title: Изгелеккә, матурлыҡҡа юл - әҙәбиәттән

maintext:
Бөгөн Б. Йосопова исемендәге Актерҙар йортонда Башҡортостан Яҙыусылар союзының йыллыҡ йыйыны уҙғарыла. Ошо уңайҙан Башҡортостандың халыҡ шағиры Гөлфиә Юнысова менән яҙыусының бурысы, быуындар бәйләнеше, совет осоро һәм бөгөнгөбөҙ хаҡында әңгәмәләшәбеҙ.
– Һеҙ 40 йылдан ашыу Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тораһығыҙ, 34 китап авторы. Йәшегеҙгә ҡарап, шиғриәтегеҙ йөкмәткеһе, яҙыу алымдары үҙгәрәме? Ғөмүмән, тормош тәжрибәһе ижадҡа нисек йоғонто яһай?
– Донъя хәл-ваҡиғалар, бөтә тереклек, шулай уҡ кешеләр ҙә хәрәкәттә. Етенсе тиҫтәне ҡыуғанда, хистәр, фекер-уйланыуҙар 20, 30, хатта 50 йәштәге кеүек булмайҙыр инде ул. Әгәр шулай булһа, рухи үҫеш тә, ижади күтәрелеш тә булмаҫ ине. Һинең һорауға ижадым хаҡында яҙған өлкән ҡәләмдәштәрем яуап биргәндер, тип уйлайым. Мәҫәлән:
…Яңы офоҡ эҙләр сағым үткән,
Көндәрем дә аға сабыр ғына.
Тик йыш ҡына тауҙан күрер киңлек
Төштәремә инеп һағындыра…
Һәм башҡа һуңғы йылдарҙа яҙылған шиғырҙарымды миҫалға килтереп: “Бындай юлдарҙы романтик рухлы, йәшерәк Гөлфиә яҙа ла алмаҫ ине, моғайын, – ти Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ирек ағай Кинйәбулатов “Үҙе ҡанатлы, ижади таланты” тигән мәҡәләһендә. Ошондай уҡ фекерҙе күренекле әҙәбиәт белгестәре Әнғәм Хәбиров менән Ғиниәт Ҡунафин да яҙып сыҡҡайны.
– Замандаштарығыҙҙы һүҙ азатлығы хаҡында хыялланған быуын тип әйтә алаһығыҙмы?
– Һүҙ азатлығы төшөнсәһен нисек аңлайһың бит. Таяҡтың да ике осо була. Совет осоронда матбуғатта эшләгән кеше булараҡ әйтәм, гәзит-журналдарҙа сыҡҡан материалдар партия органдары ҡулы аша үтте. Илдәге, бигерәк тә етәкселәр эшмәкәрлегендәге етешһеҙлектәр юғарынан төшкән күрһәтмәләр буйынса ғына тәнҡитләнергә тейеш ине. Дини, милли мәсьәләләргә ҡағылған темаларҙы яҡтыртыу өсөн юғарыла уйлап сығарылған ҡанундарға таянылды. Китап нәшриәттәре, ваҡытлы баҫмалар, радио-телекомпаниялар бары дәүләт һәм партия органдарыныҡы булды. Беҙҙең илдә шәхси йәки коллектив үҙаллы бойондороҡһоҙ баҫмаларҙы сығарыу мөмкинлеген күҙ алдына ла килтерерлек түгел ине. Төрлө кимәлдәге йыйылыштарҙа яңғыраған тәнҡиттәр күнегелгән орбитанан ситкә тайпыла алманы. Эйе, былар замандың кире яғы булғандыр, үҫеште тотҡарлағандыр, ҡараштарҙы тарайтҡандыр…
Ә хәҙер, киреһенсә, бер ниндәй сик-сама юҡ. Үҙәк телевидение тапшырыуҙарын ҡарағанда нимә генә ишетмәйһең дә ни генә күрмәйһең?! Үҫмерҙәр өсөн кумирҙар кем? Улар – кеше талап байыусылар, фәхишәләр, эскесе, наркомандар, үҙ мәнфәғәте өсөн теләһә ниндәй енәйәттәргә барыусылар. Шулай итеп, беҙ бөгөн фәҡәт әйтер фекерең булғанда ғына һүҙ азатлығының һәйбәтлеген аңланыҡ.
Совет осоронда башҡа төбәктәр хаҡында тапшырыуҙар әҙерләнә, махсус әҙәби-мәҙәни саралар үткәрелә ине. Мәҫәлән, ил буйынса йыл һайын бер нисә әҙәбиәт-сәнғәт көндәре гөрләп барыр ине. Уларға арнап, йәғни тәржемә ителеп, китаптар, журналдар сығарыла, ижад кешеләре бер-береһе менән танышып, аралашып, үҙ-ара дуҫлыҡ мөхитендә бәүелә ине. Беҙҙең һәм өлкәнерәк быуын ижад кешеләренең ул осорҙо һағышланып хәтерләүе ғәжәп түгел. Йәшлегебеҙ менән бәйле булған өсөн генә шулайҙыр тип уйламайым.
Урындағы телевидение, ваҡытлы матбуғат сараларында һәм, әлбиттә, әҙәбиәтебеҙҙә үҙәк мәғлүмәт сығанаҡтарында күрһәтелгән атыш, шартлау, үлтереш, боҙоҡлоҡ күренештәре булмаһа ла, Мәскәүҙекен беҙҙең балалар ҙа ҡарай бит. Бына ҡайҙа кәрәк ине ул закон тарафынан сикләү! Ә күпме алдаҡ хәбәрҙәр! Интернет – кеше тормошон еңеләйткән заманса ҡоролма, әлбиттә. Уның да зыянлы яҡтары күп. Унда бала-саға, үҫмерҙәр хәлде күҙәтеп кенә ултырмай, ҡот осҡос мажараларында үҙҙәре лә ҡатнаша бит. Бөгөн балалар, ғөмүмән, халыҡ күңелен ағыулаған өсөн бер ниндәй ҙә хөкөм-маҙар юҡ. Дарыуҙа ла, ағыуҙа ла, мөхәббәт менән нәфрәттә лә, асыу менән ҡыуаныста ла сама кәрәк булған кеүек, сикһеҙ һүҙ азатлығы тотош дәүләт именлегенә, әхлаҡ, тотош кешелеклелек принциптарына янай икән, бында ла тыйыу һәм тыйыла белеү зарурҙыр.
Бер хәл иҫкә төштө. 2000 йылда ошондай Мәскәү тапшырыуҙарының береһен Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҡарары менән туҡтатырға тип берҙәм тауыш биргәйне беҙҙең депутаттар. “Рәсәй законын боҙаһығыҙ, һүҙ азатлығын ҡыҫаһығыҙ”, тип беҙҙең республикаға ҡара яғыуҙар китте. Закон менән тыйыу әлегә барып сыҡмағас, балаларыбыҙға кире тәрбиә алымдарына ҡаршы тороу иммунитетын булдырыу үҙебеҙгә ҡала инде.
– Был тәңгәлдә яҙыусылар, журналистарҙың ролен нисек баһалайһығыҙ?
– Шөкөр, өлкәндәр өсөн дә, балалар, үҫмерҙәргә тәғәйенләнгән ваҡытлы баҫмаларыбыҙ ҙа етерлек. Төрлө сәбәптәр арҡаһында, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙың тираждары йылдан-йыл кәмей барһа ла, сығалар бит әле. Әҙәби әҫәрҙәр менән бер рәттән уларҙың биттәрендә яҙыусы уйланыуҙары, йәнле һөйләшеүҙәр, сығыштар, осрашыуҙар тағы ла күберәк ойошторолһон ине. Әҙиптәребеҙҙең халыҡ алдында абруйы ҙур, һүҙе үтемле. Сөнки улар буталсыҡ заманда ла ҡиблаһын үҙгәртмәне: элегерәк тә, һуңғы йылдарҙа ла һәр әҫәр кешелеклелек, иман, матурлыҡ, изгелек тойғолары менән һуғарылып ижад ителде.
Заман рухы, бөгөнгөбөҙ проблемалары ла үҙ урынын ала әҫәрҙәрҙә. Балаларыбыҙ, үҫмерҙәребеҙ замандан ҡалышмай, компьютер, интернет менән эш итһәләр ҙә, төп тәрбиә ҡоралы – барыбер китап ул.
– Әммә бөгөн китап сығарыу мәсьәләһе ҡатмарлыраҡ тора. Айырыуса балалар әҙәбиәте аҙ яҙыла һәм нәшер ителә. Был хәл һеҙҙе лә борсомай ҡалмайҙыр.
– Китап юҡ икән – яҙыусы ла юҡ. Әҙиптәрҙең йөрәген һыҙлатҡан мәсьәлә инде был бөгөн. Шулай ҙа һүҙҙе һәйбәттән башлайыҡ әле. Китап баҫыу һуңғы осорҙа заманлаштырылды: биҙәлеше, төҙөлөшө, сығарылышы донъя кимәленән ҡайтыш түгел. Йыйынтыҡтарыбыҙҙың илдә уҙғарылған күргәҙмәләрҙә оло баһаларға лайыҡ булыуы ошо хаҡта һөйләй. Башҡорт теле дәүләт теле кимәленә күтәрелгәс, күпселек мәктәптәрҙә уҡытыла хәҙер, Башҡортостан мәҙәниәте, тарихы өйрәнелә. Ә бына уларҙы китаптар менән тәьмин итеүгә (дәреслектәр хаҡында әйтмәйем) ныҡлы иғтибар кәрәк. Юғиһә нисек була инде ул: милли мәктәптәр ябылып бөтә яҙған, башҡорт балалар баҡсалары юҡ кимәлендә булған уҙған быуаттың 90-сы йылдар башында улар өсөн йылына 40-лап әҙәби китап донъя күргән. Һәр береһе 10-25 меңдән дә кәм булмаған тираж менән. Хәҙер балалар китаптары исемлеге артмай, тиражы ла бер-ике меңдән юғары күтәрелмәй. Шулай итеп, мәктәп балаларын Интернетҡа бәйләп ҡуябыҙ бит, китап менән алмашлап ҡулланырға ла мөмкинлек ҡалдырмайынса.
Мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы донъя менән таныштырған да, тәрбиәләгән дә – бары тик китап. Башланғыс класс балалары ла, бәләкәстәр ҙә китапты фәһемле, сағыу һүрәттәре менән бергә уҡый. Уларҙы компьютер-маҙар алмаштыра аламы ни?!
Һуңғы осорҙа һәр яҙыусы ижади жанрына, абруйына, талантына ҡарамайынса, китап сығарыу өсөн кәм тигәндә биш-алты йыллыҡ сиратҡа баҫа. Китап нәшриәтенә лә үпкәләп булмай. Йылдың-йылы китап сығарыу өсөн аҡса аҙыраҡ бүленә, тиҙәр бит. Бигерәк тә балалар китаптары һәм яҙыусылары өсөн фажиғәгә тиң күренеш был. Һәр кемдең бала сағы бер генә. Үҙенә атап яҙылғанды уҡый алмай үҫә тигән һүҙ бит инде.
Тормош үҙгәрә: йыйынтыҡ донъя күргәнсе китаптағы образдар, ваҡиғалар ҙа иҫкерә төшә. Балалар китабы, ғәҙәттә, йоҡа ғына була. Әүҙем яҙышып та ни файҙа инде балалар яҙыусыһына, китабы сыҡмай ятҡас?! Гонорар тураһында әйтеп тораһы ла юҡ. Ә ата-әсәләр, уҡытыусылар, тәрбиәселәр, балалар өсөн китаптар етешмәй, тип аптырата. Бөгөн китап уҡып, шиғыр ятлап, китап геройҙарын яҡын күреп, әҙәбиәттең тәмен белеп өйрәнмәһә, киләсәктә лирик шиғырҙарҙы, повесть-романдарҙы нисек яратып, аңлап уҡый алһын ул?
– Илебеҙҙең төрлө боролоштар, үҙгәрештәр менән тулы осорҙарында йәшәгән, ижад иткән әҙибә булараҡ, ниндәй тәҡдимдәрегеҙ бар?
– Ил, республика етәкселеге тарафынан яҙыусының халыҡтарҙың рухи, мәҙәни үҫешендәге юғары миссияһын аңлау, уның ижади хеҙмәтен ошо юҫыҡта һаҡсыл ҡулланыу кәрәк. Заманалар ҡатмарланған һайын яҙыусыларҙың халыҡ менән бергә булыуы мөһим. Ысынлап та, әҙиптәрҙең ил-халыҡ тормошондағы роле баһалап бөткөһөҙ бит: бөтә еңеүҙәр, уңыштар, әхлаҡ, намыҫ, гуманизм төшөнсәләре иң тәүҙә кешенең күңелендә барлыҡҡа килә. Бар матурлыҡ, изгелек, яҡтылыҡ әҙәбиәт аша тәрбиәләнә, хатта йыр, спектакль, кинофильм кеүек сәнғәт төрҙәренең дә нигеҙендә яҙыусы ижады ята.
Булмышыбыҙ, ғүмеребеҙ менән был илһамлы хеҙмәтте үҙ иткәс, киләсәктә лә тырышырбыҙ беҙ, тик илһам емештәребеҙ маҡсатына ирешһен ине. Сыҡһын ине ваҡытында китаптарыбыҙҙың иң һәйбәттәре, яңылары, уҡыусыларыбыҙ күңеленә ятышлылары. Көлкө хәленә еткәнсе ҡыҫҡармаһын ине ижадсыларыбыҙҙың ял, йоҡо иҫәбенә ихлас йөрәк хистәре менән аҡыл-зиһендәрен ҡушып, илем, халҡым, рухыбыҙ тип өҙөлөп яҙған илһам емештәре өсөн хеҙмәт хаҡы – гонорарҙары! Мәскәүҙә, Рәсәй төбәктәрендә, сит илдәрҙә әлдән-әле үтеп торған Башҡортостан Республикаһы көндәрендә, һабантуйҙарында ҡатнашыусылар исемлегенә лә инһен ине улар. Республикабыҙҙа уҙғарылған ҙур-ҙур ҡыҙыҡлы, фәһемле мәҙәни, ижтимағи-сәйәси сараларҙы телевизорҙан ғына ҡарамаһа, белмәй ҙә ҡала бит әҙиптәр. Ә беҙҙең республика тормошонда туранан-тура ҡайнап, халҡыбыҙға файҙабыҙ тейеп, шуны аңлауҙан илһамланып йәшәгебеҙ, ижад иткебеҙ килә. Ҡанаттар бит осҡанда ғына нығый. Элекке саҡтарҙағы кеүек юғары етәкселек вәкилдәре менән проблемаларҙы уртаға ҡуйып, ихласлап һөйләшеп алғыбыҙ ҙа килә. Ил-көнөбөҙ, бөгөнгөбөҙ һәм киләсәгебеҙ, ғәзиз Башҡортостаныбыҙ алдында бурыстарыбыҙ ҙа, яуаплылығыбыҙ ҙа уртаҡ тип уйлағанға күрә был тәҡдимем. Уны, бәлки, Яҙыусылар союзы идараһы ла күтәреп сығыр.
– Башҡорт әҙәбиәтенең киләсәген нисек күҙаллайһығыҙ?
– Ошондайыраҡ һорауҙарҙы төрлө кешеләрҙән быйыл ғына дүртенсе тапҡыр ишетәм. Тимәк, әҙәбиәтебеҙ яҙмышы менән ҡыҙыҡһына ғына түгел, борсола ла икән уҡыусыларыбыҙ. “Быуаттар буйына йәшәп килгән, заманаларға ҡарап үҫеш һәм үҙгәрештәр кисергән әҙәбиәтебеҙ бар һәм буласаҡ!” – тип яуап бирәм уларға. Был һорау уйланырға ла мәжбүр итә. Заман башҡа – заң башҡа шул. Быға тиклем күпме халыҡ менән осрашыуҙарға йөрөп, әҙәбиәтебеҙ яҙмышы хаҡында хәүефләнеү мөмкинлеге башҡа ла инеп сыҡмай ине. Беренсе сәбәп әҫәрҙәребеҙҙең әҙәбиәт һөйөүселәргә үҙебеҙ теләгәнсә барып етә алмауындалыр, моғайын. Китап сығарыу мәсьәләләрен әйттем инде. Һәр район, ҡала үҙәктәрендә генә түгел, ҡайһы бер ҙурыраҡ ауылдарҙа ла гөрләп эшләгән китап магазиндарын һағынып хәтерләргә генә ҡалды хәҙер. Ауыл һайын халыҡтың яратҡан урынына әйләнгән китапханалар ҙа, бигерәк тә бәләкәйерәк ауылдыҡылар, күпләп ябыла. Гәзит-журналдар хаҡында иҫкә алғайным алдараҡ, тағы ла тираж мәсьәләһенә әйләнеп ҡайтам. Сәбәптәре күптер инде: донъя мәшәҡәттәре лә, ваҡытлы матбуғатҡа хаҡтың артыуы ла, башҡа сығанаҡтарҙан мәғлүмәт алыуҙары ла… Урындарҙа һөйләшеүҙәрҙән шул аңлашыла: эш хаҡтарҙа ғына ла түгел икән шул. Өс-дүрт кило ит тә бер литр араҡы хаҡы ғына бит хәҙер ярты йылға гәзит-журналдарҙы алдырыу хаҡы. Уға ғына ҡалған көн юҡ та, тип зарлана уҡыусылар. Тик ваҡытында килмәй интектерә бит улар. Ысынлап та, аҙна-ун көндән һуң килгән ваҡытлы матбуғатта мәғлүмәттәр ҙә иҫкереп бөткән була. Журналдарҙың да барыһы ла килеп етмәй икән. Почта насар эшләй, тиҙәр. Матбуғат таратыусылар ҙа етешмәй, сөнки эш хаҡтары өс-биш меңдән артмай. “Унда интегеп йөрөгәнсе, ете-һигеҙ мең эшһеҙлек пособиеһы алыу отошлораҡ”, – ти улар. Подписка аҡсаһының яртыһынан күберәге уны таратыуға китә, тиҙәр. Ҡайҙа баҫыла икән һуң улар? Кемдәр тарафынан сара күрелергә тейеш бындай хәлгә?!
Ошоларҙы уйлап, күңел төшөп киткән мәлдәр булып алһа ла, ниндәй шарттарҙа ла әҫәрҙәребеҙҙең кешеләргә барып етеү юлдарын, яҙыусы булараҡ, үҙебеҙ табырға тейешбеҙҙер, тип уйлайым. Сөнки әҙәбиәт һөйөүселәр менән элекке йылдарға ҡарағанда һирәгерәк осрашһаҡ та, күрәбеҙ: беҙ бик кәрәк уларға. Халыҡтың әҙип һүҙенә булған ышанысы кәмемәгән. Юҡҡа ғына кисәләрҙә кинәнеп шиғыр тыңлай, үҙҙәре лә шиғырҙарыбыҙҙы яттан һөйләй, беҙ килеүгә таҡмаҡтар сығарып, йырҙарыбыҙҙы йырлап ҡаршы ала, сәйәси, донъяуи, ижади проблемалар хаҡында һорауҙар биреп, үҙҙәренең фекерҙәре, ҡараштары, теләктәре, борсолоу-хәүефтәре, уңыштары менән уртаҡлашмай улар.
Ә бер осрашыу һис кенә лә күңелемдән китмәй. Өс йыл элек Баймаҡ китапханаһы исеменән ул саҡтағы директоры Луиза Дәүләтшина уҡыусылар менән осрашыуға саҡырғайны. Урындағы халыҡ бындай кисәләргә өйрәнеп бөткән. Уларҙың ихлас ҡыҙыҡһыныуы, ихтирамлы мөғәмәләһе, әҙәбиәт донъяһын һәйбәт белеүе күңелде ҡанатландыра. Ҡайтыр көндө осрашыу Баймаҡ һөнәрселек училищеһында булды. Һөйләшеү барышында уның директор урынбаҫары урта йәштәрҙәге ханым күҙ йәштәренә төйөлөп былай тине: “Гөлфиә апай, мәрхүмә әсәйем һеҙҙең шиғырҙарығыҙҙы ярата ине. Рак ауырыуынан интеккән сағында, шуларҙы тыңлаһам, һыҙланыуым баҫыла төшә, тип гел генә китабығыҙҙы уҡыта ине”. Оноторлоҡ һүҙҙәр түгел былар.
Уҙған йыл республикала Әҙәбиәт йылы тип иғлан ителгәс, бөтә райондарҙа ла әҙиптәр менән осрашыуҙар уҙғарылды. Урындағы ҡәләм тирбәтеүселәрҙең яҙмалары тикшерелеп, анализлап, фәһемле кәңәштәр бирелде, уңышлы тип табылғандары республика гәзит-журналдарында донъя күрҙе. Бигерәк тә “Башҡортостан” гәзите әүҙем эшләне, уның биттәрендә һәр төбәк ижадсыларының өлгөләре урын тапты. Ә бит беҙҙең һәр йылыбыҙ Әҙәбиәт йылы булырға тейеш. Яҙыусылар союзы урындағы етәкселәр менән берлектә бындай сараларҙы дауам итһә, әҙиптәр өсөн дә, уҡыусыларға ла файҙаһы баһалап бөткөһөҙ булыр ине. “Тере яҙыусыны күрмәгән, тауышын ишетмәгән мәктәп уҡыусыларының, уҡытыусыларҙың һаны йылдан-йыл арта бара. Был кисәләрҙе мәктәп директорҙары, әҙәбиәт уҡытыусылары, китапхана хеҙмәткәрҙәре үҙҙәре лә ойоштора ала. Яҙыусы бындай хеҙмәттәрҙе бушлай башҡарған берҙән-бер сәнғәт әһеле бит. Теләк кенә кәрәк. Ҡайһы бер райондарҙа үҙҙәренең яҡташ яҙыусыларын да күргәндәре юҡ. Республикабыҙҙың ҡабатланмаҫ бай тәбиғәте менән хозурланып, халыҡ менән күрешеп, елләнеп-уйланып ҡайтыу яҙыусы өсөн дә бик кәрәкле ғәмәл. Дүрт стена эсендә, тормоштан айырылып, телевизор ҡарап, үткәндәрҙе генә уйлап заман менән бергә атлап буламы ни?! Саҡырған урындарға дәртләнеп, әҙерләнеп барыуҙан баш тартмау, тематик телевизион тапшырыуҙарҙа әүҙем ҡатнашыу ижад өсөн стимул ул. Дөрөҫ, ундағы элегерәк даими ойошторолған “түңәрәк өҫтәл” артында әҙәбиәтебеҙ хаҡында ихлас һөйләшеү, фекер алышыуҙар ҙа һағындыра хәҙер. Яҙыусылар союзы исеменән эшлекле тәҡдимдәр индергәндә әҙиптәр менән ошо юҫыҡта әҙәбиәт һөйөүселәр араһында яңы күперҙәр һалыныр ине, бәлки. Башҡортостан юлдаш телевидениеһы ғына түгел, “Туған тел”, “Ҡурай” тигән тәүлек әйләнәһенә эшләгән каналдар ҙа бар бит әле. Йыр-моң, көләмәс кенә түгел, уларҙан рух күтәрерлек шиғырҙар ҙа яңғыраһа, экранда фәһемле фекерҙәре менән яҙыусылар үҙҙәре лә йышыраҡ сығыш яһаһа, был каналдар үҙенсәлеклерәк, етдиерәк, ҡыҙыҡлыраҡ тапшырыуҙарға байып китер ине.
Яҙыусыларыбыҙҙың, йәшерәктәренең генә түгел, өлкәнерәктәрҙең дә уҡыусыларына Интернет аша сығыуы маҡтауға лайыҡ. Мин әлегә ҡәҙәр “Инде олоғайыла, яңы һөнәр үҙләштереү нимәгә кәрәк?” тип уйлап, быға тиклем күп нәмәнән мәхрүм йөрөүемә үкенәм. “Тиҙерәк был эшкә ылығырға кәрәк” тигән фекергә килдем. Уҡыусыларың менән осрашып, һөйләшеү-серләшеү, фекер алышыу өсөн был да шәп вариант табаһа! Өфөлә оло йәштәгеләр клубтарында Интернет, компьютер кеүек заман ҡорамалдарын ҡулланырға өйрәтеүҙәре хаҡында ишеткәнем бар. Ә ниңә был дәрестәрҙе Яҙыусылар союзы бинаһында ойоштормаҫҡа?! Өйрәтеүселәргә бер аҙ түләргә кәрәк булһа ла, күптәр бик теләп ризалашыр ине, тип уйлайым.
– Гөлфиә апай, йәшерәк яҙыусыларға ниндәй теләктәрегеҙ бар? Улар һеҙҙең быуын әҙиптәренән нимә менән айырыла?
– Уларға мөнәсәбәтем һәйбәт, теләктәрем изге. 17 – 35 йәшлек хәҙерге заман йәштәренең донъяуи ҡиммәттәрҙән өҫтөн һанап әҙәби ижадҡа күңел һалыуы – үҙе үк өмөтлө күренеш. Китап сығарыу мәсьәләһе дәүләт предприятиеһында ауырыраҡ торһа ла, ата-әсәһе йәки бағыусы ярҙамы менән уныһын да сығара ала ул. Беҙҙең осорҙа бындай мөмкинлек юҡ ине. Гәзит-журнал биттәрендә лә һәләтлеләр өсөн урын табыла. Беҙҙән айырмалы Интернет аша уҡыусыларҙы ижады менән дә таныштыра, тиңдәштәренең, шулай уҡ өлкән ҡәләмдәштәренең дә фекерҙәрен ишетә алалар. Виртуаль рәүештә халыҡ-ара, төбәк-ара фестивалдәрҙә, конкурстарҙа ҡатнашыу мөмкинлеге бар. Мәғлүмәтте күп урындан йыйғас, һис шикһеҙ, улар йәш саҡтағы беҙҙән белемлерәк, тип уйлайым. Ә талант инде заманға ҡарамайҙыр, ул йә бар, йә юҡ. Күҙәтеүемсә, йәштәрҙең шиғырҙары уртасараҡ. Һәр хәлдә ул йәштәге Рәшит Назаров, Рауил Бикбаев, Мостай Кәрим, Ирек Кинйәбулатов, Ҡәҙим Аралбаевтарҙың шиғри балҡыуы күренмәй әле уларҙа. Шағирҙар, ғәҙәттә, тулҡын-тулҡын булып килә, өмөттө өҙөргә ашыҡмайыҡ.
Бер генә теләгем: гражданлыҡ өлгөрөү осорон әлеге 35 – 50 йәшлектәр кеүек ул тиклем оҙаҡҡа һуҙмаһындар ине. Сөнки уларҙың күбеһе әле булһа үҙҙәрен йәш яҙыусыға иҫәпләп йөрөй. Хатта ап-арыу ғына ижади багаждары булып, талантлы яҙыусы тип танылғандары ла тейешле урында кәрәкле һүҙ әйтергә баҙмай йәки теләмәй. Бындай эштәр һаман да 70-80 йәшлектәрҙең бурысы тип иҫәпләнә. Мин быны союздың идара ултырыштарында, әҙәбиәткә, мәҙәниәткә арналған етди йыйылыштарҙа халыҡ алдына сығып үҙ фекерен әйтеп, сатнатып ғәҙеллекте яҡлай алмай, ҡарттар ышығында йөрөгәндәре өсөн әйтәм. Ил-көнөбөҙ, халҡыбыҙ яҙмышы хаҡында етди проблемалар күтәреп яҙылған мәҡәләләр ҡайҙа? Ғөмүмән, йәштәр йәки үҙҙәрен йәш тип иҫәпләгәндәр публицистикаға бик тотоноп бармай. Әлбиттә, әҙиптең төп эше – әҫәр яҙыу. Тик йәмғиәт тормошонан ситләшеп заманса шәп шиғыр-поэмалар, хикәйә-романдар ижад итеп буламы ни?! “Беҙҙә шағир шағир ғына түгел” тигән бит урыҫ классигы Евгений Евтушенко. Үҙебеҙҙең күренекле әҙиптәребеҙҙе генә алайыҡ: Ш. Бабич, М. Ғафури, С. Агиш, Р. Ниғмәти, М. Кәрим, Н. Нәжми, Р. Бикбаев, Р. Ғарипов, З. Биишева, Ф. Рәхимғолова, К. Кинйәбулатова, Р. Шәкүр, Н. Мусин, С. Поварисов, Н. Асанбаев, М. Бураҡаева, Г. Ситдиҡова, Т. Ғәниева, Ф. Туғыҙбаева, Т. Ғарипова, Г. Яҡупова һәм башҡаларҙың фәһемле публицистикаһы ла уларҙы халыҡҡа нығыраҡ яҡынайтты, әҙәби ижадтарын күтәрҙе. Үҙебеҙҙе лә улар рәтенә индерергә ярайҙыр тип уйлайым, эйе бит, Лариса?
Ихтирамлы йәштәребеҙ һәм йәш булып иҫәпләнгәндәребеҙ араһында өлкәндәргә ҡарата әҙәпһеҙ ҡыланғандары ла күренеп ҡала Интернет биттәрендә. “Өлкән яҙыусылар беҙгә үҫергә, билдәлелек алырға ҡамасаулай” тигән һүҙҙәргә (йомшартып әйткәндә) реакция нисек булырға мөмкин? Эй, туғанҡайҙарым, тип өндәшке килә уларға, әҙәбиәт ярыш майҙаны түгел бит ул, һәр кемдең үҙ бейеклеге, үҙ табыштары. Ижад юлдарығыҙҙы үҙегеҙ ярығыҙ, юғары урындарға үҙегеҙ үрләгеҙ. Әлегә тиклем башҡорт әҙәбиәтен һаҡлау, үҫтереү өсөн үҙ өлөшөн индергәндәргә рәхмәтле лә була белегеҙ. Нимә генә тимә, уларҙың ижады аша әҙәбиәткә килгән (йәки килергә тырышҡан) кешеләр бит әле һеҙ. Беҙҙең ижадҡа ла тәнҡит кәрәк инде. Тик факттарға, миҫалдарға таянып. Абруйлы ижадсыларҙың йөҙөн йыртыу ысын тәнҡит түгел. Беҙ үҙебеҙҙең ҡулдан килгәнде эшләнек инде, мөмкин булғанса киләсәктә лә дауам итәсәкбеҙ, Алла бирһә, ә һеҙ үҙегеҙ теләгәнсә, үҙегеҙ күҙ алдына килтергәнсә үҙегеҙ ижад итегеҙ, әйҙә. Беҙ ҙә, халҡыбыҙ ҙа ғорурланырлыҡ булһын. Ошо урында “артыҡ талапсан”дарға шаяртыу ҡатыш дөрөҫлөк менән яҙылған бер шиғырымды тәҡдим итмәксемен:
Йәштәргә юл кәрәк, тиҙәр,
Юл бирегеҙ йәштәргә!
Ғүмер буйы барған юл бит,
Унһыҙ беҙгә нишләргә?!
Ерҙә юлдан күп нәмә юҡ,
Тейер һәр кемгә өлөш.
Ник мин кемдер уҙһын өсөн
Юлдан сығырға тейеш?!
Тормоштары саҡ башлана,
Алда – донъя серҙәре,
Йәш тә булғас, шәп тә булғас,
Ярһын юлды үҙҙәре!
– Совет заманында Яҙыусылар союзы ла йәштәрҙе ҡурсалаған, үҫергә, ижад менән шөғөлләнергә нығыраҡ ярҙам иткән...
– Эйе, ул осорҙа Яҙыусылар союзы, йәмәғәт ойошмаһы булһа ла, тәьмин ителеүе яғынан дәүләт учреждениеларына тиң ине. Йәштәр генә түгел, бөтә союз ағзалары ла ҡурсаулы булды. Бушлай фатирҙар, ял һәм ижад йорттарына, шифаханаларға, пионер лагерҙарына юлламалар бирелде. Йылына берәр айлыҡ түләүле ижади командировкалар, башҡа төбәктәргә, хатта сит илдәргә ижади сәфәрҙәр, йыйынтыҡтарҙы машинкала баҫҡан һәм юлын юлға тәржемә ителгән әҫәрҙәр өсөн дә түләйҙәр ине. Союзда эшләүселәр хеҙмәт хаҡын дәүләт ойошмаларындағынан кәм алманы. Юбилей кисәләре үткәреү, буклеттар әҙерләү өсөн дә аҡса бүленде. Хәҙер инде, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөтәбеҙгә лә билдәле сәбәптәр арҡаһында быларҙың береһе лә юҡ. Шуға ла яҙыусыларға ғына түгел, союз идараһында эшләүселәргә лә бик ауырҙыр.
“Союз ниңә кәрәк ул? Ул бит заманында Сталин хөкүмәте тарафынан совет власын нығытыу мәнфәғәтендә уйлап сығарылған ярым сәйәси ойошма”, – тип әйтеүселәр ҙә бар. Әлбиттә, союз кәрәк! Бигерәк тә хәҙерге ваҡытта яҙыусыларҙың дәүләт ҡурсалауы, ижади-матди тәьмин ителеше кәмегән осорҙа, ә союз һәм уның идараһы менән берлектә заманға ярашлы программалар, пландар төҙөп, ижад емештәребеҙҙе, әйтергә теләгән һүҙҙәребеҙҙе халыҡҡа еткереү, бер-беребеҙгә таяныс булыу өсөн. Союзға ошондай шарттарҙа ла яҙыусыларҙың абруйын күтәреп, уларҙы туплап, яңыса эшләрлек, заманса фекер йөрөткән эшлекле лидерҙар кәрәктер, тип уйлайым.
– Элегерәк яҙыусыларҙы йәмғиәтебеҙҙең идеологтары, тип тә йөрөтәләр ине…
– Дөрөҫ әйткәндәр: был һүҙҙең ни ғәйебе бар?! Идеологияһы тигәнде ҡиблаһы тип аңлайым мин. Йәмғиәт булғас, уның ҡиблаһы ла мотлаҡ булырға тейештер. Шулай ҙа йәмғиәттең ҡиблаһы менән аҡыл һәм хис эйәләре ижадсыларҙың тап килмәгән саҡтарҙы ла, икенселәренең кешелеклелек мәнфәғәтендә йәмғиәт ҡиблаһын ыңғай яҡҡа бороп ебәрергә ярҙам иткән осраҡтарҙы ла беләбеҙ. Минең бер йыр-шиғырымда яҙылғанса:
…Ерҙе күккә илаһи көс бәйләй
Көндә ал таң булып атырлыҡ.
Аҙаштыра тормош һуҡмаҡтары,
Дөрөҫ юл күрһәтә беҙгә бары:
Мөхәббәт, изгелек, матурлыҡ.


description: Дәүләт Думаһының бер төркөм депутаты сәғәтенә 100 һумдан да кәм булмаған эш хаҡы түләүҙе рәсмиләштереү тураһында тәҡдим индерҙе. Дәүләт Думаһының бер төркөм депутаты сәғәтенә 100 һумдан да к

title: Сәғәтенә - йөҙ һум

maintext:
Дәүләт Думаһының бер төркөм депутаты сәғәтенә 100 һумдан да кәм булмаған эш хаҡы түләүҙе рәсмиләштереү тураһында тәҡдим индерҙе.
“Ғәҙел Рәсәй” фракцияһы депутаттары раҫлауынса, хәҙерге иң түбән эш хаҡы (МРОТ) күләме – 7500 һум – күптән иҫкерҙе, сөнки иҡтисади ҡеүәте беҙҙең ил менән бер сама булған дәүләттәрҙә күберәк түләйҙәр. АҠШ-та сәғәтенә ете долларҙан кәм түгел. Европа союзында, иленә ҡарап, мәҫәлән, Дания менән Швецияла, бер сәғәтлек эш хаҡы 38 – 39, ә Болгария менән Румынияла дүрт-биш евро тора. Һумдарға күсереп иҫәпләгәндә, Австралияла сәғәтенә – 848 һум, Францияла – 740, Германияла – 675, Бөйөк Британияла – 660, Японияла – 500, Израилдә – 450, Көньяҡ Кореяла – 360, Польшала – 182, Ҡытайҙа – 97, Бразилияла 66 һум түләйҙәр.
Депутаттар фекеренсә, 100 һум нигеҙ күрһәткес булып тора, уға территориаль, тармаҡ һәм һөнәри өҫтәмәләр ҡарала. Эш биреүселәргә хеҙмәт хаҡын инфляцияға ҡарап индексацияларға ҡушыласаҡ. Был идея федераль хөкүмәт вице-премьеры Ольга Голодец яғынан хуплау тапҡан. Илдә 4,8 миллион кеше ғәмәлдә 7500 һумға эшләп йөрөй, ти ул, һәм был – бик насар күренеш.
Идея тейешле тарафтарҙа хупланып, ғәмәлгә ашырыла ҡалһа, иң түбән айлыҡ эш хаҡының 16 мең һумға етеүе ихтимал, һәм был әлеге МРОТ-тан ике тапҡырға күберәк. ”Ғәҙел Рәсәй” фракцияһы вәкилдәре ҡаҙнанан хеҙмәт хаҡы алыусылар өсөн өҫтәмә сығымдарҙы ла иҫәпләп сығарған – 250 миллиард һум. Бюджет мөмкинлеге етмәһә, депутаттар фаразлауынса, кәрәкле аҡсаны 2017 йылдан башлап Милли үҫеш фондынан алырға мөмкин буласаҡ.
Әйткәндәй, идея яңынан түгел. Дәүләт Думаһына уҙған быйылғы һайлауҙарҙан алдағыһына әҙерлек барышында уҡ “Ғәҙел Рәсәй”ҙең алмаштырғыһыҙ лидеры Сергей Миронов сәғәтенә 100 һумдан кәм түләмәүҙе рәсмиләштереү хаҡындағы идеяһын уртаҡлашҡайны инде. Уны либерал-демократтар башлығы Владимир Жириновский ҙа ҡеүәтләне. Әммә ике лидер ҙа мандаттарҙы ҡулдарына эләктереү менән миллиондарса һайлаусы дүрт күҙ менән көткән был идея һауала аҫылынып ҡалды...
Закон проекты ғәмәлгә ашырмы, әллә һүҙҙә генә ҡалырмы – ундай хәүефте лә иҫәптән сығарып ташларға ярамай. Тәүге һәм иң көслө оппонент, ҡаҙнала быға сығымдар ҡаралмаған, тип һәр ыңғай башланғысҡа ҡаршы төшөргә күнеккән финанс министры Антон Силуанов булыуы ихтимал. Әйткәндәй, уның һүҙе үтә торған. Мәҫәлән, былтыр йәй буйы пенсияларҙы индексациялауға ҡаршы сығыш яһай торғас, ул федераль хөкүмәтте ышандыра алды. Икенсе хәүеф ватан иҡтисадының көрсөк күренештәренә торған һайын нығыраҡ тарый барыуына бәйле. Төрлө сығанаҡтар фаразлауынса, ҡаҙна ҡытлығы дауам итә, киләһе өс йылда иҡтисади үҫешкә булышлыҡ итерҙәй факторҙар күренмәй.
Хәйер, тырышҡан – тапҡан, ташҡа ҡаҙаҡ ҡаҡҡан тигәндәй, идеяны тормошҡа ашырыу өсөн теләк кенә кәрәк. Ҡушма Штаттар хөкүмәтенең эске бурысы 18 триллион долларға етһә лә, американдар бер ҡайғыһыҙ йәшәп ята лабаһа.

fasttext_language: ba


description: Билдәле булыуынса, “Башҡортостан Республикаһында социаль туризмды үҫтереү” программаһы тормошҡа ашырыла. Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетынан хәбәр итеүҙәренсә, Башҡортостанға һә

title: Урал батыр эҙенән

maintext: Программала республика биләмәһендә теркәлгән һәм йәшәгән кешеләр: хеҙмәт пенсияһын алыу хоҡуғына эйә 60 йәшкә еткән ир-ат һәм 55 йәштән үткән ҡатын-ҡыҙ, һаулығы буйынса мөмкинлектәре сикләнгән граждандар ҡатнаша ала. Социаль турға сертификаттар алыу өсөн ғаризалар йәшәү урыны буйынса Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының территориаль органдары тарафынан ҡабул ителә. Ҡулланыусылар исемлектә күрһәтелгән туроператорҙарҙан туристик продуктты үҙаллы һайлау хоҡуғына эйә. Йыл аҙағына тиклем ошо программанан республикабыҙҙа өс меңгә яҡын пенсионер һәм инвалид файҙалана аласаҡ.Яңыраҡ хаҡлы ялдағы бер таныш апай: “Оло йәшемдә Өфөгә килеп, тағы бер ҡыуандым. Сертификат менән шифаханала дауаланам, бына әле үҙебеҙҙең театрҙа “Йософ менән Зөләйха” спектаклен һоҡланып ҡараным. Шулай рәхәтләнеп ял итәбеҙ”, – тигәйне. “Ниндәй сертификат буйынса ул, төркөм менән ял итәһегеҙме?” – тип ҡыҙыҡһындым. “Социаль программа нигеҙендә үҙебеҙҙең “Урал батыр” туроператоры йөрөтә. Баш ҡалабыҙ тиҫтә йыл эсендә шул тиклем матурланған – Өфөнөң төрлө урындарында булдыҡ. Рәхмәт инде барыһына ла, беҙҙе оҙатып йөрөгән йәштәрҙән дә ҡәнәғәт ҡалдым”, – тип яуап бирҙе ул.Дуҫтарымдан иһә Учалы районына ойошторолған турҙан һуң туғандарының ҡыуанып, ҡанатланып ҡайтыуы тураһында ишеттем. Илебеҙҙә социаль туризмды үҫтереү буйынса ҡабул ителгән программаның үҙ йүнәлешендә уңышлы эшләүен халыҡ һүҙе иҫбатлай. Республика Хөкүмәтенең һәм урындағы социаль органдарҙың башҡарған эше менән бер рәттән программа нигеҙендә булдырылған грант сиктәрендә үҙ эштәрен яуаплы алып барған туроператорҙарҙың сифатлы эшен дә билдәләргә кәрәк.Социаль программа һәм сертификаттар буйынса һайланған туристик компанияларҙың халыҡтың ялын ойоштороуы тураһында мәғлүмәт алыу өсөн бер нисә йыл уңышлы эшләп килгән “Урал батыр” милли туроператорының корпоратив заказдар буйынса менеджеры Гөлнара Нәжип ҡыҙы Күскилдинаға мөрәжәғәт иттек. Тығыҙ эш көнөндә бер аҙ ваҡытын бүлеп, ҡыҙыҡһындырған һорауҙарыма ихлас яуап бирҙе әңгәмәсем.– Һәр илдең үҙ еренең матурлығын күрһәтә алырлыҡ, ял итеүселәргә файҙалы һәм матур ял ойошторорлоҡ туроператоры һәм агентлыҡтары булырға тейеш. Улар урындағы халыҡты ғына түгел, илдең йөҙөн дә күрһәтергә бурыслы. Шуға ла беҙ беренсе сиратта эске туризмды үҫтереү өҫтөндә эшләйбеҙ, – тип башланы һүҙен әңгәмәсем.“Урал батыр” туроператоры ике йыл эшләү дәүерендә Башҡортостан буйынса ҡыҙыҡлы маршруттар, төрлө райондарҙың тарихи-мәҙәни үҙәктәренә экскурсиялар, иҫтәлекле урындарға сәйәхәттәр, республикала үткән күсмә сараларға иҫтә ҡалырлыҡ сәфәрҙәр ойошторған икән. Беҙ килгән туроператорҙың ғорурланып әйтерлек, һиммәтле яңғыраған “Урал батыр” тигән исемендә лә милли үҙенсәлек сағыла.Ял итеүгә битараф булмағандарҙың фекерҙәрен иҫәпкә алып, туризмдың ниндәй төрөнә өҫтөнлөк биреүҙәре менән ҡыҙыҡһындыҡ. Уйлап ҡараһаң, әүҙем тормошто үҙ итеүселәр өсөн спорт туризмы, теләктәре булғандар өсөн һауыҡтырыу туризмы, танып белеү (экскурсион) туризмы һәм башҡалар булыуы мөмкин...– Төрлө йүнәлештә эшләйбеҙ, – тип уй-фекерҙәре менән уртаҡлашты Гөлнара Нәжип ҡыҙы. – Дөйөм алғанда этнотуризмға өҫтөнлөк бирәбеҙ, сөнки республикабыҙ райондарына сәйәхәт ил матурлығын, милли брендтарҙы күрһәтеүҙән ғибәрәт. Беҙҙең туристик бренд Салауат, Учалы, Бөрйән, Баймаҡ райондарының эске туризм йүнәлешендә эшләгән туроператорҙарын, тәбиғәт ҡурсаулыҡтарын, “Сәйетбаба”, “Темәс” тарихи-мәҙәни үҙәктәрен, “Талҡаҫ” дауаханаһын, Учалы районының “Өргөн” турбазаһын, тыуған яҡты өйрәнеү, туризм буйынса балалар һәм үҫмерҙәр үҙәген берләштерә. Төп туристик маршруттарыбыҙҙың береһе “Урал батырҙың алтын билбауы” тип атала. Ул “Урал батыр” эпосына бәйле иҫтәлекле урындарҙы, бөгөн махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен, илебеҙҙең тарихи-мәҙәни үҙәктәрен үҙ эсенә ала. Яңы асылған маршруттарыбыҙ: “Кесе Ямантауҙа ял көндәре”, “Табын иле”, “Башҡорт ауылы”, “Шүлгәнташ”, Көньяҡ Урал тәбиғәт ҡурсаулығына һәм Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының һоҡландырғыс ерҙәренә ойошторолған мауыҡтырғыс сәйәхәттәр. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй Федерацияһы буйынса турҙар һәм сит илдәргә лә юлламалар менән эш итәбеҙ. Һуңғы йылдарҙа социаль туризмды үҫтереү программаһы сиктәрендә ныҡлап эшләй башланыҡ.Ошо урында күптәребеҙ өсөн ҡыҙыҡлы булыр социаль туризм программаһы һәм социаль турҙар тураһында һорайым әңгәмәсемдән. Башҡортостанда биш йыл тирәһе социаль туризм программаһы сиктәрендә хаҡлы ялдағыларға, һаулығы буйынса мөмкинлектәре сикләнгән граждандарға һәм ҡараусыһыҙ ҡалған балаларға дәүләт ярҙамы күрһәтелә, квоталар бүленә, төрлө ял йорттарына, шифаханаларға юлламалар бирелә икән. Быйылдан ул социаль сертификаттар тапшырыу юлы менән тормошҡа ашырыла башлаған. Программаның ойоштороусылары, заказ биреүселәр – республиканың Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитеты, ә туристик компаниялар заказды башҡарыусы ролен үтәй, сертификат алыусыларға үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итә. Башҡортостанда лицензия һәм яҡлау алған “КРЕКС”, “Доплайн”, “Тәңре” һәм “Урал батыр” туристик компаниялары билдәләнгән йүнәлештәр буйынса хеҙмәт күрһәтә. “Урал батыр” милли туроператоры был программа буйынса икенсе йыл эшләй. Быйыл тендерҙа еңеп, мөмкинлектәре сикләнгән төрлө категория граждандарының ялын ойоштороуҙы тормошҡа ашыралар. Шуныһы яҡшы, сертификат алған граждандар, милли туроператорға мөрәжәғәт итеп, аҡса түкмәйенсә тәҡдим ителгән бөтә уңайлыҡтарҙан файҙалана ала.Быйыл “Урал батыр” туроператоры ике төркөм коляскала ултырғандарҙы, мөмкинлектәре сикләнгән бәлиғ булмаған балаларҙы һәм күҙҙәре күрмәгән өлкән йәштәгеләрҙе ҡабул иткән. Ошо рәүешле, мәҫәлән, бер төркөм ял итеүселәр Өфө ҡалаһының “Йәйғор” шифаханаһына урынлаштырылған. Уларға төрлө экскурсиялар тәҡдим ителә. Мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн Башҡортостандың Милли музейына, “Интеллектус” мауыҡтырғыс фәндәр музейына, Өфө ботаника баҡсаһына ҡыҙыҡлы сәйәхәттәр ойошторола. Өлкәндәрҙе иһә төрлө музейҙарға, баш ҡалалағы тарихи һәм иҫтәлекле урындарға, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры спектаклдәренә алып баралар.“Өфөм – баш ҡалам” тип аталған экскурсия ял итеүселәргә ҡаланың үткәндәре һәм бөгөнгөһө тураһында мәғлүмәт бирә, һоҡланғыс урындары менән таныштыра. Шуныһы яҡшы, ҡалаларҙа мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр өсөн төрлө уңайлыҡтар бар, театрҙар, музейҙар һәм асыҡ майҙансыҡтарҙа ла пандустар булдырылған. Ҡала буйлап ял итеүселәрҙе махсус автобустар йөрөтә. Бөгөнгәсә илебеҙҙә мөмкинлектәре сикләнгән граждандарға ниндәйҙер айырым турҙар ойошторолмай ине. Был осраҡта халыҡ мәнфәғәтен күҙ уңында тотҡан һәм шул уҡ ваҡытта социаль туризмды үҫтереү өсөн көс һалған Хөкүмәттең ҙур эшен билдәләргә кәрәк. Быйыл “Урал батыр” туроператоры дәүләт грантын алғас, мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн төрлө турҙар ойоштора башлаған. Мәҫәлән, Учалы районына айырым билдәләнгән маршруттар буйынса тур асылған, ҡала һәм район буйлап сәйәхәттәр ойошторолған. Әүешкүлгә, Әүлиә шишмәһенә лә барған ял итеүселәр.– Беләһегеҙме, мөмкинлектәре сикләнгән булһа ла, улар шундай уҡ әүҙем кешеләр, – тип һоҡлана уларға Гөлнара Нәжип ҡыҙы. – Тормоштоң матурлығын күрә белеүҙәренә иҫең китерлек. Ҡазан ҡалаһына ойошторолған сәфәрҙә лә ошоларға инанғайным. Уйлаһаң, беҙ бит тормошта сиктәрҙе үҙебеҙ ҡуябыҙ, ә йән-күңел теләге, йәшәү көсө булғанда, ниндәй генә ауыр хәлдә лә донъяны яратырға һәм матурлыҡҡа һоҡлана белергә мөмкин...Әңгәмәсемдең ихлас күңелдән һөйләгән һүҙҙәре уйландырҙы. Үҙ заманыбыҙ зыялыһының “бәхетле булғың килһә, бул” тигән һүҙҙәре иҫкә төшә. Ысынлап та, кесе йә оло йәштә булыуыңа ҡарамаҫтан, аҡса юҡлыҡҡа йә ауыр хәлеңә һылтанып ултырыуҙан фәтүә юҡ. Бөгөнгө көндөң имен, файҙалы үтеүе – үҙе ҙур бәхет, ошоно аңлап йәшәү, тәбиғәт һәм донъя матурлығын күрә белеү күпкә яҡшыраҡ.Әңгәмәне артабан дауам итеп, социаль программа буйынса ял итеүселәрҙең ниндәй маршруттарҙы үҙ итеүе тураһында ла һораныҡ Гөлнара Нәжип ҡыҙынан. Ял итеүселәр Учалы һәм Бөрйән төбәктәренең хозур тәбиғәтен үҙ итә. Мәҫәлән, Учалы районында Йәнбирҙе менән Йәнбикә йылғалары ҡушылған ерҙә Урал батырҙың тыуған ерен билдәләр иҫтәлекле таҡтаташ асылған. Сәйәхәт итеүселәрҙең һәр береһе рухи байлығыбыҙ булыр эпосыбыҙҙың легендар урындарынан үтә, сәфәрҙә йөрөтөүселәрҙе тыңлап, матурлыҡты күреп һоҡлана, күңелдәренә ял ала.“Алдағы айҙарҙа һәм киләһе йылда ҡайҙа ял итергә, сәфәр сығырға тәҡдим итер инегеҙ?” тигән һорауға ла Гөлнара Нәжип ҡыҙы Башҡортостандың йәмле райондарына сәйәхәт ҡылырға, республика шифаханаларына барырға кәңәш итте. Социаль программа буйынса сертификаттар тапшырыу ошо йылдың аҙағына тиклем ҡаралған. Ял итергә теләктәре булғандарға сит илдәргә лә юлламалар тәҡдим итәләр. Был хаҡта тулы мәғлүмәтте интернет селтәре аша “Урал батыр” милли туроператорының рәсми сайтына инеп алырға мөмкин. Тәбиғәт ысынлап һоҡланғыс беҙҙә, үҙебеҙҙең туристик мөмкинлектәрҙе барларға һәм социаль программаларҙа ҡатнашырға була. Ҡайһы бер осраҡта туроператорҙың ял итеүселәргә ташлама яһарға ла мөмкинлеге бар.Әйткәндәй, 17 ноябрҙә Өфө ҡалаһының “ВДНХ-Экспо” үҙәгендә туристик-онлайн күргәҙмә ойошторола. Унда илебеҙҙең төрлө туроператорҙары, шифаханалары, тау саңғыһы курорттары үҙ хеҙмәттәрен тәҡдим итәсәк. Ял итергә теләүселәр өсөн республика профилакторийҙарына юллама-бүләктәр алырға ла мөмкинлек буласаҡ.Бөгөн эске туризм үҫеш юлында. Әлбиттә, дөйөм алғанда етешһеҙлектәр ҙә бар, әммә улар йылдан-йыл шымартыла. Киләсәктә берҙәм бронь һалыу системаһын булдырыу тураһында ла уйлайҙар. Шулай уҡ Яңы йылға Ҡыш бабайҙың резиденцияһын ойоштороу ҙа республикабыҙ туристик компаниялары әүҙемлеге менән хәл ителәсәк.Оло йәштәгеләр, мөмкинлектәре сикләнгәндәр сертификат менән юлламаларҙың 50 процентын ғына үҙҙәре түләй, был ял итеүселәр өсөн бик отошло. Был социаль программа әлегә бары беҙҙең илдә генә тормошҡа ашырыла. Бының өсөн ғариза менән урындағы хакимиәттең социаль яҡлау идаралығына мөрәжәғәт итергә мөмкин. Ял итеүселәр өсөн эшләгән туроператорҙар үҙ сиратында сифатлы хеҙмәт күрһәтергә тырышыр, тип ышанабыҙ.


description: Популяр “Рух” рок төркөмө үҙенең 25 йыллығын билдәләй. Ул милли үҙаң күтәрелгән мәлдә, 1991 йылда Хәйбулла районы үҙәге Аҡъярҙа ойошторола. “Урал моңо” конкурсында Гран-при яулаған был төркө

title: Рух һүнмәһә, ил үлмәҫ!


description: Ил төбәктәре араһында Башҡортостан күп милләтле булыуы менән айырылып тора. Беҙҙең мәктәптәрҙә дәрестәр алты телдә алып барыла, 14 тел айырым предмет булараҡ өйрәнелә. Ошондай ҡаҙанышҡа өлгә

title: Мәктәп алмаштырыу баш ауыртыуына әйләнмәһен


description: 9 декабрҙә Өфөлә Башҡортостан муниципаль берәмектәренең VI съезы була. Ике йылға бер ойошторолоусы ҙур форумда республиканың муниципаль берәмектәре ҡатнашасаҡ, урындағы үҙидара органдары эш

title: Уртаҡ эш ырамлы

maintext: 2007 йылдан Рәсәйҙә урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү программаһы уңышлы эшләп килә, 2014 йылдан Башҡортостан да сараға әүҙем ҡушылған. Программа ҡабул ителгәндән башлап Рәсәйҙә 3 меңдән ашыу проект тормошҡа ашырылған. Республикабыҙға килгәндә, 2014-2015 йылдарҙа программала Урал аръяғының ете районы ҡатнашһа, быйыл иһә барлыҡ райондар әүҙем ҡушылған. Тәүҙә Хөкүмәтебеҙ урындағы 300 башланғысты финанслауҙы планлаштырһа, ысынбарлыҡта уларҙың һаны 1,5 тапҡырға күберәк булып сыҡҡан. Шулай итеп, тәҡдим ителгән 661 проекттың 487-һе һайлап алынған (458 проект – ауыл биләмәләрендә, 29-ы – ҡала округтарында), уларҙы тормошҡа ашырыу өсөн 450 миллион һум аҡса тотоноу ҡаралған, шул иҫәптән программаны берлектә финанслау өсөн республика ҡаҙнаһынан 300,7 миллион һум аҡса бүленгән, ҡалған сығымдарҙы урындағы үҙидара органдары, халыҡ иғәнәләре, бағыусыларҙың ярҙамы тәшкил итә. Ауыл ерендә бер башланғысты финанслау уртаса 912 мең һумға барып баҫһа, ҡалала был сумма 1 миллион 126 мең һумға етә.Программаның маҡсаты ябай: төбәктәге көнүҙәк мәсьәләләрҙе халыҡ үҙе билдәләй һәм уны хәл итеүҙә ҡулынан килгәнсә ярҙамлаша. Ошонан сығып, төбәктәрҙә юлдар йүнәтелә, ауылдар эсәр һыу, янғын хәүефһеҙлеге саралары менән тәьмин ителә, балалар һәм спорт майҙансыҡтары төҙөлә, урамдар яҡтыртыла, техника алына һәм башҡа мөһим эштәр теүәлләнә.Был йәһәттән Учалы районының урындағы үҙидара органдары әүҙем эш алып бара, программала учалылар өсөнсө йыл рәттән ҡатнаша, ошо йылдар эсендә 43 проект тормошҡа ашырылған. Быйыл иһә, республика конкурсына, урындағы башланғыстарға таянып, йәмәғәтселек инфраструктураһын яҡшыртыу буйынса ун бер проект тәҡдим ителгән, уларҙың етеһе һайлап алынған.Исемлектә – ҡала пляжының ял зонаһын төҙөкләндереү, Миндәк ауылы урамдарына яҡтылыҡ үткәреү, Рысай һәм Ураҙ ауылдарында урам яҡтыртыу системаһын ремонтлау, Учалы ауылында ер аҫтына ҡаҙып ҡуйылған махсус сүп-сар контейнерҙарын урынлаштырыу, Илтабан ауылы зыяратын кәртәләү, Иҫке Байрамғол ауылына юлды ремонтлау.Һис шикһеҙ, һәр проект көнүҙәк һәм хәл ителеүҙе талап итә. Ҡайһы бер мәсьәләләр бынан бер нисә йыл элек үк күтәрелгән һәм тамамлауҙы көтә. Миҫал өсөн, данлыҡлы Әүлиә шишмәһенә алып барған юлдың хәле әлегә бик үк шатланырлыҡ түгел. Быға тиклем, 2014 йылда, ошо проектҡа ярашлы, юлға таш түшәлгән, 2015 йылда асфальт һалына башлаған. Киләсәктә был эш еренә еткереләсәк. Быны тормошҡа ашырыу өсөн 2 миллион 279 мең һум аҡса талап ителә. Әйтергә кәрәк, Әүлиә шишмәһенә юл урындағы халыҡ өсөн генә түгел, ә ошо изге урында булып, шифа һәм рухи аҙыҡ алырға килгән район ҡунаҡтарына ла кәрәк.Ер аҫтына урынлаштырыла торған сүп-сар контейнерҙарын ҡуйыу эше лә дауам итәсәк. 2014 йылда был проект конкурстан үтә алмаһа ла, урындағы власть органдары һәм халыҡтың әүҙемлеге менән эш еренә еткерелгән, 15 контейнер һатып алынған. Былтыр иһә урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү программаһының конкурсында ошо проектҡа уңыш йылмайған, 17 контейнер ҡуйыу финансланған. Быйыл 13 контейнер үҙ сиратын көтә.Хәйер, башланғыстарҙың хаҡы төрлөсә. Мәҫәлән, Учалы ҡалаһындағы күл ярын тәртипкә килтереү, пляжды йыһазландырыу өсөн 2,298 миллион һум сығым талап ителә. Әгәр ҙә халыҡтың хыялы тормошҡа ашһа, бында уйын майҙансығы булдырыласаҡ, пляж волейболы һәм мини-футбол өсөн ҡоролмалар ҡуйыласаҡ, тирә-йүнгә электр үткәреләсәк. Тимәк, ҡалала йәшәүселәр һәм балалар, ҡомда ҡыҙыныу менән бер рәттән, уңайлы шарттарҙа ял итәсәк, спорт менән шөғөлләнәсәк.Сығымдарҙы республика һәм урындағы ҡаҙна, шулай уҡ бағыусылар ғына түгел, ә төбәктә йәшәүселәр ҙә ҡаплағас, бөтә эш халыҡтың туранан-тура ҡатнашлығында һәм уның контролендә башҡарылырға тейеш. Был йәһәттән учалылар – әүҙем халыҡ.Әйткәндәй, тап ошоно иҫәпкә алып, район хакимиәте башлығы Фәрит Дәүләтгәрәев күптән түгел Башҡортостан Республикаһы делегацияһы составында Һиндостандың Кочи ҡалаһында партисипаторлы (ҡатнаш) бюджетлау мәсьәләләре буйынса ойошторолған халыҡ-ара конференцияла ҡатнашты. Фәрит Фәтих улы ундағы сығышында үҙидара органдарының урындағы ҡаҙнаны туплау процесына халыҡты әүҙем йәлеп итеү юлдары, урындағы башланғыстарға булышлыҡ итеү программаһын Учалы ерлегендә уңышлы ҡулланыу тәжрибәһе менән уртаҡлашты, әле башҡарылған эштәрҙән тыш, киләсәктә урындағы фермерҙарға һөт йыйыу урыны ойоштороу, ауыл юлдарын ҡарҙан таҙартыу өсөн техника алыу пландары барлығын еткерҙе.Программаның тағы бер ыңғай яғын билдәләп үтмәү мөмкин түгел: ихтыяждан сығып, көнүҙәк проблемаларҙы уртаға һалып һөйләшеү, уларҙы хәл итеү юлдарын эҙләү, унан да бигерәк урындағы үҙидара органдарының, республика властарының ярҙамын һәм яҡлауын тойоу, аҙаҡ иһә эш һөҙөмтәләрен күреү кешеләрҙең күңелен күтәрә, йәшәү дәрте уята.


description: Ер йөҙөндә һәр кеше ниндәй ҙә булһа эҙ ҡалдыра. Берәүҙәр яман ҡылыҡтары менән шаңҡытһа, икенселәр башҡарған изге эштәре менән халыҡ күңелендә оло абруй ҡаҙана. Өфө ҡалаһы хакимиәте мәғариф и

title: Күңеле тулы һөйөү

maintext: “Йә инде, кеше һүҙенә ҡарап ниңә генә баламды ситкә сығарып ебәрҙем икән?! Артыҡ балам бар инеме ни? – 90 быҙауҙы бер үҙе ҡараған Зөһрә апай күҙ йәштәрен һөртә-һөртә Күсембәт түбәһе аша артылып фермаға ҡарай юллана. – Мәктәптә ҡайһы уҡытыусыны алма, был ҡыҙығыҙ зирәк, уны һәйбәт мәктәптә уҡытырға кәрәк тине лә торҙолар”. Әле алтынсыны ғына тамамлаған Гөлзәминәһен Өфөләге 1-се мәктәп-интернатҡа уҡырға ебәргәс, ныҡ өҙгөләнде Зөһрә апай. “Ярар, үҙем уҡый алмағанға күрә, исмаһам, балаларым белем алһын. Беҙҙең уҡымышлы затлы нәҫелде лайыҡлы дауам итһендәр. Йә, Хоҙай, балаларымдың бер ҡулы – майҙа, бер ҡулы балда булһын. Етеш тормошта йәшәһендәр, ҡайғы, ауырлыҡ күрмәһендәр. Кешегә ҡул һоноп бармаһындар, үҙҙәре ярҙам итә алырлыҡ булһындар. Балаҡайҙарымдың зиһендәре зирәк, аҡылдары асыҡ, үҙҙәре бәхетле булһын, йә, Раббым!”Алты балалы ғаиләлә дүртенсе булып донъяға килгән Гөлзәминәһенең булдыҡлы булырын һиҙемләй әсә йөрәге. Төҫө-башы, унан да бигерәк холоҡ-фиғеле менән үҙенә тартҡан ҡыҙының ололарса сабыр аҡыллы икәнен күрә йөрөй ул. Кескәйҙәре Таһинур менән Миңзиләне лә: “Ана, Гөлзәминә апайығыҙ кеүек тәртипле генә йөрөгөҙ, тырышып уҡығыҙ!” – тип киҫәтеп кенә тора. Таһинурҙың: “Гөлзәминә апай, һин ниңә шаярмайһың ул? Һин шаярмағас, бына беҙгә эләгә! Ҡыҙ кеше шарҡылдап көлмәҫкә тейеш, шаталаҡ булмаҫҡа тейеш, ти ҙә торалар”, – тип ихлас үпкәләгәнен дә ишеткәне бар.1-се мәктәп-интернатта ла тырышып уҡыны Гөлзәминә. Бигерәк тә математика һәм немец теле дәрестәрен үҙ итте. Һәр кем менән ипле мөғәмәләлә булған, баҫалҡы, йыйнаҡ, бөхтә ҡыҙҙы класташтары ла шунда уҡ яҡын күрҙе. Көндәлегенә йәшереп кенә шиғырҙар яҙған Гөлзәминә матур йырлай, тасуири итеп шиғыр уҡый, етмәһә, бынамын тигән спортсы ла үҙе.Мәктәпте тамамлағас, ғаилә советында хәл ителгән ҡарарҙы йыҡмайынса, ауыл хужалығы институтының иҡтисад факультетына һынау тота. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ике имтиханын “5”-кә, икеһен “4”-кә тапшырған ҡыҙҙы, был уҡыу йортона колхоздан йүнәлтмә менән килгән, эш стажы булған абитуриенттарҙы ҡабул итеүгә өҫтөнлөк бирәбеҙ, тип кире боралар.Бер йыл Әлшәй районының Балғажы мәктәбендә уҡытып алғандан һуң Гөлзәминә яңынан юғары уҡыу йортона һынау тота, тик был юлы Башҡорт дәүләт педагогия институтының яңы асылған сит телдәр факультетын һайлай. Ошо уҡ факультетта буласаҡ тормош иптәше Фәнис Кәримовты осрата. Әүҙем холоҡло, ут сәсрәтеп бейегән егетте Гөлзәминәнең һомғол һыны, һылыулығы ғына түгел, тыныс холоҡло, ипле булыуы, кешеләрҙе тыңлай белеүе лә әсир итә. III курста гөрләтеп туй яһайҙар, йәш ғаиләгә оло шатлыҡ өҫтәп бер-бер артлы Гүзәлиә менән Айгөл исемле ҡыҙҙары тыуа.Ғаиләләре менән тығыҙ аралашҡас, күрә йөрөйөм: йәмәғәтенә ҡарата шул тиклем йылы мөнәсәбәттә Фәнис ағай. Гөлзәминәһенә ел-ямғыр тейҙермәй, ҡурсалап ҡына тора. “Фәнис кейәүем ҡыҙыҡ инде ул, – тип иҫләр ине Зөһрә апай ҙа. – Эштән ҡайтып керә лә иң тәүҙә ҡатынын ҡосаҡлап үбә, унан һуң бер-бер артлы ҡыҙҙарын яратып сыға, шунан эргәмә килеп, минең дә арҡамдан һөйөп киткән була. Ҡәйнәм дә мәхрүм булып ултырмаһын тигән булалыр инде...”Ә Гөлзәминә бынамын тигән әсә булып сыға. Ҡыҙҙары эргәһендә булыр өсөн иң тәүҙә 291-се балалар баҡсаһына эшкә урынлаша. Ошо юҫыҡта белемен камиллаштырыу өсөн бер юлы педагогия институтының педагогика һәм мәктәпкәсә белем биреү факультетын да тамамлай.Ниһайәт, фатирлы булып Сипайлово биҫтәһенә күскәс, 136-сы башҡорт лицейына саҡырып, ике эш урыны тәҡдим итәләр: уҡытыусы һәм китапханасы. Яңы асылған лицейҙы башҡорт китаптары менән тәьмин итеү өсөн ниҙәр генә башҡармай Гөлзәминә Зөфәр ҡыҙы. Бәләкәй санаға тейәп яҡын-тирәләге мәктәптәрҙән китап ташыуы ғына етмәй, кәрәкле әсбаптар эҙләп Нуриман районына тиклем барып етә.Ике юғары белемле белгесте 1998 йылда лицей эргәһендә асылған 308-се балалар баҡсаһының мөдире итеп тәғәйенләйҙәр. 2000 йылдан алып Гөлзәминә Зөфәр ҡыҙы Өфө ҡалаһы хакимиәте мәғариф идаралығының фәнни-мәғлүмәти методик үҙәгендә бүлек мөдире, мәғариф идаралығы инспекторы булып эшләне. Ҡала хакимиәтенең гуманитар, артабан мәғариф идаралығының телдәр сәйәсәте бүлегендә баш белгес булараҡ та оло тырышлыҡ һалды.– Атай-әсәйем, уҡытыусыларымдың һүҙен йыҡмайым тип бөтөнләй икенсе йүнәлештә белем алһам да, туған телебеҙгә ҡарата һөйөүем шул тиклем көслө ине, шуға ла баш ҡалабыҙҙа милли мәғарифты үҫтереү юлында хеҙмәт итә алыуым менән бик бәхетлемен, – ти Гөлзәминә Зөфәр ҡыҙы.Күҙ алдына килтерегеҙ, Өфө мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштора башлаған тәүге йылдар. Ниндәй уҡытыу планын һайларға белмәй юғалып ҡалған мәктәп директорҙары менән эҙмә-эҙлекле эш, мәктәптәрҙә башҡорт телен юғары кимәлдә уҡыта алырлыҡ кадрҙар табыу, китаптар менән тәьмин итеү, уҡыу пландарын дөрөҫ итеп төҙөү, директорҙың туған телдәр буйынса урынбаҫарҙары ставкаларын булдырыу, уҡытыусыларға методик ярҙам күрһәтеү йәһәтенән семинарҙар, кәңәшмәләр уҙғарыу – былар барыһы ла сабыр талапсанлыҡ, юғары кимәлдә итәғәтлелек һәм оло яуаплылыҡ талап итә ине. Ниндәйҙер сетерекле мәлдәрҙә юғалып ҡалған коллегаларын йыуатыр өсөн ҡулайлы һүҙҙәрҙе лә таба белә ине ул: “Борсолмағыҙ, башҡорт теле бар һәм буласаҡ. Халҡыбыҙҙың Рәми Ғарипов, Мостай Кәрим, Рауил Бикбаев кеүек шағирҙары булғанда, ул мәңге үлмәйәсәк. Шулай ҙа һеҙ матур итеп башлаған эшегеҙҙе дауам итегеҙ һәм уҡытыу кимәлен үҫтерегеҙ!”Беҙ уны яратып “Шаяниумдың өләсәһе” тип тә йөрөтә торғайныҡ. Башҡорт мәктәптәре араһындағы КВН хәрәкәтенең башында торҙо ул.Гөлзәминә Зөфәр ҡыҙы менән бергә эшләгән дәүерҙә уның тәрән фекер ҡеүәһенә эйә булғанына әллә нисә ҡабат инандым. Ҡайһы берҙәрен хатта айырым бер дәфтәргә теркәп барырға ғәҙәтләнеп киттем: “Тел – ул милләттең коды”, “Шыршыныҡы ҡайынға күсмәй инде...”Дәүләт хеҙмәтенә яңы ғына эшкә килгән йәш белгестәр өсөн иһә алтын аҡыллы остаз да булды ул. Эш барышын ғәҙәтенсә шым ғына күҙәтеп ултыра ла берәй ерҙә проблемалы мәсьәлә килеп тыуһа, унан сығыу юлдарын тәфсирләп өйрәтеп ебәрә. Ул быны шул тиклем ихлас һәм оҫта итеп башҡара, йәш кеше үҙе хәл иткәнме был мәсьәләне, әллә ярҙам итешеп ебәргәндәрме – һиҙелмәй ҙә ҡала.Ҡыҙҙарын тәрбиәләгәндә лә артыҡ баҫым яһамай ғына, күңелдәренә туған телебеҙгә ҡарата оло һөйөү, нәҫел-нәсәбенә, халҡына ҡарата оло ихтирам тойғоларын һеңдерә алған. Әйткәндәй, Гүзәлиә менән Айгөл икеһе лә өләсәләре Зөһрә апайҙың хыялын тормошҡа ашырып, Өфө дәүләт авиация техник университетының иҡтисад факультетын тамамланы. “Бала саҡтың иң сағыу хәтирәһе – ул ял көнө иртәһе. Радионан башҡорт йырҙары яңғырай. Тап-таҙа итеп йыйыштырылған йортобоҙға тәмле ҡоймаҡ еҫтәре тарала, – тип хәтирәләре менән уртаҡлаша Айгөл һылыу. – Килгән кешене мотлаҡ рәүештә табынға саҡырыуҙы шул тиклем һеңдереп үҫкәнбеҙ. Өйөбөҙҙән бер ҡасан да кеше өҙөлмәне. Һеҙҙә шул тиклем рәхәт, үҙебеҙҙең өйгә ҡайтҡан кеүек килеп инәбеҙ, ти туғандарыбыҙ ҙа.Ул Гүзәлиә апайым менән миңә: “Ҡатын-ҡыҙ нәфис, мөләйем, зауыҡлы булырға тейеш”, – тип өйрәтә ине. Уның менән бергә һайлап алған кейемдәрҙе мин һәр саҡ яратып кейәм. Ул үҙе лә матурлыҡҡа ғашиҡ. Йортобоҙ алдында әсәйем яратып үҫтергән рауза гөлдәренең ниндәйе генә юҡ. Йөҙгә яҡын төр!”Сәскә тигәндән, бер ҡыҙыҡ ваҡиға иҫкә төштө. Гөлзәминә Зөфәр ҡыҙын эш ваҡытында кемдер саҡырып сығарҙы ла иҫ киткес матур сәскә гөлләмәһе тоттороп китте. Уны күтәреп балҡып килеп ингән коллегабыҙға ҡараныҡ та серле йылмайып ҡуйҙыҡ. Бер тапҡыр ҡабатланды был хәл, ике-өс тапҡыр ҡабатланды. Коллегабыҙ үҙе бер ни өндәшмәй, беҙ ҙә һорарға ҡыймайбыҙ. Бер нисә йылдан сер ҡапсығы асылды барыбер. Ҡәйнәһенең сәскә яратҡанын белгән кейәүе Раушан ташыған икән ул ғәжәйеп гөлләмәләрҙе!“Әсәйемдең бер ҡасан да йөҙөбөҙҙө йыртып кеше алдында әрләгәне булманы. Аулаҡта күҙгә-күҙ ҡарашып тейешен генә әйтеп ҡуя. Биш йәшкә тиклем беҙгә күп эш ҡушып бармаһа ла, таҙалыҡҡа, бөхтәлеккә өйрәтә белде. Айгөл һеңлем II класта уҡығанда аш бешереп ҡуя торғайны тип һөйләһәк, бер кем ышанмай хәҙер. Әсәйебеҙ һәр ваҡыт беҙҙең менән бер тулҡында: беҙ ниндәй китап уҡыйбыҙ, ул да шуны уҡып сыға. Айгөл менән икеһенең һәр персонаждың ҡылығына баһа биреп, китап хаҡында фекер алышҡандарын ишетһәгеҙ икән! Әйткәндәй, тормошта әсәй бер ҡасан да кеше тикшермәй, һөйләшкәндә әңгәмәсеһен бүлдермәй. Иң тәүҙә тыңлап бөтә, шунан һуң ғына үҙ фекерен белдереп ҡуя”, – ти Гүзәлиә.Гүзәлиә менән Раушандың улдары Данияр менән Әмирханды һөйөп туя алмай Гөлзәминә ханым. Ҡасандыр үҙе мөдир булып эшләгән 308-се башҡорт балалар баҡсаһына йөрөгән Даниярҙың башҡортса сатнатып шиғыр, әкиәттәр һөйләүендә, төлкө бүректәр кейеп өҙә баҫып бейеүендә, матур итеп йырлауында ла өләсәй тәрбиәһе ярылып ята. Ейәне менән уйнағанын күҙәтеү – үҙе бер фәһемле күренеш.Гөлзәминә Зөфәр ҡыҙының мине һоҡландырған тағы бер һыҙаты бар. Ил-йортобоҙға тыныслыҡ, халҡыбыҙға именлек теләгән доғалы ағинәй ҙә ул. Ейәнсәре Гөлнәзирәне йөрәге туҡтаған еренән ҡабаттан терелтеп алған, кешеләрҙе таң һыуы менән дауалаған, имсе Мәрфуға өләсәһенең ғәжәйеп һәләттәре лә төҫмөрләнә унда.Ә иң мөһиме – күңеле тулы һөйөү. Тыуған иленә, халҡына, туған теленә, ғаиләһенә, бергә эшләгән коллегаларына. Шул тиклем туған йәнле кешене күргәнем юҡ минең. Ҡасандыр үҙен интернат-мәктәпкә алып китеп урынлаштырған I курс студенты, бер туған ағаһы Закуан Әхмәтов – бөгөн Әлшәй районы хакимиәте башлығы урынбаҫары. Аҡыллы кәңәштәре менән һеңлеһенә һәр саҡ оло терәк булған ул. Бәләкәй саҡта сәстәрен тарап үргән, һеңлеләренә һәр саҡ тәмле аштар бешереп ашатҡан уңған, бөтмөр, ихлас Гөлнәзирә апаһы ла бик ҡәҙерле уға. Эшләп йөрөгән килеш 18 баш һыйыр, 12 баш башмаҡ аҫрап, ауылда гөрләтеп донъя көткән Зәбир ағаһына ла һоҡланып бөтә алмай. Ә һеңлеһе Таһинурҙың БДУ-ла уҡып йөрөгән сағында дәрестәр бөтөү менән йүгереп килеп Гүзәлиәне ҡарашыуын, шул рәүешле апаһына уҡыуын өҙмәй генә юғары уҡыу йортон тамамлап ҡуйырға форсат биреүен онотоп буламы ни?! Ауылда атай нигеҙен һыуытмай, матур итеп донъя көткән, барлыҡ туғандарын да киң күңел менән ҡаршы алған кескәйҙәре Миңзиләне лә нисек яратмаһын ти инде?!Иншаллаһ, Күсембәт әүлиә мәҡәме эргәһенән үтеп барышлай таңда ихласлап теләгән теләктәре ҡабул ҡылынды Зөһрә апайҙың (урыны ожмахта булһын!). Ул һәм ҡыҙҙары – ҡартайған көндәрендә ата-әсәһенә терәк. Алты балаһының барыһы ла тормошта үҙ урынын тапты, бәхетле, етеш донъя ҡорҙо. Шул иҫәптән үҙенә оҡшап торған “ҫарыҡай ғына” Гөлзәминәһе лә даланлы.


description: Алтын-көмөш яуған ерҙән тыуған-үҫкән ил артыҡ... Туйған ерҙән тыуған ер яҡшы... Сит илдә солтан булғансы, үҙ илеңдә олтан бул... Башҡорт халҡына хас әйтем-мәҡәлдәр былар. Ысынлап та, хатта

title: Тамырҙарҙы сабып ташлап булмай

maintext: Ысынында иһә милләттәшебеҙҙең был ғәмәле бик ябай: беренсенән, ул әле таяҡҡа таянып, тынлыҡ эҙләп йөрөгән йәштә түгел – дәрт-дарманы, белеме-зиһене бар. Икенсенән, кешеләргә файҙа килтерерлек, тырышлығы менән аҡса эшләрлек көс-ҡеүәте ташып тора. Өсөнсөнән, быға тиклем сәйәхәт ҡылырға тигән хыялын тормошҡа ашырырға ваҡыты булмаған – хәҙер иһә рәхим ит! Етмәһә, аҡса эшләү мөмкинлеге лә бар. Тәүәккәлләгән – таш ярған.Хәйер, апайыбыҙ кеүектәр бармаҡ менән генә һанарлыҡ, был миҫал Рәсәйҙәге дөйөм картинаны һүрәтләй тип әйтеп булмай. Иҡтисади көрсөк, Көнбайыштың санкциялары халыҡтың кәйефен һис тә һүрелтмәгән: социаль тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, илебеҙҙә йәшәүселәрҙең 85 проценты бөтөнләй сит дәүләткә китергә йыйынмай, 75 проценты балалары һәм ейәндәре лә Ватаныбыҙҙа төпләнергә тейеш тип иҫәпләй. Һорауҙарға яуап биргәндәрҙең һәр бишенсеһе, сит илгә бөтөнләйгә йәшәргә китеүселәрҙең һаны йылдан-йыл кәмей бара, тип яуаплаған. Ә һәр өсөнсөһө Рәсәй эмигранттары һаны йыл да бер кимәлдә ҡала тип иҫәпләй. Шулай уҡ һәр бишенсе респонденттың һуңғы биш йылда сит илгә сығып киткән туғаны йәки танышы бар.Ысынлап та, статистика мәғлүмәттәренә килгәндә, илебеҙҙән бөтөнләйгә күсеп китергә теләүселәрҙең һаны яҡынса үҙгәрешһеҙ ҡала: 10-13 процент. Иң ҡыҙығы – сәйәси-иҡтисади һынылыш осоро тип иҫәпләнгән уҙған быуаттың 90-сы йылдарында ла ундайҙарҙың һаны 16 процент тәшкил иткән. Айырма шунда: ул ваҡытта берәүҙең дә аныҡ ҡына планы булмаған, ҡайҙа барып урынлашырын, нимә эшләрен күҙалламаған. Хәҙер иһә техник һәм мәғлүмәти мөмкинлектәр яңы офоҡтарҙы аса, сит илгә бәйле план ҡороусылар аныҡ йүнәлеш буйынса эш итә.Сәбәптәргә килгәндә, һәр кемдең үҙ маҡсаты. Бәғзеләр донъя күрәм тип сығып китә, ҡайһы берәүҙәргә илдәге социаль-иҡтисади хәл, сәйәси-ижтимағи ҡоролош оҡшамай... Шулай ҙа яҡташтарыбыҙҙың күбеһе тәү сиратта матди хәлен яҡшыртыу яғын ҡарай.Әйткәндәй, Италиялағы яҡташтарыбыҙ тураһында гәзитебеҙҙә күп яҙҙыҡ. Һәр кемдең үҙ яҙмышы, үҙ юлы – бәхет эҙләп сығып киткәндәрҙең тарихы бер-береһенә һис оҡшамаған. Кемдер унда оҙаҡҡа сыҙамай, бәғзеләре тиҫтәләрсә йыл шунда йәшәргә һәм эшләргә мәжбүр.Милләттәшебеҙ Рәүзилә ханым – шундайҙарҙан. Ҡасандыр ул республика ҡалаларының береһендә сит тел уҡытыусыһы булып эшләгән, бала тәрбиәләгән. Әммә... Ғаилә карабы ҡомға терәлеп, матди етешһеҙлектән йонсой башлағас, оҙаҡ уйлап тормаған – тәүәккәлләп, Италияға сығып киткән. Төп ҡоралы – теле барҙа нимәнән ҡурҡып торорға!Күҙ ҡурҡа, ҡул эшләй тигән әйтемгә ул әле лә тоғро. “Мин сығып киткәндә Рәсәйҙәге социаль-иҡтисади хәл бөтөнләй икенсе ине. Ҡыҙым менән ярыҡ кәритә янында ҡалғас, ниндәй генә уйҙар кермәне башыма! “22 йыллыҡ педагогик стажым бар – йәшәргә фатирым юҡ, аҡылым, буй-һыным бар – бәхетем юҡ” тип төшөнкөлөккә бирелгән минуттарым да булды...Италияға килеп урынлашыу, эш эҙләү, яңы мөхиткә өйрәнеү тураһында әйтеп тормайым – ауырлыҡтар, ҡаршылыҡтар күп булды, әммә бирешмәнем. Әйткәндәй, бында яҡташтарыбыҙҙың күбеһе хеҙмәтләндереүсе персонал сифатында эшләй, квалификациялы эшкә урынлашыу өсөн итальян телендә диплом яҡларға кәрәк. Был – бик ҡатмарлы мәсьәлә. Шулай ҙа минең аҡса эшләргә тигән тәүмаҡсатым тормошҡа ашты – ошо йылдар эсендә үҙемә, ҡыҙыма фатир һатып алдым, әсәйемә лә торлағын яҡшыртырға ярҙам иттем. Ул маҡсатты хәҙер икенсе теләктәр алмаштырҙы – миңә Италия, ғөмүмән, оҡшай, илде тулыһынса гиҙеп сыҡҡым, мәҙәниәте, тарихы менән танышҡым килә. Инглиз, француз, итальян телдәрендә иркен аралашам – был да ярҙам итер тип уйлайым. Йәшәү өсөн уңайлы ил – йылы булғас, әйбер күп кәрәкмәй, хаҡтар арзан. Эш урыныма килгәндә – бушлай туҡланам, йәшәргә урын бар. Ололарҙың пенсияһы 1,5 мең евроға етә, сәйәхәт итәләр, йәне теләгән аҙыҡ ашайҙар.Ҡыҙғаныс, әммә әлегә Рәсәйҙә өлкән йәштәгеләргә лайыҡлы ҡартлыҡ тәҡдим итә алмайҙар, бөлгөнлөк әсендерә. Дөрөҫөн әйткәндә, Рәсәйгә ҡайтһам, туғыҙ мең һум пенсияға нисек йәшәрмен, тигән уй ҙа ҡурҡыта. Шуға бөтөнләйгә ҡайтырға йыйынам да кире уйлайым, йыйынам да кире уйлайым... 12 йыл эсендә, бар мөлкәтемде тейәп, Италияға башҡа бармайым тигән ниәт менән ике тапҡыр ҡайттым, ете ай тыуған яғымда йәшәп ҡараным. Күңелем бушап ҡалған кеүек булды, һағыныуҙан үҙемә урын тапмай башлағас, йәнә Италияға юлландым... Унда иһә тыуған ил, яҡындарым һағындыра. Ейәндәремдең үҫкәнен күрмәйем, тип әсенәм. Ҡартайған әсәйемә ауырыған сағында ярҙам итә алмайым, хәлен белеп, эргәһендә ултырмайым, тип көйәм... Әлегә был ҡулсанан сығыу юлын күрмәйем. Әммә ҡасандыр ҡайтырға, мөхиткә яңынан күнегергә тура киләсәк. Ә эшләрлек хәл булғанда эшләйем әле”, – ти Рәүзилә ханым үҙенең оҙайлы сәйәхәте тураһында.Канадала алтынсы йыл ғүмер кисергән Рәхимовтар иһә сит илгә йәшлек шауҡымы менән, йәғни ҡыҙыҡһыныуҙарын ҡәнәғәтләндереү өсөн сығып киткән. Әле генә юғары уҡыу йортон тамамлап, ғаилә ҡорған Учалы ҡыҙы Айгөл менән Бүздәк егете Рушат баш ҡалабыҙ Өфөлә хеҙмәт юлын башлаған, донъяларын йәмләп, улдары Кәрим тыуған... Әммә күп тә тормай, яҙмыш елдәре уларҙы океан аръяғына ташлаған. Артабан Айгөлдөң һүҙҙәре менән дауам итәйек:– Торонтоға килеп урынлашҡас, тәүҙән үк йәмғиәттәге барлыҡ ғәмәлдәрҙең фәҡәт кешеләрҙең уңайлығы өсөн эшләнгәненә хайран ҡалдыҡ. Мәҫәлән, туҡталышта автобустың ишегенә яҡын килеү менән, уның иҙәне түбәнләй, коляска менән еңел генә эскә үтәһең. Автобустың салоны иркен, таҙа, кондиционер ҡуйылған. Алдағы урындар инвалидтар һәм балалы әсәләр өсөн. Урындыҡтар күтәрелә, коляскалы кеше иркенләп йөрөй ала. Урамдарҙа, магазиндарҙа, башҡа йәмәғәт урындарында ла инвалидтар өсөн барлыҡ уңайлыҡтар булдырылған, хатта магазин янындағы махсус туҡталҡаларға тиклем. Әгәр ҙә уларҙы башҡа кеше биләй икән, полиция ҙур штраф һала.Дауаханаларҙа ла кешеләргә икенсе мөнәсәбәт тойҙом. Ә сағыштырыр урыным бар, сөнки Кәрим Өфөлә тыуҙы, ауырлы саҡта ҡәҙимге поликлиникаға йөрөнөм. Сиратта бер нисә сәғәт ултырғандан һуң, табип 10-15 минут ҡарай – шуның менән вәссәләм. Ә Канадала Кристалл исемле табипҡа, ғөмүмән, сиратта ултырғаным булманы – тәғәйенләнгән ваҡытҡа ғына килә инем. Йөҙөндә һәр ваҡыт йылмайыу балҡыған ихлас табип бер сәғәттәй ҡабул итә, барыһын да тәфсирләп аңлата ине. Күрһәтмәләрен яҡшыраҡ аңлау өсөн дәүләт миңә бушлай тәржемәсе тәғәйенләне. Аҙаҡ үҙем дә, ирем дә инглиз телен өйрәндек.Ауырлы ҡатындар өсөн бушлай курстар эшләй, етмәһә, килгән һайын һәр әсәйгә 10 долларлыҡ карточка тараталар – уға теләһә ҡайһы магазинда йәнең теләгән тәмлекәс йәки кәрәк-яраҡ алып була. Юл хаҡын да махсус жетон менән түләйҙәр. Курста уҡығанда ауырлы әсәйҙәр өсөн емеш-еләк, тәмлекәстәр ҡуйылған өҫтәл әҙер торҙо, ә аҙаҡҡы күнекмәлә ҙур байрам ойошторҙолар, бүләктәр тараттылар, шулай уҡ төрлө сауҙа үҙәктәренең бүләк карталарын бирҙеләр. Нисек кенә булмаһын, ошондай иғтибар тойғас, ауырлы ҡатын-ҡыҙҙың кәйефе лә күтәренке була, һау-сәләмәт бала табыуға ышанысы арта.Бында Рәсәйҙән эмигранттар бихисап, рустар, татарҙар, башҡорттар күп. Аралашып йәшәйбеҙ. “Берлек” башҡорт һәм татар ойошмаһы эшләп килә, ул үткәргән сараларҙан ҡалғаныбыҙ юҡ, йыл һайын Торонтола ойошторолған һабантуйҙа әүҙем ҡатнашабыҙ, балаларыбыҙҙы ла ылыҡтырҙыҡ. Рушат баянда уйнай, мин – алып барыусы, Кәрим менән Камила (Әҙилә бәләкәс әле) йырлап-бейеп күңел аса. Был сараға йыл да мотлаҡ Рәсәй делегацияһы килә. Беҙҙең күңелгә Татарстан Президенты Рөстәм Миңлеханов менән осрашыу уйылып ҡалды: уға балаларыбыҙҙың сығышы ифрат оҡшаны, телефонына төшөрөп алды, бер аҙ аралашырға ла өлгөрҙө.Ҡыҙҙарыбыҙ Торонтола тыуҙы, ә бер йәштә генә Канадаға күсеп килгән Кәрим Рәсәй менән ҡыҙыҡһына, һағына, ҡасан ҡайтабыҙ тип йыш һорай. Мәктәптә балалар инглиз телендә уҡый, өйҙә русса аралашабыҙ, башҡорт, татар телен өйрәнәбеҙ. Ҡасан да булһа тыуған яғыбыҙға әйләнеп ҡайтырбыҙ тигән уй бар, әлегә йыраҡта, тыуған еребеҙҙә ҡалған яҡындарыбыҙ менән осрашыу минуттарын көтөп, уларға иҫәнлек-һаулыҡ теләп йәшәйбеҙ”, – тип яҙҙы миңә Айгөл океан аръяғынан.Һүҙҙе дауам итеп, университет тамамлағандан һуң үҙен телевидение, матбуғат өлкәһендә һынап ҡараған, аҙаҡ Испания уҙаманына кейәүгә сығып, әле ғаиләһе менән Американың Лос-Анджелес ҡалаһында йәшәгән класташым, Төркиәлә белем алып, әле Ҡытайҙа эшләгән Әбйәлил һылыуы тураһында ла яҙырға булыр ине. Тик гәзит күләме сикле, ә уларҙың яҙмышы ҡыҙыҡлы – айырым һүрәтләмә яҙырлыҡ...Бына шулай, статистика мәғлүмәттәре күрһәткәнсә, һәр ҡайһыбыҙҙың сит илгә сығып киткән танышы йә туғаны бар. Уларҙың барыһын да тиерлек “ваҡытлыса” тигән һүҙ берләштерә: һәр кем ҡасандыр, ҡуйған маҡсаттарының тормошҡа ашыуына-ашмауына ҡарап, кире тыуған яғына әйләнеп ҡайтырға ниәтләй, “шул тиклем генә аҡса эшләйем дә”, “шуны ғына күрәм дә” кеүек хыялдар кешене сит-ят ерҙә йөрөргә мәжбүр итә. Насар ҙа түгел был, яҡшы ла түгел – һәр кем үҙенә үҙе хужа. Шулай ҙа тамырҙарҙы сабып ташлап булмай: күңелдәге һары һағыш ауырыуға һабыштыра, тыуған ер көсө, туған тел тылсымы ҡайтырға саҡыра... Алтын тау вәғәҙә итһәләр ҙә, сит илдә солтан булғансы, үҙ илеңдә олтан булыу өҫтөнөрәк кеүек. Әллә яңылышабыҙмы?..


description: Конституция – һәр дәүләттең төп законы. Рәсәйҙә уның субъекттары булып торған республикаларҙың да үҙ конституциялары бар. Илдеке булғас, улар һәр төбәккә лә кәрәкме? Бөгөн был төп ҡанун йә

title: Азатлыҡ таптырғанда бурысыңды ла онотма

maintext: “Федератив дәүләттәр субъекттарының конституцияларын һәм уставтарын тормошҡа ашырыу проблемалары” тип аталған был сарала Рәсәй Конституция суды вәкиле, Башҡортостан, Дағстан, Ҡабарҙа-Балҡар, Мари Иле, Татарстан, Тыва, Саха (Яҡут), Төньяҡ Осетия (Алания) республикаларының, Свердловск өлкәһенең, Санкт-Петербург ҡалаһының Конституция судтары рәйестәре, беҙҙең республиканың дәүләт берәмектәре һәм судьялар йәмғиәте белгестәре, юрист-ғалимдар ҡатнашты.Күренеүенсә, ҡатнашыусылар составы ярайһы уҡ вәкәләтле. Тикшергән мәсьәлә лә ябайҙан түгел бит. Рәсәй эсендәге республика – дәүләт. Ул үҙ биләмәһендә Федераль үҙәккә тапшырылған вәкәләттәрҙән тыш барлыҡ дәүләт власына эйә. Конституция суды – илебеҙҙең хоҡуҡи майҙанындағы сағыштырмаса яңы күренеш. Был берәмек (өлкә һәм крайҙарҙа Устав тип атала) ике йүнәлештә эш итә: беренсенән, ул берҙәм дәүләттең дөйөм хоҡуҡи майҙанында һәм Рәсәйҙең Конституция суды менән берлектә тормошҡа ашырыла, икенсенән, Федерация һәм уның субъекттары ҡануниәттәренең ошо Төп законға ҡаршы килмәүен күҙәтеп бара. “Конституция – ул азатлыҡ ҡына түгел, ә йөкләмәләр ҙә алыу, беҙ шул ҡараштан ситкә тайпылырға тейеш түгел”, – тине Төньяҡ Осетия вәкиле Александр Цалиев.Башҡортостандың Конституция суды 20 йыл элек кенә ойошторолғайны. Ошо ваҡыт эсендә ул үҙен конституцион хоҡуҡтарҙы уңышлы яҡлай алырлыҡ дәүләт институты итеп танытты. Был хаҡта республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың конференцияла ҡатнашыусыларға тәғәйенләнгән тәбрикләү һүҙендә лә әйтелде.– Субъекттарға Рәсәй Конституцияһының 72-се статьяһын тулы күләмендә файҙаланырға ҡамасауларға тейеш түгелдәр, – тине Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев. – Мин, ғөмүмән, ҡайһы бер вәкәләттәрҙең берлектә булыуына ҡаршы, ул буталсыҡлыҡ һәм тигеҙһеҙлек тыуҙыра. Вәкәләттәрҙе Федераль үҙәк, субъекттар һәм муниципаль кимәлдәргә аныҡ бүлеп сығырға кәрәк тип иҫәпләйем.Конференция барышында Конституция судтары эшмәкәрлеген камиллаштырыу буйынса күп кенә тәҡдимдәр индерелде, Башҡортостан менән Саха (Яҡут) республикаларының конституцион судтары араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды.


description: Кино күрһәтеүсенең ярҙамсыһы булараҡ, 13 йәштән Ҡалҡан, Өргөн ауылы клубтарында эшләп, шаҡтай ҙур тәжрибә туплап өлгөргән Фәнит Шаһиев 7-се кластан һуң һайлаған һөнәре буйынса уҡырға барырға

title: Ауылдаштары менән яҙмышын уртаҡлашты

maintext: Шул ваҡытта мәктәп директоры Әхнәф Хөснөтдиновтың булышлығында спорт залында балалар кинотеатры асыла. Етәксеһе итеп Фәнит Шаһиев һайлана. Кассир вазифаһын да ул саҡта уҡыусылар үҙҙәре үтәй. Балалар был ят һәм ҡыҙыҡлы шөғөлдө шул тиклем яратып башҡара. Хатта уларҙың кинотеатры шул йүнәлештә ойошторолған конкурста еңеү яулай. Һуңынан егет, күңеленә ятҡан һөнәре буйынса Бәләбәй ҡалаһында уҡып, ҡулына тик “бишле” билдәләре ҡуйылған диплом ала.1967 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы Ғөбәй Фәтҡуллин, “Совет” колхозының партком секретары Ниғәмәт Ғиззәтуллин ярҙамында төҙөлгән яңы клуб Һәйтәк ауылында үҙ ишеген аса. Мөдире итеп Фәнит Арыҫлан улын тәғәйенләйҙәр. Шул рәүешле йәш егет бер юлы киномеханик һәм мәҙәниәт йорто етәксеһе вазифаһын башҡара. Әрме сафында хеҙмәт иткәндә лә ул яратҡан һөнәренән айырылмай. Үҙен тик ыңғай яҡтан күрһәткән һалдат партия сафына ҡабул ителә. Ил алдындағы бурысын үтәп ҡайтҡас, ҡабаттан элекке һөнәренә тотона.Һәр эш, ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, башҡарыусыһынан ихласлыҡ, ижади ҡараш, эҙләнеү талап итә. Шаһиев иһә магнитофондың бик һирәктәрҙә генә булған заманына ҡарамаҫтан, Нурислам ағай Йәнгизовтың шул йәшниген һорап ала һәм кино барышында таҫмаһына көйҙәр яҙҙыра. Урындағы радио аша көндөҙ ҙә, кисен дә көй яңғырай башлай. Ауылға ситтән килгәндәр өсөн был күренеш бигерәк ҡыҙыҡ тойола. Радио иһә халыҡ менән туранан-тура бәйләнеш тотоуға булышлыҡ итә. Был йәһәттән ғәҙәттән тыш хәлдәр мәлендә кешеләрҙе иҫкәртеүҙә уның әһәмиәте ҙур була. Ауылдаштарының юбилей, тыуған көндәрен дә радиоһы аша бәйән итә ул.Киноға алдан килеүселәргә лә айырым иғтибар бүлә. Уларға шахмат, шашка уйнау мөмкинлеге булдырыла. Билет алырға аҡсаһы етмәгәндәрҙе лә күҙ уңынан ысҡындырмай. Ишек артынан үтеп-һүтеп йөрөгәндәрҙе клубҡа әйҙәй. Йыш ҡына хатта бушлай күрһәтә киноһын.Ауылдағы берҙән-бер мәҙәни үҙәк күңел асыу сараларынан башҡа агротехник уҡыуҙар урыны булып та хеҙмәт итә. Был йәһәттән ғәҙәттән тыш хәлдәргә бәйле өйрәнеү кинофильмдары күрһәтелә. Әүҙем киномеханик йәйге осорҙарҙа күсмә кино күрһәтеү эшмәкәрлеген дә ойоштора.Тырыш хеҙмәте өсөн Фәнит Шәһиев Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына, “БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.


description: Кешеләрҙең урамға сыҡҡан ерҙәренән эҙһеҙ юғалыуы хаҡында әленән-әле ишетелеп тора. Бер йылы уларҙың Рәсәй буйынса һаны хатта 103 меңгә еткән. Имеш, ҙур ғына ҡала халҡы шулай донъя мәшәҡәттәр

title: Томан артында ниҙәр бар?

maintext: Кешенең юғалыу сәбәптәре лә төрлөсә. Хәүеф төркөмөнә иһә үҙҙәренең исем-шәрифен, адресын иҫләмәгән йәки атай алмаған оло йәштәгеләр, ауырыуҙар һәм балалар инә. Хатта туғандары йылдар буйы эҙләгән кешеләрҙең һуңынан ҡарттар йортонда, интернатта табылған осраҡтар бар. Был йәһәттән белгестәр баланың йәки оло йәштәгеләрҙең кеҫәһенә бәйләнеш мәғлүмәттәре менән визитка һалырға кәңәш итә.Ләкин юғалған кешеләр өҫтә әйтелгәндәр менән генә тамамланмай, араларында шулай уҡ үҫмерҙәр ҙә бихисап. Яңылыҡтар теҙмәһендә лә әле 15, әле 14 йәшлек егет һәм ҡыҙҙарҙың өйҙән сығып китеүҙәре хәбәр ителә. Мәҫәлән, күптән түгел генә Иглин районында үҫмер ҡыҙ юғалған. Сәбәбен иһә “кемгәлер үсеккән дә әле берәй дуҫы йәки класташы янында” тип фаразлайҙар. Ә икенсе бер осраҡта 15 йәшлек ҡыҙ уҡырға сыҡҡан еренән мәктәпкә барып етмәй. Әлдә өс көндән табыла, ләкин икенсе өлкәлә. Шул ваҡыт араһында ул “автостоп” менән Ханты-Манси автономиялы округының Сорғот районына барып еткән була. Полиция хеҙмәткәрҙәре хәбәр итеүенсә, Башҡортостанда өләсәһе менән йәшәгән һәм, хәҙер килеп, әсәһен һағынған да уның эргәһенә күсенмәк булған. Ә бер көн хоҡуҡ һаҡсылары Һамар тимер юл вокзалында бер үҫмергә юлыға. Һуңынан асыҡланыуынса, ул Башҡортостан егете булып сыға.Ошо үҫмерҙәрҙе өйҙән сығып китергә нимә этәрә йәки нимәгә өмөтләнә улар? Был йәһәттән психолог Ғәлиә Сәлихованың фекере фәһемле:Белгестәр, бер-бер хәл була ҡалһа, шунда уҡ полиция хеҙмәткәрҙәренә мөрәжәғәт итергә кәрәк, ти. Был осраҡта улар “өс тәүлек көтөү зарур” тип әйтергә тейеш түгел. Әгәр инде дежурный ғаризаны ҡабул итеүҙән баш тартһа, 02 телефон һандары буйынса шылтыратырға кәңәш ителә. Оперативниктар, полицияға мөрәжәғәт менән барғанда, юғалған кешенең һуңғы фотоһын да килтереүҙе хуплай. Уның өйҙән сыҡҡан мәлдәге тышҡы сырайын аныҡ билдәләһә, тағы ла яҡшыраҡ.


description: Күсәрбай Аҡсулпанов кубогына традицион уҡ атыу турнирының күркәм һәм ойошҡан кимәлдә үтеренә ышанғайным. Яңылышмағанмын, сәм, милли рух мөхитенә солғанып, бәйгегә килгән һәр кем оло шатлыҡ к

title: “Ошо ерҙә Юлай кереш тартҡан, Салауаттар үҫкән уҡ юнып...”


description: Абруйлы яҡташыбыҙ, арҙаҡлы ғалим Әхмәт Сөләймәнов әсәйемдең бер туған ҡустыһы булды. Мәңге һоҡландырыр йөҙйәшәр ҡарағайҙай ине лә... Ҡапыл ауҙы... Илай-илай ағайым тураһындағы яҙмаларҙы барл

title: Сәңгелдәге һаман өрлөктә


description: “Ростех” компанияһының ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын яндырыу тураһындағы проекты федераль хөкүмәт тарафынан хуплау тапҡан. “Ростех” компанияһының ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын яндырыу тураһындағы пр

title: Яғырғамы, күмергәме?

maintext:
“Ростех” компанияһының ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын яндырыу тураһындағы проекты федераль хөкүмәт тарафынан хуплау тапҡан.
Документтың төп параметрҙары буйынса нигеҙ итеп алырҙай проектты эшләү Рәсәйҙең Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығына йөкмәтелгән. Сүп-сарҙы шул рәүешле юҡ итеү буйынса Мәскәү өлкәһендә – дүрт, Ҡазанда бер завод төҙөү планлаштырыла. Уларҙың технологик усағы – “Хитачи Зосен Инова” Япония-Швейцария фирмаһы донъя илдәрендә 600-ҙән ашыу ошондай заводты файҙаланыуға тапшырған да инде.
Был масштаблы проекттарҙы федераль хөкүмәттәге вице-премьер Александр Хлопониндың һүҙенә ҡарағанда, сығымдар 162 миллиард һум булыр тип көтөлә. Был астрономик сумма заводтарҙың ҡеүәтенә генә түгел, унда ҡуйыласаҡ ҡорамалдарҙың ҙурлығына ла ишара яһай. “Ростех” уларҙың күпселеген урындағы предприятиеларҙан һатып алырға ниәтләй.
Рәсәйҙә йыл һайын 60 миллион тоннанан ашыу ҡаты көнкүреш ҡалдығы тупланып, уларҙың 7 – 25 проценты ғына эшкәртелә һәм яндырыла, ҡалғаны ергә күмелә. Документ ғәмәлгә инә ҡалһа, киләһе йылда сүп-сарҙы әлеге ише утилләштереү тыйыласаҡ.
Федераль хөкүмәт ҡарары ошо айҙа донъя күрһә, тағы ла бер йылдан Мәскәү өлкәһендә һәм Ҡазанда ике заводҡа нигеҙ һалына башлауы ихтимал. Вице-премьер раҫлауынса, объекттарҙы төҙөүгә ҡаҙна сығымдары йәлеп ителмәйәсәк, инвесторҙар табыу проблемаһы юҡ.
Сит илдәрҙә ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары менән нисек эш итеүҙәре хаҡында әйтеп китеү урынлы. “Ведомости” гәзитендәге хәбәргә ҡарағанда, Германияла йән башына йыл һайын 617 килограмм сүп-сар йыйылып, уның 45 проценты эшкәртелә, 20 процентынан компост яһалып, ҡалған өлөшө яндырыла. Швейцария, Дания һәм Норвегияла эшкәртелеүсе ҡалдыҡтар аҙыраҡ, компост яһалғандары иһә – немецтар кимәлендә. Швейцарияла, моғайын, ул шундай берҙән-бер дәүләттер, ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары бөтөнләй күмелмәй.
Был илдәрҙә, Рәсәйҙән айырмалы, сүп-сарҙы айырым йыялар: мәҫәлән, ашамлыҡтар – бер контейнерға, төҙөлөш ҡалдыҡтары икенсеһенә туплана. “Гринпис” токсик программаһы етәксеһе Дмитрий Артамонов фекеренсә, аҙыҡ-түлекте, пластик әйберҙәрҙе, химия продукцияһын һәм башҡа ҡалдыҡтарҙы мейескә ырғытыу диоксиндың күпләп бүленеп сығыуына килтереп, тирә-яҡ мөхиткә зыянды арттырасаҡ ҡына.


title: Һары ла майҙа ҡояш сағыла...

maintext:
Көнбағыштың ҡояштай балҡып торған сәскәһе күптән инде илебеҙҙең бер символына әүерелгән, ә уның орлоғонан һығып алынған һарғылт төҫтәге хуш еҫле майһыҙ аш-һыу әҙерләүҙе күҙаллап та булмай. Уның кеше организмы өсөн файҙаһы ла баһалап бөткөһөҙ, составындағы минераль матдәләр, кислоталар, витаминдар һаулыҡ нығытыу өсөн генә түгел, ә, ғөмүмән, йәшәү эшмәкәрлеге өсөн кәрәк. Шуныһы ҡыуаныслы: халыҡ араһында ҙур ихтыяж менән файҙаланған ризыҡтың магазин кәштәләрендә төрҙәре бихисап булһа ла, Башҡортостандың үҙендә юғары сифатлы май етештереүсе предприятиеның тауарын халыҡ яратып һатып ала. Һүҙебеҙ – Шишмә ҡасабаһында урынлашҡан май етештереү заводы хаҡында.
Күптән түгел Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнөндә “Шишмә май экстракциялау” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Башҡортостан Хөкүмәте дипломы менән билдәләнде. Предприятиеның баш технологы Наталья Максимова Башҡортостандың атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре исеме менән наградланды, Шөңгәккүл сеймал базаһы Илмир Ғәйнәтуллин, рафинация цехы инженер-механигы Роберт Сөләймәнов, водитель-экспедитор Рәмзил Вәхитов Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамотаһы менән билдәләнде.
Ауыл хужалығы тауарҙарын эшкәртеүсе предприятие өсөн был – юғары баһа. Хәйер, эш һөҙөмтәләре үҙҙәре үк быны иҫбатлап тора.
Былтыр предприятиела 342 мең тонна көнбағыш эшкәртелгән – завод тарихында был иң юғары күрһәткес. Шул иҫәптән 117 мең тонна таҙартылмаған, 79 мең тонна таҙартылған май, 105 мең тонна мал аҙығы өсөн көнбағыш түпрәһе, 19 мең тонна гранулалы ҡабыҡ етештерелгән. Унан тыш, ҡабыҡ предприятиеның ҡаҙанлығында технологик быу һәм электр энергияһы алыу өсөн тотонола. Быйыл 266 мең тонна көнбағыш орлоғо эшкәртелгән.
692 кеше эшләгән ҙур предприятиеның даны күптән инде республикала ғына түгел, унан ситтә лә билдәле. Шишмә майы Рәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә ҙур ихтыяж менән файҙалана. Продукт сит илдәргә лә оҙатыла.
Предприятиеның генераль директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре Айҙар Яҡупов әйтеүенсә, оҙайлы үҫеш программаһы буйынса, көнбағыш орлоғон тәрәнерәк эшкәртеү, етештереү кимәлен тәүлегенә 1000 тоннаға еткереү ҡаралған. Бының өсөн йылдан-йыл матди-техник база яңыртыла бара, Рәсәй һәм сит илдең заманса технологиялары ҡулланылған эшкәртеү ҡорамалдары ҡуйыла.
2006 йылдан завод “Шишмә май экстракциялау” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте “Сигма” агросәнәғәт холдингы составында эшләй. “Сигма” – Уралда һәм Себерҙә май культуралары орлоғо етештереү һәм эшкәртеү продукттарын һатыу буйынса махсуслашҡан ҙур компанияларҙың береһе. Шишмә май заводы иһә республикалағы көнбағыш уңышын тулыһынса эшкәртеү ҡеүәтенә эйә.
2006 йылда көнбағыш ҡабығынан яғыулыҡ гранулаларын етештергән яңы цех эшләй башлаған. Завод биләмәһендә автомобиль һәм вагон үлсәүҙәре, автоматик бушатыу хужалығы, сеймал лабораторияһы, тимер юл тармағы сафҡа индерелгән.
2010 йылда “Альфа Лаваль” швед компанияһы менән берлектә тәүлегенә 300 тонна үҫемлек майын рафинациялаған линия сафҡа индерелгән. Бында “премиум” маркалы май етештерелә. Технология буйынса майҙың еҫе һәм тәме тулыһынса таҙартыла, ундай продукт майонез һәм башҡа продукттар етештереү процесында ҡулланыла.
2014 йылда Шөңгәккүл сеймал базаһын реконструкциялау тамамланған, орлоҡ киптереү, елләтеү өсөн яңы ҡорамалдар ҡуйылған. Заман талаптарына яуап биргән элеватор комплексының үҙ лабораторияһы ла бар. Юғары технологиялар сеймалды сорттарға бүлеп, етештереү барышын тиҙләтергә ярҙам итә. Әлеге ваҡытта унда икенсе элеватор комплексы төҙөлә.
2015 йылда ҡаҙанлыҡты реконструкциялау тамамланған, 4,5 МВт ҡеүәтле мини йылылыҡ-электр станцияһы (ТЭС) сафҡа индерелгән. Ҡаҙанлыҡта тәүлегенә 140 тонна көнбағыш ҡабығы яғыла, производство етерлек пар һәм йылы менән тәьмин ителә. Шулай уҡ йәмғиәттең таҙартыу ҡоролмалары ла яңыртылған.
Киләсәктә “Сигма” агросәнәғәт холдингы Күмертау ҡалаһы биләмәһендәге Маячный ҡасабаһында май экстракциялау заводы төҙөргә ниәтләй. Проекттың хаҡы – ике миллиард һум самаһы. Унда 300-ләп кеше эшләйәсәк. Предприятие өсөн сеймал Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе етештереүселәренән һатып алынасаҡ. Продукция, нигеҙҙә, Башҡортостан һәм Рәсәй төбәктәре баҙарына сығарыласаҡ.
Маячныйҙағы төҙөлөш эштәре тамамланғандан һуң, Шишмә май экстракциялау заводы биләмәһендә төрөү цехын сафҡа индереү ҡаралған (унда 60-ҡа яҡын эш урыны булдырыласаҡ).
Шулай итеп, Башҡортостанда литрлы һауытта тәүлегенә 400 мең дана үҫемлек майын төргән ҙур етештереү майҙансығы барлыҡҡа киләсәк. Был “Шишмә май экстракциялау” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә май орлоҡтарын ҡабул итеү, эшкәртеү, һаҡлау, май етештереү һәм төрөүҙе үҙ эсенә алған процесты тормошҡа ашырырға ярҙам итәсәк.


title: Бухгалтерҙар кәрәкмәй әле

maintext:
Баҙар шарттарына күсеү менән бухгалтерҙар әҙерләү бығаса булмағанса йүнәлеш алды. Юғары уҡыу йорттарында урындар күбәйҙе, бюджетҡа инә алмайһың икән, кеҫәң ҡалыныраҡ булһа, рәхим ит түләп уҡыу бүлегенә. Әүәл бәләкәйерәк ойошмаларҙа бер-ике бухгалтер булһа, хәҙер уларҙың һаны шаҡтай артты.
Әлбиттә, был хаҡта һуңғы осорҙа юғары вазифа биләгәндәр йыш уйлана. Мәҫәлән, илдең Финанс министрлығы вәкилдәре яҡын арала йөҙ меңләгән бухгалтерҙың эшен юғалтыу ихтималлығын белдерә. Уларҙы тулыһынса компьютер программалары алмаштырасаҡ.
Рәсәйҙә дәүләт хеҙмәтендә генә лә бухгалтерҙар һаны 1,1 миллиондан артып киткән. Уларға бюджеттан йылына бер триллиондан ашыу аҡса тотонола. Шул уҡ ваҡытта бөтә донъяла иҫәп-хисап эштәре йылдам тиҙлектә юғары технологияларға күсеп, электрон документтар менән эш итеүгә йүнәлтелә.
Рәсәй финанс министрының беренсе урынбаҫары Татьяна Нестеренко әйтеүенсә, бухгалтерҙар һанын 600 меңгә тиклем ҡыҫҡартыуҙан ауыр эҙемтәләр көтөлмәй. Уларҙы заман машиналары тулыһынса алмаштырасаҡ.
Шулай ҙа был ҡараш менән килешеп бөтмәүселәр ҙә бар. Йәмәғәтселек фәндәре институтының социаль-сәйәси мониторинг үҙәге директоры Андрей Покида, әле бухгалтерҙар һөнәрен ерләп ҡуйырға иртәрәк, ти. “Әлбиттә, ҡасан да булһа был профессия юҡҡа сығасаҡ. Бөтә нәмә үҙгәрә, заман технологиялары ҡайһы бер һөнәрҙәрҙе тарихта ҡалдырырға мәжбүр итә. Әммә был яҡын арала була торған хәл түгел. Алдағы биш-алты йылда ла көтөлмәй әле”, – ти.
Тап шуға ла бөгөн яҙмышын бухгалтер профессияһы менән бәйләргә теләүселәргә был хаҡта ныҡлы уйланып, маҡсатын үҙгәртеү кәрәктер, бәлки. Ошо йүнәлештә белем алып йөрөгәндәргә лә һуң түгел. Мәҫәлән, эшсе һөнәрҙәренә иғтибарҙы йүнәлтеү отошло булыр. Ил Хөкүмәте ярҙамында уларҙың штатын арттырыу көтөлә.
Рәсәй вице-премьеры Ольга Голодец белдереүенсә, илдә квалификациялы төҙөүселәр етешмәй, ә ашнаҡсылар һәм кондитерҙарға хатта сит илдәрҙә лә ихтыяж ҙур. Беҙҙең колледждарҙа белем алған йәштәр халыҡ-ара абруйлы конкурстарҙа призлы урындар яулай. Шуға ла күптәр сит илгә китеүҙе хуп күрә. Нимә генә тимә, беҙҙә хеҙмәт хаҡы түбәнерәк шул.
Эшсе һөнәре... Һуңғы йылдарҙа уларға ҡарата мөнәсәбәт үҙгәрә. Сәнәғәттә эшләгәндәр хеҙмәт хаҡын да ярайһы яҡшы ала. Тап шуға ла 2019 йылда Ҡазанда эшсе һөнәре буйынса WorldSkills халыҡ-ара чемпионатын үткәреү күҙаллана. Илдә финанс йәһәтенән ҡатмарлыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, был сараға әҙерлек планға ярашлы бара. Ә 2017 йылда “Йәш профессионал”дар бишенсе милли чемпионат финалы Краснодарҙа ойоштороласаҡ.
Әйткәндәй, WorldSkills 1946 йылда эшсе профессияһына хөрмәт уятыу, уларҙың квалификацияһын бөтә донъя стандарттарына ярашлы камиллаштырыу һәм оҫталығын арттырыу маҡсатынан ойошторола. Рәсәй был хәрәкәткә 2012 йылда ҡушылған.


description: Беҙҙең балаларға телевидение һәм компьютер нисек тәьҫир итә? Кеше-үрмәкселәр, киборгтар бәләкәстәрҙең аңына насар йоғонто яһамаймы? Психологтар иҫбатлауынса, самаһын белгән хәлдә бынан ҡурҡа

title: Компьютер менән “дуҫлаш”

maintext: Уҡығанда мейе секундына 14 – 40 тапҡыр һуҡһа, телевизор ҡарағанда уның тиҙлеге 8 – 13-кә тиклем төшә. Был иғтибар кәмеүе, һүлпәнлек менән аңлатыла. Шунлыҡтан кеше, гипнотик транс мәлендәге кеүек, бар мәғлүмәтте берҙәй тәнҡитһеҙ ҡабул итеп, аңына һеңдерә. Бәләкәйҙәрҙең мейеһе, әлегә нығынып бөтмәгәс, икеләтә зыян күрә. Баланың һәр нәмәгә физик хәрәкәт, манипуляциялар аша өйрәнеүе тураһында оноторға ярамай. Компьютер алдында ултырыусылар, ҡулдарын ғына ҡыбырҙатып, бар эште программанан башҡарттыра бит.Ысынбарлыҡтан айырылып, ылыҡтырғыс яһалма донъяла “йәшәүсе” бала яңынан ерҙәге шарттарға яраҡлаша алмай ыҙа сигә. Виртуаль тормошта аяҡтарын юғары күтәреп йүгергән, ярылып юҡҡа сыҡҡандан һуң да тороп, юлын дауам итә алған уйынсыға үҙе алдында аша атлап үтмәҫлек нәмәләр юҡ һымаҡ тойола башлай. Уның хәрәкәте боҙола: ысын тормошҡа “ҡайтҡас”, һауанан төшкәндәй атлауы, алдындағы әйберҙәрҙе, кешеләрҙе күрмәй төкөп үтеүе, ҡулына тотҡан нәмәне төшөрөп ебәреүе ихтимал. Төрлө тауыштарҙың ҡайҙан килгәнен аңламай тороуы ла бар.Уйын менән мауығып, ваҡытының күп өлөшөн монитор алдында үткәргән бала ныҡ арый, һәр нәмәгә асыуы сыға башлай йә, киреһенсә, бөтөнләй вайымһыҙға әйләнә. Бер урында хәрәкәтһеҙ оҙаҡ ултырыуҙан тән ауырлығының саманан артыуы мөмкин. Электромагнит нурҙары тәьҫирендә хәтһеҙ ваҡытын үткәреүсенең организмында гормондар бүленеү менән бәйле үҙгәрештәр башланыуы ихтимал.Экрандан айырыла алмаған бала үҙаллылыҡҡа өйрәнмәйәсәк. Ҡайһы саҡта ҡурҡыуҙы еңеү өсөн бәләкәстәргә яңғыҙ ҡалырға күнегеү мөһим. Тик ата-әсәһе өйҙә юҡта виртуаль тормошта йәшәүселәр тойғоларын үҙ көсө менән түгел, ә мониторҙа сағылған сит образдар ярҙамында ауыҙлыҡлай. Һағыныуҙың да барлығын оноторға ярамай. Нәҡ ошо хис кешеләр араһында йылы мөнәсәбәт һаҡланыуына булышлыҡ итә бит. Ә телевизор һәм компьютер, үҙҙәренә генә йәлеп иттереп, баланың туғандарына, яҡындарына ҡарата матур тойғоларын һүрелтә.Видеоперсонаждар менән генә мауыҡҡандар ер кешеләре араһында үҙ урынын таба алмай интегә. Улар тиҫтерҙәре менән аралаша һәм уйнай алмай, үҙ шөғөлө хаҡында ғына әңгәмә ҡороуы мөмкин. Виртуаль тормошта бар кешелек донъяһы һәм стихиялар өҫтөнән хакимлыҡ итергә өйрәнгән сабый ябай тиҫтерҙәре алдында көсһөҙлөгөн күтәрә алмай, ошо сәбәпле нервы ауырыуына һабышыуы ла ихтимал. Заман техникаһында үтә сағыу итеп һүрәтләнгән образдар һәм персонаждар күңелде ныҡлап арбағанлыҡтан, балаға ысын донъя шундай тоноҡ, күңелһеҙ булып күренә башлай.Икенсе яҡтан ҡарағанда, яңы электрон ҡорамалдар кешенең интеллекты үҫеше өсөн киң мөмкинлектәр ҙә аса. Уларҙа иғтибарҙы, логик фекерләү ҡеүәһен, күреп иҫтә ҡалдырыу һәләтен, тиҙлекте үҫтереүсе уйындар байтаҡ. Өлкән класс уҡыусыларына компьютер, Интернет кәрәкле мәғлүмәтте тиҙ арала табыу йәһәтенән ифрат уңайлы.Заман технологияларының кире һәм ыңғай яҡтарын иҫәпкә алып, уларҙы сама белеп ҡулланыу кәңәш ителә. Белгестәр әйтеүенсә, биш йәшкә тиклемгеләрҙе компьютерға бөтөнләй яҡын юлатмау хәйерле, алты-ете йәшлектәргә көнөнә 20 минут бүлергә, ә мәктәпкә йөрөгәндәргә, тәнәфестәр яһап, тәүлегенә ике-өс сәғәт шөғөлләнеүҙе рөхсәт итергә мөмкин.Монитор йәки телевизор алдында оҙаҡ ултырыуҙан аралау өсөн ата-әсәләргә балаларын башҡа төрлө нәмәлә һынап ҡарау тәҡдим ителә. Әҙәби әҫәрҙәр, спорт, саф һауа, йәнле аралашыу кешенең аң-белем даирәһе киңәйеүе өсөн шаҡтай ҙур әһәмиәткә эйә. Улар менән аралаштырып барған хәлдә заман технологияларының зарарынан әллә ни ҡурҡмаһаң да була, ти белгестәр.Баланы “образ” һәм “ысынбарлыҡ” төшөнсәләре хаҡында уйландырыу зарур. Бының өсөн экрандағы образдың техник төҙөлөшөн бергәләп ҡарап, анализлау кәрәк. Мәҫәлән, паузаға баҫаһың да, кадрҙы ныҡлап тикшереп, сюжеттарҙың нисек ҡоролоуы тураһында фекер алышаһың. Шулай уҡ бала менән бергә фотоаппарат, видеокамера ярҙамында экрандағыға оҡшаш образ тыуҙырып ҡарау виртуаль донъя фанатының геройына булған һоҡланыуын бер ни тиклем кәметер. “Мониторҙа сағылған күренештең ысын тормошта булыуы мөмкинме?” тигән һорауға йыш фекер алышып тороу мөһим. Әйтәйек, тар ғына тау юлында машинаны сәғәтенә 200 километр тиҙлек менән ҡыуыуҙың һәм бер нәмәнән дә хәүефләнмәүҙең ни менән тамамланыуы ихтималлығы тураһында һорашығыҙ.Тәнҡитләмәй генә баланың экрандан алған уй-кисерештәрен һүҙ, һүрәт, уйындар аша аңлатып биреүен үтенергә кәрәк. Был ысул уның заман техникаһы менән ниндәй кимәлдә “ауырыуын” асыҡларға ярҙам итер. Әгәр экранда күргәндәребеҙҙе һүҙ менән аңлата алабыҙ икән, беҙҙең психикаға визуаль образдарҙың зыяны теймәгән тип әйтергә мөмкин.


title: Әҙиптең бурысы, яуаплылығы нимәлә?

maintext:
Ошо көндәрҙә Башҡортостан яҙыусылары үҙҙәренең дөйөм йыйылышын үткәреп, башҡарылған эшкә баһа биреп, киләсәккә пландар ҡороп, әҙәбиәттең халыҡҡа тәьҫир көсөн үҫтереү юлдары хаҡында һөйләшергә йыйына. Ошо уңайҙан беҙ Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе, билдәле драматург Наил ҒӘЙЕТБАЙ менән әңгәмә ҡорҙоҡ.
– Бөгөнгө донъяның торошон һәм унда әҙәбиәттең урынын нисек баһалар инегеҙ?
– Бөгөнгө донъяның торошон телевизорҙан ҡарап, гәзит-журналдарҙан уҡып бөтәбеҙ ҙә белеп тора. Сәйәси хәлдәр киҫкенләште, иҡтисади көрсөккә барып төртөлдөк. Был бигерәк тә Рәсәйҙә һиҙелә, заводтар ябыла, яңылары һирәк асыла, асылғандары ла кешеләргә эш тәьмин итеп еткерә алмай, эшһеҙлек артҡандан-арта, ярлылар күбәйә. Сит илдәрҙең Рәсәйгә агрессив сәйәсәте көсәйҙе, сөнки донъяла файҙалы ҡаҙылмалар кәмей, ә беҙҙә улар һанап бөткөһөҙ. Сит илдәрҙең шуға күҙҙәре ҡыҙа, ошо сәбәпле Рәсәйҙе тарҡатыу эшен көсәйткәндән-көсәйтәләр. Илде юҡҡа сығарыуҙың иң уңай юлы – уның халҡын рухи яҡтан һындырыу, кешеләрҙең күңеленә яуызлыҡ, ҡан ҡойош, көсләү, үҙ илеңә нәфрәт кеүек кире сифаттарҙы һеңдереү. Ошо беҙгә ҡаршы эшмәкәрлек бик көслө ойошторолған.
Ошондай хәлдә халыҡтың рухын һаҡлап ҡалыу, илде ҡотҡарыу эше иң алда әҙәбиәткә, китапҡа, яҙыусыларға бәйле. Бына ошо инде бөгөнгө яҙыусының урыны, маҡсаты һәм бурысы.
– Ошо йәһәттән беҙҙең республикала эштәр нисек тора?
– Яҙыусы китапһыҙ, гәзит-журналһыҙ бер кем түгел. Китап, матбуғат баҫмалары – уның трибунаһы, халыҡ менән бәйләнешкә инеү ысулы. Ошо йәһәттән беҙҙең республикала яҙыусыларға киң мөмкинлектәр бирелгән: “Ағиҙел”, “Ватандаш”, “Шоңҡар”, “Толпар”, “Аҡбуҙат”, “Аманат”, “Әллүки”, “Тамаша” кеүек журналдарыбыҙ яҙыусыларҙы ишектәрен киң асып ҡаршылай, уларға үҙ һүҙен әйтергә, уҡыусыларҙы рухлы, әҙәпле, патриотик йүнәлештә тәрбиәләү эшен алып барырға уңайлы мөмкинлектәр тыуҙыра. “Башҡортостан”, “Кызыл таң”, “Йәшлек”, “Өмөт”, “Йәншишмә” кеүек гәзиттәр әҙәби әҫәрҙәргә, әҙәбиәт тормошон яҡтыртыуға киң урын бирә. Беҙҙең “Истоки” (“Инеш”) тигән әҙәби гәзитебеҙ ҙә бар бит әле. Ул тулыһынса тиерлек әҙәбиәткә, ундағы ағымдарҙы күрһәтеүгә бағышланған. Ә Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтенең эше баһалап бөткөһөҙ. Уларҙың бөгөн юғары мәҙәниәт кимәленә ярашлы зауыҡ менән нәшер иткән китаптары уҡыусының күңеленә май булып ята.
– Беҙҙә бөтәһе лә шулай иҫ киткес ыңғай барамы ни?
– Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әле телгә алған баҫмаларыбыҙҙың да, нәшер ителгән китаптарыбыҙҙың да тиражы ныҡ кәмей. Элек проза әҫәрҙәре – 15 мең, шиғриәт 10 мең дана тираж менән нәшер ителһә, бөгөн уларҙың тиражы 1500 менән 500-ҙө генә тәшкил итә. “Ағиҙел”дең тиражы 70-се йылдарҙа 75 мең ине, бөгөн – 2 мең дана ғына. Уҡыусыларыбыҙ кәмей. Был яҙыусы һүҙе уҡыусыға барып етмәй тигән һүҙ, уның тәрбиәүи, рухи көсө күп осраҡта һауаға, бушлыҡҡа оса, ләкин күңелде төшөрөргә ярамай. Беҙгә уҡыусы менән йышыраҡ күҙгә-күҙ осрашырға, шул юл менән һүҙебеҙҙе, уйыбыҙҙы уларға еткерергә кәрәк. Беҙ йыл һайын район-ҡалаларҙа йөҙәрләгән осрашыуҙарға барабыҙ, халҡыбыҙҙың күңел ишеген асып инергә, рухтарын күтәрергә тырышабыҙ.
– Яҙыусылар союзы ағзаларының һаны һеҙ эшләгән осорҙа 262-гә еткән. Уларҙың уртаса йәше 67 тирәһе. Был яҙыусылар олоғайып киткән тигән һүҙ. Улар бөгөнгө тормошто аңлаймы, бөгөнгө уҡыусылар күңеленә ярашлы әҫәр ижад итә аламы икән тигән шик тыуа. Йәштәр киләме әҙәбиәткә?
– Беренсенән, яҙыусыларҙың йәше юҡ ул. Әҙип – рухи шәхес, ә рух һәр саҡ йәш. Әҙип 90 йәштә лә 18 йәшлек ғашиҡ егет кеүек мөхәббәт шиғыры яҙа ала. Мәҫәлән, быйыл 92 йәшендә осраҡлы рәүештә мәрхүм булған танылған әҙибебеҙ Суфиян ағай Поварисов “Мөхәббәткә ода” тигән поэма ижад итте, үлеренән бер ай элек кенә уҡытыусылар тормошо хаҡында ике китаптан торған дилогия яҙып бөттө. Ә уның аҙна һайын тиерлек гәзит-журналдарҙа төрлө әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре, интервьюлары, повестары сығып тороуын иҫкә алһаң, йәнә бер тапҡыр яҙыусы өсөн уның нисә йәштә икәнлеге түгел, рухи көсө мөһим булыуына инанабыҙ. Рухи көсө бар икән, ул ижад итә.
Оло быуын яҙыусылары – Ноғман Мусин, Талха Ғиниәтуллин, Марат Кәримов, Рауил Бикбаев, Ҡәҙим Аралбай, Фәниә Чанышевалар һаман ҡәләмен ташламай. Ә инде урта быуын әҙиптәре – Мәүлит Ямалетдинов, Ғәлим Хисамов, Әмир Әминев, Йомабикә Ильясова, Тамара Ғәниева, Факиһа Туғыҙбаева, Хисмәт Юлдашевтар һәм башҡалар, – бөгөн иң әүҙем ижад итеүселәребеҙ. Уларҙы Салауат Әбүзәров, Ринат Камал, Хәйҙәр Тапаҡов, Зөлфиә Ханнанова, Лариса Абдуллина кеүек талантлы прозаик һәм шағирҙар ҡыуа килә. Утыҙ йәштәрҙәге, унан да йәшерәк байтаҡ талантлы яҙыусыларыбыҙ бар. Әммә тынысланырға ярамай, әҙәбиәтебеҙҙең киләсәген ҡайғыртһаҡ, талантлы йәштәрҙе туҡтауһыҙ эҙләргә, әҙерләргә кәрәк. 2015 йылда Рәсәй Президенты һәм Башҡортостан Башлығы иғлан иткән Әҙәбиәт йылында беҙ, яҙыусылар, республикабыҙҙың 53 районында, 20 ҡалаһында булып, башлап яҙыусы 1500 кешенең өс меңгә яҡын ҡулъяҙмаһын тикшерҙек. Уларҙың бөтәһе лә яҙыусы булмаҫ, әммә әҙәбиәтте, китапты һөйөүсе, пропагандалаусы буласағына иманым камил. Араларында һәләтлеләре лә аҙ түгел. Быйыл “Китап” нәшриәте уларҙың әҫәрҙәренән торған “Альманах” сығара. Йәй көнө йәш, һәләтле 30 шағирҙы Өфөгә йыйып семинар үткәрҙек.
– Ә йәш драматургтар хаҡында бер һүҙ әйтмәнегеҙ. Уларҙы эҙләү, тәрбиәләү эше нисек бара?
– Быйыл октябрҙә Әбйәлил районының Ҡолаҡас ауылындағы ял базаһында бер аҙналыҡ башлап яҙыусы драматургтар семинары үткәрҙек. Уны ойоштороуҙа район етәксеһе Рим Һатыбал улы Сыңғыҙов ярҙам итте. Уға сикһеҙ рәхмәтлебеҙ. Семинарҙа башлап пьеса яҙыусы 15 әҙиптең әҫәрҙәрен тикшерҙек. Семинар етәкселәре Өфө “Нур” татар дәүләт театры режиссеры Илдар Вәлиев, Сибай “Сулпан” балалар театры режиссеры Сәлих Әфләтүнов, драматургтар Сәрүәр Сурина, Наил Ғәйетбай, “Ҡуңыр буға” әҙәби берекмәһе етәксеһе, танылған шағир, прозаик Мәүлит Ямалетдинов булды. Һәр пьесаға ентекле анализ яһалды, ыңғай яҡтары ла, кәмселектәре лә күрһәтелде. Радик Өмөтҡужин менән Зөлфирә Ҡаҙаҡбаеваларҙың пьесалары һәр кемгә оҡшаны. Режиссерҙар улар өҫтөндә авторҙар менән берлектә эшләп сәхнәгә сығарырға булды.
– Белеүебеҙсә, инде нисәмә йыл яҙыусылар Башҡортостан ижад йорто хаҡында хыяллана ине. Быны тормошҡа ашырыу бик ауыр булды шикелле, сөнки ошоғаса асылмағайны. Һеҙ Талҡаҫ күле янында ошо ижад йортон асыуға өлгәштегеҙ. Шул хаҡта әйтеп китһәгеҙ ине.
– Нимә ул ижад йорто? Ул – яҙыусы өсөн бөтә уңайлыҡтары булдырылған тыныс урын. Унда яҙыусыға матур тәбиғәт ҡосағында урынлашҡан өйҙә бар донъяһын онотоп, бөтә мәшәҡәттәренән ҡотолоп, тыныс, уңайлы бүлмәлә ижад итеү мөмкинлеге тыуҙырыла. Совет заманында СССР-ҙа тиҫтәләгән ижад йорто бар ине. Пицундала, Дубултыла, Ысыҡкүлдә, Ялтала, Мәскәү янындағы Малеевка менән Переделкинола, Санкт-Петербург эргәһендәге Комаровола һәм башҡа тарафтарҙа. Беҙҙең оло яҙыусылар Мостай Кәрим, Зәйнәб Биишева, Әнүәр Бикчәнтәев, Яныбай Хамматов һәм башҡалар шунда уңайлы бүлмәләрҙә өсәр-дүртәр ай буйы роман-поэмалар яҙып ҡайта ине. СССР тарҡалғас, ул йорттар бөтәһе лә юҡҡа сыҡты. Шуға ла беҙ үҙебеҙ ижад йортон асыуға, яҙыусыларға рәхәтләнеп ижад итеү урыны ойоштороуға бөтә көсөбөҙҙө һалдыҡ һәм уны Баймаҡ районы “Талҡаҫ” санаторийының бер коттеджында асыуға өлгәштек. Бының өсөн Баймаҡ районы хакимиәте башлығы Илшат Хәмит улы Ситдыҡовҡа оло рәхмәтлебеҙ. Унда яҙыусылар өсөн уңайлы шарттар тыуҙырылған, көнкүреш, туҡланыу хаҡтары бик арзан. Бер йыл эсендә бик күп яҙыусылар – Ноғман Мусин, Марат Кәримов, Тимер Ниәтшин, Гөлфиә Юнысова, Мирас Иҙелбаев, Сәрүәр Сурина, Тәнзилә Дәүләтбирҙина һ.б. унда барып ял итеп, ижад итеп ҡайтты. Бик ҡәнәғәт ҡалдылар.
Әйткәндәй, Башҡортостан яҙыусыларының йыллыҡ йыйыны 25 ноябрҙә Бәҙәр Йосопова исемендәге Актерҙар йортонда сәғәт 10-да башлана.


description: Беҙ халыҡ шағирҙарыбыҙҙың ысын мәғәнәлә халыҡтыҡы, улар менән күҙгә-күҙ аралашыу мөмкинлеге булғанына сикһеҙ бәхетлебеҙ. Әле генә Ҡәҙим Әбделғәлим улы Аралбаев үҙенең 75 йәшлек юбилейын уҙға

title: Халыҡ шағирының кейәү ҡурайына бейегәне

maintext: Ҡәҙим Аралбай тыуғанынан алып ергә, халыҡҡа яҡын, сөнки ул баҫыуҙа тыуған һәм кендеген ураҡ менән киҫкәндәр. “Шағирҙың кендек ҡаны баҫыуға тамған. Улы тыуыу ҡыуанысынан әсәһенә бойҙай көлтәһе бүләк иткәндәр, ә Ҡәҙим Әбделғәлим улы беҙҙең өйҙәребеҙгә, халҡыбыҙға шиғри көлтәләре менән килеп инде”, – тине Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев, ҡәләмдәшенең ижадын юғары баһалап. Ижадсыны олуғ юбилейы менән тәбрикләп, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары В. Аҙнаев, З. Биишева исемендәге “Китап” нәшриәте директоры И. Йәндәүләтов, БДУ профессоры Тимерғәле Килмөхәмәтов йылы һүҙҙәрен еткерҙе. Шағирҙың яҡташтары, “Шоңҡар” журналы иғлан иткән видеоконкурста еңеүселәр, үҙенсәлекле сығыштары менән сәхнә түрен биҙәне. Әҙибәләр Ф. Аҡбулатова, З. Ханнанова, Г. Ҡотоева, Л. Абдуллина, кемуҙарҙан шиғри телмәр тотоп, быуындар бәйләнешен күрһәтте, сәхнәне яҡтылыҡҡа сорнаны.Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, шағир Ирек Кинйәбулатовтың “Ҡәҙим Аралбайҙың ғаиләһе – үҙе бер филармония” тигән мәрәкәһен иҫкә төшөрөү ҙә ысынбарлыҡҡа тап килде. Шағирҙың ҡыҙҙары Айгөл менән Ләйлә, ейәнсәрҙәре, килене байрам хужаһының шиғырҙарын яттан һөйләне. Саф башҡортса телмәр яңғырап торҙо улар ауыҙынан.Мәрәкәләргә лә бай булды тамаша. Мәҫәлән, ҡыҙҙары: “Беҙ атайыбыҙҙы 1 сентябрҙән алып ҡотлайбыҙ инде”, – тигән шаяртыу ҡатыш ысынбарлыҡҡа тап килгән һүҙҙәре, татар шағиры Роберт Миңнуллиндың Ҡәҙим ағайҙың 75 фотоһынан торған флеш-карта, француз яҙыусыһының “ике томлығын” бүләк итеүе яһалма етдилекте инҡар итеп, дуҫтарса байрамға юл асты.Әҙиптең яҡындары ғына йыйылғанға күрәлер, сәхнә менән зал бер бөтөндө тәшкил итте. Кисә аҙағында кейәүе, Башҡортостандың халыҡ артисы Рәсүл Ҡарабулатовтың ҡурайҙа башҡарған бейеү көйҙәре яңғыраған ваҡытта Ҡәҙим Аралбайға ҡушылып, ейәне Ильяс Ҡарабулатов та сәхнәне дер һелкетте, тамашасылар иһә аяғүрә тороп, үҙ урындарында тыпырланы. Юғары нотала тамамланған юбилей тантанаһы һәр кешелә онотолмаҫлыҡ тәьҫораттар, кисерештәр ҡалдырҙы. Киләсәктә лә ошондай кисәләрҙә осрашып торорға насип булһын. Ниндәй ҙур байрам бит ул милләттең зыялылары менән йәштәре бер ҡорҙа осрашып, башҡорт әҙәбиәтен, әҙибен ҙурлау!


description: Шаран районының “Ғәлим” фермер хужалығында быйыл теплицала 1000 тонна йәшелсә үҫтереп һатҡандар. Уның етәксеһе Азат Ғәлимов менән шатлыҡлы көндәренең береһендә осрашып һөйләштек. Ул яңыраҡ М

title: Туймазы помидорымы? Беләбеҙ!

maintext: – Шул сарала ҡатнашыу, унда илдең төрлө төбәктәренән килгән ауыл хужалығы етештереүселәре менән аралашыу беҙҙең күңелдәрҙе үҫтереп ебәрҙе, – ти Азат. – Эшемде күреп, шундай юғары баһа бирерҙәр, тип һис тә уйламағайным. “Алтын көҙ” күргәҙмәһендә шуны яҡшы тойҙоҡ, хәҙер Рәсәй йәшелсәселәре ҡулланыу баҙарынан сит ил продукцияһын ҡыҫырыҡлап сығарыу буйынса алдарына ҡуйылған оло бурысты уңышлы ғәмәлгә ашыра. Шуныһы шатлыҡлы: Шарандағы беҙҙең фермер хужалығы ла шул эшкә үҙенең күпмелер өлөшөн индерә.Азат үҙе Туймазы ҡалаһында тыуып үҫкән егет булып сыҡты. Телгә алыуынса, ул фермерлыҡҡа бынан 12 йыл элек, йәғни Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетын тамамламаҫ борон уҡ тотонған. Әлбиттә, кәсебен башлап ебәреүҙә ғүмер буйы ер эшенән айырылмаған атаһының ярҙамы ҙур булған.– Тәүге тәжрибәне Иҫке Туймазы ауылындағы “Панакс-Агро” йәмғиәтендә эшләгәндә алдым, – ти ул. – Ошо хосуси предприятиеның төп акционерҙарының береһе Денис Латипов менән күптән дуҫлашып өлгөргәйнек. Университетта ла бер факультетта уҡыныҡ. Ул атаһы Әхәт Хаммат улының – заманында Туймазыла иң беренселәрҙән булып ҡыяр һәм помидор үҫтереүҙә үҙенең теплица хужалығын ойошторған, булдыҡлылығы һәм яңыса эшләргә ынтылыуы менән был донъяла яҡты эҙ ҡалдырған ил уҙаманының – изге эшен дауам итә.– “Панакс-Агро” йәмғиәтендә шулай хужалыҡ мәктәбен үткәндән һуң мин үҙаллы эшләргә ҡарар иттем дә инде. Ни өсөн теплица йәшелсәселеге менән шөғөлләнеүҙә Шаран яҡтарын һайланығыҙ, тиһегеҙме? Ерекле ауылында элекке “Сельхозтехника” предприятиеһының ҡасандыр комбайн цехы урынлашҡан бинаны һатыуҙары хаҡында ишетеп ҡалдыҡ. Атайым кеүек мин дә тәүәккәл кеше. Бындағы күсемһеҙ милеккә эйә булғандан һуң эргәләге ер майҙанын арендаға алдыҡ. Тәүҙә 70 сутыйлыҡ теплица ҡороп ултырттыҡ. Шунан көсөбөҙҙө һәм мөмкинлектәребеҙҙе самалап, агробизнесыбыҙҙы киңәйтергә булдыҡ. Хәҙер инде дүрт гектарға яҡын ябыҡ тупраҡта йәшелсә үҫтерәбеҙ.Уңғандарға уңыш юлдаш, тип белмәй әйтмәйҙәр. Азат Ғәлимов та газ менән йылытылған теплицаларҙа йәшелсә культуралары үҫтереү агротехникаһын яҡшыртыу юлдарын эҙләп табырға тырыша. Телгә алыуынса, бөгөн ул үҙ хужалығында тик алдынғы технологияларҙы ҡуллана. Ә инде теплицаларҙы камиллаштырыу буйынса эште әле лә туҡтатмайҙар.– Яңылыҡтарҙы индереү уңдырышлылыҡты күтәреүгә, эштең һөҙөмтәһен яҡшыртыуға йүнәлтелгән, – ти Ерекле ауылы фермеры. – Теплицаларҙа тамсылап һуғарыу системаһын ҡулланыу бик тә отошло булып сыҡты. Иң мөһиме — һыу һибеүҙә ҡул көсөнән бөтөнләй ҡотолдоҡ, икенсенән, ул алым уңышты арттырыуға, шул уҡ ваҡытта сығымдарҙы һиҙелерлек кәметеүгә булышлыҡ итә. Беҙ тағы ерҙе яҡшылап ашлауға ҙур иғтибар бирәбеҙ. Был йәһәттән торфлы тупраҡ ҡайтарыуға аҡса йәлләмәйбеҙ. Алдағы миҙгелгә шундай һыйҙы әле үк әҙерләп ҡуйҙыҡ, сөнки серемтәгә бай ерҙә генә мул уңыш үҫтереп алырға мөмкин.Эйе, теплицаларҙа яңы алымдарҙы, алдынғы агротехниканы индереү үҙ һөҙөмтәһен бирмәй ҡалмай. Уҙған миҙгелдә “Ғәлим” хужалығында бер квадрат метрҙан уртаса 25 килограмм йәшелсә йыйып алыуға өлгәшкәндәр. Был – агробизнестың шул тармағы өсөн бик тә яҡшы күрһәткес. Йыйып әйткәндә, эште яңыса ойошторған фермер хужалығы быйыл 1000 тонна витаминлы продукция етештереп һатҡан.– Шуныһы яҡшы: Туймазы маркаһын хәҙер илдең йәшелсә баҙарында яҡшы беләләр, – ти Азат Марат улы. – Шуға етештергән продукцияны һатыуҙа әллә ни ҡыйынлыҡтар кисермәйбеҙ. Ябыҡ тупраҡта үҫтерелгән уңышты беҙ республиканың һәм илдең эре сауҙа селтәрҙәренә ебәрәбеҙ. Өфөләге, күрше Татарстандағы күмәртәләп һатыу итеүселәр менән бәйләнештәребеҙ айырыуса ныҡлы. Һүҙ ҙә юҡ, ҡулланыусыларҙың иң күбе үҙебеҙҙең республикала һәм күрше төбәктә булыуы һәйбәт, сөнки йыйып алынған уңыш уларға икенсе көнөндә үк барып етә. Шуның өсөн дә беҙҙең менән хеҙмәттәшлек иткән сауҙа селтәрҙәренең кәштәләренә тик яҡшы сифатлы, витаминлы продукция сығарыла. Уңышты ла уларға үҙебеҙ оҙатабыҙ, бының өсөн йөк ташыу менән шөғөлләнгән хосуси транспорт компанияларына мөрәжәғәт итәбеҙ. Ғөмүмән, хәҙер логистиканың үҫеше, йәғни транспорт хеҙмәтләндереүенең яңы кимәлгә күтәрелеүе эште бермә-бер еңелләштерҙе. Шуға бөгөн беҙгә хужалыҡта ҙур сығымдар түгеп, йәшелсә һаҡлағыс төҙөүҙең дә бер ниндәй хәжәте юҡ.Әйткәндәй, фермер Ғәлимов ябыҡ тупраҡта йәшелсә үҫтереү менән генә сикләнмәй. Ул 120 гектарлыҡ иркен баҫыуында иген игә. Быйыл шул майҙанда көҙгө бойҙайҙың элиталы сортынан мул уңыш йыйып алған. Класлы ашлыҡты тарттырып он һатыу яҡшы ғына табыш бирә. Икенсенән, урып йыйғанда рулондарға төрөлгән һалам да бушҡа китмәй, уны аҙаҡ теплицаларҙа ерҙең уңдырышлылығын күтәреүҙә файҙаланалар.– Хәҙер асыҡ тупраҡтағы һуғарылған майҙанда йәшелсә үҫтереү хаҡында пландар ҡорабыҙ. Бының өсөн биш скважина быраулап, яһалма быуа быуҙыҡ. Көҙ шул баҫыуҙа ерҙе яҡшылап эшкәрттек. Алдағы яҙ һыуалғысҡа яҡын бер участкала йәшелсә ултыртырбыҙ тип торабыҙ. Ниндәй культураға өҫтөнлөк бирербеҙ – әле шул хаҡта уйлашабыҙ, – тине булдыҡлы ауыл эшҡыуары.Үҫеш юлынан атлаған “Ғәлим” фермер хужалығында ике тиҫтәнән ашыу эш урыны булдырылған. Миҙгел осоронда теплицаларҙа килешеү нигеҙендә ситтән килгәндәр көс һалһа, ҡалған эш урындарына Ерекленең үҙендә йәшәгән халыҡ ҡабул ителгән. Етештереүсәнлек яҡшы булғас, уларҙың эш хаҡы ла арыу ғына килеп сыға. Хужалыҡта яҙын һәм йәйен алыҫ төбәктәрҙән килеп эшләгән кешеләргә торлаҡ мәсьәләһендә лә борсолаһы юҡ, сөнки улар матур итеп йыһазландырылған ятаҡта йәшәй. Унда яҡты һәм иркен 20 бүлмәнән тыш ашханаһы ла, душы ла бар. Шуға ла күптәр бында ғаиләләре менән килеп эшкә урынлашыуҙы хуп күрә икән.– Үҙ эшеңдең һөҙөмтәһен күреү, тырыш һәм берҙәм коллектив туплау ҡәнәғәтлек тойғоһо тыуҙыра, – ти Азат Ғәлимов. – Беҙ бит туранан-тура үҙебеҙҙәге ҡулланыу баҙары өсөн эшләйбеҙ. Сит ил продукцияһын кәштәләрҙән бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығарыу өсөн етештереүсәнлекте тағы ла арттырырға тейешбеҙ. Хөкүмәт тә хәҙер теплица йәшелсәселеге өсөн әҙләп булһа ла субсидиялар бирә башланы. Бындай шарттарҙа инде беҙгә кәсебебеҙҙе артабан үҫтерәһе, тыуған еребеҙҙә кинәнеп эшләйһе генә ҡала.