description: Сатлама һыуыҡта урманда ҡалһаң, әле бында, әле тегендә мәғрур имәндәрҙең шартлап ярылғаны, ҡайһыларының гөрһөлдәп ергә ауғаны ишетелә, ҡышҡы һиллек баҫҡан урманды һиҫкәндереп ебәрә, күңелгә

title: Халҡыбыҙҙың һөйөклө улы, арҙаҡлы ғалимы

maintext: Йәшәгән имәндәй, мыҡты, ғорур буй-һынлы, иң бейек тауҙарҙың түбәһендә ятҡан ап-аҡ ҡарҙай сал сәстәре менән донъя балҡытыр, ырамлы аҙымдары менән ер һелкетеп йөрөр, ел-ямғырға бер ваҡытта ла ҡаҡшамаҫ төҫлө тойолған Әхмәт ағай, Әхмәт Сөләймәнов, Әхмәт Мөхәммәтвәли улы, хәйерһеҙ килгән ҡыштың тәүге һыуығында шартлап һыныр ҙа гөрһөлдәп ергә ауыр тип кем уйлаһын?! Ә тормоштоң ниндәй генә бөгөлмәләрен, һынау баҫҡыстарының ҡалайын һис бирешмәй үтәр бәһлеүән, ышаныслы шәхес, сая рухлы уҙаман, милләтебеҙҙең тотҡаһы, ғилем һәм аҡыл эйәһе ине ағайыбыҙ. Бына хәҙер, ни тиклем ауыр булмаһын, “ине”, “булды” кәлимәһен ҡулланырға мәжбүрбеҙ, халҡыбыҙға еткерәһе фекер ағышыбыҙҙы ла хәтирәләргә, хәтернамәгә бормайынса сарабыҙ юҡ.Башҡорт халҡының һөйөклө улы, арҙаҡлы ғалим-фольклорсы, әҙәбиәтсе, шағир, педагог, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре, аҫыл шәхесебеҙ Әхмәт Сөләймәнов, һис шикһеҙ, ике быуат, ике мең йыллыҡ арауығында заманыбыҙҙың бөйөк заттарының береһе дәрәжәһенә күтәрелде. Республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, филология фәндәре докторы, профессор, Халыҡ-ара төркиәт академияһы академигы, РФ-тың, БР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, мәғариф алдынғыһы, Ғафури районының Жәлил Кейекбаев исемендәге премияһы лауреаты – был шөһрәтле исем-шәрифтәрҙе Әхмәт Сөләймәнов, үҙ өлөшөнә төшкән көмөштәй, һауаланмайынса ҡабул итте, үҙенә Хоҙайҙан бирелмеш миссияны һуңғы һулышына тиклем намыҫ менән үтәне. Ана бит, Ер йөҙөндәге һуңғы һынауы – һанаулы минуттар ҡалғанда балаларына, яҡташтарына, зыялыларға, халҡына йөрәк һәм аҡыл һүҙҙәрен әйтеп ҡалырға көс тапҡан арҙаҡлы замандашыбыҙ! Бындай васыяттарҙы теләһә кем әйтмәгән, аҫыл заттар, ғәйре уҙамандар ил-ғәм имен рух аманаты итеп ҡалдырған, ғүмере буйына мәрхүмебеҙ үҙе фәнни нигеҙҙә өйрәнгән халыҡ ижадында ла күпте күргән ил ҡарттары, аҡһаҡалдар башҡарған был изге йоланы...Арҙаҡлы ғалим, олуғ шәхес, һоҡланғыс замандашыбыҙ Әхмәт Сөләймәнов 1939 йылдың 15 мартында Бөрйәндең тау-урмандар араһында ятҡан Нәби ауылында донъяға килә. Сабыйҙы ҡулына алып, ҡоро төргәккә биләп, сөйөп-сөйөп алған кендек инәйе башҡа тиҫтәләгән шул йылда тыуған балаларҙан бер нәмәһе менән дә айырылмаған Мөхәммәтвәли улы Әхмәттең бөйөк зат дауамы икәнен уйлап ҡаранымы икән?! Баланан саҡ ҡотолған әсәһе Нурикамалда ла зат-ырыу ҡайғыһы булмағандыр, әүәлгеләр ете йоҙаҡ аҫтында ине бит. Аҙан әйткәндә Нәби ҡарттары ла бер ни һиҙенмәгәндер. Ә сабый маңлайына яҙылмыш үҙ тәҡдире, үҙ ырыҫ-бәхете, ҡан-бабалар өмөт-теләктәре менән донъяға килгән икән дәбаһа! Уйын эшме, ырыу-затыңа Лоҡман-Хәким пәйғәмбәрҙең үҙе йән өрһөнсө әле! Дәшт Ҡыпсаҡ, Боҫҡон бей, Бабсаҡ бей, Күҫәк бей, Дәүләтбай, Баҙан тархандар, Сөләймән, Ғәббәс Сөләймәновтар, тағы әллә ниндәй арҙаҡлы уҙаман-аҫабалар килә-китә, юйылмаҫ эҙ ҡалдыра торған Ҡыпсаҡ ырыуы һәм башҡорт тарихында. Ана, шәжәрә лә ни һөйләй бит: “Ун ике йәшендә Күсәк би килүб, Ҡараҡоломбәткә етүб тибенди. Бу Ҡараҡоломбәт буңа чара табмади, нәкәре илә ҡачуб, Шүлгән тишүгенә керди. Анда Ҡараҡоломбәтнең бер кызи берлән бер егет бер түн качуб, Базал тагында чыкуб китди... Олуғ атасы Тура хан әйтүб ирди: – Аллаһыдин носрат булуб, сән алсаң, нәселең өзмәң!” Өҙөлмәгән нәҫел, быуаттар буйы быуындан быуынға ялғана килгән: Хәйрулла – Мөхәммәтвәли – Әхмәт – Ләйсән – Шамил, Айҙар; Жәлил – Мәликә, Камилә; Нәркәс – Мөхәммәт, Диләрә. Киләсәктә лә пәйғәмбәр, тархандарҙан килмеш ырыу-зат дауам итер, башҡорт халҡының тарихында аҫыл биттәр яҙыр әле, насип булһа!Яҙмыш. 1942 йылда дүрт йәшлек сабый атайһыҙ ҡала, Нурикамал инәй ҡулында эреле-ваҡлы Мөхәммәткилде, Мөхәммәтзәки, Мәрйәм, Әхмәт, Гәүһәр тороп ҡала. Һуғыш һәм аслыҡ бер кемде лә аяманы. Йор күңелле, сәсән телле ағайыбыҙ ул саҡты көлөбөрәк, шаяртыбыраҡ иҫкә алыр ине: “Беҙ ашап үҫкән үләндәр шифалы булған икән. Баҡтиһәң, беҙ төрлө витаминдар ейгәнбеҙ, шуға үҙем дә, тиҫтерҙәрем дә бер ваҡытта ла тешкә зарланманы”. Тешкә генә түгел, һаулығына ла бер ҙә зарланманы иҫән сағында Әхмәт Мөхәммәтвәли улы. Һуңғы көнөнә тиклем гимнастика яһаны, саф һауала йөрөнө.Ҡайҙа ла яҡшы ғәҙәтен ташламаны. “Ҡандракүл” пионерҙар лагерында республикабыҙҙың “Урал батыр” конкурсын үткәреп ятабыҙ. Таң һарыһы менән тороп өлгөргән, иртәнге һалҡын һыуҙа йөҙөп-сайынып алған. Кәйефе иҫ киткес шәп. Ә беҙ иренешеп ятабыҙ. Имәндәй таҙа кәүҙәһе, Мәсем ҡаяһылай төҙ буй-һынын оҙаҡ йылдар ташламауы һәр саҡ сәләмәт тормош менән йәшәүенә бәйле булды. Көс-ғәйрәтен юҡҡа сарыф итмәне.Әхмәт Сөләймәнов Байназарҙа урта мәктәп тамамлағас, Яңы Монасипта Сталин исемендәге колхозға эшкә төшә. Ул саҡтағы барлыҡ егеттәр кеүек машина, тракторға ынтыла. Эш араһында ауылдаштарының төртмә һүҙҙәрен ялға туҡтаған арала йыр-бейеү башланһа, әсе телле таҡмаҡтарҙы күңеленә һалып йөрөй. Әсәһенең моңло йырҙары йөрәк түрендә оялай тора, шул йылдарҙа ишеткән-күргәнен айырым дәфтәргә теркәү башлана. Район гәзитендә лә колхозсыларҙың удар хеҙмәте тураһында тәүге мәҡәләләре күренгеләй.Бәһлеүәндәй егет 1958 – 1961 йылдарҙа Совет Армияһында Ҡараҡом сүллегендә танк дивизияһында еңел танк командиры сифатында намыҫлы хеҙмәт итә. 78107-се танкы аҙ гиҙмәне ҡайнар сүллекте. Бархандарҙа тағы сыныға төштө, рухи яҡтан үҫте сәйәси һәм хәрби әҙерлек отличнигы сержант Сөләймәнов. Урта белемле Урал бөркөтө хәрби журналист булып та китә ине, ғәзиз әсәһенә кем булышыр? Запасҡа кесе лейтенант булып ҡайтып төшөүе күпте һөйләй.1961 – 1967 йылдарҙа ул Башҡорт дәүләт университетының тәүҙә тарих-филология, улар айырым факультеттарға бүленгәс, филология факультетының рус-башҡорт бүлегендә уҡый. Һабаҡташтары кемдәр бит әле: Ирек Кинйәбулатов, Вафа Әхмәҙиев, Данис Тикеев, Борис Әхмәтшин, Юныс Латипов, Миңдиәр Дилмөхәмәтов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Риф Мифтахов, Миҙхәт Мәмбәтов һ.б. Һәләтле студентҡа Жәлил Кейекбаев, Кирәй Мәргән, Лев Бараг, Марат Минһажетдинов күҙ һалғылып йөрөй: фольклористикаға йүнәлткәндә арыу булмаҫмы ҡобайырҙар, риүәйәттәр төбәгендә тыуып үҫкән егетте? Шул юлды һайлай буласаҡ атаҡлы фольклорсы. Университет дипломлы белгес тыуған төйәгенә, ғәзиз Бөрйәненә уҡытыусы-филолог булып ҡайтып төшә. 1967 – 1972 йылдарҙа Нәби һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә “киң профилле” уҡытыусы (рус теле, тарих, рәсем, физкультура, хеҙмәт) булып эшләй. Һәм шул арала фольклористика буйынса төндәрен кандидатлыҡ диссертацияһын яҙа.Әхмәт Сөләймәновтың ғилми эшмәкәрлегенә аптырайһы түгел. Бөтә сер шунда: уҡытыусы-ғалим биш йыл буйы халҡы араһында, уның ауыҙ-тел ижадын, рухи ҡомартҡыларын йыйып, картотекаға һалып, системалаштырып, анализлап, композиция-сюжет мәсьәләләрен асыҡлап йәшәгән, оҙайлы фольклор экспедицияһында булған икән дәбаһа! Йәнле ауыҙ-тел ижады, әсәһе Нурикамалдың йыр-моң, тәүарих, риүәйәт, Көнсығыш поэзия өлгөләре үҙе бер ғәжәйеп хазина булған икән. Китапханала ғына ултырыр инең, әле башҡорт халыҡ ижадының 18 томы тупланмаған, айырым китаптар булып ташҡа баҫылмаған... Йәнә килеп, пәйғәмбәрҙәр, олуғ тархандар, ата-бабаларҙан бирелмеш ҡөҙрәт, аҡыл-зиһен, әллә кемеңә етерҙәй егәрлелек. Боронғоларҙан ҡалған аманатҡа хыянат итә буламы Әхмәт Сөләймәнов?!Нәби мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Әхмәт Сөләймәнов 1972 йылдың сентябрь айында БДУ-ның башҡорт фольклоры һәм әҙәбиәте кафедраһына өлкән уҡытыусы итеп эшкә саҡырыла. Буласаҡ ғалим уҡытыусыларҙың һәр башланғысын “Бәрәкалла!” тип хуплап торған атаҡлы фольклорсы, профессор, күренекле прозаик Ә.Н. Кирәевтең ҡулы аҫтында ғилми-педагогик эшмәкәрлеген башлай. Ауыл мәктәбе уҡытыусыһының “Башҡорт легендалары”, “Великий Октябрь в башкирской устной прозе” тип аталған мәҡәләләре донъя күреп өлгөргән була. Ә артабанғы йылдарҙа бер-бер артлы “Әбйәлил йырҙары”, “Күңел хазиналары” һәм башҡа йөҙҙәрсә фәнни хеҙмәт баҫыла.Ғалимдың ғилми эшмәкәрлеген байҡап сығыу өсөн бик күп ваҡыт һәм ҙур күләмле эҙләнеү алып барыу кәрәк, сөнки Хоҙай тарафынан бирелгән аҡыл һәм зиһен ҡөҙрәтен ул бушҡа сарыфламаны, оҙаҡ йылдар дауамында емешле ижад итте. Ғилми дәрәжәләре лә эҙмә-эҙлекле үҫә барҙы. Ул 1976 – 1986 йылдарҙа БДУ-ның башҡорт фольклоры һәм әҙәбиәте кафедраһында доцент вазифаһын уңышлы башҡарҙы.Сәсәндәр затынан булған ғалим лекцияларын мауыҡтырғыс итеп ойошторҙо. Үҙе йыйған фольклор өлгөләрен магнитофон таҫмаһы аша тыңлатыр, уларға төплө комментарий бирер ине. БДУ студенттары уны талапсан куратор, атайҙарса ҡайғыртыусан педагог тип хәтерләй. Шуныһы үҙенсәлекле: ғалим бик оҙаҡ йылдар кисәге студенттарының ҡайҙан булыуын, исем-шәрифтәрен, ҡайһы мәктәптә эшләүен белде, даими ҡыҙыҡһынып торҙо. Әхмәт Сөләймәнов 1991 – 2002 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында фольклор һәм сәнғәт бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре булып эшләне. 1991 йылда Мәскәү дәүләт университетында “Башҡорт халыҡ көнкүреш әкиәттәре: сюжет составы үҙенсәлеге, персонаждар типологияһы, жанр һәм поэтика проблемалары” тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1995 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.Ғалим өс тиҫтәгә яҡын монография яҙа, улар араһында “Тормош-көнкүреш әкиәттәре: жанр үҙенсәлектәре” (1990), “Башкирские народные бытовые сказки: сюжетный состав и поэтика” (1994), “Башҡорт халҡының архаик эпосы” (2000), “Башкирская народная новелла” (2005), “Башҡорт балаларының ҡарһүҙе” (2009) һ.б. бар. Арҙаҡлы ғалимдың уңышлы фәнни ижады хаҡында шул һөйләй: ул төрлө йылдарҙа барлығы 800-гә яҡын ғилми мәҡәлә баҫтырҙы. Был һандарҙы яҙыуы һәм әйтеүе генә анһат.Әхмәт Мөхәммәтвәли улының халҡыбыҙ, уның рухи донъяһын үҫтереү өсөн баһалап бөткөһөҙ йәнә бер мөһим эшмәкәрлеге бар – ғалим күп томлы “Башҡорт халыҡ ижады” тупланмаһын әҙерләүҙә, уларҙы мөхәррирләү, ташҡа баҫтырыу эшендә әүҙем ҡатнашты. Был эшмәкәрлеге 1987 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы менән билдәләнде. Һуңғы йылдарҙа, атап әйткәндә, 2001 йылдан башлап ул Төркиә ғалимы доктор Oner Gokgun менән берлектә туғыҙ томлыҡ “TURK DUNYASI EDEBIAT TARIHI” тип аталған фольклор һәм әҙәбиәт тарихын яҙҙы. Шул уҡ ваҡытта әҙәби төшөнсәләр һәм терминдар энциклопедияһын төҙөү эшен Анкара профессоры Mustafa Isen менән алып барҙы. “TURUK DUNYASI EDEBIAT KAVRAMLARI VE TERMINLARI ANSIKLOPEDIK SOSLUGI” алты томда донъя күрҙе. Тағы ике блок яҙыусылар тураһындағы энциклопедиянан һәм текстар антологияһынан торҙо. Бығаса сит ил ғалимдары менән был тиклем титаник эштәрҙең республикабыҙ тарихында ойошторолғаны булманы. БДУ доценты Ғәйнислам Ибраһимов былай тип яҙҙы: “Төрки донъяһы әҙәбиәте тарихы” 30 томдан ашыу хеҙмәт булып ташҡа баҫылды, башҡорт өлөшөнөң координаторы һәм авторы булып Әхмәт Сөләймәнов торҙо, проект тормошҡа ашһын өсөн ул көсөн, ваҡытын йәлләмәне”.Халҡыбыҙҙың аҫыл улы, күренекле фольклорсы, әҙәбиәт белгесе, профессор Әхмәт Сөләймәнов 2006 йылдан алып Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге педагогия университетында башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте кафедраһында эшләне. Шунда уҡ университет ректоры профессор Р.М. Әсәҙуллин тәҡдиме менән башҡорт филология факультеты ҡарамағында ойошторолған Халыҡ ижады һәм этнопедагогика лабораторияһына етәкселек итте. Ун йылға яҡын атаҡлы ғалим ошо уҡыу йортонда ең һыҙғанып юғары белемле белгестәр әҙерләүгә тос өлөш индерҙе. Профессор Раил Әсәҙуллин уның эшмәкәрлеген юғары баһаланы: “Мәшһүр Урал батыр, Йәншишмәнән тереһыу услап тирә-яҡҡа һирпеп, донъяны йәнләндергәндәй, Һеҙ ҙә, арҙаҡлы ғалим булараҡ, башҡорт халҡының бай мираҫын донъяға тараттығыҙ!” – тине.Әлбиттә, олуғ ғалимдың, аҡыл эйәһенең бар эшмәкәрлеген һанап сығыу мөмкин эш түгел, сөнки ул ғәжәйеп күп яҡлы һәм тәрән ине. Шуға ла артабанғы һүҙҙә уның юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүенә туҡталмаҡсыбыҙ. Билдәле, ғалимдың ғилмиәте уның фәнни мәктәбе, ул әҙерләгән ғалимдар исеме менән билдәләнә. Мәшһүр ғалим етәкселегендә Г.С. Ғәлина, И. Әхмәтйәнова, Е. Торокова, И. Фазлетдинов, Г. Ҡотоева, Р. Аҡкөбәков, Р. Йәғәфәров, Н. Сиражетдинова, С. Бәҙретдинов кандидатлыҡ диссертацияһын яҡланы. Күп кенә докторлыҡ диссертацияларының рәсми оппоненты булып сығыш яһаны, улар араһында И. Карпухин, К. Миңнуллин, З. Мофазалова, В. Котовтың хеҙмәттәре бар, ике тиҫтәнән ашыу диссертацияның рәсми булмаған оппоненты булыу яҙҙы уға. Әхмәт Сөләймәновтың ғилми эшмәкәрлеге, башҡорт фольклоры һәм әҙәбиәтен үҫтереү өлкәһендәге талымһыҙ хеҙмәте хаҡында төрлө баҫмаларҙа йөҙҙән артыҡ ғилми мәҡәлә, тикшеренеү эштәре башҡарылған. Улар араһында Рәшит Шәкүр, Ирек Кинйәбулатов, Фәнил Күзбәков, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Фәнүзә Нәҙершина, Марсель Ҡотлоғәлләмов, Ғ.Д. Ибраһимов һ.б. очерктары бар.Арҙаҡлы ғалим-фольклорсының фәнни хеҙмәттәре һәр саҡ юғары баһаланды. 1967 йылдың 18 майында Салауат Ғәлин авторҙың “Башҡорт легендалары” (етәксеһе Марат Минһажетдинов) тип аталған диплом эшенә бына ниндәй баһа биргән: “Дипломсы фәнни эш кенә башҡармаған, һигеҙ баҫма табаҡҡа тиклем легенда туплаған, комментарий төҙөгән. Әлегәсә бындай эштәр булманы”. “Совет Башҡортостаны” гәзите ул көндәрҙә: “Тимерғәле Килмөхәмәтов менән Әхмәт Сөләймәнов диссертацияға яҡын хеҙмәт яҙған”, – тип Ким Әхмәтйәнов һүҙҙәрен хәбәр итте. Ғалимдың кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары башҡорт фольклористикаһы өсөн генә түгел, илебеҙ һәм донъя фәне өсөн оло ҡаҙаныш булды. ТӨРКСОЙ-ҙың генераль директоры Дюсен Касеиновтың һүҙҙәрендә оло хаҡлыҡ бар: “Әхмәт Сөләймәнов донъя фольклористикаһын үҫтереүҙә ҙур роль уйнай, уның хеҙмәттәре Башҡортостандан ситтә лә киң билдәле”. Әҙәбиәт белгесе, профессор Зәйтүнә Шәрипова данлы яҡташы тураһында былай тип яҙғаны мәғлүм булһын: “Һоҡланғыс шәхес. Эйе, буй-һыны ла килешле, төҫкә-башҡа ла күркәм ул. Итәғәтлек тә биҙәй үҙен: дуҫ-иштәре, таныш-тоноштары ғәжәп күп булһа ла, һәр береһенә айырмай иғтибарын бүлеп, олоно – оло, кесене кесе итә белә, мөләйем йөҙлө, сабыр холоҡло”. Шулай булды, шулай булып халҡыбыҙ хәтерендә мәңге һаҡланыр сабыр холоҡло, ғәжәйеп итәғәтле ағайыбыҙ.Заманында Әхмәт Сөләймәнов интервьюларының береһендә: “Фән ҡоло булып ҡалам”, – тиһә лә, уға байтаҡ йылдар үҙ халҡының намыҫлы “ҡоло” булыу насип булды. Ул 2002 – 2006 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты етәксеһе итеп һайланды. Башҡарма комитет ағзаһы, тел комиссияһында урынбаҫар, һуңынан рәйес булып эшләү форсаты тейҙе үҙебеҙгә. Әхмәт Мөхәммәтвәли улының эшмәкәрлеген ишетеп түгел, яҡындан беләбеҙ. Арҙаҡлы ғалим ғүмере буйы шул эште атҡарған төҫлө еңел булмаған шарттарҙа йәмәғәт эшен тилбер алып китте. Хәтерҙә ҡалғаны: Башҡортостан, күрше Ырымбур, Силәбе, Пермь, Татарстан тарафтарына күп йөрөнө, туҡтауһыҙ халыҡ менән осрашты, урындағы ҡоролтайҙарҙың эшен әүҙемләштерҙе. Шәхсән эшмәкәрлеге ҙур баһаға лайыҡ булды. Башҡортостан Премьер-министрының, Ҡурған өлкәһе губернаторының рәхмәт хаттары, “Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәреүҙәге хеҙмәттәре өсөн”, Кемерово өлкәһенең “Ышаныс һәм изгелек өсөн” миҙалдары менән бүләкләнде. Халҡыбыҙҙы бер ҡорға туплауға, киҫкен осраҡтарҙа иң дөрөҫ юлды билдәләүҙә ғалим-ойоштороусы һүҙ ҡөҙрәтен уңышлы файҙаланды, гәзит-журналдарҙа аналитик яҙмалар менән даими сығыш яһаны. Мәҡәләләрҙең исемдәренә генә иғтибар итәйек: “Бергә булайыҡ!” (2002), “Ерен һатҡан – илен һатҡан”, “Татарһыҙ – башҡорт, башҡортһоҙ татар юҡ” (2003), “Һайлауҙар тамам, һайлауҙар тағы башлана”, “Ниңә әсә телебеҙ ҡәҙерһеҙ?” (2005). Күренеүенсә, ҡоролтай рәйесе һәр ваҡыт мөһим мәсьәләләр күтәргән, Башҡарма комитет ултырыштарын да ул үҙенә хас инанғанлыҡ, эске ҡөҙрәт менән ярһып алып барҙы, хәҡиҡәтте асып һалды.Нисек кенә булмаһын, ул осорҙа БДБ ҡоролтайының абруйы бик юғары ине. Донъя булғас, төрлөһө була. Арҙаҡлы ғалим, абруйлы йәмәғәтсенең дә абынып киткән саҡтары, эмоцияға бирелеп киткән мәлдәре булғандыр. Үҙһүҙлелек, үҙ инанысыңдан тыйыла алмағанлыҡ кәмселек түгел, киреһенсә, принципиаллек, ҡыйыулыҡ та тип ҡарала алалыр. Бөрйәндәр яҡшы хәтерләй Байназарҙа Х класс уҡыусыһы Әхмәт физика уҡытыусыһының “Ҡыуыҡбаштар!” тигән яһил һүҙенә сая ҡаршы сыҡҡанын. Ҡайһы бер бәндәләр кинәнеп ҡулланған “Халыҡ дошманы улы” мөһөрлө егеттең ауыҙынан яңғыраған “Беҙ ҙә кое-что знаем!” тигән һүҙҙәре аяҙ көндә йәшен кеүек яңғырай. Характер шулай нығына. Бындай ғәҙелһеҙлекте, бәғзеләрҙең ваҡлығын йыш осрата ул тормошонда. Әммә үҙен кәмһетергә, кеше һәм ирлек намыҫын аяҡ аҫтында тапатырға юл ҡуймай.Ҡоролтайҙағы абруйлы вазифаһын ҡалдырыу ҙа буштан булманы. Хәҙер беҙгә дөрөҫ эшләгән тиергә ҡала, сөнки ул, үҙе әйтмешләй, бер ваҡытта ла ҡағыҙҙан сәүкә осороп йөрөмәне. Кемдең кемлеге лә шул саҡта беленә. Үҙе эшләгән уҡыу йорттарының ишеге асылмағанда, М. Аҡмулла исемендәге университет ректоры Раил Әсәҙуллин ғалимды ҡолас йәйеп ҡаршы ала. Үҙ милләтеңдең бәғерһеҙлеге ихтыярын һындырмаһа ла, бындай мәлдәр эҙһеҙ үтә буламы, йөрәк иткәйҙәрендә уйылып ҡала улар, ғүмер буйы һыҙлап ыҙалата. Һис бирешерҙәй түгел ине әле дуҫыбыҙ. Вафатына бер ай самаһы элек ҙур юбилей уртаһында булды, ҡобайырын әйтеп, шиғырын уҡып, мәҙәк хәбәре менән халыҡтың, юбилярҙың күңелен асҡайны. Һай, был ғүмер!..Әхмәт Мөхәммәтвәли улы менән беҙҙе, бик күп милләттәштәребеҙ, замандаштарыбыҙ кеүек, Өфө кеше итте. Уҙған быуаттың 60-сы йылдарынан бирле йәнәш йәшәлгән, тиҫтә йыл бергә эшләнгән, көнитмешебеҙҙең төрлө мәлдәрендә лә дуҫлығыбыҙға тап төшөрөлмәгән рухташ замандаштар булдыҡ.Әхмәттең 60-сы йылдар башында әрме хеҙмәтенән һуң БДУ-ның филология факультетына уҡырға индек. Бер үк ятаҡ, бер үк арҙаҡлы ғалимдар Жәлил Кейекбаев, Закир Шакиров, Әхнәф Кирәев, Миҙхәт Ғәйнуллин, Марат Минһажетдинов, Вера Синенко, Давид Гутман, Лев Бараг кеүектәрҙән белем һәм тәрбиә алдыҡ. Шуға ла уҡыған, аралашҡан мөхит беҙҙең кеүек ауыл малайҙарына, һис шикһеҙ, йүнәлеш биргән, кеше булараҡ формалашыуыбыҙға көслө йоғонто яһағандыр. Уҡыуҙан тыш, ул һәммәбеҙ күңеленә ятҡан түңәрәктәргә йөрөнө, йәмәғәт эштәрендә ҡатнашты. Мәҫәлән, халыҡ ижадына күңелен һалды. Йәйен экспедиция, агитбригадаларға йөрөп, көҙөн колхозсыларға ярҙам йөҙөнән (үҙебеҙҙең дә өҫ-башты төҙәтеүҙе уйлап) уңыш йыйыуҙа ҡатнашып, һуңғы курсҡа килеп еткәнде һиҙмәй ҙә ҡалғанбыҙ. Марат Минһажетдинов етәкселегендә диплом эштәре башҡарҙыҡ. Дәүләт комиссияһы Әхмәттең эшен юғары баһалап, китап итеп сығарырға тәҡдим итте. Ысынлап та, диплом эше легендаларҙы системаға һалған, жанр үҙенсәлектәрен фәнни методологияға нигеҙләп, төплө өйрәнелгәйне.Артабан егәрле егет 1969 йылда китаптың ҡулъяҙмаһын остаздары Кирәй Мәргән, Марат Минһажетдинов хөкөмөнә тапшыра. Китап сыҡҡас та уға Өфөлә эш тәҡдим итә улар, әммә икенсе кешене алып ҡуйғайнылар. Уңмаған юлды ҡыума тигәндәй, Әхмәттең быға иҫе китмәй, Бөрйәнгә ҡайтып, уҡытыусылыҡ эшен дауам итә. Етәксеһе Марат Минһажетдинов хат аша диссертация яҙа башлауын үтенә. “Бөрйәндә ятып, кандидатлыҡ диссертацияһын яҙыу – оло ҡаһарманлыҡ!” тип дәртләндерә остаз (был ваҡиға профессор Фәнил Күзбәков мәҡәләһендә ентекле тасуирлана). Әхмәт ғилми эҙләнеүҙәрен киңәйтә, яңы күҙәтеүҙәр, материал менән байыта, кандидатлыҡ имтихандарын уңышлы тапшыра.Марат Хәләф улы менән булған һәм үҙемә ҡағылышлы ваҡиғаны иҫкә алмай булмай. 1974 йылда минең Мәскәүҙән һуң профсоюздарҙың өлкә комитетында бүлек мөдире булып эшләй башлаған сағым. Бер көн кабинетыма Марат Хәләф улы килеп инде. Кеше күп булғанлыҡтан, коридорға сыҡтыҡ.– Миҙхәт, диплом эшең төплө ине, юғары баһаланды. Кафедрала бер урын килеп сыҡты, әйҙә, тәүәккәлләп ҡара! – ти етәксем.Шулай итеп, Марат Минһажетдинов арҡаһында мин Кирәй Мәргәндең аспиранты булып киттем. Ошо уҡ йылда Әхмәт тә әҙәбиәт кафедраһында өлкән уҡытыусы булып эш башланы. Ана нисек ҡайғыртҡан остаздарыбыҙ башҡорт ғилмиәте үҫешен!Үҙ ғүмеремдә ҡатмарлы яҙмышлы, төрлө холоҡло кешеләр менән аралашырға, бергә эшләргә насип итте. Ярты быуаттан ашыу мин белгән Әхмәт Мөхәммәтвәли улы күңелемдә тик үҙ көсөнә ышанған, үҙ тырышлығы менән маҡсатына өлгәшкән, башҡалар өлөшөнә ымһынмаҫ, әҙәм башы аша йөрөмәҫ, намыҫсан, ғорур, илтифатлы, ярҙамсыл, егәрле кеше булып ҡалды. Быға уның менән ғүмер кисергән дуҫтары һәм фекерҙәштәре лә шаһит. Замандашыбыҙҙың эске донъяһын, булмышын бар тәрәнлегендә асыу, ғилми-фәлсәфәүи ҡараштарын, шиғыр-ҡобайырҙарын ғилми анализлау әлеге яҙманың маҡсаты түгел. Форсаттан файҙаланып, мин Әхмәт Мөхәммәтвәли улын ихтирам иткән, ололаған гәзит уҡыусыларын уның һуңғы ижад емеше – “Ҡобайырҙарым – нәсихәт” (Өфө, 2014) китабында автор хаҡында Риф Мифтахов, Фәнил Күзбәков, Ирек Кинйәбулатовтарҙың мәҡәләләренә иғтибар итергә кәңәш итер инем. Унан тыш йыйынтыҡтағы бағышлауҙар, сит ил һәм Рәсәй ғалимдарының фекер-баһалары Әхмәт Мөхәммәтвәли улының кеше, ғалим, ижадсы һәм педагог булараҡ күркәм сифаттарын күҙ алдына баҫтырырға, йәнә бер һоҡланырға, ғорурланырға мөмкинлек бирәсәк.Дуҫымдың вафаты көтөлмәгән тетрәндергес ваҡиға булды. Ҡайғылы хәбәр бик һуң килде, ышанмайынса улы Йәлилгә, йәмәғәте Фәниә Байгилде ҡыҙына шылтыраттым. Кәүҙәһен өйөнә алып ҡайтҡас та, ҡатыным менән барып еттек, төнөн ҡайғынан шаңҡыған балалары, яҡындары менән мәрхүмдең табуты янында ултырҙыҡ. Шунда тәүгеләрҙән булып, дуҫымды аяуһыҙ сир аяҡтан йыҡҡас, диктофонға яҙылған васыятын ишетергә тура килде. “...Донъя хәлен белеп булмай, бер-бер хәл була ҡалһа...” Артабан донъя менән иҫәп-хисабын теүәлләгәндәй, һәр һүҙен, һәр фекерен аныҡ, аңлайышлы итеп әйтеп өлгөрөргә ашыҡҡан мәрхүм.Театрҙа бәхилләшеү митингыһында, унан сыҡҡас та күптәр: “Ҡайҙа ҡуялар икән? Ниңә ауылда? Ниңә Дан аллеяһында түгел?” тигән һорауҙар бирҙе. Мәрхүмдең теләге ошолай булған: “Тик әсәйем янына алып ҡайтырһығыҙ, тик әсәйем янына...” Яҙмышының төрлө мәлендә изгелек күрһәткәндәрҙең исемдәрен атап, уларҙың рухтарына рәхмәттәрен еткерә. Улар: Ш.Х. Чанбарисов, Ә.Н. Кирәев, М.Х. Минһажетдинов, З.Ш. Аҡназаров, М.З. Шакиров. Хаҡһыҙ рәнйеткәндәргә исемләп туҡталмай, бары: “Уларҙың намыҫында...” һүҙҙәре менән сикләнгән. Күптән түгел уҙған юбилейымда уҡыған шиғырында ошондай юлдар бар ине:Шиғыр юлдарының “улар намыҫында”ғыларға арналғаны асыҡ күренә. Ғилми мираҫына, әҙәби ижадына, китаптарына ҡарата ошондай уй-теләктәрен белдергән мәрхүм: “...Минең ҡулъяҙмаларым, шиғырҙарым күп. Улар дәфтәрҙәрҙә, блокноттарҙа. Шиғырҙарҙы матбуғатҡа бирергә тартындым... Китаптарҙы Ләйсән менән Нәркәс айырырҙар, кәрәктәрен һайлап алырҙар, ҡалғандарын Республика китапханаһына тапшырырҙар”. Ғалим кешенән ана шулай, мираҫ булып, рухи хазиналар ҡала шул. Шуның менән бөйөк зыялылар. Әхмәт Мөхәммәтвәли улы йәнә йәмәғәте менән бергәләп үҫтергән дан балалары менән дә бөйөк шәхестәребеҙҙең береһе ине. Ҡыҙҙары фән юлын үҙ итте. Ләйсән – философия фәндәре кандидаты, БДУ доценты. Нәркәс Ҡазанда филология фәндәре докторы дәрәжәһенә диссертация яҡланы. Йәлил Сөләймәнов – билдәле рәссам, республиканың Ш. Бабич исемендәге премияһы лауреаты.Тағы йәшлеккә ҡайтып, 60-сы йылдарҙағы бер ваҡиғаны иҫкә алмаһам, Әхмәт дуҫымдың яҡты образы тулы булмаҫ кеүек. Был хәл 1963 йылдың хозур йәйендә булды. Беҙ, БДУ студенттары, һүҙ оҫтаһы Риф Мифтахов, баянсы Тимербай Исхаҡов, бейеүселәрҙән Вәли Байморатов, Мөнирә Фәттәхова, Сәғәҙәт Хәлилов, Зилә Шәрәфетдинова, Зәйтүнә Мортазина, Зилә Шәйәхмәтова, йырсылар Сафуан Әлибаев, Рәжәп Шәрипов, Даһи Әбдрәшитов, мин, агитбригада етәксеһе, Белорет, Учалы, Бөрйән, Ишембай районы халҡын хеҙмәтләндереп йөрөйбөҙ. Бөрйәндә Нәби ауылында ла сығыш яһаныҡ. Беҙ Вәли Байморатов менән Әхмәттәргә фатирға төштөк. Нурикамал апай беҙҙе шул тиклем ихлас, үҙ балаларылай күреп ҡаршыланы. Ни тиһәң дә, улы кеүек, беҙ ҙә атайһыҙ үҫкән малайҙарбыҙ. Беҙ күргәндә апайҙың 60-ы ла тулмағайны, шул ғүмеренең 21 йылын Мөхәммәтвәли ағайһыҙ, донъяның бар михнәтен татып, йәнгенәһе алҡымына килгәндә лә бөгөлөп төшмәй, балаларын кеше итергә ынтыла. Беҙ, атайһыҙ үҫкән һуғыш осоро балалары, һәләкәттән, әжәлдән ҡурсалап алып ҡалған ҡаһарман әсәләребеҙгә ғүмер буйы рәхмәт әйтеп, муйындан бурыслы булып йәшәнек...Беҙ барып төшкәндә Әхмәт Мөхәммәтзәки ағаһы менән Монасип яғында бесәндә ине. Көндәр ямғырлы торҙо, Иҙел ташып, ярынан сыҡты. Эшләй алмай, бесәнселәр ҙә ҡайтып төштө. Осрашыу-күрешеүҙәр ғәжәп йылы булды, Нәби беҙҙе нығыраҡ яҡынайтты, ғүмерлеккә дуҫлаштырҙы, һөйләшеп һүҙҙәребеҙ бөтмәне. Шул осорҙа тыуған эскерһеҙ дуҫлыҡ ярты быуат буйы дауам итте. Ауыл халҡы, Киров исемендәге колхоз етәкселеге бик иғтибарлы булды. Колхоз машинаһы беҙҙе Байназарға тиклем илтеп ҡуйғаны хәтерҙә.Үҙенең һөйөклө улын, һөйкөмлө ғалимын һуңғы юлға оҙатырға халҡыбыҙ, уның ул-ҡыҙҙары, ил ағалары, киләсәгебеҙ – юғары уҡыу йорто студенттары күпләп килгәйне. Оло юғалтыу йөҙҙәренә сыҡҡан, ҡайғылы хәбәр барыһын да берҙәй шаңҡытҡан, һәр кем иң ҡәҙерле һүҙҙәрен әйтеп ҡалырға тырышҡандай тойолдо. Бик күбе ғалимдың балаларының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашып күкрәктәренә ҡыҫты, йыуатыу сараһын күрҙе. М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты етәкселеге, филология факультетының уҡытыусылары, студенттары ойоштороу мәшәҡәтен иңдәренә һалды. Республикабыҙ етәкселеге, Хөкүмәт ағзалары, депутаттарыбыҙ, яҡташтары йөрәк түренән сыҡҡан һүҙҙәрен әйтте. Һәр кемдең уйында тик бер фекер йәшәне: “Әхмәт ағай бөтә ғүмерен үҙ халҡына, ғилми эшкә һәм ижадҡа арнаны. Халҡыбыҙ күңелендә мәңге балҡыр эҙ ҡалдырҙы”.Вафатыңа ҡырҡың тулған көндәрҙә беҙгә бер теләк белдерәһе ҡала. Тыныс йоҡла, остазыбыҙ, гүрең һәр саҡ яҡты, рухың шат булһын!* * *Рәхмәт һиңә, Әхмәт! Рәхмәт һеҙгә, Әхмәт Мөхәммәтвәли улы! Былай тип өндәшкәндәр һиңә – атаҡлы фольклорсы Әхмәт Сөләймәновҡа – бик күп булғандыр. Киләсәктә лә күп буласаҡ.Мин дә мәңгелеккә бәхилләшкәндә һиңә шулай тип әйтәм: “Рәхмәт һиңә, Әхмәт дуҫ! Рәхмәт бөйөк хеҙмәттәрең өсөн. Рәхмәт бар булғаның өсөн. Рәхмәт халҡыбыҙҙың рухи хазиналарын туплағаның өсөн, уларҙы том-том китаптар итеп баҫтырып мәңгеләштергәнең өсөн, башҡорт милләтенең данын Башҡортостандан алыҫ-алыҫтарға, уҙғандан бөгөнгөгә, бөгөнгөнән киләсәккә еткерә алғаның өсөн. Рәхмәт халҡыбыҙҙың тауҙай хазинаһына үҙеңдең хазинаңды – тау-тау хеҙмәттәреңде өҫтәй алғаның өсөн.Һинең уҡыусыларың күп булды, шәкерттәрең күп булды. Һин ғүмерең буйы уҡытыусы, мөғәллим генә түгел, рухи остаз булдың. Шәкерттәрең остаз юлын тоғро дауам итә, һин ғаиләлә тәрбиәләгән балаларың атай юлын дауам итә. Һин бәхетле кешеһең, Әхмәт!1995 йылда беҙ Ҡырғыҙстанда бөйөк Манастың мең йыллыҡ юбилейында бергә булғайныҡ, мең тирмәнән ҡоролған Манас ауылында ҡунаҡ булып йөрөгәйнек. Ниндәй мәшһүр шәхестәрҙең юлдаштарым булғанлығын йылдар үткән һайын нығыраҡ аңлайым. Милләтебеҙҙең юлбашсылары атаҡлы башҡорт археологы Нияз Мәжитов, бөйөк фольклорсыбыҙ Әхмәт Сөләймәнов менән бергә сәфәр йөрөп ҡайтыу бәхете тейгән бит миңә!Һин ғүмерең буйы миңә аҡыллы кәңәштәреңде әйтә килдең. Әле лә хәстәрлекле һүҙҙәреңде ишеткән һымаҡ булам. Бөтә булмышың менән бөгөн дә йөрәк һүҙҙәреңде беҙгә әйтәһең һымаҡ:– Бер-берегеҙҙең ҡәҙерен белегеҙ! Башҡараһы эштәребеҙ бик күп, ә беҙ бик аҙбыҙ. Берҙәм булығыҙ, зинһар, ваҡланмағыҙ, тарҡалмағыҙ! Оло маҡсаттарыбыҙға тоғро ҡалығыҙ! Күңелегеҙ күтәренке, рухығыҙ һәр саҡ ҡанатлы булһын!Ошо изге теләктәреңде тоғро үтәргә тырышырбыҙ, ҡәҙерле дуҫыбыҙ, милләтебеҙҙең һөйөклө улы!Башҡортостандың халыҡ шағиры.


description: Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указы менән Рим Ғиләжетдинов Башҡортостандың Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнде. Республика Башлығы Рөстәм Хәмито

title: Ышаныс күрһәтелде

fasttext_language: ba


description: Башҡортостанда бер йыл эсендә юл төҙөүгә 15 миллиард һумдан ашыу аҡса йүнәлтелгән. Республика Хөкүмәте Премьер-министры Рөстәм Мәрҙәнов ошо турала белдерҙе. Башҡортостанда бер йыл эсендә юл

title: Юлдар, юлдар...


description: Гөлли Мөбәрәкова... Был исемдә башҡорт театр сәнғәтенең тотош бер осоро сағыла. Мәшһүр ата-әсәһенең юлынан сәхнә донъяһына сумып, шул уҡ ваҡытта үҙ даланын табыуға өлгәшкән актрисаның яҙмышы

title: Театр сәнғәтенең Тәңкәбикәһе

maintext: – Әлбиттә! Һис һүҙһеҙ, күңелемде тәрән тойғолар биләй, үткәндәрҙе уйлайым, моңланып, илап та алдым. Юбилей кисәһе нисегерәк килеп сығыр, ниндәй тамаша әҙерләнеләр? Сценарийҙы миңә күрһәтмәйҙәр һәм: “Һеҙ ҡунаҡ булып саҡырылғанһығыҙ. Тамаша барышында барыһын да күрерһегеҙ. Беҙ һеҙгә үҙегеҙҙең образды тәҡдим итәбеҙ!” – тинеләр.Үҙемдең мәшәҡәттәрем дә етәрлек: күлдәк тектерер кәрәк, прическа эшләтергә кәрәк, ябығырға кәрәк...– Юҡ, актриса барыбер һәр ваҡыт үҙенең тышҡы ҡиәфәтен хәстәрләргә тейеш. Ул бит кеше алдында сығыш яһай, халыҡ исеменән һүҙҙәр әйтә, күңелдәрҙе сафландырыр минуттар бүләк итә, шуға күрә уның һәр ваҡыт өлгө булыуы шарт. Сценарий яҙған кешеләргә миндә уҡып сыҡҡан балаларҙы йыйырға кәңәш иткәйнем. Бөтә студенттарымды ла күргем килә тамашала. Хәҙер инде улар үҙҙәре өлкән быуын вәкилдәре, танылған артистар, ҙур педагогтар, әммә минең өсөн улар һәр ваҡыт ҡәҙерле уҡыусыларым булып ҡала.– Олег Ханов, Суфия Ҡорбанғәлиева, Эльвира Юнысова, Миңзәлә Хәйруллина, Шәүрә Дилмөхәмәтова, Илдар Ғүмәров, Сара Буранбаева, Риф Сәйфуллин, Зифа Баязитова, Нәүфилә Яҡупова, Вәкилә Ҡалмантаева, Хәким Мортазин, Айһылыу Йомағолова... Хәйер, һанай китһәң, бәлки, бөтәһе лә хәтергә лә килмәҫ, әммә тап ошо байрамда уларҙың барыһы менән осрашҡым, ижади балҡыштарына шаһит ҡылғым килә.– Йәштәрҙе уҡытыу мөмкинлеге тыуғас, үҙемде һынап ҡараным. Был профессия ла минең күңелемә ятты. Бик яратып эшләнем, сөнки уларҙан үҙем рухландым, өйрәндем, дәртләндем. Был эш үҙенә күрә энергиялар менән алмашыу кеүек. Мин улар менән белгәнемде, тәжрибәмде уртаҡлашам, нисек тойғанымды, сәхнә теле нисек булырға тейешлеге хаҡында һөйләйем. Улар менән бергә эшләгәндә үҙ-үҙемә асыш яһайым, эҙләнәм. Бик ҡыҙыҡлы ул заманыңдың йәштәре, йәшерәк быуын менән эшләү. Сәхнәләге хеҙмәт уҡыу процесы менән ана шулай үрелеп килде. Улар бер-береһен тулыландырҙы ғына, һис тә ҡамасауламаны.– Сәхнә тамаша залынан өҫтәрәк тора, шуға күрә ундағы һүҙҙең яңғырашы башҡа. Ролдәге, шиғырҙағы мәғәнәне еткереүҙең үҙенсәлеге бар. Бик ҡыҙыҡлы һөнәр сәхнә теле. Ул бит ҡәҙимге, ябай һөйләшеү түгел, фәҡәт сәхнә телмәре. Кинола, телевидениела, минең белеүемсә, үҙеңде ныҡ тәбиғи тоторға кәрәк, һәм режиссерҙар ҙа быны талап итә. Авторҙың тексы барып етһен өсөн үтә лә тормошсан булыу шарт. Ә сәхнәлә улай түгел. Унда күтәренке рух хаким итергә тейеш. Ҡабартыу, шаштырыу түгел, ә хистәр ҙурыраҡ булыуы зарур. Сәхнәнән тамашасы йыраҡтараҡ ултыра, шуға күрә уға фекереңде еткерер өсөн бөтә йөрәк көсөңдө, рухи энергияңды һалыу бик мөһим. Микрофон алдында телмәр тотоу ҙа башҡа, ә сәхнәлә бөтәһе лә эске потенциалға таяна.– Ундай хәлдәр һәр артист менән булалыр инде ул. Бөтә ролдәрҙе лә уйнап, сәхнәгә сығарып бөтөп булмай. Башҡалар ҙа бар бит әле, режиссер үҙе нисек күрә, тамашаны шулай әҙерләй. Ымһынып ҡалған ролдәрем байтаҡ булды, хатта бик күп...– Йәш сағымда А. Островскийҙың “Гроза” спектаклендә Катеринаны бик уйнарға теләгәйнем.Анна Каренинаны уйнарға теләгәйнем, әммә мөмкинлек булманы. Театрҙың үҙенең талаптары, режиссерҙың үҙенең һайлаған юлы була бит инде. Бына Медеяны уйнаным, ә Ж. Сенекиҙың “Федра”һында төп героиня Федраны уйнау мөмкинлеге тыуманы. Ана шул ымһынып ҡалыуҙар йөрәкте яндыра ул. Ә-ә-ә, йәнә лә А. Чехов әҫәрҙәрендә бик уйнарға теләгәйнем. Теге йәки был образды нисегерәк сәхнәгә сығарыр инем икән, тип уйланып, хыялланып йөрөгән саҡтарым булды. Эске һыҙланыуҙарымды ошо образ аша сығарыр инем, тигән мәлдәрем булды, әммә тура килмәне.Шундай образдар бар, уларҙы тап миңә башҡарырға насип булды һәм шуға бик шатмын, яҙмышыма рәхмәтлемен. Кешеләргә шул ролдәрҙе еткерҙем, йөрәк хистәремде һалдым, тап күңелем теләгәнде әйтергә яҙҙы, тип ҡыуанған саҡтарым да күп булды. М. Кәримдең “Ай тотолған төндә” спектаклендәге Тәңкәбикә образын шулай бик яраттым. Кем генә хыялланмай уны башҡарырға! Мин шул бәхеткә ирештем. Шәфәҡте лә әсәйемдән һуң мин башҡарҙым.Ошондай героинялар иҫ киткес бит ул. Тәңкәбикәне генә алайыҡ! Унда Клеопатра ла, Медея ла, Каренина ла йәшәй, әммә милли колоритта. Әйтеп аңлатып бөткөһөҙ тәрән образ ул!– Эйе, ундай хәл-торош хас артистарға. Мин йөрәктә туплаған энергетиканы шиғырҙар аша бирергә тырышам. Бәләкәйҙән шиғырҙар уҡырға яратам.– Шулай (көлә)! Шиғырҙы уҡының да, сыҡтың да һөйләнең түгел бит инде, уны аңларға, автор нимә әйтергә теләгәнен тойорға кәрәк. Ошо һүҙ менән шағир нимә әйтергә уйлаған, нишләп тап ошо ике һүҙ йәнәшә килә? Үҙеңә бик күп һорауҙар биреп, күңелең аша үткәреп эшләйһең шиғыр өҫтөндә. Һәр һүҙҙең, һөйләмдең айышына төшөнгәндән һуң, үҙеңдең рухи донъяңда ҡайнап, күкрәгеңде йыртып килә ул уҡыр шиғыр.– Нәҡ өҫтөнә баҫтың. Атай-әсәйҙең мәшһүр сәнғәт әһелдәре булыуы миңә, ысынлап та, кәртә булып торҙо. Һәр саҡ уларҙың юғарылығын тойоп, үҙ тауышымды эҙләргә тырыштым. Ә ул күренеш бик ауыр барҙы. Ҡыйралыр сиккә еткән, сәхнәнән китергә йыйынып бөткән саҡтарым да булды. Башҡалар, бәлки, ҡәҙимге юлдан килгәндер театр сәнғәтенә, ә миңә үҙемде табыуы еңел бирелмәне. Әммә тапҡас, үҙ һүҙемде әйткәс, сикһеҙ офоҡтар асылып киткәндәй булды. Үҙемде тапҡанмындыр тим, сөнки хәҙер тамашасы мине Рәғиҙә Янбулатова менән дә сағыштырмай, Арыҫлан Мөбәрәковтың һыҙаттарын да эҙләмәй.– Арыҫлан Мөбәрәков – ул башҡорт театры сәхнәһенең арыҫланы, тиҙәр бит, шул фекер менән мин дә килешәм. Ундайҙар һирәк, бик һирәк тыуа, күрәһең. Уға тышҡы ҡиәфәте менән дә, эске рухи байлығы яғынан да Күктәр тарафынан барыһы ла бирелгәйне. Рәғиҙә Янбулатова тиреһеҙ кеше кеүек миңә. Ел иҫһә лә, һиҫкәнеп ҡала торғайны. Бик нескә тойғоло актриса һәм шағирә ине, уның яҙмышы хаҡында роман яҙырға була. Ул шул тиклем бәхетле булды: шундай матур ролдәрҙе үҙе генә башҡарҙы. Йырлы образдарҙың барыһын да ул тыуҙырҙы һәм халыҡ күңелендә лә тап ана шундай моңло актриса булып ҡалды. Әсәй киноға төшмәне, ул ваҡытта видео юҡ, әммә миңә осраған һайын уның ролдәре, атай менән икеһенең сәхнәләге миҙгелдәре хаҡында бик яратып һөйләйҙәр. Улар халыҡ хәтерендә йәшәй.– Зәйтүнә апай Бикбулатова – беҙҙең театр өсөн ҙур исем. Ул Тәңкәбикә ролен бик матур итеп уйнаны. Әммә миңә уны ҡабатламаҫҡа, үҙ героинямды табырға кәрәк ине. Үҙемдең Тәңкәбикәмде эҙләргә тырыштым. Зәйтүнә апайҙың образы – ул ҡырыҫ, ҡаты күңелле ҡатын. Шулай булмай ҡара: бөтә ырыу уға ҡарап тора! Ә мин уның ҡатын-ҡыҙ булараҡ яңғыҙлығын асырға тырыштым. Ул үҙенең эске донъяһын берәүгә лә аса алмай, гонаһы бар, күптән яңғыҙ ҡалған, әммә ҡатын-ҡыҙ булараҡ, уның да яратҡыһы, яратылғыһы килә. Әммә ул үҙен тыйып йәшәй, сөнки артында – ырыу, балалар яҙмышы. Бер ерҙә генә асыла ул. Дәрүиш менән һөйләшкәндә ул бар асылын күрһәтә. Шул тиклем матур образ. Уның холҡон эҙләү, деталдәр табыу миңә ҙур ҡыуаныс килтерҙе. Тормошта һин бөтөнләй башҡаһың, әммә ошо образда йәшәү ниндәй шатлыҡтар килтерә. Актрисаның бар бәхете шунда – бер ғүмерендә әллә нисәмә яҙмыш менән йәшәп ҡарай алыу мөмкинлеге.Ниндәй генә ролдәрҙе уйнаһам да, мин героиняларымды аҡларға, аңларға тырыштым. Шул уҡ Медеяны ла йөрәгем менән тойҙом. Ҡот осҡос хәл бит инде – балаларын үҙ ҡулдары менән үлтерә. Ә бит сабыйҙары тәхеткә ултырмаһын, башҡалар уларҙың ғүмерен ҡыймаһын өсөн ул үҙе был юлға бара. Бер ҡараһаң, быны аңлап та булмай кеүек, әммә Медея шундай. Уның балалары менән хушлашҡан сәхнәләре, йөрәк кисерештәре минең дә күкрәгемде йыртып сыҡты.– Мин кешеләрҙе һәр саҡ аңларға, асылына төшөнөргә тырышам. Ниндәйҙер конкрет баһа, анализ яһау ҙа кәрәктер, әммә ни өсөн ул былай тип әйтте, ни өсөн ул тегеләй эшләне, ниңә бындай юлдан атланы, ниңә шуны һайланы, тигән һорауҙарҙы мин үҙемә йыш бирәм. Тап бына ошо эҙләнеү тоталыр ҙа беҙҙе сәхнәлә. Бигерәк тә бөгөн. Сөнки эш хаҡы түбән, әммә театр тип йән атабыҙ. Йәштәрҙе йәлләп тә ҡуям. Беҙ, исмаһам, фатирлы булдыҡ, исемдәр ҙә бирҙеләр, ә уларға бит хәҙер шул тиклем ауыр. Ә театр бит – ул кешелектең бөйөк ҡаҙанышы. Милли сәхнәләр, әҫәрҙәр билдәләй милли сәнғәттең йөҙөн. Һәр дәүләттең гербы, гимны, әләме, нәшриәте булған кеүек, милли театры ла булырға, йәшәргә тейеш. Кешеләр театрға күңелен сафландырырға килә.– Эйе, тап шулай. Йырҙар, халыҡ ижады, әҙәбиәт, театр аша милләттең үҫеше баһалана. Был элек-электән шулай булған. Беҙ үҙебеҙ һаҡларға тейеш милли сәнғәтте. Башҡорт дәүләт академия драма театрыбыҙ булыуы – ул ҙур бәхет.–Төрлөсә, сөнки күптәргә хәҙер шоу кәрәк.– Түгел, әлбиттә. Алда әйткәнемсә, сәхнә тамаша залынан өҫтәрәк урынлашҡан, шуға күрә беҙ үҙебеҙ халыҡҡа юғары ҡиммәттәр хаҡында һөйләргә бурыслыбыҙ.Телебеҙҙе, рухыбыҙҙы һаҡлар өсөн дә кәрәк театр. Балалар килеп, башҡортса һөйләшкәнде ишетеп ҡайтыуы ла яҡшы күренеш. Тарихи шәхестәребеҙ хаҡында һөйләргә тейешбеҙ. “Ҡаһым түрә”не ҡараныңмы икән?– Бына ундай спектаклдәр ҙә булырға тейеш, сөнки улар аша милләтебеҙҙең данлыҡлы кешеләре хаҡында һөйләнелә. Бындай әҫәрҙәр тамашасыла ғорурлыҡ тойғоһо уята. Көслө образдарҙы сағылдырыр өсөн ҡеүәтле артистар ҙа кәрәк. Сәхнә бит үҙенә тоғроларҙы ярата. Фиҙакәрлегең, унда бирелеп китеп уйнауың барыбер эҙһеҙ үтмәй. Актер һөнәренә йәштәрҙе йәлеп итеүе ауырыраҡ хәҙер.– Был бик һәйбәт булыр ине. Быны уйларға һәм атҡарырға кәрәк. Сәнғәткә ынтылып үҫкән бала бер ҡасан да насарлыҡ ҡылмаясаҡ, минеңсә. Бөгөн Интернеттан, телевидениенан баланың таҙа күңеленә ҡара яғылғанда, беҙ уларҙы тап матурлыҡ менән генә аяп ҡала алыр инек. Балаларҙы мөмкин тиклем яҡтылыҡҡа, яҡшылыҡҡа ылыҡтырып үҫтерергә кәрәк. Әгәр ул шундай мөхиттә, шул рәүешле тәрбиәләнһә, үҙе эргәһендә лә тап шундай донъя тыуҙырырға тырышасаҡ.– Сәхнә дөрөҫлөктө ярата: һүҙҙәрҙең теүәллеге, хистәрҙең аныҡлығы, фекерҙең асыҡлығы минең өсөн мөһим. Уларға бына ошо хаҡта һөйләйем. Яһалмалыҡ уйҙарҙы ла, кисерештәрҙе лә ситкә алып китә. Тамашасыны алдарға ярамай, уны алдап та булмай, ул бер генә өнөңдә ялған хис тойһа, һыуына башлай. Яулап алған, йөрәк һүҙең менән ҡаратып алған ҡәҙерле кешеләреңде юғалтырға ярамай. Уны тойоп эшләүе лә күңелле: тамашасы һинең менән бергә тын ала, фекер ебеңдән, тойғоларыңдан ысҡынмай. Бары тик дөрөҫлөктө ярата сәхнә!– Төрлөсә булыуы ихтимал. Тәбиғәт биргән матурлыҡты ла ярата сәхнә. Шул уҡ ваҡытта тышҡы ҡиәфәт менән генә лә булмай бит әле. Уҡытыусынан, режиссерҙан да күп нәмә тора. Әгәр улар асҡыс табып, артистың эске ҡомарын аҡтарып сығара алһа, ошо кисереш артынан ҡалмаясаҡ сәхнә әһеле. Ул һәр саҡ үҙенең образдары өҫтөндә эшләргә теләйәсәк, режиссерҙың талаптарын күңеле менән тоясаҡ. Үҙеңдең интеллектыңды үҫтерергә кәрәк. Бына нисек тыуа ул образдар!– Балаларса ышана белеүҙә, минеңсә. Бына тәҡдим ителгән шартлы хәлдәргә, мажараларға, ауырлыҡтарға, көлкөлө ситуацияларға бар күңелең менән ышана белеү һәм шул образға инеп китеү. Үҙең аша ана шул хәлде кисереп, ижади хыялды егеп, образ тыуҙыраһың. Мәҫәлән, балалар сәхнәлә уйнамай, ә ышанып эшләй шул эшен. Шуға күрә лә беҙ бындай осраҡта, әҙер артист, тибеҙ.– Эйе, бар ундай күренеш. Ысынлап та, бер ҡатлылыҡ кәрәк образ өҫтөндә эшләгәндә, әммә ул да сама менән булырға тейеш.Бер миҫал да килтереп китә алам. Әбйәлил районында “Ай тотолған төндә” әҫәре буйынса кино төшөрҙөләр. Унда мин Тәңкәбикә ролен уйнаным. Дөйөм сәхнәләр өсөн урындағы халыҡты йыйғандар. Улар милли кейемдәрен кейеп, әҙерләнеп килеп етте. Халыҡҡа режиссер: “Һеҙ Тәңкәбикәне ҡаршыларға тейеш!” – тип кенә әйткән. Бер ниндәй өйрәтеү ҙә юҡ, улар уйнай башланы. Бына ҡайҙан килә был һәләт? Режиссер аптырап китте һәм репетицияһыҙ ҙа төшөрөргә әҙер булыуын белдереп: “Улар, әйтерһең, сәхнә өсөн генә яратылған, бөтәһенә лә ихлас ышана бит әле!” – тине.– Улымдың ике балаһы үҫте инде. Ейәнем быйыл Мәскәүҙә кинематография институтын тамамланы, кинорежиссер Урал Сафин. Ейәнсәрем Америкаға сығып китте, шунда йәшәй. Ҡыҙы бар. Хәҙер инде минең бүләсәрем үҫә.– Мин беҙгә тиклем башҡорт театры сәхнәһендә ҡаһарманлыҡ менән хеҙмәт иткән быуынды әлеге йәшерәк быуын менән тоташтарып тороусыларҙан. Ниндәйҙер бер урталыҡта торам. Беҙҙе өйрәткән быуындың башҡорт эстетикаһын бирергә тырыштым йәштәргә. Был кисә – үҙ заманында Мәскәүҙә уҡып сыҡҡан төркөмдәштәремдең дә рухи байрамы. М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының үҫешендә уларҙың роле баһалап бөткөһөҙ. Ә. Абдразаҡов, Х. Яруллин, З. Атнабаева, Ш. Рәхмәтуллин, М. Солтанов, И. Йомағолов бөгөн беҙҙең арала юҡ, әммә уларҙың рухтары ла ошо көндө шат булһын ине, тип теләйем. Беҙ Р. Кәримова, Ф. Ҡасимова, М. Һөйәрғолов әле иҫән-һаубыҙ, эшебеҙҙе дауам итәбеҙ. Әгәр ошо иптәштәрем булмаһа, мин дә сәхнәлә актриса булараҡ балҡый алмаҫ инем. Беҙ бер-беребеҙҙе ҡеүәтләп үҫтерҙек, театр сәнғәте өсөн йөрәк көсөбөҙҙө йәлләмәнек. Театрыбыҙҙың 100 йыллығы алдынан ойошторолған был кисә уларға бағышлана.


description: Фәндең бөйөклөгө һәм бейеклеге тураһында кемдәр нимә генә әйтмәгән һәм уны нимә менән генә сағыштырмайҙар. Ерҙең күсәре, автомобилдең двигателе, әҙәм балаһының мейеһе... Ә тарих был турала н

title: Көслө - берҙе, белемле меңде йығыр

maintext: – Ысынлап та, ул осорҙа бик ҙур үҙгәрештәр булды, уның ауазы бөтә тармаҡҡа ла тәьҫир итте, хатта тиҫкәре йоғонто яһаны. Күптәр эшһеҙ ҡалды, “киләсәк нисек булыр?” тип хәүефләнде. Бына ошо күренештең әсе еле фәнгә лә ҡағылды. Ғилми тикшеренеүҙәр туҡтап ҡалғандай тойолдо, дәүләт заказһыҙ ҡалды. Унан сығыу юлы ниндәй? Шуларҙың барыһын да иҫәпкә алып, республикабыҙҙа милли Фәндәр академияһы ойошторола.Тиҫтәгә яҡын ғалим уртаҡ фекергә килеп, устав төҙөй, концепция эшләй, бурыстар билдәләй. Дөйөм йыйылыш декабрҙең уртаһында уҙғарыла. Әйткәндәй, шул тиклем ҙур илебеҙҙең бөтә төбәге лә бындай абруйлы учреждение менән маҡтана алмай. Башҡортостандан тыш фәндәр академияһы Татарстан, Саха (Яҡут) һәм Чечен республикаларында ғына бар.– Һүҙ юҡ, әгәр шулай әйтергә яраһа, еңеүҙәр алға әйҙәй. Мәҫәлән, әҙәм балаһының тормошонан айырылғыһыҙ медицина тармағына туҡталайыҡ. “Фәндәр академияһы күҙ ауырыуҙарының Өфө ғилми-тикшеренеүҙәр институты” дәүләт бюджет учреждениеһы тарафынан “Уфалинк” һәм “Декстралинк” тигән күҙ мөгөҙсәһен ультрафиолет ярҙамында дауалау өсөн аппарат уйлап табылды. Улай ғына ла түгел, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуынан яфаланғандарҙы дауалау өсөн һөҙөмтәле һәм юғары технологиялы ысулдар эшләнгән. Үҙ сиратында ошо алымды киң ҡулланыу үлем осраҡтарын күпкә кәметте. Шул уҡ агросәнәғәт комплексы тураһында һүҙ алып барғанда, иген үҫтергәндә No-till һәм Strip-till ише алдынғы технологияларҙы индереү ҙур уңыш бирҙе, киләсәк өсөн янған хужалыҡтар гектарынан 80 центнер уңыш алыуға өлгәште. Ер ҡуйынынан сығарылған нефтте өйрәнеү ҙә дауам итә.Гуманитар фәндәр өлкәһендә хәлдәр нисек? Башҡортостан Фәндәр академияһы тарафынан рус һәм башҡорт телдәрендә “Башҡорт энциклопедияһы”, “История башкирского народа” (икеһе лә ете томлыҡ) исемле йөкмәткеле китаптар әҙерләнеп нәшер ителде.Ҡыҫҡаһы, ғалимдар бөтә өлкәне лә алға этәрә, тиеү дөрөҫлөккә тура килә.– Фән – асыҡ система, ул үҙенең ҡабығында ғына тереклек итә алмай. Бихисап илдәрҙең фәндәр академиялары менән килешеүҙәр төҙөлгән. Беларусь милли Фәндәр академияһы, Ҡаҙағстан милли Фәндәр академияһы, Ҡырғыҙстан милли Фәндәр академияһы, Азербайжан милли Фәндәр академияһы, Эстония Фәндәр академияһы, Тажикстан Фәндәр академияһы, Молдова Фәндәр академияһы, хатта Цзянси Фәндәр академияһы (Ҡытай) шуға асыҡ миҫал. Айырыуса Германия менән бәйләнеш көслө генә. Сит ил ғалимдары менән уртаҡ гранттар отоуҙа ҡатнашабыҙ, шулай уҡ коллегаларыбыҙ үҙҙәрендә теләп фекерҙәштәренең китаптарын сығара, мәҡәләләр баҫтыра, ә хеҙмәттәшлек фәнде алға этәрә.– Бөтә Ер шарына танылыу яулаған академик Роберт Ниғмәтуллиндың исемен атау ҙа етәлер. Уның өлгөһөнә эйәргәндәрҙең, ошо кимәлгә ынтылғандарҙың иҫәбе-һаны юҡтыр. Йә булмаһа, исемлекте дауам итәйек. Академиктар – хирургтар Вил Тимербулатов менән Владимир Плечев, онколог Шамил Ганцев, инженер-механик Искәндәр Әхәтов, физиктар Руслан Вәлиев менән Оскар Кайбышев, химик-органиктар Райхана Ҡунаҡова менән Усейн Джемилев, офтальмолог Марат Аҙнабаев, физик-математик Марат Илһамов һәм башҡа абруйлы яҡташтары менән башҡортостандар сикһеҙ ғорурлана.– Бөгөн ғалимдар ҡул ҡаушырып ултырмай, киреһенсә, иҡтисади үҫешкә мөмкин тиклем үҙҙәренең өлөшөн индереп ҡалырға тырыша. Фарминдустрия тигән ғәйәт ҙур һәм ҡыҙыҡлы өлкә бар. Беҙҙең ғалимдарыбыҙҙың үҙенсәлекле дарыу уйлап тапҡанына нисек шатланмаҫҡа! Бынан ары 260 миллион һум тирәһе аҡсаны илебеҙ ҡаҙнаһында ҡалдырыуға булышлыҡ итте ул, үҙ сиратында дарыуҙарға ҡытлыҡты байтаҡҡа кәметте.– Йәштәр фәндән алыҫлаша бара тиеү менән бер нисек тә килешмәйем, киреһенсә, тулҡын-тулҡын булып киләләр. Әлбиттә, беҙҙең яҡтан да ылыҡтырыуҙы, хатта шаяртып әйткәндә, тартыу көсөн эшкә еккәнбеҙ. Нәҡ йәштәр өсөн исемле стипендиялар булдырылған, етмәһә, төрлө гранттарға дәғүә итә алалар.– Хөрмәтле Ғайса Батыргәрәй улының фекере менән килешмәү мөмкин түгел. Ул сыҙамлы һәм ҡыйыу сифаттарҙы үҙ итеүе менән бүтәндәргә өлгө күрһәтә. Эйе, тегендә-бында сабып йөрөүҙән айырмалы, фән бер урында ултырып ҡына эшләүҙе талап итә. Тимәк, ғилми эшкә башкөллө сумырға теләһәң, артабан иһә асыш тураһында хыялланһаң, ултырғысыңа таш кеүек батырға тейешһең. Шул уҡ ваҡытта баш ҡалҡытмай бик күп уҡырға кәрәк. Юҡҡа ғына, көслө – берҙе, белемле меңде йығыр, тимәйҙәр. Тағы китап тураһында уйланам. Шәхсән үҙем фән тауына менә башлаған осорҙо иҫләп, бөгөнгө менән сағыштырам. Ашау онотола, башҡа эштәргә бүленеүҙе телгә алыу ҙа артыҡ. Ҡыҫҡаһы, китап уҡыуҙы һәм ғилми китап культын тергеҙергә кәрәк.– Быйыл февралдә Башҡортостан Башлығы ҡарамағындағы Фән буйынса совет ултырышы үткәйне, унда Башҡорт технология инициативаһының концепция проекты менән таныштырҙым. Милли технология инициативаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә уны академия ғалимдары әҙерләне. Эштең өҫтөнлөклө йүнәлештәре – нефть сығарыу, нефть эшкәртеү, нефть һәм газ химияһы, технологиялар һәм машина төҙөлөшө деталдәре, агро һәм урман сәнәғәте комплексы, фарминдустрия, йәшәү сифатын күтәреү технологияһы.– Беренсенән, теория – бер, ә бына уны ҡулланыусыға алып барып еткереү бөтөнләй икенсе мәсьәлә. Әгәр ҙә беҙ ошо юлды һайламаһаҡ, үҫеш бер ҡасан да булмаясаҡ, алға китеш күҙәтелмәйәсәк. Икенсенән, академия составын нығытыу ғына түгел, ә уны йәшәртеү хаҡында хәҙерҙән үк хәстәрлек күреү зарур. Өсөнсөнән, перспектив һаналған фән аралаш проблеманы (проблема на стыке наук) хәл итеү – мөҡәддәс бурыстарҙың береһе. Республикабыҙ етәкселегенән даими ярҙам тойғанда йөкләмәләрҙе үтәү күпкә еңел.2030 йылға хәтлем стратегик үҫеш планы раҫланған, уны бөтә тулылығында бойомға ашырыу өсөн ғалимдар бар көсөн һала.


description: Улар тәүге сығыштарынан уҡ тамашасы иғтибарын йәлеп итте. 2014 йылда “Россия” концерт залында төрки халыҡтарының Науруз байрамында Башҡортостан исеменән сәхнәгә сыҡҡанда, тыңлаусылар араһынд

title: Әйҙә, йырла башҡортса!

maintext: Башҡортостанда үткән “Turkvision-2014” конкурсының һайлап алыу турында I урынды яулап, тап “Заман” этно-төркөмөнә Башҡортостан байрағын күтәреп халыҡ-ара телевизион конкурста сығыш яһау бәхете тейҙе. Унда һынатманылар – III урынға сыҡтылар.Радмир Мөфтәхин ойошторған халыҡ йырҙарын заманса яңғыратҡан, бөгөнгө тамашасы күңеленә боронғо ауаздарҙы һалырға ынтылған был төркөм Италияла үткән “Suns Europe-2015” халыҡ-ара конкурсында II урынды яулап, даими эшмәкәрлегенең һөҙөмтәле икәнен тағы ла бер тапҡыр раҫланы. Юҡҡа ғына уларҙы Рәсәйҙең халыҡ артисы Ренат Ибраһимовтың “Матурлыҡ алиһәләренә” тип аталған концертында, Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығы уңайынан ойошторолған Рәсәй Армияһы театрында Рәсәй эстрада йондоҙҙары менән бергә сығыш яһарға саҡырмайҙар, сөнки уларҙың сәхнәлә үҙ йөҙө барлыҡҡа килде.“World Music” жанрында сығыш яһаған “Заман” һуңғы арала йәнә бер яңылыҡ индереп, социаль селтәрҙәргә көн дә башҡорт эстрадаһынан бер йырҙы элә башланы. Заманса эшкәртелгән башҡорт йырҙарын бөгөнгө тамашасы бик ҡыҙыҡһынып, шул уҡ ваҡытта ғәжәпләнеп тә ҡабул итһә, башҡорт эстрадаһының гитара моңо оҙатыуында яңыса яңғырашы шулай уҡ иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Бигерәк тә йәштәр “лайыҡ”тарын йәлләмәне. Фольклор менән заман ауазының синтезы – ул үҙенә күрә бөгөнгө замандың тауышы, замандаштың күңел торошоноң сағылышы кеүек тойолдо миңә.Хәйер, әйҙәгеҙ, Елена Созыкинаның үҙенә бер нисә һорау менән мөрәжәғәт итәйек. Бөгөн “Бәйләнештә” социаль селтәре аша әңгәмәләшәбеҙ.– Һаумыһығыҙ (башҡортса яуаплай – авт.) Минең шәжәрәм бик үҙенсәлекле һәм унда бик күп ҡан буталған. Быуынымдағы һәр милләтте, һәр халыҡты ихтирам итәм, шуға үҙемде донъя кешеһе тип таныйым. Хатта кемделер айырып ҡарауы ла ауыр булыр ине. Башҡорт мәҙәниәте менән бынан биш йыл самаһы элек таныштым һәм шунда уҡ үҙ итеп туғанлаштым. Башҡорт халҡының тарихын, республика тураһындағы элекке мәғлүмәттәрҙе өйрәнеү бик ҡыҙыҡлы миңә. Дуҫтарым араһында башҡорттар бик күп – улар асыҡ күңелле, бик үҙенсәлекле, белемле, йомарт, башҡаларға лайыҡлы өлгө булыр кешеләр. Улар мине ҙур ихласлыҡ менән үҙҙәренең мәҙәниәте, теле менән таныштыра.– Башланғыс белемде лингвистик гимназияла алдым. Сит телдәрҙе (инглиз, немец) өйрәнеүгә ынтылыш миндә бала саҡтан булды. Башҡорт теленә сумыу ҙа тәрән ҡыҙыҡһыныу уята. Грамматика яғынан ҡарағанда, башҡа телдәрҙәге кеүек үк, башҡорттоҡонда ла ҡағиҙәләр, иҫкәрмәләр бар. Уларҙы бары тик өйрәнергә һәм белергә кәрәк. Ә бына фонетикаға килгәндә, бында үҙенсәлекле күренештәр бар. Мәҫәлән, “ҫ”, “ҙ”, “һ”, “ң”, “ә” һәм “ө” өндәре инглиз телендә лә бар, шуға күрә өйрәнеүе әллә ни ҡыйынлыҡ тыуҙырманы. Ә бына “ҡ”, “ғ”, “ү” һәм “ы” өндәре – минең өсөн яңылыҡ. Йырҙар өйрәнгәндә был хәрефтәрҙе әйтер өсөн ҙур эш башҡарам.– Башҡорт тамашасыһы алдындағы тәүге сығышым төрлө фекерҙәр уятты, социаль селтәрҙәрҙә үҙенсәлекле яҙмалар теркәлде. Ҡайһы берәүҙәр минең эҙләнеүсән затымды, тауышымды, йырҙарҙы башҡарыу һәләтемде маҡтаны. Икенселәр башҡорт төркөмөндә урыҫ ҡыҙы йырлауын өнәмәне, акцент менән “ҫ” өнөн әйтеүемде ҡабул итмәне. Нисек кенә булмаһын, мин тәнҡиткә тыныс ҡарайым, эмоцияға бирелмәйем, кәрәкле, фәһемле һүҙҙәрҙе артабанғы эшемә кәңәш тип ҡарайым. Шөғөлөм бик ныҡ оҡшай, дөрөҫ юлда барыуымды тоям.– Дөрөҫөн әйткәндә, ғаилә ҡорғанға тиклем башҡорттар хаҡында башҡа төркиҙәр тураһында ни беләм, шулай ғына хәбәрҙар инем. Аралашҡан кешеләрем дә булманы тиерлек, минең мәғлүмәт яланында был халыҡ тураһында хәбәрҙәр бик һирәк ишетелде. Быны, бәлки, шуның менән дә аңлатып булалыр: Мәскәүгә килеп урынлашҡанға тиклем Удмуртияла тыуғанмын һәм шунда йәшәнем. Күрше төбәк булһа ла, күрәһең, мәғлүмәт аҙ булған.– Башҡорт музыкаһы фольклоры минең өсөн боронғо йыр жанрын асты – оҙон көй. Хайран ҡалдым мин был йырҙарға. Миңә ҡалһа, һуҙып йырланған оҙон көйҙәрҙә Башҡортостандың бөтә хозурлығы сағыла. Был вокаль жанры һис тә ябайҙарҙан түгел. Әле мелизмдарҙы өйрәнәм, кантилена буйынса дәрестәр алам. Дөрөҫ тын ала белергә лә кәрәк башҡорт йырын башҡарыу өсөн.– Яңыраҡ үҙем өсөн Совет осоронда ижад иткән композиторҙарҙы, уларҙың йырҙарын астым. Салауат Низаметдиновтың көйҙәрен, Радик Гәрәевтең моңон оҡшаттым. “Каруанһарай”, “Дәрүиш-хан” төркөмдәре, Сәғиҙулла Баййегеттең һуңғы осорҙағы композициялары бик ҡыҙыҡлы тойолдо. Уларҙы тыңлағандан һуң, беҙҙең төркөм ул йырсыларҙың әҫәрҙәрен үҙенсә эшкәртеп, башҡарып, тыңлаусылар хөкөмөнә сығарҙы. Бөгөн уларҙы, “мэш-ап”тарҙы “Youtube”, “Фейсбук”, “Бәйләнештә” селтәрҙәрендә тыңларға, ҡарарға була.


description: Шәкәр ҡомо... Тормошобоҙҙа көн дә тигәндәй кәрәк был аҙыҡҡа бәйле ғәжәп хәтирәләр һаҡлана күңелебеҙҙә. Уҙған 20 – 30 йыл эсендә генә төрлө хәл күҙәтелде: уны талонға ла алдыҡ. Емеш-еләк беше

title: Күршенән шәкәр һорамайбыҙ

maintext: Һуңғы йылдарҙа донъяла шәкәргә хаҡ күҙгә күренеп артһа ла, Рәсәй халҡы был юҫыҡта бәхетле. Сит илдән килтерелгән ризыҡтарҙы сикләү сәйәсәте лә үҙ һөҙөмтәһен бирә. Ике-өс йыл элек кенә юғары даирәләрҙә, шәкәр сөгөлдөрө баҫыуҙары ныҡ кәмене, тип зарланһалар, бөгөн хатта маҡтана алабыҙ. Аллаға шөкөр, халыҡ әүәлге шөғөлөн онотмаған – баҫыуҙарҙа “татлы тамыр” майҙандары йәнә арта.Быйыл Рәсәй 45 миллион тонна самаһы шәкәр сөгөлдөрө йыйып алды. Был – ҙур уңыш. Ауырлығы йәһәтенән игендән ҡала икенсе урынды биләһә, ә тулайым аҙыҡ буйынса бәрәңгенән күберәк. Был сама сөгөлдөрҙән әҙерләнгән “татлыҡайҙы” нимә эшләтергә һуң? Былтыр Рәсәйҙә 250 миллиард доллар һумлыҡ шәкәр ҡомо һатылған. Дөйөм алғанда, ул беҙҙең илдә күп тотонола. Мәғлүмәттәр буйынса, илдә һәр кеше йылына уртаса 30 килограмм шәкәр файҙалана, ауылда иһә күберәк – 35 килограмдан ашыу. Тимәк, үҙебеҙ ҙә һиҙмәйенсә тәүлегенә аҙ ҙа түгел, күп тә түгел – 100 грамм самаһы углевод ҡулланабыҙ.Әйткәндәй, һуңғы бер нисә йылда был йәһәттән ихтыяж тотороҡло булманы. 1990 йылдарға тиклем ауылдарҙа сөгөлдөрҙө күпләп үҫтерҙеләр. Өлкәндәр генә түгел, мәктәп уҡыусылары ла гектар-гектар майҙанда “татлы тамыр”ҙы сүптән таҙартты. Башлыса йылына 30 – 33 миллион тонна сөгөлдөр тапшырылды. Унан һуң күмәк хужалыҡтар тарҡалды, яландар бушап ҡалды. Һөҙөмтәлә был төр культураны үҫтереү күләме икеләтә кәмене. 90-сы йылдар уртаһында йылына ни бары 14 миллион тонна самаһы ғына сөгөлдөр алына ине. Үҙебеҙҙеке етмәгәс, ситтән ҡамыш шәкәрен ташый башланыҡ. Хатта импорт бер осор үҙебеҙҙә етештерелгән күләмгә тиңләште.Ауыл хужалығы министрлығы вәкилдәре ауыҙынан уны “үҫтереүгә һәм эшкәртеүгә ҡарағанда сит илдән һатып алыу яҡшыраҡ, осһоҙға төшә” тигән фекерҙәр ишетелде. Һөҙөмтәлә шәкәр тармағы саҡ юҡҡа сыҡманы. Ул саҡта дәүләттең Краснодарҙа, Воронеж һәм Белгород өлкәләрендә генә ете тиҫтәләгән шәкәр етештереү предприятиеһында акциялары ҡалғайны. Чиновниктар заводтарҙы аукциондарҙа теләһә кемгә бушҡа тигәндәй 20-25 миллион һумға осороп бөтөрҙө. Ярай әле, уңдырышлы баҫыуҙарыбыҙҙан ҡолаҡ ҡаҡманыҡ.Ҡыуанысҡа күрә, 2000 йылдар уртаһынан эштәр ыңғайға китте. Уңыш кимәле күтәрелде, бер нисә йылдан күрһәткестең 18 миллион тоннаға етеүе киләсәккә ышаныс уятты. 2011 йыл тарихи дәүер булып хәтерҙә ҡалыр, моғайын. Бер йыл эсендә тармаҡ бығаса күрелмәгән үҫеш кисерҙе – 41,12 миллион тонна сөгөлдөр үҫтерелде.Быны беҙҙең илдә генә түгел, донъя тарихында теркәлмәгән ваҡиға тип билдәләй белгестәр. Аналитиктар әлегәсә ошо мөғжизәгә аңлатма бирә алмай. Әлбиттә, быға йылдың уңышлы килеүе, сөгөлдөр майҙандарының шаҡтай артыуы булышлыҡ итте. Шул йылда донъяла шәкәргә хаҡ өс тапҡырға тиерлек күтәрелде. Рәсәйҙә иһә тағы ла нығыраҡ ҡыйбатланды – бер тоннаһы ете меңдән 32 мең һумға ҡәҙәр етте. Рекорд биш йылға тиклем дауам итте. Һуңғы ике йылда донъя биржаларында шәкәргә хаҡ төштө, ығы-зығы тамамланды. 2014 йылда уңыш 30 миллион тоннаға ла етмәһә, былтыр иһә 40 миллион тонна сөгөлдөр йыйылды. Бығаса беҙҙең бушлыҡты тултырған Евросоюз, Украина шәкәренә илдә урын ҡалманы. Был, бәлки, бөтөнләйгә булыр, тип билдәләй белгестәр.Быйыл 45 миллион тонна самаһы уңыш йыйылды. Унан 5,6 миллион тонна шәкәр эшкәртеп алырға мөмкин буласаҡ. Әйткәндәй, ил халҡына 4,9 миллион тонна етә. Уның 450 мең тоннаһын ике йыл элек кенә ситтән ала инек. Хәҙер үҙебеҙҙән артҡанды ситкә оҙатыу мөмкинлеге лә тыуа. Йәнә бынан тыш шәкәр тармағы яңы ҡорамалдар менән йыһазландырыла, заводтар үҙҙәренең ҡеүәтен арттыра. Күҙаллауҙар буйынса, тағы ике йылдан Рәсәй шәкәр сығарыуҙы алты миллион тоннаға ҡәҙәр еткереп, һатып алыусынан үҙе донъяла шәкәр һатыусыға әүереләсәк.Әйтергә кәрәк, элекке СССР киңлегендә беҙҙең илгә күптән тиңләшкәндәр юҡ. Быйыл 800 миллиондан ашыу гектар майҙанда “татлы тамыр” үҫтерелде. Һуңғы йылдарҙа уңыш ҡеүәте ике тапҡырға – гектарынан 240-тан 400 – 440 центнерға тиклем артты. Воронеж өлкәһенең бер хужалығында хатта гектарынан 900 центнерға тиклем алғандар. Бында, әлбиттә, сәсеүлектәрҙе үҙенсәлекле “Биоклад” органик ашламаһы менән туҡландырыу үҙ һөҙөмтәһен биргән.Шәкәр Рәсәйҙә етмешләгән предприятиела етештерелә. Улар 22 төбәктә эшләй, әммә башлыса Үҙәк Рәсәйҙә тығыҙ тупланған, бер өлөшө – Краснодарҙың көньяғында.Һуңғы ике тиҫтә йыл самаһы беҙҙе рафинад менән тәьмин иткән Украинала бөгөн хәл башҡаса. СССР тарҡалғандан һуң Ҡаҙағстанда бер нисә эре шәкәр заводы ҡалһа ла, бөгөн “татлы тамыр”ҙы эшкәртеү өсөн үҙҙәренең сөгөлдөрө етмәй, шуға ла сеймалды ситтән алырға тура килә. Һөҙөмтәлә бында шәкәр үтә ҡыйбат. Был юҫыҡта Беларусь Республикаһында хәлдәр һәйбәт торһа ла, ул беҙгә конкурент була алмай. Ил йылына 600 мең тонна шәкәр етештерә, ә үҙенең халҡына 350 мең тонна кәрәк.Рәсәй бына һигеҙенсе йыл донъяла иң күп шәкәр ҡомо биргән ун дәүләт иҫәбенә инә. Тиҙҙән бишенсе баҫҡысҡа күтәрелеүебеҙ көтөлә, ти белгестәр.Әлбиттә, шәкәр тармағында күптән заман шарттарына ярашлы эшләү мөһим. Бында ике мәсьәләне хәл итергә кәрәк. Беренсенән, сифатты яҡшыртыу. Әлегә беҙҙең продукция донъя кимәлендәге талапҡа яуап бирә тип әйтеп булмай. Шәкәрҙең сифаты “Икумса” тигән шкала буйынса билдәләнә. Балл түбәнерәк төшкән һайын, аҙыҡ таҙараҡ һәм сифатлыраҡ тип баһалана. Мәҫәлән, Евросоюзда күрһәткесе 45 балдан юғары шәкәр ҡомо тыйылған. Ә рафинад өсөн – 25 балл. Рәсәй шәкәренең балы – 110-150 самаһы. Европала бындай аҙыҡты ҡабул итмәйәсәктәр.Икенсенән, шәкәр предприятиелары – аҙыҡ сәнәғәтендә иң күп энергия талап иткән тармаҡ. Татлы аҙыҡ алыу технологияһы ҡеүәтле эш һәм юғары температуралы оҙайлы ваҡыт талап итә. Тап шуға ла йыл һайын һәр завод 20 – 35 миллиард һум аҡсаһын сарыф итә. Бөтә тармаҡҡа 1,5 триллионға барып баҫа. Әлбиттә, был мәсьәләне хәл итергә була, технологиялар бар, әммә уларға үтә етди үҙгәрештәр кәрәк.Күптән түгел Аграр баҙарҙың конъюнктура институтының әйҙәүсе эксперты Евгений Иванов быйылғы уңышты баһалап: “Баҙарҙағы хәлде һаҡлау өсөн беҙгә экспортты кинәт арттырыу кәрәк. Сит илгә шәкәрҙе аҙлап һәр ваҡыт оҙаттыҡ, былтыр, мәҫәлән, алты мең тонна. Быйыл 100 – 200 мең тоннаға еткерһәк, тағы ла яҡшыраҡ булыр ине”, – тине. Һуңғы йылдарҙа беҙҙең шәкәрҙе БДБ илдәре, шулай уҡ Монголия, Афғанстан да һатып алды.Әммә беҙҙе икенсе мәсьәлә борсой. Ни генә тимә, август айынан экспорт ауырлыҡ менән бара. Сит ил баҙарында беҙҙең шәкәргә Украина шәкәре етди конкуренция тыуҙыра. Унда 400 мең тоннанан ашыу шәкәр етештерелә, артығын һатыр өсөн хаҡты төшөрөргә мәжбүрҙәр. Һөҙөмтәлә беҙҙән августа тимер юл буйынса 1,6 мең генә тоннанан ашыу шәкәр оҙатылған. Был бик аҙ.Йәнә Евгений Иванов был йүнәлештә “татлы тамыр”ҙы үҙҙәре үҫтермәгән һәм сеймалды эшкәртеү өсөн заводтары булмаған илдәргә йүнәлеш тоторға кәрәклеген билдәләй. “Улар күп түгел, шуға ла был юҫыҡта конкуренция ҙур. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Рәсәй донъяның шәкәр баҙарында мөһим роль уйнай ала. Бының өсөн аҙыҡ тултырылған ҡаптар халыҡ-ара стандартҡа яуап бирергә һәм яҙыуы инглиз, шулай уҡ башҡа телдәрҙә булырға тейеш. Әлбиттә, һәр йәһәттән дәүләт ярҙамы ла кәрәк.Сөгөлдөр – үҫемлекселектә республикабыҙ иҡтисадына һиҙелерлек өлөш индергән культура төрө. Тап шуға ла сәсеүлек майҙанын арттырыуға етди иғтибар бирелә. Быйыл 51 мең 400 гектар майҙанда сәсеп үҫтерелде (былтырғынан өс процентҡа күберәк). Бөтәһе бер миллион 300 мең тонна шәкәр сөгөлдөрө йыйылды. Башҡортостан был культураны етештереү буйынса Рәсәй төбәктәре араһында 11-се урынды биләй. Өс ҙур шәкәр заводынан йыл һайын сауҙа кәштәләренә 160 мең тонна самаһы продукция оҙатыла.Техника паркы яңыртыла. Быйыл туғыҙ үҙйөрөшлө сөгөлдөр комбайны һатып алынған. Был эш киләһе йылдарҙа ла дауам итәсәк.


description: Был хаҡта беҙ ҡысҡырып һөйләргә оялабыҙ. Беҙҙең халыҡҡа тыйнаҡлыҡ хас, әммә ҡайһы бер ҡылыҡтарыбыҙ йыйнаҡмы һуң? Ян-яҡтан йәмғиәтте аҙғынлыҡҡа әйҙәгән мәғлүмәт ағылғанда, үҙеңде, ғаиләңде һа

title: Тире-венерология сирҙәре милләтте түлһеҙлеккә алып килмәҫме?

maintext: – Мин бик ябай ғаиләлә тәрбиәләндем. Сығышым менән Ҡырмыҫҡалы районынанмын. Инәйем ғүмер буйы заводта эшләне, миңә өс йәш саҡта ғына атайым мәрхүм булып ҡуйҙы. Уны хәтерләмәйем дә, электр бағанаһынан ауып төшөп үлгән. Инәйем 39 йәшендә, биш балаһын ҡосаҡлап, яңғыҙы тороп ҡалған. Әле уйлайым да иҫем китә: ул хәтлем ауыр ҡайғы, аҙаҡ балаларға дөрөҫ тәрбиә бирәйем, ашатайым, эсерәйем, уҡытайым тип ул ниндәй генә ауырлыҡтар күрмәгән. Беҙҙе кеше итәйем тип тырышты ул. Инәйемдең быйыл йөҙ йыллығын билдәләп, туғандар, балалар иҫкә төшөрөп алдыҡ. Шул тиклем ауыр, әммә матур ғүмер кисергән кеше. Ғөмүмән, уларҙың быуынының күбеһе – китап яҙырлыҡ яҙмышлы, башҡаларға өлгө булырлыҡ ябай ҡатындар. Инәйем беҙҙе лә эшкә өйрәтеп үҫтерҙе: күпләп ҡош-ҡорт, кәзә аҫраны. Өйрәктәр балыҡ ярата тип, ағайым менән балыҡҡа сығып китә торғайныҡ, үлән йолҡоп алып ҡайтабыҙ, нисек тә инәйемә ярҙам итергә тырыша торғайныҡ. Мин ғаиләлә иң кесеһе, ағай-апайҙарым бала саҡтан ҡул араһына кереп, инәйемдең уң ҡулы булып үҫкән.Эйе, беҙҙең ғаиләлә табиптар булманы, әммә өлкән Фәйрүзә апайым башта медучилищела уҡып, шәфҡәт туташы булып эшләне, аҙаҡ медицина институтына инде. Терапевт, әлеге мәлдә хаҡлы ялда. Әйткәндәй, ҡыҙы ла уның юлын һайланы, кардиолог.Минеңсә, һөнәрҙәргә билдәләнеш бала саҡта уҡ һалына. Беҙ ана шул теләк-маҡсаттарҙы тотоп алырға тейешбеҙ. Бала сағымда инәйем йыш ауырыны. Әйләнгән һайын һыуыҡ үткәрә, ятып сирләй, һыҙлана. Уның һаулығын нығытыу, ҡурсалау, ошо хәтлем ҙур донъяла инәйһеҙ ҙә тороп ҡалмайыҡ тигән уйҙан миндә медик булыу теләге уянды. Мин уны хатта табиплыҡ тип тә күҙ алдына килтермәнем, бары тик ваҡытында инәйемә ярҙам итеү теләге ине ул.Бер мәл 8-се класта уҡығанда инәйем сирләп, дауаханаға инде. Өйҙә шул тиклем күңелһеҙ, бөтә донъя шыҡһыҙ һымаҡ. Апайым килеп ярҙам итеп, хәлде белешеп йөрөүен-йөрөй, әммә барыбер эс боша бит инде. Шунда ныҡлы ҡарарға килдем: Фәйрүзә апайым һымаҡ 8-ҙән һуң медучилищеға уҡырға инәм. Инәйемде ныҡлап һауыҡтырыу ине иҫәбем. Әммә апайым ҡаршы төштө, уны бергәләп ҡарарбыҙ, әммә 10 класты тамамла, тине. Мәктәптән һуң тура медицина институтына барҙым, әммә тәүге йылда инә алманым. Быға ла үҙем ғәйепле, тип уйлайым, сөнки беҙ, ауыл балалары, үтә лә ҡыйыуһыҙ. Биологиянан имтиханды “5”кә бирҙем, химияны “3”кә тапшырғас, физиканан “4”кә булдыра алмам ул, тип документтарымды алдым да ҡайтып киттем. Бер кем дә белмәй хәҙер унда хәл нисек булыр икәнлеген, әммә икенсе йылы конкурстан үтә алманым. Шунан ағайым: “Нимәгә һиңә медицина? Бар ана биология факультетына”, – тип ҡараны. Юҡ инде, минең күңелдә медицинаға ҡарата тәрән ҡыҙыҡһыныу уянғайны. Ниәтләгән юлымдан баш тартмаҫ өсөн рабфакка кереп киттем. Әле булһа үҙемдең ошо ныҡышмалылығым өсөн ҡыуанып бөтә алмайым, сөнки эшемде шул тиклем ныҡ яратам. Уның кешеләргә ни тиклем кәрәклеген аңлайым.Инәйем гел кешеләргә ярҙамсыл булырға өндәне. Мәрхүмә гел әйтә торғайны: “Балам, телдең эше шул бит ул: һөйләй-һөйләй ҙә туҡтай, һүҙең ояһына керә лә китә. Баш күрә ҡалғанын”. Шуға күрә өйөбөҙҙә мин сабырлыҡ хаҡында ишетеп кенә түгел, өлгөһөн күреп үҫтем, тип әйтә алам. Беҙҙе бер ҡасан да: ”Мин дә мин!” – тип күкрәккә һуғып йәшәргә өйрәтмәнеләр, киреһенсә, һәүетемсә генә эшләйбеҙ ҙә, Аллаһ риза булһын ҡылғаныбыҙҙан, тибеҙ. Изгелек ерҙә ятып ҡалмай ул, яҡшылыҡ эшләү кешенең иң тәүҙә үҙе өсөн кәрәк. Башҡаларға файҙалы булыуың, ярҙам итә алыуың үҙе бәхет түгелме ни?– Эйе, тәғәйенләнеш буйынса, әммә хәл бер ни тиклем икенсерәк булды. Мине Балаҡатай районына ебәрергә итәләр. Унда терапевт юҡ икән. Шулай ҙа үҙемдән һорағас: “Мөмкинме унда бармаҫҡа? Инәйем үпкә сирле, гел һыуыҡ үткәреп ауырып ҡына бара. Үҙебеҙҙең Ҡырмыҫҡалы районына ҡайтыр инем”, – тинем. Профессор, тире-венерология ауырыуҙары буйынса табип, кафедра мөдире Елена Александровна Медведева йәштәр менән эшләй ине. Минең биографиямды өйрәнде лә: “Ҡырмыҫҡалы районында тире-венерология ауырыуҙары буйынса табип юҡ, шунда юлланығыҙ!” – тигәс, шатланып риза булдым. Инәйемә лә яҡын булам, тип уйлайым. Әммә интернатураны бөтөп кенә бара инем, былар мине Өфөлә ҡалдырырға ҡарар итте. Инәйем хаҡындағы әйткәндәремә лә ҡолаҡ һалып торманылар, бары тик алдынғы ҡарашлы, өмөтлө йәштәр баш ҡалала ҡалырға тейешлеген аңлаттылар. Мин быға ла шат инем, сөнки барыбер Балаҡатай түгел бит инде, Прибельский Өфөгә яҡын. Йәшәргә урыным булмаһа ла, тороп ҡалдым бында. Черниковка биҫтәһендәге тире-венерология ауырыуҙары диспансерында эшләп йөрөнөм.Тора-бара ятаҡтан урын бирҙеләр. Ниндәй генә эш ҡушһалар ҙа, баш тартманым, сөнки бәләкәйҙән хеҙмәттән йәм табып йәшәгән ғаиләлә үҫтем. Ауырһынманым бер ниҙән дә. Йәшәргә фатир булмағас, кейәүгә сығыу хаҡында уйламаным да, бары тик шул эш менән булдым, торараҡ фатир бирҙеләр. Инәйем гелән “тормошоң түңәрәкләнһен” тип теләне. Мин уға йыр менән генә яуап ҡайтарған булам: “Атым да бар, дәртем дә бар, әммә һөйгән йәрем юҡ”. Әммә был донъяға килгәс, һәр кем барыбер үҙенең дауамын ҡалдырырға бурыслы. Шулай итеп, һис уйламағанда буласаҡ ирем Нурғәли менән таныштым. Кейәүгә һуң сыҡтым, 38 йәшемдә таптым Ғәлиәмде. Нурғәли минән кесерәк ине, шуға уңайһыҙланған саҡтарым да булғандыр инде. Әммә мин уға шул тиклем рәхмәтлемен, сөнки кеше араһында ҙурлап “хазинам” тип кенә йөрөттө. Битемдә йыйырсыҡтар барлығынан уңайһыҙланып китһәм, һин йәштәргә биргеһеҙ, тип әйтер ине. Ғүмере генә ҡыҫҡа булды шул ҡәҙерле иремдең: 46 йәшендә инсульт булып, яҡты донъя менән хушлашты.Ҡыҙыбыҙ Р. Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт гимназия-интернатында 9-сы класта уҡып йөрөй ине. Әйткәндәй, унда белем алыр алдынан атаһы ҡыҙымды ентекле әҙерләне, ул сығышы менән Ғафури районынан, М. Ғафури мәктәбен тамамлаған, шуға ла Нурғәлигә ҡыҙыбыҙҙы башҡорт әҙәбиәтенә, теленә ылыҡтырыу ауыр булманы. Матур шиғырҙар ятлатты, өйҙә туған телдә аралашты. Хәҙер килеп иҡтисадсы булһа ла, ни тиклем туған теленә мөхәббәтле кеше булғанын аңлайым. Атаһы “күҙ табибы булырһың” тигәйне, Ғәлиә лә минең юлды һайланы: тире-венерология ауырыуҙары табибы булырға ҡарар итте. Ҡыҙым да минең менән бергә Республика тире-венерология ауырыуҙары дауаханаһында эш башланы, әле декретта. Әмирә исемле ейәнсәремде тәрбиәләйҙәр кейәү менән, ул да табип.– Черниковка биҫтәһенән Затонда урынлашҡан Республика тире-венерология ауырыуҙары дауаханаһына эшкә күсеп килдем. Нимә генә тимә, йәшәгән ерҙән йөрөүе уңайлыраҡ, әммә эшебеҙ еңел тип һис әйтмәҫ инем. Беҙҙә кемдәр генә дауаланмай ҙа кемдәр генә ятмай. Мин венерология буйынса белгес. Үкенескә ҡаршы, пациенттарым көндән-көн кәмей, тип әйтә алмайым.– Тире ауырыуҙары көнкүрештә йоғошло булыуы ла ихтимал, әммә уларҙың да төрлөһө бар. Ә бына венерик ауырыуҙар бары тик енси бәйләнеш юлы менән йоға.– Ундай нәмә, бәлки, барҙыр ҙа, әммә медицинала түгел. Шикләнеү ул венерология өлкәһенә ҡағылмай, ул психология менән бәйле. Һәр тармаҡтың үҙ белгесе. Һәр хәлдә, венерик ауырыуҙар шикләнгәндән йоҡмай. Улар тик енси мөнәсәбәттәр юлы менән таралыуын әйтеп киттем инде. Йоҡтороуҙың икенсе юлы ла бар: уныһы наркомандар араһында киң таралған, йәғни бер үк энә менән наркотик ҡулланыу осрағы.Ғөмүмән, шиксел кеше түгел, ә һаҡсыл булыу мөһим. Студенттарға ла әйтәм, сирлеләргә лә ҡабатлайым быны. Йәш табиптар килеп, ишектәрҙе халаттары менән асып йөрөй, әйтерһең, ошо рәүешле йоға ала венерик ауырыу. Был бит наҙанлыҡ. Сирлеләр араһында бигерәк тә сәйерҙәре осрай: бында килеп эләккән бит инде, хәҙер ашханала ҡалаҡтарҙы үҙенең махсус таҫтамалы менән һөртә. Ошонда килеп эләккәнсе уйларға кәрәк булған да бит, юҡ инде. Дауаханала улар ҡараулы, бында бер нимә лә йоғоуы мөмкин түгел.– Минең практикамда ундай хәлдәр булманы. Венерик сирҙәрҙең этимологияһы башҡа, тире ауырыуҙары бер-береһенә йоҡтормаһын өсөн дә махсус саралар күрелә. Бөгөнгө заманда псориаз, нейродермит, скелеродермия кеүек киң таралған ауырыуҙар йоғошло түгел.– Эйе, ундайҙар ҙа бар: ҡорсаңғы, мәҫәлән. Үкенескә ҡаршы, бөгөн дә ошо сирҙән яфаланыусылар етерлек. Асарбаҡтар ғына түгел, ата-әсә гигиенаны тотмаған ғаиләләрҙә лә осрай был сир. Элегерәк беҙ йәшәгән урындары билдәһеҙ булғандарҙы ла дауалай инек, хәҙер хәлдәр башҡасараҡ. Медицина страховкаһы булғандар ғына беҙҙә дауалана ала. Документһыҙ бер кеше лә беҙгә килеп эләкмәй.– Бөгөнгө экологик хәл, стреслы осраҡтарға тотороҡһоҙлоҡ, ризыҡтарҙың сифаты – былар барыһы ла псориаз барлыҡҡа килеүгә сәбәпсе. Мәктәп балаларына шул тиклем йәлләп ҡарап ҡуям: төрлө һынауҙар, берҙәм дәүләт имтихандары тип, уларҙың психикаһы ҡаҡшай. Үҙенә ҡул һалғандар ҙа бар. Нейродермит кеүек сирҙәр тап ана шул тәрән эмоциональ кисерештәр һөҙөмтәһе лә ул. Беҙҙең быуындың нервы системаһы ныҡлы, Аллаға шөкөр, ә хәҙерге балалар аҙым һайын стресс кисерә. Таң менән уятып балалар баҡсаһына алып китәләр, сабыйҙың йоҡоһо ла туймаған, күҙе лә асылып бөтмәгән. Олатай-өләсәй янында үҫкән, тәбиғәт менән тығыҙ бәйләнештә йәшәгәндәр көслө нервы системаһына эйә була. Өләсәйҙәр, ғаилә институтын, үҙебеҙҙең йолаларҙы тергеҙергә ине лә бит! Ҡала шарттарында ла тәбиғәт менән аралашып, быуындар бәйләнешен һаҡлап, стрестарға ҡаршы торорға була.– Алда әйтелгәндәргә өҫтәп, шуны билдәләр инем: беҙ нимә ашауыбыҙ хаҡында уйларға тейешбеҙ. Тирегә сыҡҡан һытҡылар, таптар, һөйәлдәр – улар, иң тәү сиратта, беҙҙең дөрөҫ туҡланмауҙың һөҙөмтәһе. Тирегә генә сығып туҡтаһа ярай ҙа әле ул паразиттар. Ә һеҙ уйлап ҡарағыҙ әле, эске ағзаларҙы улар нисек яфалай? Шуға күрә тиреләге күренештәр улар хатта ниндәйҙер кимәлдә организмдың тышҡа сығарыуы, сирҙән ҡотолорға тырышыуы, тип аңларға кәрәк, тимәк, тән көрәшә зарарлы микробтарға ҡаршы. Кисекмәҫтән дауалана башларға кәрәк, тигәнде аңлата тәндәге таптар. Әммә уларҙың да төрлөһө була. Әйтәйек, әгәр миң, һөйәл, оро һеҙҙе борсомай, ауыртмай, һыҙламай, ҙураймай икән, тимәк, уға ҡағылыу кәрәкме? Өңөндәге айыуҙы борсоу мотлаҡ түгел. Ҡайһы бер кешеләр үҙҙәре соҡоп, йолҡоп алып, киреһенсә, организмдағы паразиттарға ҡоторорға юл ҡуя.– Үҫмерҙәргә килгәндә, был бит ваҡытлыса күренеш. Организм үҫешә, үҙгәрештәр кисерә. Шуға күрә эндокрин системаһы үҙгәргән осорҙа организмдағы яңы күренештәрҙе лә атай-әсәй менән кәңәшләшеп ҡабул итеү кәрәк. Ғаилә лә балаларына иғтибарлы булырға тейеш. Ҡайһы бер үҫмерҙәр бик ауыр кисерә был осорҙо, үҙ-үҙҙәренә йомола, нейродермит менән ауырый башлай, невролог ярҙамына мохтажлыҡ кисерә. Балалар ҙа бит хәҙер ҡаты бәғерле, бер-береһенә тупаҫ һүҙ әйтеүҙән тартынып тормай. Кәмһенеү тойғоһо ла тап ана шул тиҫтерҙәренең көлөп, мыҫҡыл итеп ҡарауынан барлыҡҡа килә.Һимеҙ ит, ныҡ шәкәрле ризыҡтар ашамаһалар, үҫмерҙәрҙең битенә теләһә ниндәй һытҡы һирәгерәк сығыр. Ундай ашамлыҡтар бауырға, бөйөргә, үт ҡыуығына насар йоғонто яһай. Шунан аҙыҡ-түлектең дә хәҙер ниндәйе генә юҡ. Улар белә-күрә тороп сифатһыҙ ризыҡтар етештерелгән туҡланыу урындарына йөрөй. Бына шунан барлыҡҡа килә лә инде теләһә ниндәй һытҡы, таптар. Һөҙөмтәлә сирлеләргә тире табибы менән генә түгел, гастролог, психолог ярҙамында дауаланырға кәрәклеге асыҡлана, сөнки бер белгестең генә ярҙамы теймәүе лә ихтимал. Ә иң мөһиме – үҙеңә хөкөм сығарып, анау хәтлем табиптар ҡарай, тип төшөнкөлөккә бирелергә ярамай. Мөрәжәғәт иткәс, ярҙам һорағас, белгес булараҡ табип кәңәштәрен әйтергә бурыслы, һәм һеҙ һауығыуға табан атлайһығыҙ тигән һүҙ. Ҡайһы бер ауырыуҙарға тәү ҡарауҙан уҡ һытҡыһын алып ташларға мөмкинлеген әйтергә лә була. Ундай осраҡтар ҙа юҡ түгел, тәжрибәле табип хәҙер күреп ҡала ул хәл-торошто.– Шыйыҡ азот менән ҡайһы бер һытҡыларҙан тиҙ арала ҡотолорға була. Осло күҙәнәкле кондиломаларҙы ла тап ошо рәүешле дауалайбыҙ. Ғәмәлдә улар вирустан таралған сир һәм енси урындарҙа барлыҡҡа килә.– Әлбиттә, йәштәр күберәк, ә бына затына килгәндә, аныҡ ҡына яуап биреп тә булмай. Беҙгә барыһы ла берҙәй мөрәжәғәт итә. Өлкән быуын вәкилдәре лә бар, кешенең йәшенә ҡарап тормай, минеңсә, был ауырыу. Урыҫ әйтмешләй, мөхәббәт йәшкә ҡарамай, йөрәк теләһә ҡайһы миҙгелдә лә сәскә атыуы ихтимал. Венерология бары тик енси юл менән таралған ауырыуҙарҙы өйрәнә. Хәҙер яңы быуын сирҙәре лә барлыҡҡа килде: хламидиоз, уреаплазмоз, микоплазмоз, осло башлы кондиломалар. Сифилис, гонорея кеүек ауырыуҙарҙы ла дауалайбыҙ.Бына әле беҙҙә йөклө ҡатындар ята, диагноздары – ана шул осло башлы кондилома. Улар балаларын үҙҙәре таба алмаясаҡ, ярып аласаҡтар бәләкәстәрҙе, сөнки сабыйға тыуғанда уҡ был сир йоғоуы бар.– Әлбиттә, сығабыҙ, сығыш яһайбыҙ. Мине бигерәк тә йәштәрҙең, мәктәп балаларының һаулығы борсой. Улар был хаҡта белергә тейеш, һөйләүе уңайһыҙыраҡ булһа ла, табип кешеләрҙең һаулығы һағында торған кеше. Йәнә шуныһы ла бар: бөгөнгө балалар беҙҙән күберәкте белә. Бер мәктәптә сығыш яһап торам, 6-сы класта уҡыған малай торҙо ла: “Аптырағанһығыҙ икән. Триппер ҙа булдымы сир? Өс уколдан бер ни ҙә ҡалмай”, – тимәһенме? Бик ғәжәпләндем, әммә мин беләм, Интернет аша улар үҙҙәренә кәрәк мәғлүмәтен дә, кәрәкмәгәнен дә бик күп ала.– Ихтимал ғына түгел, ундай осраҡтар бар. Мәҫәлән, беҙҙә әле йыраҡ райондан килгән әсәй өс йәшлек ҡыҙы менән сифилистан дауаланып ята. Ул балаһы менән бер ҡалаҡтан ашаған, бер таҫтамалды ҡулланған, һәм көнкүреш шарттарында сир балаға ла йоҡҡан. Халыҡ араһында “бытовой сифилис” тигән һүҙбәйләнеш йөрөй бит, бына тап ошо осраҡ хаҡында инде һүҙ. Элегерәк был ауырыуҙан үлгәндәр, әммә хәҙер, Аллаға шөкөр, дауалап була, һаулыҡтарын нығытып ҡайтып китәләр беҙҙән. Хатта шундай күренештәр бар: ауырлы ҡатын балаға уҙғас, иҫәпкә баҫмай һәм уның бөтә сирҙәре балаға күсә. Бына шундай яуапһыҙ ҡатындар ҙа арала йышыраҡ осрай башланы. Хламидиоз, уреаплазмоз, микоплазмоз кеүек сирҙәр – улар бит системалы ауырыуҙар, шуға күрә әсәләренең битарафлығы һөҙөмтәһендә балалары хатта һуҡыр, йөрәк, быуын, үпкә сирле булып тыуыуы ла ихтимал.– Үкенескә ҡаршы, XXI быуат – ул вирустар быуаты. Эйе, микробтар кеше организмында булырға тейеш, был осраҡта хатта киреләре хаҡында әйткәндә лә. Әммә кеше ниндәйҙер сир кисерһә, стресҡа дусар булһа, улар кешене тамам аяҡтан йығыуы ихтимал, хәлһеҙләндерә. Беҙ бит вакуумда йәшәмәйбеҙ, стерилләштерелгән мөхит тыуҙырып та булмай, һәм ул кәрәкмәй ҙә. Кеше уратып алған шарттарҙа үҙен үҙе һаҡларға йәки ҡулайлашырға өйрәнергә тейеш.Әҙәм балаларында онкокүҙәнәктәр ҙә, туберкулез таяҡсалары ла бар, улар бар икән тип онкологиянан йәки туберкулездан дауаланырғамы ни? Ул сирҙәр кеше организмының ҡаҡшағанын көтөп кенә тора, киҙеү менән ауырып иммунитет түбәнәйһен йәки стресс кисерһәң, улар, ямғырҙан һуң баш ҡалҡытҡан үләндәй, үҙҙәре хаҡында хәбәр итә. ВИЧ инфекциялы кешеләрҙең, мәҫәлән, ни өсөн кондиломалары күп була, сөнки сирҙең исемендә үк әйтелгәнсә, иммунитет дефицитынан организм ҡаҡшаған. Кеше уларға ҡаршы көрәшә алмай йонсой. Бәләкәй генә һытҡынан да улар юҡҡа сығыуы ихтимал. Ниндәй генә диагноз булһа ла, паникаға бирелергә ярамай, дауаланырға, мөмкин тиклем организмды ҡеүәтләргә тырышырға кәрәк.– Тире-венерик сирлеләрҙе медицина үҙе дауалай, сөнки улар социаль ауырыуҙар иҫәбенә инә. Туберкулез, онкология сирлеләрен ҡараған кеүек, беҙҙәгеләр ҙә мотлаҡ медицина ҡурсауы менән бушлай дауалана.– Бында айырып ҡына кемделер ғәйепләүе, хуплауы ла ауыр, әммә мин быны иң тәү сиратта йәмғиәттең кимәле менән бәйләйем. Йәнә лә телевидениеның, Интернеттың бөтә мәғлүмәтте халыҡҡа еткереүенән дә күрәм. Ир-ат тәбиғәте менән полигам зат, улар донъяға ҙур маҡсаттар өсөн ебәрелһә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың үҙенең изге бурысы бар. Шуға ла мин сығыш яһағанда ла ҡыҙҙарға айырым мөрәжәғәт итәм: “Ҡыҙҙар, тыйнағыраҡ, йыйнағыраҡ булығыҙ. Төрлө күңелһеҙ хәлдәрҙең, ауырыуҙарҙың сәбәпсеһе булмаҫҡа тырышығыҙ”, – тим.1969 йылда мәктәпте тамамланым, беҙгә гинекологтар килеп, профилактик дәрестәр биргәне лә булманы, был хаҡта һөйләшеү ҙә оят ине. Әммә бөгөн был хаҡта йышыраҡ һөйләргә, аңлатырға кәрәк. Береһенең ҡолағына кермәһә лә, икенсеһе иғтибар итер. Табип булараҡ профилактик эш менән шөғөлләнеү – минең һөнәри бурысым тип иҫәпләйем.Шундай хәлдәр ҙә була, беҙгә эләккән сирлеләрҙең бүлмәһенә ҡапыл килеп керһәң, уларҙың тап шул темаға кино ҡарап ултырғанын күрәһең. Тимәк, кеше һығымта яһамаған. Бигерәк тә бына Себерҙә йөрөгән ир-егеттәр араһында сирлеләр күп. Улар тегендә тап порнографик фильмдар ҡарап, дәртләнеп, ҡырҙан өйөнә ауырыу алып ҡайта. Үҙҙәре һөйләй хәлдәрен. Сәстәре ҡойолоп, тәндәрен таптар баҫып, бөтөп килеп керәләр беҙгә. Ә унда уларҙы тикшереүсе лә юҡ, сөнки Себергә эшселәр кәрәк, ә уларҙың һаулығы түгел. Ҡатындары аша белеп ҡалабыҙ ауырығандарын. Себер – ул йоғошло сир сығанағы. Яңыраҡ бер йәш ғаилә килде, дауаланмайбыҙ тиҙәр, ә үҙҙәренең өйҙә лә балалары бар. Ата-әсә ауырыуҙың тамам организмды ҡаҡшатыуы менән бергә башҡаларға ла йоғоуы хаҡында уйлап та бирмәй. Мөгөҙ сыҡһа, бына киҫтерергә килерҙәр ине, ә бында йәшерен рәүештә сир үрсей һәм тамам аяҡтан йығылмайынса дауаланырға теләмәйҙәр. Сифилис үҙен белдереп бармай, ул ныҡ йәшерен сир. Тамағы ауырта башлаһа, антибиотик эсәләр ҙә, эш тамам тип уйлайҙар. Был дауа сифилисты томалай ғына. Инфекция үҙенә нисек кәрәк, шулай йәшәй башлай. Бары тик ҡан биреп кенә билдәләп була ул сирҙе.– Халыҡтың һаулығын һаҡлау буйынса беҙҙә закондар күп, әммә тапшырыуҙарға килгәндә, хәл башҡасараҡ. Үҙәк, дәүләт каналдарында ундай программаларҙы тыйғанда ла, шәхси учреждениеларҙың эшмәкәрлеге лә бар бит әле. Әйткәндәй, улар хатта бөгөн һан яғынан да күберәк. Үҙенең, балаһының, нәҫеленең киләсәген уйлаған кеше барыбер осраҡлы бәйләнештәргә, балаларын ҡурҡыныс аҫтына ҡуйыуға юл ҡуймаҫҡа тырышасаҡ.– Дәрестәрҙе ҡыҙҙарҙы һәм малайҙарҙы айырып, уҡытыусыларынан тыш үткәрергә тырышам. Шул рәүешле генә асыҡтан-асыҡ һөйләшеүгә ирешеп була. Бергә уҙғарып ҡараған булды, көлөшөп, һөйләшеп тик ултыралар. Ҡыҙҙарҙың оялғандары ла бар, шуға күрә улар үҙҙәрен борсоған һорауҙарын бирһен өсөн, ышаныс әңгәмәләре формаһында ойошторабыҙ. Был дәрестәр бит Интернеттан мәғлүмәт алыу түгел, улар тере табип менән аралашҡанда үҙҙәрен бөтөнләй башҡаса тота. Башта бик асылып бармаһалар ҙа, төрлө миҫалдар килтергәс, ҡыҙыҡһындырған һорауҙарын бирәләр. Беҙҙең пациенттар торалар ҙа: “Бына Интернетта шулай яҙылған”, – ти башлайҙар. Мин уларға һәр саҡ: “Интернет ул дөйөм мәғлүмәт алыу өсөн кәрәк, ә дауаланыу урыны түгел. Әгәр ул сирҙәрҙән азат итһә, бөтә дауаханалар ҙа ябылыр ине күптән”, – тип әйтәм.– Әлбиттә, был – эшебеҙҙең бер тармағы, сөнки дауахананың клиенттары – тотош республика халҡы. Байтаҡ төбәктәрҙә тап сирҙе кисектереү йәһәтенән сығыштар яһаныҡ, йәштәр менән йышыраҡ осрашырға тырышабыҙ, сөнки мәктәптәрҙә был хаҡта дәрестәрҙә ентекле һөйләнелмәй. Хәйер, уҡытыусылар үҙҙәре лә күп нәмәне белеп бөтмәүе ихтимал. Көндән-көн венерик сирлеләр һаны арта.Профилактик йәһәттән халыҡ араһына сығыуыбыҙҙың төп сәбәбе – иң тәү сиратта бөгөн йәмғиәттә түлһеҙлек кеүек яман күренеш, сир барлыҡҡа килде. Осраҡлы енси бәйләнештәр арҡаһында венерик сирҙәр барлыҡҡа килә, ә улар үҙ сиратында түлһеҙлектең төп сәбәпсеһе. Статистик мәғлүмәттәр буйынса, 50 проценттан ашыу ир-егеттәр түлһеҙлек менән йонсой. Һөҙөмтәлә йәш ғаиләләр айырылыша, сөнки һәр кемдең бала һөйгөһө килә. Ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙҙы ғәйепләргә күнеккәндәр, үкенескә ҡаршы, күпселек осраҡта балаға уҙмауҙың сәбәпсеһе тап көслө зат үҙе була. Был бик аяныслы күренеш, быны хатта геноцид тип атарға ла мөмкин, сөнки ғаиләләрҙә бала тыумағас, халыҡ һаны кәмей, демографик проблема ла килеп тыуа. Милләттең тән сәләмәтлеген дә ҡайғыртыу зарур.– Иң башта уның этимологияһын билдәләргә кәрәк. Был сир нимәнән килеп сыға? Яңыраҡ Республика перинаталь үҙәгенең бүлек мөдире, юғары категориялы табип Рәмилә Үҙәнбаева менән ошо хаҡта сығыш яһаныҡ, сөнки тап венерик ауырыуҙар түлһеҙлеккә алып килә лә инде. Дауалап була был сирҙе, башҡа төрлө ярҙам итеү юлдары ла бар, әммә ауырыуға юлыҡҡансы, уны кисектереү яҡшыраҡ, шулай бит.– Тире-венерология ауырыуҙары – бик үҙенсәлекле сирлеләр. Дөрөҫөн әйткәндә, ҡайһы берҙәре хатта хәлдәрен дә аңлата белмәй, ҡайһы еренә зарланыуын да тоймай. Иң мөһиме шунда – бер табип та сирлеләрҙең хәле тураһында исемләп тороп башҡа урында һөйләп йөрөмәгәнен улар аңларға тейеш. Табиптың ғына түгел, донъяла кешелек этикаһы тигән нәмә лә бар бит әле. Черниковкала 25 йыл эшләп ташлағанмын, бында күскәнемә 13 йыл булды. Иң беренсе сирлеләр менән уртаҡ тел табып эшләргә тырышам. Эшеңдең һөҙөмтәһе булмаһа, ни мәғәнә дауалау процесын алып барыуҙа. Сирҙәренән арынып сығып китергә тейеш улар бынан. Рәхмәт әйтеп ҡайтып китә ауырыуҙар.– Үкенескә ҡаршы, бар. Ир-егеттәр генә түгел, ҡыҙҙар араһында ла осрай ундайҙар. Нишләтәһең инде, бер үк тырмаға ҡабат-ҡабат баҫыу хас бит әҙәм балаһына. Пациенттарыбыҙ бик үҙенсәлекле бит беҙҙең. Ҡайһы берҙәре телефондан шылтыратып, хәлде белешеп, консультация ла алып тора. Телетапшырыуҙарҙа күреп ҡалһалар ҙа шылтыраталар. Улар беҙгә ышаныс менән килә, ҡарай, шуға күрә, табип булараҡ, мин ҡулымдан килгән тиклем һәр береһенең хәлен аңларға, ярҙам итергә тырышам.– Әлбиттә, булды һәм бер тапҡыр ғына түгел. Венерик сирле кешенең ауырыуы көсәйгәс, уларҙан бит хатта туған-тыумасалары, дуҫтары баш тарта. Улар тамам бөтөп, был донъя менән хушлашыр мәлдә беҙгә килеп йығылалар. Хәҙер бит медицина бик көслө. Ҡайһы бер сирлеләр беҙгә ышаныстарын юғалтҡас ҡына аяҡ баҫа, беҙгә лә башта асылып бармайҙар. Беҙ уларҙы 20 көн тирәһе дауалайбыҙ. Тора-бара сирҙәренең артҡа сигенеүен күреп, уларҙың йөҙҙәре яҡтырып китә. Ҡайһы бер ир-егеттәр әллә нисәшәр тапҡыр ятып сыға. Етмәһә, бында килеп, ҡулына нәмәлер алырға ерәнеп торалар. Шул саҡ уларға: “Бында сирҡанып ҡына посуда һайлайһығыҙ, ә ниңә интим мәсьәләләрҙә партнерҙарығыҙҙы шулай һайламайһығыҙ?”– тигән саҡтарым да бар. Беҙ дауалаған сирҙәргә иммунитет барлыҡҡа килмәй, ул юҡ. Һәр нәмәлә мәҙәниәтле булырға кәрәк. Йәмғиәттәге аҙғынлыҡ, һәр тарафтан кешене асылынан яҙҙырыр мәғлүмәт ағылғанда, беҙгә үҙебеҙҙең йолаларыбыҙ менән тәрбиәләргә кәрәк балаларыбыҙҙы. Киләсәктә дин әһелдәре, рухиәт кешеләре менән бергә милли мәктәптәрҙә сығыш яһарға, ҡыҙҙарыбыҙҙы, малайҙарыбыҙҙы иҫкәртергә иҫәп тотам. Хатта никах теркәү урындарында ла был хаҡта һөйләргә кәрәк. Милләттең шәхестәре иңенә лә ята киләсәктең тән сәләмәтлеге бурысы, сөнки организмы һау булмағандарҙан сирле бала тыуа, йәки уларға бөтөнләй түлһеҙлек янай.


description: Юл ҡағиҙәләрен боҙған өсөн түләнгән штраф та бюджетты тулыландыра һәм йыйылған сумманы аҙ тип әйтергә тел әйләнмәй. Быйылғы ун айҙа ул Башҡортостан буйынса 242,4 миллион һумға еткән. Был уҙ

title: Һеҙҙән - штраф, ҡаҙнаға - аҡса

maintext: Ошо сирек миллиард һумдың йыйылыуына “Бурыслы” тигән махсус программаның ярҙамы ла ҙур булған. Уның асылын бөтәһе лә беләлер, моғайын: юлда торған автоинспекторҙар радарын яҡынлашып килгән автомобилгә йүнәлткән саҡта ошо һиҙгер техника машина номерының бурыслы кешенекеме-түгелме икәнлеген бер нисә секунд эсендә асыҡлап та өлгөрә. Түләмең бар икән, автоинспектор таяғының “Туҡта!” тигән сигнал биререн көт тә тор.– Әгәр ҙә автомобиль хужаһы штрафын билдәләнгән 60 көн эсендә түләмәһә, бурыс күләме ике тапҡырға арта, – тип аңлаталар Федераль суд приставтары хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығында.Автомобилгә иҫерек килеш идара итеп тотолғандар йылдың ун айында ҡаҙнаға бер миллиард һумдан ашыу штраф түләне. Шуның 260 миллион һумы – кисектерелгән штраф. Тимәк, улар транспорт һалымы түләп кенә ҡалмай. Бюджетҡа файҙа бар, әлбиттә, ләкин улар арҡаһында юлсылар күргән фажиғәне нисек үлсәргә? Был турала статистика өндәшмәй. “Язаның хәҙер ҡатыраҡ булыуына ҡарамаҫтан, иҫерек шоферҙар ҡатнашлығындағы юл-транспорт ваҡиғалары кәмемәй. Дәүләт автоинспекцияһы мәғлүмәттәре буйынса, быйылғы ун айҙа республикала шундай 359 ваҡиға теркәлде, 2015 йылдың шул осоро менән сағыштырғанда был 13 процентҡа күберәк”, – тиҙәр әлеге идаралыҡтың матбуғат хеҙмәтендә.Эскән килеш рулгә ултырған өсөн шофер танытмаһынан мәхрүм ителә һәм 30 мең һум штраф түләй. Ҡабат шундай уҡ хоҡуҡ боҙған өсөн Енәйәт кодексы буйынса хөкөм итәләр. Бындай авариялар йыш ҡына ауыр эҙемтәләр – кемдеңдер һәләк булыуы йәки зәғифлеккә дусар ителеүе – менән тамамлана. Шуға күрә судтарҙың 200 мең һум штраф һалыуы ла ғәҙәти күренеш хәҙер. Ҡайһы саҡ бындай кешеләргә (дөрөҫөрәге – әҙәм аҡтыҡтарына) “бюджет тултырыу” мөмкинлеге бирмәйҙәр, төрмәгә ултырталар.Ә бер эшҡыуар ҡатындың ваҡыты шул тиклем тығыҙ булған, штраф түләргә форсаты ла ҡалмаған. Шул арҡалалыр инде бурысы бер миллион һумдан артҡан. Уларҙың күбеһе юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙоу арҡаһында. Алтмыштан ашыу башҡарыу эше ҡуҙғатылһа ла, “текә” ханым быға төкөрөп тә бирмәгән. Суд приставтары уның мөлкәтен ҡулға алған һәм премиум-класс төрөнә ҡараған өс автомобиленең теркәү ғәмәлен сикләгән.Vse.news мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, былтыр Рәсәйҙең федераль ҡаҙнаһына юл хәрәкәтен боҙған өсөн һалынған штрафтан 115 миллиард һумдан ашыу килем ингән. Ә шул уҡ осорҙағы транспорт һалымы – 101 миллиард һум. Тимәк, штраф күләме һалымдан да ҙурыраҡ. Уҙған йыл автоинспекторҙар Рәсәй юлдарында штраф һалынған шоферҙар һаны 2014 йыл менән сағыштырғанда 10 миллионға күберәк. Шуларҙың 67 проценты видеотеркәү камералары ярҙамында тотолған.


description: Бәрәңге, сусҡа, ҡош ите, шәкәр, үҫемлек майы, ярмалар... Бер нисә йыл элек был аҙыҡтарҙы ылау-ылау ситтән ташыһаҡ, хәҙер үҙебеҙҙе тулыһынса тәьмин итәбеҙ. Кәштәләрҙе илдә етештергән аҙыҡ-тү

title: Ите лә, икмәге лә... Үҙебеҙҙеке

maintext: Тармаҡ етәксеһе әйтеүенсә, тағы ете йылдан бүтән илдәрҙән ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеге теләнселәүҙе, беҙҙә үҫмәгән тропик емештәренән тыш, бөтөнләй онотасаҡбыҙ.Әлбиттә, тиҫтә йылдар буйы ҡул һелтәп ҡуйылған тармаҡты бер нисә йыл эсендә тергеҙеү еңел булмаған эш. Мәҫәлән, быҙауҙы һыйыр итеп үҫтергәнгә, унан һөт алғанға ҡәҙәр өс-дүрт йыл талап ителеүе һәр кемгә мәғлүм. Йәнә ҡураларҙың, фермаларҙың шаҡтайы сафтан сыҡҡан. Тап шуға ла бөгөн Рәсәйҙә һөт дефицит булып ҡала. Аҡтың ете тоннаһы ситтән килтерелә. Был етешһеҙлекте алдағы биш - ете йылда хәл итергә иҫәп тотола. “Быға өлгәшеү өсөн 2020 йылға тиклем беҙ 800 һөтсөлөк фермаһы төҙөргә, йәғни йыл һайын 160 ферма файҙаланыуға тапшырырға тейеш”, – тип белдерә министр.Тармаҡтағы хәлде яҡшыртыу өсөн министрлыҡ ит, һөт етештереү менән мәшғүл булған фермерҙарға грант күләмен арттырыуҙы күҙаллай. Шулай уҡ етештереүселәрҙе сифатһыҙ һөт менән кәсеп иткән, халыҡты алдаған компанияларҙан яҡлау, һаҡлау саралары ла күрелергә тейеш.2020 йылға Рәсәй экспортҡа ит оҙатыуҙы бер миллион тоннаға еткереүе мөмкин. Бының өсөн артабан да беҙгә Азия, Фарсы ҡултығындағы һәм башҡа төбәктәр менән хеҙмәттәшлекте нығытыу кәрәк. Быйыл туғыҙ айҙа Рәсәй 150 мең тонна ит һатҡан (былтырғынан 60 процентҡа күберәк).Әлбиттә, алда йәнә ҙур эштәр көтә. Әлегә емеш-еләк, йәшелсә менән үҙебеҙҙе тулыһынса тәьмин итә алмайбыҙ. Был юҫыҡта алдағы биш йылда майҙаны ике мең гектар тәшкил иткән 400 теплица, 72 мең гектарҙа баҡса булдыраһы бар. Йәнә 2020 йылға ҡәҙәр 50 мең гектарҙа яңы виноград плантациялары үҫтереү зарур. Тағы үҙебеҙҙең вино әҙерләүселәргә ярҙам йөҙөнән ситтән килтерелгәндәргә хаҡты арттырыу мөһим. Шулай уҡ уларҙы бүтән илдәрҙән ташыуҙы бөтөнләй тыйыу мәсьәләһе ҡарала. Шуға ла Ткачев Рәсәй виноһына рекламаға рөхсәт биреү идеяһын тәҡдим итте. “Бәлки, киске сәғәт ундан һуң мөмкин булыр. Ҡурҡырға кәрәкмәй. Киреһенсә, был үҙебеҙҙең сифатлы эсемлекте әҙерләүселәргә һәм ҡулланыусыларға уңайлы аҙым булыр ине”, – тине ул.Иген буйынса уңыш һәйбәт – быйыл 117 миллион тонна ашлыҡ бураларға һалынған. 1978 йылда 127 миллион тонна йыйылғаны – әлегә иң күбе булып тарихта ҡалғаны. Шуныһы үҙенсәлекле: иген сәсеүлектәренең ул саҡтағы майҙаны 78 миллион гектар булһа (бөгөн 47 миллион гектар), 200 миллион тонна ашлыҡ йыйыр инек.“Әлбиттә, ҡасандыр юғалтҡан баҫыуҙарҙы бөтөнләй ҡайтарыу мөмкин түгел. Шулай ҙа 10 – 12 миллион гектарҙы сәсеү әйләнешенә индерергә мөмкин булыуына ышанам. Был өҫтөнлөклө мәсьәлә”, – ти Александр Ткачев.Йыйып алынған уңыштың 72 миллион тоннаһы бойҙай. Был юҫыҡта министр, үҙебеҙҙе сифатлы бойҙай менән тулыһынса тәьмин иттек, экспортҡа оҙатыу буйынса донъяла иң алдынғы илдәр иҫәбендәбеҙ, тип белдерә.


description: Һәр йыл аҙағында Рәсәйҙә федераль кимәлдә лә, ил субъекттарында ла дәүләт ҡаҙнаһын тултырыу һәм тотоноуҙы хәстәрләү башлана. Финанс сәйәсәтен алданыраҡ күҙаллау маҡсатында ул киләһе йылға ғы

title: Бюджет-2017: Өмөттәр һәм ниәттәр...

maintext: Бюджет мәсьәләһе – тотош дәүләт кимәлендәге иң мөһим эштәрҙең береһе, сөнки социаль бурыстарҙың үтәлеше лә, хәүефһеҙлекте тәьмин итеү ҙә, ғөмүмән, бөтә халыҡ хужалығының тотороҡло эшмәкәрлеге ошо дәүләт янсығын нисек тултыра алыуыбыҙға бәйле. Барлыҡ йәмғиәттән йыйылған аҡса халыҡ байлығы булып тора, һәр тине иҫәпле һәм һәр тәңкә өсөн яуап биреү мотлаҡ. Шуға нигеҙләнеп, дәүләт ҡаҙнаһы аныҡ закон нигеҙендә үтәлә.Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа, мәҫәлән, был ҡанун алдан ентекле әҙерләнә, барлыҡ дәүләт институттарында “йөрөп” сыға. Шунан иҫкәрмәләр һәм тәҡдимдәр Финанс министрлығында туплана. Хөкүмәт кимәлендә һәр статьяһы нигеҙләнгәс, уны депутаттар хөкөмөнә сығаралар. Ҡоролтайҙың һәр комитеты уны айырым тикшерә, һәм был юлы бөтә иҫкәрмәләр, тәҡдимдәр парламенттың бюджет буйынса комитетына йыйыла. Дәүләт Йыйылышы Президиумы проекттың әҙерлегенә ышанғас ҡына, ул парламенттың сираттағы сессияһының көн тәртибенә тәҡдим ителә. Унда ла әле был документ беренсе, икенсе һәм өсөнсө уҡыуҙарҙы эҙмә-эҙлекле үтергә тейеш – бюджет процесы тураһындағы айырым ҡанунда барыһы ла тәфсирләп яҙылған, һәм уны үтәмәү хоҡуҡ боҙоу тип иҫәпләнә. Күренеүенсә, дәүләттең финанс нигеҙен ҡороуға мөнәсәбәт бик етди.– Былтырғы йыл беҙҙең бюджет системаһына ҙур һынау булды. Министрлыҡтар, ведомстволар һәм муниципалитеттарҙың эшен ҙур предприятиелар, һалым органдары һәм башҡа федераль берәмектәр менән тығыҙ бәйләнештә ойоштороу хәлде контролдә тоторға ғына түгел, ә килемде 13 процентҡа арттырыу мөмкинлеген дә бирҙе, – тигәйне Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов, 2015 йыл йомғаҡтары тураһында сығыш яһап. – Артабанғы йылдарҙа беҙ ҡаҙна сығымдарының артыуына килемде лә шуға ярашлы үҫтереү иҫәбенә өлгәшергә тейешбеҙ. Яңы банк кредиттарын иҡтисадтың заманса тармаҡтарын финанслауға йүнәлтергә бурыслыбыҙ. Министрлыҡтарға, дәүләт ойошмаларына, муниципалитеттарға яңы килем сығанаҡтары эҙләргә, федераль программалар исемлегенә инергә һәм ҙур сараларға грант алыуға өлгәшергә кәрәк.Башҡортостан иҡтисадының артабанғы үҫеше республика Башлығының ошо һүҙҙәренең бойомға ашыуын күрһәтте: быйылғы тәүге ун айҙа бөтә кимәлдәге бюджеттарға йыйылған һалым һәм башҡа мотлаҡ түләүҙәр уҙған йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда 1,2 процентҡа күберәк булды. Был “артыҡ” һандар айырым алғанда ғына ла өс миллиард һумға яҡын сумманы тәшкил итә. Республиканың консолидацияланған ҡаҙнаһына ингән аҡса ла шул уҡ арауыҡ менән сағыштырғанда 4,6 процентҡа күберәк. Дәүләт һәм муниципаль милектәге мөлкәтте файҙаланыуҙан ҡаҙнаға 17 миллиард һумдан ашыу килем инде, уҙған йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда был 1,3 тапҡырға күберәк.Күптән түгел Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай 2017 йылға һәм 2018-2019 йылдарҙың планлы осорона ҡарата республика бюджеты тураһындағы законды ҡабул итте. Ул парламентта беренсе уҡыуҙа ҡаралғайны инде, артабан байтаҡ ҡына үҙгәреш индерелде. Дәүләт Йыйылышының Бюджет, һалым, инвестиция сәйәсәте һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе Рузалиә Хисмәтуллинаның бюджет тураһындағы законды аҙаҡҡы уҡыуҙа ҡабул иткән ултырыштағы сығышынан күренеүенсә, 2017 йылға ҡаҙнаның килем өлөшө – 128,2 миллиард һум, ә сығымдары 137,7 миллиард һум күләмендә билдәләнә. 2018 йылда шуға ярашлы күрһәткестәр – 130,9 миллиард һәм 139,9 миллиард, 2019 йылда 134,6 миллиард һәм 143,1 миллиард һум тип планлаштырыла.Министр аңлатыуынса, төҙәтмәләрҙең төп өлөшө беҙҙең республика бюджетына дәүләт ҡаҙнаһы тураһындағы федераль закон проектына ярашлы күсереләсәк аҡса күләменә бәйле. Алдағы йылдарҙан айырмалы рәүештә, тәғәйен маҡсатҡа тип күрһәтелмәгән дотацияның ни саҡлы булыры билдәһеҙ, сөнки федераль кимәлдә уны билдәләү рәүеше үҙгәрҙе: ҡайһы төбәк ҡаҙнаһына аҡсалата ярҙамдың күпме тейәсәге декабрҙә генә асыҡланасаҡ. Ә Башҡортостан бюджеты проектында ул әлегә минималь күләмдә – 6,1 миллиард һум тип ҡаралған.Һалымға һәм уға бәйле булмаған килемдәргә бәйле төҙәтмәләр үҙҙәре айырым төркөмдө тәшкил итә. Был тәңгәлдә нефть продукттарына акцизды арттырыу һәм уларҙы Башҡортостан эсендә бүлгеләү буйынса нормативты күтәреү күҙ уңында тотола. Шулай уҡ көслө иҫерткес эсемлектәрҙән килгән акцизды бүлгеләү схемаһы ла үҙгәртелә. Һөҙөмтәлә 2017 йылда һалым һәм уға бәйле булмаған килем 111,8 миллиард һум тәшкил итәсәк. Артабан уны йыл һайын өс процентҡа үҫтерә барыу планлаштырыла. Өҫтәмә килем Юл фонды күләмен дә арттырырға тейешле – ул йылына 13 миллиард һум самаһы буласаҡ.Ҡаҙна, әлбиттә, үҙенән-үҙе генә тулмай. Был мөһим эш, йәнә килеп, кадрҙарға бәйле. Быйыл йәй Өфөлә илебеҙ төбәктәренең финанс органдары етәкселәре Бөтә Рәсәй семинар-кәңәшмәһенә йыйылды. Ошо ваҡиға үҙе үк республикабыҙ баш ҡалаһының һәм уның финанс белгестәренең абруйы тураһында һөйләй.– Башҡортостандың бюджет ҡеүәтен арттырыу өҫтөндә федераль әһәмиәтле территориаль берәмектәрҙән алып урындағы үҙидараға тиклем барлыҡ власть органдары ла ныҡышмалы эш алып бара, – ти республиканың финанс министры Рида Собханғолова. – Ҡаҙнаға бурыстарҙың ваҡытында түләнеүе даими контролдә тотола. Һалым түләргә тейешле объекттарҙы легалләштереү буйынса ведомство-ара комиссия әленән-әле яңы килем сығанаҡтарын асыҡлай. Былтырғы йомғаҡтар буйынса, был эшмәкәрлек ҡаҙна килемен өс миллиард һумға арттырырға мөмкинлек бирҙе. Алдағы өс йылға өҫтәмә килемде йылына 4,6 миллиард һумға үҫтерә барыу планлаштырыла.Һалым тураһындағы ҡануниәт тә камиллаштырыла. Мәҫәлән, иҡтисади йоғонтоһон күрһәтә алмаған йәки бик аҙ булған һалым ташламалары юҡҡа сығарыла, улар өмөтлө инвесторҙарға бирелә, мөлкәткә һалымды уның кадастр хаҡына ҡарап түләтеү индерелде (элек инвентарь исемлегендәге хаҡы буйынса ғына баһалана ине), сит ил граждандарына беҙҙең республикала эшләү өсөн патент һатып алыу бурысы ҡуйылды.Һөҙөмтәлә М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультеты нигеҙендә ойошторолған Һалым сәйәсәте үҙәге йоғонтоло һалым сәйәсәте үткәргән 12 алдынғы төбәк араһында Башҡортостанға дүртенсе урынды бирҙе. Тәүге урындарҙа – Мәскәү ҡалаһы һәм өлкәһе, Ханты-Манси автономиялы округы.Белгестәр аңлатыуынса, Башҡортостандағы ҡаҙна туплау һәм тотоноу эшмәкәрлегенең алдағы өс йылға төп бурысы – республика һәм урындағы ҡаҙналарҙың тотороҡло, балансланған булыуын тәьмин итеү. Бының өсөн социаль-иҡтисади үҫеш прогнозының база варианты ҡулланыласаҡ. Килем структураһы үҙгәрешһеҙ ҡала. Уның 90 процентын биреүсе сығанаҡтары элеккесә һаҡлана: ойошмалар табышына, физик берәмектәрҙең килеменә, мөлкәткә һалым һәм акциздар. Республикабыҙҙың Финанс министрлығының матбуғат үҙәге хәбәр итеүенсә, ҡаҙнаның социаль йүнәлешле булыуы һаҡланып ҡала: сығымдарҙың 75,4 проценты шул маҡсатта тотоноласаҡ.Башҡортостандың адреслы инвестиция программаһы сығымдары ла алдағы йылдар кимәлендә – алты миллиард һум – буласаҡ. Был программа буйынса тупланған аҡсаны ҡайҙа йүнәлтергә уйлайҙар? Уның 95 проценты социаль объекттар төҙөүгә һәм булғандарын яңыртыуға тәғәйенләнә. Шулар араһында мәктәптәр, балалар баҡсалары, дауаханалар, спорт ҡоролмалары, коммуналь хужалыҡ биналары бар. Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арналған объекттарҙы финанслау ҙа ошо программа сиктәрендә ҡаралған.


description: Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ тармағында барған реформа шарттарындағы хеҙмәт күрһәтеү баҙарында лайыҡлы урынды булдыҡлы предприятиелар ғына яулай ала. “7-се торлаҡ-коммуналь бүлек” яуаплылығы сик

title: Йәшәйешкә йәм өҫтәп

maintext: Предприятиеға күп ҡатлы ун ете торлаҡ йортто техник хеҙмәтләндереү йөкмәтелгән. Улар ҡарамағында 52595,6 квадрат метр торлаҡ майҙаны иҫәпләнә. Предприятие йылылыҡ энергияһы, һыу менән тәьмин итә, ағынды һыуҙарҙы һәм көнкүреш ҡалдыҡтарын сығара, һыу һәм йылылыҡ селтәрҙәрен хеҙмәтләндерә, торлаҡ фондына һәм селтәрҙәргә капиталь ремонт үткәрә, ауылды төҙөкләндерә һәм йәшелләндерә. Әгәр һыу селтәрҙәренең оҙонлоғо 117,6 километр, квартал-ара яҡтыртыу селтәрҙәре – 59 километр һәм электр селтәрҙәренең шул тиклем үк булыуын иҫәпкә алғанда, эш майҙанын күҙаллап була. Ауылдың йәшәйеше өсөн кәрәкле был объекттар һәр саҡ төҙөк булһын һәм көйлө эшләһен өсөн селтәрҙәрҙе яңыртыуға ҙур сығымдар һәм тырышлыҡ йүнәлтелә. Мәҫәлән, һуңғы осорҙа ғына алты йорттағы 383 фатирҙа һалҡын һәм йылы һыу торбалары яңыртылған. Ә 306 фатирҙы тәү башлап йылы һыу менән тәьмин иткәндәр. Ун туғыҙ мең квадрат метр майҙанда йорт түбәләре, байтаҡ йорттарҙа панель-ара йөйҙәр, 7355 квадрат метр майҙанда подъездар ремонтланған.Уларҙың тырышлығы менән йәйҙәрен ауыл урамдары һәм майҙандар йәшеллеккә күмелә, шишмәләр төҙөкләндерелә. Үткән йыл Шишмә ауылына юлды төҙөкләндереп ҡуйғандар.Коллектив халыҡҡа уңайлы йәшәү һәм ял шарттары тыуҙырыу өсөн теләһә ниндәй яуаплылыҡты үҙ иңенә алырға әҙер. Әйтәйек, Ҡарман һыу һаҡлағысы ярында үҙәк ҡала пляжын төҙөкләндергәндәр. Үҙҙәре үк уны тәртиптә тота. Бындағы таҙалыҡ һәм уңайлыҡтар өсөн ял итеүселәр уларға рәхмәт әйтә.Ике йыл элек ауылда йәмәғәтселек мунсаһын төҙөкләндереп, эшкә ҡушҡандар, уны даими хеҙмәтләндереп торалар. Йыйып әйткәндә, 55 кешенән торған коллектив ауылдың йәшәйешенә йән өрә. Ауыл халҡы өсөн лайыҡлы эш урындары булдырыу йәһәтенән дә предприятиеның социаль әһәмиәте юғары. Коллективта тырыш һөнәр эйәләре, үҙ эшенең оҫталары тупланған. Йәш белгестәргә белемен камиллаштырыу өсөн өҫтәмә һөнәрҙәр үҙләштерергә мөмкинлек бирелә. Йыл һайын ундан артыҡ хеҙмәткәр ошонан файҙалана.Предприятие үҙенең социаль маҡсаты менән айырылып тора. Йәштәргә ғаилә ҡорғанда, бала тыуғанда, балаһын яңғыҙ йәки инвалид бала тәрбиәләгәндәргә, хаҡлы ялдағыларға, ауыр тормош хәлендә ҡалғандарға һ.б. матди ярҙам күрһәтелә.Предприятиеның матди-техник базаһы ныҡлы. Үҙҙәренең производство майҙаны бар. Техника паркы төрлө маркалы дүрт трактор, экскаватор, канал йыуҙырыу машинаһы, махсуслаштырылған вакуумлы машина, “КамАЗ” һәм ике сүп-сар ташыу машинаһы, компрессор һәм башҡа төр техника менән тулыландырылған.Уңайлы көнкүреш шарттары тыуҙырған хеҙмәткәрҙәрҙең үҙҙәренә лә һәйбәт эш шарттары булдырыу алғы планға ҡуйыла. Бында тырыш, берҙәм коллектив тупланған. Ауылда үткәрелгән күп сараларҙы ойоштороуҙа улар башлап йөрөй. Мәҫәлән, һабантуй, Яңы йыл, ҡыш оҙатыу байрамдары өсөн уйын һәм күңел асыу майҙандарын әҙерләйҙәр һәм үҙҙәре лә уларҙа әүҙем ҡатнаша.Коллективтың уңыштарын хаҡлы рәүештә директор Салауат Ғәбдрәхимовтың оҫта етәкселеге менән бәйләйҙәр. “Талапсан, принципиаль, уның янында тормошҡа битараф булыу мөмкин түгел”, – ти хеҙмәткәрҙәр үҙҙәренең етәксеһе хаҡында.Салауат Хәмзә улы ҡырҡ йыллыҡ хеҙмәт стажының яртыһын торлаҡ-коммуналь хужалыҡ тармағына бағышлаған. Фиҙакәр хеҙмәтен яҡташтары юғары баһалай. Ул Башҡортостан Торлаҡ-коммуналь министрлығының, Нефтекама ҡала хакимиәтенең һәм Ҡарман ГРЭС-ы етәкселегенең Маҡтау грамоталары менән бүләкләнгән. Күптән түгел Салауат Ғәбдрәхимовҡа хеҙмәттәге уңыштары өсөн Рәсәйҙең Төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығының Рәхмәт хаты тапшырылған.Предприятиела етәксе үрнәгендә тырышып эшләгән хеҙмәт алдынғылары күп. А. Байрамғолова, Л. Шәйҙуллина, Г. Муллахужина, В. Селецкий, Д. Дәүләтбаев, Р. Шәмсиәхмәтов, Р. Латипова, И. Рәхмәтуллин, Р. Вәлиев, Г. Шәмсетдинов, З. Вәзетдинов, А. Ғәлиханов кеүек һөнәр эйәләре – коллективтың ғорурлығы. Торлаҡ-коммуналь тармаҡта әйҙәүселәрҙең береһе булып танылған предприятие коллективы ҙур маҡсаттар менән йәшәй.


description: Магазинға инһәң, үҙебеҙҙә үҫкәндәренән тыш, сит яҡтан килтерелгән емештәрҙән күҙҙәр ҡамаша. Күберәк уңыш алыр һәм оҙағыраҡ һаҡлар өсөн етештереүселәр емештәрҙең тәме һәм файҙаһы тураһында би

title: Үҙебеҙҙеке файҙалыраҡ


description: Башҡортостанда ҡышҡы балыҡ тотоу өсөн урындар билдәләнде. Республика биләмәһендә ошо кәсеп өсөн 12 урын бүленгән.Башҡортостанда ҡышҡы балыҡ тотоу өсөн урындар билдәләнде. Республика биләмәһе

title: Ҡышын ҡайҙа балыҡ тоторға?