title: "Океан"дағы асыштар сменаһы

maintext:
Экологияны, географияны яратҡан уҡыусылар өсөн сменалар асыу идеяһы Урыҫ географик йәмғиәте тарафынан 2015 йылда тормошҡа ашырыла башлай. Әле яңыраҡ Владивостокта Япон диңгеҙе буйында урынлашҡан «Океан» балалар үҙәгендә «Асыштар сменаһы»нда Рәсәйҙең 52 төбәгенән 100 ҡыҙ һәм егет ял итте. Портфолиолары буйынса һайлап алынған был балалар – экология һәм география буйынса Халыҡ-ара һәм Рәсәй олимпиадалары, төрлө конкурстар еңеүселәре һәм призёрҙары. Смена барышында ғалимдар, сәйәхәтселәр, эксперттар менән осрашыуҙар, оҫталыҡ дәрестәре, географик квестар ҙа ойошторолған. Ысынлап та, асыштар сменаһы булған ул. Уҡыусылар онотолмаҫлыҡ хәтирәләр менән күп яңылыҡтар алып ҡайтҡан.
Башҡортостандан да ике уҡыусы барғайны: Өфөләге 69-сы айырым фәндәрҙе тәрәнәйтеп өйрәнеүсе белем биреү үҙәгенән XI синыф уҡыусыһы Саша Максимов һәм Октябрьскийҙың Балалар экология-биология үҙәгенән Света Йосопова.
Света унынсыла уҡый. Экология менән ныҡлап VI синыфтан шөғөлләнә башлаған. Еңеүҙәре байтаҡ. «Башҡортостан йәштәре тирә-яҡ мөхитте өйрәнә» тигән конкурста призлы урын алған. Экология буйынса Рәсәй олимпиадаһының төбәк һәм йомғаҡлау этабында ла уңышҡа ирешкән. Һигеҙенселә «Подрост» республика конкурсында еңгән.
– Беҙ «Тигрёнок-Китёнок» йәйге комплексында ял иттек. Күп ваҡыт саф һауала булдыҡ. Ундағы тәбиғәт һоҡландырғыс! Көн дә океан шаулауын тыңлайһың. Даими рәүештә үҫтереүсе һәм берләштереүсе саралар үткәрелде: экология, психология буйынса практик дәрестәр, «Океан ынйыһы» таланттар конкурсы, географик диктант һәм квест, уйындар, фильмдар ҡарау. Һәр кем үҙенә оҡшаған түңәрәктә йәки секцияла шөғөлләнде. Китапхана ла бар ине, – ти Света.
Уҡыусылар өсөн сәйәхәттәр ҙә ойошторолған. Бигерәк тә Приморьелағы сафари паркы бөтәһенә лә оҡшай. Унда йәшәгән Амур исемле юлбарыҫ һәм Тимур тигән кәзә интернет геройҙарына әйләнгән инде. Хәтерегеҙҙәлер, үткән йылдың ноябрендә кәзәне юлбарыҫҡа ризыҡ итеп бирәләр. Был, бер ҡарағанда, ҡанһыҙлыҡ кеүек тә күренә, шулай бит? Әммә йырт-ҡыс ас булмай, ә кәзә үҙен ҡорбан кеүек тотмай, ҡыйыулыҡ күрһәтә. Һөҙөмтәлә, һуңынан хатта дуҫлашып китеп, бер ояла йәшәй башлайҙар. Шулай ҙа уларҙы айыралар. Амур менән Тимур әле лә халыҡтың иғтибар үҙәгендә.
– Беҙ уларҙы 6 метр бейеклектәге күперҙән күҙәттек, – тип һөйләй Саша Максимов. Әйткәндәй, ул «Океан»да «Тыуған яҡтың презентацияһы» тигән программала ҡатнашып, Башҡортостандың тәбиғәт ҡомартҡылары – Ирәмәл тауы, Стәрлетамаҡ шихандары, Шүлгәнташ, Асҡын мәмерйәләре, Ҡыҙыл Шишмә сығанағы тураһында һөйләгән. Егет сәйәхәт итергә ярата икән. Был иҫтәлекле урындарҙың күбеһен үҙе барып күргән.
– Лагерҙан бик күп ыңғай тәьҫораттар алып ҡайттыҡ. Тиҫтерҙәремә шуны әйткем килә: хыялдарығыҙҙы маҡсатҡа әйләндереп, шуға ирешергә ынтылыуҙан ҡурҡмағыҙ. Йырҙа йырланғанса, маҡсат түгел, уға алып барған юл мөһимерәк, – ти Света Йосопова.
Эльвира ӘСӘҘУЛЛИНА.


title: Өфөлә - Китап форумы

maintext:
Тәүгә үтте бындай мәртәбәле Китап форумы. Төбәктә әҙәбиәтте, китап уҡыуҙы әүҙемләштереү маҡсатында уны Рәсәй китап берләшмәһе республика мәҙәниәт министрлығы, Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана менән берлектә ойошторҙо.
Сара башланыр алдынан ҡатнашыусылар Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап», «Инеш» нәшриәттәре, «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, «Эдвис» фәнни-методик үҙәге, «Планета» китап магазиндарының яңы баҫмалары менән танышыу мөмкинлегенә эйә булды. Теләгәндәр календарь, китаптар ҙа һатып алды.
Конгресс-холда үткән пленар ултырышта Башҡортостан Мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Рәйес улы Алтынбаев республикабыҙҙа китап сығарыу өсөн бөтә мөмкинлектәр булыуын, журналистар, әҙәби тәнҡитселәр, әҙәбиәтселәр, йәмәғәт берләшмәләре әүҙем эшләүен, дәүләт, район кимәлендә йыл һайын әҙәби премиялар тапшырылыуын билдәләп китте. Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы етәксеһе Борис Николаевич Мелкоедов, «ЭКСМО-АСТ» нәшриәт төркөмөнөң генераль директоры Марина Николаевна Абрамовалар кәңәшмәнең уңышлы эшләүен теләне.
Китап форумы ике секциянан торҙо. Тәүгеһе «Социомәҙәниәт проекттары һәм китап бизнесы: проблемалары һәм үҫтереү юлдары» тип аталды. Унда ошо темаға сығыштар яңғырап, хәл итеү саралары ҡаралды.
«Китап белем биреү барышының ҡоралы кеүек» тип исемләнгәнендә йыйылыусыларға «Беренсе сентябрь» нәшер итеү йортоноң баш мөхәррире, «Дрофа-Вентана Граф» берләшкән нәшер итеү төркөмөн үҫтереү һәм стратегик коммуникациялар буйынса вице-президент Артём Симонович Соловейчик менән яҡындан күрешеү бәхете тейҙе. Уның һөйләгәндәрен барыбыҙ ҙа йотлоғоп тыңланыҡ.
– Өйҙә китаптар бик күп булһа ла, уҡырға яратманым. 11 йәшемдә елкәнле спорт менән ныҡ мауығып китеп, уҡыуым бөтөнләй хөртәйҙе. 17 йәшемдә өлкәндәр араһында беренселектә ҡатнашырға әҙерләнеп йөрөп, сығарылыш имтихандарын саҡ-саҡ бирҙем. Шулай итеп, Мәскәү дәүләт университетының психология факультетына инә алманым. Иншала күп хаталар ебәргәнмен. Унан Төньяҡ флотҡа өс йылға хеҙмәт итергә киттем. Бында иң беренсе күҙемә ташланғаны китаптар булды. Бала саҡта ҡулға алмаған әҫәрҙәрҙең барыһын уҡып сыҡтым. Был йылдарым бер мәктәп һымаҡ ине. Хеҙмәт итеп ҡайтҡас, уҡырға индем. Мин үҙ миҫалымда ғына әйтәм, уҡырға, кеше булырға бер ҡасан да һуң түгел. Тик быны ваҡытында аңларға ғына кәрәк, – тине ул.
Артём Симонович электрон метапредмет дәреслеге менән дә төплөрәк таныштырҙы. Ул бик ҡыҙыҡлы, эшләүе лә уңайлы. Бындағы материалдар арауыҡ, ваҡыт төшөнсәләре буйынса урынлаштырылған. Үҙ-үҙеңде тикшереү, контроль эштәр ҙә бар. Интернет селтәрендә «Уҡыусы ил» проекты булыуын да әйтеп китте. Бергәләп инеп ҡарағас, 2 мең 306 ҡатнашыусыһы барлығын белдек. Өфөнән 26 уҡыусы видеояҙмаһын һалған.
Фәниә Шөғәйеп ҡыҙы Сынбулатова башланғыс синыфтар уҡыған әҙәби уҡыу, башҡорт теле дәреслектәрен төҙөү тарихын һөйләне. Форумда ҡатнашыусылар уның электрон варианты булыуын да белде.
– Инновацион мәктәпте заманса китапханаһыҙ күҙ алдына килтереүе ҡыйын. Шуға беҙ ошо йүнәлештә эш башларға торабыҙ, – тине федераль маҡсатлы программа буйынса мәктәп китапханаларын үҫтереү конкурсында еңгән Стәрлетамаҡтағы 1-се мәктәптең директоры Риф Рәхим улы Тажиев.
Ә нисек балала китапҡа һөйөү уятырға, ҡыҙыҡһындырырға һуң? Төрлө конкурстар, ҡыҙыҡлы уйындар, саралар менән йәлеп итергә кәрәк, тип иҫәпләй Стәрлетамаҡтағы 20-се мәктәптең китапхана мөдире Наталья Александровна Щетинкина һәм мәғлүмәт-методик үҙәк методисы Ольга Петровна Алиева.
Г. ИБРАЕВА.

fasttext_language: ba


description: ур соҡорҙар барлыҡҡа килеүе тураһында мәғлүмәттәр бермә-бер артты. Мәҫәлән, Черниковка биҫтәһендәге Беренсе Май урамында, “Победа” кинотеатры ҡаршыһында, асфальт япманың убылыуы хаҡында хәбә

title: Тәбиғәтте ғәйепләргә ашыҡмайыҡ


description: Ҡасандыр Ҡытай үҙен шулай тип йөрөткән. Был башҡаларға уның географик яҡтан ғәйәт ҙур урынды биләүенә ишара булып хеҙмәт иткән. Хәҙер уны “киләсәге ҙур һәм эшһөйәр халыҡлы дәүләт” тип атайҙа

title: Күк аҫтын биләгән ил

maintext: Бер саҡ Башҡортостанға Ҡытайҙың Ляонин провинцияһынан килгән делегация менән аралашырға насип булды. Майҙаны буйынса беҙҙең республикаға тиң был төбәктә 45 миллион кеше йәшәй икән, йәғни Башҡортостан халҡынан ун тапҡырға күберәк! Өфөлә бер түгел, ун миллион халыҡ йәшәүен күҙ алдына килтереп ҡарайым. Мәхшәр булыр ине, моғайын.Ғәжәп ил ул Ҡытай... Күршеләрҙең уңыштарының сәбәбен белгестәр шунда күрә: беренсенән, улар “баҙар иҡтисады бөтәһен дә үҙенән-үҙе көйләйәсәк” тигән ҡараштан баш тартты һәм иҡтисади реформалар барышында (ә ул әле лә дауам итә) дәүләт власының һәр тармаҡтың, һәр предприятиеның эшенә “ҡыҫылыуына” өҫтөнлөк бирҙе. Икенсе сәбәп – продукция етештереүҙең үҙҡиммәтенең артыуына юл ҡуймау. Был иһә Ҡытай тауарҙарының донъя баҙарында конкурентлыҡҡа һәләтле булыуына килтерҙе. Әйтеүҙәренсә, Европа кибеттәрендә лә был ил етештергән әйберҙәр тулып ята, сөнки бик арзан. Һәр нәмәлә һаҡсыллыҡ күрһәтеү ҡанына һеңгән Көнбайыш халҡы уларҙы теләп һатып ала икән.Элегерәк беҙҙә “Ҡытай тауарҙары арзан, ләкин уларҙың сифаты ла хөрт бит” тигән фекерҙе йыш ишетергә тура килһә, хәҙер ундай дәғүә белдереүселәр юҡ. Сифатты яҡшырта барыуҙарын күреп торабыҙ бит. Өфө – Аэропорт юлындағы “Мега-Үҙәк”тә, мәҫәлән, был илдә етештерелгән автомобиль өлгөләрен күҙәтергә мөмкин. Уның янында һәр саҡ кемдеңдер машина салонын ҡарағанын, эргәһендәге хеҙмәткәрҙән хаҡын һәм башҡа үҙенсәлектәрен һорашҡанын шәйләйһең. Был өлгөләр үҙҙәре йыш алмашынып та тора бит әле (уларҙа автомобиль моделдәрен гел яңыртып торалармы икән ни?!) Әлеге ҡыҙыҡһыныусылар машинаның сифатын һис тә шик аҫтына ҡуймай. Башҡортостан юлдарында Ҡытай автомобилдәренең арта барыуын, уны файҙаланыусыларҙың ҡәнәғәт булыуын да күрәбеҙ. “Көмөш аждаһа” халыҡ-ара эксперт фирмаһы раҫлауынса, был ил етештергән тауар сифаты буйынса халыҡ-ара стандарттарға тиңләште тиерлек.Ә үҙҡиммәттең күтәрелмәүенә билдәле шарттар йоғонто яһай:1. Ҡытайҙа эшсе көсө үтә арзан. Ярым хәйерселектә йәшәгән ауыл халҡы ҡала предприятиеларында тир түгеүселәрҙең төп өлөшө булып тора, һәм улар бик түбән хеҙмәт хаҡына ла риза. Ҡытайҙа ауыл халҡы 2000 йылда ғына кәмеүгә табан китте. Нигеҙҙә, ҡалаларға күсеү иҫәбенә, әлбиттә. Әммә хәҙер ҙә ауыл халҡы менән ҡаланыҡының нисбәте бер сама. Аналитиктар яҙыуынса, был илдә 120 миллиондан ашыу кеше йәшәү минимумынан да аҙыраҡ эш хаҡы ала. Предприятиелағы бер смена 12 сәғәт дауам итә, төшкө тәнәфес – 15 минут, бер ниндәй ҙә “перекур” ҡаралмаған. Сәнәғәт тармаҡтарында тар махсуслашыу өҫтөнлөк итә.2. Етештереү көстәре һәм уларҙы финанслау, нигеҙҙә, илдең көньяғындағы һәм көньяҡ-көнсығышындағы берҙәм кластерҙарға тупланған. Әйтәйек, Шанхай, Пекин, Гуанчжоу кеүек мегаполистар етештереү үҙәктәре булһа, уларҙың тирә-яғындағы эреле-ваҡлы ҡала һәм ҡасабалар ошо үҙәктәрҙе хеҙмәтләндергән ярҙамсы предприятиелар менән тулған.3. Һалым һәм финанс сәйәсәтенең үҙенсәлектәре. Был илдә экспортҡа оҙатылған йәки импортты алмаштырған тауар етештереүселәргә, ташландыҡ ерҙе аяҡҡа баҫтырыусыларға, предприятиеһын эшһеҙҙәр айырыуса күп булған урында асыусыларға һәм башҡаларға ҙур һалым ташламалары ҡаралған.Шуныһы ла иғтибарға лайыҡ: Ҡытайҙа һан яғынан йылдан-йыл арта барған миллионерҙарҙың береһе лә дәүләт предприятиеһын хосусилаштырыу иҫәбенә байымаған, ә етештереү ҡеүәттәрен үҙ көсө менән булдырған. Шуға күрә лә ундайҙар халыҡта ҙур ихтирам ҡаҙана. Дөрөҫ, һалым ташламаһы йәки махсус финанслау шарттары алғанда ришүәт биреү осраҡтары, йәғни коррупция киң таралған. Ҡытай, Рәсәй кеүек үк, был кире күренешкә ҡаршы көрәштә һиҙелерлек уңышҡа өлгәшә алмай әлегә. Ә бит унда яза ла бик ҡаты: һуңғы йылдарҙа ғына 10 мең ришүәтсе атыуға хөкөм ителгән, бер миллиондан ашыу дәүләт хеҙмәткәре шул уҡ хоҡуҡ боҙоу сәбәпле төрмәлә ултыра.Ҡытайҙың алыҫлығы, сик аша үткәндә таможня түләменең ҙур булыуы ла был ил тауарҙарының хаҡын әллә ни күтәрә алмай. Борон донъяның ошо ҡитғаһынан Европаға тауар ташыған “Бөйөк ебәк юлы” булған. Ҡытайҙың шул уҡ маршрут буйынса ҙур транспорт системаһы төҙөргә йыйыныуы, был хаҡта Рәсәй менән һөйләшеү алып барыуы тураһында матбуғаттан уҡып беләбеҙ. Тимәк, арзан ҡытай тауарҙары менән күмеләсәгебеҙ алда әле.Шулай ҙа белгестәрҙең күбеһе өсөн уртаҡ булған бер һығымта бар: Ҡытай моделен тулыһынса баҙар иҡтисады тип булмай. Был системала барыһы ла бергә ҡатнашҡан: социалистик планлаштырыу буйынса эшләгән хужалыҡтар ҙа, хосуси милеккә нигеҙләнеп үҫеүселәр ҙә, дәүләт көйләүе аша идара ителгән сектор ҙа... Билдәле көлкө оҫтаһы Михаил Задорнов бер сығышында шулай тигәйне: “Ҡытайҙы беҙ бөтөнләй аңлай алмайбыҙ. Унда капитализм төҙөүҙәре бер хәл әле, был эш коммунистар партияһы етәкселегендә башҡарыла бит!”Дәүләт контроле был илдә барлыҡ финанс инструменттарына ҡағыла. Банктар – фәҡәт Ҡытайҙыҡы ғына. Әйләнештә тик юань йөрөй, долларҙы сит илдәге иҫәптән генә күсереп алып була, уларын да банкта бары һаҡларға рөхсәт итәләр, ҡулланырға булһаң, мотлаҡ юангә әйләндерергә. Яҙыуҙарынса, контроль органдары барлыҡ предприятиеларҙың һалымды ваҡытында түләүен, хаҡты күтәрмәүен ҡәтғи күҙәтеп тора. Дәүләт яҡын киләсәктә бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ өсөн шарттарҙы яҡшырта барырға, ҡаҙна иҫәбенә логистиканы үҫтерергә, һалымды кәметергә вәғәҙә итә. Юғары технологияларҙы йәйелдереү маҡсатында булдырылған ирекле иҡтисади зоналарҙы киңәйтеү ҙә дауам итәсәк. Уларҙа инвесторҙар өсөн ҙур ташламалар, пошлинаһыҙ сауҙа итеү һәм башҡа уңайлы шарттар ҡарала. 2015 йыл йомғаҡтары буйынса Ҡытайҙа төп капиталға инвестиция күләме 55,16 триллион юань, йәғни 8,4 триллион доллар тәшкил иткән.Эйе, дәүләттең иҡтисадҡа йоғонтоһо ҙур был илдә. Бында власть органдары сит ил компанияларының Ҡытай баҙарындағы әүҙемлеген дә күҙ уңынан ысҡындырмай – милли сәнәғәтте бик ҡыҫырыҡламайҙармы? Дәүләт предприятиеларын хосусилаштырыу юлын иҡтисади реформаның тәүге осоронда бөтөнләй кәрәк түгел тип иҫәпләйҙәр. Хосуси мөлкәт нигеҙендә етештереүселәр дәүләт милке булған ойошмалар урынына түгел, ә улар менән бер сылбырҙа эш итергә тейеш. Иҡтисадтың хәле, халыҡтың йәшәү кимәле лә властарҙың һалым сәйәсәтен тиҙ үҙгәртеп торорға мәжбүр итә. Экспортты дәртләндереүсе лә – дәүләт. Әйткәндәй, продукцияны сит илдәргә һатыуҙан килгән валютаның юғары технологиялар, фәнни эшләнештәр һатып алыуға тотоноуы ла дәүләттең контролендә башҡарыла.Был илгә барып йөрөгән Рәсәй эшҡыуарҙары раҫлауынса, Ҡытайҙа яңы фирманы рәсми теркәү бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ һәм үтә тиҙ башҡарыла. Илдә “финанс пирамидалары” бөтөнләй юҡ һәм элегерәк тә булмаған, ә банктағы шәхси депозитҡа килгән проценттар инфляция кимәленән юғары.Географик яҡтан уңайлы урынлашыуы ла илдең уңышлы үҫешенә булышлыҡ итмәй ҡалмай. Әгәр ҙә Рәсәйҙең диңгеҙ яры порттарының күбеһе һәр саҡ тиерлек туң булған Төньяҡ Боҙло океанға һәм етештереү үҙәктәренән йыраҡта ятҡан Алыҫ Көнсығыш буйына тура килһә, Ҡытайҙың йылы климатлы Тымыҡ океанға сыҡҡан ҡалалары күп.Халыҡтың аҡса тупланмалары һәм сит илдәрҙә йәшәгән ҡытайҙар ебәреп торған валюта ла ошо дәүләттең иҡтисадын алға ебәреүгә хеҙмәт итә. Тимәк, аҡсаны дәүләткә бурысҡа биреп тороуҙы дәртләндерә беләләр. Һөҙөмтәлә Ҡытайҙа ҡулланыу кимәле лә үҫә һәм быныһы үҙ сиратында сит ил компанияларын да ҡыҙыҡтырмай ҡалмай.Эске тулайым продукт кимәлен һәм экспортты йылдан-йыл арттыра барыу, халыҡтан һәм төрлө ҙурлыҡтағы компанияларҙан инвестицияны даими йәлеп итеү, сәнәғәт тармаҡтарына һәм хеҙмәтләндереү өлкәһенә миллиондарса эш көсөн ылыҡтырыу һөҙөмтәһендә Ҡытай донъяның иң алдынғы илдәренең береһенә әүерелде. Былтыр ошо илдең донъя тулайым продуктындағы өлөшө 17 процент тәшкил итте, АҠШ-тың был күрһәткесе – 15,8 процент, Һиндостандың – 7,2, Рәсәйҙеке 3,28 процент булды.Иҡтисади реформалар Ҡытайҙа ғәмәлдә 1979 йылда башланғайны, ул саҡта ил етәкселеге “ҡытайса социализм” төҙөлә башлаясағы тураһында иғлан иткәйне. Шул замандан алып Ҡытай иҡтисады йылына 9,8 процентҡа үҫте, тулайым эске продукт – 15, ә тышҡы сауҙа әйләнеше 125 тапҡырға артты. Тимәк, ҡытайса модель үҙенең иҡтисади яҡтан донъяла иң уңышлыһы булыуын асыҡ күрһәтте.


description: Өфөлә милли-мәҙәни үҙәк етәкселәре, дин әһелдәре, дәүләт власы органдары, фәнни-эксперт йәмәғәтселек вәкилдәре ҡатнашлығында “Башҡортостанда милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәрҙең соци

title: Татыулыҡ буш һүҙ түгел


description: Республика йәмәғәтселеге ауыр юғалтыу кисерҙе. 2016 йылдың 21 ноябрендә 78-се йәшендә күренекле ғалим-фольклорсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы,

title: Бөрйән ҡарағасы ауҙы көтмәгәндә...


description: Рәсәй Президенты Хөкүмәт ағзалары менән үткәргән кәңәшмәлә иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары Евгений Елин коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙың бюджет аҡсаһынан файҙаланыуы йәһәтенән Башҡортост

title: Халыҡҡа хеҙмәт күрһәтеү хуплана


description: “Любизар” беренсе башҡорт атлы полкы” республика йәмәғәт ойошмаһы (хәрби-тарихи клубы) “Мәргән уҡсы” фестивале менән берлектә Халыҡтар берлеге көнөнә арналған республика уҡсылар турнирын уҙғ

title: Ятып ҡалғансы, бәйгегә кил!


description: Бала саҡтағы күпереп бешкән әпәкәйҙең тәме мәңге тел осонда. Әле һатыуҙа шул мәлдәрҙе иҫкә төшөрөрҙәй икмәк эҙләйбеҙ ҙә... таба алмайбыҙ. Ни өсөн?.. – Хәҙер икмәкте әллә нисек бешерәләр. Ҡай

title: Икмәк ниңә тәмһеҙ?

maintext: Элек өлкәндәр “Икмәк тураһында насар һүҙ ысҡындырырға ярамай, валсығын да әрәм итмәгеҙ, Алла бабай башығыҙға һуғыр” тиһә, бөгөн халыҡ араһында изге ризыҡҡа ҡарата ризаһыҙлыҡ һүҙҙәрен йыш ишетергә тура килә. Дөрөҫ, һуңғы йылдарҙа Туймазы районының Ҡандра ҡасабаһында, Ҡырмыҫҡалыла бешерелгән икмәкте кешеләр маҡтай-маҡтай ала. Әммә улар барлыҡ сауҙа нөктәләренә лә килтерелмәй. Булған хәлдә лә, тиҙ һатылып бөтә.Йәнә ошо көндәрҙә ғәжәп яңылыҡ ишетелде. Ил Хөкүмәтенең икмәккә яңы ГОСТ-ты хуплауы көтөлә. Ул сағында элек фураж өсөн генә яраҡлы булған бишенсе класлы бойҙайҙы икмәк ризыҡтары бешереүҙә ҡулланыу законға ярашлы тип табыласаҡ. Был төр игенде башлыса мал-тыуарға ашатыу өсөн ҡулланалар…Әйткәндәй, сифатлы икмәк менән туҡланырға тулы мөмкинлегебеҙ бар кеүек. Рәсәй үҙен иген менән тулыһынса тәьмин итә. Һуңғы йылдарҙа кәштәләрҙе үҙебеҙҙә етештерелгән аҙыҡ менән тултырыу хаҡында һүҙ алып барғанда, был күрһәткес тә үҫә. Бер ҡараһаң, ҡыуанырға ғына кәрәк. Бойҙай нефть түгел, үҫтер ҙә рәхәтләнеп һат. Бының өсөн Рәсәйҙә сәсеүлектәр майҙаны етерлек. Нимә генә тимә, илебеҙ донъяла иң уңдырышлы ерҙәре менән дан тота.Быйылғы тәбиғәт шарттары мул уңышҡа форсат бирҙе – бураларға 117 миллион тонна иген һалынды. “Һуңғы 40 йылда бындай уңыш алғаныбыҙ юҡ ине”, – тине был хаҡта ауыл хужалығы министры Александр Ткачев. Аҙаҡҡы тапҡыр 1978 йылда 127 миллион тонна иген йыйылған. Ә инде Италияла үткән эшлекле һөйләшеүҙә “Рәсәй – донъяла игенде экспортҡа иң күпләп һатҡан дәүләттәрҙең береһе. Былтыр, мәҫәлән, сит илгә 30 миллион тонна иген оҙатһаҡ, быйыл йәнә биш миллионға арттырасаҡбыҙ”, – тип күкрәк һуҡтылар.Александр Ткачев билдәләүенсә, быйыл иген бойҙайының 80 проценты самаһы – өсөнсө һәм дүртенсе класлы. Киләсәктә Ауыл хужалығы министрлығы Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта яңы майҙандарҙы эшкәртеү иҫәбенә ҡаты сортлы бойҙай күләмен етештереүҙе арттырыуҙы бурыс итеп ҡуя. Унан йәнә Азия баҙарҙарына 10 миллион тонна ашлыҡ оҙатыласаҡ. Әммә был ғына сик түгел, 2030 йылға уңышты 130 миллион тоннаға еткереү күҙаллана. Шулай ҙа киләсәктә уны 150 миллион тоннаға үҫтереү мөмкинлеге барлығы хаҡында һүҙ булды.Рәсәй Хөкүмәте етәксеһе Дмитрий Медведев та күптән түгел, ситкә иген һатыу күләменең арта барасағын белдереп, ул 2020 йылға 40 миллион тоннаға етергә тейеш, тине. Был аңлашыла, бер ил дә фураж өсөн етештерелгән игенде алмаясаҡ. Тимәк, былай ҙа ил халҡына етмәгән өсөнсө, дүртенсе класлы ашлыҡ ситкә ағыласаҡ. Барлыҡ булғанды ҡырып-һепереп һатып, үҙебеҙҙе онотоп ебәрмәйбеҙме икән? Илдең төп байлығы һаналған граждандар үҙҙәре иң насар икмәк менән туҡланырға тейешме? Ә бит икмәк – ил ҡото, өҫтәлебеҙҙең төп ризығы.Ни өсөн табыныбыҙҙың йәме һаналған икмәк үҙенең тәмен юғалтты һуң? Юғары даирәләрҙә “уңыш”, “экспорт” һүҙе йыш яңғыраһа ла, “сифат” тигәне әллә ни ишетелмәй кеүек.Әлбиттә, был хаҡта белгестәр өндәшмәй түгел, хәбәр итә, илдә килеп тыуған етешһеҙлеккә ҡолаҡ һалыуҙарын һорай. Мәҫәлән, 2014 йылда Тирмән һәм эре предприятиелар берләшмәһе Рәсәй Хөкүмәте Премьер-министры Дмитрий Медведевҡа үҙҙәрен борсоған мәсьәләләр хаҡында хат юллағайны. Унда белдерелеүенсә, өсөнсө класлы бойҙайҙың бөтә ресурсы 20 миллион тоннанан артмай. Уның ете миллион тонна самаһы орлоҡҡа һалынһа, биш миллионы экспортҡа тейәлгән. Эшкәртеү һәм он өсөн илдә ни бары һигеҙ миллионы ғына ҡала. Тимәк, өсөнсө класлы бойҙай күләме ГОСТ талаптарына тап килгән ихтыяждың 42 процентына ғына тиң. Ҡалған 58-ен елемсәһе 18 – 22 процент ҡына тәшкил иткән дүртенсе класлы бойҙай менән ҡапларға тура килә. Ә сифатлы игенде онға тарттырғанда елемсә 25 проценттан да кәмерәк булмаҫҡа тейеш.Икмәк сифатының насарайыу сәбәптәре төрлөсә. Йәнә баҙар талаптары икмәк бешереүселәрҙе ауыр хәлгә ҡуйҙы. Беренсенән, яҡшы он аҙ, икенсенән, булғаны ла үҙебеҙҙекеләргә экспорт хаҡы менән ҡыйбатҡа һатыла. Ә дүртенсе һәм бишенсе класлы онға өҫтәү өсөн яҡшыртҡыстар һәм ферменттар кәрәк. Әммә хәҙер уларын да үҙебеҙҙә етештермәйҙәр, шаҡтай аҡса түгеп, эшелон-эшелон итеп ситтән килтерелә. Тағы биналарҙы ҡуртымға алыу хаҡы юғары, электр энергияһына тариф даими күтәрелә. Шуға ла икмәкхана хужалары сығымды кәметеү өсөн төрлө аҙымға бара.Белгестәр әйтеүенсә, икмәктең ГОСТ йәки тиҙләтелгән технология буйынса бешерелеү-бешерелмәүен асыҡлау мөмкин түгел. Мәҫәлән, Бородино икмәге ауырлығы буйынса – бер килограмм, ул сифатлы булып бешһен өсөн мейестә 50 минуттан да кәм ултырмаҫҡа тейеш. Ә 200 грамлыҡ дүрткел икмәк бындай арауыҡта янып сығасаҡ. Тимәк, стандарт буйынса бешерелмәгән. Уның сифатын бары лабораторияла ғына билдәләргә мөмкин.Әлбиттә, бер ниндәй ҡушылма ла сифатлы бойҙайҙың файҙалы матдәләрен алмаштыра алмай. Насар бойҙайға нимәлер өҫтәп, тәмле икмәк бешереү ысулы Рәсәйҙә лә, сит илдәрҙә лә әлегә уйлап табылмаған. Хатта Советтар Союзында иң ауыр мәлдәрҙә лә икмәк кәмендә өсөнсө класлы бойҙайҙан етештерелгән. Әгәр уңыш насар булып, бындай он етмәһә, сит илдән һатып алғандар...Әлбиттә, икмәктең сифаты баҫыуҙан башлана. Белгестәр әйтеүенсә, иң тәүҙә ундағы төрлө бөжәктәрҙе еңергә кәрәк. Үкенескә ҡаршы, игенде тарттырыр алдынан йыуып та тормайҙар. Ә бит ундағы бактериялар шул килеш ҡала. Икмәктең тиҙ иҫкереүенә, икенсе көнгә күгәрә башлауына ошо кәмселектәр ҙә булышлыҡ итә.1986 – 1989 йылдарҙа СССР-ҙың икмәк ризыҡтары министры урынбаҫары һәм дәүләт икмәк бешереү сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының баш белгесе Николай Чубенко: “Икмәк өсөн игендең сифаты кинәт төштө, – ти. – 1992 йылға тиклем бойҙай биш класҡа бүленде, 90-сы йылдарҙағы ауыр ваҡыттарҙа стандарттарҙы ҡайтанан ҡаранылар. Икмәк хәҙер ике категорияға бүленә: бешереү һәм дөйөм тәғәйенләнеш өсөн. Икенсеһе элек мал-тыуар өсөн оҙатылған. Бөгөн ошо ике айырманы бер кем дә тикшермәй. Советтар Союзы ваҡытында икмәк бары ГОСТ буйынса әҙерләнһә, әле икмәк заводтарына үҙҙәре эшләгән техник шарттар буйынса бешереү рөхсәт ителгән. Йәнә “дөйөм тәғәйенләнеш”тәге онға уның күрһәткесен нормаға еткереү өсөн тирмәндәрҙә клейковина йәки глютен ҡушыла. Документта унан әҙерләнгән икмәк яҡшы күренһә лә, ғәмәлдә иһә тәме буйынса бөтөнләй сифатһыҙ аҙыҡ килеп сыға. Тағы 2011 йылдан бойҙайҙы һәм ондо зарарлы матдәләр менән эшкәртә башланылар”.Әлбиттә, икмәктең сифатын яҡшыртырға мөмкин. Белгестәр әйтеүенсә, төҙәтеп булмаҫлыҡ хәл түгел был. Бының өсөн изге ризыҡты әҙерләүселәр кисекмәҫтән дәүләт яҡлауын тойорға тейеш. Мәҫәлән, донъяла иң осһоҙ икмәк Мысырҙа икәнлеге һәр кемгә мәғлүм, сөнки унда иген етештереүселәрҙе дәүләт һәр ваҡыт үҙенең ҡурсауы аҫтында тота.Икенсенән, илдә ниндәй класлы бойҙай күпме ҡалырға тейешлеге аныҡ булырға тейеш. Ҡулланыусылар кәрзинендә билдәләнеүенсә, йыл һайын Рәсәйҙә бойҙай оно иҫәбенән 14 миллион тонна икмәк ризыҡтары ҡулланыла. Ә етерлек кимәлдә етештереү өсөн 19 миллион тонна өсөнсө класлы бойҙай оно талап ителә. Тимәк, дәүләт ошо уҡ күләмдә ошондай класлы бойҙай һатып алырға һәм һаҡларға бурыслы. Тейелгеһеҙ запас йыл һуҙымында тотороҡло хаҡҡа икмәк бешереүселәргә бүлеп бирелергә тейеш.Үкенескә ҡаршы, икмәктең сифатына зыян килтергән башҡа факторҙар ҙа бихисап. Мәҫәлән, электр хаҡына, биналарҙы ҡуртымға алған хаҡ әкиәт батырылай үҫә. Бындай шарттарҙа сығымдарҙы нисек тә кәметергә теләгән эшҡыуарҙар төрлө алымдарға бара, заманса мейестәрҙә икмәк сифатлы бешһен өсөн тәғәйен ваҡыт тотолмай. Был барлыҡ талаптарҙы Дәүләт икмәге (Госхлеб) тергеҙеп, инспекция туранан-тура Хөкүмәт ҡарамағында булырға тейеш. Әлбиттә, ГОСТ-ты юҡҡа сығарырға ярамай, сөнки икмәк – ил именлеген тәьмин иткән төп ризыҡ.Икмәкте нисек һайларға һуң? Уның уртаса һаҡлау ваҡыты өс көн. Әгәр этикеткаһында бынан да күберәк ваҡыт күрһәтелә икән, тимәк, ул төрлө консерванттар менән тултырылған. Бармаҡ менән төртөп ҡарағыҙ, әгәр ул тиҙ генә үҙ хәленә ҡайтмаһа, тимәк, алырға ярамай.Икмәк — барлыҡ донъя халҡы һәм бөтә дин вәкилдәре хөрмәт иткән берҙән-бер ризыҡ.Арыш икмәге һаулыҡ өсөн файҙалы, унда организм өсөн туҡлыҡлы матдәләр күп. Йәнә ул йөрәк өсөн диетик аҙыҡ булараҡ мөһим. Унда артыҡ холестеринды сығарыуға ярҙам иткән матдәләр бар. Шулай уҡ йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарын иҫкәртеү йәһәтенән дә шифалы. Арыш икмәгенән беҙ аҙыҡ эшкәртеүҙе тиҙләткән һәм эс ҡатыуын булдырмаған күп күҙәнәктәр алабыҙ.Туғыҙ секунд эсендә комбайн 70 буханка икмәк бешерерлек бойҙай ура.Молдавияла һоро икмәк бар. Уға патока менән әнис ҡушалар.Европала француздар икмәкте иң күп ашаған халыҡ булараҡ билдәле. Унда ул йылына һәр кешегә 67 килограмм тура килә.Тәүҙә аҡ икмәк менән туҡланғандар. Ҡара икмәк XII быуатта ғына барлыҡҡа килгән. Ул халыҡҡа бик оҡшап ҡалған.Урта быуаттарҙа байҙар аҡ икмәкте өҫтөн күргән. Улар ҡара икмәк ярлыларҙың аҙығы тигән ҡарашта булған.Ҡаты алыштарҙан һуң Наполеон сабырлығы өсөн атын икмәк менән һыйлаған.Тәүге икмәк имән алмаһынан бешерелгән. Имән ағасы үҫмәгән ерҙәрҙә ондо сәтләүектән әҙерләгәндәр.Ер йөҙөндәге халыҡ көн һайын 9 000 000 самаһы ҡалас ашай. Бынан 90 миллион бутерброд эшләргә мөмкин булыр ине.Икмәктең 50 проценты бутерброд әҙерләүгә тотонола. Англияла сырлы бутербродҡа, ә Америкала ветчинаға өҫтөнлөк бирәләр.“Росстат” мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙең һәр кешеһе йылына 63,4 килограмм икмәк ризыҡтары ашай.1988 йылда Санкт-Петербургта “Ленхлебпром” берекмәһе икмәк музейын булдыра. 1993 йылда ул ҡаланың Мәҙәниәт комитетына күсерелә.Яңы Уренгой ҡалаһында Бородино икмәгенә һәйкәл бар. Ул тарихҡа ингән дәһшәтле Бородино һуғышына 200 йыл тулыу айҡанлы асылған.


description: Республикабыҙҙа 2017 йылдың – Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылының –эмблемаһы раҫланды. Төбәктәге Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының матбуғат хеҙмәтенән

title: Киләһе йылдың эмблемаһы бар

maintext: Эмблема Башҡортостандың милли флагы төҫтәрендә башҡарылған. Төп график фигура – алты мөйөш. Ул экологик яҡтан таҙа райондарҙа, шул иҫәптән махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләрендә милли кәсеп булараҡ үҫешкән умартасылыҡты сағылдыра. Башҡорт милли биҙәге элементы бер үк ваҡытта үҫентене лә, ҡошто ла, кешене лә кәүҙәләндерә. Ул ошо рәүешле тәбиғәттәге бар нәмәнең үҙ-ара бәйләнеше, экологияның фән булараҡ әһәмиәте хаҡында һөйләй.Конкурс комиссияһы Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылының слоганын да һайлап алды. “Саф. Ҡурсалаусыһыҙ. Һинең ҡулда…” (“Чиста. Беззащитна. В твоих руках”) тигән слоганды иң яҡшыһы тип таныны. Эмблема менән слогандың авторы – биҙәүсе-дизайнер Александр Курлянов.– Слогандың структураһы бер нисә мәғәнәгә эйә, шул уҡ ваҡытта ул әйтеп еткерелмәгән дә кеүек. Был психологик алым тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән һәр ҡайһыбыҙҙың әһәмиәте хаҡында уйланырға мәжбүр итә, – тигән фекерҙә автор.


title: “Бөйөк депрессия”, “ҡара дүшәмбе” һәм башҡалар

maintext:
Донъя иҡтисады элек тә тотороҡло түгел ине, хәҙер уның киләсәге нисек булырын бер кем дә әйтә алмай. Көрсөктәр торған һайын йышыраҡ тыуа башланы: етештереү ҡырҡа кәмей, һатылмаған тауар күләме артҡандан-арта, банктар бөлә, үҙ-ара иҫәпләшеү системаһы юҡҡа сыға, эшһеҙлек көсәйә... Тарихҡа күҙ һалһаҡ, уларҙың нигеҙһеҙ түгеллегенә ышанырбыҙ.
1857 йыл. АҠШ, Германия, Англия, Францияның халыҡ хужалығына һәм йәмәғәт тормошона бер үк ваҡытта ябырылған был көрсөк ошо илдәрҙең тәүгеһендә башланып киткән. Быға тимер юл компанияларының тотошлай бөлөүе һәм акциялар баҙарының емерелеүе сәбәпсе була. Уның һөҙөмтәһендә АҠШ банктары эште туҡтатыу сигенә етә. Бөлгөнлөк тулҡыны Рәсәйгә лә килеп етә: суйын иретеү – 17, ә кизе-мамыҡ туҡыма һуғыу 14 процентҡа кәмей.
1873 йыл. Был юлы иҡтисади ҡыйынлыҡ Германия менән Австрияла тыуа. Был ике ил күсемһеҙ милеккә хаҡты яһалма рәүештә күтәрә, АҠШ банктары уларға кредитты оҙайтыуҙан баш тарта, һөҙөмтәлә американдар ҙа ҙур зыян күреп өлгөрә. Латин Америкаһында кредит хаҡы ярайһы ғына күтәрелә, шул арҡала был ҡитға илдәренең экспорты ныҡ кәмей. Ошо илдәрҙең, шулай уҡ АҠШ-тың һәм Европа дәүләттәренең ҡаҙнаһына ғәйәт ҙур зарар килтергән көрсөк донъя тарихында беренсе тапҡыр бик оҙаҡ – биш йыл – дауам итә.
1914 йыл. Был юлы финанс көрсөгөн Беренсе бөтә донъя һуғышы тыуҙыра. Хәрби хәрәкәттәр өсөн сығым талап ителеүе арҡаһында АҠШ, Франция, Германия һәм Британия хөкүмәттәре сит ил эмитенттарының акцияһын күпләп һатыуға сығара, шул сәбәпле тауар һәм аҡса баҙары туҡтар хәлгә етә, банктарҙа ығы-зығы башлана.
1920 йыл. Һуғыштан һуңғы дефляция (милли валютаның һатып алыу һәләтен күтәреү) һәм рецессия (етештереүҙең кәмеүе) һөҙөмтәһендә Дания, Италия, Финляндия, Голландия, Норвегияла, уларҙың артынса уҡ АҠШ менән Британияла валюта көрсөгө башланып китә, һәм ул ике йыл бара.
1929 – 1933 йылдар. “Бөйөк депрессия” исеме алған был хәлде АҠШ тарихсылары һәм иҡтисадсылары әле лә айырым тетрәнеү менән иҫкә ала. Беренсе бөтә донъя һуғышынан һуң АҠШ иҡтисады ҙур тиҙлектә үҫешә, акция һатып алған миллиондарса кеше аҡсалата килемен арттыра бара, ҡулланыу арта. Һәм... сама белмәй үҫкән курс кинәт “шартлай”. Донъялағы иң көслө был көрсөк акцияларҙың хаҡын 60-70 процентҡа төшөрә, уның хужалары, дөйөм алғанда, 40 миллиард доллар юғалта. Эшҡыуарлыҡ ныҡ һүлпәнәйә, заводтар ябыла, илдә эшһеҙҙәр һаны арта. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1933 йылда донъяла 30 миллион кеше эшһеҙ тороп ҡала, шуның 14 миллионы АҠШ-ҡа тура килә.
1957 йыл. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуңғы тәүге иҡтисади көрсөк тәү сиратта АҠШ, Британия, Канада, Бельгия, Голландияны солғап ала һәм артабан башҡа илдәргә тарала. Етештереү кимәле баштараҡ бер урында тапана, һуңынан кәмеүгә табан китә.
1973 йыл. Был көрсөк АҠШ-тың сәнәғәт етештереүен – 13, Японияныҡын – 20, Германияныҡын – 22, Италияныҡын 14 процентҡа кәметә, артабан башҡа илдәргә күсә.
1987 йыл. “Ҡара дүшәмбе” тип исемләнгән был көрсөк көнөндә “Dow Jones Industrial” АҠШ-тың фонд индексы 22,6 процентҡа аҫҡа тәгәрәй. Артынса уҡ Австралия, Канада, Гонконгтың аҡса баҙары емерелә.
1994 – 1995 йылдар. Сираттағы көрсөккә Мексика хөкүмәтенең 80-се йылдар аҙағынан алып инвестиция йәлеп итеү сәйәсәте үткәреүе сәбәпсе. Һөҙөмтәлә илгә килеп тулған сит ил капиталы, аҡсаның артыҡ күп тупланыуы арҡаһында көрсөк башланырынан ҡурҡып, бер-бер артлы Мексиканан ҡаса башлай. Урындағы банк системаһы бөлгөнлөккә дусар була.
1998 йыл. Рәсәй тарихындағы иң ауыр иҡтисади хәл дәүләт бурысының ныҡ артып китеүе һәм илдең төп терәге булған нефть менән газға хаҡтың түбәнәйеүе, ҡаҙнаның үҙе һатҡан ҡыҫҡа ваҡытлы облигациялар өсөн иҫәпләшә алмауы арҡаһында тыуа. Һумдың долларға ҡарата курсы шунда уҡ өс тапҡырға кәмей.
2008 йыл. АҠШ-та башланған финанс көрсөгө барлыҡ донъяға һиҙелерлек зыян килтерҙе. Сәбәбе – кредиттар өләшеүҙә тотороҡлоҡто һаҡламау. Һөҙөмтәлә күп банктар бөлдө, күсемһеҙ мөлкәттең хаҡы ныҡ кәмене.
2015 йыл. Алдағы көрсөктән саҡ ҡотола башлаған Европа илдәре был юлы иҡтисади “һаҙлыҡ”ҡа тағы ла нығыраҡ батты. Ситтән ҡасаҡтарҙың күпләп ағылыуы, ил етәкселәренең сәйәсәтенә ризаһыҙлыҡ хәлде уғата насарайтты. Арзан эшсе көс булған мигранттар урындағы халыҡтың хеҙмәт хаҡын күтәрергә бирмәй, социаль тәьминәт кимәлен төшөрә. АҠШ-та, инфляцияның көсәйеүенә өҫтәп, демографик проблемалар ҙа үҙен нығыраҡ һиҙҙерә башланы: ил халҡы ҡартая, ә сит илдәрҙән йәш эшсе көс элекке һымаҡ күпләп килмәй. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, был дәүләттә халыҡтың алдағы көрсөк арҡаһында матди зыян күргән 25 проценты пособиеға йәшәй, йәғни бер ҡайҙа ла эшләмәй. Был иһә дәүләт ҡаҙнаһы өсөн ауыр йөк була башланы. Халыҡтың бай һәм фәҡир йәшәгән ҡатламдары араһында айырма үҫә.


description: Ҡайһы берәүҙәр бурысы түләнмәүгә ыжлап та бирмәй. Бер нисә мең һум өсөн төрмәгә ултыртмайҙар, йәнәһе. Шуға күрә ундайҙарҙы хоҡуҡи яҡтан төрлөсә сикләргә тырышалар. Күптән түгел Суд приставта

title: Бурысың күбәйһә, хоҡуғың аҙая...

maintext: Быйыл йыл башынан алып республикабыҙҙа 60 меңдән ашыу кеше үҙ мөлкәтен теркәүгә бәйле эштәрҙе башҡарыу хоҡуғынан мәхрүм ителде. Суд приставтары идаралығында әйтеүҙәренсә, “Росреестр” берәмектәренә был турала иҫкәртеү ебәрелгән дә инде. Сәбәбе – граждандарҙың үҙ бурысын билдәләнгән ваҡыт эсендә түләмәүе. Улар төрлөсә булырға мөмкин: кемдер юл ҡағиҙәһен боҙған өсөн бурыслы, кемдәрҙер коммуналь хеҙмәттәр өсөн иҫәпләшергә ашыҡмай, кемдер мөлкәт йәки ер һалымын түләүҙе һуҙа. Был осраҡта бурыс күләменең ҙурмы, бәләкәйме икәнлеге мөһим түгел, кисектерелгән булыуы ғына приставтар иғтибарынан ситтә ҡалмаясаҡ һәм улар сараһын күрергә әҙер.Мөлкәткә арест һалыу ысулы – ошо сараларҙың береһе. Тимәк, һеҙ фатир йәки машинағыҙҙы, башҡа төрлө милекте һата ла, һатып ала ла алмаясаҡһығыҙ. Етмәһә, мөлкәтте бүләк итеү, вариҫҡа алыу, хатта газ үткәреү буйынса рәсми документтар юллау ҙа тыйыла. Бурысты һәм шул арала йыйылған пеня күләмен тиҙерәк түләп ҡуйыу ғына берҙән-бер юл булып тора. Приставтар хеҙмәте мәғлүмәттәренә ҡарағанда, мөлкәтте ҡулға алыу осраҡтары арта: 2015 йылда хоҡуҡты сикләүсе әлеге ҡарарҙар 27 мең тапҡыр ҡабул ителһә, быйылғы тәүге һигеҙ айҙа бындай акттарҙың һаны 144 меңдән ашып киткән. Иҡтисади көрсөк заманында ҡаҙнаны тултырыу еңел түгел, һәм бының өсөн дәүләттең өҫтәмә саралар күрергә мәжбүр булыуын да онотмайыҡ.


description: Бына 24 йыл инде ул кешеләрҙе айыҡ тормошҡа йәлеп итеү йәһәтенән халҡыбыҙға тоғро хеҙмәт итә. Нәҡ уға бөтә планетанан сәләм юллайҙар. Рәхмәт һүҙҙәре генә лә 400 битлек китапҡа һыйған. Аҙнаһы

title: Ер йөҙөндәге изгеләрҙән-изге кешебеҙ - Заря әсәйебеҙҙе оло байрам - Әсә көнө айҡанлы ихлас ҡотлайбыҙ!


description: Боҙло ямғыр яуыуы арҡаһында республика юлдарындағы хәл киҫкенләште. Боҙлауыҡ автоһәүәҫкәрҙәр һәм йәйәүлеләр өсөн ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, әйтерһең дә, водителдәрҙе оҫталыҡҡа һынай. Тик был имтих

title: Һауа торошо оҫталыҡҡа һынай


description: Табында һүҙ туй тигән оло ғүмер байрамына барып ялғанды. Беҙ йәшәгән алты-ете йорт ихатаһында һуңғы шундай сараның тап бер йыл элек уҙғанын хәтерләнек. Ҡарлы һыуыҡ көн булыуға ҡарамаҫтан, кү

title: Юҡҡа сыҡҡан туйҙар

maintext: Ә яҡындарыбыҙ тормошонда ҡасан һуңғы тапҡыр туй уҙҙы һуң әле? Үткән йыл сентябрҙә ике туған ҡустымдыҡына барғайным. Ҡыҙымдың ауылдағы бер әхирәте декабрҙә кейәүгә сыҡҡайны. Һәм... вәссәләм. Йылдан ашыу башҡа бер туғандың да шундай байрам уҙғарыуы хәтергә төшмәйсе. Ошо осорҙа тап кейәүгә сығыр йәштәге ҡыҙым да мәктәптәге класташтары, уҡыу йортондағы төркөмдәштәре, бергә эшләгән әхирәттәре-дуҫтары араһында кемдеңдер туй үткәреүен бер ҙә генә телгә алманы.Был ниндәй сәйер күренеш ул? Ниңә хәҙерге йәштәр ғаилә ҡорорға ашыҡмай? Тормош ауырмы? Тәүҙә аяҡҡа баҫайым тип уйлаумы? Әллә, киреһенсә, еңелме – ғүмерлек юлдаш кәрәкмәйме? Егеттәргә – магазин тулы ярымфабрикат ризыҡтар, уларҙы мультиварка, тулҡынлы мейес бешерә... Керҙе машина йыуа... Ҡыҙҙарға автомобилле егеттәргә инәләһе түгел – үҙҙәре рулгә ултырҙы...Әммә шул уҡ ваҡытта ҡайҙа ҡарама парҙар законлы никахһыҙ бергә йәшәп ята. Ярай инде бер нисә тапҡыр ауыҙы бешеп, өрөп ҡабырға өйрәнгән, ҡартайып барған ҡатын менән ир булһа... Юҡ шул, егермеһен яңы тултырған йәш ҡыҙ менән егет.Ә бит күңеленән генә ул ҡыҙҙың барыбер аҡ күлдәк кейеп, шаулатып туй үткәргеһе килә. Ир-егет өсөн паспорттағы штамп әллә ни әһәмиәтле булмаһа ла, ҡатын-ҡыҙға был бик мөһим! Уның аңы тәбиғәттән ир арҡаһына ышыҡланып, ғаиләле булып көн итеүгә яраҡлашҡан. Юҡҡамы ни, һорау алыуҙар буйынса, никахһыҙ йәшәгәндәр араһында күпселек ир-ат үҙен – буйҙаҡ, ә ҡатын-ҡыҙ, киреһенсә, кейәүҙә һанай.Ләкин был никахһыҙ ҡыҙ, ошо хәленә риза булмаһа ла, өндәшмәй генә егетенә йәбешеп көн күреүен дауам итә. Хатта эшләмәгәненә, эскәненә, ҡул күтәргәненә лә түҙә, сөнки кәрәкмәй тип йәрен урамға сығарып ебәреүе булыр, шунда уҡ уны икенсе бер ҡатын-ҡыҙ тап итеп, етәкләп алып китәсәк. Унан инде “мин ғорур” тип йәшәргә генә ҡала...Ғәжәп, статистика киреһен һөйләһә лә, йәш кешеләр араһында ҡыҙҙарға егеттәр етешмәй. Ә бит 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарынан күренеүенсә, илдә 1000 иргә 1160 ҡатын тура килһә лә, 29 йәшкәсә ирҙәр күберәк. Ә ауыл ерендә хатта – 40 йәшкәсә! Шунан ғына был һан тигеҙләшә, сөнки 40 – 50 йәштәрҙә көслө зат күберәк вафат була. Барыбер 15 – 59 йәшлек дүрт ир-атҡа 15 – 39 йәшлек өс ҡатын тура килә, ти.Шулай икән, кейәүгә сығам тигән ҡыҙҙарға тигәндәре ҡайҙа һуң? Бәлки, һан булһа ла, сифат аҡһайҙыр? Хәҙерге гүзәл затҡа күҙ һалайыҡ: уҡый ҙа, эшләй ҙә, машинала ла йөрөй, фатиры ла бар. Өҫтәүенә, үҙенең өҫ-башын тәрбиәләп, ҡиәфәтен “өф” итеп кенә тора. Ундайҙарҙың көслө затҡа талаптары ла шуға ярашлы. Аҡса эшләй белмәгән, тырышмаған, яуапһыҙ кеше менән тормошон бәйләгеһе килмәй уларҙың. Ҡыҫҡаһы, үҙенең социаль ҡатламынан эҙләйҙәр парын.Ә егеттәр... йә вахта ысулы менән ҡырға йөрөп эшләй, йә ата-әсәһе өйөндә эсеп ята, йә компьютерҙа уйнай. Таныштар, туғандар араһында ситкә аҡса таба киткәндәрҙе, эскелек һаҙлығына батҡандарҙы үҙегеҙ ҙә һанап ҡарай алаһығыҙ. Онлайн уйындарға килгәндә, Федераль статистика хеҙмәте хәбәр итеүенсә, быйылғы йылдың 1 ғинуарына Рәсәйҙәге 12 йәштән өлкән 57 миллион 266 мең 874 ир-егеттең 12 миллион 920 меңе бер тапҡыр булһа ла “танки” уйнап ҡараған. Был һәр дүртенсе-бишенсе кеше тигән һүҙ. Ә күпме башҡа онлайн-уйын бар! Һәм быға бәйлелек тиҙ тыуа. Тимәк, сәғәттәр буйы шунан айырыла алмай ултыралар. Һәм барыһы ла ғаиләле ирҙәр түгелдер...Шуныһы ҡыуаныслы, йоҡлап ятмаған егеттәр ҙә күп хәҙер. Ләкин улар бындай ҡыҙҙарға шикләнеп ҡарай, ахыры. Көслө зат фиғеле менән һаҡлаусы, яҡлаусы бит. Ә бында ҡыҙҙы ҡурсаларға ла кәрәкмәй – үҙе бөтәһен дә булдыра! Бер шундай парҙағы егет апайының ҡыҙҙың артабанғы яҙмышы хаҡында борсолоуына: “Ул көслө бит, юғалып ҡалмаҫ”, – тип яуап биргән. Ә ҡыҙға ни эшләргә инде: заман талап иткәнсә, батыр булырғамы йәки, ир-егеткә ярайым тип, бахыр булырғамы? Был йәштә хәйләкәр ҡыланыу бөтәһенең дә ҡулынан килмәй.Әлбиттә, сәбәптәрҙе асыҡлап, ғәйеплеләрҙе эҙләп тамаҡ ярғансы бәхәсләшергә була. Һәр кемдең – мәсьәләгә үҙ ҡарашы. Шулай ҙа ябалаҡлап ҡарҙар яуып торған матур мәлдә аҡ күлдәкле туйҙа йөрөгө килә бит әле, йәмәғәт...


description: Миәкә районы хужалыҡтарында бөгөн мал ҡышлатыу уңышлы ойошторолған, һәр ерҙә ауыл эшсәндәре ҙур ихласлыҡ менән тырыша. Уларҙың эш кәйефе лә күтәренке, сөнки баҫыуҙарҙан быйыл мул ғына уңыш й

title: Себерҙәрең ары торһон... ер эше барҙа


title: Күрәҙәселәр күңелгә шом һала…

maintext:
Өсөнсө донъя һуғышы
булырмы? Һуңғы осорҙа ошо һорауҙы башҡаларға йә үҙ-үҙенә булһа ла
биреп ҡарамаған кеше һирәктер. Ер шарының төрлө тарафындағы утлы ығы-зығылар, бигерәк тә Сүриәлә барған ҡанлы ваҡиғалар кешеләр күңеленә шом һала. Сәйәси донъяға ентекләберәк аң менән баҡһаң, ысынлап та,
кешелек һуғышҡа әҙерләнгән һымаҡ булып тойола.
СССР тарҡалғандан һуң, Икенсе бөтә донъя һуғышындағы шикелле континенталь бәрелеш алып барырлыҡ сәбәптәр ҙә ҡалмаған кеүек. Хәйер, планета байлығын үҙ ҡуйынына ҡармарға маташҡандар өсөн сәбәп эҙләп тораһы түгел, ана, Ираҡ, Афғанстан, Ливия, Сүриә кеүек илдәр бөткәнме ни, бараһың да бомбаға тотаһың, бола ойоштораһың... Быныһы инде хәҙер Америка Ҡушма Штаттарының кәсебенә әйләнде.
Өсөнсө донъя һуғышын кемдәрҙер шулайыраҡ күҙ алдына килтерәлер: окоп, көйрәгән ер, танктар, самолеттар... Һуғышты кинола ҡарап, ата-бабаларыбыҙҙың яу хәтирәләрен ишетеп үҫкән быуында шундайыраҡ ҡараш тыуырға мөмкин. Ләкин сираттағы донъя һуғышының картинаһын сәйәсмәндәр, хәрбиҙәр башҡасараҡ күҙаллай, хатта күптәре уны башланған тип раҫлай. Был турала беҙ киң мәғлүмәт сараларынан уҡып, ишетеп, күреп торабыҙ. Ябай ғына итеп әйткәндә, мәғлүмәт алышы бара. Кем менән көрәшәбеҙ һуң?
Кешелек тарихында булған бөтә һуғыштар кеүек үк, әле лә ер һәм ҡаҙылма байлыҡтар өсөн тартыш дауам итә. Газ, нефть, ташкүмер – тормошобоҙҙоң йәне, иҡтисадты хәрәкәткә этәргән көс. Тимәк, кем уға хужа була, шул донъя менән идара итә тигән һүҙ. Был алышта, эксперттар әйтеүенсә, ике ҡеүәтле дәүләт үҙәк урында тора. Уларҙың бер-береһен генә түгел, тотош кешелекте юҡ итерлек мөмкинлеге бар.
Рәсәйгә Европанан хәүеф янай, тип өҙөп кенә әйтеп булмай был осраҡта. Улар үҙҙәренең иҡтисади “сир”ҙәрен дауалау менән мәшғүл. “Ауырыу” кешенең күҫәккә тотоноуы икеле, үҙ ҡайғыһы башынан ашҡан. Ә инде хәүеф еленең океан аръяғынан иҫкәнен зиһене камил кеше яҡшы тоялыр, моғайын. Американың беҙҙә ни эше бар, тип аптырар берәүҙәр. Яуап ябай ғына: ресурстар һәм ике “тәкә” башының бер ҡаҙанға һыймауы. Шулай ҙа Америка көйөнә бейегән Европа союзын да күҙ уңынан ысҡындырырға ярамай. Улар Ҡушма Штаттарҙың тутыйғошо һымаҡ бер өҙлөкһөҙ “санкция” тип ҡабатлай.
Һуңғы йылдарҙа бөтә донъяла барған иҡтисади интеграция ла һуғыш усағына яҡынайта төштө. Төрлө тарафтарҙа барған ваҡиғалар хаҡында күҙ асып йомған арала белеү мөмкинлеге тыуҙы. Өҙлөкһөҙ ағылған мәғлүмәттәрҙән кешеләрҙең башы ҡата, уларҙы анализлап, тикшереп, фекер төйнәп тороу теләген һүндерә. Ҡыҫҡаһы, заман һуғышы әле компьютер мониторҙарында, телевизорҙарҙа, ғөмүмән, мәғлүмәт сараларында бара. Ләкин изге китапта әйтелгәнсә, иң башта һүҙ булыуы тураһында онотмаҫҡа кәрәк. Уны донъя күләмендәге ҡораллы бәрелешкә әйләнеп китмәҫ тип бер кем дә әйтә алмаҫ.
Шул уҡ ваҡытта Ер шарының төрлө мөйөшөндә тоҡанған ҡан ҡойоштар һиҫкәндереп ҡуя, ҡеүәтле дәүләттәр араһындағы ҡот осҡос һуғыш башланып китерҙәй. Был осраҡта Рәсәй менән Америка Ҡушма Штаттарын күҙ уңында тотабыҙ, әлбиттә, сөнки вағыраҡ илдәрҙәге бәрелештәргә улар ҙа ситтән генә ҡарап тормай. Шуныһы ҡурҡыныс: быныһы инде автоматтарҙан йә пушкаларҙан бер-береңә ут яуҙырыу түгел, ә бөтә тереклекте юҡ итә торған ядро һуғышы.
Масондар тураһында ишеткәнегеҙ барҙыр, моғайын. Был йәшерен йәмғиәт ағзаларының иҫәбе буйынса, Ер шарында 1 миллиард ҡына кеше йәшәргә тейеш. Шул саҡта ғына тәбиғи ресурстар менән файҙаланыуҙы контролдә тотоп була, тиҙәр. Нисек кенә булмаһын, биологик ҡорал ҡулланып халыҡ һанын кәметеү – бик хәүефле. Мәғлүм булыуынса, матдәләр мутацияға бирелеүсән һәм уларға ҡаршы вакциналар уйлап табылмағанлыҡтан, ҡалған кешеләрҙең, шул иҫәптән масондарҙың да, ҡырылыуы ихтимал.
Донъя ниндәйҙер үҙгәрештәр тупһаһы алдында торғанда, кешеләр бәләкәй генә өмөт сатҡылары һирпкән һүҙҙәргә лә ҡолаҡ һала. Борон-борондан күрәҙәселәр киләсәк шаршауын асып ҡарарға тырышҡан. Иң борсоған һорауҙарҙың береһе – Өсөнсө донъя һуғышы булырмы? Мәҫәлән, кешелектән айырылып йәшәгән Касьян тигән монах тектоник фажиғә булырын күҙаллай. Ас халыҡтар өйөрө иҫән ҡалған биләмәләрҙе баҫып аласаҡ һәм һәләкәткә килтерәсәк, ти.
Икенсе бер күрәҙәсе Алоистың һүҙҙәренә ҡарағанда, Өсөнсө донъя һуғышының башында химик һәм бактериологик ҡорал ҡулланыласаҡ, атом ракеталары шартлаясаҡ. Көнсығыш тарафындағы дәүләт Европаға һуғыш иғлан итәсәк һәм кешелек быға тиклем күрелмәгән эпидемиянан ҡырыласаҡ. Тектоник плитәләрҙең хәрәкәткә килеүе арҡаһында, Ер шарының күп өлөшө йәшәү өсөн яраҡһыҙ буласаҡ, тип фаразлаған.
Бөйөк Нострадамус үҙенең катрендарында: “Өсөнсө донъя һуғышы XXI быуатта башланасаҡ һәм 27 йыл дауам итәсәк. Был ҡот осҡос һуғыш Көнсығыштан киләсәк”, – тип яҙған.
Болгарияның һуҡыр күрәҙәсеһе Ванга иһә, һуғыш Сүриәлә башланып, Европаға һәм башҡа тарафтарға йәйеләсәк, тигән.
Әлбиттә, күрәҙәселәр нимә әйтмәҫ, тип ҡул һелтәп ҡарарға ла булыр ине. Шулай ҙа, һаҡланғанды Хоҙай һаҡлармын тигәндәй, киҫәтеүҙәргә ҡолаҡ һалмау хилаф булыр. Юғиһә бер тоҡанған янғынды һүндереүе ауырға тура киләсәк.
Миллиондарса ҡорбандар биреп, ике донъя һуғышы аша атлаған кешелек ни өсөндөр уянырға теләмәй. Хәл, ысынлап та, ҡатмарлана бара. Иғтибарлыраҡ ҡарағанда, һуғыш башланған да һымаҡ. Беренсе сиратта, беҙҙең рухиәттә. Бөгөн бала күтәргән әсә йылмайыуы түгел, матди байлыҡ өҫкә ҡалҡты. Ихлас һөйөү, бер-береңә ярҙам итеү, ихтирам кеүек төшөнсәләр онотола. Әгәр үҙебеҙҙең рухи донъябыҙ, дөйөм кешелек тураһында йышыраҡ уйланһаҡ, бәлки, фажиғәнән ҡотолорбоҙ.
Ә әлегә Сүриәлә һуғыш дауам итә. Күптән түгел Идлиб төбәген бомбаға тотҡанда 22 уҡыусы менән алты уҡытыусының ғүмере өҙөлдө. Был ҡот осҡос фажиғәне үҙ файҙаһына егергә тырышҡандар шунда уҡ табылды. “Сүриә менән Рәсәйҙең самолеттары тыныс халыҡты бомбаға тота”, – тип яр һалырға ла өлгөрҙө улары. Һис шикһеҙ, илебеҙгә яла яғырға тырышҡан Америка ҡуштандары, мәғлүмәт сараларын файҙаланып, Рәсәйҙең Сүриәләге көстәренә яла яғасаҡ, халыҡтың башын бутаясаҡ. Уларҙың маҡсаты билдәле: Сүриә башлығы Бәшәр Әсәдте ҡолатып, Рәсәйҙе Яҡын Көнсығыштан ҡыҫырыҡлап сығарыу.
Нимә генә һөйләһәләр ҙә, Идлиб мәктәбенә Рәсәй бомбаһы ташланмағаны асыҡ. Илебеҙҙең хәрби етәкселеге әйтеүенсә, нимәнелер бомбаға тотор алдынан разведка мәғлүмәттәре ентекләп өйрәнелә, хаталанып тыныс халыҡты бомбаға тотоу мөмкин түгел. Был мәкерле эште террорсылар башҡарырға мөмкин йә провокация булыуы ихтимал. Шул рәүешле яуыз көстәр халыҡ-ара низағ тыуҙырырға маташа.


description: Имәндәй көслө, тиҙәр, таҙа-һау ир-азамат хаҡында. Ысынлап та, был әйтемде кешенән ағасҡа күсерһәң, унан да ныҡлы ағас яҡын-тирәбеҙҙә юҡ. Имәндәй көслө, тиҙәр, таҙа-һау ир-азамат хаҡында. Ысы

title: Имәндәй көслө, тиҙәр

maintext:
Имәндәй көслө, тиҙәр, таҙа-һау ир-азамат хаҡында. Ысынлап та, был әйтемде кешенән ағасҡа күсерһәң, унан да ныҡлы ағас яҡын-тирәбеҙҙә юҡ.
Беҙҙең яҡта үҫкәндәрен ябай имән тип йөрөтәләр. Русса уны “обыкновенный” тиҙәр, икенсе төрлө атамаһы – “черешковый”. Уныһы инде сәтләүегенә бәйле. Имән сәтләүегенең оҙон “аяҡтары” бар, йәғни, русса әйткәндә, “черешки”.
Әйткәндәй, ул ағас Көньяҡ Уралға табан һирәгәйә барып, Себер тарафтарында бөтөнләй күренмәй, йәғни имәндең таралыу даирәһе – Пиреней ярымутрауынан башлап Уралға тиклем.
Белгестәр фекеренсә, имән башлыса 250 йәшкә етә, хатта оҙонораҡ ғүмерле лә була. Яҡтылыҡты ярата. Шырлыҡта ул бүтән ағастарҙан бер башҡа оҙонораҡ булырға тырыша. Урманда төп-төҙ булып үҫһә, асыҡлыҡта ирәйеп, иркенләп китә, көслө ботаҡтарын тармаҡландырып ебәрә. Йәш үҫентеләр, яҡтылыҡ эҙләп, “кәүҙәләрен” миҙгел эсендә әллә нисәмә тапҡыр борғолай. Шуға оло ағастарҙың олононда, ботаҡтарында “борғоланыу” эҙҙәрен күрергә мөмкин.
Йәш үҫентеләрҙең, ботаҡтарҙың ҡабығы шыма, йәшкелт-ҡыҙыл төҫтә, ә олоһоноҡо – ҡараһыу. Олононоң ҡабығы ҡытыршы, әйтерһең дә, ярғыланып бөткән. Ағас ни тиклем ҡарт булһа, бураҙналары, һырҙары ла шул тиклем тәрәнерәк.
Имән май айында япраҡ яра, ләкин улар башҡа ағастарҙыҡынан ике аҙна самаһы һуңыраҡ күренә. Бының сәбәбен йылы яратыуына бәйләйҙәр. Шулай итеп ул һуңғы ҡырауҙарҙан япраҡтарын һәм сәскәләрен ҡурсалай. Әйткәндәй, сәскәһе япраҡ менән бергә ата. Көҙөн иһә имән япраҡтарын ауыр ҡоя. Һарғайып һәм кибеп ҡыш та елберләп тороуын күрергә мөмкин. Сәскәгә килгәндә, уның атаһы ла, инәһе лә айырым була.
Имән орлоғо – сәтләүеге – сентябрь-октябрҙә өлгөрә. Уларҙың оҙонлоғо – ике-өс сантиметр. Өлгөргән орлоҡ һоро төҫкә инә. Бер сәтләүектә күпселектә ул берәү генә була, бик һирәк кенә – ике йәки өс. Орлоҡтоң иң күп сағы өс – ун йылға бер тура килә. Был инде йылдың нисек килеүенә бәйле. Сәскә атҡан осорҙа ҡаты ҡырауҙар торһа, орлоҡ та була.
Имәндең тамырҙары ныҡлы. Ошо тиклем мәғрур олондо тотоп тороу өсөн ниндәй көс кәрәклеген күҙ алдына килтереүе ҡыйын түгел. Сәтләүектән иң башта үҙәк тамыр бүртеп сыға. Тәүге йылда уның оҙонлоғо 50 сантиметрға етергә мөмкин. Тамыры олонона ҡарағанда тиҙерәк үҫә. Был, әлбиттә, тәүге бер нисә йылда ғына шулай була. Билдәле бер тәрәнлеккә еткәс, ағастың олоно нығына башлай. Уның үҫеше 30 – 50 йылға тиклем күҙәтелә.
Шытым тәүге йылдарҙа тиҙерәк үҫһә лә, һуңғараҡ ул бер йәйҙә 1-1,5 сантиметрға ғына ҡалҡа. Үҙәк өлөшөнөң осо ҡорой. Уның ҡарауы, ике яҡлап ботаҡтар сыға. Ошо хәлдә үҫенте 10 – 12 йыл ултырырға мөмкин. Һуңынан ғына “ағас төҫөнә” инә башлай: тармаҡлана, олоно үҫешә. Әйткәндәй, имән орлоҡтан ғына таралмай. Әгәр ағасты киҫһәң, уның “йоҡосо” бөрөләре уяна, һәм төп эргәһендә ике-өс үҫенте килеп сыға. Олон юҡ, ә тамыр әлеге үҫентеләргә ғүмер бирә. Уларҙы “һыу эйәләре” тип йөрөтәләр. Япраҡтары ҙурыраҡ һәм йомшағыраҡ була. Олондары ла орлоҡтан сыҡҡандарына ҡарағанда көсһөҙөрәк.
Имәндең файҙалы яғы бик күп, ҡулланыу йәһәтенән дә ул – алмаштырғыһыҙ ағас. Йәш ботаҡтарынан яһалған миндектең бик шифалы икәнлеген барыбыҙ ҙа белә. Шулай уҡ йәш ботаҡ ҡабығын эс ауыртҡанда, малдың эсе киткәндә файҙаланалар. Олонон борондан төҙөлөштә ҡулланғандар. Унан тәгәрмәс, һуҡа, һабан яһағандар. Археологтар хатта имәндән эшләнгән ҡоралдар ҙа тапҡан. Хәҙерге Өфө урынында Имәнҡала булғанлығын, Мең ырыуының ағасы имән булыуын иҫкә төшөрөү ҙә күп нәмә тураһында һөйләй.
Бөгөн дә имән төҙөлөштә күп ҡулланыла. Ә урман йәнлектәренә, ҡоштарына күпме аҙыҡ бирә ул! Уның сәтләүеге менән сысҡандар, ҡабандар, мышылар, айыуҙар туҡлана, башҡа бик күптәр ҡышҡылыҡҡа аҙыҡ һәм май туплай.
Халҡыбыҙ ғаиләһенә, туғандарына һәм халҡына ҡалҡан булырҙай ир-егеттәрҙе юҡҡа ғына имәнгә тиңләмәй икән шул!


title: “Үҙем генә белгән юл менән...”

maintext:
Япония. Был илдә донъя белгестәре “иҡтисади мөғжизә” тип атаған күренеш тарих өсөн дә һирәк хәл булып тора. Ул үткән быуаттың 50-се йылдарында башланып, 1973 йылғы нефть көрсөгөнә хәтлем дауам итте. Илдең алға китеүенең сәбәптәре – япондарҙың яңы технологияларҙы йылдам үҙләштереүе. Ә бит Икенсе бөтә донъя һуғышына хәтлем был дәүләт ошондай технологиялар, хатта улар тураһындағы мәғлүмәт өсөн дә ябыҡ ине. Иҡтисади үҫеште етештереүселәр, продукцияны бөтә донъя буйлап һатыусылар һәм банктарҙың “кэйрэцу” тип аталған төркөмдәргә берләшеүе лә тәьмин итте. Дәүләт менән ҙур эшҡыуарҙар тығыҙ хеҙмәттәшлек итә, киләсәкте бергәләп планлаштыра. Японияла профсоюздар ҙа бик әүҙем. Ниндәй ҙә булһа корпорацияла бөтә ғаиләһе менән хеҙмәт итеүселәр уларҙы бер ҡасан да эшһеҙ ҡалдырмаясаҡтарына гарантия ала. 1968 йылдан алып был ил иҡтисад кимәле буйынса АҠШ-тан ҡала икенсе урында килә ине. 2010 йылда уны Ҡытай уҙып китте.
АҠШ. Был дәүләткә, мәғлүм булыуынса, Европанан күсеп килгән халыҡ нигеҙ һалды. Ә тотош ҡитғаны үҙләштереүгә әүҙем кешеләр генә һәләтле. Уның иҡтисады XIX быуаттағы Граждандар һуғышынан һуң ҡабул ителгән үҙгәртеп ҡороу ҡарарҙары нигеҙендә тағы ла ҙурыраҡ тиҙләнеш алды. Ҡара тәнлеләрҙе ҡоллоҡтан азат итеү арзан эшсе көстө бермә-бер арттырҙы. Ер майҙанын ҙур булмаған биләмәләргә бүлеп биреү ауыл хужалығы үҫешенә лә ыңғай йоғонто яһамай ҡалманы. Географик яҡтан уңайлы (төп конкуренттарынан ситтә) урынлашыуы, климатының ауыл хужалығы, төҙөлөш һәм башҡа тармаҡтар өсөн бик уңайлы булыуы ла американдарҙың алға китеүенә булышлыҡ итте. Тирә-яғындағы бәләкәй дәүләттәр был ҙур илгә ҡаршы сыға алмай, элегерәк уның яҡлауына мохтаж саҡтары ла аҙ түгел ине. Беренсе һәм Икенсе бөтә донъя һуғыштарында АҠШ биләмәһенә бер бомба ла төшмәне, уға донъяның башҡа ҙур дәүләттәре кеүек емереклектәрҙән аяҡҡа баҫырға кәрәкмәне. Ошо хәлдән американдар оҫта файҙаланды: Европа илдәре һуғыш эҙемтәләренән ҡотолоу менән булышҡан арала улар донъя баҙарындағы урынын бермә-бер киңәйтте. Алғараҡ киткән иҡтисадта килем дә ҙурыраҡ, шуға был илгә Европанан тағы белгестәр ағылды. Улар үҙҙәренең яңы ватанының сәнәғәтендә лә, ауыл хужалығында ла техник ҡоралланыш кимәлен күтәрҙе, башҡа илдәрҙә уйлап табылған фәнни яңылыҡтарҙы ла бүтәндәрҙән алдараҡ ҡуллана башларға һәләтле булып сыҡты.
Британия. Заманында үҙ аҡса берәмектәрен донъя валютаһына әйләндереү, иң ҙур һәм көслө диңгеҙ флотына эйә булыу, колонияларындағы байлыҡты туҡтауһыҙ ташыу арҡаһында ныҡ хәлләнгән был дәүләт – әле лә иҡтисади яҡтан иң ҡеүәтле илдәрҙең береһе. Ул сәнәғәттән тыш тармаҡтарҙы үҫтереүгә лә күп көс һалды, шуға бөтә донъялағы банк, страховка, брокерлыҡ, финанс белеме биреү, компьютер программалары эшләү һәм идара итеү кеүек хеҙмәтләндереү төрҙәренең 10 проценты Британияға тура килә. Хеҙмәтләндереү өлкәһе һөҙөмтәләре хатта илдең тулайым эске продукты үҫешенең уртаса күрһәткесенән юғарыраҡ, ҡайһы бер осорҙа ошо күрһәткестең өстән ике өлөшөнә етә. Был дәүләт үҙен донъя иҡтисадының бөгөнгө йәки киләсәктә төҫмөрләнгән үҙенсәлектәренә тиҙ яраҡлашыу, үҙ хужалығына идара итеүҙә төрлө алымдар ҡулланыу – әйтәйек, предприятиеларҙы хосусилаштырыу йәки, киреһенсә, ҡыҫҡа ваҡыт арауығында үҙәкләштереү – буйынса алдынғы система итеп танытҡан.
Германия. XIX быуат уртаһына саҡлы аграр ил булып танылған дәүләт — бөгөн иң алдынғыларҙың береһе, ул Европаның тулайым продуктының 30 процентын бирә. Беренсе бөтә донъя һуғышы алдынан иҡтисады буйынса донъяла АҠШ-тан ҡала икенсе урында торһа ла, үҙе үк башлап ебәргән ике һуғыштан да ул ныҡ зыян күрҙе, ләкин емереклектәрҙән тиҙ аяҡҡа баҫты. Тәбиғи байлыҡтары аҙ булған Германия, нигеҙҙә, ауыр сәнәғәтте йылдам үҫтереү арҡаһында алға китте. Был илдең төп үҙенсәлектәренең береһе – иҡтисадтың социаль йүнәлеше бик йоғонтоло булыуы һәм уның баҙар мөнәсәбәттәре менән иркен һыйышып йәшәүе. Ул халыҡты эш менән тәьмин итеүҙә дәүләт яуаплылығын булдырыу, төрлө социаль пособиелар, дотациялар, һалымдың прогрессив шкалаһы, медицина буйынса һәм эшһеҙлектән страховка кеүек ҡурсалау сараларын әүҙем ҡулланған дәүләт булараҡ та танылды.


description: Көтөүҙе ҡаршылап, йорт алды эштәрен тамамлап, киске ашты ашағас, ҡатын-ҡыҙҙың ғәҙәтенә инеп китте был бүрәнә башындағы йыйылыштар. Һәр кемдең ихатаһы буйында йә таҡта, йә бүрәнә, йә таш өйөл

title: Яр янында һыу һалҡын…


description: Күптән түгел атайым – Белорет районының һәм ҡалаһының почетлы ветераны Нурулла Миһранов Өфө ҡалаһында урынлашҡан госпиталдә дауаланып ҡайтты. Күптән түгел атайым – Белорет районының һәм ҡал

title: Ҡулдарының име бар


description: “Бөтә гениаль нәмә лә ябай”, – тигән бер бөйөк кеше. Ысынлап та, ҡайһы берҙә ҡатмарлы мәсьәләнең сиселеше уйламағанда яп-ябай булып сыға. Аптырарлыҡ яҡтары күп был донъяның. “Бөтә гениаль нә

title: Байығың килһә, таш булһа ла һат

maintext: ...Уҙған йомала “Салауат Юлаев” хоккей клубы үҙенең 55 йыллыҡ юбилейын билдәләне. Ул көндө Континенталь хоккей лигаһының сираттағы матчы ла уҙҙы. Өфөләр Мәскәүҙең “Динамо”һын ҡабул итте. Беҙҙең ҡапҡаны Андрей Гаврилов һаҡланы. Был хоккейсы бығаса ике йыл “Сочи” командаһы уйынсыһы булды. Әле “Салауат Юлаев”та Никлас Сведбергтан ҡала икенсе ҡапҡасы. Дөрөҫөн әйткәндә, уны илдәге көйәрмәндәр йүнләп белмәй ҙә. Уйнаймы, уйнай шунда Сведбергты алмаштырып... Ә бына йома көндө Андрей бөтә Рәсәйгә, хатта барлыҡ спорт донъяһына танылды. Юлаевсылар ҡапҡаһына мәскәүҙәрҙең өс хоккейсыһының һөжүм итеүенә иҫе лә китмәй, арты менән боролоп һыу эсеп торҙо ул. Тегеләре бындай ҙа оятһыҙлыҡҡа, һөмһөҙлөккә түҙмәйенсә, шайбаны яҙа һуҡты... Шул мәлдә беҙҙең ҡапҡасының өҫтөнә ғүмерҙә лә көтөлмәгән дан ишелеп төштө. Ике көн эсендә Интернетта “Ютуб” каналында ғына был видеояҙманы миллиондан ашыу кеше ҡарап өлгөрҙө....Әле яңыраҡ ҡына Бөрйән уҡыусылары бәләкәй генә төбәкте бар планетаға танытҡайны. Уларҙың ҡырағай йәнлектәрҙән һаҡланыр өсөн ҡулға балта тотоп мәктәпкә барған өс минутлыҡ видеояҙмаһы бығаса йылдар дауамында Ер шарына таратырға тырышҡан Бөрйән балы, Шүлгәнташ мәмерйәһе данын бер нисә көн эсендә томалап та ҡуйҙы. Етмәһә, бер көн килеп Өфө блогерҙары ошо ваҡиғаға пародия рәүешендә балта тотоп баш ҡала урамдарына сыҡты. Халыҡ был сәйер кешеләрҙе машина туҡталҡаһында, банкоматҡа сиратта, боҙ аренаһы трибунаһында, паркта, сәнғәт галереяһында, кафела күреп ғәжәпләнде – фотоға төшөрҙө, социаль селтәрҙәрҙә хәбәр итте, таныш-белештәренә һөйләне. Әлеге лә баяғы бында ла Балта даны төрлө тарафҡа таралды.Был ике миҫал бөгөнгө виртуаль донъяның көсөн күрһәтә. Хәҙер еңел, өйҙән сыҡмай ғына байырға, исемеңде яңғыратырға, бөйөк булып китергә мөмкин, тиерһегеҙ. Ә элек нисек булды икән? Ул ваҡытта ла башлы кешеләр юлын тапҡан....1975 йылда американ Гэри Даль йорт хайуаны сифатында ...таш һатып байый. Алты ай эсендә биш миллиондан ашыу тауар етештереп, ул хәҙерге аҡса менән 56 миллион доллар табыш ала. Кешеләр ни өсөн был ябай йомро ташты һатып ала һуң? Гэри уны “идеаль йорт хайуаны” тип нарыҡлай. Йәғни таш һеҙҙең өйҙәге бесәй йә эт кеүек тәрбиә талап итмәй, ашарға таптырмай, ауырымай, тышҡа сығырға һорамай. Ғөмүмән, бер тапҡыр һатып алғандан тыш сығымы юҡ. Ваҡыттары күберәк эштә, аҡса артынан сабыу менән үткән кешеләргә, ысынлап та, идеаль йыуаныс бит был!Ни өсөн шулай кемдер анһат ҡына дан ҡаҙана йә байып китә, ә башҡалар көн-төн тир түгеп тә осто-осҡа ялғап йәшәй? Бөтәһен дә даланға, бәхетле осраҡҡа ғына һылтамайыҡ. Бөгөн көн үҙәгендә – маркетинг ғәли йәнәптәре. Йәғни етештерелгән тауарҙы йәки күрһәтелгән хеҙмәтте сауҙа баҙарында таратыу, йәйелдереү процесын ойоштороу. Хатта заманына күрә маркетолог һөнәре иң мөһиме кеүек тә күренә әле.Беҙ етештерә беләбеҙ, өйрәндек. Әммә күп осраҡта һата алмайбыҙ. Хәтерләйһегеҙҙер, элек ҙур магазиндар, сауҙа үҙәктәре булмағанда гел баҙарға йөрөнөләр. Кемдер унда тауарын сәғәт эсендә “осороп” бөтә, ә икенсе берәү көнө буйы тороп та бер дана һата алмай. Сөнки тегеһе үҙенекен үлтереп маҡтай, сифатының шәплегенә дәлилдәр килтерә, баштан ҡыйбат хаҡ һораған булып, һатыулашыу мәлендә уны ҡырҡа ғына төшөрөп тә ебәрә. Оҫталыҡ, тәжрибә тиергә лә була был һәләтте, үткерлек, хәйләкәрлек тиергә лә. Хәҙер ҙә был шөғөл көнүҙәк. Исеме үҙгәрһә лә, есеме үҙгәрмәне. Бары заманса итеп уны маркетинг тип атап йөрөтә башланылар. Һәм бының менән шөғөлләнгән “йомробаштар” етди компанияларҙа бик юғары баһалана.Һуңғы йылдарҙа туризмды үҫтерергә, сифатлы тауарыбыҙҙы экспортҡа оҙатырға, республика брендтарын донъяға танытырға тырышабыҙ. Ошо йүнәлештә күп эш башҡарыла. Ләкин отошло маркетинг алымдарын өйрәнәһе бар әле. Шул иҫәптән “Бөрйән балтаһы” феномены миҫалында ла. Уйынлы-ысынлы әйткәндә, бөгөн уны шул атама аҫтында сит илгә һатыуға сығарғанда байтаҡ килем алырға булыр ине... Ә ниңә, Гэри Даль кеүектәр юҡмы ни беҙҙең башҡорт араһында?..


description: Бай тарихҡа эйә Бүздәк РЭС-ы коллективы алдында ҡуйылған төп бурыс булып ҡулланыусыларҙы тотороҡло рәүештә электр энергияһы менән тәьмин итеү тора. Ут район буйынса 346 предприятие һәм ойошм

title: Бүздәк уттары балҡый

maintext: Шул уҡ ваҡытта иҫкергән электр селтәрҙәрен яңыртыу, ауылдарҙағы яңы йорттар һәм ҡасабаларға ут керетеү буйынса ла эш дауам итә, заманса предприятиелар, магазиндар асылып тора. Уларҙың һәр ҡайһыһын электр энергияһы менән тәьмин итеү талап ителә.Бүздәк энергетиктары был йүнәлештә лә эштәрен киң йәйелдерҙе. Атап әйткәндә, район үҙәге Бүздәк ауылында күп ҡатлы йорттарҙан торған яңы ҡасаба барлыҡҡа килде. Ғөмүмән, һуңғы өс йылда ғына ла унға яҡын күп фатирлы йорт төҙөлдө. Шәхси торлаҡ төҙөлөшө лә киң ҡолас менән бара.Район үҙәгендә республика күләмендә тиңе булмаған инвестиция проекттары тормошҡа ашырыла башланы. Ябыҡ тупраҡта йәшелсә үҫтереүгә махсуслашҡан “Бүздәк” теплица комплексы төҙөлөшө – шуларҙың береһе. Былтыр файҙаланыуға тапшырылған “Ғафури” ярҙамсы станцияһы хәҙер теплица комплексын тулы күләмдә электр энергияһы менән тәьмин итә. Яҡындағы “М-5 Урал” автомагистраленән балҡып күренә ул. Әйткәндәй, Бүздәк РЭС-ының эре ҡулланыусылары араһында киң танылған предприятиеларҙан Башҡортостан ит компанияһы, Бүздәк консерва комбинаты ла бар.Шәхси эшҡыуар Фәүил Хәбибрахмановтың һүҙҙәренә ҡарағанда, “Бүздәк” теплица комплексы үҫешә, уның дөйөм майҙанын алдағы йылдарҙа 12 гектарға еткереү күҙҙә тотола. Тимәк, йәнә ҙур күләмдә электр энергияһы талап ителәсәк. “Ғафури” ярҙамсы станцияһының техник ҡеүәттәре был ихтыяжды тулыһынса ҡәнәғәтләндереү мөмкинлегенә эйә.Быйыл Ташлыкүл ауылында “Нерал-Бүздәк” йәмғиәте тарафынан ашлыҡты эшкәртеү һәм һаҡлау комплексы сафҡа инде. Уны электр энергияһы менән тәьмин итеү маҡсатында Бүздәк энергетиктары селтәр һуҙҙы һәм заманса яңы комплектлы трансформатор ярҙамсы станцияһы төҙөнө. Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы Рәмил Сәлихов етәкселегендәге эшселәрҙең хеҙмәте һәр саҡ юғары кимәлдә.Энергетик хеҙмәте үтә яуаплы һәм хәүефле. Шуға ла бында эшләгән һәр кемдән тәрән белем, ҙур теүәллек һәм яуаплылыҡ талап ителә. Коллективта шундай бурыстарҙы иңләрҙәй һәләтле һәм намыҫлы кешеләр тупланған. Һуңғы 20 йылда Бүздәк РЭС-ы Башҡортостан электр селтәрҙәре тармағында гелән алдынғы урындарҙы биләй, алдынғы тәжрибә мәктәбенә әүерелде.Хеҙмәт династиялары – айырым ғорурлыҡ. Был йәһәттән аталы-уллы Мөсәлим һәм Рәмил Сәлиховтарҙы алайыҡ. 40 йыл ғүмерен энергетикаға бағышлаған Мөсәлим ағайҙың даны һәм абруйы ҙур. Бүздәк РЭС-ына ул етәкселек иткән йылдар ысын-ысындан күтәрелеш, үҫеш осоро була. Уға “Башҡортостандың атҡаҙанған энергетигы” тигән маҡтаулы исем бирелә. Атай юлын дауам итеп, Рәмил Мөсәлим улы бына 30 йыл инде тармаҡта хеҙмәт итәАбруйлы династиялар берәү генә түгел. Заһир Мостафин, Владимир һәм Виктор Яхно аталары өлгөһөндә эште дауам итә.Ағалы-ҡустылы Хисаметдиновтарҙан Флорид Ғәли улы диспетчер булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан. Радик Ғәли улы иһә (һүрәттә) 26 йыл фиҙакәр хеҙмәт итеп, абруй ҡаҙанған. Ул Бәләбәйҙәге техникумда электрик һөнәрен алғас, электромонтажсы булып эш башлай, Совет Армияһында бурысын үтәгәндән һуң районда төрлө ойошмаларҙа тәжрибә туплай, ситтән тороп Башҡортостан дәүләт аграр институтын тамамлай. Ә бөгөн иһә ярҙамсы станция бүлеге мастеры Радик Хисаметдинов – иң яуаплы бурысты атҡарырға һәләтле абруйлы белгес. Новаторлыҡ, уйлап табыу йәһәтенән дә күптәргә өлгө ул. Үҙенә “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған энергетигы” исеме бирелеүе лә күпте һөйләй.Бүздәк республикабыҙҙың ныҡлы үҫешкән алдынғы төбәге булһа, бында хаҡлы рәүештә энергетиктарҙың да хеҙмәт өлөшө ҙур. Уларҙың көндәлек фиҙакәр хеҙмәте райондың социаль-иҡтисади үҫешенә булышлыҡ итә.


description: Беренсе башҡорт профессиональ бейеүсеһе, хореографы һәм балетмейстеры, халыҡтың тарихын мәңгеләштергән Фәйзи Ғәскәров тураһында яҙмаҡсымын. Минеңсә, Ғәскәровҡа ысын баһа бирер көндәр алда әл

title: Бейеүҙәре уның үлемһеҙ

maintext: Фәйзи Әҙеһәм улы Ғәскәров 1912 йылда Бөрө ҡалаһында тыуған. Үҙенең һөйләүенсә, үкһеҙ етем үҫкән. Төрлө балалар йорттарында тәрбиәләнгән, михнәтте күп кисергән. 1966 йылдың февралендә “Байрамғол” совхозына килеп эш башлағас, ансамбль ағзалары уның тормошо тураһында һорашһалар ҙа, бигүк һөйләп бармаған.Бейеүгә һөйөү Фәйзи Әҙеһәм улын сәнғәт техникумына алып килә. Өфөлә театр техникумы асылғас, балалар йортонан һәләтле балаларҙы ошо һөнәргә өйрәтергә алалар. Фәйзи фортепиано буйынса дәрестәргә йөрөй.Техникумда ул Башҡорт күсмә театры директоры менән таныша. Актерҙар коллективында ҙур булмаған бейеү төркөмө эшләй. Буласаҡ бейеүсе был театр менән бик күп башҡорт ауылдарын, Силәбе, Һамар, Ульяновск өлкәләрен, күрше республиканы урап сыға. Театрҙа барлыҡ музыка ҡоралдарында уйнарға өйрәнә. Иң яратҡаны һуҡма ҡоралдар була.Театрҙың балетмейстеры уның тырышлығын, тәбиғи һәләтен күреп, балет мәктәбенә уҡырға инергә кәңәш итә. Уны бейеүҙәр генә түгел, халыҡ костюмдары, көнкүреше, йолалары, риүәйәттәре, бейеүҙең музыкаль биҙәлеше ҡыҙыҡһындыра. Режиссер Мортазин-Иманскийҙың тәҡдиме буйынса 16 йәшлек Фәйзи СССР-ҙың Ҙур театры ҡарамағындағы хореография техникумына уҡырға бара. 1928 – 1932 йылдарҙа данлыҡлы балетмейстер Игорь Моисеев класында һабаҡ ала, артабан Ленинград хореография училищеһында уҡыта.Училищела Башҡортостандың һәләтле балаларына милли бүлек асыу өсөн Мәскәү түрәләре тупһаһын Фәйзи Әҙеһәм улы йыш тапай. Йөрөй торғас, ул Надежда Крупскаяның үҙенә барып етә. Һәм мәсьәлә ыңғай хәл ителә.Башҡорт бейеү сәнғәтен үҫтереү теләге Фәйзи Ғәскәровҡа тынғылыҡ бирмәй. Остазы Игорь Моисеев был ынтылыуҙы хуплай һәм егеткә, ауылдарға йөрөп, халҡының йолаларын, көнкүрешен, милли музыкаһын яҡындан өйрәнергә кәңәш итә.Башҡортостанға ҡайтып, ауылдар буйлап этнографик экспедицияларға сығыу бәхетенә өлгәшә Ғәскәров. Яңы бейеүҙәр һалыу өсөн материал туплай, шул уҡ ваҡытта һәләтле йәштәрҙе йыя. 1939 йылдан алып яңы ғына ойошторолған бейеү ансамбленең художество етәксеһе булып китә. Ансамблдең маҡсаты һәм бурыстары – милли сәнғәтте пропагандалаған профессиональ труппа төҙөү, халыҡ ижадының бөйөклөгөн һәм үҙенсәлеген һаҡлау, халыҡ бейеүҙәренең үҙенә генә хас формаларын ҡулланыу. 1941 йылдың йәйендә Мәскәүҙә башҡорт сәнғәте декадаһы үтергә тейеш була, әммә быға ҡәһәрле һуғыш ҡамасаулай. Фәйзи Ғәскәров 1942 йыл башында үҙе теләп һуғышҡа китә. Фронтта Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙәренән бейеү ансамбле төҙөй һәм концерт эшмәкәрлеген алып бара.1943 йыл аҙағында бейеү сәнғәтенең киләсәге хаҡына Ғәскәров Өфөгә ҡайтарыла, әммә төрлө етәкселәр менән килеп сыҡҡан низағтар һәм хәл ителмәгән торлаҡ мәсьәләһе уны республиканан китергә мәжбүр итә. Ҡазанда ойошторолған Татар бейеү һәм йыр ансамблендә эшләй, уның өсөн бик күп бейеүҙәр ҡуя.1950 йылдың аҙағында Башҡорт бейеү ансамблен етәкләү өсөн Өфөгә саҡырыла. “Ләйсән” бейеү ансамбленең беренсе художество етәксеһе Фәйзи Ғәскәров булды.Ошо төркөмдө ойоштороу, уның бөгөнгөһө күп шәхестәрҙең тырышлығы, башҡорт бейеүенә тоғролоғо менән бәйле. Әлбиттә, бейеү коллективы йәйәүле турист кеүек тауға ла менде, тәгәрәп тә төштө, йәнә аяҡҡа баҫты. Хәтерҙә, 1973 йылда йәш белгес-балетмейстерҙар Маиза Бүләкова менән Роберт Яҡупов Уральск мәҙәниәт йорто директоры Л. Косогорцеваның саҡырыуы буйынса “Ләйсән”гә эшкә килде. Был осорҙа төркөмгә тарҡалыу хәүефе янай ине. Шулай ҙа Ф. Ғәскәров һалған бейеүҙәрҙе тергеҙеү өҫтөндә эш башланды. М. Бүләкова яңы бейеүҙәр ҡуйҙы.Рәзинә Хәзиева ла ансамблдең үҫешенә күп көс һалды, тик ниңәлер уның тураһында оноттолар. Был ваҡыттарҙа “Ләйсән” халыҡ-ара “Берҙәмлек” фестивалендә Гран-при, Ф. Ғәскәров исемендәге республика конкурсында 1-се урынды яуланы. Ошо һөҙөмтәләргә өлгәшеүҙә Нурат Дауытованың хеҙмәте ҙур.1985 йылда ансамбль тағы ла тарҡалыр хәлгә етте. Ул ваҡытта район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеген етәкләгән Гөлдәр Сабит ҡыҙы Моратова, Өфөнән Фая Сәхип ҡыҙы Гәрәеваны саҡыртып, ансамблдең художество кимәлен күтәреүгә булышлыҡ итте. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә үҙ эшен яратҡан, күңеле менән бирелгән Ғәлимйән Хилажев Ф. Ғәскәров ярҙамында һалынған күп бейеүҙәрҙе тергеҙҙе.Күпме ҡыҫҡа яҙһаң да, гәзит битенә “Ләйсән” ансамбленең үткәне һәм бөгөнгөһө тураһында һыйҙырырлыҡ түгел.Һуңғы осорға килгәндә иһә, башта Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты етәксеһе вазифаһында Ильяс Абдрахманов ансамблдең эшмәкәрлегенә һәр яҡлап ярҙам итһә, әле генераль директор Зәкәриә Ғибәҙуллин һәм уның ярҙамсылары “Ләйсән” йәшәһен һәм үҫешһен өсөн күп көс һала. Шуға ла ансамбль ветерандары исеменән уларға рәхмәт белдерәм һәм эштәрендә уңыш теләйем.Ә инде БАССР-ҙың һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ф.Ғәскәровтың тырышлығы менән булдырылған ансамбль республика, Рәсәй тамашасыларына яңы бейеүҙәр бүләк итер әле.


description: “Бөтә Ер шарында уларҙың күҙ төбәп торған бүтән ере юҡ, иле юҡ... Бына ошо беҙ генә, Башҡортостан ғына...” – тип һүҙен тамамланы Алһыу Рамаҙан ҡыҙы Сирғәлина. Күҙемә йәш алып тыңланым әңгәмә

title: Күҙ төбәп торған ерҙәре - Башҡортостан

maintext: – З. Вәлиди исемендәге Үзбәкстан башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе Илшат Хәсәновтан саҡырыу хаты алдыҡ. Ул – беҙҙең иң өлкән ҡоролтай етәкселәренең береһе. Ташкентта Башҡортостан Республикаһы көнө һәм Үзбәкстан Республикаһы мөстәҡиллегенең 25 йыллығына арналған Башҡорт мәҙәниәте фестивале үтәсәге хаҡында яҙылғайны хатта. Был саҡырыуҙы ҙур ҡыуаныс менән ҡабул иттек, сөнки сит ерҙә йәшәгән милләттәштәребеҙҙең бындай кимәлдә Республикабыҙ көнөн билдәләгәне юҡ ине. Унда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы исеменән миңә, Өфө ҡалаһы Дим районы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы Илдус Ҡолһаринға, Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһенән артистар Гүзәлиә Йәнғазина, Илдар Әбдрәшитов, ҡурайсы Динар Абдуллинға барыу бәхете тейҙе.Беҙҙе урындағы ҡоролтай һәм ундағы йәмәғәтселек вәкилдәре матур итеп ҡаршы алды. Ундағы беренсе көнөбөҙҙә сара үтәсәк Ташкент дәүләт оперетта залын ҡарап, байрамдың режиссеры Рәйсә Баймырҙина менән осрашып, һөйләшеп, программа менән танышып ултырҙыҡ. Иртәгәһенә генераль репетиция булды, һуңынан беҙҙең концерт башланып китте. Ул концерт ҡына түгел, ә шундай күп мәғәнә һалынған ике илдең байрамы ине. Кисә рәсми ҡунаҡтарҙың ҡотлауҙары менән башланды. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы исеменән Үзбәкстандағы башҡорт йәмәғәтселеге эшендә әүҙем ҡатнашыусыларға маҡтау грамоталары һәм рәхмәт хаттары тапшырҙыҡ, шулай уҡ улар башҡорт телендә китаптар, яңы сыҡҡан “Башҡорттар” китабын алып ҡыуанды, сөнки унда башҡортса радио, телевидение эшләмәй. “Ҡурай”, БЮТ телеканалдарын да һуңғы йылдарҙа ҡарай алмайҙар икән.Үзбәкстанда йәшәгән яҡташтарыбыҙ тик кенә ятмай. “Дуҫлыҡ”, “Һандуғас” тигән фольклор ансамблдәре бар, улар бик матур сығыш яһаны. Был ансамблдәргә балалар, йәштәр йөрөгән булһа, шулай уҡ “Ағиҙел” тигән клубтары бар – унда башлыса өлкән йәштәге инәй-бабайҙар шөғөлләнә. Концертта иң ҡыуаныслыһы шул булды: “Гөлнәзирә”, “Дуҫлыҡ” бейеүҙәре, “Һандуғас”, “Башҡортостан” йырҙары кеүек халҡыбыҙҙың мәҙәни ҡомартҡыларын еренә еткереп башҡарған милләттәштәребеҙ концертты башҡортса алып барҙы. Шулай уҡ бында Үзбәкстандың атҡаҙанған артисы, Ташкент оперетта театры солисы Динара Минәйеваның “Ҡояшлы вальс” йырын да башҡортса башҡарыуын билдәләргә кәрәк. Концертҡа шул да оло мәртәбә өҫтәне: унда, Башҡортостандан барған сәнғәт әһелдәренән тыш, ошо оперетта театрының атҡаҙанған артистары ла сығыш яһаны.Ә халыҡҡа килгәндә инде, был алты йөҙ урынлыҡ театрҙа тамашасы бик күп булды. Милләттәштәремдең башҡорт халыҡ милли кейемендә килгәнен күреп, сикһеҙ ғорурландым. Шундай матур ине улар! Әйткәндәй, театрҙың фойеһында башҡорт милли биҙәүестәренән һәм кейемдәренән торған күргәҙмәләр ҙә ойошторолдо. Илдус Ҡолһариндың башҡорт милли кейемен пропагандалаған “Ынйы” тигән ҡыҙыҡлы коллекцияһы ҡунаҡтарға айырыуса оҡшаны. Шунда уҡ гармун да алып барғандар, башҡортса йырлашып-бейештеләр, матур ҙа, йылы ла мөхит булдырылды. Шулай күңел асҡан милләттәштәремдең күҙҙәрендә балаларса эскерһеҙлекте, ихласлыҡты күреп, бик һоҡландым уларға.Иртәгәһенә Үзбәкстан башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының киңәйтелгән ултырышын үткәрҙек. Ул Үзбәкстандың интернациональ мәҙәни үҙәгендә уҙҙы. Алтмыштан ашыу кеше йыйылды, улар бөтәһе лә теләктәрен, фекерҙәрен еткереп ҡалырға тырышты. Үзбәкстан башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты етәксеһе Илшат Хәсән улы Хәсәнов отчет менән сығыш яһаны. Урындағы милләттәштәребеҙ ҙә бик матур итеп һөйләне. Улар ҡуйған мәсьәләләрҙең береһе – Үзбәкстанда тыуып үҫкән, белем алған башҡорт йәштәрен Башҡортостандағы уҡыу йорттарына урынлаштырыу. Улар уҡырға инеү өсөн күберәк квота һораны. Ҡабул итеү комиссияһы эшен Ташкенттың үҙендә лә ойошторорға булыр ине... Хәйер, был юҫыҡтағы һөйләшеүҙәрҙән шул да аңлашылды: егерме бишләп башҡорт балаһы, Башҡортостанға ҡайтып, төрлө йүнәлештәге вуздарға уҡырға инергә теләк белдергән. Әлбиттә, был милләттәштәребеҙгә Үзбәкстан гражданлығында булған өсөн Рәсәйҙә теркәлеү һорап йөрөгән үзбәктәр менән бер ҡатарҙан түгел, ә үҙ тыуған илдәренә ҡайтҡан башҡорттар булараҡ, ташламалы шарттарҙа теркәлеүҙе яйға һалырға кәрәктер. Ә инде ата-әсәләре: “Балаларҙы матур, рухлы итеп тәрбиәләнек, уҡыттыҡ, нисек тә булһа Башҡортостанға ҡайтһындар ине, шунда ҡалһалар ҙа ҡаршы түгелбеҙ!” – тине.Бына шулай бик матур һөйләшеү булды, шунан һуң башҡорт йәкшәмбе мәктәбе тураһында һүҙ барҙы. Әлеге көндә Ишембай ҡыҙы, башҡорт теле уҡытыусыһы Гөлнур Зарипова Ташкентта йәшәй икән. Ул, балаларҙы ла, өлкәндәрҙе лә башҡортса уҡытырға теләк белдерҙе. Ә бит унда башҡорт мәктәптәре юҡ, балалар үзбәк телен уҡып үҫә. Уларҙы башҡорт рухында тәрбиәләү тап бөгөнгө Үзбәкстан башҡорттары ҡоролтайының иңенә төшә лә инде. Беҙгә шул йыйылыш ҡарары нигеҙендә башҡорт йәкшәмбе мәктәбе асып ҡайтырға насип булды. Уның өсөн бүлмә һорап, ошо уҡ Интернациональ мәҙәни үҙәктең директорына мөрәжәғәт иттек. Бөгөн бүлмә бар, эш башланырға тора. Башҡортостанда дәреслек, әсбаптар тупланды. Улар инде Ташкентҡа оҙатылыу мөҙҙәтен көтөп ята.Ултырышта белдерелгән йәнә бер теләк – Үзбәкстандан башҡорт балаларын Башҡортостанға сәйәхәткә алып килеү. Тап ошолай итеп йәш быуында Тыуған ил тойғоһо, милли рух уятырға була. Тыуған ер көсөн бала бәләкәйҙән тойорға тейеш бит.Ошондай һөйләшеүҙәрҙән һуң йәштәр айырым ултырыш йыйҙы. Унда Үзбәкстан башҡорт йәштәренең ҡоролтайы ойошторолдо. Етәксеһе итеп Шәфҡәт Айнетдинов тигән бик әүҙем егет һайланды. Тимәк, унда йәшәгән ун меңләп башҡорт кешеһен берләштереүсе яңы көс барлыҡҡа килде.Ә инде сәфәрҙең өсөнсө көнөн “Ағиҙел” клубының эштәре менән танышып, милләттәштәр менән ирекле аралашып үткәрҙек.Әйткәндәй, сит илдә ошолай башҡорттарҙы ойоштороп, берләштереп йәшәгән Илшат Хәсәновҡа, вәкәләтлектә эшләгән Ғаяз Зариповҡа, уның йәмәғәте Гөлнур Зариповаға, режиссер Рәйсә Баймырҙинаға, Рәлиә Ҡәриповаға, Эмма Хәбибуллинаға рәхмәт. Башҡа милләттәштәргә лә рәхмәт һүҙҙәре еткерге килә. Улар – ошолай халҡыбыҙҙың йөҙөн лайыҡлы күрһәтеп йәшәүҙәре менән ысын-ысындан оло хөрмәткә лайыҡ шәхестәр.– Ҡоролтайҙың ойошторолоуына инде егерме йылдан ашыу ғүмер үтте. Шуға күрә уның арыу ғына эш тәжрибәһе бар, алдағы йылдарға пландары ла ярайһы етди. Мәҫәлән, улар Башҡортостандың 100 йыллығы хөрмәтенә бик яҡшы проекттар әҙерләгән. Белеүебеҙсә, Ташкенттың уртаһындағы урам Зәки Вәлиди исемен йөрөтә, һәм унда Башҡортостандың оло юбилейы айҡанлы бөйөк шәхесебеҙгә иҫтәлекле таҡтаташ асырға ҡарар иткәндәр.– Уларға башҡорт мөхите, башҡорт рухиәте, телевидениеһы, радиоһы етешмәй. Ә бит һәр ҡайһыһы үҙҙәренең Башҡортостандың ҡайһы төбәгенән сыҡҡанын, ырыу-араларын белә, балаларына ла һөйләй. Бына шул уҡ “Ағиҙел” клубын алайыҡ, йыр өйрәнәм тиһәң, уны бит хәҙер Интернеттан да табырға була. Ә улар бер-береһе менән һөйләшеп, бергәләп өйрәнә. “Ағиҙел”дә миңә йәнә шуныһы ҡыҙыҡлы булды: улар аҙнаһына бер тапҡыр, йәғни даими эшкә килгән һымаҡ йыйыла. График буйынса аҙнаға бер тапҡыр театрға йөрөйҙәр. Баҡһаң, уларҙа эш хаҡы бындағыға ҡарағанда түбәнерәк, пенсиялары ла әҙерәк. Ә шулай ҙа “көнкүрешебеҙ насар” тигән зарланыуҙы ишетмәнем.– Күңелем тулды, күҙемә йәш эркелде... Уларҙы ныҡ ихтирам итеп ҡайттым. Балалар һымаҡ ихласлап үҙҙәренең күңелдәрен, йөрәктәрен биреп, мәҙәниәтебеҙҙе, телебеҙҙе һаҡлайбыҙ тип, ситтә йәшәйҙәр...Барҙым, күрҙем, ҡунаҡ булдым да ҡайттым түгел, әлбиттә, ҡайтҡас та улар мәнфәғәтендә эш башланыҡ. Китаптар йыйҙыҡ. Көн аша тигәндәй һөйләшеп торабыҙ. Улар минең йөрәгемдә, тормошомда. Туғандарым һымаҡ яҡын ҡабул иттем.– Әлбиттә. Бәләкәй генә бүләктәр ҙә әҙерләгәндәр. Үҙҙәре теккән, кемеһелер сиккән... Шул башҡорттоң ҡунаҡсыллығы бит инде. Ҡайҙа ғына булмаһын, ниндәй генә мөхиттә йәшәмәһендәр, үҙемдең ябай ҙа, ҡунаҡсыл да башҡорт халҡымды күрҙем мин уларҙа...– Эйе, ситтә ятҡан башҡорттарыбыҙ беҙҙе көтөп тора. Улар беҙгә күҙ төбәп, ниндәйҙер матди түгел, ә рухи ярҙам көтә. Милләттәштәребеҙ беҙгә: “Балаларыбыҙҙы алығыҙ, уҡытығыҙ, беҙ инде үҫтергәнбеҙ һәм халҡыбыҙға бирәбеҙ”, – ти икән, ундай көстәр бар икән, йәштәребеҙҙе ниңә үҙебеҙгә ҡайтармаҫҡа? Беҙ уларға йылы һүҙебеҙҙе, яҡты йөҙөбөҙҙө йәлләргә тейеш түгелбеҙ, милли кейемдәр тегеп бирәйек, әсбаптар ебәрәйек, сөнки был милләттәштәребеҙҙең Ер йөҙөндә тарихи тыуған ере – Башҡортостан. Ер шарында уларҙың күҙ төбәп торған башҡа ере юҡ, иле юҡ...


description: Һуңғы өс йыл эсендә илебеҙҙең мәҙәни үҫеш киңлегендә төрлө ыңғай үҙгәрештәр күҙәтелә. Бер-бер артлы иғлан ителгән Мәҙәниәт, Әҙәбиәт һәм Рәсәй киноһы йылы республикабыҙ өсөн дә ырыҫлы, уңышлы

title: Китап ене бер ҡағылһа...

maintext: Үткән йомала Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханала бер түгел ике ҡыуаныслы ваҡиға булып үтте. Беренсеһе – Башҡортостанда Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһының мәғлүмәт ресурстарының төбәк үҙәген асыу тантанаһы, икенсеһе – ошо йылдың ”Иң яҡшы китапханасы” республика конкурсына йомғаҡ яһау.Билдәле булыуынса, Милли китапхананың электрон ресурстары менән ҡулланыу мөмкинлеген биргән уҡыу залы күптән эшләп килә. Төбәк үҙәгенең китапхананың тап электрон уҡыу залында булдырылыуы студенттарға, аспиранттарға, фән эшмәкәрҙәренә, төрлө мәғлүмәт эҙләүсе һәр кешегә тағы ла ҙурыраҡ мөмкинлектәр, мәктәп уҡыусылары өсөн дә Президент китапханаһы сиктәрендә үткәрелгән конкурс, олимпиада, лекторийҙар аша белем алыуға яңы юлдар аса. Төбәк үҙәгенең эшмәкәрлеге Президент китапханаһының уникаль байлығын ҡулланыуҙы, шулай уҡ китапхананың мәғлүмәт ресурстарын тулыландырыу маҡсатында Башҡортостан Республикаһының китап фондын яңы электрон форматҡа күсереүҙе күҙ уңында тота. Ошоғаса китапханаға килеүселәр 130 меңдән артыҡ электрон ресурстар менән файҙалана алһа, Президент китапханаһы 500 меңдән ашыу ошондай сығанаҡ менән файҙаланырға мөмкинлек бирәсәк.Республиканың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова, Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһының директоры Александр Вершининға, китапхананың информацион ресурстары буйынса директоры Елена Жабкоға рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе. Елена Дмитриевна, төбәк үҙәгенең асылыуы осраҡлы түгеллеген, бының Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте менән хеҙмәттәшлек килешеүе нигеҙендә тормошҡа ашырылған эш һөҙөмтәһе икәнлеген билдәләп, республика Хөкүмәтенә, Мәҙәниәт министрлығына, Милли китапхана директоры Айгөл Моратоваға рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе һәм Әминә Шафиҡоваға Б.Н. Ельцин исемендәге Президент китапханаһының миҙалын тапшырҙы.Шулай уҡ мәҙәниәт министры республиканың мәҙәниәт һәм матбуғат өлкәһендә тырышып эшләгән һәм китап эшенә ҙур өлөш индергән хеҙмәткәрҙәргә миҙалдар тапшырҙы. Бүләкләнеүселәр араһында Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапхана директоры Айгөл Моратова, Милли әҙәбиәт музейы директоры Гөлдәр Моратова, Стәрлетамаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Тимур Мырҙағәлин, Учалы районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Зөһрә Гордиенко, “Бельские просторы” журналының баш мөхәррире Юрий Горюхин, “Кызыл таң” гәзите мөхәррире Фаил Фәтхетдинов, “Букинист” магазины етәксеһе Виктор Лязин менән бергә хеҙмәттәшебеҙ Лариса Абдуллинаның да булыуы ҡыуаныслы.Сараның икенсе өлөшөндә “Иң яҡшы китапханасы” IX республика конкурсының еңеүселәре билдәләнде. Бәйгегә ебәрелгән 75 проект араһында Өфө, Күмертау, Ишембай, Салауат ҡалалары, Бәләбәй, Баҡалы, Борай, Әлшәй, Федоровка, Бөрйән, Хәйбулла, Көйөргәҙе, Краснокама, Тәтешле, Дүртөйлө райондары китапханаларының эштәре ҙур баһаға лайыҡ булды. Бер нисә видеояҙма менән тантаналы сараға килеүселәр ҙә таныша алды. Күркәм сараға билдәле йырсыларҙың сығыштары матур төҫ бирҙе.Һәм, ниһайәт, йәш белгестәр араһында Бөтә Рәсәй “Йыл китапханасыһы” конкурсы еңеүсеһе Дарья Рыцева Нефтекама ҡалаһы Үҙәк китапханаһының йәмәғәтселек бәйләнеше буйынса белгесе Зөһрә Ғәниеваға гран-при тапшырҙы. Йөҙөндә шатлыҡ балҡыған Зөһрә Мирҡасим ҡыҙы, ошондай мәртәбәле бәйгене ойоштороусыларға рәхмәт белдереп:– Конкурсҡа тәҡдим иткән проектыбыҙ ниндәйҙер еңеү яулау өсөн генә эшләнмәне. Был эш сиктәрендә беҙ ҡалабыҙҙа йәшәүселәр, бигерәк тә йәштәр араһында китап уҡыуҙы пропагандалайбыҙ. Шуныһы ҡыуаныслы, “Читать классику – это классно и модно” тип аталған был эшебеҙ һөҙөмтәле булды, хатта ҡаланың брендына әйләнеп китте. Йыл дауамында китапхана киң мәғлүмәт саралары менән хеҙмәттәшлек итте. Мәҫәлән, донъя классиктарының ижады менән таныштырған мәғлүмәттәр бирелде, йәштәр видеоформатта классик әҫәр өлгөләрен сағылдырған үҙҙәренең ирекле ижад емештәрен беҙгә конкурсҡа ебәрҙе. Ғөмүмән, уҡыусыларҙы китап уҡыуға йәлеп итергә тырыштыҡ, – тине.Ысынлап та, ҡайһы ғына өлкәлә булмаһын, ошондай бәйге-конкурстарҙың үткәрелеүе заман биргән төрлө мөмкинлектәрҙән файҙаланып йәшәргә әйҙәй, яҡты офоҡтарға юл аса.


description: Уҡыусы киңәйтелгән баш һүҙгә иғтибар иткәс тә: “Автор был ике күренеш араһында ниндәй уртаҡлыҡ таба алды икән?” – тип уйлар, бәлки. Ысынында иһә кешелек донъяһы бер бөтөн бит ул. Тәү ҡарамаҡ

title: “Антигона” Бөгөнгө башҡорт мөхите һәм грек мифологияһы

maintext: Миф героиняһы Антигона… Батша ҡыҙы. Атаһы Эдип, күрәҙәсе юраған тәҡдирҙе (атаһын үлтереп, әсәһенә өйләнәсәк) үҙгәртергә күпме тырышып ҡарамаһын, яҙмышын яҙлыҡтыра алмай. (Психоаналитик Зигмунд Фрейд раҫлауынса, психологияла “Эдип комплексы” тигән төшөнсә бар. Уға ярашлы, ир бала үҙ әсәһен ҡатын-ҡыҙ булараҡ яҡын күрә, уны атаһынан ҡыҙғанып көнләшә…). Шулай итеп, кем икәнен белмәйенсә Эдип атаһын үлтерә, уның урынына батша булып китә, белмәгән килеш әсәһенә өйләнә. Ике улы – Элеонт менән Полиник, ике ҡыҙы – Исмена менән Антигона тыуа. Эдип, хәл асыҡланғас, үҙ-үҙен һуҡырайта, батшалыҡтан ваз кисеп, дәрүишлек юлын һайлай. Уландары йыл аша сиратлап хакимлыҡ итергә була. Әммә кесеһенең мөҙҙәте еткәс, олоһо килешеүҙе боҙа. Полиник, күршеләрҙең ярҙамы менән ғәскәр туплап, яу менән килеп ҡарай, әммә ҡыйратыла. Бола мәлендә туғандар бер-береһен үлтерә. Власҡа, теләмәһә лә, Эдиптың ҡайнағаһы Креон килергә мәжбүр. Ул Элеонттың мәйетен тантаналы рәүештә мәңгелек йортона оҙатҡас, Полиниктыҡын, фетнәсе тип тамғалап, емтек урынына сүл бүреләренә ташлай. Былар барыһы ла сәхнәлә уйналасаҡ ваҡиғаларға тиклемге тарих. Трагедия иһә, егермегә етһә лә, ҡураныс ҡына кәүҙәһе арҡаһында үҫмер ҡыҙҙы хәтерләткән Антигонаның, ҡәтғи тыйыуҙарға ҡарамаҫтан, мәйетте ерләргә ҡарар итеп, был маҡсатын таң алдынан атҡарырға ынтылыш яһауынан башланып китә. Мәйет ергә тапшырылырға тейеш. Шунһыҙ әруахтың йәне теге донъяла тынғы тапмаясаҡ.Әйтергә кәрәк, был сюжетҡа беренсе булып Боронғо Грецияның атаҡлы драматургы Софокл (б.э.т. 496 – 406 й.й.) мөрәжәғәт иткән. Тәбиғи йәшәйеш тәжрибәһен дөйөмләштереү нигеҙендә барлыҡҡа килгән йолалар менән дәүләтселек ҡоролошо ҡабул итә башлаған ҡағиҙәләр бәрелешкә инә башлаған дәүер. Софоклдың замандаштары әйтер булған: “Кеше тормошонда рәсмиләштерелгән ҡанундар барыһынан да өҫтөн, ә яҙылмағаны яҙылғанынан тағы ла юғарыраҡ”. Ни өсөн шулай һуң? Сөнки яҙылғанын кешеләр уйлап сығара. Әҙәм балаһы иһә хәҡиҡәткә ярашлы эшләйем тигән хәлдә лә аҙым һайын тиерлек хаталаныуға дусар.Был бер булһа, икенсенән, һәр осорҙоң, һәр ҡоролоштоң, һәр илдең – үҙ ҡанундары. Ҡасандыр улар ҡабул ителгән, ҡасандыр юҡҡа сығыуҙары ла ихтимал, яңылары тыуыр… Софокл төп иғтибарын шуға йүнәлтә: яҙылмаған ҡанундар, йәғни йолаға әүерелгән талаптар батша бойороғо менән индерелгәндәренә ҡарағанда тамырлыраҡ, йәшәүгә һәләтлерәк. Бөгөнгө көн өсөн дә ни тиклем көнүҙәк һығымта! Кешелек донъяһы меңәр йыл буйына туплаған тәжрибә менән иҫәпләшмәйенсә, белә-күрә тороп, күпме хилафлыҡ ҡылынды һәм әле лә ҡылына.Күренекле француз драматургы Жан Ануй (1910 – 1987) сюжеттағы акценттарҙы бер ни тиклем үҙгәртә. Уның пьесаһы нигеҙендәге спектаклдең премьераһы 1943 йылда була. Икенсе Бөтә донъя һуғышы барған мәл. Франция фашист Германияһы табаны аҫтында. Жан Ануйҙың Антигонаһы еңелгән, әммә көрәште туҡтатмаған һәм туҡтатырға ла теләмәгән Францияны символлаштыра.1990 йылдарҙа “Антигона” Мәскәү художество академия театрында ҡуйыла. Мәскәүҙәр Антигона йөҙөндә уйлап сығарылған кәртәләр менән иҫәпләшмәүсе ярайһы дыуамал йәш быуынды алғы планға сығара.Үрҙә яһалған экскурс фонында Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында Жан Ануй пьесаһы буйынса Рәсәйҙең һәм Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, режиссер Фәрит Бикчәнтәев ҡуйған спектакль хаҡында фекер йөрөтмәксебеҙ.Эйе, ҡанундарҙың бар яҙылғаны, бар яҙылмағаны. Бар ташҡа соҡолоп, ҡағыҙға теркәлеп тә үтәлмәгәне, бар бер ҡайҙа яҙылмаһа ла атҡарыла торғаны. Ысынында ла, ҡанға һеңешкән, йолаға әүерелгән ҡағиҙәләр, ниндәйҙер бойороҡтар, указдар менән нығытылмаһа ла, үтәлеүсән. Башҡорт “Антигона”һы ла тап ана шул яҙылған һәм яҙылмаған ҡанундарҙың ҡапма-ҡаршылыҡлы бәрелешенә ҡоролған.Антигонаның (актриса Лилиә Ғәлина образды тормошсан итеү өсөн күп көс һалған) замандаштары ла йолаларҙы белә, тик батша бойороғона кем ҡаршы сыҡһын! Креон (Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Олег Ханов) иһә Антигонаның тәүәккәл аҙымын Эдип ҡанынан килеүсе тәкәбберлек менән бәйләй: “Һеҙҙең ғаиләлә кешеләрҙең ябай тойғоларын үҙһенмәйҙәр, улар һеҙҙе түбәнһетә. Һеҙгә мотлаҡ тәҡдиргә һәм үлемгә ҡаршы яңғыҙ көрәшкә күтәрелергә кәрәк… Мин батшамын икән, үҙемде ерҙә ниндәй ҙә булһа тәртип урынлаштырыуға арнармын. Был һиңә шикле геройлыҡ түгел, ә көндәлек эш… Күңелгә ятмаған эш. Ләкин уны башҡарыр өсөн ҡуйылғанмын икән, мин уны еренә еткерәсәкмен… Ә һин нимә эшләй алаһың? Тырнаҡтарыңды һындырырһың, үҙеңде яңынан тоторҙар…” Антигона: “Эйе, башҡаса бер ни ҙә эшләй алмаясағымды беләм. Әммә ҡулымдан килгәне – шул ғына. Ә ҡулыңдан килгәнде булдырырға кәрәк!..” Бер уйлаһаң, Эдип ҡыҙының бындай ҡарары бик ябай кеүек: һәр кем кешелек бурысын атҡарыу йәһәтенән ҡулынан килгәнде эшләһен! Шулай булһа икән дә бит…Был тарафтан алдыра алмағас, Креон икенсе яҡлап килеп ҡарай: “Һин ысынлап ерләү йолаһына ышанаһыңмы? Жрецтарҙың, ҡәҙимге доғаны мығырлап, мәйеткә бер ус тупраҡ һалмаһаң, ағайыңдың шәүләһе мәңге аҙашып йөрөүгә хөкөм ителәсәк тигәненә ышанаһыңмы? Йола үтәйем тигән булып, ғүмереңде ҡурҡыныс аҫтына ҡуяһың… Кем өсөн?” Антигона: “Үҙем өсөн!”Күренеүенсә, әҫәрҙе, Антигонаны аңлауҙа бынан алдағы һәм әлеге диалог иң мөһим роль уйнай. Әҙәм балаһы, кешелек сифаттарын юғалтмайым тиһә, тәү сиратта кеше булараҡ атҡараһы эштәрен еренә еткереү өсөн ынтылырға бурыслы. Быныһы шулай. Аксиомалай аңлайышлы. Әммә тормош тигәнең ғәйәт ҡатмарлы шул. Был донъяның кеме генә юҡ! Башҡорт ҡобайырында әйтелгәнсә,“Ҡарты ла бар был илдең,Йәше лә бар был илдең,Туғы ла бар был илдең,Асы ла бар был илдең,ҙән бүтәнде белмәгәнБейе лә бар был илдең…”Ярай, Креон үҙ әмерен боҙоусыны аңларға, улай ғына ла түгел, уны ҡотҡарып ҡалырға тырыша әле. Тик уға илде ҡулда тотоу өсөн фетнәсенең мәйет еҫен халайыҡҡа еҫкәтер кәрәк. Шунһыҙ тәртип булмаясаҡ. Эйе, ул да, бәлки, мәйетте ерләргә ҡаршы килмәҫ ине… Иң юғары вазифа биләмәһә. Вазифа, тимәк, шәхси хис-тойғоларҙан өҫтөн булыуҙы талап итә? Бөйөк Ватан һуғышы мәлендә Сталиндың улы Яков әсирлеккә эләгә. Дошман уны Паулюсҡа алмашырға тәҡдим итеп ҡарай. Ил башының яуабы иһә ҡәтғи: “Һалдатты фельдмаршалға алышмайҙар!”Йола атҡарыуҙы трагедияның төп героиняһы үҙенең туғанлыҡ бурысы итеп тә ҡарай. Әммә хәл был осраҡта ла ҡатмарлы. Полиниктың тормошо һис кенә өлгө итеп алырлыҡ булмаған икән дә: типтерергә генә яратҡан, ҡатын-ҡыҙ артынан сабыулауҙан башҡаны белмәгән, ҡомарлы уйындарға бирелгән. Атаһы, улының ҙур сығымдары булыуын асыҡлап, ризаһыҙлығын белдергәс, Полиник уға ҡул күтәреүгә тиклем барып етә. Шулай низағлашып сығып китә лә атаһына ҡаршы фетнә ойоштора. Элеонт та был йәһәттән унан ҡалышмай. Ағайҙарҙың ореолы ҡырҡа тоноҡланһа ла, Антигонаның сигенергә уйы юҡ. Үҙенә иғтибар иттерә алғандан һуң күҙҙән төшкөһө килмәй, күрәһең. Был “дан”ды хатта Исмена апаһы менән дә бүлешергә теләмәй. Байтаҡ икеләнеп йөрөгән Исмена ахырҙа, мәйетте күмешергә мин дә һинең менән барам, тигәс, уның ярҙамынан ҡырҡа баш тарта: “Тәүҙән үк минең кеүек тырнаҡтарыңды ҡаната-ҡаната ер соҡорға кәрәк ине!”Ә Креон ике ут араһында: үҙ бойороғон да (Полиник мәйете ерләнергә тейеш түгел!) юҡҡа сығара алмай, Антигонаны ла йәлләй. Тирандарҙан айырмалы рәүештә уның бәндә яҙмыштары менән уйнарға ла иҫәбе юҡ. Тик… Антигонаға маҡсатынан баш тартырға һәм төндә мәйет күмергә маташыуын бер кемгә лә әйтмәҫкә кәрәк. Бер үк мәлдә еңмештең батша хәленә инеүен дә теләр ине… Әммә көҙгө ямғырҙа күшеккән турғай балаһындай ғына булһа ла ҡыҙыҡай батша тиклем батшаға ҡаршы сыға. Уны аңларға тырышыу хаҡында һүҙ ҙә юҡ!Бында инде ысынлап та Эдип балаһының ҡаны үҙен һиҙҙерә булһа кәрәк. Тәү сиратта тәкәбберлек хаттин ашҡан, үҫмерлек максимализмы ярылып ята: “Мин барыһын да бер юлы теләйем, бәхетем тулы булһын. Минең баҫалҡы булып, тыңлаусанлыҡ өсөн генә алдыма ташланған саҙаҡаға ҡәнәғәтләнгем килмәй. Мин бөгөн үк барыһына ла ышанырға һәм бәхетемдең, бала саҡта үҙем хыял иткәндәй, гүзәл булыуын теләйем. Шулай булмаһа, мин үләм. Мин атайым кеүек! Беҙ – аҙағына тиклем барып етеүселәрҙән. Хатта өмөттөң сатҡыһы, ишараһы күренмәһә лә...” (Ни тиклем беҙҙең олатайҙарҙың белә-күрә тора милләттең рухи азатлығы хаҡына нисәмә-нисә быуат буйына үлемесле яуҙарға күтәрелергә мәжбүр булыуына ауаздашлыҡ!) Тик был тирадала үҙһүҙле үҫмерҙең, мәлендә өлкәндәр яғынан тейешле иғтибар етмәгән йәш кешенең, бар донъяһына үсегеп, еңмешләнеүе, үҙенең һүҙен һүҙ итеү өсөн генә лә һуңғы аҙымға барырға әҙер булыуы ла күренә.Бындай ҡылығы менән ул шуны әйтмәксе: “Һеҙ бөтәгеҙ ҙә килешеп булмаҫтай тормош эсендә лә ғәфү ителмәҫлек сабырлыҡ күрһәтәһегеҙ. Ә мин былай йәшәргә теләмәйем!” Ә бит ысын мәғәнәһендәге йәшәүҙе раҫлау өсөн үҙең килешмәгән солғанышҡа “Юҡ!” тип әйтеү генә етмәй… Әгәр ҙә Хоҙай Тәғәлә тарафынан бирелгән мөғжизәгә тиң ғүмерҙе, ниндәй генә хәлдә ҡалыуыңа ҡарамаҫтан, сабыр ҡабул ҡылып, эреле-ваҡлы һынауҙарҙы әҙәмсә үтергә тырышһаң, айырыуса үҫмерҙәр араһында йышайған суицид (мифтың бер вариантына ярашлы Антигона ла ахыр сиктә үҙ-үҙенә ҡул һалып ҡуя) ҡырҡа кәмер ине, бәлки.Спектаклдә иң көсөргәнешле күренеш шулай ҙа Антигона менән батшаның бәхәсе түгел, ә ата менән улдың – Креон менән Гемондың (Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Илнур Байымов, Антигонаның йәрәшелгән кейәүе) ҡотолғоһоҙ һәләкәттән арынырға тырышыуы. Гемон атаһының батша булыуына, ни ҡылһа ла ирекле икәнлегенә, ҡыҙҙы ҡотҡарыу уның өсөн бер ни ҙә тормауына баҫым яһап ҡарай. Әммә ил башында тороусының проблемаға үҙ ҡарашы бар: закон сығарғансы ул – хаким, ә закон сығарылғас, ул да ябай үтәүсе генә.Телгә алынған ҡатмарлы, әммә тормошсан коллизияларҙың, тәрән хис-тойғолар бәрелешенең, гражданлыҡ, кешелек бурыстары кеүек төшөнсәләрҙең тейешле юғарылыҡта художестволы асылыш-сиселеше актерҙарҙың уңышлы сығыш яһауы менән бәйле, әлбиттә. Айырыуса Олег Ханов Креондың ҡапма-ҡаршылыҡлы кисерештәрен тамашасы күңеленә үтеп инерлек кимәлдә асып һала. Был осраҡта һис бер арттырыуһыҙ, актер роль уйнамай, ә геройының яҙмышы менән йәшәй, тиеү урынлы. Бының өсөн талант ҡына ла етмәйҙер, моғайын, ә һөнәреңә мөкиббән бирелгәнлек кәрәктер. (Күҙаллауы ла ҡыйын: Владимир Высоцкий, мәҫәлән, Гамлетты уйнағанда өс-дүрт килограмм ауырлығын юғалтыр булған!) Тауыш, хәрәкәт, ым-ишара – батшаларҙыҡы. Сәхнәне үҙе генә тултыра ла ҡуя, тиергә мөмкин.Эпизодик ролдәгеләр ҙә: һаҡсылар (Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы Илдар Сәйетов, Башҡортостандың халыҡ артисы Азамат Ғафаров, актер Юнир Ҡоланбаев), һөт әсәһе (Башҡортостандың атҡаҙанған артисткаһы Алһыу Ғәлина-Ғафарова) хәтерҙә ҡала. Төп героиня образын тулыландырыуҙа апаһы Исменаның да (Гөлмирә Исмәғилева) әһәмиәте ҙур.Грек трагедияларында аңлатма биреү рәүешендәрәк ғәҙәти күренешкә әйләнгән “Хор” ҡулланыу Жан Ануйҙа ла бар. Тик башҡорт театры сәхнәһендә ул “йәбешеп” бөтмәгәндәй тәьҫир ҡалдыра. Унан бөтөнләй баш тартҡанда ла спектакль өсөн ҙур юғалтыу булмаҫ ине кеүек. Батша хеҙмәтсеһенең үҙен тотошонда ла Креондың һәр ҡылығын ни сәбәптәндер мыҫҡыллап ҡабул итеү ярылып ята. Ни өсөн? Аңлашылып етмәй. Әҫәр бит, “Хор”ҙа һәр даим ҡабатлап торолоуынса, трагедия, комедия түгел.Йыйып ҡына әйткәндә, зауыҡлы, әҙерлекле тамашасыны хисләндерә, уйландыра алырлыҡ сәхнә әҫәре тыуҙырған театр. Труппаның ҡуйылған маҡсатҡа тулыһынса өлгәшә алыуы өсөн ҡуйыусы режиссерҙың ижади эҙләнеүҙәре бушҡа китмәгән тип ышаныслы әйтергә мөмкин.


description: Кредит алырға яратаһыңмы? Был һорау артыҡ та кеүек – кредитһыҙ йәшәгән кешене осратыуы ҡыйын хәҙерге заманда. Ләкин бурысҡа алғанда матур әйбергә күҙ ҡыҙыуҙан алда аҡыл менән үлсәргә, мөмкин

title: Бурыстан ҡотолғаныңды һиҙмәй ҙә ҡалырһың

maintext: Был ҡануниәт тәүге сиратта бирәсәген онотоп, бөгөн ҡулға алған ҙур сумманан үрле-ҡырлы һикереп шатланыусыларға ҡағыла: “Нотариат тураһындағы ҡануниәт нигеҙҙәре”нә үҙгәрештәр индереү һөҙөмтәһендә банктарға кредит буйынса кисектерелгән бурысты ҡайтартып алыу ябайлашты. Хәҙер улар бының өсөн судҡа мөрәжәғәт итеп тормай, нотариустан ҡарар сығартып ҡына аласаҡ һәм артабан бурыслының мөлкәтен ҡулға алыу эшенә бер хоҡуҡи тотҡарлыҡһыҙ тотонасаҡ. Суд эше, белеүебеҙсә, бик сетерекле һәм оҙайлы процесс: банктың юрисы дәғүә яҙа, уны ҡарауҙың ҡасанға тәғәйенләнеүен көтә, ғәйепле яҡ үҙ адвокатын яллай, уныһы тағы дәғүәне кире ҡағырға маташҡан дәлилдәре менән күмеп ташлай. Суд уларҙың барыһын да ҡарарға, һәр яҡты тыңларға бурыслы. Ултырыштар әленән-әле кисектерелә: йә теге яҡтың адвокаты килмәй, йә был яҡ сирләп китә йәки ашығыс командировкаға киткән. Йылдар буйы барған суд эштәре бихисап. Ә бушҡа киткән ваҡыт – банк өсөн иҡтисади юғалтыу. Шуға күрә яңы ҡанун улар өсөн бик отошло булып сыҡмаҡсы.Кисектерелгән бурыс тип түләү датаһынан һуң да ике ай буйы ҡайтарылмаған аҡсаны атайҙар. Рәсәй Граждандар кодексының 811-се статьяһының 1-се пунктына ярашлы, түләү ваҡыты уҙған бурысҡа айырым процент ҡулланыла алыуы ҡанунлаштырылған. Ә илдең Юғары суды Пленумының 1998 йылдың 4 октябрендәге 13-сө һанлы ҡарары был проценттарҙың кредит килешеүендә ҡаралғандан да ҙурыраҡ булыуын законлы тип таный. Тимәк, бурысты ваҡытында ҡайтармаһаң, банктарға үпкәләргә урын юҡ.Хәҙер килеп, банктарға бурысты ҡайтартыу еңеләйҙе. Белгестәр аңлатыуынса, уларҙың был хоҡуғы быйыл июль айында үҙ көсөнә ингәйне. Ләкин яңы ҡанунға ярашлы документтарҙы әҙерләү күпмелер ваҡыт талап итте. Хәҙер банктар бурысҡа аҡса биргәндә килешеүгә яңы шартты ла яҙа ала, унда кисектерелгән бурысты нотариус ҡарары нигеҙендә мәжбүри түләтеү тураһында әйтеләсәк.Бер нәмә лә буш урында тыумай. Банктарҙы ла шундай ҡанунды ҡабул иттереүгә өлгәшергә нужа мәжбүр иткән. Башҡортостанда ғына ла, мәҫәлән, халыҡтың кредит буйынса кисектерелгән бурысы ошо көҙгә ҡарата 27 миллиард һумдан ашып киткәйне. Ә барлығы халыҡҡа 272 миллиард 39 миллион һум кредит таратылған. “СеверИнформ” мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, беҙҙең республикалағы һәр кешегә 67 мең һумға яҡын кредит бурысы тура килә.– Бурысты ҡайтарыуҙың оҙаҡҡа кисектерелеүе бик күптәрҙең финанс белеме һәм мәҙәниәте түбән булыу арҡаһында килеп сыға. Ундайҙар алдағы килемдәрен насар күҙ алдына килтерә һәм үҙ көстәренә артыҡ ышана, – тип аңлаталар Башҡорт дәүләт университетының Финанс һәм һалым түләү кафедраһы профессоры Илдар Зөлҡәрнәй менән ВТБ24 банкының беҙҙең республикалағы идаралығы етәксеһе Айҙар Зөбәйеров. Кредит тарихы буйынса милли бюро хисаплап сығарыуынса, Башҡортостанда 14 йылға иҫәпләнгән 1,5 миллион һумлыҡ ипотека кредитын даими түләп барыу өсөн айына 60 мең һумлыҡ килемгә эйә булыу мотлаҡ. Ә беҙҙең республикала уртаса айлыҡ килем 27 мең һум ғына. Айлыҡ иғәнәне кисектереүһеҙ түләп барыу һәләтен төрлө банктар төрлө ысул менән тикшерә, ләкин күпселеге был иғәнә кешенең айлыҡ килеменең өстән бер өлөшөнән ашмаҫҡа тейеш тип иҫәпләй.


title: Ожмах сәскәләрен тәрбиәләү серҙәре

maintext:
Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ ғәләйһиссәләм балаларҙы был тормоштоң ожмах сәскәләре тип атаған, һәр саҡ сабыйҙарға ихтирамлы булған. Уларҙы айырмай, бөтәһенә лә бер тигеҙ ҡараған, бәләкәстәр менән шаярырға, уйнарға яратҡан. Өфө ҡалаһынан Илмира Арыҫланова ла тәрбиә эшендә хәҙистәргә таяна. Хоҙай Тәғәлә уға береһенән-береһе матур бер ҡыҙ һәм ул бүләк иткән.
– Тормошобоҙҙоң йәме – балаларҙа, – ти Илмира. – Уларҙың ярыша-ярыша хәбәр һөйләүе, бергәләшеп сыр-сыу килеп аш бүлмәһендә ҡайнауы, аталарының ҡайтыуын түҙемһеҙләнеп көтөүе – әсә өсөн ошонан да ҙурыраҡ бәхеттең булыуы мөмкин түгел.
Илмира Арыҫланова – Өфө ҡалаһындағы мосолмандарҙың Диниә назараты ҡарамағындағы нәфислек мәктәбе етәксеһе. Барыһына ла өлгөрөр өсөн һәр көнөн планлаштырырға өйрәнгән. Иртәгә ниндәй эш башҡарырын, ниндәй осрашыу булырын, ҡайҙа барырға кәрәклеген теркәп ҡуя. “Һәр көнөмдө Аллаһ исеме менән башлайым. Аллаһ Тәғәлә үҙе көс, дәрт, ваҡыт бирә. Әсәй кеше ваҡытын дөрөҫ ҡулланырға тейеш”, – тигән фекерҙә Илмира.
Йәш әсәнең өлкән ҡыҙы Ғәйшәгә биш йәш. Ул баш ҡаланың 40-сы башҡорт балалар баҡсаһына йөрөй. Уны бәләкәйҙән әртис тиерһең! Яңыраҡ “Тамыр” балалар студияһында шөғөлләнә башлаған. Нурсолтанға әле йәш тә туғыҙ ай. Уның да ҡыҙыҡһыныуҙары күп, бигерәк тә башҡорт әкиәттәрен тыңларға әүәҫ. Әйткәндәй, ғаиләлә балалар Ислам дине ҡанундарына ярашлы тәрбиәләнә.
– Ислам динендә балаларҙы тәрбиәләү еңелерәк, сөнки Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ дөрөҫ тәрбиә биреү серҙәрен өйрәтеп ҡалдырған. Иң мөһиме – сабыйҙарҙы ысын күңелдән яратыу. Ғаиләбеҙҙә балаларҙы айырмайбыҙ. Уларға тигеҙ ҡарап, теләктәрен иҫәпкә алып тәрбиәләйбеҙ. Баланың кем булып үҫеүе, киләсәктә ниндәй тормош юлын һайлауы тәрбиәгә бәйле. Балаларыбыҙҙы мәсеткә алып барып, етенсе көнөнә исем ҡуштырҙыҡ, малай кешене сөннәткә ултыртыу, өйҙә Ҡөрьән уҡытыу кеүек йолаларҙы үтәйбеҙ. Намаҙ уҡығанда ла улар беҙҙең менән, улыбыҙ өйҙә аҙан ҡысҡырып йөрөй. Кисен балаларға әкиәт һөйләйбеҙ. Нурсолтан өсөн атай тәрбиәһе мөһим. Ҡыҙым Ғәйшә минең ҡарамаҡта. Аш-һыу әҙерләгәндә үҙенсә ярҙам итергә маташа, – ти Илмира.
Бейеүгә, һүрәт төшөрөүгә маһир балаларының һәләтен һәр яҡлап асырға ынтыла Арыҫлановтар. Ваҡыттарын мөмкин тиклем күберәк уларға бүлергә тигән фекерҙә йәш әсәй. Мәҫәлән, йома көндәрен йәш ғаилә мотлаҡ мәсеткә барып, өйҙә былау бешереп, бергәләп сәй эсеп, күстәнәстәр өләшеп үткәрәләр. Ә ял көндәрендә иһә Арыҫлановтар өсөн туғандары менән осрашыу, аралашыу ғаилә йолаһына әүерелгән.
Илмира Арыҫланованың оҫта хужабикә, ире өсөн һөйөклө ҡатын, ә балаларына хәстәрлекле әсәй икәне нурлы йөҙөндә сағыла. Яҡындарыңа ҡарата һөйөү, йәшәүгә дәрт бер ҡасан да һүрелмәһен!