевкала ла тик кенә ултыра торған кеше түгел ул: бәйләү, сигеү эштәре менән дә шөғөлләнә, Ватандың аквариумында балыҡ үрсетә, һүрәт төшөрә, буяп, семәрләп төрлө уйынсыҡтар, һындар эшләй. Һәр береһе – ижади хеҙмәт. Бынан тыш мәктәптәргә уҡыусыларҙың тематик кисәләренә саҡырыла. Дини тәғлимәттәрҙе өйрәнә, дини китаптар уҡый, намаҙға баҫҡан. Әлегә тиклем спорт күнекмәләрен эшләй. Фатиры уңайлы, һәр саҡ матур итеп йыйыштырылған. Шуға ла кеше өҙөлмәй үҙенән.Бер барғанымда әсәһенең хәлен белергә Ватан да ҡайтҡайны. Уларҙың үҙ-ара йылы, ихтирамлы мөнәсәбәтенә ҡарап: “Вәт, бәхетле кешеләр!” – тип уйлайһың. Ә бәхетте килтереп бирмәйҙәр. Ниндәй тормош ҡораһың, шунда тораһың.Тайфа Шакир ҡыҙы Ғәбитова, ниндәй ҡатмарлы һынауҙарҙы еңеп, бик күптәргә һабаҡ булырлыҡ тормош ҡора алған. Артабан да бөтәбеҙҙе лә һоҡландырып, сәләмәтлектә ғүмер итергә яҙһын һеҙгә, һөйөклө Уҡытыусым.


description: Һәр беребеҙ ялын үҙенсә ойоштора. Кемдер донъя буйлап сәфәр сығырға ярата, икенселәр ял йорттарына ашыға, баҡсаһында бикләнеп ятыусылар ҙа етерлек, ата-әсәһе янына ҡайтып, туған-тыумасаһы ме

title: Йыраҡ юл яҡындан башлана

maintext: Ниңә туған телегеҙҙә аралашмайһығыҙ?“М-5” Урал федераль юлының ҡатмарлы автомагистралдәр исемлегендә икәнлеген белгәнгә күрә, тарҡаулыҡты шунда уҡ баштан “ҡыуып сығарҙым”. Ашыҡҡан түгел, бойорған етә, тигән мәҡәлде иҫтән сығарырға ярамай. Баҫыу батырҙарының ҡеүәтле техника ярҙамында шәкәр сөгөлдөрөн ҡаҙыуына, заманса тракторҙарҙың ерҙе туңға һөрөүенә, нефть вышкаларының бер туҡтауһыҙ ер майын һурҙырыуына, ел тирмәненең электр етештереүенә, шулай уҡ ауылдарҙың төҙөклөгөнә, ғөмүмән, алтын көҙгә һоҡланып килә торғас, ниһайәт, Башҡортостандың сиге аша үттек. “Сикте билдәләү – минең өсөн шартлы билдә, бер ниндәй ҙә кәртәләр булырға тейеш түгел. Юҡһа, быны ихтыярыма ҡаршы килеү тип аңлайым”, – тигәйне ҡасандыр иптәшем. Ысынлап та, ниндәйҙер сиктәрҙе телгә аламсы, Оло Башҡортостан буйлап “осабыҙ” ҙабаһа!Хәҙер ҡайһылай рәхәт, күҙ бөтөрөп ваҡ яҙыулы карта өйрәнеп яфаланмайһың, навигаторҙы көйләп алғас, ул юл яҙлыҡтырмай дөрөҫ кенә маршрут күрһәтә. Интернеттан алынған мәғлүмәткә ҡарағанда, Өфөнән Ульяновск ҡалаһына тиклем кәм тигәндә 600 километр. Республикабыҙҙың сиге аша сыҡтыҡ, тинем бит инде, эйе, 200 километр ара үтелде. Юлдың өстән бер өлөшө тигән һүҙ.Быға хәтлем Октябрьский ҡалаһының аръяғын бер ҡасан да күрмәгәс, туғандаш ике республика өсөн дуҫлыҡ ролен үтәгән Ыҡ йылғаһын үткәс, йөрәккә нисектер яманһыу булып китте. Болоҡһоу шунан барлыҡҡа киләлер, элек таныш юлдарҙан ғына йөрөлдө лә бит, ә хәҙер бөтөнләй ят донъя менән танышыу башланды.Үҙебеҙҙе сит мөхиттәге кеүек хис иттек, әммә Ватаныбыҙ эсендә булыуыбыҙ көс-ғәйрәт өҫтәне, ышанысты арттырҙы. Уның ҡарауы, әлдә яратҡан “Юлдаш” радиоһы бар әле, тип һөйөнөп килә торғас, уныһы ла бүтән йышлыҡтар менән алмашынды. Ярай, шулай уҡ дәүләт телендә йыр тыңлайбыҙ, яңылыҡтар менән танышабыҙ ҙа инде, тип күңелде йыуаттыҡ.Татарстандың Баулы районы буйлап көнбайышҡа елдерәбеҙ. Ыҡ тигәндән, халыҡ һөйләгән ҡыҙыҡлы хәлдәр иҫкә төштө. Элек, 80 – 90-сы йылдарҙа, магазиндың ваҡытында асылып, ваҡытында ябылғанын онотмағанһығыҙҙыр. Һуңланың икән, хатта күҙ йәштәрен түгеп тә уны астыра алмауың көн кеүек асыҡ. Башҡортостанда киске сәғәт 6-ла сауҙа нөктәләре ете йоҙаҡҡа бикләнде. “Иртәгәһен ишәк ҡайғыртһын” тип көн итеүселәр ниҙер һатып алып өлгөрмәһә, бер ҙә аптырап торманы, күрше хаҡы – тәңре хаҡы тип, күпер аша ғына йүгереп сығып, күршеләге магазинға барып теләгенә иреште. Шунан сығып, сәғәт айырмаһының файҙаһы юҡ тип әйтергә тел әйләнмәй.Шул сәғәттең төрлөсә йөрөүе арҡаһында килендәргә “ялҡау” мөһөрө лә һуғылған, ә улары иренен бүлтәйтеп үсегергә маташҡан. Таңғы алтыла көтөү киткәс... уларса иртәнге сәғәт дүрт була ла баһа һуң. Ә кем ундай ваҡытта тәмле йоҡоһон ҡалдырғыһы килһен, ти. Ҡайһы яҡтыҡы икәнен үҙегеҙ самалағыҙ. Төрлө мәрәкә хәлгә, унан бигерәк ваҡытты дөрөҫ самалау өсөн уңайы тура килгәндә сәғәт телдәрен артҡа күсерҙем, ә бына кәләшем Екатеринбург сәғәт поясына тоғро ҡалды.Оҙон һәм бейек йөк машиналары күп кенә, береһен уҙыуға сираттағыһына килеп төртөләһең. Шул уҡ ваҡытта тыйыуҙы белдергән юл билдәләренең күплеге йәнгә тейҙе. Алға китеп шуны еткерәм: уның ҡарауы, трассала ике генә урында ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәрен тап иттек, башлыса барыһын да видеокүҙәтеү һағалай. Сағыштырыу өсөн: Өфөнән Ейәнсура йәки Баймаҡ яҡтарына китеп барғанда Булгаковтан башлана “гаишник”тарҙың туҡтатыуы, ҡайтып еткәнсе бер биш-алты урында засадала боҫоп ултыра улар.Заправкалар йыш урынлашҡан, мәҫәлән, “92” маркалы бензиндың 1 литрын – 33, хатта 32 һумға алырға була. “Башнефть”те күреү шулай уҡ күңелгә яҡын, әммә был яҡтарҙа яғыулыҡ республикабыҙҙыҡына ҡарағанда 25 тингә ҡиммәтерәк (“92” бензинының бер литры беҙҙә 34 һум 60 тин).Әҙ генә барыуға “Ырымбур өлкәһе” тигән яҙыуҙы осраттыҡ. Хәтәр бит, өлкәнең бер башы Татарстанға барып тоташһа, икенсеһе Силәбе өлкәһенә йәбешкән, йылан шикелле ярты Башҡортостанды уратып алған. Ырымбурҙар егәрле икәнлектәрен бында ла күрһәтте – бер нисә урында – һәр ун километр һайын тиерлек бал йәрминкәһе ойошторғандар. Үҙебеҙҙекен күп ашайбыҙ, әйҙә, күршеләрҙекен ауыҙ итеп ҡарайыҡ тип, машинаны туҡталышҡа борҙом. Улар өсөн һәр юлаусы ҡәҙерлелер, шәкәргә өйкөлөшкән себен ише шунда уҡ һырып алырҙар тигән фаразым юҡҡа сыҡты. “Иң тәмлеһе минеке”, – тип тә маҡтанмайҙар. Бер нисә банканан тәмләгәндән һуң, йүкә балына төртөп күрһәттем. Хаҡтары беҙҙәге шикелле, сама менән, бәлки, берәй йөҙ-ике йөҙ һумға ғына ҡыйбаттыр.– Һатыламы һуң? – тим юрамал башҡортсалап “Тойота” маркалы машина эргәһендәге мыйыҡлы ағайға.– А почему бы нет? – булды тапҡыр яуап.Аптырарһың, саф башҡортса ләпелдәйем, ә ул – русса. Иң мөһиме, мине тулыһынса аңлай. Ҡуҙғалыр алдынан ғына беҙҙең телдә “рәхмәт” әйтте.– Ниңә үҙ телегеҙҙә һөйләшмәйһегеҙ?– Так привык.Был – өлкәнең Северное районы. Тәүҙә үҙен Федя тип таныштырған балсының ысын исеме Фәтхислам икән, Һарыҡташ районы башҡорто. Умартасылыҡ менән хәтһеҙ йылдар шөғөлләнә, ә тыумышы менән Күгәрсен районынан. Бына бит нисек? Кем уйлаған федераль юлда милләттәшемде осратырмын тип. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда, ҡатыны йортонда һатыу итә, ә ул оло юл буйына сыҡҡан.Мәләкәс бәләкәсҡала түгелБеҙ йәнә юлда.– Бер нимәне һиҙҙеңме? – тип өндәшәм хәләл ефетемә.– Нимәне? – тип һорауға ҡаршы һорау бирә, йоҡомһорап килгән еренән күҙҙәрен көскә асып.– Белорет юлындағы һымаҡ тау артылмайбыҙ йәки урман күренмәй.– Ысынлап та, тигеҙлек бөтә ерҙә, тик посадка ғына.Юлдың ике яғы буйлап саған, ҡайын, тирәк ултыртылған. Ырымбурҙар бер бөртөк ағасты күрһә, урман тиҙәр. Быны нимәгә тиңләрҙәр ине икән?Һы, Һамар өлкәһенең тәбиғәте лә ошоға оҡшаш, бәлки, автомагистраль тигеҙ урындан һалынғандыр... Шундай бер тәртипкә күнгәнмен, юл сатында берәй юлаусыны күрһәм, мотлаҡ туҡтап ҡайҙа барыуын һорайым, ул кеше ҡул күтәрәме-юҡмы, уныһында эшем юҡ. Әле лә Мәскәү автомагистрален ҡалдырып, “Ульяновск” тип күрһәтелгән уҡ буйынса уңға боролдоҡ һәм урта йәштәрҙәге ағайҙы ултыртып алдыҡ, эргәһендәге туташ изгелектән баш тартты.– Ҡайһы яҡтарға юл тоттоғоҙ? – тип һорайым был юлы руссалап.– Мәләкәскә, – тине ул.Димитровград ҡалаһының элек Мәләкәс тип аталыуын белә инек, ә бына халыҡтың һаман да уны боронғо исеме менән әйтеүенә ғәжәп иттек. Үҙен Вадим тип таныштырҙы, автомобилдең “102”-се төбәккә ҡарауын күргәстер, “Башҡортостанданмы?” тип һораны, ә бер ҙә “Башкирия” түгел. Һамар ҡалаһында эшләп йөрөгәнен белдерҙе, ял һайын шулай эләгә-һарҡа йортона ҡайтып йөрөй икән. Әйткәндәй, атаһы Тольятти ҡалаһына эшкә килгән дә өйләнеп шунда тороп ҡалған. Сығышы менән Башҡортостандан, тик ул ғәзизенең ҡайһы райондан икәнен онотҡан. Бына ни өсөн республикабыҙҙы дөрөҫ итеп әйтә икән.– Мәләкәс нимәне аңлата? – тип төпсөшәм.– Мәләкәс йылғаһына бәйле был атама, – тине юлдашым. – Мелик, Мелей тигән кеше исемдәренән дә килеп сыҡҡан, тиҙәр. Мелика тип әйткәндәрен дә ишеткәнем бар. Нисек кенә булмаһын, бындағы халыҡтың күпселеге шулай ти.Бына бит нисек? Ят кешене ултыртып алмаһам, былар тураһында белмәҫ тә инем. Ниңәлер ҡатын-ҡыҙ исеме Мәликә менән атағы килде ҡаланы. Яңғырауыҡлы ла, килешле лә.Ҡала Куйбышев һыу һаҡлағысының һул ярында урынлашҡан, һыу һаҡлағысҡа Оло Черемшан (моғайын да, Оло Сәрмәсәндер) йылғаһы ҡоя, 116 мең тирәһе кеше йәшәй. 1972 йылдан халыҡ-ара коммунистар һәм эшселәр хәрәкәтендә ҡатнашыусы болғар коммунисы, антифашист Георгий Димитров хөрмәтенә әлеге исем бирелгән. Өлкәнең баш ҡалаһынан 85 километр алыҫлыҡта ята, шулай уҡ Һамар менән Тольятти ҡалалары ла әллә ни алыҫ урынлашмаған.Димитровград социаль-иҡтисади хәле буйынса ауыр ҡалалар категорияһына индерелгән. Бында ла халыҡ эргә-тирәләге хәлле ҡалаларға йөрөп ғаиләһен ҡарай. Токарь Вадим, Мәләкәс тураһында ошоларҙы еткереп, тағы бер сәғәттән Семберҙә буласаҡһығыҙ, тип хәйерле юл теләне лә ҡалаға етер алдынан төшөп ҡалды.Ғәҙәттә, берәй ҙур йомош булмаһа, ҡалаға инеп ваҡытты әрәм итмәҫ өсөн уны урап үтеү яҡлымын. Ульяновск өлкәһендә ҙурлығы буйынса икенсе урында торған Димитровградҡа (1972 йылға хәтлем – Мәләкәс, русса ике “сс” менән яҙыла) етер алдынан күпме генә юл билдәһен эҙләп маташманым, транзит тигәне күҙгә салынманы. Әллә күрмәй уҙып киткәнмен инде. Замана техникаһы ла ҡала эсенә инергә бойорҙо. Шулай итеп, теләһәм-теләмәһәм дә, Димитровградтың киң урамдарынан үтергә тура килде. Иң кәрәкле генә урында навигатор һүнде. Быға тиклем уңға йәки һулға тип команда биргән “капитаныбыҙ” телдән яҙҙы. Ҡарайым: бәй, был бит “үлгән”. Уны туҡландырып маташманыҡ, төпкәрәк шылдырып һалдыҡ та “главный” тигән юл билдәһен генә ҡарап барҙыҡ.Һуңынан билдәле булыуынса, Мәләкәс ҡалаһын урап үтеү мөмкин түгел икән, сәбәбе – ҡала ситенән юл һалып ыҙаламағандар. Кемдер, уның тирәләй күп заводтар урынлашҡан, юл төҙөй башлаһаң, күп сығымдар китер ине, ти, икенселәр рельефтың ҡатмарлы булыуы менән аңлата.Ленин тыуған бындаДимитровградты Мәләкәс тигән шикелле, йәштәрҙән айырмалы, өлкән быуын Ульяновск ҡалаһын һаман да Сембер тип йөрөтә. Һөйләүҙәренсә, Ульяновск ай үҫәһен көн үҫеп ҙурая башлағас, етәкселек Волга йылғаһының көнсығышында йорттар төҙөп өр-яңы биҫтә ҡалҡытыу тураһында күрһәтмә бирә. Тәүҙәрәк ҡала бер урында ыҡсым ғына урынлашҡандыр тип уйлағайным. Урамда адресты һорашһаң, һүҙ аҙағында мотлаҡ “фәлән-фәлән урам яңы ҡалала йәки иҫкеһендә урынлашҡан” тип өҫтәйәсәк изге йәнлеләр.Рәсәй сәнәғәт предприятиелары араһында “Ульяновск автомобилдәр заводы” йәмғиәте айырым урынды биләй, хәйер, ҡаршылыҡтарҙы еңел үтергә яраҡлашҡан “УАЗик”ты кем белмәй? Завод табышлы эшләй, “УАЗик”тан тыш микроавтобус һәм еңел йөк машиналары етештерә. Шулай уҡ “Авиастар-СП” (“СП” тигән аббревиатура нимәгә кәрәктер) илебеҙҙә авиация техникаһы эшләү буйынса эре йәмғиәттәр иҫәбендә. Завод “Ил-76МД-90А” маркалы транспорт самолеты, “ТУ-204” пассажир һәм йөк самолетын етештереү буйынса махсуслашҡан, шулай уҡ “АН-124 Руслан” транспорт самолетын хеҙмәтләндерә.Ҡалала бөйөк юлбашсыбыҙ Ленин тыуған, уның мемориаль йорт-музейынан халыҡ өҙөлмәй. Тағы ла бында Аксаков исемендәге балалар һәм үҫмерҙәр китапханаһы, Карамзин йәмәғәт китапханаһы, Языковтар йортоноң әҙәбиәт музейы (Карсун районында уларҙың биләмәһе лә бар), Гончаровҡа, Карл Марксҡа, Сембер ҡалаһына нигеҙ һалыусы Богдан Хитровоға, хатта Обломовтың диванына һәйкәлдәр бар, башҡортостандар Ағиҙел менән Ҡариҙел йылғалары менән маҡтанған шикелле уларҙың ғорурлығы – Аҡ һәм Ҡара күлдәр, Граждандар авиацияһы музейынан олоһо ла, кесеһе лә өҙөлмәй һәм башҡа иҫтәлекле урындар бихисап. Бер һүҙ менән әйткәндә, Ульяновск ҡапҡаһы аша үтеүселәргә күңелһеҙләнергә ваҡыт ҡалмаясаҡ.Һеҙ Волга йылғаһы аша һалынған күперҙең Рәсәйҙә иң оҙоно икәнен беләһегеҙме? Хатта Европала иң оҙондарҙың береһе һанала. Уны ульяновскиҙар көлөп “һаҡаллы төҙөлөш”кә тиңләй. Шулай булмай ни! Төҙөлөш алыҫ 1980 йылда башланған... Һәм, ниһайәт, берәү әйтмешләй, илле алла, алтмыш мулла менән 2009 йылдың аҙағында уның беренсе сиратынан автомобилдәргә йөрөргә рөхсәт ителә. 30 йыл төҙөлһөнсө әле, иҫ-аҡылың китерлек! Уны икенсе төрлө Президент күпере лә тиҙәр. Ул икегә бүленгән Ульяновск ҡалаһын бер-береһе менән тоташтыра. Заманса күперҙең оҙонлоғо – 5 825 метр, ә уның бер осонан икенсеһенә тиклем 12 970 метр, яҫылығы – 25 метр. Элек иҫке күперҙә (уның да исеме бар – Император күпере, хатта шундай яҙыу эленгән, Азатлыҡ, Иҫке, Ульяновск, Сембер күпере лә тиҙәр) йыш ҡына тығындар хасил булһа, хәҙер водителдәр яңыһынан сәғәтенә 90 километр (шулай рөхсәт ителгән) тиҙлектә рәхәтләнеп елдерә. Шунда уҡ күптән түгел Өфөлә асылған Затон күперен иҫләнем.Сембер ҡалаһы 1924 йылда Владимир Ильич Ленин хөрмәтенә Ульяновск тип аталған. Халыҡ быға ни тиклем ҡаршы тормаһын, берәүҙең дә фекере иҫәпкә алынмаған, тип әсенеп һөйләйҙәр. Хәҙер бында 600 меңдән ашыу кеше йәшәй. Ә тарих төпкөлөнә китһәк, Мәскәү дәүләтенең көнбайыш сиктәрен уҫал баҫҡынсыларҙан һаҡлау маҡсатында 1648 йылда Синбирск ҡәлғәһе булараҡ барлыҡҡа килгән, башта ысынлап та, “н” хәрефе менән әйтелгән, һуңынан, имеш “м” ҡолаҡҡа ятышлы булғас, Сембер булып киткән.Бер генә кешейәшәгән ауылШәхсән үҙем ярҙарына һыймай аҡҡан һәм тәрән ятыулы һыу янында тыуып үҫмәгәс, ҙур йылға күрһәм, иҫем китә, унан айырыла алмай бер булам. Кәртә артынан ғына аҡҡан Үргендән һуң Оло Һүрәм менән Эйек, аҙағыраҡ Ағиҙелде осратҡас, ғәжәп иткәйнем. Был бит – Волга! Шунда уҡ Некрасовтың “На Волге” тигән фәһемле шиғыры, Репиндың “Бурлаки на Волге” исемле тетрәндергес картинаһы күҙ алдына баҫты.Рәсәйҙең Европа өлөшөнән аҡҡан Волга Тверь өлкәһенең Осташков районы Волговерховье ауылында инеш ала. Валдай ҡалҡыулығындағы исемһеҙ һаҙлыҡтан кескәй генә шишмә ағып сыға ла түбәнгә ҡарай “йүгерә”. Мәрәкәләп һөйләүҙәренсә, артыҡ көсәнмәйенсә аяҡтарҙы тарбайтып баҫһаң, уң аяҡ – ярҙың көнбайышында, һулы көнсығышта ҡаласаҡ. Штанга күтәреүсене шунда баҫтырып ҡуйһаң, мәҫәлән...Бигерәк тә бөгөн был ауылда һиллек хөкөм һөрә. Ни өсөн? Халыҡ уңайлы тормош эҙләп балалар баҡсаһы, мәктәбе, магазины, клубы булған ергә күсенгән. Ҡышҡыһын һыңар урамлы ауыл һүнеп ҡала, тиеү дөрөҫлөккә тап килеп тә бөтмәй – туристар һәм юлаусылар һирәк-һаяҡ күренгеләй, һунарсылар йәнлек аулап йөрөй, ә бына ҡара ергә аяҡ баҫыу менән бында тормош әҙме-күпме йәнләнә. Шулай уҡ төрлө байрамдар күңелле үтә, алма төшөрлөк тә урын ҡалмай. Һәр яҡтағыса, күптәр өйҙәрен дача урынына файҙалана. Батша заманынан ҡалған быуа, Ольгинский ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, бер ҡаҙауһыҙ ҡалҡытылған Никольский сиркәүе һәм, әлбиттә, хозур тәбиғәт ҡартын да, йәшен дә магниттай үҙенә тарта. Шул да мәғлүм булһын: 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, бында бер генә кеше теркәлгән.Волга Ер шарында – иң ҙурҙарҙан, ә Европала иң оҙон йылғаларҙан һанала. Оҙонлоғо – 3 530 километр, һыу бассейны – 1 360 мең квадрат километр. Ул океанға ҡоймауы менән бүтәндәрҙән айырыла, уның ҡарауы, Каспий диңгеҙен туйындыра. Ә Волганың үҙенә иһә 200-ләп йылға ҡушыла. Уның тирәләй Мәскәү, Әстрхан, Ярославль, Волгоград, Кострома, Иваново, Түбәнге Новгород, Һамар, Һарытау өлкәләре, Татарстан, Сыуашстан, Мари Иле, Ҡалмыҡстан республикалары, йәнә Тольятти ҡалаһы урынлашҡан.“Ё” хәрефен ниңәкүккә сөймәҫкә!Бер мәл ҡәләмдәшем менән, һис уйламағанда, ябай ғына нәмәнән ҡыҙыу бәхәс ҡупты.– Компьютерҙа “ё” хәрефе юҡ та инде, – ти был миңә.– Бар, бар, – тип еңмешләнәм һәм ноутбуктағы уң яҡта өҫтән икенсе клавиатураға төртөп кенә түгел, ә яҙып та күрһәтәм.Рус алфавитында – етенсе, башҡорт әлифбаһында туғыҙынсы баҫҡыста торған “ё” хәрефенә һәйкәл тик Ульяновск ҡалаһында барлығын беләһегеҙме? Был ҡыҙыҡлы идея 1997 йылда барлыҡҡа килгән. Ульяновск ғалимдары “ё”-ның 200 йыллығына йыйылғанда уны мәңгеләштереү тәңгәлендә уртаҡ фекергә килгән. Дүрт йылдан һуң һәйкәлдең проектына конкурс иғлан итеп ебәрәләр.Билдәле булыуынса, һәүәҫкәрҙәр ҙә, оҫталар ҙа ижад емештәрен ауыҙ иттергән, ҡыҫҡаһы, “ё”-ны нисек кенә юғарыға күтәрмәгәндәр. Шулай итеп, конкурсанттар араһынан рәссам Александр Зимин бәйгелә еңеү яулаған – уның эше иң ябайы һәм иң күркәме тип баһалана жюри ағзалары тарафынан. Шунан сығып, ябайлыҡта бөйөклөк тип әйтмәй ҡара! Һәйкәл ысынлап та ҡаланың өлкә ғилми китапхана янындағы “Венец” бульварында 2005 йылда асылған. Бейеклеге – 2,05 метр, ауырлығы – 3 тоннанан артыҡ.Һәйкәл алды йыйыштырылған булыуы менән иғтибарҙы йәлеп итте, халыҡ фотоға төшә, хәреф юлы буйлап бармаҡ йөрөтөп ҡарай шаян бала-саға. Бөкрәйеп тороуы ниндәйҙер мультфильм персонажына тартҡан кеүек, ике күҙе һаҙлап яна.Ҡыҙыҡ, һәйкәл тиһәләр, иң беренсе Ағиҙел яры буйында ғорур һыбайлы Салауат Юлаев монументы күҙ алдына баҫа. Унан инде батырҙарға, күренекле ижад әһелдәренә ҡуйылғанын барлай башлайһың. Өфөлә хатта урам һепереүсегә лә һәйкәл эшләгәндәр. Ә бында иһә ниндәйҙер хәрефкә хөрмәт күрһәтһендәрсе!Көҙ менән ҡыш яғалашҡанда...Дөйөм алғанда, Ульяновскиҙың күркәмлеге һәм төҙөклөгө хайран итте, иҫке ҡала – тығыҙ, ә яңыһы иркен урынлашҡан. Унлаған проспект һананым. Өфөлә Салауат Юлаев проспектына хәтлем берәү генә ине. Көҙгөһөн, ғәҙәттә, йылғалар ябыҡ кеше шикелле һайыға, ә Волга һаман да тулы ине. Әйткәндәй, кәләшем мәрәкәләүенсә, Ульяновск менән ике ҡиәфәттә танышыу бәхетенә өлгәштек. Мәҫәлән, ҡалаға аяҡ баҫҡанда һалҡын көҙ байрам итә ине, ағастарҙың япрағын ҡойған моңһоу сағы, ялан-ҡырҙар етемһерәп ҡалған, парктағы түтәлдәрҙән сәскәләр алынғас, улар ҡарайып, үҙенсә төҫ биргәндәй тойола, юлда саң борҡоп ята. Йәкшәмбе иртән тороуыбыҙға тирә-яҡ ап-аҡ төҫкә мансылғайны. Ҡар һырынтыһы йорт тәҙрәләренә “ҡунаҡлаған”, ағас ботаҡтары эйешкән, ҡар көрәп алынмалы, ләкин икеһе лә бик күркәм. Юлдағылар юлда булһын тигән әйтемде хәтерләп, “тимер ат”ыбыҙҙың өҫтөнән ҡарҙы ҡаҡтыҡ та көнсығышҡа ҡарай һыпырттыҡ. Ҡайтыу яғына юл ҡыҫҡа була, тибеҙ. Дөрөҫ икән. Ҡыҫҡа тигәндән, Һамар өлкәһендәге Суходол ҡасабаһы аша тура юл бар (50 саҡрымға ҡыҫҡара), ләкин ул буталсыҡ ҡына түгел, өҫтәүенә насар ҙа икән. Урау булһа ла юл яҡшы, һуҡыр булһа ла ҡыҙ яҡшы, тиҙәрме әле? Шуны ла хәтерҙә тотам, атайым әйтмешләй, бер ҡасан да оло юлды, асфальтты ташлама. Ульяновск, Һамар тарафтарында үҙенсәлекле исемле ауыл-ҡасабаларҙы, ер-һыу атамаларын осраттыҡ. Сарҙаҡлы, Ҡыҙыл Яр, Мулловка, Ҡалмаюр, Енганаево, Борма, Малаевка, Сабаҡай, Ишеевка, Ҡамышлы, Байтуған, Кагала, Сулпан, Иҫке Усман һәм башҡалар – шуға асыҡ миҫал.Волга буйындағы сәфәр оҙаҡ онотолмаҫ кеүек. Сираттағыһында – Тобол яҡтарына сығыу инде, насип итһә, Кама менән Яйыҡты ла күрелер. Ульяновск, Һамар, Ырымбур өлкәләре аша үткәндә федераль трассаны иртә менән таҙартып ҡуйғандар, Татарстанда ла шулай ине, Башҡортостан тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Тәбиғәт аҡ шәленә төрөнгәндә, етмәһә, һепертмә буранда тыуған өйөбөҙгә аяҡ баҫтыҡ. Сәйәхәттең уңышлы үтеүенә нисек шатланмаҫҡа!

fasttext_language: ba


description: Ошо көндәрҙә Өфөлә “Селтәр” республика башҡорт халыҡ биҙәүесе конкурсына йомғаҡ яһалды. Халыҡ ижады үҙәгенең мәҙәниәт йортона бөтә Башҡортостандан оҫтабикәләр йыйылды. Ошо көндәрҙә Өфөлә

title: Кейемдәре ала күҙ яуын!


description: Федераль суд приставтары хеҙмәте – суд эшмәкәрлегендә билдәләнгән тәртипте тәьмин итеү, суд акттарын, башҡа органдарҙың һәм вазифалы кешеләрҙең акттарын үтәү буйынса, шулай уҡ хоҡуҡ ҡулланыу

title: “Тантаналы ант итәм...”


description: Бөгөн күптәр кредитҡа йәшәй – машина һатып ала, йорт һала, балаларын уҡырға индерә, ил гиҙә.... Ҡөрьәндә иһә кредитҡа аҡса алыу, процентҡа аҡса биреү хәрәм һанала. Бындай ғәмәл бер ваҡытта

title: Бурысҡа алыу еңел, тик уны кире ҡайтарыуы...

maintext: Пәйғәмбәребеҙ ғәләйһис-сәләм әйткән: “Ике кеше үҙ-ара ғәҙеллек менән эш итһә, өсөнсөһө Аллаһ Тәғәлә булыр”. Әгәр ҙә ике кешенең береһе ғәҙеллектән ситләшһә, унан бәрәкәт китә. “Риба”ның ғәрәп теленән тәржемәһе “артыу” тигәнде аңлата. Ислам шәриғәтендә риба ике төрлө була: беренсеһе – һатыуҙағы риба, икенсеһе – бурыстағы риба.Һатыуҙағы риба.Әгәр бер кеше икенсе кешегә үлсәмле һәм күләмле әйберҙәрҙе бурысҡа һатһа, һатыуҙағы риба һанала. Мәҫәлән, берәү картуфын икенсе берәүҙең картуфына алыштырғыһы килһә, биҙрәгә – биҙрә, ҡапсыҡҡа – ҡапсыҡ, килоға кило тура килергә тейеш. Бер биҙрә картуфты биҙрә ярымға алмаштырырға ярамай. Был риба була.Бурыстағы риба иһә бер кеше икенсеһенә аҡса йәки башҡа нәмә биреп тороп, һуңынан уны ҡайтарғанда шул уҡ әйберҙе арттырып алыуға йәки биреүгә ҡайтып ҡала. Процент артыу менән кеше ҡоллоҡҡа сума.Риба – хәрәм, тинек. Шуға күрә Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм: “Әгәр берегеҙ бурысҡа әйбер биргән булһа, ул кешенән бүләк тә алмағыҙ, малына ла ултырып йөрөмәгеҙ, ә инде бурысын биргән булһа, был эштәр ярай”, – тигән.Рибаның хикмәте ниҙә?Беренсенән, ул – хәрәм. Аллаһ тыйған эш. Икенсенән, риба – йәшерен мәкерле золом. Ул урлашып алғандан да яман. Кешене алдап, сихырлап та биреп була уны. Өсөнсөнән, риба – сир тип әйтһәң дә була. Сөнки ҡайһы бер, кешеләр бурысҡа алырға мөмкинлеге булғанда, нисек биреүен дә уйламай, тиҙерәк алып ҡалырға тырыша.Рибаның гонаһы:1. Аллаһтың ләғнәте төшә.Пәйғәмбәребеҙ Рәсүл риба ашаусыны ла, биреүсене лә ләғнәтләгән.2. Риба бөлгөнлөккә килтерә. Пәйғәмбәребеҙ Рәсүл: “Рибаны кеше күп ҡулланһа, һуңғы көнөндә шунса юғалтыуға ирешер”, – тигән. Ә Ҡөрьәндә раббыбыҙ: “Аллаһ рибаның файҙаһын бөтөрөр, ә изге саҙаҡаларҙың файҙаһын хужаһына арттырып ҡайтарыр”, -–тигән.3. Риба зинанан яман. Күп кешеләр урлашыу яман тип әйтә. Иман күҙлегенән ҡарағанда, риба урлашыуҙан яманыраҡ. Шулай уҡ зина рибанан 36 тапҡыр түбәнерәк.Күберәк Аллаһы Тәғәлә “Хәрәмде эшләмә” тип әйтмәй, ә “Хәрәмгә яҡын килмә”, “Зинанға яҡын килмәгеҙ”, “Етем малына яҡын килмәгеҙ” тигән. “Яҡын килмәгеҙ” тигән һүҙе хәрәмгә алып барған юлдар бөтәһе лә хәрәм тигәнде аңлата.Был хәҙистәрҙән күренеүенсә, әгәр бер кешегә бурысҡа биргәнһең икән, ул кешенән бер нәмә лә талап итергә ярамай. Шуға шәриғәтебеҙ рибаға алып бара торған юлдарҙың барыһын да ябып ҡуйған.


description: Һуңғы йылдарҙа умартасылыҡ килемле шөғөлдәрҙең береһе булараҡ танылды.Тап шуға ла районда ҡортсолоҡҡа тотонғандарҙың арта барыуы күҙәтелә. Үткән миҙгелдә барлығы 180-200 тонна самаһы тау

title: Бал ҡортоноң килеме бар

maintext:
Рәдиф ХАЛИҠОВ,
Ғафури районының Умартасылар йәмғиәте рәйесе.
Әйтергә кәрәк, 2013 йылда был күрһәткес 350 тоннаға тиклем еткәйне. Районда һәр күскә уртаса алғанда 10-12 килограмм тауар балы тура килә. Әлбиттә, умарталарын күсереп йөрөтөүселәрҙең күрһәткесе күпкә юғарыраҡ – 50-60 килограмм. Улар айырым күстәрҙән 100-әр килограмға тиклем бал алды. Красноусолдан М. Солтанов, Р. Шәрипов, Х. Басариев, М. Әхмәтшин, Ибраһимдан М. Килмөхәмәтов, Сәйетбабанан Ф. Хәйруллин, Ҡотлоғужанан Р. Мөлөков һәм башҡа бик күп умартасылар һәйбәт һөҙөмтәгә өлгәште.Улар араһынан Марат Солтанов хаҡында айырым әйтеп үтке килә. Ул районда бал етештереү буйынса иң алдынғылар рәтендә килә, күптән үҙ эшенең оҫтаһына әүерелгән. Тап уның умарталығы быйылғы кеүек ауыр йылда ла күстәрҙе күсереп йөрөткәндә һәйбәт һөҙөмтәгә өлгәшеп булғанлығын иҫбатланы. Ул үҙенең ҡарамағындағы 60 баш умарта менән һәр күстән 60-ар килограмм бал алды. Ҡайһы бер күстәре хатта 100-әр килограмдан ашыу шифалы аҙыҡ бирҙе.Уҙамандың эшмәкәрлеге быға ғына ҡайтып ҡалмай, Марат Солтанов заманса дадан һәм рамдар эшләү оҫтаһы ла булып танылды. Хәҙер уны райондан ситтә лә беләләр. Бөгөн Марат Әнүәр улы үҙенсәлекле дадандар эшләүгә йүнәлеш алған. Ул ҡыш көндәрендә Умартасылар йәмғиәте алып барған уҡыуҙарҙы ҡалдырмай йөрөй, белемен даими камиллаштыра, эш тәжрибәһе менән ихлас уртаҡлаша. 2014 йылда ул Ибраһимдан Мансаф Килмөхәмәтов менән умартасылар конкурсында район намыҫын лайыҡлы яҡланы.Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк: һуңғы дүрт йылда район уңғандары республика умартасылар конкурсында уңышлы сығыш яһай. Мәҫәлән, 2013 йылда – Р. Халиҡов, 2014 йылда йәш умартасы Азамат Исхаҡов беренсе урынды яуланы.Ибраһим ауылынан Мансаф Килмөхәмәтов хаҡында ла айырым әйтеп үтергә кәрәк. Уның 300 баш самаһы умартаһы бар һәм ундағы таҙалыҡ, санитар, ветеринар торош, инфраструктура тәжрибәле ҡортсоларҙы ла битараф ҡалдырмаҫ. Бына кемдән өйрәнергә кәрәк.Әлбиттә, борсоған мәсьәләләр ҙә бар. Беҙ уларҙы бергәләп хәл итеү юлын эҙләргә тейешбеҙ. Әле оҙайлы ҡышлатыуға күстек.


description: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетында Мәғлүмәт сәйәсәте, Мәғариф һәм фән комиссиялары “Башҡорт телендәге киң мәғлүмәт сараларында әҙәби тел ҡағиҙәләрен һаҡлау” темаһына киңәй

title: Радио һөйләргә, гәзит яҙырға тейеш, тик хаталар булмаһын!

maintext: Көн тәртибе һәм сығыш яһаусылар менән таныштырғандан һуң, Артур Хәсән улы: “Бер-беребеҙҙе ғәйепләмәй генә, матбуғат баҫмаларында тел йәһәтенән киткән хаталар тураһында һөйләгән докладсыларҙы тыңлайыҡ. Доклад яһаусылар килтергән миҫалдарға иғтибар итеп, башҡаса хаталарға юл ҡуймайыҡ тип, күҙгә-күҙ ҡарап һөйләшеүгә саҡырам”, – тине.“Юлдаш” радиоһының теле” тип аталған сығышында гәзитебеҙҙең үҙ хәбәрсеһе Ансар Нуретдинов дикторҙар тарафынан йыш ебәрелгән хаталарҙы миҫалдар менән нигеҙләп һанап үтте. “Гәзит һәм журналдарҙа әҙәби тел нормаларын һаҡлау” тураһында БДУ-ның башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетының журналистика кафедраһы профессоры, филология фәндәре докторы Фәнил Күзбәков сығыш яһаны. БДУ-ның Бөрө филиалы доценты Гөлнур Ҡасҡынова алты район баҫмаларын берләштергән “Йәнтөйәк” тип исемләнгән гәзиттең һуңғы һандарына, Нефтекамала нәшер ителгән “Ҡурай” гәзитенең стиленә байҡау яһаны.Матбуғат һәм киң мәғлүмәт агентлығы етәксеһе урынбаҫары Марат Ғәзизов, сығыш яһағандарҙы тыңлағандан һуң, үҙ фекере менән уртаҡлашты.– Күтәргән мәсьәләләрҙең тамыры, нисек кенә булмаһын, кадрҙар әҙерләүгә барып тоташа. Матбуғат саралары, юғары уҡыу йорттары араһында тығыҙ бәйләнеш булдырыу мөһим. Бөгөн ҡайһы гәзиттең генә баш мөхәррирен тотоп һорама, юғары уҡыу йортонан сейле-бешле кадрҙар килә, тип әйтәсәк. Уларҙы эшкә өйрәтеп алыу күп ваҡыт талап итә. Бер-ике йылда йәш белгес ҡәләмен шымартып ала ла аҡсалыраҡ ергә эшкә китә. Бөгөн күтәрелгән проблема шул тиклем етди икән, әйҙәгеҙ журналистарҙы йыйып семинар, конференциялар үткәрәйек. Агентлыҡ йыл әйләнәһенә район һәм ҡала гәзиттәренең хеҙмәткәрҙәре менән берлектә тиҫтәләгән семинар ойоштора. Шулай ҙа, бөгөнгө саранан һуң, БДУ-ның журналистика кафедраһы нигеҙендә киңәйтелгән фәнни-ғәмәли конференция уҙғарыуҙың кәрәклегенә инандым, – тине Марат Әсҡәт улы.Сарала утыҙҙан ашыу кеше ҡатнашты. Уларҙың һәр береһе – башҡорт теленең киләсәге өсөн янып-көйгән шәхестәр. Әлеге ултырышта күтәрелгән мәсьәләләрҙе хәл итеү, киләсәктә ошондай хаталарҙы бөтөрөү юлдарын да һәр кем үҙенсә күрә. Вәкил Хажин, Гүзәл Хәсәнова, Нурислам Ҡалмантаев, Фәнзил Санъяров, Сәлмән Ярмуллин, Луиза Сәмситова, Вельмир Аҙнаев, Миңдебай Юлмөхәмәтов, Мөнир Ҡунафин, Рөстәм Нурыев, Әхмәр Үтәбай тос фекерҙәре менән сығыш яһаны. Улар нигеҙендә комиссия ҡарар сығарҙы. Был йүнәлештәге артабанғы эш тап ошо ҡарарға нигеҙләнеп атҡарыласаҡ.


description: Ике быуаттан ашыу ваҡыт элек милләтебеҙ ирке, ер-һыуыбыҙ именлеге өсөн аяуһыҙ көрәшкән, иҫәпһеҙ-һанһыҙ ғәскәр туплап, батшаларҙың ҡотон алған, халҡы йөрәгенә азатлыҡ дәрте һалған данлы ҡаһар

title: Исеменә саң ҡунмаҫ, тиһәк тә...

maintext: Яңы таныштарымдың береһе, минән ике-өс йәшкә генә кесерәк егет, көтмәгәндә: “Салауат юлбаҫар булған бит”, – тип ысҡындырҙы. Аптыраным да, был шаярталыр тип, күҙенә ҡарап йылмайҙым. Бәй, ысынлап әйтә икән! Шунан яйлап ҡына бәхәсләшеүгә күстек. Һүҙ көрәштереү оҙаҡҡа барманы, сөнки егет милли батырыбыҙ тураһында бөтөнләй белмәй булып сыҡты. Минең бер нисә яуабымдан һуң үҙ-ара әңгәмә бөтөнләй икенсе юҫыҡта дауам итә ине. Танышым Салауаттың ҡайҙа тыуып үҫкәне, ҡайҙарҙа һуғышҡаны, нисек язаланғаны, ниндәй ерҙә вафат булғаны хаҡында ихлас ҡыҙыҡһынырға тотондо.Ә бит ошо егет – беҙҙең быуын кешеһе, минең менән бер ваҡытта мәктәптә уҡыған, башҡортса ауырлыҡ менән һөйләшһә лә, үҙен республикалағы төп милләт вәкиле тип һанай. Өфөлә уға икенсе төрлө программа буйынса белем биргәндәрме, бүтәнсә тәрбиәләгәндәрме ни? Башҡортостандың символына әүерелгән батыр тураһында нисек шулай хаталы фекер тыуған уның аңында?Әгәр заманында Салауат Юлаев кеүек батырҙарыбыҙ азатлыҡ өсөн изге яуға күтәрелмәһә, йәнен фиҙа ҡылып һуғышмаһа, иркен, бай, күркәм ерҙә йәшәү, туған телебеҙҙә һөйләшеү, милли-мәҙәни йолаларыбыҙҙы һаҡлау һәм үҫтереү, ғөмүмән, тулы мәғәнәле тормош кисереү тәтемәҫ ине беҙгә. Уның һымаҡ ғәййәр, ғәрсел, сәмсел, ғорур, изгелекле уландарының күп булыуы арҡаһында бәхетле халҡыбыҙ. Нәҡ шуға ла ҡайһы бер көнсөлдәр арҙаҡлы шәхестәребеҙҙең изге рухына тап төшөрөргә маташа, Салауаттың, Вәлидиҙең һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге тураһында Интернет, “бойондороҡһоҙ” гәзиттәр аша ялған мәғлүмәт тарата.Милли батырыбыҙҙың исемен мәңгеләштереү маҡсатында байтаҡ саралар күрелһә лә, уның тормошо, яу юлы, ижади мираҫы ныҡлап өйрәнелһә лә, өлгәшелгәндәр менән сикләнергә ярамай, күрәһең. Ҡабатлауҙан доға иҫкермәй, тигәндәй, халыҡҡа, бигерәк тә балаларға, йәштәргә Салауат Юлаев һәм башҡа данлыҡлы башҡорттар тураһында хәҡиҡәтте өҙлөкһөҙ тылҡып торорға кәрәктер. Юғиһә күп йылдар буйы исемен әйтеү ҙә тыйылған ошондай шәхестәребеҙҙең киренән “халыҡ дошманы”, “яуыз”, “һатлыҡ йән”, “юлбаҫар” мөһөрҙәрен алыуы бар. Исемдәренә ваҡыт туҙанын ҡундырмаһаҡ ине.Беҙҙең халыҡ ғәрсел, шуға күрә Эстониялағы Палдиски ҡалаһы кешеләренең Салауатҡа булған хөрмәтен иҫкә төшөрөп үткем килә. Бер нисә быуат уҙһа ла, улар ошо ерҙәге таш ҡәлғәлә ғүмеренең һуңғы көндәрен кисергән башҡорт батырын һис онотмай, уның исемен һаман да ғорурлыҡ, рәхмәт тойғолары менән иҫкә ала.Удмурт Республикаһына барған саҡта Сарапул ҡалаһындағы музейҙа Дмитрий Бор-Раменский тигән яҙыусының 1956 йылда сыҡҡан “Данило Шитов” исемле китабына күҙ һалғайным. Николо-Березовка ауылы руханийы, Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда Удмуртияла ҡупҡан ихтилалда ҡурҡыу белмәҫ яугир булараҡ дан алған Данилоның Салауатты осратыуы тураһында тарихи документтарға таянып яҙылмағандыр, әлбиттә, әммә әҫәр авторы башҡорт батырын иҫ киткес һоҡланыу менән һүрәтләй. Казактар һәм крәҫтиәндәр генә түгел, уларҙың башлығы Данило Шитов та Салауатты тәүге күреүҙән аптырашта ҡала. “Был – Салауат Юлаев. Эх, батыр ҙа һуң ул! Йәш, ә үҙе полковник!” – тип ҡала улар, яндарында туҡталып киткән башҡорт егетенә ҡарап. Уның эйәрҙә ғорур ултырыуы, йән-фарман сабып уҙыуы шундай матур тасуирланған китапта. Баш күтәреүсе крәҫтиәндәр Салауат тураһында үҙ-ара “яуҙарҙа ел-дауыл ҡуптарыусы, байҙарҙы дер һелкетеүсе, әммә ғәҙел, ирек һөйөүсән” тип һөйләшә, уның артабан Көңгөрҙө азат итергә юлланыуы хаҡында телгә ала.Александр Пушкин, Яков Протазанов, Степан Злобин, Сосланбәк Тавасиев, Тамара Нечаева... Бүтән милләт вәкилдәре араһынан күпме ижадсы мөрәжәғәт иткән Салауат образына! Беҙ үҙебеҙ иһә тыйнағыраҡ... Бөгөнгө заман заңына ярашлы батырыбыҙ хаҡында яңы, үҙенсәлекле, ҡыҙыҡлы әҫәрҙәр тыуыуы һис тә артыҡ булмаҫ ине, тимәксемен. Әлбиттә, Алдар батыр, Батырша, Исмәғил Тасимов һымаҡтар ҙа иғтибарҙан ситтә ҡалырға тейеш түгел.


description: Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы ярҙамында “Тере Таҫма” кинокомпанияһы яңы кинокомедияны тамашасы хөкөмөнә сығара. Башҡортостандың Мәҙәниәт министрлығы ярҙамында “Тере Таҫма” кинокомпани

title: “Наган”ды тоҫҡаныҡ, сәпкә тейерме?


description: “Мәскәү – Силәбе” поезы менән Өфөгә махсус йөк – 20 ТЭФИ статуэткаһы килде. Иртәнән һуң Бөтә Рәсәй телевизион конкурсында финалға сығыусылар улар өсөн көс һынашасаҡ. Тантанаға тиклем бронза

title: “Орфей”ҙар ҡәҙерләп һаҡлана


description: Алһыу ҡыҙыл күҙ йәштәрен түгеп, Һаубуллаша тамсы гөлдәре. Әйтерһең дә, улар әсәйемдең Тын моңһоулыҡ тулы күҙҙәре. Алһыу ҡыҙыл күҙ йәштәрен түгеп, Һаубуллаша тамсы гөлдәре. Әйтерһең дә, ул

title: Иҫтәреңә төшһәм, һыу һип, әсәй, мин ултыртҡан тамсы гөлдәргә...


description: Быйылғы һауа шарттары ауыл хужалығы эшсәндәрен ҙур һынауҙар алдына ҡуйҙы, әммә күп көс һалып үҫтергән иген, баҫыуҙарҙан юғалтыуһыҙ йыйып алынып, ил бураларына һалынды. Шөкөр, киләһе йылда сә

title: Ауыл тормошон нисек яҡшырталар?

maintext: Мәләүез районының “Ашҡаҙар“ ауыл хужалығы кооперативы эшсәндәре лә, алдарына ҡуйылған бурысты намыҫ менән үтәп, 30 мең тонна иген культураһы, дүрт мең тоннанан ашыу көнбағыш йыйып алған. Әйткәндәй, йәмғиәттең техника паркы бай ғына, бында, нигеҙҙә, үҙебеҙҙә етештерелгән “тимер ат”тарға өҫтөнлөк бирәләр. Быйыл, мәҫәлән, хужалыҡ паркы 92 миллион һумлыҡ ауыл хужалығы техникаһы менән байыған.Әле урамда ҡыш булһа ла, оҫтаханаларҙа эш ҡайнай: механизаторҙар яҙғы сәсеүгә техниканы ремонтлай ҙа башлаған, запас частарға заказдар ҙа бирелә. Йыйылған уңышты һаҡлау өсөн бында бөтә шарттар бар, былтыр заманса дүрт келәт төҙөп ултыртҡандар, бер нисәһенә ремонт та яһағандар. Үҙҙәренең ҡеүәтле ашлыҡ киптергестәре лә бар икән, тимәк, яҙғы сәсеүгә сифатлы орлоҡ буласаҡ. Әле 15 мең тоннанан ашыу игенде һатыуға әҙерләйҙәр. Көҙ айында шәкәр сөгөлдөрөнән мул ғына уңыш ҡаҙып алғандар, 4200 тонна “татлы тамыр”ҙы ошо көндәрҙә Шишмә май заводына тапшырырға йыйыналар. “Һатыуҙан килгән табыш фәҡәт хужалыҡ кәрәк-ярағына тотонола, хеҙмәткәрҙәргә эш хаҡы түләүгә лә китә. Кемгә шәкәр ҡомо кәрәк, уға продукция рәүешендә лә бирелә”, – ти етәкселек.Хужалыҡтың 20 мең гектар һөрөнтө ере иҫәпләнә, ҡарауһыҙ баҫыуҙар юҡ, һәр береһе тәрбиәле, минераль ашлама етерлек күләмдә индерелә. Көҙ 2500 гектарҙа ужым культуралары ла сәскәндәр. Минераль ашламаларға, яғыулыҡ-майлау материалдарына ҡытлыҡ булғаны юҡ, сөнки етәкселек уларҙы алдан хәстәрләп ҡуя икән, киләһе яҙғы сәсеү эштәренә хатта артып ҡалған.– Ауыл халҡының уңғанлығын, бөтмөрлөгөн билдәләп үтер инем, ә тырыштар менән тау аҡтарырға була бит, – ти хужалыҡ рәйесе, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Илдус Тимерхан улы Хәлитов. – Тәбиғәт быйыл игенселәрҙе әллә ни иркәләмәне, шулай ҙа уларҙың тырышлығы бушҡа булманы, йылына күрә баҫыуҙарҙан мул ғына уңыш йыйып алдылар.Әле йәмғиәттә ҡыҙыу мәл, ауыл эшсәндәре ҙур ихласлыҡ менән мал ҡышлатыу осорона аяҡ баҫты. Малсыларҙың кәйефе күтәренке, эшкә уларҙың дәрт-дарманы ташып тора. Баҫыуҙарҙан бесән-һалам ихаталарға ҡайтарылған, силос соҡорҙары тулы, хатта былтырҙан ҡалған. “500 ферма“ республика маҡсатлы программаһына ингән һөтсөлөк фермалары заманса йыһазландырылған, һөт, һыу үткәргестәр урынлаштырылған. Ҡул көсө бөтөнләй ҡулланылмай, һәр ерҙә яңы ҡоролмалар көйләнгән. Малсылар өсөн йылы һәм уңайлы ял, аш бүлмәләре бар. Бында яңы һөтсөлөк фермалары ла төҙөлә, быҙауҙар, таналар өсөн айырым ҡуралар ҙа сафҡа ингән. Төҙөлөшкә 16 миллион һум аҡса сарыф ителгән. “Әлбиттә, кассанан сығып киткән аҡса аҙаҡ меңләтә артып ҡайтасаҡ әле, сөнки малдарҙы һалҡын ҡышта урамда тотоп булмай, уларға яҡшы шарттар ҙа кәрәк бит. Шуға ла был ваҡытта аҡса йәлләргә кәрәкмәй”, – ти етәкселек.Хужалыҡтың малы ла ишле, бөгөн бында ҡара-сыбар тоҡомло 3700 баш һыйыр малы аҫрала, шуның бер меңдән ашыуы – һауын һыйыры. Көтөүҙе тоҡомло мал менән яңыртыу эше һәйбәт ҡуйылған, уны йыл һайын мул һөт биреүсе таналар менән тулыландыралар. Хужалыҡ килешеү нигеҙендә малды Свердловск өлкәһенән һатып ала. Тиҙҙән 130 тана көтөүгә ҡушыласаҡ. Әле һыйырҙар, йәш таналар быҙаулай башлаған. Әйткәндәй, бында яһалма ҡасырыу эше һәйбәт ҡуйылған, Григорий Котовты хужалыҡта ғына түгел, хатта районда ла яҡшы яһалма ҡасырыу белгесе тип беләләр. Малсылар көнөнә 12 тонна һөт һауып, аҡты Мәләүез, Стәрлетамаҡ һөт комбинаттарына литрын 26 һум менән тапшыралар.Бөгөн йәмғиәттә ун ауылдан бөтәһе 220 кеше эш менән мәшғүл, уларҙы эшкә алып килеү-алып ҡайтыуҙы хужалыҡ үҙ өҫтөнә алған. Күп кенә урындарҙа йәштәргә, юғары һәм урта махсус белемле белгестәргә ҡытлыҡ һиҙелһә, бында ундай мәсьәлә тормай. Ололарға алмашҡа йәштәр күпләп килә, ҡасандыр Себер тарафтарына, ҙур ҡалаларға оҙон аҡса юллап сығып китеүселәр ҙә киренән тыуған яҡтарына ҡайта башлаған. Етәкселек уларҙың һәр береһен тиерлек хеҙмәт урындары менән тәьмин итергә тырыша. Шуныһы ла мөһим: йәмғиәт халыҡты, йәштәрҙе, йәш ғаиләләрҙе туған хужалығына эшкә йәлеп итеү маҡсатында күп эш башҡара. Мәҫәлән, хеҙмәт хаҡы ваҡытында һәм бер ниндәй тотҡарлыҡһыҙ түләнә, шәхси ихатаһында мал аҫраусыларға ла бесән-һаламы, фуражы бушлай бирелә. Етәкселек 2017 йылда биш-алты яңы йорт төҙөп, хужалыҡта эшләүсе йәш ғаиләләргә, белгестәргә бүлеп бирмәксе. Бынан тыш, ауылдарҙа буш йәки хужаһыҙ торған йорттарҙы һатып алып, уны ремонтлап та бирәләр. Әлбиттә, йәмғиәт яғынан бындай иғтибар һәм яҡлау булғас, йәштәр ҙә ауылға тартыласаҡ.Йәмғиәт үҙ ҡаҙанында ғына ҡайнап йәшәмәй, ауыл тормошон яҡшыртыуҙы ла өҫтөнә алған. Асфальт юлдар һалына, ҡырсынташ түшәлә. Бынан бер нисә йыл элек хужалыҡ үҙ аҡсаһына ауылда мәсет төҙөп ултыртҡан.“Ашҡаҙар” ауыл хужалығы кооперативы етәкселеге алдынғы комбайнсылар Венер Зөбәйеровты, Андрей Кофоновты, һауынсылар Алла Кофонованы, Земфира Ишекәеваны, Людмила Үтәеваны, көтөүселәр Рәшит Ишекәевте, водителдәр Вәкил Богдановты, Ришат Кейекбаевты маҡтап телгә алып, “уларға һәр ваҡыт ҡәҙер-хөрмәт менән ҡарайбыҙ, ундай алдынғылар булғанда, һәр саҡ һәйбәт һөҙөмтәләргә өлгәшергә мөмкин” тигән теләктәрен дә еткерҙе.


title: Төп капитал - Кешеләребеҙ

maintext: Башҡортостан Республикаһында кеше капиталын системалы өйрәнеү 2009 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Үҫеш Программаһының (ПРООН) Рәсәй Федерацияһындағы Даими вәкиллеге рәйесе Фроде Маурингтың Өфөгә визитынан башланды. Тәүге аҙым Башҡортостанда ПРООН методикалары буйынса тикшеренеүҙәр үткәреп, кеше потенциалы үҫеше индексын билдәләү булды. Тикшеренеүҙәр “Рәсәй Федерацияһының 2020 йылға тиклем социаль-иҡтисади үҫешенең оҙайлы концепцияһы”н ҡабул итеү процесында ойошторолдо.Ҡыҫҡаса “Стратегия-2020”, “Проект-2020” тип йөрөтөлгән концепция төп маҡсат итеп сеймал экспортына нигеҙләнгән иҡтисад моделенән китеп, яңы – инновациялы иҡтисадҡа күсеүҙе ҡуйҙы. Әммә иҡтисади көрсөктөң яңы тулҡыны стратегик проекттың үтәлешен тотҡарлай башлағас, уны иҫкә алыуҙан туҡтап, РФ Президенты эргәһендәге Иҡтисади совет рәйесе урынбаҫары А. Кудрин тәҡдим иткән “консерватив иҡтисади сәйәсәт” вариантына яҡынлашҡан белгестәрҙең позициялары нығына төштө. Кудрин төп аргумент сифатында үҙе Рәсәй финанс министры булған, халыҡ телендә “туҡ йылдар” тип иҫәпләнгән 2000 – 2010 йылдарҙағы уңыштарын килтерә һәм Көнбайыш илдәренең Рәсәйгә ҡаршы санкцияларын туҡтатыуҙы, алдынғы технологияларға һәм инвестицияларға юл асыуҙы көнүҙәк мәсьәлә тип иҫәпләй.Кеше капиталы тураһында һүҙ башлағанда, ул күптәргә ниндәй генә ҡаршылыҡлы шәхес күренмәһен, Алексей Кудринды иҫкә алыу мөһим, сөнки элекке финанс министры илдәге иҡтисади сәйәсәтте билдәләүсе етәкселәр араһында ошо төшөнсәнең асылын пропагандалау эшенә күп көс һалды. Аҙ һүҙле, киң массалар, ҙур аудитория менән аралашыуҙан ситләшкән финансист, шуға ҡарамаҫтан, үҙе етәкләгән Дөйөм граждандар форумы (ОГФ) йыйылыштарында һәм күренекле сәйәсмәндәр, ғалимдар, бизнесмендар менән дискуссияларҙа “кеше капиталы” төшөнсәһен даими пропагандалап килә. А. Кудрин фекеренсә, кеше капиталын инвестициялау – иң отошло бизнес. Рәсәй халҡы “кеше капиталы”, “кешеләр етештереү” (һуңғыһы – инглиз теленән калька) төшөнсәләрен ҡабул итеүгә әлегә әҙер түгел, сөнки беҙҙә кеше капиталының, кеше потенциалының иҡтисад үҫешендә төп факторға әйләнеүен күрһәтеү тәжрибәһе етешмәй.Кеше капиталы теорияһы авторҙары тип АҠШ экономистары, Нобель премияһы лауреаттары Теодор Шульц менән Гэри Беккер иҫәпләнә. Ғалимдар был өлкәләге төп хеҙмәттәрен 1960 – 1970 йылдарҙа ижад итә. Улар кеше капиталын формалаштырыусы (инглиз теленән калькала – “кешеләрҙе етештереүсе”) төп йәмғиәт институты тип мәғариф системаһын күрһәтә. Мәғариф өлкәһе кеше капиталының нигеҙен булдыра – уға белем һәм тәрбиә бирә. Был эште мәғариф системаһы ғаилә институты менән берлектә башҡара. Ғаилә һәм йәмғиәт шәхестең һаулығына, физик үҫешенә, асыла башлаған һәләттәренә, таланттарына иғтибарлы булырға тейеш. Йәш саҡта, мәктәп йылдарында шәхес “дөйөм кеше капиталы” нигеҙе булараҡ формалаша. Ғәмәлдә, был процесс балалар баҡсаһында уҡ башланып, мәктәптән һуң да дауам итә.Артабан шәхес “махсус кеше капиталы” формалашыуы осорон кисерә: колледж, институт, университеттарҙа, башҡа төр уҡыу йорттарында белем ала. Кеше капиталының үҫеше айырым шәхестең ғүмере буйы дауам итә. Уның айырым элементтары арта бара (тәжрибә, квалификация) йәки кәмей (физик мөмкинлектәр, һаулыҡ). Белем дә иҫкереүсән була, сөнки эш урындарында техника яңырып тора, яңы профессиялар барлыҡҡа килә, ҡайһы берҙәренең кәрәге ҡалмай.Т. Шульц менән Г. Беккер индивидуаль, корпоратив һәм милли кеше капиталын айырып күрһәтә. Ҡайһы бер социологтар региональ кеше капиталына иғтибар итә. Индивидуаль кеше капиталының элементтарын алдараҡ ҡарап үттек. Корпоратив кеше капиталы сәнәғәт предприятиеларында, ойошма, учреждение коллективтарында билдәле бер төр продукт етештереү процесында формалаша. Региональ кеше капиталы айырым төбәктең иҡтисади, социаль, мәҙәни үҙенсәлектәренә бәйле үҫеш ала. Милли кеше капиталы төшөнсәһе менән бер аҙ ҡатмарлыраҡ. Милли субъекттары булмаған АҠШ-та ул – дөйөм ил күрһәткесе генә, ә Бөйөк Британия составындағы Шотландия, Уэльс һәм Төньяҡ Ирландия өсөн үҙ милләттәренең мөһим ҡиммәттәре иҫәпләнә. Башҡорт халҡының милли кеше капиталына республиканың милли йөҙө атрибуттары булған мәҙәниәт ойошмалары, милли мәктәптәре, матбуғат баҫмалары коллективтары, барлыҡ милли креатив ресурстары инә. Ҡайһы бер илдәрҙә айырым шәхестәр ҙә милли кеше капиталы категорияһына ҡарай. Мәҫәлән, Финляндияла ҙур “Калевала” эпосын яттан белеп, уны тулыһынса йырлап башҡарған Юсси Хуовиннен шул кимәлдә баһалана, ә Ҡырғыҙстанда “Манас” эпосын көйләп һөйләүселәргә сағыштырмаса юғары эш хаҡы түләнә. Беҙҙә лә бөтә башҡорт халҡының абруйын яулаған ундай оло шәхестәр бихисап.Креатив сифаттары буйынса кеше капиталы ыңғай (позитив), кире (негатив) һәм һүлпән (пассив) тигән төрҙәргә бүленә.Ыңғай (ижади, креатив) кеше капиталы йәмғиәт үҫешендә алға хәрәкәт иттереүсе локомотив ролен башҡара. Кеше капиталына һалынған инвестициялар иң тәүҙә ошо ҡатламға йүнәлтелергә тейеш. Әммә йәмғиәттә креатив ҡатлам кире, емерткес ҡатламға буйһондоролоп, йыш ҡына уның мәнфәғәтенә хеҙмәт итә. Мәҫәлән, совет осоронда интеллигенцияның ҙур өлөшө, етәкселектәге номенклатура ҡатламына буйһоноп, ирекһеҙҙән илде тарҡатыуҙа ҡатнашты, тигән фекер йәшәй.Негатив кеше капиталы, нигеҙҙә, йәмғиәт үҫешен тотҡарлаусы элементтарҙан ғибәрәт. Инвестицияларҙы был ҡатлам мәнфәғәттәрендә файҙаланыу ғәмәлдә йәмғиәтте тарҡатыуға тиң. Бында һүҙ, әлбиттә, иң тәүҙә мафиоз, коррупцияланған ҡатлам тураһында бара.Күпселекте тәшкил иткән һүлпән кеше капиталы лидерға мохтаж. Әммә, тарихтан күренеүенсә, ул лидерҙың реакцион көстәр вәкиле булыуы ла мөмкин. Маҡсат – пассив капиталды креатив көстәргә яҡынайтыу, ижади эшмәкәрлеккә йүнәлтеү.Кеше капиталының сифаты кеше потенциалы үҫеше индексы (ИРЧП) аша билдәләнә. Был дөйөм индекс белем, йәшәү кимәле, ғүмер оҙонлоғо күрһәткестәрен ҡушып иҫәпләнә. ИРЧП күрһәткесе буйынса, мәҫәлән, Советтар Союзы 1991 йылда донъяла 23-сө урында булһа, Рәсәй Федерацияһы 2016 йылда 50-се урынға төштө.2016 йылдың 1 ноябрендә Рәсәй Федерацияһында ИРЧП – 0,798 (донъяла 50-се урын), Башҡортостанда – 0,862 (Рәсәйҙә 20-се урын), Татарстанда – 0,892 (Рәсәйҙә 4-се урын).Илдәрҙең һәм төбәктәрҙең конкуренция һәләтлеге 12 төп күрһәткес ярҙамында билдәләнә. Глобаль (донъя) конкуренция һәләтлеге буйынса Рәсәй Федерацияһы 2016 йылда 43-сө урынды биләй. Рәсәй төбәктәре араһында Башҡортостан 2,94 индексы менән 11-се урында килә, Татарстан 4,11 индексы менән, Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан ғына ҡалышып, 3-сө урынға сыҡты (индекс 12 күрһәткес буйынса иҫәпләнеп, Мәскәүҙең индексы 5 тип баһаланып, ошо индексҡа ҡарата билдәләнә). Төбәктәр конкуренцияһы, мәҫәлән, инновациялар өсөн көрәштә асыҡ күренә. Көслөрәк конкурент күршеләренең иҡтисадына, хеҙмәт резервтарына, тәбиғи ресурстарына, мәҙәниәтенә йоғонто яһай башлай. Мәҫәлән, Башҡортостанда йәштәрҙең күпләп күрше Силәбе өлкәһенә, Татарстанға китеүе, Силәбе бизнес структураларының республикабыҙҙың Урал аръяғы райондарында ерҙәр, төрлө объекттар һатып алыуы, Өфө ҡалаһында Мәскәү капиталының байтаҡ объекттарға хужа булыуы киң билдәле. Татарстандың Өфөлә, көнбайыш райондарҙа мәҙәни йоғонтоһо көсәйә. Был процесс та республиканың үҫеш перспективаларын билдәләгәндә иғтибарҙан ситтә ҡалырға тейеш түгел.Рәсәй Фәндәр Академияһы Төбәктәр иҡтисады проблемалары институтының 2020 йылға тиклем иҫәпләүҙәренә ҡарағанда, инвесторҙары, техник-иҡтисади параметрҙары, проект документацияһы әҙерләнгән 1500 инвестиция проекты, мәҫәлән, лидер төбәктәргә 7 миллион самаһы белгес йәлеп итәсәк. Шул осорға төбәктәргә миграция ла арта төшәсәк. 2020 йылға Рәсәй Федерацияһында халыҡ һаны 138 миллионға, хеҙмәт ресурстары (эшкә һәләтле халыҡ) 77,5 миллионға тиклем кәмеп, ресурстар дефициты 14 миллион кешегә етәсәк. Шул уҡ ваҡытта беҙҙә профессиональ-техник белем биреү системаһы тамам тарҡатылыуын, юғары һәм урта махсус уҡыу йорттары структураһы деформацияһын иҫәпкә алыу кәрәк. Ауыр социаль-иҡтисади шарттарҙа инженер-техник кадрҙарҙың ҙур өлөшө, үҙ потенциалын Рәсәй Федерацияһында реализациялай алмай, сит илдәргә китә.Беҙҙә инженер-техник кадрҙарҙың үҙенсәлекле менталитеты менән етдиерәк иҫәпләшеү талап ителә. Йәштәребеҙҙе атайҙары, әсәйҙәре, хатта өлкәнерәк быуын эшләгән предприятиеларға ҡайтарыу, юғары технологияларға йәлеп итеү мөһим. Етештереү өлкәләрен тарҡатыу, кадрҙарҙы эшһеҙ ҡалдырыу тиҫтәләрсә йылдар дауамында тупланған ҡиммәтле техник потенциалды юғалтыуға килтерә. Бөгөн, заводтар эшләүҙән туҡтағас, практик белемде хеҙмәт урынында быуындан быуынға тапшырыу юҡ. Эшҡыуарлыҡҡа, сауҙа бизнесына беҙҙең халыҡ ынтылыусан түгел, һәм быны тәбиғи күренеш тип ҡабул итеү кәрәк. Уйлап ҡараһаң, Европа халҡының да күпселеге шундай. Мәҫәлән, немец ғүмере буйына станокта тимер эшкәртергә әҙер, беҙҙең халыҡ та менталитеты буйынса уға яҡын. Тимәк, кешеләребеҙгә әүәлгесә тыныс эшләү, лайыҡлы хеҙмәт хаҡы алыу мөмкинлеге биреү мөһим. Рәсәй, бөгөнгө ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, бөйөк сәнәғәт державаһы булып ҡала, Башҡортостан – уның мөһим бер өлөшө, һәм улар нәҡ ошо сифатта үҫешергә тейеш.Рәсәй Федерацияһының иҡтисад өлкәһендә артта ҡалыуын кеше капиталын тулыраҡ файҙалана алмауында ла бик асыҡ күрһәтергә мөмкин. Эре сәнәғәт державалары араһында Рәсәй әҙер продукциялағы реализацияланған кеше потенциалы күрһәткесе буйынса һуңғы урындарҙы биләй. Был күрһәткес беҙҙә ни бары 6% тәшкил итә. Донъя лидерҙарының береһе Көньяҡ Кореяла ул 88% (ҡалған 11% – техниканы эксплуатациялау, 1% материалдар хаҡына китә), Японияла 81% һәм АҠШ-та 70% тәшкил итә. Реализацияланған кеше потенциалынан алынған йыллыҡ килем буйынса донъя лидеры – Америка Ҡушма Штаттары (йылына 75 триллион доллар), донъяла икенсе урында – Япония (50 триллион доллар). Был хәтлем һоҡланғыс күрһәткестәргә, әлбиттә, үҫешкән индустриаль йәмғиәт, ҡеүәтле кеше капиталы, иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлеге, заманса технологиялар, оҫта етәкселек һәм тейешле матди стимулдар аша ғына өлгәшергә мөмкин.Инновациялар һәм информация технологиялары үҫеше милли ассоциацияһы (НАИРИТ) белгестәре Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығы Эксперт советы һәм РФ Хөкүмәте эргәһендәге Аналитик үҙәктең Эксперт советы өсөн әҙерләгән докладта кеше капиталын реализациялауҙа төп тотҡарлыҡ эш хаҡына бәйле тип күрһәтә. Эксперттар раҫлауынса, мәҫәлән, бер үк эш өсөн, АҠШ менән сағыштырғанда, Рәсәй предприятиеларында түләү уртаса 9,6 тапҡырға кәмерәк. Хөкүмәт был осраҡта беҙҙә хеҙмәт етештереүсәнлеге түбәнерәк булыуға һылтана, әммә, дөйөм алғанда, иҡтисади сәйәсәт өсөн, шул иҫәптән инновациялар үҫешенә бәйле хеҙмәт етештереүсәнлеге өсөн хөкүмәт яуаплы. Иҡтисадсылар раҫлауынса, беҙҙә уртаса эш хаҡын кисектермәйенсә 2,6 тапҡыр күтәреү резервтары бар, һәм, инфляцияны ла иҫәпкә алып, уны эшләргә мөмкин. Был хеҙмәт хаҡы реформаһының тәүге этабын тәшкил итәсәк. Икенсе этапта, сәнәғәт предприятиеларында хеҙмәт етештереүсәнлеге үҫә башлағас, эш хаҡын тағы ла 3,6 тапҡырға күтәреү мөмкин. Эксперттар фекеренсә, илдә резервтар булды, әммә улар инновацияларға, эш хаҡын күтәреүгә түгел, ә сит илдәргә йүнәлтелде. Мәскәү дәүләт университеты профессоры, иҡтисадсы М. Мусин иҫәпләп күрһәтеүенсә, илдән йыл һайын кәмендә 1 триллион нефть доллары ситкә сығарыла. Рәсми сығанаҡтар унан кәмерәк, әммә шулай уҡ ифрат ҙур суммаларҙы күрһәтә. Моғайын, хәҙер уларҙы ил өсөн мәңгелеккә юғалтылған тип иҫәпләргә кәрәктер.Аналитиктар бөгөнгө Рәсәй иҡтисадын “күсмә осор иҡтисады” тип баһалай һәм был төшөнсәне йәмғиәт формацияһындағы тәрән үҙгәрештәргә бәйләп күрһәтә. Күпселек факторҙар самаһыҙ оҙаҡҡа һуҙылған был осорҙоң ахыры етеүенә ишаралай. Мәҫәлән, сеймал экспортына нигеҙләнгән иҡтисад моделенең артабан эшләй алмағанын күрәбеҙ. Алмашҡа инновацияларға, кеше капиталына нигеҙләнгән иҡтисад моделе килә. Яңы иҡтисадҡа күскәндә илебеҙ йәнә ауыр, оҙайлы юл, күп һынауҙар үтәсәк. Әммә уға альтернатива юҡ.


maintext:
Матур тормошта йәшәйбеҙ, Аллаға шөкөр. Көрсөк, һынылыш осоронда ла республикабыҙҙа тормош ҡайнап тора, эшләйем тигән көслө рухлы кеше эшен дә, донъя көтөргә яйын да таба. Рухты үҫтереү, илһөйәрлекте нығытыу өсөн ойошторолған сараларҙың да иҫәбе-һаны юҡ. Әле яңы ғына районда билдәле сәсән Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев-Балапановтың тыуыуына 235 йыл тулыуға арналған сәсәндәр бәйгеһе үтте.
Жюри ағзалары — үҙ эштәренең оҫталары Р. Мусина, В. Камалов менән һәр ауылдан иң яҡшы һүҙ оҫталарын эҙләнек. Һөҙөмтәлә асылмаған таланттар, яңы исемдәр район сәхнәһенә сыҡты. Республика халыҡ ижады үҙәге, «Киске Өфө» гәзите иғлан иткән «Селтәр» конкурсында ла ҡатнашырға теләгәндәр бихисап булды. Оҫтабикәләр селтәр-ҡашмау кеүек милли биҙәүестәр эшләү менән мауығып китте. Боронғо кәсептәрҙе тергеҙеү маҡсатында Әбйәлил тәүгеләрҙән булып «Һандыҡ-шоу» байрамын уҙғарҙы.
Унан башҡа ла райондаштарыбыҙ йыл һайын «Байыҡ» телевизион бейеү бәйгеһендә, «Юлдаш йыры», «Башҡорт йыры» конкурстарында, «Алтын тирмә» телевикторинаһында мәртәбәле еңеүҙәр яулап тора. Былар барыһы ла – мәҙәниәт бүлегенең нәтижәле эше күрһәткесе. Һанай башлаһаң, уңыштарыбыҙ күп. Әммә ҡатнашҡандарҙың урта, хатта оло йәштәге кешеләр икәнлеген күрәбеҙ. Сәсәндәр араһында ла үҙе шиғыр яҙып, үҙе һөйләп торған балалар һанаулы ғына. Йәш быуын йылдан-йыл рухиәттән ситләшкән кеүек. Шуға ла һөйләр һүҙем башҡорт теле, уның хәҙерге хәле, киләсәге тураһында булыр.
Былтыр оҙаҡ ҡына баш ҡалала йәшәргә тура килде. Өфө урамдарында ла башҡортса һөйләшкән кешене табыуы еңел түгел икән. Транспортта, магазинда, балалар баҡсаһында, мәктәптәрҙә олоһо ла, кесеһе лә русса аралаша. Хатта башҡорт гимназияһында – уҡытыусылар тырышып-тырмашып башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләгән белем усағында – туған телебеҙҙә һөйләшкән ата-әсә һирәк. Улар, үҙҙәре әйтеүенсә, «башҡорт телен белмәгән башҡорттар». «Исмаһам, балаларыбыҙ туған телен белеп үҫһен тип ошо гимназияны һайланыҡ», – тиҙәр. Ярай, ҡаланың үҙ тормошо, үҙ мөхите, ти. Ләкин бит ҡала кешеһенең дә тамырҙары ауылда. Ауыл – ул тарихты һаҡлаусы, рух сығанағы, тәбиғилек, ябайлыҡ, илһам шишмәһе. Тамырҙарын онотҡан, тарихын белмәгән, үҙ телен һанға һуҡмаған, йолаларын тотмаған башҡорт үҙ милләте тураһында уйлап та бирмәйәсәк. Кеше тәү сиратта үҙенең телен, ғөрөф-ғәҙәтен, йолаларын белергә тейеш, сөнки милли үҙаң, рух тик тел, йыр-бейеүҙәр, ауыҙ-тел ижады аша тәрбиәләнә.
Оҙаҡ йылдар мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләнем. Балаларҙа рус теле һәм әҙәбиәтенә һөйөү тәрбиәләһәм дә, күңелем түрендә һәр саҡ үҙемдең телемә һөйөү һүрелмәне.
Әбйәлил – күпселек халҡы башҡорт милләтле төбәк. Шуға туған тел мәсьәләһе киҫкен тормаған кеүек. Әммә башҡорт теленең бәҫе китеүе, ҡулланыу даирәһенең тар булыуы мине генә түгел, халҡы, иле өсөн борсолған башҡаларҙы ла уйға һала. Мәғариф системаһында эшләгән бер танышым балаһының тик русса ғына һөйләшеп, башҡортса бер һүҙ ҙә белмәүе менән ғорурлана. Уның үҙенең дә телмәре үҙенсәлекле «Асҡар диалекты» өлгөһө – бер һөйләмдең эсендә бер нисә русса, бер нисә башҡортса һүҙ әйтеү.
Бындай миҫалдар байтаҡ. Йәйгеһен йылға буйында уйнап йөрөгән 4-5 йәшлек балаларҙы күҙәтәм. Улар тик русса аралаша. Ата-әсәләре — үҙебеҙҙең ауыл башҡорттары, ә балалары туған телен белмәй. Был хәлде нисек аңларға? Заман башҡа – заң башҡа, тиергә лә булыр ине, сөнки юғары технологиялар заманына тура килдек. Һәр йортта бер нисә компьютер, телевизор, планшет йә смартфон. Шуға ла хәҙерге балаларҙың аң кимәле ныҡ үҫешкән, ололар белмәгәнде беләләр. Шул уҡ ваҡытта көноҙоно телевизорҙан тик рус телендә йәнһүрәт ҡарап, компьютер уйыны уйнап үҫкән бала үҙ телен генә түгел, бөтә донъяһын, ата-әсәһен дә онотоуы ихтимал.
Башҡорт балаһының телен белмәүендә кем ғәйепле һуң: балаһы менән ихлас аралашыу өсөн ваҡыт тапмаған атай-әсәйме, әллә туған мөхиткә һөйөү тәрбиәләй алмаған мәктәпме?
Теле яңы асылып тәтелдәгән сабыйҙың ниндәй телдә, нисек һөйләшеп китеүе атай менән әсәйҙән, ғаиләнән тора. «Пап», «мам» тип өндәшкән баланың рухлы башҡорт булыуы икеле. Аң, рух, ғәм кеүек сифаттарҙы тик ғаилә генә бирә. Балалар баҡсаһы, мәктәп иһә был юҫыҡта ғаиләнең фекерҙәше, ярҙамсыһы була ала.
Телебеҙҙең киләсәге һәр башҡортто борсорға тейеш, сөнки ул — аралашыу сараһы. Башҡортса һөйләшкән кеше ҡалмаһа, нимәгә ул тел?! Халыҡты халыҡ иткән – тел, артабан ғына уның йолалары һәм мәҙәниәте тора.
Балаларыбыҙ бәләкәстән өләсәһенең бишек йырын, әкиәттәрен тыңлап, олатаһының кәңәштәрен тотоп, башҡортса тапшырыуҙар ҡарап, башҡортса китап, гәзит уҡып үҫһә икән!
90-сы йылдарҙа ҙур ыҙалыҡ менән яуланған суверенитет емеше — дәүләт статусы алған телебеҙ бөгөн яҡлауға һәм һаҡлауға мохтаж. Таяҡтың йыуан башы мәғариф системаһына – башҡорт телен уҡытыуҙы яңы кимәлгә күтәрергә тейешле уҡытыусылар иңенә төшә. Ҡулайлаштырыу шарттарында башҡорт теле дәрестәрен улай-былай тартҡылап, «тишектәрҙе ямауға», дәрестәре етмәгәндәрҙең сәғәтен тултырыуға ҡайтып ҡалыуына сик ҡуйылмаһа, ЮНЕСКО-ның фаразы раҫ булып, башҡорт теленең киләсәктә бөтөнләй юҡҡа сығыуы ихтимал.
Башҡортса һөйләшкән оло быуын вәкилдәре менән бергә телебеҙ ҙә бөтөү өҫтөндә түгелме? Бөгөн балалар баҡсаларында байрамдар, иртәлектәр тик рус телендә яңғыраған шиғырҙар һәм йырҙарҙан ғына торһа, мәктәптәрҙәге тәрбиәүи саралар, линейкалар русса ғына алып барылһа, етәкселәр йыйылған кәңәшмәләрҙә башҡортса бер сығыш та яһалмаһа, телебеҙ кемгә һәм нимәгә кәрәк?
Сағыштырыу өсөн миҫал: ауылыбыҙҙа күршелә генә татар еңгәй йәшәне. Йәш кенә көйө килен булып төштө ул башҡорт еренә. Тырышып донъя көттө, ауылдаштары менән ихлас аралашты, күрше-тирәһен хөрмәт итте. Тик ғүмере буйына үҙ теленә хыянат итмәне, татарса һөйләште. Ә беҙҙең башҡорт ҡыҙҙары сит милләт кешеһенә кейәүгә сыҡтымы, үҙ телен йәһәт онота, балаһы тыуһа, ире ниндәй милләттән – шул исемде ҡуша. Уйлап ҡараһаң, ҡатын-ҡыҙ бит милләт әсәһе.
Башҡортса һөйләшмәү ул беҙҙең халыҡтың менталитетынан да киләлер, сөнки башҡорт үҙенең булмышы менән баҫалҡы, оялсан, тыйнаҡ. Әйтер һүҙен әйтә алмай, оялып, баҙап ҡалғанлыҡтан күп милләттәштәребеҙ маҡсатына ла өлгәшә алмай. «Балам кеше араһында кәм-хур булмаһын, шартлатып русса һөйләп торһон», – тип тә уйлай күптәр. Хатта үҙемдең балаларымдың: «Әсәй, ҡалала ҡысҡырып башҡортса һөйләшмәсе, бөтә кеше беҙгә ҡарай», – тип тыйыуын ишеткәнем булды. «Ҡараһын, мин үҙ илемдә, үҙемдең телемдә һөйләшәм», – тип яуаплай инем уларға.
«Башҡорт бөтмәһен тиһәң, башҡорт ит һин балаңды», – тип шиғырҙа яҙылғанса, балаларыбыҙ, ейән-ейәнсәрҙәребеҙ менән башҡортса һөйләшәйек!


description: Йылайыр районының Яманһаҙ ауылында 16 йәшлек үҫмер ут ялмап алған йорттан ҡатынды алып сыҡҡан. Йылайыр районының Яманһаҙ ауылында 16 йәшлек үҫмер ут ялмап алған йорттан ҡатынды алып сыҡҡан.

title: Батырҙар беҙҙең арала


description: “Росстат” машиналар төҙөлөшө тармағына йомғаҡ яһаны. Һөҙөмтә илдә ауыр техникалар етештереү өлкәһендә заман ҡаршылыҡтарына бирешмәүен күрһәтә. “Росстат” машиналар төҙөлөшө тармағына йомғаҡ я

title: Тракторға көрсөк нимә

maintext: Иң ҡыуандырғаны – беҙҙең ҡеүәтле транспорт төрҙәре сит ил баҙарына ҡыйыу ишек шаҡый. Мәҫәлән, Силәбе юл-төҙөлөш техникаһы тарихта тәү тапҡыр Перуға оҙатыла башлаған. Санкт-Петербургтан Киров заводының ауыр тракторы Чехияға барып етте. Бынан тыш, Рәсәй, ниһайәт, өсөнсө һәм дүртенсе класлы тракторҙарҙы күпләп етештереүҙе яйға һалды, сөнки уға ихтыяж үтә ҙур. Бығаса уның һикһән биш проценты ситтән һатып алына ине.Дөйөм алғанда, машиналар эшләүҙә ошондай яңылыҡтар. Ауыл хужалығы техникаһы, тракторҙар, культиваторҙар һәм йөк тейәү ҡорамалдары етештереүселәр ҙә көрсөктө әллә ни ауыр ҡабул итмәне. Дөрөҫ, барыһы ла ал да гөл тип булмай. Шулай ҙа эш бара. Әйтәйек, бер йылда 6,7 мең дана трактор йыйылған, был көрсөккә тиклемге кимәлдән 14-кә аҙыраҡ. Сәскестәр буйынса һөҙөмтәләр һәйбәт – бер йылда 2,4 мең дана етештерелгән. Һуңғы биш йылдағы иң яҡшы күрһәткес был.Шулай уҡ күпер крандары сығарыу ҙа үҙгәрешһеҙ ҡалған (2,4 мең дана). Ә бына башня крандарының хатта артыуы күҙәтелә – 262 данаға еткән. Күренеүенсә, былтыр йорттар төҙөү юғары тиҙлек менән барҙы. Шуға ла бер йыл эсендә 22,5 мең лифт файҙаланыуға тапшырылған. Токарь станоктары етештереү ике тапҡырға үҫкән.Әлбиттә, барыһы ла шыма ғына бармаған. Быраулау ҡоролмалары, бульдозерҙар, грейдерҙар эшләү шаҡтай кәмегән. Әйтәйек, бығаса йылына мең самаһы быраулау ҡоролмаһы йыйылһа, былтыр 536 дана булған. Бының сәбәбе аңлашыла – донъяла нефткә килеп тыуған сәбәптәргә бәйле. Ә бына силос йыйғыс комбайндарҙың икеләтә кәмеүе ғәжәп. Ә иген комбайндары көрсөккә тиклемге кимәлдә ҡалған – йылына 5,5 мең дана сафҡа индерелгән.


description: Халыҡтың, бала табыу – бер ҡыйын, бала бағыу – мең ҡыйын, тигән хаҡ һүҙҙәре бар. Килешмәй сара юҡ, әммә ҙур өмөттөр бағлап, көтөп алған сабый сирле булһа? Ул саҡта был мең ауырлыҡҡа тағы ме

title: Сабый йылмайыуында - йыһан нуры

maintext: 17 – 18 ноябрҙә баш ҡалала үтәсәк “Ҡатын-ҡыҙҙар диалогы. Сикһеҙ мәрхәмәтлек” тип аталған ҙур форум сиктәрендә Республика балалар клиник дауаханаһында “Йылмайыу операцияһы”н ойоштороу – ошоға асыҡ дәлил.Сара Рәсәй ҡалаларында өсөнсө йыл рәттән уҙа, бер аҙна эсендә илдең төрлө төбәктәренән, сит илдән йыйылған табиптар, бер команда булып, бит-яңаҡ дефекттары менән тыуған балаларға бушлай хирургия ярҙамы күрһәтә. Уларҙы педиатр, анестезиолог, пластик хирург, стоматолог, психолог кеүек белгестәр бергәләп ҡарай. Акция барышында биш тиҫтә самаһы балаға операция яһала.Быйылғы сарала ҡатнашҡан иң бәләкәй пациентҡа – алты ай, иң өлкәненә – 19 йәш. Операцияны тәүге һәм бишенсе тапҡыр яһатҡандар ҙа бар – ирен һәм аңҡау китегенең ҙурлығына ҡарап, дауалау бер нисә этапта үткәрелә. Балалар тыуғандан алып үҫмерлек осорона тиклем иҫәптә тора. Тағы бер яңылыҡ: акция сиктәрендә пациенттарға һәм уларҙың яҡындарына психолог ярҙамы күрһәтелә. Белгес операция алдынан бала менән аралаша, уның күңелен күтәрә, кире хис-тойғоларҙан арындыра. Әйтеүҙәренсә, операция бүлмәһенә яҡшы кәйеф менән ингән баланың реабилитация осоро ла ҡыҫҡараҡ, ул тиҙерәк нығына. Был йәһәттән бағыусылар ярҙамында Республика балалар клиник дауаханаһында махсус мөйөш йыһазландырылған. “Изгелек һәм тыныслыҡ бүлмәһе”ндә бәләкәстәрҙе алда торған ҙур һынауҙы мөмкин тиклем еңелерәк үткәреүгә әҙерләйҙәр.Йыл һайын республикала бит-яңаҡ патологияһы менән 200-ләгән сабый тыуа. Тәүге операцияны, ғәҙәттә, бер-ике йәш тирәһендә яһайҙар. Артабан – бала үҫкән һайын булған үҙгәрештәргә ҡарап. Бөрйән районынан 18 йәшлек егет, мәҫәлән, бишенсе тапҡыр килгән. Әсәһе әйтеүенсә, тәүге хирургик ярҙам 2000 йылда күрһәтелгән, ә һуңғы бер нисә йылда улар “Йылмайыу операцияһы” акцияһына эләгеүгә өлгәшкән. “Сара район-ауылдарҙа йәшәгән балаларға һаулығын нығытыу өсөн ҙур мөмкинлек бирә. Операция яһаған оло йөрәкле, алтын ҡуллы табиптарға бик рәхмәтлебеҙ. Тап уларҙың тырышлығы менән улым тулы ҡанлы тормош алып бара, һөнәрселек училищеһында белем ала”, – тип ҡыуанысы менән бүлеште ҡатын.Төп эшен ваҡытлыса ҡалдырып тороп (операция яһаусы табиптарҙың барыһы ла Рәсәйҙең төрлө дауаханаларында эшләй), мәрхәмәтлек акцияһында ҡатнашҡан белгестәргә быйыл Вьетнамдан килгән табип та ҡушылған (командала Америка Ҡушма Штаттары, Филиппин, Эстония һәм башҡа илдәрҙең белгестәре бар). Фонг ханым Рәсәй табиптарының юғары квалификациялы булыуын, дауахананың заман талаптарына ярашлы йыһазландырылыуын билдәләп уҙҙы, “бындай һалҡында кешеләр нисек йоҡонан тороп эшкә килә икән”, тип аптырауын да белдерҙе. Уға урындағы ихласлыҡ, ҡунаҡсыллыҡ, ғөмүмән, беҙҙәге йылы мөхит бик оҡшаған, шуға ла акцияла тағы ла ҡатнашмаҡсы.Башҡаларҙың бәләһе янынан битараф үтеп китмәгән, сирле балалар өсөн һөнәри таһыллығын ғына түгел, күңел йылыһын да йәлләмәгән, яҙмыш тарафынан ҡыйырһытылған сабыйҙарға ысын мәғәнәһендә йылмайыу бүләк иткән оло йөрәкле табиптар сикһеҙ хөрмәткә лайыҡ.


description: Дөрөҫөн әйткәндә, баһалама ағзаһы булараҡ, был сараға хатта теләр-теләмәҫ кенә юлландым, сөнки беләм, күптәр шиғыр яҙа, уҡый, әммә ниндәйҙер йөрәк һүҙе етеңкерәмәгән төҫлө яҙмаларҙа, сығышта

title: “Шиғриәт иле”ндә майҙан тота заман йәштәре

maintext: “2016 – 2020 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы граждандарын патриотик рухта тәрбиәләү” дәүләт программаһына ярашлы, Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте лигаһы, Мәҙәниәт, Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлыҡтары, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Йәштәр йәмәғәт палатаһы тарафынан ойошторолған сарала 142 мәктәп уҡыусыһы, юғары уҡыу йорто студенттары ҡатнашты. Жанр яғынан да, авторҙар төрлөлөгө йәһәтенән дә конкурс бик бай йөкмәткеле, ҡыҙыҡлы килеп сыҡты.Сит ил яҙыусыларына өҫтөнлөк бирелмәһә лә, Рәсәй, Башҡортостан әҙәбиәте классиктары йәштәр тарафынан ҡыҙыҡһынып уҡыла, тигән һығымта яһарға була, һайлап алынған әҫәрҙәр исемлегенә күҙ ташлап. С. Есенин, Ю. Друнина, Р. Рождественский, А. Пушкин, В. Высоцкий, Э. Асадов, В. Маяковский, И. Крылов, Д. Самойлов, А. Вознесенский, М. Лермонтов, С. Чекмарев, А. Твардовский, А. Ахматова, И. Бродский, А. Блок, К. Симонов, М. Цветаева кеүек исемдәре киң билдәле урыҫ әҙәбиәте классиктарының шиғырҙарынан тыш, билдәһеҙ авторҙарҙың, үҙҙәре ижад иткән әҫәрҙәр тасуири уҡылды.Башҡорт яҙыусыларынан М. Кәрим, Ф. Рәхимғолова, А. Игебаев, А. Баһуманов, Ш. Бабич, Ф. Сөләймәнов, Р. Ғарипов, Ғ. Сәләм, Ҡ. Аралбаев, Г. Ғәлиева яҙмаларына мөрәжәғәт иткәндәр. М. Йәлилдең “Вәхшәт” шиғырын конкурста дүрт ҡатнашыусы яттан һөйләне. Был осраҡта йәштәрҙең эмоциональ тойғоло драматик әҫәр аша тамашасыға, шул иҫәптән баһалама ағзаларына ла йоғонто яһарға тырышыу ғәләмәте лә барҙыр, тип аңланым. Һәр хәлдә башҡа баһалаусыларҙың фекере нисек булғандыр, әммә мин сәхнәнән ҡысҡырып, аҡырып шиғыр уҡығандарын, тауыш күтәреү аша тәьҫир итергә тырышҡандарын өнәмәйем. Киреһенсә, шиғырҙағы фекерҙе, авторҙың ҡарашын, шәхси мөнәсәбәтеңде белдерер өсөн мотлаҡ түгел ул көсәнеү. Ғөмүмән, конкурста ҡатнашыусыларҙың йәштәр икәнлеген күҙ уңында тотҡанда, әлбиттә, эмоциональ көсөргәнешле, илатырлыҡ әҫәрҙәр һайлау — был йәш категорияһына хас күренеш. Нимә генә тимә, сәнғәт әҫәре аша беҙ күңел таҙарыныуына килергә тейешбеҙ бит әле. Иң ҡыуандырғаны шул булды: һәр ҡатнашыусы шиғырҙарҙың тексын яҡшы белә, һүҙҙәр, өндәр яңғырашы дөрөҫ ҡуйылғайны.Быларҙы ни өсөн айырым билдәләйем, сөнки дүрт критерий буйынса баһаланды тасуири уҡыуҙар: үҙең менән таныштырыу, тексты яҡшы белеү, дикция һәм актер оҫталығы. Тәүге өсәүһе буйынса шәхсән минең бер ниндәй ҙә ризаһыҙлығым булманы. Бары тик шуныһы ғына, конкурс тәүге тапҡыр ойошторолоу сәбәпле, ҡатнашыусыларҙың сығыш яһау ваҡыты алдан күҙалланмағайны. Мәҫәлән, райондарҙан килгәндәр ҙә, Өфөнөкөләр ҙә көн тамам кискә ауышҡансы көтөп йонсоғайны, шуға ла ҡайһы бер ҡатнашыусыларҙың текста яңылышып китеүен арыу ғәләмәте тип аңланым. Әммә улар ҙа туҡтаған еренән яңынан ятлай башлап, әйтергә теләгәнен тамашасыға еткереп ҡуйҙы.Актер оҫталығына килгәндә, йәштәр бик күп билдәле шиғыр уҡыусы артистарҙы уҙҙырып ебәрҙе, тип яр һалып әйтмәһәк тә, ысын мәғәнәһендә сәнғәт байрамы эшләй алды был саранан. Һәр һүҙгә, тыныш билдәһенә автор ниндәй мәғәнә, йөрәк хисен һалғанын аңлап, еренә еткерелеп башҡарылды әҫәрҙәр. Ғәҙәттә, ялҡытҡыс сығыштарҙан конкурстарҙың тиҙерәк үтеүен көтәһең, ә бында, киреһенсә, ваҡыт уҙғаны ла һиҙелмәне. Шулай итеп, ике йәш категорияһы буйынса “Шиғриәт иле” конкурсының еңеүселәре лә билдәләнде. 16 – 19 йәшлектәр араһында Никита Поболь (Өфөнөң 115-се гимназияһы) – 1-се, Эрика Дусеева (“Биктырыш” балалар ижады үҙәге) – 2-се, Полина Кадынцева (Өфөнөң 21-се лицейы), Радмир Мөлөков (З. Биишева исемендәге 140-сы гимназия) 3-сө урынға лайыҡ булды. 20 – 23 йәшлектәр араһында Айһылыу Бәшәрова (Башҡорт дәүләт медицина университеты) – 1-се, Гөлшат Рәжәпова (М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) – 2-се, Зөһрә Зиннәтуллина (Башҡорт дәүләт аграр университеты) 3-сө урынға сыҡты.Башҡортостан Яҙыусылар союзының махсус бүләктәре менән Илүзә Таһирова (Ағиҙел ҡалаһының башҡорт гимназияһы), Зарина Сәйфетдинова (35-се үҙәк), Элина Шәйхетдинова (М. Исҡужин исемендәге 136-сы башҡорт лицейы), Камилла Арефьева (Өфөнөң 46-сы лицейы) бүләкләнде.“Иң оҫта актер башҡарыусы” номинацияһында 1-се урынға Эвелина Редькина, 2-се урынға Полина Решетникова, 3-сө урынға Фәнил Ҡарасурин сыҡты. Улар барыһы ла – Өфө дәүләт сәнғәт институты студенттары.“Башҡортостан” гәзитенең дә махсус номинациялары түбәндәгесә бүленде: “Әҙәби мираҫты һаҡлағаны өсөн” Сөмбөл Исҡужина (З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты), “Юғары башҡарыу оҫталығы өсөн” Владислав Бакланов (46-сы лицей), “Актер оҫталығы өсөн” Ангелина Шушина (“Берҙәмлек” үҙәге), “Донъяны нескәлек менән ҡабул иткәне өсөн” Яна Гусева бүләкләнде.Баҫмабыҙ лауреаттарының сығышына айырым туҡталып китәйек. З. Вәлидиҙең көрәштәше булараҡ беләбеҙ Абдулҡадир Инанды. Уның ижади мираҫына мөрәжәғәт итеп, Сөмбөл Исҡужина авторҙың һүҙен еткереү менән бергә тамашасыларға яҙыусы булараҡ һирәк телгә алынған шәхестең рухи васыятын балҡытты. Ул конкурста Ф. Сөләймәновтың “Башҡорт йыры” шиғырын ятланы. Ангелина Шушинаның Д. Самойловтың “Иртә таңдан скверҙарға киләләр” шиғырынан тотош бер тамаша ҡорҙо. Нескә юмор менән еткерҙе ул фекерен. Ә бына Владислав Баклановтың В. Маяковскийҙың “Мин бәхетле” әҫәрен уҡыуын тағы ла тыңларға теләр инем. Бәхет хаҡында Маяковскийға хас булмағанса тыныс тонда яҙылған шиғырҙы ул шундай еңеллек менән уҡыны, хатта сығышынан бәхет осҡондары сәселгәндәй булды. Бында бер ниндәй ярһыу ҙа, көсөргәнеш тә юҡ, бары тик бәхет тураһында кинәнеп һөйләү, бәхетең менән уртаҡлашыу. Иҫ киткес булды. Ҡысҡырманы ла, илатырға ла тырышманы егет, әммә әллә ниңә күҙгә йәш тулды. Бәхет тураһында рәхәтлек менән һөйләшкәндә лә илағы килеүе ихтимал икән. Бына ҡайҙа бит ул сәнғәттең көсө!Яна Гусеваның да лауреаттар исемлегендә булыуы юҡҡа түгел. Ул үҙе яҙған шиғырын уҡыны, һәм әҫәр шундай яҡтылыҡ, әҙәби һүҙҙең иң төп маҡсаты булған өмөт нурҙары менән һуғарылғайны. Йәш кешенең донъянан матурлыҡ эҙләүе, ҡатмарлы һорауҙарға ла тик яҡшылыҡ менән яуап биреү теләге арбаны уның сығышында.Киләһе йылда ла ойошторорға уйлайҙар был сараны. Әҙәбиәтте күпме башҡорт ауылдарында, гимназияларында өйрәнәләр. Улар ҙа әүҙемерәк ҡатнашһа ине был сарала, тигән теләк уянды. Бәлки, беренсе тапҡыр уҙғарылыу сәбәпле, күптәр әҙерләнеп өлгөрмәгәндер, хатта ишетмәй ҙә ҡалғандыр, әммә һүҙ сәнғәтен, телмәр оҫталығын пропагандалаған был конкурсты киләһе йылдарҙа ҙур залдарҙа күп тамашасылар алдында майҙан тотоусылар сараһы итеп күрге килә. Ул ниндәйҙер шиғыр байрамы, исемендәгесә “Шиғриәт иле” тантанаһы булыр тип хыял итәйек.


description: Атайымды күккә эшкә саҡырҙылар, хатта шылтыратмай. Мин көтәм, ә ул оҙаҡлай. Әсәй, көймә, ҡыҙым, тигән була. Унда аҡса күпләп түләйҙәр. Йәнәһе лә, шунда эшкә ҡалған. Атайымды күккә эшкә саҡыр

title: Йондоҙҙарға киттеләр…


description: Зөһрә менән Кәбир Баймырҙиндарҙы Хәйбулла районында сәләмәт тормош алып барған, спорт менән дуҫ ғаилә булараҡ яҡшы беләләр. Биш бала үҫтергән ғаиләлә бәләкәй саҡтан спортҡа ҡарата һөйөү

title: Таһирҙың һарығы үҫә торһон


description: Торлаҡ-коммуналь хужалығының дәүләт мәғлүмәт системаһына (ТКХ ДМС) Башҡортостан 2017 йылдың урталарында тоташтырыласаҡ. Унда халыҡ үҙенең идарасыл ойошмаһы, йорт буйынса күрһәтелгән хеҙмәттә

title: Көҙгөләге кеүек


description: “Башкирагроинвест” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Бүздәк бүлексәһе эшсәндәре әле ҡышҡы мәшәҡәттәр менән йәшәй. Мал ҡышлатыуға улар ныҡлы әҙерләнгән. Ихаталарға бесән-һалам ҡайтарылған, сил

title: Халыҡ бында етеш йәшәй

maintext: — Шөкөр, беҙҙә уңған, тырыш халыҡ йәшәй, берҙән икәү яһарға әҙер торалар, – ти бүлексә идарасыһы Альфред Тәлғәт улы Ғилманов. – Шуға ла көҙгө баҫыу эштәрен ваҡытында һәм бер ниндәй юғалтыуһыҙ башҡарып сыҡтыҡ. Техника ла яңы булғас, “тимер аттар” ватылып ултырманы.Әйткәндәй, йәмғиәттең 15 мең гектар ере бар. Иген культураларынан йылына ҡарап мул ғына уңыш йыйғандар. Әле сифатлы ашлыҡ хужалыҡ келәттәрендә һаҡлана. Өс меңгә яҡын гектарҙағы шәкәр сөгөлдөрө лә уңышы менән ҡыуандырған, гектарынан 280 центнер “татлы тамыр” ҡаҙып алғандар. Йыйылған 80 мең тоннаның 60 меңен Шишмә шәкәр заводына оҙатып, хужалыҡ ҡаҙнаһына ярайһы ғына аҡса ла индергәндәр. Етәкселәр шәкәр сөгөлдөрөн ҡаҙып алыуҙа уңғанлыҡ күрһәткән комбайнсылар Илмир Зөбәйеровты, Фәйрүз Моратовты, Виктор Федоровты маҡтап телгә алды.Малсылыҡтағы төп йүнәлеш булып, әлбиттә, һөт етештереү тора. Бөгөн биш йөҙгә яҡын ҡара-сыбар тоҡомло һыйыр малы аҫрала, шуның 360-ы – һауын һыйыры. Бында яһалма ҡасырыу эше лә яҡшы ҡуйылған. Ҡышҡылыҡҡа һәр баш малға 35-әр центнер мал аҙығы етештерелгән. Йәй һөт һатыуҙан да хужалыҡ яҡшы табыш алыуға өлгәшкән, сөнки юғары сифатлы продукцияға һәр ваҡыт ихтыяж ҙур. Шуға ла малсылар үҙҙәренең бәҫен төшөрмәҫкә тырыша. Әле бында көнөнә өс мең тоннаға яҡын һөт һауып алалар, аҡты Саҡмағош һөт заводына оҙаталар. Етәкселек белдереүенсә, был юҫыҡта эш яҡшы ҡуйылған, продукция өсөн түләү тотҡарлыҡһыҙ бара икән.Ауыр финанс-иҡтисади шарттарға ҡарамаҫтан, йәмғиәт һуңғы йылдарҙа кредит алмайынса матди-техник базаһын яҡшыртыуға өлгәшкән. Был техника паркын яңыртыуҙа ла сағылыш таба. Атап әйткәндә, бер нисә йылда ғына тиҫтәгә яҡын иген урыу комбайны, тупраҡ эшкәртеү агрегаттары, башҡа төр ауыл хужалығы машиналары һатып алғандар. Бынан тыш, ырҙын табағында ашлыҡ эшкәртеү йыһаздары тулыһынса алмаштырылған. Һөтсөлөк фермаларындағы үҙгәрештәр һатыуға сығарылған һөт сифатын яҡшыртыуға булышлыҡ иткән. Ошо миҫалдар аша ғына ла бүлексәнең ысын мәғәнәһендә үҫеш юлына баҫыуын төҫмөрләргә була.Хужалыҡта алты ауылдан 130 кеше мәшғүл. Хеҙмәт хаҡы ваҡытында түләнгәс һәм юғары булғас, башҡа ауылдарҙан да эш һорап килеүселәр күбәйгән. Шуныһы ҡыуаныслы: элек Себер тарафтарына, ҙур ҡалаларға киткән ауыл йәштәре туған хужалығына эш һорап мөрәжәғәт итә икән. Әлбиттә, етәкселек һәр кемде шөғөл менән тәьмин итергә тырыша. Хаҡлы ялға сығыусыларға алмашҡа йәштәр етерлек.– Ауылда ла бөгөн матур итеп, етеш тормошта йәшәп була, тик тырышлыҡ кәрәк. Ә беҙ уңғандарҙың хеҙмәтен баһалай беләбеҙ, – ти Альфред Тәлғәт улы. – Шөкөр, беҙҙә эскән кеше юҡ, һәр береһе айыҡ тормош алып бара. Бынан тыш, урлашыу кеүек насар ғәҙәттәрҙән дә арынды халыҡ.Хужалыҡ пай ерҙәрен дә эшкәртә, пайсылар менән ваҡытында иҫәпләшәләр, һәр кемгә бишәр центнер иген бүлеп бирелә. Халыҡҡа ашлыҡты хужалыҡ техникаһында йорттарына тиклем алып баралар. Бынан тыш, шәхси ихатаһында мал аҫраусыларға бесән-һаламы ла ярты хаҡҡа таратыла, фураж бүленә.Етәкселек алдынғы һауынсылар Зөмәрә Ғиндуллинаны, Роза Ғәйнанованы, Илзиә Булатованы, быҙау ҡараусы Фәнит Вәлиевте, ферма мөдире Салауат Вәлиевте һәр яҡтан маҡтап телгә алып, башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең дә хеҙмәтен баһаланы. “Уларҙың һәр береһен гәзит битенә маҡтап яҙырға була, ундай тырыштар менән ауырлыҡтарҙы ла ҡурҡмай йырып сығырға мөмкин”, – ти хужалар.


description: 17 ноябрҙә Өфөлә “Беҙҙекен бел: Башҡортостан” тәүге туристик онлайн-күргәҙмәһе ойошторола. 17 ноябрҙә Өфөлә “Беҙҙекен бел: Башҡортостан” тәүге туристик онлайн-күргәҙмәһе ойошторола. Уның

title: Туризмды үҫтерәбеҙ