description: Күрше республикалар һәм өлкәләрҙә, иркен илебеҙҙең әллә ҡайһы төбәктәрендә көн итеп тә, бер мәл атай-олатайҙарыбыҙҙың төп төбәге булған Башҡортостанға йөрәкһеп ынтылыуҙы, әлбиттә, аңларға бу

title: Тормошонда - милләт яҙмышы

maintext: Туҡ буйҡайының, ай, ҡамышынҠамсылар уҡ итеп үрәйем.Сит илдәргә сығып күп йөрөнөм,Үҙ илемә ҡайтып үләйем.Туҡ йылғаһы, мәғлүм булыуынса, Ырымбур өлкәһендә ағып барып, Һамарға ҡойған тарихи йылға. Юғарыла килтерелгән һағышлы йырҙың яңғыраш алыуына байтаҡ ҡына ир-егеттәрҙең, яҙмышҡа буйһоноп, донъя гиҙергә мәжбүр булыуы һәм ата-бабалар еренең ҡөҙрәтле тартыу көсөнөң һәр даим һаҡланыуы сәбәпселер. Ысынлап та, әҙәм балаһын оҙон сәфәрҙәргә һәм алыҫ тарафтарға ул үҙе лә айышына төшөнмәҫтәй көстәр тарта. Хәйер, Чолман аръяғындағы ғына Татарстан менән Һаҡмар, Яйыҡ ярҙарындағы Ырымбур яғын алыҫ донъя тип иҫәпләргә ярай микән? Ҡазан, Ырымбур тип сыҡһаң, һәр яҡҡа ла юл таҡыр. Башҡорт илен Ырымбурҙан да, Татарстандан да һис ҡасан межа бағаналары ла, сик һыҙығы ла айырып тормаған. Әгәр беҙ Башҡортостан йә Ырымбур яғы тип һөйләйбеҙ икән, ошо виртуаль биләмәләрҙә ғүмер баҡый мосафирҙар, мөғәллимдәр, ғалимдар, һөнәрселәр йөрөп торған. Сөнки донъя көтөр еребеҙ, һыулар һыуыбыҙ, һулар һауабыҙ уртаҡ, улар кемдер тарафынан кәртәләнмәй ҙә, сикләнмәй ҙә.Бәхеткә күрә, миңә Ырымбурҙа тыуып үҫеп, Башҡортостанға килеп ҡанат киргән байтаҡ кеше менән танышыу насип булды. Йәнә лә шәхсән күрешкәндәрҙән ишетеп белгәндәр күберәк инде. Далалар иленән Көньяҡ Урал армыттарына тиклемге араны яҙыусылар Сәғит Агиш, Ғабдулла Амантай, данлыҡлы комиссар-кавалерист, аҙағыраҡ күп йылдар республика мәғариф министры булып эшләгән Сәғит Әлибаев ҡына үтмәгән. Башҡорт шағирҙарының әҫәрҙәрен руссалаштырған талантлы егет Дим Дәминев та ошо яҡтан ине. Ә инде күренекле журналист, публицист, ҡәләмдәшем Мәргән Мырҙабәков, ғөмүмән, йөрәгемдә урынды ғүмере тамамланғансы алды. Шуға күрә әлеге яҙмаларымдың уртаһында булырға тейешле шәхес тураһында һүҙгә күсеүҙән алда Мәргән Әхмәт улының “Советская Россия”ның үҙ хәбәрсеһе” тигән китабынан бер өҙөк килтерәйем.“Ырымбур яғында минең булмаған урыным ҡалмағандыр. Өлкәнең географияһын, юлдарын, ҡалаларын һәм ауылдарын, предприятиеларын һәм төҙөлөштәрен, колхоздарын һәм совхоздарын бик яҡшы беләм, күп телле, үҙенсәлекле ошо төбәктең кешеләрен, тарихын, мәҙәниәтен белә торғайным. Бында яртылаш ҡаҙаҡ, яртылаш мужик сығышлы рустар, боронғо көн иткән урындарында өйкөм-өйкөм генә һаҡланып ҡалған башҡорттар, Тамбов һәм Пенза губерналарынан крайҙы Рәсәй колонизациялаған саҡта күсенеп ултырған Ҡазан татарҙары менән мишәрҙәр, килмешәк мордва менән алмандар, Урал йылғаһының көньяҡ ярында төпләнгән ҡаҙаҡтар йәшәй”.Шуныһы ғәжәпләнерлек: күп милләтле Башҡортостанда һәм башҡорттоң төп төйәгендә йәшәп тә, беҙ тирә-яҡ милли мөхит, халҡыбыҙҙың ошо мөхиттәге урыны, уны ҡәҙерләү кәрәклеге тураһында тәрән уйланып та бармайбыҙ шикелле. Бөгөнгө тормошобоҙҙо баһалар һәм алдағы көнитмешебеҙҙе самалар өсөн, әйтәйек, былар мөһим бит инде. Тарих фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университеты доценты Нурислам Ҡалмантаев ошо ябай ғына хәҡиҡәтте, шәт, күптәребеҙҙән алдараҡ аңлағандыр. Ғөмүмән, ҡусты ғилми хеҙмәттәрен төрлө төбәктәрҙә йәшәгән башҡорт ырыуҙары тарихының дөйөм нигеҙҙә таяныуына инанып яҙа. Бөгөн ил ағаһы йәшенә еткән уҙамандың эшләгәндәре тураһында гәзит мәҡәләһендә бәйән итергә маташыу — баймабашлыҡ та, мәғәнәһеҙлек тә. Нурислам ғүмеренең йылдарын елгә елгәрмәгән, бәлки тыуған төбәгендә башҡара башлаған уй-ниәттәрен Оло Башҡортостанда бойомға ашырыу әмәлен тапҡан.Ҡалмантаев-ғалимға һарысайҙың тәүге көндәрендә 50 йәш тулды. Әммә ошо юбиляр тураһында һүҙҙе дауам итерҙән алда ысын мәғәнәһендә олуғ юбиляр хаҡында әйтеүҙән тыйылмайыҡ. Бының сәбәбе шунда: быйылғы буранайҙа Нурисламдың атаһы Мирхәйҙәр Дәүләтғәли улының тыуыуына 100 йыл тулды. Атайсалы – Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл гвардия районының Үрге Ильяс ауылы. Раҫлауҙарынса, уның олатаһы, хәлле генә кеше, ни сәбәптәндер ер-һыуын ҡалдырып Урта Азия яҡтарына сығып киткән икән. Мирхәйҙәр иһә әсәһе янында йәшәгән. Тәүҙә мәҙрәсәлә уҡыған, артабан белемен Каруанһарайҙа урынлашҡан Башҡорт педагогия техникумында киңәйткән. Мәргән Мырҙабәковтың хәтерләүенсә, ошо техникумға “Башҡорт халҡының мәғрифәт һарайы” тигән алтаҡта эленгән булған. Ә техникум директоры – әлеге мәшһүр Сәғит Рәхмәт улы Әлибаев. Каруанһарайҙа уҡыған йылдары, һабаҡташтары тураһында йыш, мауыҡтырғыс итеп һөйләй торғайны. Их, шуларҙы яҙып алһамсы”, – тип һөйләй хәҙер Нурислам Мирхәйҙәр улы. Аҡылыбыҙға һил һуңлабыраҡ инә шул. Бына мин дә атайым яғынан яҡын туғаным, Шафиҡ Әминев-Тамъяни апаның халыҡ телендә йөрөгән шиғырҙарын ваҡытында ҡағыҙға төшөрөргә сула тапмауыма әле булһа әсе үкенәм. Мирхәйҙәр ағай – Ырымбурҙағы Башҡорт педтехникумының ябылыуына шаһит булған кеше. Уҡыусылар, мөғәллимдәр ошондай хилаф эш айҡанлы ризаһыҙлыҡ белдереп ҡараһа ла, ябай кешеләрҙең һүҙе хакимдарҙың ҡолағына ҡасан салынғаны бар?Ә ҡыҫҡаса әйткәндә, Мирхәйҙәр ағай һоҡланырлыҡ уҡымышлы кеше булған. Өй тулы китап, ишек һәр кемгә асыҡ — кил, тыңла, уҡы. Ғилемгә кешенең йәне лә, ҡаны ла тартыуы мөһим. Баҡтиһәң, Ҡалмантаевтар дворян сословиеһына, заманында хәлле ҡатламға ҡараған икән. Тамырҙары икенсе сығанаҡтан һут алған кешеләргә, улар ил өсөн ни тиклем генә хеҙмәттәр һалмаһын, ситләтеп ҡарау замандарын да баштан үткәрҙек.Оҙон тәбәрәккә төштө был, тип тиргәһәгеҙ ҙә, Нурисламдың әсәһе тураһында һүҙ әйтмәй ҡалыр хәл юҡ. Минзәйрә Дауыт ҡыҙы Ҡалмантаева донъяға Һамар губернаһы Йомран-Табын улусы Быҙаулыҡ өйәҙенең Тәңес ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Ҡыҙыл гвардия районының Үрге Ильяс ауылы тип атала) күҙен асҡан. Дауыт ҡарт та хәллеләр затынан булған бит. Колхозлашыу ғәләмәте башланғас, Минзәйрә апайҙар Урта Азияға сығып киткән. Ҡарағалпаҡтың төп ҡалаһы Нөкөстә лә йәшәп алырға тура килгән. Ләкин, тыуған ер тартып, атайсалға әйләнеп ҡайтҡандар.Минзәйрә Дауыт ҡыҙының яҙмышы, әйткәндәй, ҡатмарлыраҡ. Бөйөк Ватан һуғышы башланып, 1942 йылдың авгусында уны армияға саҡырып алғандар. Ленинград фронты, Балтик буйы, Венгрия – хаяһыҙ фронт юлдарын хәҙер һанап ҡына ултырыу ҙа тетрәндерә. 1945 йылдың октябрендә ҡаһарман башҡорт ҡыҙы, күкрәген орден-миҙалдар менән балҡытып, илгә ҡайтып төшкән.Һүҙҙе ғалим Нурислам Ҡалмантаевҡа арнарға ниәтләп башланым да әллә ҡайһы далаларға сығып киттем түгелме һуң? Бәлки, ата-әсәһе тураһында әйткәндәр ҡайһылыр дәрәжәлә уның булмышына ла бер һыҙат рәүешендә яталыр?Бала саҡтың хәтере ташҡа соҡоп яҙылған кеүек ныҡлы була. Нурислам да туғандарын, белем юлынан тәүге аҙымдарын атлатҡан мәктәбен, мөғәллимдәрен эскерһеҙ кешеләрҙә генә күренә торған бер ҡатлылыҡ менән иҫенә ала. Күрше Урта Ильяста һигеҙ йыллыҡ мәктәп ябылғас, уның тиҫтерҙәре район үҙәге Плешановоға йөрөп уҡырға мәжбүр була. Үҙем дә шундайыраҡ яҙмышҡа юлыҡҡас, Нурисламдарға төшкән яфаны ҡабаттан үҙем кисергәндәй тойҙом. Ошондай саҡтарҙа мәктәпкә йөрөп уҡыу ауырлығын мөғәллимдәрҙең илтифатлы үә мәрхәмәтле булыуы ғына еңеләйткәндәй. Нурислам башҡорт балаларына бик ихлас мөғәмәләлә булған мәктәп директоры Борис Владимирович Левшинды рәхмәтле хәтергә ала. Алыҫ сәфәрҙәргә йөрөгән карап капитаны Ырымбур яҡтарындағы ҡыҙға өйләнгән икән, шуғалыр бында төпләнгәндәр. Левшин тарих һәм йәмғиәтте өйрәнеү фәндәрен уҡытҡан һәм, Нурисламдың фекеренсә, тарих буйынса уны бүтәндәргә өлгө итеп ҡуйыр булған. Булыр бала – бишектән тигәндәй, тарихсы-ғалимдың ошо йүнәлештәге һәләте мәктәптән үк күренә башлаған.Маҡсатыңды алға ҡуйһаң, уға өлгәшеү өсөн бер әмәлен барыбер табаһың. Ырымбур төбәгенең бик күп егет һәм ҡыҙҙары Башҡортостанға, айырым алғанда, Өфөгә килеп, үҙенең оло тормошҡа һуҡмағын һалған. Ә Башҡорт дәүләт университетында тарихсы-ғалимдар ҡоро әүәл-әүәлдән ныҡ булды. Нурислам Мирхәйҙәр улына оло тарихсылар – хәҙер инде мәрхүм Билал Хәмит улы Юлдашбаев, Рим Зәйнәғәбит улы Йәнғужин, шулай уҡ Ирек Ғайса улы Аҡмановтарҙан күп йәһәттән һабаҡ алыу бәхете насип булған. “ХХ быуат башында Башҡортостанда милли мәсьәлә” тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҙырға тотонғас, йәш ғалимдың ғилми етәксеһе йәнә лә профессор Юлдашбаев булған. Әле лә көнүҙәк яңғыраған теманы Ҡазан университетында яҡлаған саҡта ғилми советҡа ҙур ғалим, Татарстандағы күренекле йәмәғәт эшмәкәре профессор Индус Раззаҡ улы Таһиров етәкселек иткән.Профессор Таһировтың йәмәғәт эшмәкәре лә булыуын тиктәҫкә генә айырып әйтмәйем. Фән, дөйөм ижтимағи процестан айырылып, үҙе генә йәшәй алмай. “Фән ярҙамында, көс-маҙар ҡулланмай ғына, һәүетемсә, әммә тәүәккәл рәүештә хөрәфәттәр, уйҙырмалар һәм хаталар алып ташлана, ә өлгәшелгән хәҡиҡәтте артабан үҫеү азатлығын, уртаҡ хөрлөктө һәм эске иркенлекте һаҡлап ҡалыуға өлгәшелә”. Был бөйөк Дмитрий Михайлович Менделеевтың фекере һәм уның хаҡлы булыуы шик тыуҙырмай.Нурислам Мирхәйҙәр улы ғүмеренең үренә лә күтәрелеп етмәгән. Бер мәл шул бейеклеккә аяҡ баҫһа, ғалим кеше мөмкинлектәренең Ырымбур далалары кеүек сикһеҙ, маҡсаттарының Урал сусаҡтары һымаҡ юғары икәнлегенә тағы бер ышаныр әле. Ошо юлынан, ғаилә бәхетенән, халҡының хөрмәтенән яҙлыға күрмәһен.


description: “Башҡортостан” телерадиокомпанияһының “Тамыр” балалар телеканалы VIII Бөтә Рәсәй “СМИротворец-Волга” конкурсының төбәк этабында еңеүселәр рәтенә сыҡты. “Был – беҙ” тапшырыуҙар циклы “Балала

title: Йәнә еңеүсе “Тамыр”!

fasttext_language: ba


description: Ҡыйғы районының Түбәнге Ҡыйғы ауылында Зөфәр Йосоп улы Садиҡовты хәтерләмәгән кеше юҡтыр. Киномеханик һөнәренә мөкиббән бирелгән намыҫлы хеҙмәткәр ине ул. Зөфәр ағайҙың баҡыйлыҡҡа күсеүенә у

title: Дәррәү ағылыр инек...


description: Иҡтисади көрсөк күптәрҙең кеҫәһенә “һуҡты”. Өҫтәмә килем тураһында кем генә уйланмай икән. Эш тәҡдим иткән сайттарҙың береһе тулы булмаған хеҙмәт көнө менән бер аҙ матди хәлде яҡшыртыу мөмки

title: Теләгән йүнен тапҡан

maintext: Беренсе урында – водитель. Хатта көнө буйы эшләмәй, төрлө хеҙмәттәр күрһәтеп кенә лә айына 30 – 50 мең һум аҡса эшләп була икән. Унан телефон аша һатыу итеүселәр килә. Көнөнә дүрт-биш сәғәтлек мәшғүллек өсөн 20 мең һум түләйҙәр. Был ысул менән йыш ҡына студенттар матди хәлен яҡшырта икән. Өсөнсө урында – йөк ташыусылар. Тауар бушатып, айына 18 мең һумдан 25 меңгәсә аҡса эшләргә була.Йога буйынса инструктор, администраторҙар, төп эшенән тыш, ҡайҙалыр эшләп, 15 мең һумдан да кәм алмаясаҡ. Видеоблогер һәм аниматорҙар 10 мең һум самаһы аҡса эшләй.Был һандар ысынбарлыҡҡа тап киләме? Гәзит уҡыусыларҙан һорайыҡ.Илнур:– Тап килә. Төп эшемдән тыш, төндәрен такси хеҙмәтендә эшләйем. Артыҡ көс төшөрмәй генә инде. Ун кешене урын-еренә алып барһам, миңә етә. Ял көндәрендә оҙағыраҡ йөрөргә тырышам. Айына 15 мең һумлыҡ ипотека кредитын ҡапларға ошо аҡса тотонола.Резида:– Колледжда III курста уҡыйым. Студент кешегә аҡса бер ваҡытта ла етмәй ул. Былтыр белдереүҙәр таратыусы булып матди хәлемде яҡшырта инем. Быйыл телефон аша аҡса эшләү юлын таптым. Заказдар ҡабул итәм. Әйтелгән ваҡытҡа киләһең дә ҡушылғанды атҡараһың. Офис йылы, тышта тороу түгел инде. Айына биш мең һум эшләһәм дә күңелем була. Атай-әсәйҙән аҡса һорамаҫҡа тырышам.Алһыу:– БДПУ-ла IV курста уҡыйым. Әхирәттәрем менән балалар байрамдары үткәрәбеҙ. Йәнһүрәт геройҙары костюмдарын тектек. Бер байрам өсөн 10 мең һум аҡса һорайбыҙ. Был аҡсаға бәләкәстәр өсөн шарҙар, бүләктәр алына әле. Өсөбөҙгә өсөшәр мең эшләйбеҙ бер байрамдан. Айына дүрт-биш сара тура килә.Римма:– Декрет ялында ултырам. Аҡса етеңкерәмәй. Ҡасандыр бейеү менән ныҡлап шөғөлләнә инем. Был һөнәр ярап ҡалды. Эргәләге мәҙәниәт йорто менән һөйләшеп, бәләкәстәр өсөн бейеү түңәрәге астым. Таныштарым һорауы буйынса аэробикаға тотондом. Бәләкәстәр бер дәрес өсөн 100 һум түләй, өлкәндәрҙән 150 һум алам.Альберт:– Хаҡлы ялға сыҡтым. Өйҙә ултырғы килмәй. Эргәләге магазинға йөк ташыусы булып урынлаштым. Кискеһен ике-өс сәғәткә барып ҡайтам. Әбей ҡәнәғәт, сөнки эш хаҡы коммуналь хеҙмәттәргә түләүгә ярап ҡала.


description: Бер мандатлы алты округта һайлауҙа 47 кандидат ҡатнашты.Бер мандатлы алты округта һайлауҙа 47 кандидат ҡатнашты. Биш округта һайлаусылар “Берҙәм Рәсәй” сәйәси партияһы кандидаттарына өҫтөнлө


description: Илебеҙҙә алтмыш йәшкә артылғандар, етмешен ваҡлаған инәй-бабайҙар, һикһәндә лә йөрәк дәрте һүнмәгән оло быуын вәкилдәренең көнитмеше нисек? Өлкән йәштәге кешеләрҙең абруйы бармы бөгөн? Быуын

title: Кәңәш һорап, фатихалар алып...

maintext: – Оло быуын һәм ғилемгә ынтылыш, оло быуын һәм дин... Ошо хаҡта нимә әйтә алаһығыҙ?– Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм барыбыҙға өлкәндәрҙе хөрмәт итергә һәм балаларҙы яратырға ҡушты. Беҙ, йәштәргә, оло быуын һәр саҡ үрнәк булып тора. Борон-борондан халҡыбыҙ ниндәйҙер эш башлағанда өлкәндәр фекеренә ҡолаҡ һалған, кәңәш алған, уларҙың һүҙе, йәштәрҙең көсө менән төрлө мәсьәләләр хәл ителгән.Оло кеше лә үҙ өҫтөндә эшләүҙе туҡтатмай. Бына мин шундай аҡһаҡалдарыбыҙҙы беләм, улар имам булып уҡыу йорттарында һабаҡ бирә. Пәйғәмбәребеҙ бишектән алып ләхеткә хәтлем белем алырға ҡушты. Был үҙ өҫтөңдә эшләү тигәнде аңлата. Шундай кешеләр бар, улар һис ҡасан үҙ өҫтәрендә эшләүҙе туҡтатмай һәм беҙгә үрнәк булып тора. Беҙ ҙә аҡһаҡал йәшендә күркәм хикмәтле, йәғни кешеләр ҡарап һоҡланып торорлоҡ, камил холоҡло аҡһаҡалдар булһаҡ ине. – Һуңғы йылдарҙа иманға килгән йәштәр күбәйә, ә өлкәндәр мәсеттәргә күп йөрөймө?– Әлбиттә, йөрөйҙәр, әлхәмдуллиләһ. Беҙҙең имамдарыбыҙҙың һикһән проценты – оло кешеләр, райондарҙағы мәсеттәрҙең эшмәкәрлеге тулыһынса тиерлек улар иңендә ята. Уларға эш хаҡы түләнмәй. Ошоға бәйле заман йәштәренә бигерәк тә ауыл мәсеттәрендә эшләү ауырыраҡ, сөнки йәш егеттәр ғаилә ҡороп, балалар үҫтерә. Дини йәштәр ҡала еренә килеп, эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә мәжбүр. Шуға ла, оло йәштәге эшләп йөрөгән имамдарыбыҙ булмаһа, бөгөн беҙҙең хәл-торошобоҙ мөшкөл булыр ине.Мәҙрәсәгә уҡырға килеүселәр араһында дини белемгә ынтылған йәштәр күп, шуға ла беҙҙең байтаҡ мөғәллимдәребеҙ, дәрес биргән хәҙрәттәребеҙ – йәштәр быуынынан. Сөнки уларҙың, оло быуындан айырмалы рәүештә, динде өйрәнергә мөмкинлектәре күберәк. Ололарҙың йәш сағы дин тыйылған заманда ауырыраҡ шарттарҙа үтте. Шулай ҙа өлкәндәрҙең дини белем алырға мөмкинлеге бар. Дини белем биреү ҡала һәм район үҙәктәре мәсеттәрендә ойошторолған. Уларҙа квалификация үткән уҡытыусылар белем бирә.– Быуындар күсәгилешлеге тибеҙ. Исламда булыусы йәштәр менән ололар араһында бәйләнеш һаҡланамы?– Оло быуындың туплаған белеме беҙҙең өсөн бик мөһим. Сөнки динде белеү менән генә эш бөтмәй, тәжрибә лә талап ителә. Шуға ла белем алып ҡайтҡан һәм, мәҫәлән, имам итеп тәғәйенләнгән йәш кешегә өлкәндәр ярҙам итә, йәғни ниндәйҙер эш башлауҙа аҡыл-тәжрибәгә таянған оло быуын һәр саҡ терәк булып тора. Йәш кеше үҙ сиратында ололар янында йөрөй, үҙе лә дәрес бирә, шул рәүешле остазынан күп нәмәгә өйрәнә.– Бөгөн ике яҡлы күренешкә шаһит булырға мөмкин: йәштәр араһында күңеле менән дингә тартылып та, ышаныстары етмәү арҡаһындамы баҙнат итмәүселәр һәм ололар араһында ваҡыт етмәгәнлеккә һылтанып намаҙ уҡыуҙы һуҙып килгәндәр бар.– Ысынлап та, ҡайһы бер кеше, эшемдән киткәс, машина алғас, хаҡлы ялға сыҡҡас мәсеткә йөрөй башлармын, ти. Әммә әҙәм ҡасан вафат булырын белмәй. Үҙебеҙ шаһит, күп кенә йәштәр китеп бара донъянан...Беҙ был донъяла күпме йәшәребеҙҙе белмәйбеҙ. Бәлки, үлемебеҙ беҙҙе ишек артында, йәки юлға сыҡҡанда көтөп торалыр. Шуның өсөн һәр ваҡыт Аллаһы Тәғәлә менән күрешергә әҙер булырға тейешбеҙ. Был – һинең тәнең һәм йәнең таҙа булыуы, ғөсөллө булыуың. Шуға ла “өлкәнәйгәс, намаҙға баҫырмын” тигән уй шайтан ҡотҡоһонан ҡотолмайса хәл ителмәҫ.Әгәр ҙә, һеҙ әйткәнсә, йәштәр араһында икеләнеп йөрөүселәр булһа, ниндәйҙер кәңәш-ярҙам һорарға теләйҙәр икән, улар беҙгә килә ала. Диниә назаратының йәштәр бүлеге эшләй, улар өсөн төрлө спорт, ҡатын-ҡыҙҙар, танышыу клубтары һәм ғилми йүнәлештәге ойошмалар етерлек. Ололарға килгәндә, өлкән йәштәгеләр менән шулай уҡ Башҡортостан мосолмандарының Диниә назаратында ойошма эшләй. Республикабыҙҙың абруйлы 12 аҡһаҡалы ингән президиум бар. Кәңәшле ил тарҡалмаҫ, ти халыҡ, оло быуын һәм йәштәр менән бергәлек һәм бәйләнеш булдырылған.– Йәш быуынға өлгө булыр, ихтирамға лайыҡ инәй-бабайҙар һәм өләсәй-олатайҙарға, йыйындарҙы йәмләүсе, өгөт-нәсихәт бирер, аҡыл-зиһен өләшер ағинәй һәм аҡһаҡалдарға Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнө уңайынан ниндәй теләктәрегеҙ булыр?– Илебеҙҙәге бар аҡһаҡалдарыбыҙҙы һәм ағинәйҙәребеҙҙе оло байрамдары уңайынан ҡотлайым. Аң-ғилем менән бергә таҙа күңел, аҡыл теүәллеге, яҡты зиһен, иҫәнлек-һаулыҡта, балаларығыҙ, яҡындар-туғандар рәхмәтендә, күрше-күлән, халыҡ ихтирамында, күңел тыныслығында, иманда булыуҙарын теләйем. Һәм йәштәргә мөрәжәғәт итәм: өлкәндәргә иғтибарлы булып хәлдәрен белешеп, ярҙам ҡулы һуҙып торайыҡ һәм һәр ваҡыт уларҙың фатихаһында булайыҡ.


description: Сәйәсәт менән хайуандар ҙа шөғөлләнә икән. Кешеләр башы етмәүҙән уларға мөрәжәғәт итәме, әллә хайуандар хәленә төшә башланыҡмы – аңламаҫһың... Сәйәсәт менән хайуандар ҙа шөғөлләнә икән. Ке

title: Хайуандар ҙа тәхеткә ынтыла...

maintext: Бына, мәҫәлән, Герцог ҡушаматлы 9 йәшлек пиреней эте Миннесота штатының (АҠШ) ҙур булмаған Корморант биҫтәһендә өсөнсө тапҡыр мэр вазифаһына һайланған. Күрәһең, эт алып барған сәйәсәттән ундағы халыҡ ҡәнәғәт, сөнки һуңғы һайлауҙа Герцог дәғүәселәрен күпкә уҙып, ышаныслы еңеү яулай.Америкала эттәрҙән бесәйҙәр ҙә ҡалышмай. Аляскалағы Талкитна ҡаласығында Стабс тигән бесәй почетлы мэр булып тора. Бер нисә йыл элек ул эттән талана һәм даны тағы ла киңерәк тарала. Был “аҡыллы” бесәйҙең “Facebook” социаль селтәрендә 35 мең “дуҫы” бар. Әле “сәйәсмән” бесәйгә – 19 йәш. Ҡарт булыуына ҡарамаҫтан, “эштәрен” еренә еткереп башҡара икән.Эт менән бесәйҙән кәзәләр ҙә ҡалышмаҫҡа тырыша. 1980 йылда Техас штатының Лахитас ҡалаһы мэры вазифаһына көрәш кеше менән кәзә араһында бара. Тәүге һайлау кампанияһында кеше еңһә, икенсеһендә кәзә өҫкә сығып, “тәхеткә” ултыра.Клей Генри ҡушаматлы кәзәнең ғаиләһе сәйәси династия булараҡ билдәле. Уның Клей Генри II тигән “улы” ла мэр була, ләкин әлеге көндә мэр вазифаһын биләгән Клей Генри III ҡушаматлы “улы”нан һөҙөп үлтерелә.Америка хайуандары мэр вазифаһы менән генә мөрхәтһенмәй, президент “тәхете”нә лә дәғүә итә. Мәҫәлән, Чикагоның демократтар партияһы президентлыҡҡа кандидат итеп Пигасус ҡушаматлы сусҡаны күрһәтә. Әммә сусҡаның “сәйәси” ғүмере оҙон булмай. Беренсе пресс-конференцияла “кандидат” менән таныштырыу барған мәлдә сусҡа менән бер нисә кешене ҡулға алалар. Һуңыраҡ кешеләрҙе иреккә сығаралар, ә Пигасустың яҙмышы билдәһеҙ булып ҡала. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, бер полиция хеҙмәткәренең өҫтәленә ятҡан тиҙәр. Хәйер, юғары вазифаға ынтылып маташҡанда баштарҙың китеүе сер түгел инде...Шулай ҙа, ниндәй генә ҡурҡыныс янаһа ла, эттәр тыйылып ҡалырға теләмәй: Кентукки штатының Рэббит Хэш ҡалаһы мэры Люси Лу ҡушаматлы кәнтәй АҠШ президенты вазифаһына ынтыла. Уның лозунгыһы ла бар: “Һеҙҙең өмөтөгөҙҙө аҡларлыҡ кәнтәй!”Ярай, эт – эт инде, ә бына бүреләрҙең власҡа дәғүә итеүе бер аҙ шомландырып ҡуя. Улай тиһәң, кеше битлеге кейеп, урын биләгән “бүреләр” әҙме ни?! Әйтәйек, Колорадо штатындағы Дивайт ҡалаһының мэр вазифаһын Шунка тигән бүре биләй. Шулай ҙа юғары вазифаларҙа “бүреләр” ултырмаһын ине.Ғөмүмән, АҠШ-та ғына түгел, Европаның ҡайһы бер илдәрендә хайуандарҙы төрлө вазифаларға тәҡдим итеп, һайлауҙар үткәрелеп тора. Юғары урындан бер хайуан да баш тартмай икән... Хайуандар кешенән үрнәк аламы, әллә кешеләр хайуанданмы?


description: Йондоҙ атылғанда Ҡараңғыға ут ҡабыҙып Яҡтырып яна төндә, Атыла ла һүнә йондоҙ! Йондоҙ атылғанда Ҡараңғыға ут ҡабыҙып Яҡтырып яна төндә, Атыла ла һүнә йондоҙ! Әйләнә микән көлгә? Атыла ла һ

title: Таңһылыу ҠАРАМЫШЕВА Өҙөлөп һүҙ ҡуша ҡоштар


description: “Ялҡау — сәбәбен, булдыҡлы мөмкинлеген таба” тигән халыҡ һүҙҙәре нәҡ эшҡыуар Эльмир Хәбибов тураһындалыр ул. Юғары белемле белгес бынан бер нисә йыл элек район ауыл хужалығы идаралығындағы

title: Кәлтәү тупрағы уңдырышлы

maintext: Башҡа йүнәлештәрҙә үҙен бер ни тиклем һынағандан һуң йәшелсә үҫтереү тармағын һайлай һәм йылытма (теплица) төҙөү өсөн ҡуртымға ер ала. Беренсе йыл уңыш ул көткәнсә булмай: Тәтешле тупрағын ҡыяр ниңәлер бик үҙһенмәй. Уйлаған һәр ниәтен аҙағына еткерергә өйрәнгән егет эшен Кәлтәү ауылына күсерергә ҡарар итә һәм баштан-аяҡ хәстәрҙәргә сума. Хәҙер ул 17 сутый ерҙә миҙгеленә 20 тоннанан ашыу юғары сифатлы ҡыяр үҫтерә. Был тәмле һәм һутлы йәшелсә менән, тыуған төйәгенән тыш, күрше Балтас районы һәм Пермь крайының Көйәҙе ҡасабаһы сауҙа нөктәләрен тәьмин итә. Сит-ят тарафтарҙан килтерелгән һәм тәме яғынан бер ҙә маҡтарлыҡ булмағандарға ҡарағанда Эльмир үҫтергән ҡыярҙы бар ерҙә теләп алалар.– Алдағы йылдарҙа йәшелсә ултыртыуҙы иртәрәк башларға ниәтләйем, – ти Эльмир Радмир улы. – Халыҡтың, бигерәк тә теплицалары булмағандарҙың, үҙ йәшелсәһе етешкәнсе, уларҙы яңы ғына йыйылған ҡыяр менән тәьмин итергә тейешбеҙ.Теплицала йәшелсә үҫтереүселәр Гөлфиә Ҡәнәфина менән Алевтина Вәлинурова тырышып хеҙмәт һала: улар үҫентеләрҙе өҙлөкһөҙ ҡарап тәрбиәләй, өлгөргән ҡыярҙарҙы йыйып, һатыуға әҙерләй.Эльмир үҙе лә көноҙоно ошонда. Эшҡыуарҙың шулай уҡ помидор үҫтереүгә ныҡлап тотоноу планы ла бар.Уңған йүнселдең эш йүнәлештәре бөгөн йәшелсәселек менән генә сикләнмәй. Ул малсылыҡҡа ла ҡолас киреп тотонған: урындағы иҫке ферманы рәткә килтереп, ике тиҫтә баштан артығыраҡ һыйырҙан торған көтөү туплаған, тоҡом үгеҙе лә алған. Киләсәктә мал һанын арттырырға ниәтләй.Эльмир Хәбибовтың тағы 150 гектар һөрөнтө ере бар. Был майҙанда ул тәү сиратта мал аҙығы, шулай уҡ иген культуралары үҫтерергә йыйына.Бер нисә йыл элек яңы эш башлаған фермер, конкурста ҡатнашып, махсус дәүләт программаһы буйынса бер миллион 400 мең һумлыҡ грант алған.– Эшләргә теләге булған кешегә Хөкүмәт ярҙам итә, – ти Эльмир Хәбибов. – Ауырлыҡтарҙан ҡурҡмаҫҡа кәрәк һәм, әлбиттә, бер башлағас, тырышлыҡ һалыр кәрәк. Шунда ғына бар пландарың тормошҡа ашасаҡ.Йәш эшҡыуарҙың матур уй-ниәттәре бихисап. Ныҡышмалылыҡ һәм маҡсатҡа ынтылыш та етәрлек үҙендә. Шуға ла уның уңыштарға өлгәшәсәгенә шик юҡ.


description: Әхәт Әбдрәхимов етәкселегендәге илле биш йыллыҡ тарихы булған “Ағиҙел” балалар ял һәм һауыҡтырыу лагерында быйыл өс йөҙҙән ашыу бала ял итте. Әбйәлил районынан, Стәрлетамаҡтан, Өфөнән, Бөрйә

title: Хужалар ниндәй - хужалығы шундай


description: Хаҡ әйтем. “Салауат Юлаев” командаһының Силәбегә сәфәре ошоно иҫбатланы. Беҙҙең ҡапҡаға голдарҙы тик элекке юлаевсылар индерҙе... Хаҡ әйтем. “Салауат Юлаев” командаһының Силәбегә сәфәре ошон

title: Астың асыуы яман

maintext: Ни хәл итәһең, хоккейсының яҙмышы шундай: уйнаған клубын алмаштыра, бер ҡаланан икенсеһенә күсеп йөрөй. Ҡайһы берҙә етәкселек менән матур ғына хушлаша, бәғзе бер мәлдәрҙә – бигүк татыу түгел. Бындай хәлдә элекке командаңа теш ҡайрамайынса булмайҙыр ул...Бына Силәбелә лә төрлө ваҡытта Өфө командаһында уйнаған хоккейсылар беҙгә аяҡ салды. Иҫәпте шундай яҡташтарыбыҙҙың береһе Александр Панков асты. Ярай әле күпселектә юлаевсы Денис Куляш уны тигеҙләүгә өлгәште. Артабан былтыр ҙур ғауға менән беҙҙән киткән Кирилл Кольцов хужаларҙы алға сығарҙы. 2:1 – әллә ни хәүефле иҫәп түгел дә кеүек... Әгәр ҙә алдағы 38 секунд эсендә ҡапҡабыҙға йәнә ике шайба инмәһә... Тиҫтә йылдан ашыуыраҡ элек “Салауат Юлаев”та ҡанат нығытҡан Максим Якуценя һәм әлеге лә баяғы Панков тырышлығы менән “Трактор” байтаҡҡа алға сығып китте. Йә, баҫтырып ет инде хәҙер... Ысынлап та, Игорь Макаровтың бер голы уйында һынылыш тыуҙырманы. 4:2 иҫәбенә еңелдек.Матчтан һуң баш тренерыбыҙ Игорь Захаркин: “Беҙ һаман да элекке хәтирәләр менән йәшәйбеҙ. Хоккей донъяһы хәҙер ныҡ үҙгәрҙе, ә беҙ бөтәһе лә еңел генә булыр тип уйлайбыҙ”, – тине. Эйе, командабыҙҙың чемпион булған ваҡыттары үтте. Ул уңыштарҙы онотоп, ең һыҙғанып яңы үрҙәргә ынтылырға ине лә бит. Бәлки, бының өсөн тағы ла ҡырҡ йыл ваҡыт кәрәк булыр әле...


description: Заман ағышында революцияға тиклемге осорҙағы милли әҙәбиәтебеҙҙең шәхестәрен барлағанда Сафуан Яҡшығоловтың исемен телгә алыу бушҡа түгел. Әле булһа халҡыбыҙҙың тормош юлы һәм ижады өйрәнеп

title: Аҡыл-зиһендә - бөтмәҫлек ғилем

maintext: Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты экспедицияһы сафында йөрөгәндә күп мәғлүмәтте Миәкәлә Илсеғол ауылынан хаҡлы ялдағы уҡытыусылар Әлфирә Ниғмәтуллина, Факия Илекәева апайҙарҙан тупланыҡ. Юл ыңғайы Әбйәлил районынан килен булып төшкән Ғәшүрә апай беҙҙе ауыл китапханаһындағы музейға әйҙәп, урындағы халыҡтың ярҙамы һәм үҙенең тырышлығы менән йыйылған материалдар, Мең ырыуының шәжәрә ағасы (юлдаш, туҡай, һарт, маҙан, йүкә, кәзән, бәкер аралары) менән таныштырҙы.Иғтибарҙы йәлеп иткән икенсе әйбер сығышы менән ошо яҡтарҙан булған (Яңы Илсеғол – бөткән ауыл) Сафуан Яҡшығоловтың латинса яҙылған ҡулъяҙма көндәлектәре һәм эстәлектәре әле булһа тулыһынса асыҡланмаған иҫке төрки ҡулъяҙмалар һәм боронғо китаптар булғандыр. Был боронғо яҙмалар уларҙы өйрәнгән махсус белгестәр өсөн бай сығанаҡ була алыр ине, моғайын. Ғәшүрә апай үҙе лә ҡулъяҙма һәм китаптарҙың эстәлеген аңларға тырышып ҡараған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең арала уларҙы уҡый алған кеше табылманы. Яҙмаларҙы фотоға төшөрөп алдыҡ, улар тупланған башҡа мәғлүмәттәр менән бергә ғилми архивҡа тапшырыласаҡ. Экспедициянан ҡайтҡас, фотоматериалдарҙың береһен Зәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана хеҙмәткәре Павел Сергеевич Прожировҡа күрһәттем. Шуныһы ҡыҙыҡ: фотоға төшөрөлгән иҫке китаптың 1900 йылда Санкт-Петербургта сыҡҡан һәм Нәҡшбәндиә суфыйсылыҡ тәриҡәте буйынса мәҙрәсә шәкерттәренә тәғәйенләнгән файҙалы мәғлүмәттәр, доғалар йыйынтығы булыуы асыҡланды. Тарихтан билдәле булыуынса, мәҙрәсә шәкерттәре өсөн яҙылған бындай китаптар XVIII-XIX быуаттарҙа Урта Азиянан сауҙагәр-каруандар, ғилем эстәп йөрөгәндәр, дәрүиштәр, хаж ҡылыусылар тарафынан мәҙрәсәләргә алып ҡайтыла һәм үҙ сиратында ҡулдан күсерелеп таратыла. Беҙ ҡулға алған был китап та, һуңғараҡ осорҙа илдә нәшер ителеп, мәҙрәсәләргә ебәрелгән, ҡанлы революция осорон кисереп, кемдеңдер һандыҡ төбөндә һаҡланған изге ҡомартҡы булғандыр, моғайын.Күп осраҡта юғары уҡыу йорттары студенттарының ғилми эштәрендә бер үк темалар яҡтыртыла һәм улар ике тамсы һыуҙай бер-береһен ҡабатлай. Өйрәнелмәгән өлкәне һайларға баҙнат итеүселәр бик аҙ. Ниңәлер дүрт-биш йыл уҡыу дәүерендә яҙылған ғилми эштәр ҡайтанан ҡаралып, үҙгәртелеп баҫыуға, ғәҙәти ҡағыҙ буяуға ғына ҡайтып ҡала. Ниңә беҙгә телебеҙ менән бергә әҙәбиәтебеҙҙе, тормош һәм ижадына тулыһынса байҡау яһалмаған шәхестәребеҙҙең үҙенсәлекле ижадын ҡайтанан асҡан сығанаҡтарҙы яҡшылап өйрәнмәҫкә? Бөгөн милли әҙәбиәтебеҙ йөҙө тип әйткәндә, әҙәбиәт менән бергә әҙәби фәндең үҫешен, юғарыраҡ талаптар ҡуйып, үткәндәрҙә бер үҙгәрешһеҙ ҡала килгән ижади әҫәрҙәрҙең фәнни яҡтан тикшерелеүен һыҙыҡ өҫтөнә алырға кәрәк түгелме?..Илсеғол китапханаһынан сығып ары юлланабыҙ.Ирәндеккәй тауы бигерәк бейек,Тора-тора мендем башына,Кемдәр генә ғашиҡ, ай, булмаған,Сәлимәкәй ҡаралау ҡашыңа...тигән һүҙҙәр яңғырай күңелдә. Башҡорт халыҡ йыры “Сәлимәкәй”ҙе һәм “Йәшел нараттар” тигән йырҙы йырлап ишеттергән Нурия апай Шәрипованы ейән-ейәнсәрҙәре, бүләсәре менән бергә Нарыҫтау ауылындағы йортонда тап иттек. Ниндәйҙер бер халыҡсан моң, үҙенсәлек менән башҡарылды йырҙар, им-томдарҙы, һынамыш-юрамыштарҙы, “Йәшерәм яулыҡ”, “Наза” уйындарын да иҫенә төшөрҙө апай. Ырым-ышаныуҙарға бәйле һәр нәмәнең эйәһе булыуын, Хызыр Ильястың барлығын аңлатты ул. Мәҫәлән, өй эйәһе бала тыуыуы, һыйыр быҙаулауы тураһында еткерә, аҙбар эйәһе мал менән шаяра, һыу эйәһе яҡшы кешегә балыҡ булып, яман кешегә йылан булып күренә, тау-таштың эйәһе лә була икән.Шуныһы ҡыуаныслы: элек ҡартинәйҙәре әйткәндәрҙең барыһын да ейәнсәрҙәре аҡыл-зиһененә һеңдергән. Уларҙың арпа, сөйәл сыҡҡанда, тел боҙолғанда, күҙ тейгәндә әйткән им-томдарын, ай күргәндә әйтер һамаҡтарын, ырым-ышаныуҙарҙы (тупһаға ултырма, өйҙә һыҙғырма – яманға була), “Айҙағы ҡыҙ” (“Зөһрә ҡыҙ”) әкиәтен, халыҡ уйындарын яҡшы белеүе һоҡландыра. Бына бит ул ейән-ейәнсәрҙәр бәхете – өләсәйҙәр тәрбиәһе менән бала күңеленә һеңдерелгән аҡыл-зиһен күркәмлеге. Халыҡтың ауыҙ-тел ижадын һаҡлаған өләсәй, олатай тәрбиә мәктәбенең булыуы бөгөн дә ҙур әһәмиәткә эйә.Ошо уҡ ауылдан өй болдоронда улын көтөп ултырған Фәүзиә Искәндәр ҡыҙы Мөхәмәтйәнованың һөйләгәндәрен тыңлайбыҙ: “…Йәш саҡта сөгөлдөр баҫыуында эшләнек. Балаларымды ҡәйнәм ҡараны. Бала бер айлыҡ булғас, беҙҙе сөгөлдөргә ҡыуалар. Йәйәү йөрөйбөҙ, тауҙы аша төшөп, ҡайтып сәй эсеп, бала имеҙәбеҙ ҙә тағы китәбеҙ. Һике өҫтөндәге боҫмаҡҡа бәйләйбеҙ ҙә китәбеҙ, элек шулай булды... Ҡәйнәм телдән үҙе бик шәп ине, тиҫбеһен тартып, мөнәжәттәр әйтеп ултыра торғайны, беҙ кереп-сығып йөрөйбөҙ, ул әйткәндәр ҡолаҡҡа салынып ҡала. Мин хәҙер 82 йәштәмен. Ҡәйнәмдән ишеткәндәрҙе үҙем уҡып ултырам, балам, башҡа ошо йәштә беҙгә нимә кәрәк...” Ҡәйнәһенән отоп алғандарын барланы:Ата хаҡын белдеңме, инә хаҡынбелдеңме,Күрше күңелен күрҙеңме, күрше хәленбелдеңме,Этеп, гүргә ҡуйырҙар, ҡыр(ы)ҡ аҙымерҙәр киткәс,Яуабыңды һорарҙар,тигәс, ошоға яуап бирәләр:Раббым – Аллам тиһәмсе, динем –Ислам тиһәмсе,Пәйғәмбәрем Мөхәммәткә яуап бирәбелһәмсе.Аллаһ, Аллаһ, тигән саҡта гүрем эсеяҡтырһын,Собханаллаһ, тигән саҡта ожмахишеге асылһын.Эй, Хоҙайым, йәннәт бир,йәннәтеңдән урын бир,Әҙер тәҙрә төбөнән урын бир,Кәүһәр йылғаларынан һыуһын бир.Оло быуындың күбеһе йәш саҡтарында үҙҙәренең совхозда, оҙон көн буйына сөгөлдөр баҫыуында эшләүҙәрен иҫкә ала. Бәләкәй балалары булған ҡатын-ҡыҙҙар ҙа сөгөлдөргә сыға, ауырлы йөрөгәндәр, эштән һуң ҡайтып бала таба торғайнылар тип һөйләй апай-ағинәйҙәр. Ошоға бәйле ҡыҙыҡ хәлдәр ҙә иҫтәренә төшә. Нарыҫтауҙан Миңһылыу ағинәй: “Ҡәйнәм йәше лә тулмаған балаһын сәңгелдәккә һалып, баҫыуҙа эшләп йөрөгән, ялға туҡтағанда имеҙеп китер булған. Бер саҡ шулай, ҡояш байығас, эш бөтөп, арып-талып ҡайтырға сығалар. Ҡайтҡас, иптәше баланың ҡайҙалығын һорай икән. Иҫенә төшөп, баҫыу янында сәңгелдәктә йоҡлап ҡалған балаһын барып алғандар”, – тип хәтерләй. Унан ағинәй халыҡ йырҙарын йырлап, бәләкәй балаларға әйтелгән теләк, һамаҡтарҙы ла иҫенә төшөрҙө: “Яҙ көнө бәләкәй балаға ҡоштар тәпәй алып килһен, көҙ көнө ҡоштар тәпәй ҡалдырып китһен, тип теләйҙәр, ә ир баланы һикерткәндә,Һикертегеҙ, һикертегеҙҺикертегеҙ ыланды*.Һикһән ике йыл йәшәһен дә,Йөҙөм-еләк ашаһын,тип әйтә торғайнылар”.Эпостар, бәйеттәр, уйын ҡоралдары тураһында һорағас, Ғирфан ағай: “Алпамыша”, “Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу”, “Заятүләк менән Һыуһылыу” эпостарын беҙ үҫкән ваҡытта һөйләнеләр. “Саҡ-Суҡ” бәйетен әсәйем һөйләп, йырлап та ебәрә торғайны. Беҙҙә элек ҡумыҙ, тағы аулаҡ өйҙәрҙә шаярып, ҡабаҡ (Миәкә районының икенсе ауылдарында тараҡ уйнау тип әйтәләр) уйнанылар. Ҡабаҡ уйнау тигәнем, сүс тарай торған ҙур тараҡҡа, ҡағыҙ ҡуйып, өрһәң, үҙенсәлекле генә көй сыға. Ҡурайҙа элек бөтөнләйе менән уйнаманылар, ул Бөрйән яҡтарынан килгән уйын ҡоралы, бөрйән ырыуыныҡылар уйнай торғайны”, – тип яуап бирҙе.Башҡа кешеләрҙән дә бәйеттәр тураһында һорағас, инәйемдең, ҡартинәйем белә торғайны, тип әйтеүен йыш ишетергә тура килде. “Саҡ-Суҡ” бәйетен ололарҙың иҫтәренә төшөрә алмауы, ул бәйеттәрҙе беҙҙән ололар йә боронораҡ әйтә торғайнылар тиеүҙәре борсоуға һалды, әлбиттә.Шулай ҙа Нарыҫтауҙан Ямаҡаевтарҙың күркәм йортона инеп, “Саҡ-Суҡ” бәйетен яҙып алдыҡ, башҡа бай мәғлүмәттәр ҙә тупланыҡ. Ҡыҙыу эш мәлендә, әлбиттә, кеше өйҙә тормай, йорт хужаһы яҡындағы бесәнлегенән ҡайтҡансы, Юлай ағайҙың ҡатыны Менәүәрә апай инәһенән отоп алған бәйетте йырлап ишеттерҙе:Бисмиллаһир-рахман-рахим,тип башлайҙар.Мәҙрәсәләрҙә быяла ишек,Саҡ менән Суҡтың тауышын ишет.Әнкәй ҡарғаны, әткәй белмәне,Беҙҙең киткәнде бер кем күрмәне...Үҙ һөйләштәренә хас һүҙҙәр менән, үҙенсәлекле итеп башҡарылды бәйет. Тимәк, урындағыларҙың хәтерендә ныҡ һаҡланмаһа ла, бәйеткә бәйле Саҡ-Суҡтың исеме әле булһа халыҡ телендә йәшәй.Юлай ағайҙың башҡорт-ҡаҙаҡ мөнәсәбәттәрен, Миәкә районының ауылдар тарихын, заманында ошо төбәккә күсерелгән башҡа халыҡтар тураһында һөйләгәндәре үҙе бер китапҡа торошло. “...Беҙҙең башҡорттар башҡа милләттән ҡыҙ алһа алған, тик үҙ ҡыҙҙарын бүтән халыҡҡа бирмәгән. Нәҫел дауам итеүгә һәм һаҡлауға ныҡ иғтибар иткәндәр...” Был матур йоланы үҙбилдәләнештәренә ихтирамлы ҡәрҙәш ҡаҙаҡ халҡында әле лә осратырға мөмкин.Ямаҡаевтар күпләп мал, умарта тота. Яңы ғына килен төшөрөп, туй ҙа үткәреп ебәргәндәр. Туй йолаларына бәйле “кейәү ойоғо”, “кейәү келәте” тигән төшөнсәләрҙе ишетергә тура килде. Килен бүләгенән Менәүәрә апай беҙгә лә өлөш сығарҙы.Туй, ғаилә ҡороуға ҡағылышлы үҙенсәлекле йола ла булған был яҡтарҙа. “Минең ҡартатайым 16 йәшендә 12 йәшлек ҡартинәйемде бүрек менән бәреп алған, – тип һөйләй Күл-Ҡаран ауылынан Маһира апай. – Йәше еткән ҡыҙҙарҙы арҡалары менән бер һыҙыҡҡа баҫтырғандар ҙа бүрек бәргәндәр. Бүрек аяғына тейеп, ҡыҙ сүкмәһә, кейәүгә бирергә әҙер тип һаналған. Олатайым ҡартинәйемде “бүрек менән бәреп алған кәләшем бит ул” тип гел шаярта торғайны”. Бүреккә мылтыҡтан аттырып, кейәү буласаҡ егеттең мәргәнлеген һынағандарын ишеткәнем бар, ә бүрек бәреп ҡыҙ алыу ошо яҡтарға хас боронғо йолаларҙың береһе булыуы мөмкин.Ғәҙәттә, ауылға исемде шәхес бирә, йә ауылға шәхестең исемен ҡушалар. Ауыл атамаларының килеп сығышы менән дә ҡыҙыҡһынабыҙ. Илсеғол ауылының барлыҡҡа килеүен XV-XVI быуаттар арауығына һәм, бер вариант буйынса, старшина Илсеғол Таймасов исеменә бәйләйҙәр. Нарыҫтауҙар үҙ атамаларын бөйөк шәхестәр ерләнгән Нарыҫ тауына ла, бик боронғо замандарҙа нарҫ-норҫ итеп йүгергән боландар менән дә бәйләй. Йәнле һөйләштә халыҡ Күл, Ҡаран ауылдары тип һөйләй. Шулай ҙа атамаларҙа Ҡунҡаҫ исеме ҡулланылыуы үҙенсәлекле. Тарихтан башҡорт халҡының Ҡонҡаҫ исемле сәсәне булыуы билдәле.Ошо ауылдарҙың исеменә бәйле Түләк Ғирфанов үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашты: “Элекке заманда Ҡунҡаҫ тигән ауыл булған. Ҡунҡаҫтан ун ауыл: Алдар, Балғазы (Әлшәй районы), Күл-Ҡунҡаҫ, Ҡаран-Ҡунҡаҫ, Бикҡол, 2-се Миәкәбаш, Сәтәй-Бөрйән (һуңынан Сәтәй тигән бөрйән ырыуы кешеһе үҙ исемен биреп ҡалдыра), Әбеш, Илсеғол ауылының яртыһы, Яңы Ҡунҡаҫ (бөткән ауыл) таралған. Ҡунҡаҫ күле лә бар. Салауат яуы заманында яугирҙәрҙе яуға әйҙәгән Ҡонҡаҫ исемле сәсән булған. Ҡунҡаҫ (Ҡонҡаҫ) атамаһының башҡа райондарҙа осрамауын иҫәпкә алып, мин был Ҡонҡаҫ сәсән беҙҙең яҡтың кешеһе булманымы икән, тип уйлайым”. Шулай ҙа халыҡ араһында Ҡонҡаҫ сәсән тураһында аныҡ ҡына мәғлүмәт биреүсе булманы. Кем ул Ҡонҡаҫ? Бәлки, гәзит уҡыусылар араһында ошо сәсәнебеҙ хаҡында белеүселәр барҙыр.Аҡыл-зиһендә – бөтмәҫлек ғилем, тип юҡҡа әйтмәгәндер халыҡ. Йыйған сығанаҡтарҙан күренеүенсә, халыҡ араһында ауыҙ-тел ижадын яҡшы белгән оло быуын кешеләре күп. Ағинәйҙәр, аҡһаҡалдар күберәк таҡмаҡтарҙы, халыҡ йырҙарын, һынамыш-юрамыштарҙы, әкиәттәрҙе, Нарыҫтау итәгендәге Изге шишмә-Зыяратлы ҡойо-Сәхәбәләр шишмәһенә бәйле күреп белгәндәрен бәйән итте, бәйет-мөнәжәттәрҙе, им-том серҙәрен белеүселәр бар. Ғилми эҙләнеүҙәребеҙҙең башы булған Башҡортостандың Миәкә, Дәүләкән райондары ерлегендә яҙып алынған “Заятүләк менән Һыуһылыу”, “Иҙеүкәй менән Мораҙым” халыҡ эпостары тексына ҡағылышлы мәғлүмәттәр булманы. Информанттарҙың был юҫыҡта хәҙер инде баҡыйлыҡҡа күскән оло быуындарҙың белеүе мөмкин ине тиеүе бер аҙ үкенесле. Шулай ҙа “Иҙеүкәй менән Мораҙым” тарихи эпосына бәйле риүәйәттәрҙе кеше белә, Иҙеүкәй батырҙың тарихи эҙҙәрен һаҡлаған Нарыҫтау итәгендә ҡәберлек барлығын да әйттеләр.Ауылдарҙағы халыҡтан аҡыл-зиһен хазиналарын йыйып, торған еребеҙгә ҡайтыу юлында мәж килеп үткән көнгә анализ яһайбыҙ. Күпме яңылыҡ, халыҡ хәтерендә һаҡланған ижад өлгөләре, халыҡ аҡылы! Телдән-телгә күсә килгән хәтирәләр йомғағындағы аҫыл ептәр ул халыҡ хәтере.


description: Төбәктә “Эш башлаусы фермер”, “Крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары базаһында ғаилә малсылыҡ фермаларын үҫтереү” республика маҡсатлы программалары уңышлы тормошҡа ашырыла. Район хакимиәтенең был тә

title: Тәүге аҙымдары өмөтләндерә

maintext: Флүр Мырҙаханов – Һаҡмар ауылы егете, ошонда тыуып үҫеп, ҡанат нығытҡан. Ун ике йәш тулғас, уларҙың ғаиләһе Иҫке Сибай ауылына күсә. Урта мәктәпте тамамлағас, Тыуған ил алдында хәрби бурысын үтәп ҡайта. Тәүге хеҙмәт сынығыуын Сибай ҡалаһындағы статистика бүлегендә водитель булып башлай. Һәр яҡтан сос, булдыҡлы егет Өфө статистика техникумын ситтән тороп тамамлай һәм өс тиҫтә йылға яҡын инженер-электронсы вазифаһын башҡара. Аҙаҡ Флүр көсөн эшҡыуарлыҡта һынап ҡарамаҡсы булып, контроль-касса аппараттарын хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау буйынса яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт аса. Ул Баймаҡ, Йылайыр райондары, Сибай ҡалаһы предприятие һәм ойошмалары менән әле лә әүҙем хеҙмәттәшлек итә.Флүр Зөфәр улы, ҡалала йәшәһә лә, күңеле менән һәр саҡ ауылда була. Шуға ла ҡала тормошон ҡалдырып, ғаиләһе менән тыуған яҡтарына ҡайтырға ҡарар итә һәм Һаҡмар ауылында яңы йорт һалып инә. Ғаилә башлығы күптәнге хыялын тормошҡа ашырыу ниәте менән йәшелсәселек тармағын үҫтереүгә ең һыҙғанып тотона. Тәүҙә ихатаһында пленка менән ябылған бер нисә теплица төҙөп, шунда ҡыяр сәсә. Эшмәкәрлеген артабан үҫтереү маҡсатында уҙаман “Эш башлаусы фермер” программаһында ҡатнашыу өсөн бизнес-проект әҙерләп тапшыра. Һәм республика Ауыл хужалығы министрлығының конкурс комиссияһы, уның проектын иң уңышлыларҙың береһе тип танып, грант бүлергә ҡарар итә.– Шөкөр, уйлаған ниәтем тормошҡа ашты. Миңә ышаныс күрһәтеп, ярҙам ҡулы һуҙғандары өсөн республика, район етәкселегенә ҙур рәхмәт. Минән башҡа тағы ла бер нисә фермер дәүләт ярҙамы алыуға өлгәште, – ти бөгөн Флүр Мырҙаханов.Дәүләттән бүленгән аҡсалата ярҙамға фермер Магнитогорск ҡалаһының “Росстрой” фирмаһы менән килешеүгә ҡул ҡуйып, һигеҙ теплица төҙөп ултыртҡан. Заманса материалдан – поликарбонаттан эшләнгән теплицаның икәүһе – өй эргәһендәге баҡсала, ҡалғандары ҡуртымға алынған элекке хужалыҡтың ырҙын табағы биләмәһендә урынлашҡан. Әйткәндәй, ҡасандыр ташландыҡ хәлдә ҡалған ырҙын табағын Флүр үҙ көсө менән тәртипкә килтереп, кәртәләп тә алған.Йорт янындағы теплицалар, нигеҙҙә, үрсетмә ултыртыу өсөн файҙаланыла. Бынан тыш, 10х10 үлсәмле пленка менән ябылғаны ла бар. Фермер унан май айында уҡ уңыш ала башлаған. Сифатлы һәм арзан продукцияны “Талҡаҫ” шифаханаһы, Иҫән ауылындағы “Ирәндек” кафеһы, Баймаҡ ҡалаһы һәм район магазиндары күпләп һатып ала. Шуныһы ҡыуаныслы: май айында алынған дәүләт ярҙамы бөгөн үк үҙ һөҙөмтәләрен биргән дә инде.Әйтергә кәрәк, элекке ырҙын табағы биләмәһендә бөгөн эш гөрләй, әле теплица хеҙмәткәрҙәре ҡыярҙан яңы уңыш көтә. Уныһын йыйып алыуға, ноябрь-декабрь айҙарында башҡа теплицаларҙағыһы ла өлгөрә. Әле уңған фермер теплицаларға йылылыҡ биреү маҡсатында ҡаҙанлыҡ ҡоролмаһы урынлаштырыу менән мәшғүл. Был иһә йыл әйләнәһенә продукция алыу мөмкинлеге бирәсәк. Ҡыярҙан тыш бында помидор, ер еләге ултыртыу ҙа күҙ уңында тотола.Эшһөйәр, бөтмөр егет теплица хужалығы менән генә сикләнеп ҡалырға уйламай, ә 17 гектар ерҙе ҡуртымға алып, киләсәктә картуф, кәбеҫтә, сөгөлдөр үҫтереп, халыҡты тағы ла ауыл хужалығы продукцияһы менән тәьмин итеүҙе күҙаллай.Флүр Мырҙаханов – Һаҡмар ауылы старостаһы ла. Ул ауылды төҙөкләндереү, йәшелләндереү, уға яңы һулыш биреү, был эштәргә ауылдаштарын да йәлеп итеү ниәте менән янып йөрөй.– Бөгөн ауылда эш юҡ тигәндәргә аптырарһың, буш һүҙ ул, – ти фермер. – Ялҡауланмаҫҡа ғына кәрәк, иренмәгән кешегә ниндәй ҙә булһа шөғөл табыла.


description: Ә.Ғ. Шәрәфетдинов 1928 йылдың 25 декабрендә Учалы районының Ахун ауылында тыуа. Өфө авиация институтын тамамлағас, районындағы машина-трактор станцияһында баш инженер булып хеҙмәт юлын башла

title: 24 сентябрҙә 88 йәшендә мәшһүр етәксе, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Әдғәм Ғәни улы Шәрәфетдинов баҡыйлыҡҡа күсте.


description: Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эксперттары рекламаның балаларға насар йоғонтоһо тураһында белдергән. Һаулыҡҡа зыян килтергән нәмәләр хаҡында һөйләгәнен генә түгел, рекламаның үҙен зарарлы булғ

title: Сауҙаны ҡурсалап, кеше аңын томалап...

maintext: Телевизорҙы ҡабыҙған һайын реклама рәүешендә төрлө күренештәр күҙ алдында өйөрөлә башлай. Был йәһәттән хәҙер Интернет та арыу уҡ әүҙемләште. Ябай ғына мәғлүмәт эҙләп ингән ереңдә лә тотош экранды видео таҫмаһы ялмап алып, үҙенекен һөйләргә керешә. Ана, йәнәһе, әллә ниндәй интернет-казинола бәғзе берәү байып киткән, ә бында фәлән-фәсмәтән арзан хаҡҡа һатыла, тегендә иһә ике бургер тигәне берәү хаҡына төшә һәм башҡаһы... Йотоп ҡына өлгөр тигәндәй. Хатта Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ла киң таралған һимереү сәбәбен, диабет, йөрәк ауырыуҙарын зыянлы ризыҡтар рекламалауға һәм халыҡтың шуға күҙ йомған килеш эйәргәненә бәйләй.Бала саҡтан ҡиммәтле әйбергә ымһынған кеше, рекламаға ышанып, килеменең түбән булыуына ҡарап тормай, кредит һәм аҡсаға бәйле махинация ҡорбанына әүерелә. Эксперттар ҙа байтаҡ ғаиләләрҙә бурыстың баш ауырыуы булып тороуын билдәләй.Ярар әле, исмаһам, тәмәкегә, иҫерткес эсемлектәргә әлегә тыйыу ҡуйылған. Хәҙер мәктәпкә 100 метр яҡынлыҡтағы сауҙа урындарында уларҙы һатыу, рекламалау рөхсәт ителмәй. Юғиһә бығаса тапшырыуҙар араһындағы һәр биш минутлыҡ тәнәфестә ҡулына бутылка тотҡан йәки юл һыуытҡысын һыра менән тултырған берәү күренә ине.“Реклама тураһында”ғы Законда бәлиғ булмағандарҙы яҡлауға ҡағылышлы статья бар. Унда ата-әсәләрҙең абруйына тап төшөрөргә, рекламалағы әйбергә баланы ымһындырырға ярамағанлығы әйтелә. Шулай уҡ матди хәле төрлө кимәлдә булған ғаиләләргә тауарҙың арзанлығы тураһында баҫым яһау, шул әйберҙе алған бала тиҫтерҙәре араһында өҫтөнөрәк урын биләйәсәк тигән фекер тыуҙырыу тыйыла. Әммә ғәмәлдә ошо талаптар күҙәтелмәй. Был йәһәттән баланың: “Миңә лә анауындай планшет кәрәк”, – тигәнен ишетергә мөмкин.Ошонда Зәйнәб Биишеваның бер әҫәре иҫкә төшә. Унда етәксе вазифаһын башҡарған ирҙең ҡатыны ҡыҙын мәктәпкә алып бара. Шул арала әсә “Ҡара әле, һиндә иң шәп портфель, башҡаларҙа ундай юҡ” тигән фекерен еткерә. Әлбиттә, ошо йүнәлештә тәрбиә бының менән генә тамамланмай. Әҙибә һуңғараҡ был ҡыҙҙың шашып үҫеүен күрһәтә. Был йәһәттән ата-әсәләрҙең күбеһе балаларының “кәрәк һәм алып бир” тигәндәренә аптырай, бының менән көрәшеү юлдарын эҙләй. “Беҙҙеке теләһә нәмә һорап, бимазалап бөттө” тигән һүҙҙәр ҙә йыш ишетелә. Әммә унынсыға алған ҡурсаҡтың файҙаһыҙ икәнлеген балаға аңлатыу ныҡ ҡыйынға төшә.Бөгөнгө заманды рекламаһыҙ күҙ алдына килтереүе лә ҡыйын. Шул уҡ магазиндарҙың да, уны халыҡҡа еткергән киң мәғлүмәт сараларының да икмәге ул. Әгәр етештергән уйынсыҡтарыңды һатам тиһәң, был эште йәмәғәтселеккә сығармайынса атҡарыу шулай уҡ мөмкин түгел. Ә инде кәштәңдәге тәтәйҙе бала күрә ҡалһа, уны ул бер нисек тә тыныс ҡына урап үтмәҫ. Ярай элегерәк ағастан эшләнгән тракторҙарҙы һөйрәп үҫкәндәр. Шул осорҙа ауылға пластмасса машиналар килтерһәләр, һәр бала ата-әсәһенән таптырыр ине, моғайын.Белгестәр рекламаның яҡшынан булмаған өс төрөн һыҙыҡ өҫтөнә ала. Беренсеһе – һаулыҡҡа зыян килтергән аҙыҡ-түлек, мәҫәлән, газлы һыу, чипсы-фәлән. Мәктәптә һатылмаһа ла, балалар уларҙы ҡайҙан алырға икәнлеген белә. Ә аҡсаның мәктәп ашханаһында ашар өсөн бирелеүе уларҙы борсомай. Икенсеһе – тотанаҡһыҙ ҡулланыу. Был осраҡта бәләкәй йәштәгеләрҙең ҡиммәтле уйынсыҡ һорауҙары бары башланғыс күренеш булып тора. Ә бына һуңғараҡ “текә” тигән һүҙгә төшөнһәләр инде, бөттө баш, ҡурсаҡ, машиналар ары торһон, планшет, смартфондарға аҡсаңды еткереп кенә өлгөр. Уларҙы һатып алыу мөмкинлеге булмаған ата-әсәнең балаһы иһә үҙен башҡаларҙан кәм тойор... Өсөнсө төргә килгәндә, унда ололар өсөн тауарҙарҙы рекламалағанда бала образын ҡулланыу иғтибарҙы йәлеп итә. Быныһы инде – туранан-тура ата-әсәгә йоғонто яһарға, үҙҙәрен “ҡармаҡ”ҡа эләктерергә тырышыу ысулы.Әйткәндәй, белгестәр, ошо өлкәлә ҡануниәт сараларына ғына өмөт итеп ултырырға кәрәкмәй, ти. Был йәһәттән балаларҙа үҙ ғүмере өсөн яуаплылыҡ тәрбиәләргә кәңәш итәләр. Берәүҙәр хатта, рекламаға зарланып ултырғансы, телевизорҙы сығарып ырғытыуҙы эшлеклерәк булыр, тип белдерә. Был йәһәттән психология фәне буйынса бер ғалимдың фекере ҡыҙыҡлы. “Әгәр беҙ тормошта видеоролик геройҙарынан насарыраҡ йәшәйбеҙ икән, ғәйеп рекламала түгел, ә беҙҙе уйларға өйрәтмәүҙәрендә. Һуң, үҙ башың булмағанға башҡаның ни ғәйебе?” – ти ул.Әгәр инде реклама сабыйыңдың мейеһенә инеп урынлашмаһын тиһәң, унан алдараҡ өлгөрөргә, балаң менән үҙеңә шөғөлләнергә кәрәк, тигән уйҙа ғалим. Был йәһәттән бергәләп кино ҡарау мөмкинлеген дә телгә ала, ә инде реклама ҡамасауламаһын өсөн диск, flash-карталарҙы ҡулланырға тәҡдим итә. Белгестәр ҙә, уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙары булған татыу һәм өлгөлө ғаиләләрҙә баланың телевизорға, компьютер уйындарына ваҡыты ҡалмай, тип белдерә...1. Балаға “текә” уйынсыҡтың башҡа тиҫтерҙәренән өҫтөнлөктө күрһәтмәүен аңлатырға. Шәхси уңыш һәм ҡаҙаныштары менән ғорурланырға өйрәтергә.2. Әгәр бала нимәнелер ныҡышып таптыра икән, башҡа альтернатива тәҡдим итергә. Ҡаты ҡағылыуҙы нисек тә урап үтергә тырышырға кәрәк.3. Реклама образы менән ысын әйбер араһындағы айырманы табырға өйрәтергә. Ни өсөн ундағы тормоштоң яҡшыраҡ күренгәне хаҡында һөйләшергә.4. Реклама әйберҙәре ысынлап яҡшымы икәнлеген ғәмәлдә тикшерергә, әйтәйек, һауыт-һаба йыуыу буйынса бәйге үткәрергә мөмкин.5. Ғөмүмән, баланың ғүмерендә телевизорҙың булмауы хәйерлерәк. Экран эргәһендәге ваҡытын ҡыҫҡартырға, ҡараған нәмәләренең сифатын күҙәтергә. Ваҡытығыҙ булмағанда ла, телевизорҙы бала ҡараусыға алмаштырмағыҙ.


description: Ҡышҡылыҡҡа йәки “ҡара көнгә” аҙыҡ-түлек запасы туплайһығыҙҙыр, моғайын. Һыуытҡысығыҙ, баҙығыҙ, келәтегеҙ тулһа, күңелегеҙ ҙә тынысланып ҡалалыр, эйеме? Шулай һәр кемегеҙ хәленән килгәнсә ғаи

title: Ситкә ҡыҙыҡмаһын күҙебеҙ, тир түккәнде көтә еребеҙ


description: 26 – 30 августа Әрмәнстанда Үҙәк һәм Көнсығыш Европа викимедистарының конференцияһы булды. Уның эшендә Рәсәйҙән урыҫ, яҡут википедияларының вики-активистары, шулай уҡ Викимедиа фонды вәкилд

title: Ситкә сығып, фәһем алып...

maintext:
Ришат СӘЙФЕТДИНОВ,
Башҡорт википедияһының
юзер-төркөмө ағзаһы.
26 – 30 августа ӘрмәнстандаКонференцияны ойошторған Әрмәнстан викимедиаһы ҡунаҡтарҙы тауҙарҙа урынлашҡан һәм хаҡлы рәүештә “Әрмән Швейцарияһы” тип аталған бәләкәй генә курорт ҡаласығы Дилижанда ҡабул итте. Уларҙы заманса ҡунаҡханаларға урынлаштырҙылар, ә сара үҙе Дилижан халыҡ-ара колледжында үтте. Был уҡыу йортона һуңыраҡ тағы бер туҡталырмын, ә әлегә конференцияның үҙе тураһында һөйләмәксемен.Сараға Әрмәнстан викимедиаһы башлығы Сусанна Мкртчян старт биргәндән һуң, колледж биләмәһендә Википедияның айырым өлөштәрҙән йыйылған шар формаһында эшләнгән логотибына һәйкәл асылды.Сығыштарҙан миңә бигерәк тә вики-йәмғиәттәр араһында һәм уларҙың эсендә килеп тыуған низағтарҙы хәл итеүгә арналған презентация көслө тәьҫир яһаны. Үкенескә ҡаршы, күрше төбәктәрҙә йәшәгән халыҡтарҙың теге йәки был мәсьәләлә, шул иҫәптән уртаҡ мираҫ буйынса ла ыҙғышыуы – бөтөн донъя буйлап таралған күренеш, ә вики-йәмғиәттәр аныҡ йәмғиәт, аныҡ халыҡтың сағылышы булып тора. Быға тиклем низағтарҙы хәл итеү өсөн түҙемлек, ғәфү итә белеү һәм йөрәктең сафлығы кәрәк тип уйлаһам, презентацияла, әгәр кәрәкле белем һәм тәжрибә туплағанда, бигерәк тә психология өлкәһенән, аҡыл да был мәсьәләне хәл итеүгә үҙ өлөшөн индерә ала икәнлеген аңланым.Шулай уҡ Википедияны мәғариф системаһында файҙаланыу тураһында презентация ла ҡыҙыҡлы булды. Бында гректар үҙ тәжрибәләре менән уртаҡлашты. Мәктәп уҡытыусылары йыш ҡына Википедияны танырға һәм уны уҡыу процесында файҙаланырға теләмәй. Уларҙың фекеренсә, Википедия әҙер мәғлүмәт сығанағы булып тора һәм уҡыусыларға үҫергә мөмкинлек бирмәй: мәғлүмәтте шунан ғына күсереп алалар, уны баһаламайҙар, сығанаҡтарҙың дөрөҫлөгө тураһында уйламайҙар, йәнәһе.Баҡтиһәң, быға ҡаршы миҫалдар ҙа бар икән. Википедия ярҙамында уҡыусыны уйланырға, мәғлүмәтте анализларға, төрлө сығанаҡтарҙы сағыштырырға һәм уларҙың дөрөҫлөгө тураһында һығымта яһарға, объектив критерийҙарға нигеҙләнергә, шулай уҡ үҙ фекереңде асыҡ итеп әйтеп бирергә, башҡалар менән аралашырға, изге күңелле булырға өйрәтергә мөмкин. Әгәр бер заман башҡорт мәктәптәрендә реферат урынына Википедияға яҙылған яңы мәҡәлә ҡабул итһәләр, мәҫәлән, тәбиғи фәндәр йәки тыуған яҡты өйрәнеү буйынса, был беҙҙең мәктәпте бик ныҡ үҙгәртер ине, моғайын.Ҡыҙыҡлы ғәмәли эштәр төрлө илдәрҙәге вики-йәмғиәттәр менән яҡындан танышыу мөмкинлеген бирҙе. Урындарҙа йәмғиәттәрен киңәйтеү өсөн нимәләр эшләнеүе тураһындағы презентациялар иғтибарҙы йәлеп итте. Мәҫәлән, поляктар даими рәүештә тәбиғәткә сыға, белорустар иһә ауылдар буйлап йөрөй һәм ундағы халыҡҡа эшмәкәрлектәре тураһында һөйләй, ҡатнашырға саҡыра, бер үк ваҡытта география, тыуған төйәк, ауылдар тураһында мәҡәләләр яҙа.Беҙгә Грузия википедияһы вәкилдәре килеп, мәҡәләләр менән алмашыу тәҡдимен яһаны. Йәғни беҙ Башҡорт википедияһында – Грузия һәм грузиндар тураһында, улар үҙҙәрендә Башҡортостан һәм башҡорттар тураһында билдәле күләмдә мәҡәләләр яҙырға тейеш. Исемлек яҡтар тарафынан билдәләнә. Әлеге ваҡытта был проект буйынса Башҡорт википедияһында фекер алышыу бара. Минеңсә, бындай эшмәкәрлек ике яҡҡа ла файҙалы буласаҡ.Сара уҙған колледжға килгәндә инде, ул 2014 йылда шәхси меценаттар аҡсаһына асыла. Уларҙың күпселеге Рәсәйҙә һәм башҡа илдәрҙә йәшәгән эшҡыуар әрмәндәр – исемдәре бинаға ингәндә иҫтәлекле таҡтаташҡа матур итеп яҙылып ҡуйылған. Уҡыу йортонда инглиз телендә халыҡ-ара белем бирелә. Ул түләүле һәм арзан түгел – бер уҡыу йылы өсөн 50 мең АҠШ доллары түләргә кәрәк. Шулай булһа ла, уҡыусылар донъяның төрлө төбәгенән йыйыла, Әрмәнстан һәм Рәсәй уҡыусылары өсөн айырым квоталар бар.Китапханала байтаҡ китаптың урыҫ телендә булыуы ныҡ аптыратты. Шулай уҡ сит тарафтарҙа йәшәп тә, үҙенең тыуған ере, Ватаны тураһында хәстәрлек күреп, аҡса йыйып, шундай абруйлы уҡыу йорто төҙөгән эшҡыуарҙарҙың изге ғәмәле һоҡландырҙы. Беҙгә, башҡорттарға, уларҙан күп нәмәгә өйрәнергә кәрәк. Был сараны ойоштороу кимәленә лә ҡағыла. Әлбиттә, Әрмәнстан википедияһы – тәжрибәле, үҙаллы эшләп килгән йәмғиәт. Беҙгә лә ошондай өлгөргәнлеккә һәм үҙаллылыҡҡа ынтылыу ҡамасауламаҫ ине.


description: ...1983 йылдың 1 марты. Һигеҙ йыл Матбуғат йортонда, “Ленинец – Ленинсы” йәштәр гәзитендә, тәржемәсе булып эшләгән шаян-шуҡ йылдарҙы ҡапыл ғына ҡалдырып, “Китап” нәшриәтенә эшкә сыҡтым. Шаул

title: Балҡып, янып йәшәүҙәр

maintext:
Ғәлиә ҒӘЛИМОВА,
нәшриәт ветераны.
...Нәшриәттәмен. “ЦРУ против СССР” тигән 16 табаҡтан торған бик ҡатмарлы тәржемә өҫтөндә эшләйем. “Теш тә, тел дә” үтерлек түгел. Әммә мине хайран иткәне: иртәнге 9-ҙан киске 6-ға тиклем берәү ҙә ҡуҙғалмай, бөтәһе лә өҫтәлдәге ҡулъяҙма-корректураларға текәлгән. “Тимер-бетон” тәртип! Сәбәпһеҙгә коридорға сығырға, ялпылдап, күренеп йөрөргә ярамай. Баҡһаң, нәшер пландары ҙур, етди һәм яуаплы. Ваҡытына-мәленә тура килтереп үтәргә кәрәк. Коллектив елкәһендә торған ҡәтғи талап шундай. Нәшриәт шарттарына күнергә тура килде. Яңы дуҫтар, яңы таныштар. Беҙҙең редакцияла һигеҙ-туғыҙ мөхәррир ултыра, ҡаршыбыҙҙа – мөдиребеҙ Р.З. Хажиәхмәтов. Иғтибар итәм: кабинетыбыҙға төрлө һорауҙар менән (күләм, формат, ҡағыҙ һәм башҡа мәсьәләләр) бер мөләйем ҡатын инә-сыға йөрөй. “Рәйлә” йә “Рәйлә Мөхәмәтовна” тип өндәшәләр үҙенә. План-иҡтисад бүлегендә эшләй булып сыҡты. Мине иң аптыратҡаны: Матбуғат йортондағы һылыу Динис Бүләковтың йәмәғәте икән. Ә Рәйлә Мөхәмәт ҡыҙы үҙе лә “нисауа”: ҡуйы бөҙрә сәсле, яғымлы, ихлас ярҙамсыл, төҫ-буйға ла сибәр. Ул йышыраҡ Сәүиә Мөхтәруллина тирәһендә күренә, мин дә шулай уҡ Сәүиә Ғабдулла ҡыҙы эргәһендә, сөнки мөхәррир эшенең сер-нескәлектәрен унан өйрәнергә кәрәк. Күп тә үтмәне, өсәүләп ныҡлап дуҫлашып киттек...Рәйлә Эт йылында, Ҡыҙ йондоҙлоғо аҫтында тыуған. Мәсетле районының Туҡбай ауылында донъяға килә. Салауат педагогия училищеһын тамамлай. Ике йыл уҡытҡандан һуң, Өфөгә килеп, “Китап” нәшриәтенә корректор булып эшкә урынлаша. Артабан бер юлы эшләп тә БДУ-ның география һәм иҡтисад факультетының киске бүлегендә уҡып та йөрөй. Ауырлыҡтар, ҡаршылыҡтар алдында ҡаушап ҡалмай ҡыҙ: уҡыуын тамамлап диплом ала, нәшриәттә хеҙмәтен уңышлы дауам итә. Мәләүез районының Арыҫлан ауылында тыуып үҫкән һылыу егет Динис Бүләков менән осрашыуы ла тап ошо китаптар донъяһына бәйле. “Совет Башҡортостаны” гәзитендә хәбәрсе булып эшләп йөрөгән сағы була Динис Бүләковтың...Өлкән коллегаларымдың эскерһеҙ, ябай мөнәсәбәте арҡаһында нәшриәт талаптарына тиҙерәк өйрәндем. “Тимер” тәртиптәр ҙә оҡшап китте, киске 6-нан һуң тура мәктәпкә йә балалар баҡсаһына йүгерергә ваҡыт ҡала, сөнки был мәлдә мин инде ике бала әсәһемен. “Ленинсы”ла гәзиттәрҙең бик һуңлап сығыуҙары теңкәгә тейгән булған икән. Минең “нәшриәт эпопеяһы” Сәүиә – Рәйләләрҙән башланып, нигеҙ-түл йыйып, тора-бара оҙайлы йылдарға һуҙылды. Тәҡдирем “мәңгелеккә” нәшриәткә беректерҙе. Бер ҡасан да үкенергә тура килмәне: әҙәбиәт, нәшриәт мине киң ҡоласына алды ла ҡабат сығарманы. Китап нәшерләүгә мөкиббән киткән фиҙакәр хеҙмәткәрҙәр янында үҙемде һынатмаҫҡа тырыштым. Яңынан-яңы ижади проекттар, төрлө тематикалы башҡорт календарҙары, арҙаҡлы шәхестәр тураһында тос мәғлүмәтле төҫлө альбомдар сериялары бергә ҡайнап эшләп, донъяға сығарылды, уҡыусыларға еткерелде, тотош республика китапханалары тәьмин ителде. Ул замандарҙағы “Башпотребсоюз” берекмәһенең егәрле хеҙмәткәрҙәре төпкөл ауылдарға ла барып, китаптарыбыҙҙы таратты. Ә тираждар ниндәй: һәр китап – 20-30 мең, хатта унан да күберәк данала нәшерләнде.“Китаптар йәш быуынға әхлаҡ, тормош тәрбиәһе биреүҙә, ни яҡшы ла ни яман икәнен төшөндөрөүҙә, башҡорт халҡының милли үҙаңын үҫмерҙәр йөрәгенә һеңдереүҙә ярҙамсы булырға тейеш”. Иҡтисадсы ханым Рәйлә Бүләкова тап ошо күҙлектән сығып йыллыҡ планға финанс һала торғайны. “Кеше уҡымаҫлыҡ китапҡа ниңә аҡса бүлергә һуң?” тип редакция мөдирҙәренә һорау биреп йөҙәтер ине.План-иҡтисадсы тигәндә, ғәҙәттә, ҡырыҫ холоҡло, аҙ һүҙле, ҡоро һандарҙан, дебет-кредиттан башҡаны белмәгән етди кеше күҙ алдына баҫа. Әммә Рәйләбеҙ нәшриәт планындағы һандарға үҙенең күңел йылыһынан йән өрә кеүек ине. Уның зирәк зиһене, иҫәп-хисаптарға әүәҫлеге, нимәнән нимә килеп сығасағын бөтәһенән алда күҙаллауы арҡаһында әлеге “ҡоро” һандар йәнле китаптарға әүерелә. Сығымдарҙы ла, табыштарҙы ла теүәл иҫәпләй белеү маһирлығы, исрафлауҙарға, тәләфләүҙәргә юл ҡуйҙыртмауы нәшриәт эшмәкәрлегенә байтаҡ ыңғай һөҙөмтәләргә өлгәшергә булышлыҡ итте. Һаҡсыллыҡ менән табылған аҡсаларға яңы сериялар, яңы өҫтәмә китаптар сығарырға мөмкинлек тыуҙы. Ә хеҙмәт коллективының яулаған уңыштары, ярыштарҙа еңеүҙәре, айлыҡ, квартал пландарын тултырғандары өсөн билдәләнгән тос премиялар Рәйлә Бүләкованың зәһәр ныҡышмаллығы, тырышлығы, нәшриәт директорын коллективтың шул матди баһаламаларға лайыҡ булыуына ышандыра һәм күндерә алыуы нигеҙендә мөмкин булды. Кешегә хеҙмәт итеү, уның хәлен еңеләйтеү, юҡлыҡ мәлдәрендә (колбаса, рагуға сират тороп бер булдыҡ бит) аҙ ғына булһа ла күңелен көрәйтеп ебәреү өсөн һалған тырышлығы бушҡа китмәне, әлбиттә. Һәр иҡтисадсы ла коллектив өсөн шуны эшләй алыр ине, әммә бының өсөн Рәйләләге маҡсат-теләк, күңел киңлеге, эскерһеҙ йомартлыҡ кәрәктер. Ул саҡтағы нәшриәтебеҙҙең “һандар батшабикәһе” Рәйлә Бүләкова Н. Нуртдиновтың, Нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса Дәүләт комитетының (“Госкомиздат” тип кенә йөрөтә инек) ышанысын яуларға өлгөргәйне инде. Үткер, зирәк, сая Рәйләбеҙҙең дәүләт тематик планын ете-һигеҙ вариантта ярты эш өҫтәлен алып торған шаҡ-шоҡ төймәле хисап машинкаһында иҫәпләп сығарыуына нәшриәттә аптырамаған кеше ҡалмағандыр. Ә планы бит әле ниндәй: 400-450-нән ашыу исемле әҙәбиәт, тираждар ҙур. Хәтеремдә, нәфис әҙәбиәт редакцияһындағы “үтемле һәм уҡымлы” авторҙар китаптарының тираждары – 40– 50 мең, хатта 100 мең дана тираж менән нәшер ителде! Рәйлә Бүләкова уларын да төрлө вариантта: йә гәзит, йә офсет, йә “типографик №1” ҡағыҙға, ҡаты тышлыға (ул замандарҙа 5-се переплет иң шәбе иҫәпләнә ине), йә йомшаҡ, йоҡа тышлыға күсереп иҫәпләй...Иҡтисад бүлмәһенә барып инһәң, Рәйләнең тилбер бармаҡтары теге “төймәләрҙән” уттар сығара тиерһең. Эргәһенә килеп һыйынырлыҡ түгел – үҙе бер “ел-дауыл”. Дәүләт тематик пландары “40” тапҡыр тикшерелеп, Госкомиздат аша, Мәскәү аша үтеп, ниһайәт, раҫлана. Ғәҙәттә, июль айында киләһе йылдың планын үтәү буйынса ҡыҙыу эш башлана торғайны. Һәр редакцияға (нәшриәттә улар дүртәү: ижтимағи-сәйәси, дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары, нәфис әҙәбиәт, балалар әҙәбиәте редакциялары) план айға, кварталға, ярты йыллыҡҡа, бер йыллыҡҡа бөтә теүәллегендә бүлеп бирелә. Пландан ситкә тайпылыу – ғәфү ителмәй! Ул замандарҙа коллектив эшләй ҙә, хаҡын да ала, ял да итә белде. Хатта бер мәл байтаҡ ваҡыт (әлеге лә баяғы Рәйлә Бүләкованың үткерлеге менән инде) тотош коллектив “Башнефть” ашханаһында (нәшриәт Совет майҙанындағы бинала ине) бушлай төшкө аш менән тәьмин ителде, бушлай транспортта йөрөү мөмкинлегенә эйә булды. Өҫтәүенә айлыҡ һәм квартал премиялары булып тора. Булды бит шәп саҡтар!...Әлегеләй хәтерҙә: нәшриәттең директор кабинетында сираттағы кәңәшмә-планерка бара. Мин дә шунда, сөнки махсус баҫмалар редакцияһы мөдиремен, ҡатнашырға тейешмен. Рәйлә, һәр ваҡыттағыса, бар кешене хайран итеп, һандарҙан “уттар” уйната. Директорҙан башлап, бөтәбеҙ ҙә ышанабыҙ, күнәбеҙ иҡтисадсының әйткәндәренә. Кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр, факттар. Мин үҙем шәхсән гел хайран ҡала инем уның “башының” шәп эшләүенә, беҙ бит әҙәбиәтсе-филологтар: китап сығарыу буйынса “һауала оса башлаһаҡ”, Рәйлә Бүләкова беҙҙе бик тиҙ “ергә” төшөрә. Әлеге лә шул һандары менән инде. Тыңламай, күнмәй сараң юҡ.Финанс көрсөктәре ул ваҡыттарҙа ла булғандыр, моғайын. Иҡтисади ҡыйынлыҡтар тыуҙырған ҡыҫынҡылыҡ осорҙары нәшриәтте лә урап үтмәне, әммә иҡтисад бүлеге етәксеһе Рәйлә Мөхәмәт ҡыҙы нәшриәт “карабын” шул даръяларҙан ватмай-емермәй алып сыға алды: булдыҡлы ла, белдекле лә ине шул. Мин генә түгел, моғайын, башҡалар ҙа һоҡланып та, яратып та ҡарай инек уға: һәр саҡ бөхтә, зауыҡ менән кейенгән, сәс-бит ҡиәфәте “тулы тәртиптә”; кәңәшмә-планеркаларҙа уртаға сығып (бөтәбеҙ ҙә ишетерлек итеп) иҫбатлайһын дәлилләп, дебет-кредиттарын алдыңа һалып тигәндәй аңлатыр, төшөндөрөр ине. Миңә ҡалһа, уның эштәге берҙән-бер маҡсаты китаптар, тираждар, авторҙарға гонорарҙар, нәшерселәргә премиялар, лайыҡлы эш хаҡтары булһын тип тырышыу ине.Бер мәл коллективта (беҙҙә генә түгел, әлбиттә) “премия за выслугу лет” тигән иҡтисади сара планлаштырылды. Рәйләбеҙ Госкомиздаттан, Министрҙар Кабинетынан – бер һүҙ менән әйткәндә, Хөкүмәт йортонан ҡайтып инмәй: шул “шәп” сараны юллай. Һүҙен дә таба, дәлилдәрен дә килтерә, барыбер “еңеп” ҡайта: нәшриәтебеҙҙә йәнә байрам!Ошо хәлдәрҙе, нәшриәт, әҙәбиәт хаҡына ул атҡарған бихисап изге ғәмәлдәрҙе хәҙер йыш ҡына һағынып иҫкә алабыҙ. Батыр йөрәкле Динисына, балаларына, ейән-ейәнсәрҙәренә ҡарата Тәңребеҙҙән бик һирәк ҡатын-ҡыҙҙарға ғына бирелә торған саф, эскерһеҙ, тоғро мөхәббәтле Рәйләбеҙҙе һағынабыҙ. Уның телеңде йоторлоҡ аш-һыуҙары, бөтә ауырыу ғазаптарын еңеп, тилбер бармаҡтары менән нағышлаған ебәк ҡулъяулыҡтары, башҡа һоҡланғыс бәйләм өлгөләре, селтәр япмалары, салфеткалары, балҡып көлөп ебәреүҙәре, шуҡлыҡтары, нәшриәттең байрам сараларында зал уртаһынан талғын ғына “йөҙөп” бейеп китеүҙәре оҙон-оҙаҡ йылдар хәтерҙә торор инде. Фатирымдың стенаһында эленеп торған ул нағышлап сигеп, рамлап бүләк иткән һап-һары көнбағыш сәскәләренә, Ҡол-Шәриф мәсетенең зәңгәрһыу манараларына көн дә ҡарайым, сөнки улар минең күҙ алдымда ғына һәм Рәйлә Бүләкованы өҙөлөп күргем килә. Баҡыйлыҡҡа күскәненә лә быйыл декабрҙә ике йыл тула, ә ул бөгөнгөләй иҫтә. “Мобиль”дән һөйләшкән һуңғы оҙайлы әңгәмә лә хәтерҙә. Яҡшы затлы, алтын ҡуллы маһир нәшерсе, тоғро дуҫым, күңелем серҙәше, киң ҡарашлы, киң ҡоласлы замандашым – китапташым Рәйлә, һинең менән бер ултырып, туйғансы һөйләшәһе, серләшәһе ине...


description: – 100 йәшлек инәйҙең бер ҙә тик ултырғанын күрмәҫһең,– тип һоҡлана уға ауылдаштары. Һоҡланырлыҡ та шул! Хәйбулла районының Бүребай ауылында йәшәгән Йомабикә Бикбова ололарға хас булмаған тер

title: Оҙаҡ йәшәүҙең сере бармы?


description: Республикала һайлау “Ғәҙел һайлау” һәм “Таҙа һайлау” тигән лозунгылар аҫтында үтте. Шуға күрә улар ысынлап та үтә күренеүсән, объектив, принципиаль булды. Белорет бер мандатлы округында һайл

title: Зөһрә Рәхмәтуллина: “Башҡортостанда һайлауҙа халыҡ белгән һәм хуплаған кешеләр еңде”


description: Рәсәйҙең Финанс министрлығы төбәктәргә үҙ ҡаҙналарының хәлен яҡшыртһындар өсөн план тәҡдим иткән. Был документ менән ведомствоның сайтында танышырға мөмкин. Рәсәйҙең Финанс министрлығы төбәк

title: Ҡаҙна ла билен биштән быуа


description: Алабейә тауында гөр килеп сана шыуған малайҙарҙың тауыштары сала-сарпы Ямних ағайҙың ҡолағына салынды. – Бөгөн кино буламы? – Була! Ямних бабай бая уҡ Егәҙенән ҡайтты. – Ниндәй икән?.. А

title: Эй ҡыуаныр ине Ямних ағай...


description: Ай күрҙе, ҡояш алды. Был әйтем юлаевсы Кирилл Капризов тураһында булыр. Кисә герой ине, бөгөн һуғыш суҡмарына әйләнде. Ай күрҙе, ҡояш алды. Был әйтем юлаевсы Кирилл Капризов тураһында булыр.

title: Ҡыуып етеп, уҙып китербеҙме?


description: “Ҡартатайым Зәйнулла ишан Рәсүлевтең һүҙҙәре был”, – ти уның бүләсәре Нилүфәр Рәсүлева. Бөгөн Силәбе ҡалаһында йәшәгән ханым үҙенең бөйөк ҡартатаһы тураһында беҙгә беренсегә бәйән итә. “Ҡарт

title: Зәйнулла РӘСҮЛЕВ: “Мин - мохтаждарҙың ҡоло”

maintext: Зәйнулла Рәсүлев – арҙаҡлы аҡыл эйәһе, теолог, мосолман донъяһы мәғрифәтсеһе генә түгел, хатта педагогы ла. Зәйнулла шәйехтең эшмәкәрлеге ХIХ – ХХ быуаттар сигендә Рәсәйҙең мосолман халыҡтарының рухи үҫешенә һәм ХХ быуат башында илдәге тарихи ваҡиғалар үҫешенә тәрән йоғонто яһай.– Зәйнулла ишандың уҡыусылары, артынан эйәреүселәр шул ҡәҙәр күп була, уның вәғәзен тыңларға килгән халыҡ мәсеткә һыймағас, ишанға намаҙҙы мәсет ихатаһына йәки ауыл янындағы туғайға сығып уҡырға тура килгән, – тип һөйләй Нилүфәр ханым.Туғандары бәйән итеүенсә, Зәйнулла ишан вәғәзендә лә, шәкерттәр менән алып барған дәрестәрендә лә баҫалҡылыҡҡа, ғәҙеллеккә, сабырлыҡҡа, фәҡирҙәргә, сирлеләргә, етемдәргә, ололарға ярҙамсыл булырға өндәгән. Әйткәне һүҙҙә генә ҡалмаған, үҙенең ғәмәлдәре менән өлгө күрһәткән: бирелгән хәйерҙе мәҙрәсәгә һәм ярлы ғаиләләрҙән булған шәкерттәрҙе уҡытыуға тотонған.Бөйөк шәйехтең бүләсәре (Зәйнулла Рәсүлевтең улы Ғабдрахман Рәсүлевтең ейәнсәре) Нилүфәр ханым башҡорт ишанының күркәм кешелек сифаттарын да билдәләй.– Иң юғары суфыйсылыҡ статусына эйә булып та, ул шул ҡәҙәр ябай, баҫалҡы булған, һәр даим камиллыҡҡа ынтылған, белгәндәрен башҡаларға еткерергә ашыҡҡан. Зәйнулла Рәсүлевтең нәҫеленән икәнлегемде бик һуң, өлкән йәштә генә белдем, – ти Нилүфәр Рәсүлева. – Совет заманында ата-бабалар хаҡында ла, дин тураһында ла һөйләргә ярамай ине бит. Шулай ҙа бала саҡтан өләсәйем менән атай-әсәйемдең артыҡ күрһәтмәй генә Ҡөрьән уҡыуҙары хәтеремдә ҡалған. Беҙҙе ҡурсып, Ислам тәғлимәтен аңлатмағандар инде. Зәйнулла ишан кеүек бөйөк шәхестең бүләсәре булыуҙың ни ҡәҙәр яуаплылыҡ йөкмәткәнен яҡшы аңлайым. Ҡартатайым юғары мәҙәнилекте, белем һәм интеллектты алға һөргән. Уның эшен дауам итеүҙе бөгөн бурысым һанайым.Әсәйем Сафуат, Зәйнулла Рәсүлевтең дүртенсе ҡатыны Мәхүбәнең улы Ғабдрахман хәҙрәттең ҡыҙы, Зәйнулла Рәсүлев тураһында китап яҙҙы. Шәйехтең тормош юлы һәм эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт сәсеү зарурлығын да аңлап, ошо китапты таратыу менән шөғөлләнәм. Оҙаҡ йылдар мәктәптә эшләнем. Хаҡлы ялда булыуыма ҡарамаҫтан, балалар менән бәйләнеште ташламағанмын, әле индивидуаль дәрестәр алып барам. Һәр баланың күңеленә асҡыс табырға, бер-береһенә хөрмәт һәм һөйөү хистәре тәрбиәләргә тырышам. Беҙҙе уратып алған матди байлыҡ – ваҡытлыса. Сабырлыҡ, мәрхәмәтлек, һөйөү, бер-береңде аңлау һәм ҡабул итеү – тап ошо сифаттар беҙҙе кеше итә, сәләмәт йәмғиәттең нигеҙен булдыра.Ҡартатайым Ғабдрахман хәҙрәткә лә әҙәплелек, толерантлыҡ, изге ниәттәр менән эш итеү хас ине. Ул мосолмандар менән генә түгел, башҡа конфессия вәкилдәре, бүтән милләт кешеләре менән дә аралашты, дуҫ булды. Туғандарым һөйләүенсә, уның православие динендәге бер рухани дуҫы булған. Иптәше япа-яңғыҙ ҡалғас, Ғабдрахман хәҙрәт уны үҙенә ҡарауға алған, мәрхүм булғас, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтеп ерләгән.Зәйнулла ишандың улы Ғабдрахман Рәсүлев (1889 – 1950) атаһының эшен дауам иткән. 1936 – 1950 йылдарҙа ул СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандары диниә назараты рәйесе, мөфтөй булған. Ысын патриоттар булараҡ, тыуған илде дошмандарҙан ҡурсалауға әҙерлектәрен күрһәтеп, 1943 йылда Ғабдрахман Рәсүлев Советтар Союзы мосолмандары исеменән Ҡыҙыл Армияға теләктәшлек белдереү маҡсатында Сталинға мөрәжәғәт итеп, йыйылған аҡсаны танк колоннаһы етештереү өсөн тапшыра. Шәхсән үҙе Ҡыҙыл Армия фондына 50 мең һум индерә.Рәсүлевтәр, ғөмүмән, социаль йәһәттән әүҙем булыуы менән айырылып тора. Әгәр әүәлерәк мәҙрәсәләр имамдар ғына уҡытып сығарһа, яңы программа ҡабул ителгәндән һуң, башланғыс мосолман мәктәптәре уҡытыусыларын да әҙерләй башлай. Яңылыҡтар уҡытыуҙы ойоштороу һәм уҡыу процесы йөкмәткеһенә генә түгел, көнкүреш мәсьәләләренә лә ҡағыла. Троицкиҙа тәүгеләрҙән булып Ғабдрахман Рәсүлев мәҙрәсәгә, пансионға һәм өйөнә электр уты, телефон үткәрә. 1907 йылда мәҙрәсәлә типография эшләй башлай, унда әлифба, мосолман календары, дини, әҙәби китаптар нәшер ителә.Зәйнулла ишан улының мәҙрәсәлә уҡытыуға бәйле яңылыҡ индереүен фатиха биреп ҡабул итә. Ул традицион һәм заманса алымдарҙы бер тигеҙ ҡабул ҡылған. Атап әйткәндә, үҙенә мөрәжәғәт иткән сирлеләрҙе дауалау өсөн суфыйсылыҡ алымдарын да, шул уҡ ваҡытта дарыу препараттарын да тәҡдим иткән. 1904 йылда мәҙрәсәнән алыҫ түгел Ғабдрахман хәҙрәт Зәйнулла ишандың аҡсаһына дарыухана аса. Яҡын-тирәләге халыҡ йәрәхәт алғанда, ауырығанда, бала тапҡанда ауырлыҡтар килеп сыҡҡанда, ағыуланғанда, эт-маҙар тешләгәндә ошо дарыуханаға мөрәжәғәт иткән.Зәйнулла ишандың оло ҡаҙаныштары, Хаҡ Тәғәләнән бирелгән ҡөҙрәте тураһында ул иҫән саҡта уҡ һөйләгәндәр. Бөйөк аҡыл эйәһенең прогрессив характерҙағы мәғрифәтселек эшмәкәрлеген башҡорт төркиәтсеһе Зәки Вәлиди ҙә билдәләгән. Башҡорт АССР-ына нигеҙ һалған сәйәси эшмәкәрҙең донъяға ҡарашы формалашыуында һәм рухи йәһәттән үҫешендә лә Зәйнулла ишандың йоғонтоһо ҙур була. “Әгәр арҙаҡлы шәйехтең иғтибары һәм наҙы булмаһа, кем белә, бәлки, мин дә тиҫтерҙәрем кеүек бай сауҙагәрҙең ябай бер приказчигы булып китер инем”, – тип билдәләй “Хәтирәләр”ендә Вәлиди.Зәйнулла Рәсүлев башҡорт халыҡ йолаларына, ғөрөф-ғәҙәттәренә тәрән хөрмәт менән ҡарай. Үҙе лә, шәкерттәре лә донъяуи эштәрҙе диндән айырып ҡарай белгән, шәриғәт ҡанундарына ҡаршы тормайынса, көндәлек мәшәҡәттәрҙе лә үтәгән, быуаттарҙан килгән йолаларға тоғролоҡ та һаҡлаған. Исламды өйрәнгән Көнбайыш ғалимы Александр Бенигсен билдәләүенсә, ХХ быуат башында шәйех нигеҙ һалған Троицкиҙағы уҡыу йорто – “Рәсүлиә” мәҙрәсәһе – мосолман донъяһында сифатлы академик белем бирелеүе менән айырылып торған. Һәм, ниһайәт, замандашыбыҙ, Калифорния университеты профессоры Хәмид Алгар билдәләүенсә, революцияға тиклемге Рәсәй мосолмандарының, айырыуса Волга буйы һәм Урал мосолмандарының тормошон һәр яҡлап яңыртыу өсөн башланған хәрәкәттең төп фигураһы ла – Зәйнулла ишан.Хәҙерге заманда ла башҡорт шәйехенең исеме, уның эшмәкәрлеге һәм донъяға ҡарашы ҙур роль уйнай. Зәйнулла Рәсүлев хөрмәтенә үткәрелгән саралар бөтөн мосолмандарҙы берләштереүгә булышлыҡ итә, дин тотоусылар һәм власть вәкилдәрен бәйләп торған ныҡлы күпер ролен үтәй.Беҙҙең Силәбе өлкәһе хөкүмәте лә Зәйнулла Рәсүлев шәхесенә айырым иғтибар бирә. Йыл һайын өлкәлә ҙур күләмле “Рәсүлев уҡыуҙары” ғилми-ғәмәли конференцияһы үтә. Форум Башҡортостандан, Ҡаҙағстандан һәм башҡа туғандаш республикаларҙан, Мәскәү, Силәбе ҡалаһынан ғалимдарҙы һәм дин эшмәкәрҙәрен йыя. Быйыл Силәбе өлкәһе губернаторы Борис Дубровскийҙың ҡушыуы буйынса “Рәсүлиә” мәҙрәсәһе бинаһы һәм уның биләмәһе төҙөкләндерелде. Ишан зыяратын төҙөкләндереү ҙә күҙ уңында тотола. Әле мәҙрәсә бинаһында Силәбе дәүләт университетының Троицкиҙағы филиалы урынлашҡан. Боронғо мәҙрәсә бинаһын хужаларына ҡайтарып биргәс, был Урал федераль округындағы берҙән-бер махсус уҡыу йорто буласаҡ.Зәйнулла Рәсүлев – бөтә донъя башҡорттарының рухи лидеры. Тап беҙҙең төбәктә бөйөк шәхесебеҙ һуңғы төйәген тапҡан. Көньяҡ Уралда ул асҡан уҡыу йорто бихисап башҡорт ғалимдары, сәйәсмәндәр, рәссамдар, яҙыусылар һәм инженерҙар уҡытып сығарған. Ишандың тоҡомдары Силәбе өлкәһендә йәшәй һәм уның эшен дауам итә. Зәйнулла Рәсүлевтең туғандары өлкәнең Редутов ауылында мәсет төҙөнө. Беҙ, силәбеләр ҙә, ишанды яҡташыбыҙ, рухи юлбашсыбыҙ булараҡ ныҡ хөрмәт итәбеҙ.


description: Бер мандатлы һайлау системаһы кешеләргә буласаҡ депутат менән ентеклерәк танышыу мөмкинлеген бирә. Хәҙер халыҡ аныҡ кешене һайлай. Өфө бер мандатлы округы буйынса һайлауҙа еңеүгә өлгәшкән Дә

title: Павел Качкаев: “Бер мандатлы һайлау системаһы депутаттарға икеләтә яуаплылыҡ йөкмәтә”


description: Башҡортостандан Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаттары үҙҙәренең һайлаусылары алдында башҡарылған эш тураһында асыҡтан-асыҡ отчет бирәсәк. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов һайлау йомға

title: Вәғәҙә биргәс, яуап тоторға кәрәк


description: Үҙалдына уйнап йөрөгән Илсейә, өйҙә әсәһенең юҡлығын шәйләп, тиҙ генә кофтаһын, курткаһын эләктерә лә уны эҙләргә сыға. Әсәһенең күршеләге йортта бала тапҡан ҡатынға ярҙам итеүен белмәй ине

title: Баймаҡтың “Ҡыҙыл башлығы”


description: Башҡорт балына ҡыҙыҡһыныу барҙа заман менән бергә атлау шарт Бөрйән районының Арғыҙма яланында үткән “Бөрйән балы – башҡорт даны” халыҡ-ара этнофестивалендә халыҡ күп булды. Бында бөрйән бал

title: Ҡытайға оҙатабыҙ, йыһанға осорабыҙ ҙа ул...

maintext: Килгән ҡунаҡтар араһында былтырғы танышым Феликс Ремтерҙың булыуы ҡыуандырҙы. Ул – антрополог, этнолог, документаль фильмдар режиссеры һәм ... умартасы. Үткән йәй Феликс “Шүлгәнташ” ҡурсаулығы менән танышыр өсөн Бөрйәнгә килгәйне. Ошо сәфәрендә ул ҡурсаулыҡ директоры Михаил Косарев, урындағы умартасылар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек булдыра. Был юлы Бөрйәндә фестиваль ойошторолоуын ишеткәс, дуҫтарын – Арне Экерт менән Тобиас Вольфты Башҡортостанға әйҙәгән. Германия ҡунаҡтарының төп маҡсаты тәжрибә уртаҡлашыу булһа ла, солоҡ умартаһын эшләү конкурсында теләп ҡатнашты улар. Был сарала ике кешенән торған ун өс команда ярышты. Нисек кенә булмаһын, сил ил вәкилдәре бөрйәндәрҙән ҡалышмаҫҡа тырышты. ”Шүлгәнташ” ҡурсаулығының баш ғилми хеҙмәткәре Фитрат Йомағужин уларҙың эше менән ҡәнәғәт.– Умартасылыҡ менән икенсе йыл ғына шөғөлләнеүҙәрен иҫәпкә алғанда, солоҡтары һәйбәт булды. Бер генә етешһеҙлеге бар: артҡы өлөшө йоҡараҡ. Шуға ла солоҡта ҡышҡыһын дым күберәк булыуы ихтимал. Ошо арҡала ҡорттар өшөп ҡуйыуы бар. Ә бына солоҡтоң ҡыйығы шәп килеп сыҡҡан. Беҙҙең оҫталар, ғәҙәттә, туҙ йә имән ҡайырыһы һала. Ә немецтарҙа матур һәм ныҡлы ҡыйыҡ ҡуйыуҙың үҙ сере: уларҙа солоҡто ағасҡа элергә ярамай. Шуға ла ҡар-ямғырҙан ныҡлы һаҡлау юлдарын эҙләргә мәжбүрҙәр. Арне менән Тобиас икеһе лә – урмансылар. Германия урмандарында бал ҡорттары үҙҙәрен һәйбәт тойһон өсөн шарттар тыуҙырыу менән мәшғүлдәр. Әйткәндәй, был илдә бер быуат элек үк солоҡсолоҡ менән шөғөлләнеүҙән туҡтағандар. Ир-уҙамандар иһә ошо юғалған кәсепте тергеҙеү ниәте менән яна. Киләсәктә улар Польша, Башҡортостан, Германия, Швейцария, Белоруссия, Бөйөк Британия илдәрендәге солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән умартасыларҙы берләштереү һәм үҙ-ара тәжрибә уртаҡлашыу майҙансығы булдырыу тураһында уйлана.Әлегә Германия ҡунаҡтары Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылында йәшәй, урындағы оҫталар менән аралаша, тәжрибә туплай. Немецтар, үҙҙәренеке менән сағыштырғанда, башҡорт балының күпкә тәмлерәк булыуын билдәләй. Германияла умарталарҙы яландан яланға күсереп йөрөтәләр икән. Шуға ла балдың, ҡайһы төбәктә йыйылыуына ҡарамаҫтан, тәме бер төрлөрәк. Ә бына Башҡортостанда бал ҡорттары сәскәнән-сәскәгә ҡунып бал йыя һәм бер урында ғына осоп йөрөй. Сәскә төрлөлөгө арҡаһында беҙҙең балдың тәме бөтөнләй икенсе була.Әйткәндәй, башҡорт балы менән ҡыҙыҡһыныусылар йылдан-йыл арта. Быйыл йәй Башҡортостанға эш сәфәре менән килгән “Апимондия” халыҡ-ара умартасылар федерацияһы ассоциацияһы президенты Филип МакКейб, ошо ойошманың Рәсәйҙәге секретары Риккард Джаннони-Себастианини һәм Рәсәй умартасыларының милли союзы президенты Арнольд Бутовтарҙың килеп китеүе лә күпте һөйләй. Ҡунаҡтар Республика йортонда Башҡортостан етәксеһе Рөстәм Хәмитов менән 2021 йылда Өфөлә Халыҡ-ара умартасылар конгресын үткәреү мәсьәләләрен тикшерҙе.Германия ҡунаҡтары башҡорт балын һатыуҙы ойоштороуҙы киңәйтеү мәсьәләһен дә күтәрә. Европаны яуларға ваҡыт, ти улар. Әлегә Башҡортостандан Ҡытай, Ҡатар, Сәғүд Ғәрәбстаны илдәренә йәмғеһе 120 тонна бал оҙатыла. Әммә Европаға һатыу һүлпәнерәк ойошторолған. Баҡһаң, бының да үҙ сәбәптәре бар икән. Европала балдың лаборатор анализына ҙур иғтибар бүленә. Татлы ризыҡты һатыуға сығарыр өсөн 56 төр анализ бирергә кәрәк: бал ҡорто генлы-модификациялы үләндәрҙән һеркә йыймағанмы, пестицид ҡалдыҡтары, дарыу препараттары, антибиотиктар һәм алкалоидтар күләме һәм ниндәй дәүмәлдә ҡулланыла, шулай уҡ радионуклидтар һәм башҡа ағыулы матдәләрҙе тикшерәләр икән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Башҡортостанда әлегә бындай лабораториялар юҡ. Шулай ҙа башҡорт балына булған ҡыҙыҡһыныу беҙҙе заман менән бергә атларға һәм алдыбыҙға ҡуйылған мәсьәләләрҙе тиҙ хәл итергә кәрәклеген йәнә бер иҫбатлай.


description: Ямал-Ненец округы97,1 Ханты-Манси округы89,6 Яҡут (Саха)52,9 Мәскәү өлкәһе44,2 Санкт-Петербург41,5 Мәскәү ҡалаһы37,3 Сведловск өлкәһе31,9 Пермь крайы30,4 Силәбе өлкәһе27,2 Ырымбур өлкәһе27,2

title: Ипотека буйынса бурыс (йән башына, мең һумдарҙа)


title: Баҡсасы илгә терәк була аламы?

maintext:
Башҡортостан баҡсасыларының быйыл йәй уҙғарылған I съезында республикабыҙҙың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев былай тигәйне: “Ҡатмарлы иҡтисади шарттарҙа импортты үҙ тауарҙарыбыҙ менән алмаштырыу күп осраҡта үҫтерелгән уңышты һатыу мөмкинлегенә лә бәйле. Кешеләр баҡса ерен шәхси маҡсатта ғына түгел, ә ил мәнфәғәте өсөн дә файҙалана алһын өсөн барлыҡ шарттар тыуҙырырға кәрәк”. Ниндәй шарттар тураһында һүҙ бара?
Бер ай самаһы элек Рәсәйҙең Дәүләт Думаһына баҡсасылыҡ тураһындағы федераль закондың яңы проекты ҡарауға индерелде. Ошо өлкәгә ҡараған һәм әле эшләп килгән ҡануниәт бынан 20 йыл элек ҡабул ителгәйне. Үҙ бурысын – ер хужаларын берләштергән коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың тормошон көйләүҙе – ул тейешенсә үтәмәй. Ни өсөн? Закон проектын әҙерләгәндә һәм ҡабул иткәндә, баҡсасылар барыһы ла иғәнәне ваҡытында түләр, санитар талаптарҙы үтәр, кооперативтың тормошонда әүҙем ҡатнашыр, тип уйлағайнылар. Икенсе төрлө әйткәндә, бөтәһе лә “сәйәси” аңлылыҡ нигеҙенә ҡоролған булып сыҡты.
Һөҙөмтәлә һәр баҡса ширҡәте үҙенсә йәшәй һәм башлыса рәйестең егәрле булыу-булмауына бәйле. Бик күп баҡса йәмғиәттәренең төрлө ойошмаларға хеҙмәттәре өсөн бурысы йыйылған, ә йәшелсә-емеш үҫтереүселәр уны түләргә ашыҡмай ҙа, бының өсөн уларҙы яуапҡа тарттырыу ҙа ҡаралмаған. Ләкин яңы закон проекты (белгестәр уға “баҡсасыларҙы бөлдөрөүсе ҡанун” исеме таҡты ла инде) һәр хеҙмәтләндереү өсөн түләтергә мәжбүр итеүҙе күҙ уңында тота. Әйтәйек, күпселек баҡсаларҙа юлдар насар. Баҡсасыларҙың зарын иҫәпкә алып, муниципаль кимәлдә юл һалырға ҡарар иттеләр икән, ти. Был эш хәҙерге заманда ҡиммәт кенә тора. Пенсионер баҡсасының түләргә хәленән килмәүе лә бик ихтимал, был осраҡта суд приставтары уның мөлкәтен тартып аласаҡ...
Рәсәйҙә — 60 миллионға яҡын, ә Башҡортостанда бер миллиондан ашыуыраҡ баҡсасы бар, тимәк, ошондай ҙур көстөң хеҙмәте баһалау ҙа, яҡлау ҙа, дәүләт һәм урындағы власть кимәлендә ярҙам да талап итә.


description: Күптән түгел “Урал” халыҡ сәнғәте галереяһында “йылы” ғына рәсемдәрҙән торған күргәҙмә асылды. Төп урынды портреттар биләй. Авторҙары – Наилә Шәрипова менән Әлфиә Бикбулатова. Икеһе лә М. Аҡ

title: Ҡылҡәләмдән яралған донъя


description: Заманында Хөҙә Әхмәтйәнов тирә-яҡта тәжрибәле урмансы булараҡ дан ҡаҙана. Уны иҫке һәйеттәр, ҡолғоналар ғына түгел, күрше ауылдарҙа йәшәгәндәр ҙә белә, хөрмәт менән иҫкә ала. Ғүмерен урманды

title: “Улым, урманды һаҡла!”

maintext: ...Шулай ҙа Сәғит өлгөргәнлек аттестаты алыу менән Башҡортостандың ауыл хужалығы институтының механиктар әҙерләгән факультетына йүнәлә. Билдәле, был аҙымын ул кәңәш-төңәш итеп яһай. “Техник һөнәр һайлаһаң, теләгән ереңдә эш таба алырһың”, – тиҙәр уға. Күп кенә яҡташтары кеүек урмансы түгел, ә инженер-механик булып китә.– “Ағиҙел” совхозының көслө сағында булдыҡлы етәксе Шамил Шәрәфетдинов менән бергә эшләнек, – тип хәтерләй район хужалыҡтары үҫешенә ҙур өлөш индергән Сәғит ағай йәшлек йылдарын.Эйе, ауыл хужалығы тип янып йәшәй ул ғүмер буйы, ҡылған эштәренә үкенерлек түгел. Тик... шул уҡ ваҡытта үҫмер саҡта атаһы мәрхүмдең әйткәндәре лә тынғы бирмәй: “Урманды һаҡларға кәрәк, улым!..” Шуға инде, үҙе атай булғас, был һүҙҙәрҙең айышына төшөнөп, атай васыятын йылдар аша булһа ла танығас, урман хужалығына эшкә килә. Әлбиттә, ауыл хужалығын биш бармағындай белгән кешегә үҙе йәшәгән Кинйәкәйҙә фермер булып китеү отошло булыр, башҡа өлкәлә лә төшөп ҡалмаҫ ине. Тик был юлы ул йөрәк ҡушҡан юлды һайлай. Бына етенсе йыл инде ул Урман хужалығы министрлығының Маҡар урмансылығы буйынса территориаль бүлегендә эшләй – Верхотор-Һәләүек биләмәһен ҡурсалай.Әлбиттә, ағас үҫентеләре ултыртырға, диләнкә билдәләргә бала саҡтан өйрәнелһә лә, һәр эштең үҙенсәлеге бар. Яңы эшкә күскәс, Сәғит Хөҙә улы Башҡорт дәүләт аграр университетында белемен камиллаштырып ҡайта, даими курстарға йөрөп тора.Оҙаҡ эшләмәүенә ҡарамаҫтан, Сәғит ағай үҙен булдыҡлы белгес итеп танытып та өлгөргән. Урманды ла яҡшы ҡарай, халыҡ менән дә уртаҡ тел тапҡан, шул уҡ ваҡытта атаһынан алған һыҙаты ла һәр саҡ алдан йөрөй – ғәҙеллеге ташып тора.– Законһыҙ рәүештә урман ҡырҡыусыларға һәм янғынға ҡаршы көрәшеү, үҫентеләрҙе ағас булғансы үҫтереү, диләнкә ҡырҡыуҙы контролдә тотоу төп бурысымды тәшкил итә, – ти урмансы көндәлек хеҙмәте хаҡында. Дөрөҫөн әйткәндә, был бурыс йырып сыҡҡыһыҙ мәшәҡәт һымаҡ. Ысынлап та, бик күп эш ята урмансы иңендә: башта документтар тултыр, уны йөҙ ҡабат тикшер, һуңынан саҡрымдарға һуҙылған урман буйлап сығып кит. Һауа торошоноң да төрлө сағы тура килә. Әйткәндәй, быйылғы ҡоро йәйҙә генә лә бәғзе яуапһыҙ кешеләр арҡаһында урманды бер нисә тапҡыр ут ялмап ала. Бәхеткә күрә, “ҡыҙыл әтәс” ваҡытында баҫтырыла. Кешеләр менән мөнәсәбәткә килгәндә иһә, миҫал итеп диләнкә ҡырҡыусыларҙың йыш хатаһы – отчет тапшырырға онотоуҙы телгә алһаҡ та, эш күләме аңлашыла. Нисек кенә булмаһын, был мәшәҡәттәр Сәғит ағайға һиҙелмәй ҙә икән, сөнки ул һөнәренә үлеп ғашиҡ.– Урманға барып инһәң, ҡағыҙ мәшәҡәте генә түгел, тормоштоң бөтә ауырлығы бер юлы юҡҡа сыҡҡандай, – тип йылмая ул. Тағы ни өҫтәйһең был һүҙҙәргә?!...Кеше ғүмере буйы үҙен эҙләй. Был йәһәттән Сәғит ағайҙы бәхетлеләр рәтенә индерергә булалыр. Әсә һөтө менән тигәндәй ҡанына һеңгән шөғөлгә ул йылдар аша булһа ла әйләнеп ҡайта алған.


description: Һүҙем – башҡорт бейеүҙәрен ҙур оҫталыҡ менән башҡарған Надежда Александровна Ғарипова тураһында. Урыҫ милләте вәкиленең, Пермь сәхнәләрендә башҡорт бейеүҙәрен башҡарып, сәнғәтебеҙҙе күтәреүе

title: Бейеү сирҙе еңдергән


description: Бына беҙ күптән ишетергә теләгән һүҙҙәр, күптән күңелебеҙ һыуһаған сара... Ер йөҙөнә килгәненән алып нисәмә тапҡыр кире ҡарашҡа юлығып, манаралары ауҙарып бөтөрөлөүгә дусар ителеп, кемдәрҙер

title: Иң әүәл иман кәрәк

maintext: Мөнәжәтте иң беренсе башҡорттар әйткән, тиҙәр... Хәйер, уныһын тарихсылар һәм дин әһелдәре хөкөмөнә ҡалдырайыҡ та, бөгөн халҡыбыҙ Хаҡ Тәғәләгә ниндәй телдә өндәшә икән, шуға бер ҡараш ташлайыҡ.Әлбиттә, дингә ылыҡҡан, тартылған йәштәребеҙ күп. Тик уларға йүнәлеш биргән, ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған традицион динде аңлатҡан кешеләр бармы икән? Бына ошо юҫыҡтан, халҡыбыҙҙың күп быуаттар буйы тотоп килгән динен таратыу һәм тергеҙеү йәһәтенән уҙғарылды ла инде быйылғы IV Төбәк-ара мөнәжәт әйтеүселәр бәйгеһе. Магнитогорск, Силәбе яҡтарынан да милләттәштәребеҙ килһә лә, күпселек Урал аръяғы райондарынан булды. Йәмғеһе 257 ҡатнашыусы ғариза бирҙе, улар башлыса өлкән йәштәге инәйҙәр ине. Әлбиттә, ҡыҙҙар һәм балалар ҙа юҡ түгел, ир-егет тә бер нисәү. Ошо күпселек булған ағинәйҙәребеҙ еткермәһә йәш быуынға үҙҙәренең өгөт-нәсихәтен, тағы кем әйтә тигән һорау килә башҡа. Ә бит сараның баһалама ағзаһы һәм күпселек тәржемә ителгән мөнәжәттәрҙең авторы булған шағир Мәүлит Ямалетдинов әйтеүенсә: “Элгәре мөнәжәтте ир-егеттәр әйтер булған, бөгөн беҙҙең йәмғиәтебеҙ шулайға ҡоролғанғамы, был юҫыҡта ла ҡатын-ҡыҙ өҫтөнлөк итте”.Ғөмүмән, йәмғиәтебеҙҙә олоһона ла, кесеһенә лә шөғөл етерлек ул, был сара ла аҡ яулыҡтарҙа килгән, яҡты сырайлы ил инәләре — ағинәйҙәребеҙҙең байрамы булды. Улар ихлас аралашты, танышты, ил-көн хәбәрҙәрен уртаҡлашып, әңгәмә ҡорҙо. Бөгөн динебеҙ тергеҙелә, баш особоҙҙа тыныс күк йөҙө тип бер ҡыуанһалар, совет осорондағы мәсеттәрҙең манараларын үҙ күҙҙәре менән күргәндәрен, кемеһелер үҙ ҡулдары менән ауҙарғанын иҫләп бер көрһөндөләр. Идеология тип, күҙ йомоп улар шундай эштәргә ҡул яҡҡан булһа, бөгөнгө йәштәребеҙҙең хәле тағы ла аяныслыраҡ икәнен һәр кемеһе тәрәндән аңланы. Улдарыбыҙ, үҙебеҙҙең арала динебеҙҙең камил булмауы сәбәпле, ситтән килгән дини идеологияларға эйәреп һуғыш барған илдәргә китә. Ана шул кескәйҙән уларға көйгә һалынған өгөт-нәсихәтте аңына һеңдереп үҫтермәгәнгә шулай ул. Кескәй балаға бишек йыры йырлау бер, әкиәт һөйләү бер, ә өгөт-нәсихәт?! Ул бит тотошлайы менән бер тәрбиә мәктәбе. Мәҫәлән, бөгөн сәхнәлә мөнәжәттәрҙән: “Ҡомһоҙ булма, нәфсеңде тый...”, “Иртән торғас урының йый, шайтан аунап ятмаһын...”, “Ялғанды Хоҙай һөймәй, үҙе һөймәгән әҙәмгә Хоҙай бәхетен бирмәй...” тигән һүҙҙәр яңғыраны.Әйткәндәй, мөнәжәт жанры бик ауыр осор кисерә, шуға ҡарамаҫтан, ул үҫеш юлында. Был юҫыҡта йәмғиәтебеҙҙә быуын-быуын сәсәндәр тәрбиәләп сығарған, тиҫтәләгән ҡобайыр авторы, сценарист һәм режиссер, фольклор буйынса белгес һәм сәсәниә, халҡыбыҙҙың хөрмәтле ағинәйҙәренең береһе Асия Солтан ҡыҙы Ғәйнуллинаның өлөшө ҙур. Тап уның сая аҡылы һәм етәкселек итә белеүе менән ойошторолоп килә лә инде ошондай йола тергеҙеү, үткәндәрҙе хәтерләткән милләттең йөҙөн билдәләрлек саралар, мәктәптәр... Уның өмөтө лә аҡлана, буғай, йылдан-йыл киң йәйелдерелә бара бындай саралар. Тик әлеге лә баяғы шул финанс тотороҡлолоҡ күрмәгән беҙгә бағыусылар йә иһә дәүләт ярҙамы ла бик кәрәк.Хәйер, ситкә тайпылмай, сара барышына күҙ һалғанда, баһалама ағзалары түбәндәгесә һайланы еңеүселәрҙе: Учалы районы коллективы – I, Ғафури районы вәкилдәре – II, белореттар III дәрәжәле диплом менән бүләкләнде. “Мөнәжәтте башҡарыусылар” номинацияһында Зөлфиә Рәхмәтуллина (Ғафури), Бөрйән, Йылайыр районы коллективтары – III дәрәжәле диплом, Әминә Хәкимова (Учалы), “Яҙгөл” ансамбле (Баймаҡ) II дәрәжәләге диплом менән бүләкләнһә, I урынға Мәмдүҙә Илбәкова (Сибай) лайыҡ булды.Быйыл ҡуйылған талапҡа ярашлы авторлыҡ мөнәжәттәре буйынса ла еңеүселәр билдәләнде. Таңһылыу Камалова (Силәбе), Разия Ишемғолова (Хәйбулла), Сафия Шәрәфетдинова (Хәйбулла) III урын алды, Гүзәл Әхмәҙиева (Әбйәлил), Фәниә Арыҫланова (Хәйбулла) II урынға сыҡты, I урын – Мөхәррәм Сәлимовта. Гран-при Хәйбулла районы коллективына бирелдеШулай уҡ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының махсус бүләге Нәркәс Баймырҙинаға (Әбйәлил), “Яйыҡбикә” төркөмөнә (Магнитогорск), Ғәлиә Ибраһимоваға (Хәйбулла) тапшырылды. Ә Сибай ҡалаһы башҡорттары ҡоролтайының махсус призы Таңһылыу Камалова (Силәбе), Магнитогорск ҡалаһы һәм Күгәрсен районы ағинәйҙәренә бирелде.Ҡатнашыусылар тағы ла Мәүлит Ямалетдинов тәржемә иткән Ҡөрьән сүрәләренән мөнәжәттәр әйтеү буйынса ла айырым ярышты. Республиканың “Ағинәйҙәр” ҡоро етәксеһе, “Киске Өфө” гәзитенең баш мөхәррире Гөлфиә Янбаева үҙенең махсус бүләген Силәбенән килгән ағинәйҙәргә тапшырҙы. Әйткәндәй, сара һуңында үткән “Мөнәжәт һәм сүрәләге нәсихәттәрҙең тәрбиә йәһәтенән йоғонтоһо. Исламда экстремизм йоғонтоһон пропагандалауға ҡаршы тороу” темаһына үткән “түңәрәк өҫтәл” дә ҡатнашыусыларҙы битараф ҡалдырмағандыр. Уларға кәңәш йөҙөнән Гөлфиә Гәрәй ҡыҙының: “Бөгөн мөнәжәттәребеҙҙе йырлаһаҡ, нәсихәттәребеҙҙе уҡыһаҡ, әлбиттә, беҙҙең арала экстремизм да булмаясаҡ. Ни өсөн егеттәребеҙ һуғыш булған мосолман илдәренә китә? Дини тәрбиә, белем булмауҙан. Йәштәребеҙ, беҙҙән айырмалы рәүештә, шул тиклем иманға килергә теләй, әммә уларға бына ошонда, үҙе йәшәгән ерҙәге дин, һинең ата-бабаларың тотҡан дин дөрөҫ була, тип әйтеүселәр һирәгерәк. Беҙ, өлкәндәр, халыҡ алдына сығып, йәштәргә аңлатыу эше алып бармайбыҙ, ә сит яҡтан килеп аңлатыусылар күп. Исмаһам, ағинәйҙәребеҙ йәштәргә тәрбиә өләшһен әле тип, “Ағинәйҙәр” ҡорон ойошторҙоҡ та. Халҡыбыҙҙа агрессия юҡ, борондан берәүҙең дә донъяһын, илен баҫып алмағанбыҙ. Ләкин беҙгә бөгөн дөрөҫ юлды барыбер ҙә аңлатырға кәрәк...” – тип әйткәне менән килешмәү мөмкин түгел.Ҡасандыр был сарала 10 – 15 кенә кеше ҡатнашып, бөгөн инде республика буйынса дүртенсе мәртәбә үткәрелгән мөнәжәт бәйгеһендә 250-нән артыҡ кеше йыйыла икән, тимәк, боҙ ҡуҙғалған. Беҙ яҡтылыҡ, яҡшылыҡ һәм иманға табан йәнә бер ҙур аҙым яһағанбыҙ.


description: Һаҡсыллыҡ һәр ваҡытта ла көнүҙәк булды һәм был сифат бөтә донъяға, һәр заманға хастыр, моғайын. Иҡтисади көрсөк заманында уны хатта алғы планға ҡуйырға ла тура килә. Ғаилә генә түгел, ә тото

title: Байҙар аяғын йәлләй, фәҡирҙәр - аяҡ кейемен...

maintext: Ә шулай ҙа Рәсәйҙә бер осор булып алды: 1991 йыл аҙағында ҡулаҡсаны тотоноу ауырлашҡайны, йәғни кеҫәлә аҡса бар, ә кибет кәштәләре буш. Тик был хәл оҙаҡҡа барманы, ярты йыл самаһы үтеүгә хаҡтарҙы иреккә сығарҙылар, улар элеккенән тиҫтәләрсә тапҡырға күтәрелеп китте, хәҙер инде хатта сағыштырмаса ҙур хеҙмәт хаҡың да теләгән бер продуктты алырға етмәйәсәк. Колбаса, кәнфит, һинд сәйе һәм башҡа шундай һирәк осраған ризыҡты һатып алып ҡалыр өсөн кибет асылырға ике-өс сәғәт ҡалғансы уҡ сиратҡа баҫырға өйрәнгән халыҡ аптырап ҡалды: тауар хәҙер тулып ята, тик янсыҡ һайыраҡ.Ошо дәүерҙә һаҡсыллыҡ зарурлығы аңыбыҙға ысын мәғәнәһендә үтеп инә башланы. Әммә аҡыллы һаҡсыллыҡ өсөн мәҙәни тормоштоң да билдәле бер кимәлгә етеүе кәрәктер ул. Мәҫәлән, хәлле кеше бик күп ҡунаҡ саҡырып һәм үтә ҡиммәтле бүләктәр биреп туй уҙғара икән, уның туған-тыумасаһы ла ҡалышмаҫҡа тырыша. Автомобиль һатып алыу йәки баланы абруйлы уҡыу йортона “урынлаштырыу” буйынса ла шулайыраҡ ине. Ләкин артабан баҙар иҡтисады һәр кемде үҙ урынына ҡуя, аяғын юрғанына ҡарап һуҙырға өйрәтә башлай.Хәҙерге осорҙа реаль килемдең кәмей барыуы (ә күп тармаҡтарҙа номиналь килем дә аҙая) ғаилә ҡаҙнаһын тотоноуға ла яуаплыраҡ ҡарарға мәжбүр итә. Һуңғы ун йылда беҙҙең илдә шәхси финансына дөрөҫ идара итеү менән ҡыҙыҡһыныусылар – үҙ килемдәре һәм сығымдарын иҫәпләп барыусылар – һаны биш тапҡырға артты. Бындай бухгалтерия ғаилә аҡсаһын “юҡ-бар”ға тотонмай, 30 процентҡа хәтлем экономияларға мөмкинлек бирә икән.– Семинарҙа кешеләр менән һөйләшкәндә: “Кем үҙ сығымдарын хәтерҙә тотоп ҡына ҡалмай, ә ҡағыҙҙа яҙып бара?” – тип һорайым. Элек ҡул күтәреүселәр 10 проценттан ашмай ине, хәҙер ыңғай яуап биреүселәр аудиторияның яртыһына яҡынлаша башланы, – тип яуап бирҙе Финансты планлаштырыу институты эксперты Сергей Макаров.Уның раҫлауынса, сығымдарыңды ике-өс ай самаһы яҙып барғас ҡына, йылдар буйы донъя өсөн кәрәге теймәгән әйберҙәрҙе лә һатып алып йәшәгәнеңде, эске ихтыяжыңдың асылын төшөнәһең.– Беҙҙең курстарға йөрөүселәрҙән “Һеҙҙең өсөн иң мөһиме нимә?” тип һорағаным да булды, – ти эксперт. – “Минең өсөн иң ҡәҙерлеһе – һаулыҡ”, – тип яуап бирәләр. Ә сығымдарын барлай башлаһаң, бының киреһе асыҡлана, һаулыҡҡа зыян килтереүсе һәр төрлө ризыҡ һатып алыуға ғаилә ҡаҙнаһының 20 процентына саҡлы тотонола. “Һеҙ әле кемде алдайһығыҙ – минеме, үҙегеҙҙеме?” – тим.Статистика күрһәткестәренә ҡараһаң, Рәсәй гражданының шәхси ҡаҙнаһының биш проценты ғына һаулыҡ һаҡлауға сарыф ителә, ә бына иҫерткес эсемлектәргә һәм ял итеүгә бик үк йәлләп тормайҙар.Белгестәр кәңәш итеүенсә, был йәһәттән иң зарур булғаны – финанс хәүефһеҙлеге өсөн аҙлап-аҙлап тупланма булдыра барыу. Әйтәйек, эшһеҙ тороп ҡалырға тура килһә. “Беҙҙең генә хәйерсе эш хаҡынан күпме арттырып ҡалдыраһың инде...” – тигән мыжыуҙар бында хәҡиҡәткә тура килеп бөтмәй. Бөтә ғиллә шунда – ғаиләнең йәки шәхси ҡаҙнаңды белеп тотоноуҙа. Аҡсаның артығы булмай, һуңынан сарыф ителәсәк ҙурыраҡ сығымдар өсөн һалып ҡуйылғаны ғына бар. Әгәр ҙә 2014 йылда Рәсәйҙә һәр мең кешегә 258 автомобиль тура килһә, былтырғы мәғлүмәттәр буйынса был күрһәткес 284 дана булды, сит ил маркаларының дөйөм автопарктағы өлөшө 53 процентҡа етте. Тимәк, һәр икенсе ғаилә автомобилгә эйә, ә һәр алтынсы ғаиләнең ике йәки бер нисә машинаһы бар. Бына һиңә “хәйерсе эш хаҡы”... Тик шуныһы: беҙҙең халыҡ “тимер ат”ты кредитҡа һатып алыуҙы өҫтөнөрәк күрә. Банкка автомобиль хаҡынан тыш байтаҡ процент түләргә кәрәк булыуы ла ҡурҡытмай. Ә бына килемдәрен белдекле тотоноп, аҡсаһын банкта туплап (был осраҡта, киреһенсә, процент үҙенә килә бит), шунан ғына автомобиль алыусылар бик һирәк. Күрәһең, һаҡсыл тотона ла белмәйбеҙ, түҙемлек тә юҡ.Беҙҙең илдә шәхси инвестициялар менән шөғөлләнеү финанс белгесе булмаған кешеләр араһында бик һирәк таралған. Уңышлы инвестиция (табыш вәғәҙә иткән эшкә аҡса биреү) банкка һалынған аҡсанан алынған проценттар менән сағыштырырлыҡ та түгел, әлбиттә. Тик бының өсөн аҡсаңды ҡайҙа йүнәлтергә, отоу йәки отолоу ихтималлығы күпме, иҡтисади фаразды нисек даими күҙәтеп һәм аңлап барырға – былар бөтөнөһө белемле булыуҙы талап итә.Инвестиция яһарға йыйыныусы кеше алдына тағы бер мәсьәлә килеп баҫа: дәүләттең һәм хосуси кимәлдәге финанс институттарына ышаныс. Үҙгәртеп ҡороу йылдарында һаҡлыҡ банкыһындағы аҡса тупланмалары юҡҡа сыҡҡан халыҡты ниндәйҙер үҙе бик аңламаған акциялар йәки облигациялар һатып алырға ышандырыуы ҡыйын. Бер саҡ АҠШ-тың Юта штатында дини секта кешеләренең ярым емерек йорттарҙа йәшәүен күреп аптырағандар икән. “Ни өсөн йәшәгән урынығыҙҙы йүнәтеп, матурлап ҡуймайһығыҙ?” тип һорағас, улар оҙаҡламай ахырызаман буласағы тураһында әйткән: дини ойошма етәксеһе был турала сектанттарға ярты йыл һайын “прогноз” биреп тора икән. Тиҙҙән ахырызаман булғас, йәнәһе, ниңә торлаҡты ремонтлап мәшәҡәтләнергә?Беҙҙә лә шулай: матбуғатта иҡтисади көрсөктөң тағы ла нығыраҡ көсәйәсәге тураһында гел яҙып торалар икән, нисек үҙ аҡсаңды табыш килтереү-килтермәүе билдәһеҙ булған эшкә тотонорға? Йәнә килеп финанс белеме талап ителә. Ә бындай сифатҡа эйә булыусылар көрсөктән бер илдең дә азат булмауын белә, әммә улар ил иҡтисадына идара итергә түгел, фәҡәт үҙ аҡсаларын отошло урынға йүнәлтергә генә йыйына бит.Финанс ғилемен тәүге төшөнсәләр һәм ғаилә сығымдары кимәлендә генә булһа ла күтәреү хәҙерге ҡатмарлы заманда көнүҙәк мәсьәләгә әйләнде. Быйыл 24 октябрҙән 31-енә саҡлы Рәсәйҙең Финанс министрлығы Үҙәк банк менән берлектә Бөтә Рәсәй һаҡсыллыҡ аҙналығы үткәрәсәк. Уның маҡсаты – ил халҡының финанс буйынса грамоталылығын яҡшыртыу, аҡса менән эш итеү оҫталығын арттырыу.


description: Гәзит уҡыусыларыбыҙҙың күпселеге “паллиатив медицина ярҙамы” тигән төшөнсәнең нимә аңлатҡанын белмәйҙер, моғайын. Белмәгәнең хәйерлерәк. Әллә кеше менән тәбиғәт араһындағы мөнәсәбәттәрҙең бо

title: Көтөп-көтөп тә әжәл килмәһә...

maintext: Киләсәктә үҙен ниҙәр көтөүен бер кем дә белмәй. Михаил Булгаковтың “Мастер менән Маргарита” романында иблисте кәүҙәләндергән Воланд шулай ти: “Әҙәм балаһының ғүмер ахыры – үлем. Ләкин уныһы ғына ярты бәлә әле. Бик йыш ҡына ул һис көтмәгәндә үлеп ҡуя, бына бит эш нимәлә...” Әммә бында үҙен тәбиғәттең хужаһы тип иҫәпләгән заттың тағы бер хәле күҙ уңынан ысҡынған: уның ни тере, ни үле булмаған мәле лә һирәк түгел. Ул ауыр сир менән түшәктә ята, күҙҙәре асыҡ һәм тын ала ла кеүек, тик аяҡ-ҡулдары хәрәкәттән мәхрүм, хатта яҡындарын да таныр-танымаҫ хәлдә...Рәсәйҙә ундай сирлеләрҙең һаны байтаҡ – 242 мең... Уларҙы бер нисек тә дауалап аяҡҡа баҫтырып булмай. Табиптарҙың бурысы, был бахырҡайҙар һуңғы сәғәттәренә хәтлем һыҙланмай ятһын өсөн, уларға ауыртыуҙы баҫҡан дарыу биреүгә йәки укол ҡаҙауға ҡайтып ҡала. Фәнни тел менән әйткәндә – паллиатив ярҙам күрһәтеү. Элегерәк сирлене һауыҡтырып булмаҫын төшөнгәс, табиптар уны туған-тыумасаһы ҡарамағына ҡайтарып ебәрә ине. Реанимация сараларын тулыһынса үтәп бөткәс, әлбиттә. Хәҙер уларҙы дауаханала һуңғы көндәренә саҡлы медицина ярҙамында ҡарау йәки йортона даими йөрөп хәлен мөмкин ҡәҙәре еңеләйтеү системаһы яйға һалына.– Донъяла паллиатив ярҙамға мохтаж кешеләр һаны арта бара, – ти Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Наил Сәмиғуллин. – Сир ниндәй генә ауыр формала булмаһын, ауырыуҙың тормош сифатын насарайтмау өсөн мөмкинлектәр һәр саҡ бар, һәм беҙ уларҙы файҙаланырға, шундай хеҙмәт күрһәткән белгестәр өсөн уңайлы шарттар тыуҙырырға бурыслыбыҙ.Дәүләт Йыйылышындағы кәңәшмәгә республиканың һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары Эльза Сыртланова ла саҡырылғайны. Уның әйтеүенсә, паллиатив медицина ярҙамы кешенең ғүмерен оҙайтыуҙы ла, дауалауҙы ла маҡсат итеп ҡуймай, һүҙ ауыртыу-һыҙланыуҙы баҫыу, сирленең күңелен күтәрергә тырышыу, үҙ-үҙенә ҡул һалыу ихтималлығына юл ҡуймау, кәрәкле социаль саралар күрһәтеү тураһында бара.Табиптар аңлатыуынса, бигерәк тә яман шеш менән интегеүселәрҙең һыҙланыуҙан һәм үлем көтөүҙән йонсоуҙары менән йыш осрашырға тура килә. Уға ярҙам күрһәтеү еңелдән түгел, был осраҡта медиктарҙан ҙур түҙемлек тә, тотанаҡлыҡ та, шәфҡәтлелек тә талап ителә. Ҡайһы ваҡыт, әйтеүҙәренсә, был эшкә ирекмәндәр йәлеп итеү мөмкинлеге лә тыуа, әммә хәҙерге йәштәр араһында түҙемлек, сирленән ерәнмәү, сит кеше өсөн яуаплылыҡ кеүек сифаттарға эйә булыусылар күп түгел. Әлбиттә, был хеҙмәт байтаҡ сығымдар талап итә. Былтыр ошондай сирлеләрҙе ҡарау ҡаҙна өсөн көнөнә 1 822 һумға төшһә, быйыл уның 1 951 һум тәшкил итеүе ихтимал, ә киләһе йылға ул 1 986 һум итеп планлаштырылған.Үткән йыл республикала ололар өсөн – 68 (1 327 урын), балаларға дүрт (ете урын) дауалау ойошмаһы тәүлек әйләнәһенә паллиатив медицина ярҙамы күрһәткән. Шуларҙың икәүһе онкологик йүнәлешкә ҡарай. Тәбиғи, барыһын да дауалау учреждениеһында тотоу мөмкинлеге юҡ, шуға күрә йортта хеҙмәтләндереү өсөн Өфөлә – биш, республика буйынса 14 күсмә бригада ойошторолған. Мохтажлыҡ та аҙ түгел: былтыр шундай ярҙам һорап 50 меңдән ашыу кеше мөрәжәғәт иткән, уларҙың алты меңдән ашыуы йорттарына йөрөп хеҙмәтләндерелгән, 759 кешегә наркотиктар менән ярҙам итергә тура килгән.– Ундай бригадаларҙың эше үтә лә тынғыһыҙ, төрлө ғаиләләрҙә булырға тура килә, шуға күрә мин һәр берегеҙгә ошондай бригада составында берәр көн эшләп ҡарарға тәҡдим итәм, был күп кенә проблемалар менән йөҙгә-йөҙ осрашырға һәм тармаҡтың нескәлектәрен яҡшыраҡ белергә ярҙам итәсәк, – тине Бала хоҡуҡтарын яҡлау буйынса вәкил Милана Скоробогатова, кәңәшмәлә ҡатнашыусыларға мөрәжәғәт итеп.Ҡатмарлы эштә проблемалар ҙа юҡ түгел, әлбиттә. Халыҡ ауыртыуҙы баҫыусы терапия һәм паллиатив медицина ярҙамы тураһында бик үк хәбәрҙар түгел. Тармаҡ-ара хеҙмәттәшлектә лә мәсьәләләр әленән-әле тыуып тора. Мәҫәлән, социаль тәьминәт, опека хеҙмәттәре менән. Кәңәшмәлә паллиатив ярҙам урындарын республика онкологик диспансеры кеүек дауалау ойошмалары эсенән сығарырға һәм айырым урынлаштырыу тураһындағы тәҡдим дә булды, сөнки бындай төр ярҙам медицинаның иң юғары иҫәпләнгән өсөнсө кимәлендә күрһәтелеүҙе талап итә.Ундай сирлеләрҙең балалар араһында ла күбәйә барыуы айырыуса моңһоу. Ғәмәлдә әле йәшәй ҙә башламаған был ҡатлам араһында паллиатив ярҙамға мохтаждарҙың 70 проценты нервы ауырыуҙарынан интегә икән. Ләкин күпселек ата-әсә балаһын дауалау ойошмаһына йәки хосписҡа һалыуҙан баш тарта, һәм был аңлашыла ла – ғәзиздәрен һуңғы һулыштарына саҡлы эргәләрендә тотаһылары килә.Рәсәйҙә дауалау ваҡыты уҙҙырылған яман шештән генә лә йылына 300 мең кеше донъянан китә! Инглиз ғалимы Сесилия Сондерс әйтеүенсә, ундай ауырыуҙарҙы тәрбиәләгәндә күңел берлеге медик-техник ярҙамға ҡарағанда ла мөһимерәк. Уның төп асылы шунда: сирлегә йәшәү менән үлем сиген үтергә ярҙам итеү. Көтөп-көтөп тә әжәл килмәүҙән дә ҡурҡынысыраҡ ғәмәл юҡтыр.Рәшит КӘЛИМУЛЛИН.*Мәғлүмәттәр БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығынан алынды.