description: Күренекле тарихсы ғалим Әнүәр Әсфәндиәров үҙенең “История сел и деревень Башкортостана” тигән китабында Сораман ауылы тураһында бына ниҙәр яҙған. Ауылға нигеҙ һалыусы кеше Сораман Әбделваһа

title: Аптыраҡай күперенән - Эт ояһы Ҡараташҡа…

maintext: Сораман – имен ауылСораман ауылы – Учалы районының көньяғында, Белорет – Учалы юлынан көнсығышҡа табан ете километр алыҫлыҡта ята. Тауҙар менән уратып алынғанлыҡтан, был бәләкәй генә ауыл Таҡтаярған түбәһенә менеп етмәйенсә, йыраҡтан бигүк күренеп тә бармай.“Сораман” һүҙенең мәғәнәһен төрлөсә аңлатырға мөмкин. Ололарҙан ишеткәндәрҙең береһе: был һүҙ ике өлөштән тора – сор һәм аман (Б.т. һүҙлеге. 2-се том. 243-сө бит), шулай аңлатыла: Сур өргән ваҡыт – ахыры заман алды. Ә “аман” һүҙенең мәғәнәһе һүҙлекһеҙ ҙә аңлашыла: имен ҡалыу. Тимәк, һәр тарафтарҙа әленән-әле ҡубып торған бәлә-ҡазанан ауылыбыҙ имен ҡала килә. Алла бирһә, киләсәктә лә шулай булһын.Оло быуын вәкилдәре һанауынса, беҙҙең төбәкте көньяҡтан – Ялай-Мәсет тауы, көнсығыштан – Йәндек тауы, көнбайыштан Ҡутырҙытау ҡурсалап тора. Көнбайыштан Һыуағыҙған шишмәһе, төньяҡтан – Рамаҙан Әүлиәнең шишмәһе, көньяҡтан Ҡаралайғыр шишмәһе ауылыбыҙҙы төрлө һыу афәттәренән аралай. Ололар яһаған һығымта дөрөҫ. Сор дөрөҫ тигән мәғәнәне лә аңлата (Б. т. һүҙлеге. 219-сы бит).ТауҙарыСораман ауылының оронимияһында тупраҡ төҫөн сағылдырған Аҡбалсыҡ, Аҡташ тип аталған тауҙар ҙа бар. Атамалар биреүҙең йәнә бер төрө – ул-был хәл-ваҡиғаға бәйле кеше исемдәрен биреү. Мәҫәлән, Ишбай тауы, Ялай тауы.Ялай тауы. Бейеклеге – 795 метр. Борон, мөһабәт тау янындағы биләмәнең хужаһы Йәләлетдин исемле кеше булған. Шуға күрә ул тауҙы Ялай тип ҡыҫҡартып әйтеү ғәҙәткә кергән. Биология уҡытыусыһы Лариса Ғирфан ҡыҙы Ишморатованың әйтеүенсә, ул тау, ысынлап та, борон мәсет ролен үтәгән. Ҡырҙа йәйләгән халыҡ ошонда килеп намаҙ уҡыған. Шуға күрә уның түбәһендә дүрткел форма барлыҡҡа килгән.Рамаҙан Әүлиә түбәһе. Элекке “Ҡаран” фермаһы янындағы тауҙа Әүлиә түбәһе барлығын халыҡтан ишетеп белә инек. Уның тураһында эҙләнеү эштәре башлағас, уға уҡыусылар ҙа ҡушылды. Мәҫәлән, Фирүзә Мамилина, Зәкиә өләсәһе иҫән саҡта әле, унан ишеткәнен район гәзитенә яҙғайны. Ҡасандыр уның Әүлиә хаҡындағы яҙмаһы бөгөн килеп ауылдаштар араһында яңынан-яңы хәтирәләр яңырыуға сәбәпсе.Фермала эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар Сәлимә Рамаҙанова, Зәкиә Хиббанова, Сәкинә Шәрипова йәш саҡтарында үҙҙәре күргән серле зат тураһында бәйән итә торғайны. Уларҙың хәтирәләренә ҡарағанда, ул Әүлиә булған. Көн һайын иртәнсәк аҡ һаҡаллы ҡарт сүрәтендә шишмәгә йыуынырға йә иһә атын һуғарырға төшкән булған. Уны күргәс, ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡайһылары ҡурҡыштарынан хатта илай торған булған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарынан һуң, Ғәбит бабай ҙа таң менән уның Тәпәкбилдән төшөп, әлеге Ҡаран тауы яғына йүнәлгәнен күргән. Ҡөрьән сүрәләрен көйләп уҡығанына шаһит булған. Йәнә Нәжибә Ибәтуллина еңгәгә, Мөхәмәтжән Хисамов ағайға ла тап булған. Изгеләрҙең йәндәре лә, күрәһең, мәңгелек.Шуға бәйле бер ваҡиғаны ла иҫкә алмаҡсымын. 1973 йылдың йәй айында миңә Зиннурҙың туғандары Рима, Фирүзә менән тау аръяғында ғына урынлашҡан Йәндек ауылына барырға тура килгәйне. Килгән юлыбыҙҙан ҡайтып барғанда, үҙебеҙ ҙә һиҙмәҫтән, бер-беребеҙҙән айырылып, еләккә әүрәп киткәнбеҙ. Бер ни тиклем ваҡыт үткәс, ҡото осҡан Рима ахылдап йүгереп килде. Шул тиклем ныҡ ҡурҡҡан. “Еңгә, еңгә!” тип илай-илай, ҡулы менән беҙгә нимәнелер күрһәтергә, аңлатырға маташа. Тик “ана тегендә” тиеүҙән башҡа бер ни әйтә алмай. Тынысландырғас, ул беҙгә бына ниҙәр һөйләне: ап-аҡ кейемле, башына аҡ сәллә ураған, аяғына ос яғы алғы яҡҡа кәкрәйеп торған йәшел ситек кейгән ҡарт, оҙон таяғын алға ташлай-ташлай, йөҙөп барған һымаҡ хәрәкәт итеп, уның янынан ғына үтеп киткән… Борон-борондан Әүлиә түбәһе тирәләй йөрөтөп, кесе ярау итә алмай ауырыған һыйыр малын, аттарҙы һәм бөйөрҙәре сирле кешеләрҙе дауалағандар. Әлеге көндә ат тотоусылар һирәк. Уның ҡарауы, бөгөн күптәр Әүлиә шишмәһенең һыуына сылатылған сепрәк менән машиналарын һөртә. Мин Сәғиҙә Ҡотоева менән Әүлиә түбәһенә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйҙырттыҡ. Ирек Ишморатов, Айҙар Ғәләүетдинов уны кәртәләп алды, сөнки бөгөн дә бында килеүселәр байтаҡ. Улар биргән хәйер аҡсаһына тәһәрәтхана эшләттек.Тағы бер мәғлүмәтте Фәрит Нәжип улы Вәлиевтән яҙып алдыҡ. Ул – сығышы менән Сораман кешеһе.– 1959 йылдар тирәһендә, миңә сама менән туғыҙ йәш булғандыр, “Ҡаран” фермаһында төҙөлөш барған саҡ, – ти ул, – ә уның ҡаршыһында ғына – Әүлиә түбәһе. Әғзәм олатай менән Әүхәҙи бабайҙы ат менән әленән-әле шул изге түбәгә алып бара торғайным. Ҡарттарҙың үтенесе буйынсалыр, беҙ ул түбәгә урау юлдан менгәнебеҙ хәтерҙә. Олатайҙар аят бағышлағас, бергәләп Әүлиә шишмәһенән һыу эскәнебеҙ ҙә иҫтә ҡалған. Әүлиә шишмәһе хаҡында ишеткәс, мин байтаҡ ваҡыт уның ҡайһы тарафта икәнен белә алмай ҡаңғырҙым. Һораштыра торғас, был хаҡта белеүсе табылды. Ул – Зөлҡәғиҙә Әүхәҙи ҡыҙы Ғәләүетдинова. Уҙған йәй үҙе бер төркөм ҡунаҡтарға (мин дә улар менән барғайным) шишмәне күрһәтте. Баш ҡала ҡунаҡтары Әүлиә ҡәберлегенә зыярат ҡылғандан һуң шул изге һыуҙы эсеп кинәнде, хатта тәмле һыуҙы ҙур һауыттарға тултырып алды.Әхмәт Әкрәм улы Хәйруллин әйтеүенсә, шишмә сит-ят күҙҙәргә бигүк салынырға теләмәгән кеүек, Ҡутырҙы тауының һул яҡ үҙәгендәге ҡоҙоҡтан ағып сыға ла юғала. Рафиҡ Ҡәләмовтың бесәнлегенә еткәс, ул йәнә ҡуйы шырлыҡ араһынан аға һәм, Әмир Кинйәбаевтың бесәнлегенә еткәс, тағы юҡҡа сыға. Киләһе бесәнлек Әхмәт Хәйруллин ағайҙыҡы. Унда шишмә йәнә ер аҫтынан урғылып, шундағы мәмерйәгә гөбөрләп ҡоя. Зәйнәкәй ауылында йәшәгән Сәбилә Нәҙершина ла Әүлиәгә бәйле бер хәлде иҫенә төшөрҙө: “Йоҡонан уянып китһәм, ултырғысыбыҙҙа бәләкәй генә Аҡ бабай ултыра, аяҡтары иҙәнгә лә теймәй. Үҙе бына нимә тине: “Улығыҙҙың ғаиләһе Рәсүл ауылына күсеп бармаһын”. Тауҙарға бәйле серле күренештәр тураһында Лариса Ғирфан ҡыҙы Ишморатова һөйләй:– Сораман ауылынан түтә юл буйлап Яңы Байрамғолға киткән юлдың һул яғында урынлашҡан тауҙың битләүе ҡараһыу төҫтәге таштар менән ҡапланғанға, уны Ҡутырҙытау тип йөрөтәләр. Был тауҙа икенсе донъяға сыға торған мөғжизәле ҡапҡа бар, тиҙәр. Ошо турала ул бына ниҙәр һөйләй: “Бынан бер нисә йыл элек беҙ, дүрт уҡытыусы, әлеге тауҙың түбәһенә күтәрелдек. Күк салт аяҙ. Уның матурлығына һоҡланып, барыбыҙ ҙа зәп-зәңгәр күк йөҙөнә текәлдек. Ҡапыл ҡайҙандыр ап-аҡ болот пәйҙә булды. Иң ғәжәбе шул: беҙ күҙәткән болот, кинәт әллә ҡайҙа төшөп киткән һымаҡ, күҙ алдыбыҙҙа юҡ булды”.Йәнә бер осраҡ хаҡында уҡытыусы Рәсилә Мотаһар ҡыҙы хәбәр итте:– Ташҡыя ауылынан Зәйнәкәй мәктәбенә көн һайын йәйәү йөрөп эшләгән саҡ. Бер шулай Сораман ауылының Тәпәкбил тигән үрен артылғас, мине бер ят машина ултыртып алды. Водителдең янында башына ҡалпаҡ кейгән бер ҡатын да бар ине. Үҙен тотошо менән ул миңә ни өсөндөр бик сәйер тойолдо. Әммә шоферҙың оятһыҙ рәүештә, етмәһә, йәп-йәш ҡыҙ бала алдында ҡысҡырып һүгенгәненә аптырай ҡуйҙым. Айырмаға еткәс, машина туҡтаны. Ир һаман һүгенә. Ә теге ҡатын бер ни булмаған ҡиәфәттә ултыра биргәс, еләк ҡарайым тип, машинанан төшөп китте. Кинәт башыма “Май айында ниндәй еләк булһын” тигән уй килде. Ир йәнә ҡаты итеп һүгенергә тотондо. Мин шунда ғына аңғарып ҡалдым: беҙҙең тарафтарҙа бары яман көстәр менән осрашҡанда ғына шулай ҡаты һүгенәләр. Кабинанан нисек атылып сыҡҡанымды ла хәтерләмәйем. Ауырыу-фәлән һуғылмаһын тип хатта артыма ла әйләнеп ҡараманым…– Урал Хажин (хәҙер инде мәрхүм) тигән директор беҙҙең Сораман мәктәбендә эшләй ине, – тип һөйләй Эльвира Урал ҡыҙы. – Ҡыҙы менән ул да билдәһеҙ йән эйәләренә юлыҡҡан. Сентябрь айының бер сихри төнөндә ул оло ҡыҙы Эльвира менән Ҡобағош ауылынан “Запорожец” машинаһында ҡайтып килгән. Юлда туҡтап, бер аҙ ғына иген тейәп алырға булалар. Ҡыҙы тоҡто тотоп тора, ә атаһы ураҡ менән ура башлай. Тап шул мәлдә, прожекторҙан һибелгән кеүек, тирә-яҡ сағыу яҡтылыҡҡа күмелә. Баштарын ҡалҡытһалар, ни күрәләр: уларҙан бер нисә аҙымда ғына телеграф бағанаһы бейеклегендәге мөһабәт һындар быларға ҡарап тора. Эльвира уларҙың хәрбиҙәрҙеке кеүек баҙлап торған көмөш төҫөндәге кейемдәрен, шаҡтай киң яурынлы булғандарын, кәүҙәләренең аҫҡа табан тарая барғанын да абайлап өлгөрә. Ағай ҙа, уның ҡыҙы ла бер нисә минутҡа шулай аптырашып, юғалып ҡала.Аңдарына килгәс, әллә ҡыҙыҡһыныуҙан атай кеше уларға табан бер нисә аҙым яһай (һуңынан ул, теге йән эйәләре мине үҙҙәренә тартҡан кеүек тойолдо, тип һөйләр). Шул саҡ ҡыҙы әсе итеп сәрелдәп ебәрә. Уның “сыр” итеп ҡалыуынан атай кеше ҡапыл айнып китә. Ҡыҙыҡай үҙе белгән бер генә һүҙҙе – “бисмилла”ны ҡабатлай-ҡабатлай, атаһы менән юл ситендә торған машинаға табан ыңғайлайҙар. Әммә машинаны тиҙ генә ҡабыҙа алмайҙар. Бер аҙҙан ғына ҡуҙғалып китәләр.Ә ихата эсендә быларҙы йәнә бер сюрприз һағалап торған. Ирен, ҡыҙының өйгә ҡайтып инеүҙәрен түҙемһеҙлек менән көткән Рафиға Хәбир ҡыҙы, ҡапҡаны шар асып, үҙе күтәрмәлә тора икән. Ҡурҡҡанға ҡуш күренә. Төнгө күлдәктә, етмәһә, ай яҡтыһында ҡулдарын ҡаушырып торған һынды күргәс, Урал ағай, ҡото осоп, тегеләр бында уҡ килеп еткән, тип ҡысҡырып ебәрә… Ҡатыны тауыш биргәс кенә, аталы-ҡыҙлы тыныслана төшә. Үҙҙәре менән булған хәлде икенсе көнөнә улар кешеләргә һөйләһә лә, уларға ышаныусылар булдымы икән?! Юғиһә серле урынға Рәшиҙә менән Алмас Шакирйәновтарҙы алып барып күрһәтмәҫтәр ине. Барһалар, улар бағана янында тапалып бөткән үләндәрҙе һәм түңәрәк эҙҙәрҙе күрә…Әхмәт Хәйруллин, Талип Ишморатов күргәндәрҙән: төнгө сәғәт бер тирәһендә көтөүҙән айырылып ҡалған бәрәстәрҙе былар фермаға ҡыуып алып китеп барған. Ҡапыл Төлкөлөғырҙа буйында шар күренә. Ул тирә-йүнде яҡтыртып һауала бара биргәс, Яңы Байрамғол – Янтыҡбаш йүнәлешендә осоп бара ла күҙҙән юғала.Илгизәр Зиннур улы Ҡәләмов күргәндәрҙән: “Яҙғы каникул башланғас, Өфө автобусынан төшөп, Сораманға барған юлдан ҡайтыу яғына атлайым. Кинәт ни күрәм: алда ут шары пәйҙә булды. Тәүҙә трактор, аҙаҡ комбайн тип уйлап, һаман атлай бирәм. Килә биргәс, уның һауала эленеп торған ҙур шар икәнлеген аңғарып ҡалдым… һәм, доғаларҙы уҡый-уҡый, Зәйнәкәйгә кире йүгерҙем.Сабынлыҡ, йәйләү биләмәләре…Сабынлыҡ, йәйләү биләмәләрен борон-борондан хужаларының исеме менән йөрөтөү һөҙөмтәһендә лә яңынан-яңы географик атамалар тыуған. Мәҫәлән, Усман, Хәтирә, Ҡоруйнаған, Бисәмбикә, Яхъя, Әҡлимә, Муйылбикә ҡыуаҡтары. Урындағы халыҡтың йәшәйешен, ғөрөф-ғәҙәтен сағылдырған топонимдар ҙа бар. Әйтәйек, Әүлиә шишмәһе, Аптыраҡай күпере. Образлылыҡ та айырым урын биләй. Мәҫәлән, ҡая таштарҙы бына нисек атағандар: Ташморон, Йомроташ, Өйташ, Эт ояһы Ҡараташ. Тәбиғәтте йәнле итеп күҙ алдына килтереү һөҙөмтәһендә лә яңы терминдар килеп сыҡҡан: Тирмән, Оҙонғор морондары. Билдәр: Текәбил, Тәпәкбил, Әүәлбил, Бурҙыбил, Батмабил. Үҙәктәр: Тәрәнүҙәк, Харис үҙәге, Әлмәш үҙәге, Өсүҙәк, Ҡаралайғыр еге, Күҫәк еге.Бер урындың икенсеһенә ҡарата нисек урынлашыуына ҡарата бирелгәндәр ҙә байтаҡ: Зыяратөҫтө, Тәпәкбил аръяғы, Шаңҡаҫты һ. б. Иҫәп-хисапҡа нигеҙләнгән төшөнсәне аңлатҡандар ҙа бер нисәү: Өсүҙәк, Өскисеү, Яңғыҙҡайын.Бөгөнгө көндәрҙә ул-был хәлгә ҡарата килеп тыуған атамалар: Заһит күле, Ыссыҡкүл (яһалма быуаны шулай тип атау ғәҙәткә кергән), Николай кисеүе, Фонтан, Карьер. Бейек тауҙар элек-электән ҡәлғәләр, йә булмаһа, маяҡ урындары ролен үтәгән. Оҙонғор тауының иң бейек нөктәһендә йыуан-йыуан бүрәнәләрҙән эшләнгән маяҡ була торғайны. Ул сереп ауһа ла, халыҡ телендә Маяҡ аҫты, Маяҡ тапҡыры тигән һүҙбәйләнештәр ҡалды.Иғыт сабынлығыСораман бүлексәһе управляющийы Юлай Нәсим улы Ямалов ҡасандыр Кәримә әбейҙең үҙенә һөйләгән тарихы менән дә ихлас уртаҡлашты. Борон Сораман ауылында “Догонка” ҡушаматлы Иғыт тигән бәһлеүән йәшәгән. Уға бәйле риүәйәттәр әле лә халыҡ хәтерендә һаҡлана.Элек ауыл кешеләре йыш ҡына Верхнеуралға утын һатырға йә иһә баҙарға бара торған булған. Сәфәр сыҡҡанда, айырыуса ҡыш юлдарҙы көрт ҡаплағанда, улар төрлө хәлдәргә лә юлыҡҡан. Мәҫәлән, ҡаршы осраған юлаусылар, тар баҫмала осрашҡан кәзә тәкәләре ишеләй бер-береһенә юл бирмәй маташҡан. Һөҙөмтәлә ике арала ыҙғыш-талаш ҡуба торған булған. Ә Иғыт күп һөйләшеп тормаған. Ҡаршыһына килеүсе юл бирмәй ҡырталашһа, тегеләрҙе аты-йөгө менән күтәреп алған да юлдан ситкә алып быраҡтырған.Вәзир Сибәғәт улы Мөхәмәтовтың Ҡаръяуған аръяғындағы сабынлығын борон Иғыт сабынлығы тип атап йөрөткәндәр. Вятка яғынан килгән кешеләр менән Иғыт араһында әлеге бесәнлек өсөн гел талаш-тартыш булып торған. Ғауғаға сик ҡуйыр өсөн Иғыт берәүһенә үҙ-ара көс һынашырға тәҡдим яһаған. Теге ризалашҡас, Иғыт күбә дәүмәле ҙурлығындағы ташты күтәреп, уны бер өй янына алып барып һалған (ҡасандыр ул өйҙә Әнисә апай Йомағужина йәшәне). Башҡорттоң көс еткеһеҙ ҙур таш күтәргәнен күргән шаһит башҡаса Иғытты борсомаған.ГидронимдарҠарайылға, Ҡаран йылғаһы, Соңғор йылға, Үрге Ҡаран, Түбәнге Ҡаран. Мулла ҡойоһо, Шәкәр ҡойоһо, Мөҙәрис ҡойоһо, Ямал ҡойоһо, Дәүем, Енле ҡойо, Ҡаҙанҡойо (Ҡара йылға ағып сыҡҡан урын), Бүләк ҡойоһо. Сәлим кисеүе, Николай кисеүе, Өскисеү, Таҡтаярған кисеүе, Сыбарат кисеүе, Шаңҡаҫты кисеүе, Тәрәнүҙәк кисеүе. Соҡот кисеүе, Кинйәбай кисеүе (һуңғыһы Ҡара йылға менән Ҡаран йылғаһы ҡушылған ерҙә). Ташҡаҙған, Яңғыҙғайын соҡорҙары. Керәкә, Соҡот һаҙы, Иген һаҙы, Түтә тумар, Йыланды һаҙ, Йылы төбәк, Муйылбикә, Әбей сабыны һаҙлыҡтары. Таҡтаярған юлы, Тәпәкбил, Текәбил, Әүәлбил, Бурҙыбил, Оҙонғор, Ҡаран юлдары. Керәкә аръяғы, Ҡаршы, Сатра, Ҡарабил, Һаруй, Яйыҡ буйы, Бурташ яланы, Ялан баҫыуҙары.– Әсәй Иҫтамғол ауылына Мәрхәбә апайҙың хәлен белергә киткәйне, – ти Рәфидә Вәлит ҡыҙы Нәҙершина. – Ә беҙҙең Сораман ауылында көнө-төнө ямғыр биҙрәләп ҡоя ғына. Бер ваҡыт әсәй берәү артынан, оҙайлы ямғырҙы нисек туҡтатыу тураһында өйрәтеп, миңә сәләм ебәрә. Уның өйрәтеүенсә, беҙ икәүләп бата-сума Ҡаралайғыр егенә юлландыҡ. Шунда ятҡан сөгөндө эҙләп тапҡас, уны шишмә эсенә түңкәрҙек. Яйлап тыма барған ямғыр тора-бара шып туҡтаны... Әсәй, ҡоролоҡ йонсотһа ла, яуын-төшөм һорап, тағы шул изге шишмә башына юл ала торғайны. Ике рәҡәғәт намаҙ уҡып бөтөүгә, бер-ике тамсы ямғыр күҙе төшә. Аллаһ Тәғәлә үҙенең хикмәте менән ана шул рәүешле тиҙҙән ямғыр яуасағы тураһында аңғарта ине.Ташҡаҙған-ТаҡтаярғанАуыл ҡарттарының һөйләүе буйынса, элек был урындарҙа ҡуйы ҡарағаслыҡ булған. Революцияға тиклем тау аръяғында инглиздәрҙең шахтаһы эшләгән (әлеге көндәрҙә лә шахтаның барлығын һиҙҙерткән урындар бар, тиҙәр). Айбулат Ямалов әйтеүенсә, ат арбаһы менән үткән урындарҙа ер аҫтындағы бушлыҡ “даң-доң” итеп һиҙелеп ҡала. Бөгөн дә күҙгә бәрелеп торған соҡор-саҡырлы урындар – шул элекке шахталарҙан ҡалған күренеш. Шуға күрә был урынды Ташҡаҙған тип тә атайҙар. Һуңынан был урында ағас эшкәртеү промыслаһын ойошторғандар. Йыуан-йыуан ағастарҙы соҡоп, хужалыҡ кәрәк-ярағы ла эшләгәндәр.Фәләх Аллабирҙе улы Кинйәбаевтың хәтерләүе буйынса, хәҙерге көндә ташландыҡ хәлдәге мәктәп баҡсаһы янындағы тау битләүендә лә борон йыуан-йыуан ҡарағастар үҫкән. Бында ла ағас эшкәртеү менән шөғөлләнгәндәр. Әлеге әйберҙәрҙе, ағас-таштарҙы Верхнеурал яҡтарына алып барып һатҡандар. Ат, сусҡа һарайҙары ла ҡарағастан төҙөлгәйне, тип иҫкә ала Фәләх ағай.ҠаръяуғанХәҙерге Ҡаръяуған тауы битләүе борон Сәлим атлы байҙың йәйләүе булған. Бер осор көҙ бик йылы килгән, шуға күрә йәйләүҙәгеләр ҡышлауға ҡайтыуҙы һаман һуҙған. Ә бер төндә аршындан ашыу ҡалынлыҡта ҡар яуған да ҡуйған. Байтаҡ мал, ваҡ бәрәстәр ныҡ ҡырылған. Шунан бирле был тауҙы Ҡаръяуған тип атап йөрөтәләр.Урыҫүлгән түбәһе1921 йот йылында Тирләндән килгән бер урыҫ, өй һайын һоранып йөрөһә лә, бер һыныҡ икмәк тапмай. Мәҫкәү юлы аша Верхнеуралға барам тип ул яңылыш кире яҡҡа китә һәм юлда туңып вафат булып ҡала. Уның кәүҙәһенә яҙ ғына барып сығалар. Шул аяныслы хәлдән һуң әлеге түбәне Урыҫүлгән тип йөрөтәләр.Аптыраҡай күпереКисеү аша һалынған күперҙе әллә нисәмә тапҡыр көслө ташҡын ағыҙып алып китеп, халыҡты аптыратҡан, шуға күрә уға “Аптыраҡай күпере” тип исем биргәндәр.Ҡышлау урындарыАуыл халҡы бөгөнгө урынына килеп төпләнеп йәшәгәнгә тиклем өс урында Ҡышлау ҡорғандар, тип һөйләй торғайны атайым Әғзәм, тип иҫкә ала ине Әхмәҙиә Шәрипов. Хәтерҙә ҡалғанса, тәүге Ҡыштау – әлеге түбән остағы элекке тиҙәклек урынында, икенсеһе – Көсөккә бара торған юлдағы Торба күперҙең аҫҡы яғы, йылғаның һул яҡ яры. Һыуағыҙған ҡойоһо әле лә бар. Йәнә боронғо Ҡыштау урындары Шаңҡа буйында, йәғни Яланды биләгән. Һәр береһендә яҡынса 50-шәр йыл ғүмер кисергән хәлдә лә (Шаһишәриф олатай – 75, атай ҡарт 85 йәшендә донъянан киткән), шуларҙан самалағанда, ауылға 300 йыл, тип әйтә алам… Был турала Фәләх Кинйәбаевтың фекерҙәре иғтибарға лайыҡ. Уның һөйләүе буйынса, ауыл халҡы борон Янтыҡбашты ла биләгән.Тиләүҙәр тураһында хикәйәтУчалы районының Сораман ауылы Табын-Тиләү ырыуына ҡарай. Ғалимдар әйтеүенсә, Тиләү ырыуы тарихы ҡасандыр Алтайҙа йәшәгән Теле ырыуына барып тоташа. Борон Алтай тауының иң бейек түбәһендә Тау хужаһы йәшәгән. Уның Умай исемле ҡатыны, ике улы һәм ҡыҙҙары ла булған. Улар Яҡты көстәр менән бәйләнешкә кереп, был тарафтарҙа гелән изгелек таратып көн иткән. Ләкин Ҡара көстәргә идара итеүсе Уҫал зат эйәһе киләсәктә үҙен Тау хужаһының балаларын үлтерәсәген асыҡ тойомлай. Ул мәкерле хәйлә ҡора һәм Тау хужаһының ғаиләһен юҡ итергә теләп, уңайлы мәлде һағалай.Йылдар үткән. Тау хужаһының да көс-ҡеүәте кәмей барған. Үҙенең үлеменән һуң ғаиләһенә Ҡара көстәр яғынан хәүеф янағанын яҡшы белгән Тау хужаһы балаларын һәм уларҙың әсәһен яҙмыш ихтыярына ташлап ҡалдырғыһы килмәй.Нисек кенә ауыр булһа ла, үҙенә генә билдәле алымдар ярҙамында, яҡындарының йәнен үҙе алырға ҡарар итә. Ике уланының йәндәрен таш ҡыуышы эсенә йәшереп, уларҙың һындарын үҙенең ҡул һуҙымындағы араға, көнсығыш яҡҡа урынлаштыра. Ул замандағы ҡанундар буйынса, таш һындарға хатта Ҡара көстәр ҙә ҡағылырға тейеш булмаған. Тау хужаһына ҡатыны менән дә бәхилләшергә ваҡыт етә. Битенән үбеп, уның менән хушлашҡас, Умайҙы Катунь (Ҡатын) йылғаһына, ҡыҙҙарын уның ҡушылдыҡтарына әүерелдергән. Ғаиләһенән айырылғас, уға бик тә яманһыу була, шуға күрә ул үҙе лә яҡындарынан алыҫ китергә теләмәй, мәғрур тау ҡиәфәтен ала. Ул тауҙы Белуха тип атайҙар.Бөгөн Алтайҙа тиләүҙәрҙең тоҡомдары йәшәй. Мәҫәлән, 1959 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса, ундағы теленгит, телес, телеут тигән халыҡ төркөмдәренең дөйөм һаны 44654 кеше булған. Кемерово өлкәһендә Челухоево тип аталған ултыраҡ бар. Ул төбәктә лә телеут халҡы йәшәй. 2002 йылда алынған халыҡ иҫәбе буйынса, бында барлығы 2650 кеше булғаны билдәле. Шул өлкәнең Беково ауылында “Чолкой” тип аталған тарих-этнография музейы эшләй. Ҡасандыр ул тарафтарҙа йәшәгән тиләүҙәрҙең тарихын, мәҙәниәтен тергеҙеү йәһәтенән, музей директоры В.И. Челухоев һәм уның фәнни хеҙмәткәре Л.Г. Челухоева тарафынан оло эштәр атҡарыла.


description: Үҙ эшен юлһыҙ һәм газһыҙ ерҙә теплица ҡороуҙан башлаған Альберт Шәрәфетдинов төбәктә иң яҡшы йәшелсә үҫтереүсе булып танылды. Ҡараттамаҡ ауылында йәшәгән йүнсел районда иғлан ителгән конкурс

title: Ҡыярының тәме - тел осонда

maintext: Бөгөн, әлбиттә, былай тип әйтеүе генә анһат. Юғары ҡаҙанышҡа килтергән тиҫтә ярым йылдан ашыу ваҡыт арауығында ҡыйынлыҡтарҙың күбеһе онотолған да инде.Юрист дипломлы Альберт бер ни тиклем төрлө ойошмаларҙа һайлаған һөнәре буйынса эшләй. Етерлек хеҙмәт хаҡы алырына ышанысы бик тиҙ юҡҡа сыға. Оҙайлы кредит ярҙамында булһа ла йорт һалыу теләге лә алыҫтағы хыялға әйләнә.2000 йылда тормошон ҡырҡа үҙгәрткән ҡарарға килә: йылы офисты ҡалдыра ла “Панакс” крәҫтиән хужалығына юллана. Оло теплицала ҡыш дауамында ҡыяр һәм помидор етештерә. Бар бурыстарҙы еренә еткереп башҡарыу өҫтөнә йәшелсә үҫтереү серҙәрен, маһирҙарҙың тәжрибәһен ныҡлап хәтер һандығына туплай. Етерлек хеҙмәт күнекмәһе, бер ни тиклем оҫталыҡ туплауын һиҙгәс, эштән бушатыуҙарын һорап ғариза яҙа. Дуҫ-иштәренең “газһыҙ, юлһыҙ ауылда нимә көткәнен аңлайһыңмы һин?” тигән киҫәтеүҙәре лә туҡтатмай маҡсатына ынтылған егетте.Ул, бар тырышлығын һалып, уйында булған бизнес-планын тормошҡа ашырырға тотона. Туғандарынан бурысҡа йыйған 100 мең һум аҡсаға таҡта һәм полиэтилен япма һатып алып, ҡуртымға бирелгән дүрт сутый ерҙә теплица ҡора, унда бер нисә мейес урынлаштыра. Туймазы урман хужалығы бүлгән диләнкәнән етерлек күләмдә утын ҡайтартҡас, эштәр әкренләп яйға һалына: тәүге яҙҙа уҡ фермер аҙнаһына һатыуға 300 килограмлап ҡыяр оҙата башлай. Был Ҡараттамаҡҡа илткән юлдарҙың рәтһеҙ, ауылға газ үткәреү мәсьәләһен оло кабинеттарҙа хәл итеүҙе көткән осор була...— Шәхси ярҙамсы хужалыҡтың өҫтөнлөгө – үҙ өйөңдә тороп, ғаиләң менән бергә һәм үҙең өсөн эшләүҙә, — тип күптән нығынған уй-фекерҙәре менән уртаҡлаша Альберт. — Быны ҡайһы берәүҙәр ынтылған һәм тәү ҡарашҡа йәмле генә булып тойолған йылы офиста хеҙмәт бурыстарын үтәү менән бер нисек тә сағыштырып булмай.Ә теге саҡта ауылға тиҙҙән “зәңгәр яғыулыҡ” киләсәген алдан белгән йүнсел үҙенең инде ун сутыйға еткән теплицаһына газ индереү өсөн техник шарттар эшләтеүгә өлгәшә. 2004 йылда утын яғылған мейестәрҙең кәрәге бөтә.— Тора-бара теплица майҙандарын 16 сутыйға тиклем арттырҙым, — тип дауам итә ауыл уңғаны. – Алдыбыҙға ҡуйған “бер сутыйҙан – ике тонна ҡыяр” тигән бурысты үтәргә тырышабыҙ. Бар эштәрҙе ҡатыным Әлфиә һәм улым Руслан менән башҡарабыҙ. Был мәшәҡәттәрҙә төпсөк Динарҙың да яҡын киләсәктә ныҡлы ярҙамсы буласағына шик юҡ.Шәхси ярҙамсы хужалыҡта үҫкән ҡыяр күптән үҙ һатып алыусыһын тапҡан. Әүҙем фермерҙың йәшелсәһен күп йылдар инде йыйған көнөндә үк тулыһынса тиерлек Салауат эшҡыуарҙары күмәртәләп алып китә, ҡалғаны яҡындағы Октябрьский ҡалаһы баҙарына эләгә. Тәжрибәһе нигеҙендә ҡыярҙың күптәр яратҡан йомшаҡ һәм тәмле, шул уҡ ваҡытта сағыштырмаса тиҙ үҫкән “эстафета” һәм “атлет” сорттарына төп иғтибарын бүлгән йүнсел 8 Март — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөндә йорт шарттарында алынған тәүге уңышын кибеттәргә оҙата.Альберт Шәрәфетдинов тотороҡло уңыш алыу серҙәрен бер кемдән дә йәшермәй. “Улар былай ҙа билдәле инде, — ти ул, — температура тәртибен һәм ҡыяр үҫтереү технологияһын теүәл үтәү менән бергә тупраҡҡа мотлаҡ сифатлы органик ашлама индерергә кәрәк”.Ун алты сутый ергә ун алты “КамАЗ”, үҙе әйтеүенсә, яҡшы сифатлы тиреҫ килтерә икән. Минераль ашламаларҙы бөтөнләй ҡулланмай, күптәр мауыҡҡан торфлы көршәктәрҙән, башҡа төрлө яйланмаларҙан да баш тартҡан. Киләсәктә полиэтиленға һәм таҡтаға киткән сығымдарҙы кәметеү йөҙөнән теплицаһын тимер каркаслы итергә, япманың ныҡлырағын һәм сыҙамлырағын хәстәрләргә ниәтләй.— Йорт ҡыярының тәме – минең бренд, — ти, ихлас йылмайып, ауыл фермеры. – Һатып алыусылар маҡтап бөтә алмай йәшелсәмде...Күңел һалып башҡарылған эш емеше шулай булырға тейештер ҙә ул. Бигерәк тә райондың иң яҡшы шәхси ярҙамсы хужалығында.

fasttext_language: ba


description: Кеше өс нәмәнән биҙмәй: икмәктән, һыуҙан һәм.. эйе, картуфтан. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡалған ризыҡ нисек кенә тәмле булмаһын, барыбер яйлап туйҙыра башлай. Ә беҙ, өйрәнгәнебеҙсә, нәҡ өсөнсөһөнә “

title: Мөгәрәптә “икенсе икмәк” күпме?

maintext: Картуф – Башҡортостанда төп ауыл хужалығы культуралары рәтендә. Һуңға табан уны етештереү майҙаны кәмеһә лә, бына аҙаҡҡы биш йылда һәр кешегә “икенсе икмәк” ҡулланыу йылына 180 килограмға етте. Ә беҙ йән башына 270 килограмлап үҫтерәбеҙ. Тимәк, үҙебеҙҙе тулыһынса тәьмин итәбеҙ. Бөгөн бөтә төр хужалыҡтарҙа сәсеүлек 90 мең гектарға барып баҫа.Ауыл хужалығы отчеттары яңы йылдың тәүге айҙарында ғына сығарыла. Шуға күрһәткестәрҙең 2015 йылғыһы менән сикләнеп торайыҡ. Хәйер, үҙгәрештәр ҙә һуңғы биш йылда ошо кимәлдә ҡала килә. Уҙған йыл ҙур хужалыҡтар 30 меңдән ашыу гектарҙа картуф ултыртҡан булған. Был һан республика буйынса уртаса алғанда аҙ һымаҡ, ләкин беҙҙә ил буйынса бәрәңге үҫтереүҙә беренселекте шәхси ярҙамсы хужалыҡтар тотоп килә. Уларҙа барлыҡ картуфтың 90 проценттан ашыуы үҫтерелә. Быныһы шатлыҡлы, сөнки һәр ғаиләнең, кем әйтмешләй, аҙыҡ запасы була.Башҡортостан буйынса бер нисә эре хужалыҡты алһаҡ, иң тәүҙә Рәсәй буйынса 46-сы урында торған Мәләүез районының Салауат исемендәге колхозын билдәләргә кәрәктер. Йәнә 2005 – 2008 йылдарҙа Рәсәйҙең иң яҡшы 100 тауары араһында 74-се урынды биләгән ”Дмитриевка” дәүләт унитар предприятиеһы-совхозын, 96-сы урында торған “Алексеевка”, 100-сө баҫҡыстағы Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге хужалыҡтарын атарға мөмкин.– Быйыл уңыш, дөрөҫөн әйткәндә, әллә ни шатландырмай. Һәр хәлдә, теләгәнсә булманы. Был крәҫтиәндең тырышмауынан түгел, киреһенсә, йәй буйы тейешле ашлама индерелде, сифатлы орлоҡ үҙебеҙҙеке, – ти Мәләүез районының Салауат исемендәге хужалыҡ рәйесе Сибәғәт Ғәйнуллин. – Беҙ картуф менән 90-сы йылдарҙа уҡ шөғөлләнә башлағайныҡ. Иң башта Илеш районының “Сөн” хужалығында голланд ысулы менән эшләнеләр. Беҙҙең белгестәр ҙә Голландияға барып өйрәнде. Ярайһы тәжрибә тупланыҡ. Шулай ҙа июль аҙағында – августа ямғырҙар булмаһа ла, сәселгән 100 гектарҙан һатырға ла, киләһе йыл өсөн орлоҡҡа һалырға ла үҫтереп алдыҡ. Иң мөһиме – заманса һаҡлағысыбыҙ бар.Һуңғы йылдарҙа йәй йә үтә ҡоро, йә ямғырлы килде. Нисек кенә тимә, крәҫтиәндең эше тәбиғәт шарттарына бәйле. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, мәҫәлән, Стәрлетамаҡ районының Салауат исемендәге хужалығы йыл һайын 330 гектар майҙанда картуф ултыртып, һәр гектарынан 35-әр тонна уңыш ала. Өфө районының “Алексеевка” совхозы – 100 гектарҙың һәр береһенән 32 – 42 тонна, Илеш районының “Сөн” хужалығы – 300 гектар майҙандың һәр ҡайһыһынан 16 – 25 тонна, ә “Шемәк” совхозы 600 гектарҙан ашыу ерҙә үҫтереп, 12 – 16 тонна күрһәткесенән ҡалмай. Тимәк, беҙ үҫтерә беләбеҙ.Уҙған йылдарҙа Ауыл хужалығы министрлығында ошондайыраҡ һүҙ булғайны: беҙ картуфты ла, йәшелсәне лә етештерә алабыҙ, тик һаҡлай ғына белмәйбеҙ. Бының төп сәбәбе – заманса һаҡлағыстарҙың булмауы, эшкәртеү цехтарының етешмәүе. Әлбиттә, Башҡортостандың эре хужалыҡтары ла, шәхси ярҙамсы хужалыҡтар ҙа картуфһыҙ ҙа, икенсе йылға сәсерлек орлоҡһоҙ ҙа ҡалмаҫ. Тик айырым фермерҙарҙың һәр береһе үҙе өсөн һаҡлағыс төҙөй алмаҫы көн кеүек асыҡ. Мөгәрәптәр генә мәсьәләне хәл итмәй. Шуға ла райондарҙа үҙәкләштерелгән заманса йыһазландырылғандарын төҙөү хәйерлерәктер. Фермерҙарҙың да, ҙур хужалыҡ етәкселәренең дә, белгестәрҙең дә теләге шул.Рәсәй буйынса ла картуфтан, көнбағыш, йәшелсәнән мул уңыш алынды. Ләкин бында ла хәлдәр бер төрлө түгел. Мәҫәлән, илдең үҙәк өлөшөндә сентябрҙә ямғырҙар күпләп яуҙы. Был инде үҫтерелгәнде йыйып алырға мөмкинлек бирмәне.– Быйыл картуфтан ете миллион тонна уңыш алырға ниәт тотоп, был хаҡта халыҡҡа еткергәйнеләр. Ләкин беҙ ул тиклем уңыш булыр тип уйламайбыҙ, – ти Рәсәй картуф союзы аппараты етәксеһе Татьяна Губина.Союз белгестәре белдереүенсә, быйыл халыҡ барлыҡ картуфтың 70 процентын (башҡа йылдарҙа 90 процент) үҫтерҙе. Әйткәндәй, һауа торошо насар булһа, эре хужалыҡтарға ҡарағанда бәләкәйҙәре ауырлыҡтарҙан тиҙерәк сыға икән. Техника батып ултырғанда, крәҫтиән көрәге менән булһа ла уңышты алырға тырышасаҡ. Шуныһы, хужа туранан-тура баҙарға сығып, тауарын үҫтерелгән ерҙән алыҫ китмәйенсә һата ала. Шуға ла картуф етештереүҙә бәләкәй һәм шәхси хужалыҡтарға өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Тик әлеге лә баяғы ҙур һаҡлағыс келәттәр төҙөүҙә улар ярҙамға мохтаж.


description: Бынан ары ҡайҙа ғына булһаң да — Париждамы, Ханты-Манси, Владивосток тарафтарындамы йәки Таиланд утрауҙарындамы — һин бер мәшәҡәтһеҙ “Башҡортостан” гәзитенең PDF вариантына яҙыла алаһ

title: Ни мәғәнә мин башҡорт тип түш ҡағыуҙан, Үҙ телеңдә гәзит-журнал алдырмаһаң?!


description: Арабыҙҙа шундай кешеләр бар – улар ғәҙәти, ябай, баҫалҡы... Хатта ниндәйҙер кимәлдә уңышҡа өлгәшкән шәхес булһалар ҙа, үҙҙәрен юғары ҡуймайҙар, һис тә һауаланмайҙар. Шуға ла ундайҙар кеше кү

title: “Сәхнә йәшлекте ярата”

maintext: – Диана, 6 октябрҙә сираттағы концертың була. Ошо ваҡиға айҡанлы уй-кисерештәрең менән уртаҡлаш әле.– Эйе, тиҙҙән концертым була. Мине онота төшкән халыҡ ижадымды ҡайтанан хәтеренә төшөрһөн ине, мине белмәгәндәр иһә ғәҙел баһаһын бирһен. Күптәр мине энергиялы, сая, һәр саҡ башлап йөрөүсе булараҡ күреп өйрәнгән. Был юлы ла ғәҙәти булмаған образдарҙа сығыш яһамаҡсымын: тыныс та, нәзәкәтле лә, тигәндәй. Шул уҡ ваҡытта барыһын да яуға күтәргәндәй ҡуҙғыта алам. Кем мине белмәй, танышырға килһендәр, ә кем белә, үҙҙәре өсөн өр-яңынан асһындар. Күңеленә хис-тойғо етмәгән әҙәмдәр, ғәҙәттә, тауҙарға сыға, ҡайҙалыр диңгеҙгә бара. Ә һеҙ ундай осраҡта минең концертыма килә алаһығыҙ. “Башҡортостан” дәүләт концерт залына...– Фонограммаһыҙ, йәғни тере тауышҡа йырлайһыңмы?– Әлбиттә...– Диананың энергетикаһы шундай көслө, тиҙәр. Халыҡ йырҙарын да башҡараһың, ҡайҙан һиндә шундай көс-ғәйрәт?– Йырға әүәҫлек бәләкәй саҡтан, тип әйтә алам. Бала ғына көйө артист булырға хыяллана торғайныҡ. Әсәйемә әхирәттәре ҡунаҡҡа килһә, уларҙың балалары менән концерт ҡуя инек. Уны өлкән апайым ойоштора торғайны. Әсәйҙәр сәй эскән арала, тиҙ генә йырлап-бейеп репетиция яһайбыҙ ҙа, һуңынан уларҙы диванға ултыртып, концерт күрһәтәбеҙ.Әсәйем дә йырсы булырға хыялланған, тик теләге тормошҡа ашмаған, шуның өсөн дә мин уның хыялын ғәмәлгә ашырҙым. Ул өсөбөҙҙө лә музыка мәктәбенә уҡырға бирҙе. Бер апайым һәм һеңлем бар. Фортепиано класында уҡыным. Калининградта музыка училищеһына уҡырға индем. Атайым хәрби кеше ине, беҙ шул ҡалала йәшәнек. Башҡортостанға өләсәйҙәремә ҡайта торғайныҡ. Атайым Учалынан, ул өйҙә йырлай торғайны, баянда уйнаны, шулай үҙенең башҡортлоғон баянға һалды. Әсәйем 18 йәшендә генә кейәүгә сыҡҡан. Ул ситкә киткәнендә Башҡортостандан үҙе менән пластинкалар ҙа алған. Тыуған илен ныҡ һағынғанда башҡортса пластинкалар тыңлай торғайны. Ғөмүмән, бөтәбеҙ ҙә тыңлай инек. Хәҙер белеүемсә, ул Рим Хәсәновтың йырҙары булған. Фидан Ғафаров, Нәзифә Ҡадирова башҡарыуындағы йырҙарҙы яраттыҡ, әммә ул осорҙа йырҙың йөкмәткеһен аңламай инем, йырҙары ифрат матур, моңло ине.Ә хәҙер Башҡортостанда йәшәй башлағас, Фидан Ғафаров, Нәзифә Ҡадировалар менән аралашам да ике донъяның айырмаһын күрәм. Мин бәләкәй саҡта бөтөнләй икенсе донъя ине ул, ә хәҙер бөтөнләй башҡаса. Ә бит ул саҡта алда ни булыры башҡа ла инеп сыҡмай ине.– Ә бәләкәй сағыңда кем булырға хыяллана инең?– Табип булырға теләгем ҙур ине. Атайым менән әсәйем иҫән-һау булып, мәңге йәшәһендәр өсөн генә. Уларҙы дауалағым, тағы берәр ғүмер бүләк иткем килде. Ләкин атай-әсәйем, айырыуса әсәйем музыка мәктәбендә, артабан Калининград музыка училищеһында уҡыуымды теләне. Һуңғы ике курсты Учалыла тамамланым. Өфө сәнғәт училищеһында вокаль эстрада бүлеге барҙыр тип уйлағайным, булманы, шуға күрә училищенан һуң сәнғәт институтына хор-дирижерлыҡ бүлегенә уҡырға индем.– Сәхнә һине йоттомо? Унда үҙеңде нисек тояһың?– Миңә сәхнәлә шул тиклем рәхәт, уңайлы, ләкин ҡартайғансы сәхнәлә була алмам, сәхнә йәшлекте, матурлыҡты ярата. Барыбер бер ваҡыт пенсия осоро килеп етер. Әйткәндәй, ике эште бер юлы ла алып барырға була, сәхнә менән көнкүреште. Әлегә иһә үҙемде сәхнәнән тыш бер ҡайҙа ла күҙ алдына килтерә алмайым.– Йырлап аҡса эшләп буламы беҙҙең республикала?– Юҡ шул. Матди яҡтан ирем ярҙам итә.– Костюмдарҙы кем тегә?– Әхирәтем. Уның “Анна” тигән ательеһы бар, ул профессиональ тегенсе. Хәҙер инде Сәймә апай Хәсәнова менән таныштым, ул да бик оҫта тегә.– Әлеге лә баяғы энергетикаға килгәндә, концерттан һуң нисек үҙ булмышыңа кире ҡайтаһың?– Ҙур соло концертынан һуң, ғөмүмән, ике-өс көн яҡшы ғына йоҡлап алырға кәрәк. Гастролдәрҙә йөрөп килгәндән һуң да.– Күңелеңдә бушлыҡ булһа?– Шөкөр, ундай хәлгә ҡалғаным юҡ. Һәр саҡ күңелемдә ниндәйҙер тойғолар... Йырҙар...– Ҡайһы композиторҙар менән эшләйһең?– Йырҙарҙы, ғәҙәттә, үҙем яҙам. Артур Туҡтағолов, Урал Иҙелбаев, Флера Шәрипова, Юрий Шитов әҫәрҙәрен йырлайым.– Рәсәй сәхнәләренә сығырға хыялың булдымы?– Булды, тик ул хыялда ғына ҡалды. Бәлки, ҡыйыулыҡ та етмәгәндер йә мөмкинлек булмағандыр. Йәшерәк саҡта атай-әсәй алыҫҡа ебәрергә теләмәне. Берҙән, элек Рәсәй кимәлендә хәҙерге кеүек проекттар ҙа юҡ ине бит.– Беренсе тапҡыр сәхнәгә сыҡҡаныңды иҫләйһеңме?– Беренсе тапҡыр “Аманат-шоу”ҙа йырланым. 96-сы йылдар ине. “Оран” тигән йыр менән сыҡтым ҙур сәхнәгә, көйөн үҙем яҙҙым, һүҙҙәре – Розалия Таһированыҡы. Ул беренсе етди сығышым булды. Элгәре тағы “Урал моңо”нда сығыш яһай торғайныҡ, 2011 йылда унда беренсе урынға лайыҡ булдым.– Әйткәндәй, башҡорт эстрадаһында нимәне үҙгәртергә теләр инең?– Мөмкин түгелдер ул уны үҙгәртергә. Ә кем белә уның ғәмәлдә ниндәй булырға тейешлеген? Бөтә нәмәне лә әрләргә, тәнҡитләргә еңел ул, ә эшләү ауыр.Бөгөнгө йәштәр шундай үҙенсәлекле. Улар ижадта эҙләнә. Барыбер үҫмерҙәрҙең һәм йәштәрҙең күңелендә эске бер бола бар. Улар һәр ваҡыт тиҫкәре юлдан бара. Белмәйем, нимә теләйҙер улар, нимәне иҫбат итергә, күрһәтергә тырышалыр. Һәр хәлдә, икенсе төрлө фекер йөрөтәләр, тормошто бөтөнләй икенсе юҫыҡта күрәләр. Мин хәҙер уларҙы аңламайым...– Тимәк, һин үҙ-үҙеңде тапҡанһың?– Бәлки, юҡтыр ҙа... Бәлки, мин күберәкте аңлай башлағанмындыр. Элек минең өсөн тормош тик аҡ һәм ҡараның аныҡ сиктәренән торһа, хәҙер ундай сиктәр юҡ.– Башҡорт халыҡ йырҙарын да ихлас башҡараһың…– Уларһыҙ булмай инде, әммә бик ауыр, күп көс талап итә, тип әйтә алам. Башҡорт халыҡ йырҙары – классик әҫәрҙәр бит. Ә мин эстрада йырсыһы булғанға күрә, классика – минең өсөн башҡа өлкә.– Ниндәйҙер үҙенсәлекле тарихҡа ҡоролған йырҙарың бармы?– Бер яңы йырым “Мөхәббәт мәңгелек” тип атала. Рәсимә Ураҡсина һүҙҙәренә. Көйөн үҙем яҙҙым. Тарихын ул үҙе миңә һөйләгәйне. Элекке заманда төпкөл бер ауылда (унда хатта юлдар ҙа һалынмаған, йәш егеттәр уҡырға китһә, йылға аша йөҙөп йә ат менән сығыр булған) бер егет менән ҡыҙ бер-береһен яратып йөрөгән. Бер заман егет уҡырға киткән. Уның кире ҡайта алмаҫын бер кем дә белмәгән. Бер кис улар тауға менеп, бер-береһенә ҡарата мәңгелек мөхәббәттәрен һаҡларға һүҙ биргән. Һәм егет сығып киткән еренән кире әйләнеп ҡайтмаған. Һәр береһе тормошон ҡорған, ошо мөхәббәттәре уларға йәшәргә көс биреп торған. Тетрәндергес... Әлбиттә, кеше үҙе кисермәйенсә был хисте аңлай алмайҙыр, әммә йыр аша ошо тойғоно тамашасыма еткерергә тырышам. Йыр – ул бәләкәй тарих, кәйеф, хис-тойғоларҙың сағылышы...– Әйткәндәй, бөгөн беҙҙә кейәүгә сығыуҙың төрлө “алымдары” бар тип әйтергә мөмкин. Егеттәрҙең финанс хәленә ҡарап ҡына сыҡҡандарға нисек ҡарайһың?– Мин үҙем яратып кейәүгә сыҡтым. Тормош шулай, әлбиттә, мөхәббәт тип кенә аҡсаһыҙ ҙа йәшәп булмай. Бар, әлбиттә, егеттең аҡсаһына ҡарап ғаилә ҡорғандар. Финансҡа ғына ҡарап кейәүгә сығыу дөрөҫ түгел, әлбиттә. Аҡсаға ҡытлыҡ тыуһа, улар әрләшә башлай, шунан ғаилә тарҡала. Мөхәббәттән нәфрәткә – бер аҙым.– Ә балаларығыҙҙың кем булыуын теләйһең?– Балаларымдың йырсы булыуын теләр инем. Ҡыҙҙарымдың кесеһе әле бәләкәй, әлбиттә, әммә уны ла “ҙурайғас, әсәйең кеүек йырсы булырһың, моғайын” тип күҙаллайҙар. Өлкән ҡыҙым да йырсы булырға хыяллана ине, әле уйлай әле.Бер мәл Диананан “әгәр иртәнсәк тороуыңа тауышың бөтһә, бөтөнләй йырлай алмаҫыңды аңлаһаң, һин нимә эшләр инең?” тип урынһыҙыраҡ шаяртып һорағас, “мин йәшәй алмаҫ инем улай” тип яуап биргәйне. Ысынлап та, йыр – уның өсөн тормоштоң үҙе. Сит яҡтарҙа йәшәп тә, үҙенең башҡортлоғона, тыуған Башҡортостанына, халҡы моңдарына әйләнеп ҡайтҡан башҡорт ҡыҙына һоҡланмау мөмкин түгел. Диана Ишниязова кеүек халҡыбыҙға ихлас һәм лайыҡлы хеҙмәт итеүселәр бар икән, беҙ ҙә тик алға, камиллыҡҡа табан барырбыҙ.


title: “Урал батыр” эпосы буйынса кино буласаҡ!

maintext:
Яңыраҡ баш ҡалабыҙҙа үткән “ӨфөФорум”да кинооператор һәм кинопродюсер Рияз Исхаҡов “Башҡортостан кинематографияһы – бизнес йәки артхаус” темаһына сығыш яһаны. Форсаттан файҙаланып, уға күптәребеҙҙе уйға һалған һорауҙы бирмәй булдыра алманым:
– Рияз ағай, Башҡорт кинематографияһы ни өсөн бөйөк эпосыбыҙ “Урал батыр” тураһында кинофильм төшөрмәй? Киләсәктә ул буласаҡмы?
– Беҙ был турала, ысынлап та, күп уйландыҡ, күп тапҡыр тәҡдим иттек. Ҡайһы берәүҙәребеҙ ҡыҫҡа метражлы фильмдар, йәнһүрәттәр төшөрөүгә тотондо. Шәхсән мин эпос буйынса “Аҡбуҙатты эҙләгәндә” (“В поисках Акбузата”) тигән ғилми-популяр фильмдың дүрт серияһын төшөрҙөм.
Минеңсә, “Урал батыр”ҙы осһоҙға ғына сифатһыҙ итеп төшөрөргә ярамай, сөнки унда шул тиклем, фәлсәфәүи, тарихи һәм башҡа өлкәләргә ҡарағанда, бай материал тупланған. Шуны халыҡҡа лайыҡлы рәүештә еткерергә кәрәк. Кимәл буйынса ҡарағанда, ул “Властелин колец” һымаҡ фильмдар дәрәжәһендә булырға тейеш. Ә был бик ҡиммәтле проект.
Эпос буйынса фильмдарҙы схематик рәүештә генә эшләгәндәр араһында мин дә булдым, ғәйебемде таныйым. Бик популяр фильм төшөрҙөм, әммә унда фрагменттар ғына булды, һыу аҫты батшалығынан нимәлер күрһәтеү өсөн генә. Әммә аҡ-ҡара төҫтәге һүрәтен эшләһәләр, комикс варианты итеп, бик ныҡ ябайлаштыралар эпосты. Минеңсә, эпосты масштаблы итеп төшөрөргә кәрәк, сөнки был кино, халҡыбыҙҙың тарихы тәрән булған кеүек, хөрмәткә лайыҡ булырға тейеш. Шуға ла беҙ яйлап, хаталана-хаталана булһа ла, тәжрибә туплап, был фильмды төшөрөү мәленә яҡынаябыҙ... Һәм ул, әлбиттә, буласаҡ!


description: Һәр көйәрмәнгә үҙ ҡалаһы хоккейсылары яҡын икәне бәхәсһеҙ. Шулай ҙа илдең башҡа төбәктәрендә беҙҙең “Салауат Юлаев”ҡа ла битараф булмағандар күп. Уның уйыны ҡыҙыҡлы. Һәр көйәрмәнгә үҙ ҡалаһы

title: Алабармандар " "Башкортостан гәзите"


description: Ҡулайлаштырыу кеүек әсе ел ҡаҡмаған-һуҡмаған төбәк кенә түгел, ә берәй ауыл ҡалдымы икән хәҙер? Әйтеүе бик тә ауыр. Кем әйтмешләй, таяҡ ике осло, барыһы ла ябыуға ғына ҡайтып ҡалмай икән. Ба

title: Ҡәҙерҙәрҙең һөйөнөсө

maintext: Ҡәҙер – райондағы иң ҙур ауылдар исемлегендә. 650-гә яҡын кешене һыйындырған ул, йәштәр бер-береһен уҙҙырып нигеҙ ҡора һәм өй туйлай, үҙ сиратында тыуым күрһәткесе юғары. Күптәр ФАП-тың эшләй башлауына һаман да ышанып етмәй. Ни өсөн тигәндә, халыҡ ошо көнгә хәтлем уңайлыҡтары сикләнгән һаулыҡ һаҡлау учреждениеһына йөрөп ыҙа сикте. Бина ни бары ике генә ай эсендә ҡалҡып сыҡты! Әйткәндәй, был социаль объект “2014–2017 йылдарҙа ауыл биләмәләрен тотороҡло үҫтереү” федераль программаһы нигеҙендә сафҡа индерелгән.Район хакимиәте башлығы, иҡтисад фәндәре кандидаты Илдар Мостафин белдереүенсә, улар халыҡ мәнфәғәтен хәстәрләп, төрлө ниәт-хыялдарҙы тормошҡа ашыра. Һуңғы йылдарҙа ғына барлығы алты фельдшер-акушерлыҡ пункты төҙөлгән, киләсәктә тағы икәүгә тотонасаҡтар.Ысынлап та, ҡәҙерҙәрҙең шатлығы сикһеҙ. Шулай булмай ни! Ҡайҙа-ҡайҙа, ҡалала уға тиңләшерлек бындай объект күп түгелдер.


description: Рәсәй Хөкүмәте, Мәскәүҙәге ҡыҙыҡлы проекттарҙың береһен ил күләменә сығарып, ҡалаларҙы төҙөкләндереү стандарттарын булдырмаҡсы. “Был мәсьәләлә барыһы ла мөһим, ваҡ нәмә юҡ, – тине Дмитрий Ме

title: Өйҙәрҙе бутау кинола ғына ҡалһын


description: Ҡышҡы һыуыҡтарҙа быйма – алмаштырғыһыҙ аяҡ кейеме. Уны тәү сиратта ауылда йәшәгән төрлө йәштәгеләр үҙ итһә лә, йомшаҡ йылыҡастарҙан ҡаланыҡылар ҙа баш тартмай. Предприятиелар ағымға ҡуйып ет

title: Их, быймаһы ла быймаһы…

maintext: Башҡа шөғөлдәренә өҫтәп, сифатлы аяҡ кейеме баҫыуҙы ла ныҡлап үҙләштергән был оҫтаны үҙ яҡтарында ғына түгел, республиканың төньяҡ-көнсығышындағы башҡа райондарҙа ла, күрше Свердловск һәм Силәбе өлкәләрендә лә яҡшы беләләр. Ҡайһы бер йылдарҙа ҡырҡ градустан артҡан сатлама һыуыҡтары, мул ҡарлы һәм оҙайлы ҡыштары менән билдәле был төбәктә йәшәгәндәрҙең күптәре нәҡ Ринат Нурулла улының быймаларын хуп күрә. Йомшаҡ, йылы һәм уңайлы булғаны өсөн олоһо ла, кесеһе лә уларҙы яратып кейә.— Быйма баҫырға уҙған быуат аҙағында был һөнәр эйәһе Сәлим ағай Йомаҙиловтан өйрәндем, — ти оҫта. – 1997 йылдан, ҡулдар күнегеп китеп, үҙем ярайһы ғына таһылланып алғас, ошо шөғөлгә ныҡлап тотондом. Халыҡ өсөн бик тә кәрәкле кәсеп бит. Башта туған-тыумасаға, таныш-белештәргә йүнләһәм, тиҙҙән заказдар килә башланы, хәҙер баҙарға сығарырға ла әҙерләйем…Көнөнә өсәр пар быйма баҫа һөнәрмән, бер миҙгелгә хеҙмәт емеше байтаҡ парға етә. Ҡышҡы аяҡ кейемен һораусылар кәмемәй, киреһенсә, йылдан-йыл арта бара. “Их, быймаһы ла быймаһы!” тигән маҡтау һүҙҙәрен даими ишетә ул.Йылы һәм уңайлы быйманы кейеүе генә рәхәт, ул әҙер булғансы бихисап мәшәҡәтте хәл итергә кәрәк. Талаптарҙы еренә еткереп, оҫта бар эште тулыһынса үҙе башҡара. Һарыҡтың көҙгө йөнөн халыҡтан йыйыу, уны күрше Балаҡатай районының Ямаш ауылына алып барып, махсус машина ярҙамында теттереп алыуҙы Тәҡиуллиндар ғаиләһе бергәләп хәл итә. Хужаның үҙенән башлап, барыһы ла быны күңел биреп үтәй.“Ошо кәсеп менән генә ғаиләһен туйҙырамы икән был абзый?” кеүегерәк һорауҙарға “егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ” тигән тапҡыр һүҙҙәр кинәйәле яуап була. Ринат Тәҡиуллиндың башҡа кәсеп-шөғөлдәре алда һөйләнелгәнгә туранан-тура бәйләнмәһә лә, быны тулыраҡ күҙ алдына килтереү өсөн уларҙы мотлаҡ һанап китеү зарур: ир-уҙаман өс тиҫтә йылға яҡын инде ауылдаштарына төрлө тәғәйенләнештәге мейес сығара, ишле генә бал ҡорто тотоп, өҫтәлен татлы һәм файҙалы ризыҡ менән тулыландыра. Иң мөһиме — һаналғандарҙың барыһын да Ринат Нурулла улы үҙенең төп вазифаһынан, йәғни дәүләт эшенән, бушаған ваҡытта башҡара.2000 йылдан, мәҙәниәт йорто директоры булараҡ, замандашыбыҙ тәү сиратта ауылдаштары өсөн төрлө саралар ойоштороп ҡына ҡалмай, сәхнә түренә лә сыға. Күптәрҙе әсир итеп, ваҡытына ҡарап йә дәртле, йә моңло йырҙарын һуҙа, хәл алырға ла туҡтап тормай, гармунын һайрата башлай…


description: Ватандаштарыбыҙҙың күбеһе Дональд Трамп АҠШ президенты булып алған хәлдә Америка-Рәсәй мөнәсәбәттәре яҡшырыр тип уйлай. Океан аръяғында барған һайлау кампанияһында ла тышҡы сәйәсәткә шаҡтай

title: Трамптың күтәрмәһе текә

maintext: Дональд Трамптың кәңәшселәренең береһе Джордж Пападопулос “Коммерсант” гәзитенә биргән интервьюға ҡарағанда, “Республикасылар партияһы” донъялағы иң ҡеүәтле дәүләттәр үҙ-ара мөнәсәбәттәрен яйға һалырға ынтылырға тейеш тип иҫәпләй. “Трамп әфәнде Рәсәй-Америка хеҙмәттәшлегенең яңы дәүерен башларға теләүен асыҡ белдерҙе лә инде, – тигән Пападопулос. – Тик был Мәскәүҙең халыҡ-ара аренала яуаплы уйынсы булараҡ сығыш яһарға әҙерлеге кимәленән тора. Барак Обама – президент кәнәфиен, Хиллари Клинтон дәүләт секретары вазифаһын биләгән осорҙа ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр ныҡ түбәнгә төштө. Балтик диңгеҙе буйында тоҡаныуы ихтимал булған низағ, Украина һәм Сүриә менән бәйле сәйәси хәл АҠШ, НАТО һәм Рәсәйҙең дуҫлашып, үҙ-ара дошманлыҡтан дөйөм хәүефкә ҡаршы тороу маҡсатында бергә эшләүгә күсергә тейешлеген аңғарта”.Трамптың стратегияһына ярашлы халыҡ-ара террорсылыҡ һәм экстремизм менән көрәшкәндә АҠШ-ҡа беҙҙең илде төп теләктәше итеү, шулай уҡ Мысырға, Кипрға, Израилгә, Иордания менән Грецияға ла таяныу кәрәк. Яуызлыҡҡа кәртә ҡуйырға ынтылыу Европа союзын, Төньяҡ Атлантика альянсын, Ҡушма Штаттарҙы һәм Рәсәйҙе тыныслыҡ мәнфәғәтендә берләштерергә мөмкинлек бирәсәк, ти республикасылар. “Барак Обаманың хакимиәте террорсылыҡҡа ҡаршы көрәш йәһәтенән һеҙҙең ил менән хеҙмәттәшлек итеү хаҡында белдерҙе лә ул, әммә һүҙҙәре шунан йыраҡ китмәне. Шуға ла бөгөн Рәсәй АҠШ-тың вәғәҙәләренә ышанмай, үҙ-ара ышаныс мөхите юҡҡа сыҡҡан. Беҙҙең кандидат президент булған хәлдә был хатаны төҙәтәсәк, – тигән Дональд Трамптың кәңәшсеһе. – Сүриәләге хәл яйға һалынһын өсөн Бәшәр Әсәдтең властан китеүе мотлаҡ тип һанамайбыҙ. Сәйәси ҡоролошто көс ҡулланып үҙгәртеү ниәтен бер ҡасан да хупламаныҡ. Ливия менән Ираҡта ни булғанын күрҙегеҙ бит. Быларҙың барыһы ла хәтеребеҙҙә. Шулай ҙа беҙҙе Әсәдтең эшмәкәрлегенән ҡәнәғәт тип уйламағыҙ”.“Республикасылар партияһы” ағзалары Рәсәйгә ҡаршы иҡтисади санкциялар ҡулланыуҙың Украиналағы көрсөктө бөтөрөү йәһәтенән ыңғай һөҙөмтә бирмәгәнен таный. “Был хәл һеҙҙең илдең Ҡытайға йөҙ бороп, шул дәүләтте үҙ тауарҙары, хеҙмәттәре һәм энергия ресурстары өсөн төп баҙарға әйләндереүенә генә килтерҙе. Ҡытай менән Рәсәйҙең геосәйәси альянс булып берләшеүе беҙҙең илдең сәйәси пландарына кәртә ҡуя – Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе буйына, Урта диңгеҙҙең көнсығыш ярҙарына, Яҡын Көнсығышҡа бәйле мәнфәғәттәрҙе ҡайғыртырға мәжбүрбеҙ. Минеңсә, һеҙҙә лә, беҙҙә лә Ҡытайға йылдам үҫешкән ҙур держава, хәүеф сығанағы тип ҡарарға тейештәр, – тигән Джордж Пападопулос. – НАТО-ға килгәндә, уға алдағы бер нисә тиҫтә йылда агрессив Ҡытайға, дини радикалдарға һәм ядро ҡоралына эйә булған Иранға ҡаршы торорға кәрәк. Ә Рәсәйҙең был эшмәкәрлектә файҙалы булыуы мөмкин. Әгәр беҙҙең дәүләттәр араһында бер-береңә ышаныс нығынһа, киләсәккә ҡорған ниәттәребеҙҙе, йоғонто яһау даирәһенең сиктәрен яҡшы белеп торһаҡ, Төньяҡ Атлантика альянсының инфраструктураһын Рәсәй биләмәләренә яҡынайтыуға ихтыяж бөтәсәк. Әлеге сәйәси шарттар иһә бик хәүефле һәм тотороҡһоҙ, ябай ғына бер хаталы аҙымдың тарихи һәләкәткә әйләнеүе ихтимал”.Шул уҡ ваҡытта океан аръяғы сәйәсмәндәренең күбеһе утҡа кәрәсин өҫтәй, иң ҡеүәтлеләр иҫәбендә торған ике дәүләтте ҡан ҡойош башларлыҡ хәлгә еткерергә тырыша. Барак Обаманың хакимлығы тамамланырға ни бары бер нисә ай ҡалды... Вәғәҙәләрен иҫкә төшөрөп, Рәсәй менән мөнәсәбәттәрҙе яйға һалырға өлгөрөрмө ул? Юҡтыр. Ышаныс бөткән. “Һалҡын һуғыш”тан хәрби хәрәкәттәргә генә күсеп китмәйек. Ә һайлауҙан һуң, бәлки, өмөт йәнә ҡабыныр.


description: Башҡорт асыҡ КВН лигаһы күптәребеҙгә “Туған телебеҙҙә булһын шаяртыуҙар”, “Беҙ булмаһаҡ, кем?” кеүек девиздар менән 2012 йылдан алып билдәле. Тап ошо мәлдә Интернет селтәрендә республикабыҙ

title: Рухлы, телле, илле булыу үҙебеҙҙән тора

maintext: – Урал Салауат улы, кәйефтәрегеҙ нисек?– Яҡшы ғына. Позитив уйҙа лиганың юбилей кисәһенә әҙерләнеп йөрөйбөҙ.– Үткәндәргә күҙ һалып, Башҡорт асыҡ КВН лигаһының барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләгеҙ әле...– Өфөлә Башҡорт йәштәре иттифағы менән берлектә беренсе башҡорт КВН-ы 2001 йылда үткәрелде. Был сарала баш ҡалабыҙ мәктәптәренән дүрт команда ҡатнашты. Иҫемдә, бәйгелә ҡалабыҙҙың 136-сы башҡорт лицейы еңеү яулағайны. 2003 йылда иһә Өфө ҡалаһы хакимиәте ярҙамы менән “Шаяниум” фестивале ойошторолдо. Ул ҡала мәктәптәре араһындағы конкурс булараҡ билдәле, быны башҡорт КВН-ының тыуыуы тип әйтергә лә булалыр. Артабан 2005 йылда республиканың Йәштәр сәйәсәте буйынса дәүләт комитеты ҡурсаулығында башҡорт һәм татар КВН командаларын бергә туплаған “Шаян уйын” тигән фестиваль уҙҙы. Йолаға әйләнгән был сараларҙа баш ҡалабыҙ мәктәптәре уҡыусылары туған телдә аралашып, тапҡырлыҡта, отҡорлоҡта үҙ көсөн һынаны.Беҙ, ошо “Шаяниум” мәктәбе тәрбиәләнеүселәре, яңы идеялар менән янып йәшәй башланыҡ, республиканың башҡорт телендә һөйләшкән барлыҡ йәштәрен бергә туплай алырлыҡ ойошма төҙөү тураһында уй тыуҙы, кәңәш бирерҙәй өлкәндәр һәм битараф булмаған тиҫтерҙәребеҙ менән йыйылыштар үткәрелде. Ә ниңә Башҡорт КВН лигаһын булдырмаҫҡа? Эшләйем тиһәң, мөмкинлектәр бар бит ул. Шулай 2012 йылдың яҙында Башҡорт асыҡ КВН лигаһы тигән төбәк йәмәғәт ойошмаһын төҙөнөк. Ошонда уҡ уның нигеҙендә республикабыҙҙың бөтә отҡор, тапҡыр, шаян балаларын берләштереү маҡсатында Башҡорт асыҡ юниор КВН лигаһы булдырылды.– Төп маҡсаттарығыҙ менән дә таныштырып үтһәгеҙ...– Белеүегеҙсә, беҙ йәш быуын менән эшләүҙе күҙ уңында тотабыҙ. Тәү сиратта Башҡорт асыҡ КВН лигаһы ошоға хәтлем булған республика командаларын бергә туплау, башҡорт йәштәрен берләштереү маҡсатында ойошторолдо. Илебеҙҙә туған телдәр мәсьәләһе үтә ҡырҡыу торған саҡта ошо рәүешле башҡорт телен пропагандалау бурысын күтәреп сыҡтыҡ. Шул уҡ ваҡытта йәш быуындың ижади потенциалын үҫтереүгә булышлыҡ итеү, яңы таланттарҙы асыу ҙа булды уй-маҡсатыбыҙ. Ҡыҫҡаһы, Башҡорт асыҡ КВН лигаһы йәштәрҙә аңлы, әүҙем тормош позицияһын булдырыу йүнәлешендә белем һәм тәрбиә эшмәкәрлегенә ярҙам итеү бурысын үҙ эсенә ала. Республикабыҙҙағы мәктәп, лицей, гимназия, колледж, университет командалары, был уҡыу йорттарындағы йәмәғәт ойошмалары, Өфөләге һәм башҡа ҡалаларҙағы яҡташтар ойошмалары, Башҡорт йәштәр иттифағы менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә эш алып барабыҙ.– Эш нисек ойошторолған? Билдәле булыуынса, уйындар бөгөн баш ҡалабыҙҙа ла, республиканың төрлө ҡала һәм райондарында ла үтә.– Башҡорт асыҡ КВН лигаһы – ун һигеҙ йәштән өлкәндәр өсөн, ә Башҡорт юниор КВН лигаһы ун һигеҙ йәшкә тиклемге йәштәр командаларын туплай. Ойошмабыҙҙың күптән эшләп килгән әүҙем үҙәге бар, йәштәребеҙ үҙ бурысын оло яуаплылыҡ менән башҡара. Беренсе йылда лигала егермегә яҡын команда булһа, фестивалдә ҡатнашҡан командалар һаны йылдан-йыл арта. Башҡорт юниор КВН лигаһы уйындары тәүге йылдарҙа көньяҡ, үҙәк, төньяҡ райондар командалары ҡатнашлығында, унан айырым Урал аръяғы командаларын үҙ эсенә алып, дүрт төбәктә, бөгөн иһә Силәбе өлкәһе райондарындағы милләттәштәребеҙҙе туплаған командаларҙың “74-се төбәге” менән биш урында үтә. Артабан ошо уйындарҙа еңеү яулаған командалар ярымфинал һәм финал уйынында ҡатнашыу мөмкинлеген ала. Ошоға тиклем Башҡорт юниор КВН лигаһының ярымфинал, финал уйындары Стәрлетамаҡ, Күмертау, Салауат ҡалаларында үтте, был башҡа ҡала һәм райондарҙағы көйәрмәндәргә ҡулай булды. Дәртле һәм креатив йәштәрҙән Республика башҡорт лицей-интернатынан сыҡҡан “Нөктә.Ru”, Күгәрсен яҡташтар ойошмаһының “Ритайым+”, Ейәнсура районының “Мыртый”, Салауат районының “БашStar” командаларын айырып әйтергә мөмкин. Өмөтлө йәштәр үҫә, хатта ҡайһы бер райондарҙан икешәр команда сығыш яһай. Әлбиттә, уларға үҙ өҫтөндә эшләргә лә эшләргә. Был йәһәттән тәнҡит һүҙе, анализ яһауҙар, әңгәмәләр үткәрелә, саралар һуңында баһалама ағзалары командаларға теләктәрен әйтә.– Оло быуын тарафынан КВН-ды ҡабул итмәүселәр ҙә табыла. Мәҫәлән, бер уҡытыусымдың, уйын-көлкө менән генә йәшәп булмай, етдиерәк шөғөл табығыҙ, тип шелтәләгәне иҫемдә...– Әлбиттә, һәр кемдең үҙ ҡарашы була. Әйтергә кәрәк, Башҡорт асыҡ КВН лигаһы – ул шул уҡ ҡор майҙаны, йәштәрҙең үҙенсәлекле аралашыу мөхите. Ошо рәүешле үҙ-үҙеңдең мөмкинлектәреңде асаһың бит ул. Ә был уҡыуҙа ла, йәмәғәт эштәрендә лә ҡатнашыуға булышлыҡ итәсәк.Минең өсөн бөгөн КВН, төп эштәремдән тыш, йәмәғәт бурыстарымдың береһе. Ошолай мин халҡыма хеҙмәт итеүемде лә аңлайым. Илһөйәрлек сифаты беҙҙең ойошмала эшләгән һәр кемгә лә хас. Электән аралашҡан командалар составындағы башҡорт йәштәренең, дуҫтарымдың бөгөн һәр береһенең үҙ юлы, тормошо. Улар менән аралашҡанда уй-фекерҙәр берегә, яңы идеялар ҙа тыуа.Исемдәре күптәребеҙгә билдәле Ләйсән Мәзитова, Заһир Ишкинин, Артур Батыршин, Батыр Ғәлимовтар – башҡорт КВН командаларының элекке әүҙем ағзалары. Ринат Ниғмәтуллин (Rnt) – фестивалдәрҙә әүҙем ҡатнашҡан талантлы йәш егет. “Кәкре Сүкеш”тән үткер һүҙ оҫтаһы Фидан Ҡолмөхәмәтов – бөгөн “Хәйерле StandUp кис!” проектында алып барыусы... Һанай китһәң, КВН-да сынығып, ҙур үрҙәргә ынтылған башҡорт йәштәре күп беҙҙең арала.– Башҡорт асыҡ КВН лигаһы, фестивалдәр үткәреүҙән тыш, йәштәр менән тағы ла ниндәйҙер йүнәлештә эш алып барамы?– Әлбиттә. Яңырыу кәрәк тигән фекерҙә беҙ яңы идеяларҙы тормошҡа ашырабыҙ. Башҡорт КВН командалары ағзаларының йәйге ялын ойоштороуҙы башланыҡ. Мәҫәлән, 2014 йылда Ҡырмыҫҡалы, 2015 йылда Дыуан райондарында шундай саралар булды. Ә быйыл йәй Бөрйән районының “Ағиҙел” балалар һауыҡтырыу лагерында 30-ҙан ашыу команданы йыйған семинар-тренинг уҙҙы. Республикабыҙҙың Мәғариф министрлығы һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ярҙамы менән ойошторолған был сара йәштәрҙең лидерлыҡ сифаттарын асыуға булышлыҡ итте. Бынан тыш, беҙҙең командалар башҡа йүнәлештәрҙәге, мәҫәлән, “Ҡош юлы” кеүек фестивалдәргә ойошҡан рәүештә йөрөй. Шулай уҡ Башҡорт асыҡ КВН лигаһының ағзалары йәштәрҙең белем уртаҡлашыу майҙаны булған Ufa.Forum-да ла әүҙем ҡатнашты. Ғөмүмән, эшләй ҙә, ял да итә белә КВН-сылар тип әйтер инем.– Республика сиктәрендә күңелле, әүҙем үткән Башҡорт асыҡ КВН лигаһы сараларынан тыш, башҡа сит өлкәләр, илдәр менән бәйләнеш бармы?– Эйе, хәҙер беҙҙең төп бурыстарыбыҙҙың береһе – тап ошондай бәйләнештәрҙе булдырыу. Әйткәнемсә, хәрәкәтебеҙгә Силәбе өлкәһенең йәштәре йәлеп ителде. Санкт-Петербург ҡалаһынан “Әннә-гиҙер” командаһы ла әүҙем ҡатнаша. Сентябрь башында Башҡорт асыҡ КВН лигаһы йыйылма командаһы егеттәре Астана акимы, йәғни мэры, кубогына ярышта ҡатнашып, махсус призға эйә булды. Был бәйге Ҡаҙағстандың баш ҡалаһында 1700 тамашасыға иҫәпләнгән концерт майҙанында уҙҙы. Ҡаҙаҡ иле өсөн йәштәр КВН-ының бындай масштабта үткәрелеүе ғәҙәти хәл. Беҙҙең өсөн мәртәбәле сара булды: тәжрибә уртаҡлаштыҡ, тупланыҡ. Телдәребеҙ ҙә оҡшаш булғас, сығыш яһау ауырлыҡ тыуҙырманы.– Афарин! Тимәк, КВН юҫығында ил-ара дуҫлыҡ ептәре нығына тип әйтергә булалыр?– Эйе. Август айында Ҡаҙағстандың ҠаҙИИТУ командаһы Өфөләге “Йәйге кубок”та гран-при яулағайны. Киләсәктә төрки йәштәре араһында ошондай КВН сараларын ойоштороуҙы ла күҙ уңында тотабыҙ. Рәсәй кимәлендә үткән Сочиҙағы Юғары КВН лигаһына ынтылыш та әүҙемерәк эшләргә этәргес булып тора. Хәтерегеҙҙәлер, ҡасандыр Башҡортостандан был фестивалдә рус телле КВН командаһы көсөн һынап ҡарағайны. Минеңсә, Рәсәй кимәлендә илең исеменән сығыш яһағас, республиканың милли йөҙөн, менталитетын да күрһәтергә тейешһең.“Шаяниум”, Башҡорт юниор КВН лигаһы, Башҡорт асыҡ КВН лигаһында тупланған бай тәжрибә беҙҙе алға әйҙәр тип ышанам. Ә ҡыйыу, рухлы, телле, илле булыу беҙҙең үҙебеҙҙән, уйлаған уйҙарыбыҙҙан, эшләгән эштәребеҙҙән тора.– Яуаптарығыҙ өсөн рәхмәт. Бишенсе юбилей миҙгелегеҙ яңы асыштар бүләк итһен, яҡшы кәйефкә көйләһен.


description: Ҡыңғырау шылтырағанын ишетмәгәндәй гөжләгән уҡыусылар ҡәтғи һәм талапсан әйтелгән бер һүҙҙән шып-шым булды. “Тынысландыҡ!” Сәпкә туп-тура килеп ҡаҙалған уҡтай, ҡымшанырға ла урын ҡалдырманы

title: Ниндәй бәхет, малай-шалай һырып алһа: “Ағай! Ағай!..”

maintext: – Ҡаты булырға тура килә. Уҡыусы мәктәптә ҡатын-ҡыҙҙың ғына түгел, ир-аттың да тауышын ишетергә тейеш бит, – тип шаярыу ҡатыш әйтеп ҡуйҙы тарих уҡытыусыһы Наил Әминев. – Тыңлайҙар. Ҡөрьәндә лә ир-ат һүҙенең көслөрәк, күпкә йоғонтолораҡ булыуы хаҡында әйтелгән бит.Наил Радик улы – Сибай егете. Тамырҙары Баймаҡ яғына барып тоташа уның. Тыуған ҡалаһындағы 13-сө башҡорт мәктәбендә, артабан БДУ-ның Сибай институтындағы тарих факультетында белем алыу егеттең күңелендәге рухты нығытып, дәрт-дарманды ҡайнатып ебәрә.– Беҙҙе һәр ваҡыт юғары маҡсатҡа ынтылдырып тәрбиәләнеләр, – ти Наил Радик улы. – Туҡтамайса алға барырға өйрәттеләр. Шуғалыр ҙа институттан һуң аспирантураға индем, баш ҡалабыҙға юлландым. Кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлағас, Чехияға китеү ине уйым. Унда ғалимдарҙың статусы ҙур, эш хаҡы юғары, үҫеш мөмкинлеге киң... Ситтә уҡыуға түләп, йәшәү урынын хәстәрләп бөткәс... кире уйланым. Ҡырҙағына ҡыҙығып, ниңә үҙ ерен ташлап китергә тейеш әле ир кеше? Һәм ошо ҡарарыма һис тә үкенмәйем. Мәктәптә эшләгәнемә инде ете йыл булды. Нәҡ минең урын ул. Ә сит илдәрҙе сәйәхәт итеп тә күреп була. Уҡыусыларыма ла ошоно төшөндөрөргә тырышам.Эйе, сәйәхәт итергә әүәҫ Наил Радик улы. Донъяның тиҫтәнән ашыу илен гиҙеп сыҡҡан инде. Хәҙер иһә үҙе генә йөрөмәй, балаларҙы ла ала. Мәҫәлән, тиҙҙән IX “Б” класы уҡыусылары менән Швеция һәм Финляндияға юлланасаҡтар.– Халҡыбыҙҙың “Ҡырҡ тапҡыр ишеткәнсе, бер ҡат күреүең яҡшы” тигән һүҙҙәре тарих фәнен өйрәнгәндә айырыуса әһәмиәтле, – ти остаз. – Дәреслектә тасуирланған хәл-ваҡиғаларҙың аныҡ урынын барып күреү, ҡомартҡыларға шаһит булыу, быуаттар һулышын тойоу йәш быуын күңеленә шул ҡәҙәр ныҡ йоғонто яһай. Тәьҫирләнеп, рухланып ҡайталар. Был фәнде шулай өйрәтмәйенсә лә булмай: кабинетта ултырып ҡына бала күңелендә үткәндәргә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятыу мөмкин түгел. Хәрәкәттә – бәрәкәт. Заман мәғарифы ла уҡытыусынан шуны талап итә бит.Наил Әминев былтыр үҙенә “Башҡортостанды иңләп-буйлап сығасаҡмын” тигән һүҙ биреп, быйыл ниәтенең бер өлөшөн тормошҡа ашырған: дуҫ-фекерҙәштәре менән бергә республиканың 26 районында, шулай уҡ Ырымбур өлкәһендә булған. Киләһе йылға маҡсаты – ҡалған төбәктәрҙе күреү.– Таулы яҡтарҙан күңелемә һүҙ менән аңлата алмаҫлыҡ көс тупланым. Бейеклектең ҡөҙрәте лә тап шундалыр: әҙәм балаһын ерҙән өҫкә күтәрелергә генә мәжбүр итмәй, ә кешелек сифаттарының, уй-маҡсаттарҙың юғары булырға тейешлегенә лә төшөндөрә. Тауҙарҙан алып ҡайтҡан яҡтылыҡты, көс-ҡеүәтте уҡыусыларыма тапшырырға тырышам. Шағир әйтмешләй, улар менәсәк фәндәр тауы бик бейек һәм бик текә – уны күңел ҡөҙрәтенән тыш яулау мөмкин түгел.Бөгөнгө балалар ихлас, асыҡ күңелле, ти Наил Радик улы. Тик уларға тулы тәрбиә биреү өсөн мәктәптә ир-ат уҡытыусылар етешмәй. Башланғыс кластарҙан уҡ кәрәк көслө зат һүҙе, тәртип ҡағиҙәләре. Ә әле Рәсәйҙәге ир-егет педагогтарҙың өс проценты ғына бәләкәстәргә белем бирә. Шул уҡ ваҡытта, уҡытыусының фекеренсә, математика, физика, химия, тарих – көслө зат уҡыта торған предметтар.– Ошо хәлдән сығыу, мәктәпкә ир-атты йәлеп итеү – күптән көнүҙәккә әйләнгән мәсьәлә, – ти Наил Әминев. – Ғөмүмән, уҡытыусы һөнәре дәүләттең ныҡлы хәстәрлегенә мохтаж. Уға юғары хеҙмәт хаҡы, торлаҡ алыу өсөн аҙ процентлы ипотека кредиты, өҫтәмә түләү һәм башҡа саралар аша йәлеп итеү ойошторолмаһа, йәштәрҙе был өлкәгә килтереп булмаясаҡ.Дөйөм һөнәр һайлауға килгәндә, барлыҡ эштәр ҙә һәйбәт, тик улар лайыҡлы башҡарылһын. Мәҫәлән, уҡыусыларым араһынан берәү киләсәктә шәп слесарь һәм өлгөлө ғаилә башлығы, һоҡланғыс атай булып китә икән, минең мөғәллимлек бурысым үтәлде тигән һүҙ. Шул уҡ ваҡытта кемдер, юғары белем алып та, һөнәрен тейешле кимәлдә башҡара алмаһа, унан ни фәтүә?..Уҡытыусы үҙе юғарылыҡҡа ынтылмайынса, йәш быуынды фәндәр тауын яуларға әйҙәй алмай шул.


description: Ленин исемендәге хужалыҡ райондың агросәнәғәт комплексы тормошонда лайыҡлы рәүештә лидер һанала. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Ғәлим Сәлимовтың оҫта ойоштороуы һөҙөмтәһ

title: Һин дә мулла, мин дә мулла, Һыйырға бесәнде робот һала...

maintext: Шуныһы ҡыуаныслы: кооператив, Урал аръяғы төбәгендә иң беренселәрҙән булып “500 ферма” республика программаһында ҡатнашып, тиҙ арала малсылыҡ комплексын файҙаланыуға тапшырҙы. Төҙөлөшкә республика һәм кооператив ҡаҙнаһынан 24 миллион һумдан ашыу аҡса тотонолған. Элекке мал аҙбарҙарынан дүрт стена ғына тороп ҡалған, биналар заман талаптарына ярашлы йыһазландырылған. Бөгөн бында эшләү өсөн уңайлы шарттар булдырылған: “Авангард” маркалы һөт үткәргес ҡуйылған, аҙбарҙар йылы һәм яҡты, елләтеү камералары эшләй, һыу үткәргес ҡоролмалары, тиҙәк сығарыу транспортерҙары урынлаштырылған.Хужалыҡтың баш зоотехнигы Ҡәйүм Ураҙбаев әйтеүенсә, “500 ферма” республика программаһына ярашлы, ферманы үҙгәртеү – хужалыҡ ҡына түгел, ә тотош район өсөн дә ҙур ҡаҙаныш. Киләсәктә был объекттың тотош төбәк өсөн тәжрибә үҙәгенә әүерелеүе ихтимал.– Иң мөһиме – эшселәр өсөн уңайлы шарттар булдырылды, – ти Ҡәйүм Ринат улы. – Һауынсылар элекке кеүек ауыр биҙрәләр менән һөт ташымай, улар махсус һөтүткәргестәр аша кәрәкле урынға “елдерә”. Шулай уҡ малсыларҙың эше лә күпкә еңеләйҙе. Һәр мал эргәһенә махсус урын булдырылған, был осраҡта заманса аҙыҡ таратыу техникаһы ярҙамға килә. Хәҙер беҙҙең коллектив бөтә уңайлыҡтары булған малсылыҡ комплексында эшләй.Ферма мөдире Йәмил Үҙәнбаев белдереүенсә, әле һәүкәштәр йәйләүҙән ҡайтмаған, һуңғы көндәрҙә яуған ямғыр үләнде йомшартҡас, көндәлек һауым кәмемәгән.Бөгөн кооперативта бөтәһе 1 мең 270 баш мал иҫәпләнә, шуның 500-ҙән ашыуы – һауын һыйыры. Быйыл 8 айҙа 19 626 центнер һөт һауылған. Был үткән йыл менән сағыштырғанда 4 772 центнерға күберәк. Әйткәндәй, кооператив республикала һөт етештереү буйынса алдынғылыҡты бирмәй. Бында үҙ эшенең ысын оҫталары эшләй: Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Фәнүзә Баййегетова 100 тоннанан ашыу һөт һауыуға ирешкән, Рәйсә Сәғәҙәтова, Хәлиҙә Моталлаповалар ҙа ҡалышмай. Быйыл республика һауынсылар конкурсында етмештән ашыу һауынсы ҡатнашып, 9-сы урынды яулаған Тәслимә Ғәлина ла ошонда эшләй.Хужалыҡ етәкселеге тарафынан һауынсыларҙы дәртләндереү буйынса төрлө саралар ҡаралған. Иң күп һөт һауыусыға айлыҡ, йыллыҡ аҡсалата премиялар бирелә, эш хаҡы ла юғары.Ҡасандыр тиҫтәләрсә һыйырҙы ҡул менән һауған һауынсылар быуыны тарихта ҡала барһа ла, ауыл ерендә бөгөн дә был хеҙмәтте үҙ итеүселәрҙе табыуы еңелдән түгел. Йәштәр, бар эш аппарат менән башҡарылыуға ҡарамаҫтан, фермаға килергә ашҡынып бармай.– Һәр ваҡыттағыса, малсылыҡ тармағы ҡышҡа яҡшы әҙерләнде, 16 793 центнер бесән, 42 729 центнер сенаж һәм 18 809 центнер силос, 7 000 центнер һалам тупланды, һәр шартлы баш малға 30 центнер аҙыҡ берәмеге әҙерләнде. Ҡыш һөттө кәметеүгә юл ҡуйылмаясаҡ, – ти Ҡәйүм Ринат улы.Малсыларҙан Ғәфүр Абдуллин, Рәйес Ишкилдин, Тимерйән Атанғолов үҙ эшенә яуаплы ҡарай.Билдәле булыуынса, бынан бер нисә йыл элек Күлтабан ауылында заман талаптарына яуап бирерлек ҡеүәтле производство – 1 280 баш малға иҫәпләнгән мегаферма төҙөлөшө башланғайны. Бөгөн уның беренсе һәм икенсе сиратын төҙөү эштәре тамамланған. Күлтабан ауылындағы һөт етештереү комплексында әле 900 баштан ашыу ҡара-сыбар тоҡомло һыйыр малы аҫрала һәм ул райондың һөтсөлөк тармағында ҙур роль уйнай. Малдар Саҡмағош һәм Дүртөйлө райондарынан килтерелгән, төҙөлөштөң өсөнсө сираты сафҡа ингәс, мал һаны тағы арттырыласаҡ. Төҙөлөшкә республика ҡаҙнаһынан 523 миллион һум аҡса йүнәлтелгән. Хәҙер дүртенсе базаны сафҡа индереү маҡсатында инвесторҙар талап ителә.Күлтабан һөт етештереү комплексы директоры Илдус Һабанбаев әйтеүенсә, предприятиела 51 кешегә эш урыны булдырылған. Мал базаһы заман талаптарына яуап бирерлек йыһазландырылған, көнөнә 2 тоннанан ашыу һөт һауыла, бөтәһе дүрт һауынсы иҫәпләнә. “Һауын цехының тулыһынса инженер селтәрҙәре һәм заман технологиялары менән тәьмин ителеүе – һауынсыларҙың эшен күпкә еңеләйтә”, – ти Илдус Басир улы.Төбәктә тәүгеләрҙән булған мал аҙығын өйөүсе махсус ҡоролма – робот сит илдән ҡайтарылған. Уның ярҙамында малдарҙың алдынан аҙыҡ тәүлек әйләнәһенә өҙөлмәй. Был робот малдарҙы туҡтауһыҙ аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү өсөн тәғәйенләнгән. Тәүлегенә ул ферманы 32 тапҡыр урап сыға. Һөҙөмтәлә малдар сифатлы туҡлана һәм һөттө күберәк бирә.Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов Баймаҡ районына эш сәфәрендә комплекс менән яҡындан танышты һәм киләсәктә предприятиеға малды маҡсатлы үрсетеү, һөт етештереүҙе артабан да юғары кимәлдә алып барыу өсөн мегаферманың дүртенсе сиратын тамамлау бурысын ҡуйҙы.Баймаҡ районы республикала һөт етештереү буйынса алдынғылар рәтендә бара икән, бында, һис шикһеҙ, үрҙә телгә алынған һөтсөлөк фермаларының роле баһалап бөткөһөҙ. Әйткәндәй, уларҙың икеһе лә көньяҡ-көнбайыш райондарын иҡтисади йәһәттән ҡыҫҡа арауыҡта үҫтереү программаһына ярашлы тормошҡа ашырылған.


description: Рәсәйҙәр юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен мәктәптә үк өйрәнә башлау тураһындағы тәҡдимде хуп күрә. “Авто Mail.Ru” үткәргән тикшереү күрһетеүенсә, был тәҡдимде һорау алыуҙа ҡатнашыусыларҙың 80 процент

title: Мәктәптә үк өйрәнергә кәрәк


description: Рәсәйҙә Экология йылының рәсми эмблемаһы булдырылды. Ил Президентының тәбиғәтте һаҡлау эшмәкәрлеге, экология һәм транспорт мәсьәләләре буйынса вәкиле, Рәсәйҙә Экология йылын үткәреү буйынса

title: Экология йылына эмблема әҙер


description: Рәсәйҙең пенсия системаһын төрлөсә үҙгәртеп ҡарайҙар. Маҡсат – ҡаҙнаға һәм Пенсия фондына артыҡ ҙур көсөргәнешлек һалмай ғына оло йәштәгеләрҙең матди хәлен яҡшыртыу. Икенсе төрлө әйткәндә,

title: Биш йыл һайын реформа...

maintext: Ошо йүнәлештә яңы реформа (һуңғы 15 йыл эсендә өсөнсө тапҡыр!) буласағы тураһында беҙҙең гәзит яҙғайны инде. Әле Рәсәйҙең Финанс министрлығы үҙе үк тәҡдим иткән был үҙгәрештәргә төҙәтмәләр индерергә булды. Министрлыҡ туплау системаһына әле булһа ғариза яҙмаған кешеләрҙең эш урынынан күсерелгән иғәнәһен бүлгеләү фондына биреүҙән баш тартты. Ә тәүҙәрәк шундай фонд булдырыу күҙ уңында тотола ине. Иҡтисади көрсөк был реформаны тиҙерәк үткәрә башлауҙы талап итә, яңы ҡағиҙәләрҙе ошо министрлыҡ ил Хөкүмәтенә ноябрь аҙағынан да ҡалмай әҙерләп тапшырырға тейеш. Ләкин, күреүебеҙсә, был ҡағиҙәләрҙе әле булһа аныҡ ҡына күҙ алдына килтерә алмайҙар.Бөгөн тәҡдим ителгән план буйынса предприятиелар һәм ойошмаларҙан күсерелеп барған иғәнә пенсияның страховка һәм тупланма өлөштәрен түгел, ә фәҡәт бүлгеләү фондын ғына тәшкил итә башлаясаҡ. Ә туплана барған өлөшкә иғәнә күсереп барыу һәр кемдең үҙ иркендә була. Белгестәр әлегә саҡлы йыйылған тупланма өлөшкә кем идара итәсәгенең дә ҡәтғи генә билдәләнмәүен раҫлай.– Яңы ҡағиҙәләр буйынса хеҙмәт стажына талап та үҙгәрә, – ти Рәсәй Пенсия фондының Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе Фоат Хантимеров. – Пенсияға сығыу өсөн элеккесә биш йыл түгел, ә кәмендә 15 йыл хеҙмәт стажы кәрәк буласаҡ. Кемдәрҙең стажы тулмай, уларға социаль пенсия ғына тәғәйенләнәсәк, ләкин уны пенсия йәшенә етеп биш йыл уҙғас ҡына ала башларға мөмкин. Бөгөнгө закон менән иҫәпләгәндә, ирҙәргә – 65 йәштән, ҡатын-ҡыҙға 60 йәштән генә түләйәсәктәр.Беҙҙең республикала 1 миллион 116 мең пенсионер бар. Башҡортостанда пенсионер өсөн йәшәү минимумы 7 842 һум күләмендә билдәләнгән. Иҡтисади көрсөк был күрһәткестең “көсөн” дә кәметә бара (хәйер, уны элек тә ҙур сумма тип атап булмай ине). Яңы реформалар үҙгәртерме был минимумды һәм күпмегә – әлегә аныҡ ҡына яуап юҡ.


description: Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай дәүләт башҡорт драма театры — республикабыҙҙа бай тарихлы һәм традициялы, үҙ йөҙө, исеме булған милли үҙәктәрҙең береһе. Тиҙҙән ул күркәм байрамын — 85 йыл

title: “Хоҙай беҙҙе тамашасынан айырмаһын...”

maintext: — Дамир Мәжит улы, юбилей мәшәҡәттәренең иң ҡыҙған мәле: яңы премьера, юбилей алды гастролдәре, тантаналар, ҡунаҡтар, артистар, алҡыштар һәм балҡыштар... Кәйефтәр нисек?— Хәтәр шәп! 85 йәш кеше тормошонда иң абруйлы һәм хөрмәтле дата булһа, театр өсөн ул мәңгелектең бер мәле генә. Әммә ошо йылдар эсендә күпме роль тыуған, күпме образ уйналған, нисәмә быуын артистары үҙ ҡанаттарын нығытҡан, оло сәнғәт донъяһына юл ярған. Күпме йәш драматург үҙенең тәүге әҫәрен сәхнәләштергән, күпме яңы йыр яҙылған, күпме тамашасы театрға, сәнғәткә ғашиҡ булған... Аныҡ ҡына әйтеү мөмкин дә түгел.Сибай театры Башҡорт дәүләт академия драма театрынан ҡала республикала икенсе профессиональ башҡорт театры һанала. Бында Башҡортостанда ғына түгел, хатта унан ситтә лә ҙур танылыу яулаған шәхестәр үҫеп сыҡҡан. Режиссерҙар, РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәрҙәре Елизавета Сыртланова, Ғәмбәрә Мансурова, талантлы рәссамдар, БАССР-ҙың халыҡ артистары Ғәлиә Имашева, Мөхәммәт Арыҫланов, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең халыҡ артисы Мәғәфүр Хисмәтуллин, Башҡортостандың халыҡ, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы Ишмулла Дилмөхәмәтов, Ғата Сөләймәнов, Арыҫлан Мөбәрәковтарҙың да яҙмышы Сибай театрына тығыҙ бәйләнгән. 1991 йылда Сибай башҡорт дәүләт драма театрына тәүге художество етәксеһенең — СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков исеме бирелә.Ысынлап та, коллектив өсөн яуаплы осор: артистар труппалар менән юбилей гастролдәренә сыға, Ғүмәр Ғәйүмдең “Мираҫ” әҫәре менән яңы ижади миҙгел асылды, шулай уҡ дәртләнеп өр-яңы премьераға әҙерләнәбеҙ.— Сер булмаһа, тамашасы ниндәй әҫәрҙе ҡараясаҡ?— Театрҙың юбилей тантанаһы 28 октябргә тәғәйенләнгән. Унда төрлө яҡтарҙан абруйлы ҡунаҡтар көтөлә, шулай уҡ бында төрлө йылдарҙа эшләп киткән артистар ҙа килер, тигән өмөттәбеҙ. Ошо уңайҙан яҙыусы Лира Яҡшыбаеваның “Мөжәүир хәҙрәт” тигән әҫәре буйынса “Әүлиә” драмаһын тамашасы хөкөмөнә сығарасаҡбыҙ.— Театрҙың репертуарына күҙ һалғанда, милли драматургия нисектер ситләтелгән кеүек. Күберәк бүтән милләт әҙиптәренең әҫәрҙәре ҡуйыла...— Иң ауыртҡан еребеҙ был. Сәхнәгә ҡуйыр өсөн яңы әҫәрҙәр юҡ. Беҙҙең театр Наил Ғәйетбаев, Тамара Ғәниева, Таңсулпан Ғарипова, Рәлиф Кинйәбаевтарҙың драмаларын тәүгеләрҙән булып сәхнәгә сығарҙы, уларға драма яҙыуға этәргес бирҙе. Йәштәрҙән Салауат Әбүзәровтың әҫәрҙәре һөйөндөрөп алды, әле Мөҙәрис Бағаев тигән бик үҙенсәлекле драматург үҫеп килә. Һәйбәт әҫәрҙәр бар ул, әммә уларҙы сәхнәгә ҡуйыу мөмкин түгел.Сибай театрының төп тамашасыһы — ауыл ерендә йәшәгән халыҡ. Шунлыҡтан беҙгә ауыл тормошон яҡтыртҡан, уларҙың проблемаларын сағылдырған, көндәлек темаларҙы күтәргән әҫәрҙәр кәрәк. Икенсенән, театрыбыҙ үҙенең халыҡсан булыуы менән күптәргә яҡшы таныш, күп кенә әҫәрҙәр “ағас” тел менән яҙылып, һутлы һәм аҫыл телебеҙҙе бөтөнләй юҡҡа сығарып та ҡуйғылай.Театр — милли телде һаҡлаусы мәҙәни үҙәктәрҙең береһе. Уның төп тәғәйенләнеше – халыҡҡа хеҙмәт итеү, быуаттар һәм быуындар бәйләнешен өҙмәй, ата-бабаларыбыҙҙың рухи байлығын түкмәй-сәсмәй тамашасыға алып барып еткереү. Үҙебеҙҙең яҙыусыларҙың ебәргән әҫәрҙәрен уҡый барып, сәхнәгә йүнле бер әйбер ҙә сығарып булмаҫын аңлағас, аптырағандан тотонаһың сит драматургтарҙың “портфелен” аҡтарырға.— Белеүебеҙсә, байтаҡ йылдар Талҡаҫ буйында йәш драматургтар семинары ойошторолдо. Республика театрҙары өсөн уның әһәмиәте, дөрөҫөрәге, файҙаһы булдымы? Яңы драматургтар табылдымы? Әҫәрҙәрен театрҙар ҡуйҙымы?— Ысынлап та, драматург Наил Ғәйетбайҙың инициативаһы менән бер нисә йыл рәттән Талҡаҫ күле буйында йәш драматургтар семинары ойошторолдо. Бында Мәскәүҙән, Өфө ҡалаһынан театр белгестәре, тәнҡитселәр менән бер рәттән, республиканың төрлө театрынан режиссерҙар ҡатнашты. Ҡайһы берҙә матур драма әҫәренә юлыға торғайныҡ, улар төрлө театрҙарҙа ҡуйылды. Иң мөһиме — һөҙөмтә булды. Әле лә бар ундай йыйындар, тик улар Өфөлә үтә. Әммә семинарҙарҙың хәҙергеһе милли драматургияны үҫтереүгә ниндәйҙер өлөш индерә, тип әйтә алмайым. Нисәмә йыл үтеүенә ҡарамаҫтан, унда тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙе республиканың бер генә театры ла сәхнәләштермәне.— Илдә барған ҡулайлаштырыу күренеше театрҙы ла урап үтмәне. Был үҙегеҙгә аҡса эшләүҙә лә, премьера ҡуйыу өсөн әҫәр һайлағанда аҙыраҡ ролдәре булған спектаклгә туҡталыуығыҙҙа ла күренә. Сибай театрының киләсәге бармы?— Ауыр һорау. Яуапты бер аҙ ситләтеберәк башлар инем. Элек-электән мәҙәни усаҡтар бер генә илдә лә табыш килтереү урыны булмаған. Ул тамашасыларҙа матурлыҡ, мәҙәнилек тәрбиәләй. Хатта Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ла театр яугирҙәрҙе батырлыҡҡа өндәгән, уларҙың рухтарын нығытҡан, күңелдәренә еңеү өмөтө биргән.Бөгөн хәл күпкә киҫкенләште. Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәренең, шул иҫәптән артистарҙың эш хаҡы һаман булһа иң түбәне булып ҡала килә. Гастролдәргә йөрөп, үҙебеҙгә театр ҡаҙнаһын тулыландырыу талап ителә. Һаман булһа иҫке көй, тауыш, яҡтыртыу өсөн көйләү аппараттары менән эш итәбеҙ. Шуныһы көйөндөрә: элек ауылдарҙа халыҡ эркелеп спектакль ҡарарға йөрөһә, бөгөн улар битараф: кемеһенең аҡсаһы юҡ, икенсеһенең — ваҡыты, тигәндәй.Ауылдарҙа мәктәп, клубтарҙың ябылыуы ла беҙҙең өсөн яҡшыға түгел, ҡайһы бер урында тамаша ҡуйыр өсөн бина юҡ. Әгәр элегерәк артистар ай буйы гастролдә йөрөһә, әле улар автобус менән яҡын райондарҙа, көн һайын кис ҡайтып йөрөп, сәхнәлә уйнарға мәжбүр. Сөнки йоҡлау, ашатыу өсөн сығым байтаҡ китә. Үҙ көнөбөҙҙө үҙебеҙгә күрергә тура килә. Ауылдарға йөрөмәй ҙә булмай, беҙ Сибайҙа ғына уйнай ҙа алмайбыҙ. Әле әйтеүебеҙсә, күпселек тамашасыбыҙ ауыл ерендә йәшәй.Театрға килгәндә, һис шикһеҙ, уның киләсәге бар. Башҡортостандың ниндәй генә тарафтарында булһаҡ та, Сибай театрын “Үҙебеҙҙең театрыбыҙ килде!” тип ҡаршылайҙар икән, тимәк, беҙ тамашасыларға кәрәкбеҙ.— Ә бөгөн Сибай сәхнәһендә нисә актер уйнай?— Бөтәһе 27 актер бар, шуларҙың иң олоһо Башҡортостандың халыҡ артисы Рәмилә Хоҙайғолова булһа, иң йәше — яңы ғына театрҙа эш башлаған Регина Ишбулатова.— Дамир Мәжит улы, Сибай театры үҙенең күркәм 85 йыллығын билдәләй, ә үҙегеҙҙең ошо театрҙың художество етәксеһе булып эшләгәнегеҙгә 30 йыл тула. Өс тиҫтә йыл етәкселек итеү еңелдән түгелдер бит?— Күңелең ҡушҡан һәм яратҡан эшең барында ижад итеүе лә, йәшәүе лә еңел. Һәр көн театрға дәртләнеп киләм, шатланып ҡайтам. Иң мөһиме — сәхнәгә ҡуйырлыҡ яңы әҫәрҙәр тыуһын, милли драматургия сәскә атһын, йөҙөп эшләгән актерҙар булһын. Беҙҙең өсөн иң ҙур баһа – халыҡ һөйөүе, Хоҙай беҙҙе яратҡан һәм алҡышлаған шул тамашасыларҙан айырмаһын!


title: Ҡояшҡа ҡарай атлағанда...

maintext:
Америка яҙыусыһы Ирвинг Стоундың һүҙҙәре иҫкә төшә: “Ябай аң ике яҡлы уйлай: яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ, татлы һәм әсе, яҡшы һәм яман. Тәбиғәттә иһә ундай ике яҡлылыҡ юҡ. Ғөмүмән, донъяла яҡшы ла юҡ, яман да, ә ысынбарлыҡ менән ғәмәл генә”.
Тәбиғәтте алһаң, унда хатта йылан да яман түгел бит. Әгәр уға үҙең зыян ҡылмаһаң, өҫтөнә баҫмаһаң, ғүмеренә хәүеф килтермәһәң, ул да һиңә теймәҫ. Айыу ҙа тиктомалға кешегә ташланмай, ти һунарсылар. Әлбиттә, шаталаҡланып йөрөмәһә инде, йәғни йоҡо алдынан май туплаған ваҡыты булмаһа. Ә бүреме? Уны урман санитары тиҙәр. Ҡорбандың да иң көсһөҙөн һайлай. Ошонда ла тәбиғәт ҡануны күренә: иң көслөләр йәшәүгә хоҡуҡ ала.
Кеше лә ғәмәле менән генә айырыла. Бына саҡ тәпәй баҫып атлап киткән сабый хаҡында бер кем яман йәки яҡшы тип әйтә алмаҫ. Бала үҙе лә әле ундай төшөнсәләрҙе белмәй. Ләкин үҫә килә кеше хаҡында уның атҡарған эшенә ҡарап һүҙ йөрөтөрҙәр. Ошонда әҙәм балаһының үҙенсәлеге күҙ алдына баҫа – ул ғына бер юлы изгелек менән яуызлыҡ ҡыла ала. Шул уҡ “Урал батыр” эпосында ла Шүлгәнде ағаһынан ғәмәле айыра һәм шуға ҡарап беҙ ҙә нимә – яҡшы, нимә яман икәнен яҡынса төҫмөрләй алабыҙ. Урал батыр изге эштең иң ҙурын да күрһәтә – уртаҡ Ер һәм кешелек хаҡына йәнеңде фиҙа ҡылыу.
Тик ниндәй атҡа атланыр әҙәм балаһы – яҡшығамы, яманғамы? Динебеҙгә ярашлы, шуға ҡарап ул Аллаһы Тәғәлә алдында яуап тотасаҡ. Уның ауыҙы ябылып, аяҡ-ҡулдары телгә киләсәк. Береһе – ҡайҙа йөрөгәнен, икенсеһе ниҙәр ҡылғанын һөйләйәсәк. Унан тағы күҙҙәр менән ҡолаҡтарға ла һүҙ биреләсәк. Хатта был осраҡта ла яҡшы менән ямандың юҡлығы күренә – бары атҡарылған эштәр генә икегә бүленеп бизмәнгә һалына. Был йәһәттән динебеҙҙә “изге эштәр башҡарыусы, ғәмәл дәфтәрен уң ҡулына алып, шатлыҡтан йөҙө балҡыясаҡ, ә яуызлыҡ ҡылыусыларҙың ул һул ҡулына тоттороласаҡ һәм йөҙҙәре ҡайғынан ҡара янасаҡ” тип әйтелә. Артабан иһә йән ошо донъяла атҡарғандарына ҡарап үҙ әжерен ала.
Башҡа диндәрҙә лә ошондай уртаҡлыҡтар бар. Христиандар, йәһүдтәрҙә лә рухи үҫеш тураһында әйтелә, һәм улар ҙа теге донъяны таный. Хатта ҡабаттан тыуырға самалаусылар ҙа йәндең артабан йәшәйәсәге тураһында һөйләй. Улар ҙа яҡшы менән яман ғәмәлде айыра. Белдереүҙәренсә, яуызлыҡ ҡылыусылар хайуан булып яраласаҡ. Был йәһәттән Ислам диненә ҡәҙәр үк таныш булған Урал батыр ҙа: “Яҡшылыҡ булһын атығыҙ, кеше булһын затығыҙ”, — тип өндәгән.
Унан һуң инде йылдар үтеп, ергә Ҡөрьән төшөрөлгәс, Аллаһы Тәғәләнең рәсүле лә сәхәбәләрен яҡшылыҡтың башланғысы булырға, ошо йүнәлештә киләһе быуындарға миҫал күрһәтергә саҡырған. Ә инде киләһе быуын уларҙың ғәмәлдәрен дауам итһә, ошо эште атҡарған һәр кешенең әжере йәнә уның тәү атҡарыусыһына ла яҙыла, тигән шатлыҡлы хәбәр менән ҡыуандырған Пәйғәмбәр. Әгәр берәү яуызлыҡтың башланғысы булһа, унан һуң ҡылынған ошо һәр эштең гонаһы йәнә уға ла яҙыла, тип белдергән.
Ләкин эпоста яуызлыҡ менән изгелекте күрһәк тә, был төшөнсәләр тураһында аныҡ ҡына ниҙер әйтеп булмай. Нимә ул яҡшы һәм нимә ул яман? Яуапты, ахыры, һәр кем үҙ күҙлегенән, күңеленән сығарып ҡайтарыр. Был йәһәттән бер ғалим: “Кешенең күңел үҫеше биш баҫҡыстан тора”, – тип әйткән. Тәүгеһендә уның кеше үҙе тора икән, йәғни кеше үҙен генә уйлай, хәстәрләй. Икенсеһендә – ғаиләһе, өсөнсөһөндә – милләте. Дүртенсеһенә ярашлы, ул үҙ диненә ҡараған кешеләрҙе уйлай, уларҙың мәнфәғәтен ҡайғырта. Бишенсе һәм һуңғы баҫҡыста иһә әҙәм балаһы үҙенең ғәмәлен бөтә кешелек өсөн йүнәлтә. Ундайҙар һанына ингәндәрҙе беҙ бөйөк кешеләр кеүек беләбеҙ. Сафтарына иһә донъя ағымына үҙгәреш индергән шәхестәр теҙелә. Исемдәренән Колумб, Эйнштейн, Аристотель, Сыңғыҙхан, Искәндәр таныш. Ә ошо исемлектең иң башында Мөхәммәт пәйғәмбәребеҙ тора.


description: Мосолман ҡатын-ҡыҙына хас әҙәплелек, оялсанлыҡ, шул уҡ ваҡытта ғорурлыҡ, үҙ көсөңә таяныу кеүек сифаттарҙың бөгөнгәсә ныҡлы булып ҡалыуына шаһитбыҙ. Уларҙы ҡайһы саҡта хатта ҡаты сир ҙә үҙгә

title: “Аҡсаны эшләп алғым килә”


description: Башҡортостанға сусҡаларҙың Африка тағунын индермәү өсөн Илеш һәм Бүздәк райондарындағы юлдарҙа автотранспорт өсөн махсус йыуыу пункттары асылды. Башҡортостанға сусҡаларҙың Африка тағунын

title: Ни өсөн транспорт дезинфекциялана?


description: Хәүефле заманда йәшәйбеҙ. Донъяның теге йә был төбәгендә ут ялҡындары гөлт итеп ҡала. Баш осонда аяҙ күк, тыныс таң күреп ғәҙәтләнгәнгәме, күршелә барған “янғын”дарға әллә ни иҫебеҙ китеп тә

title: Ут менән шаярмайҙар

maintext: Болғар күрәҙәсеһе Ванга шундай һүҙҙәр әйткән: “Донъяға яңы тәғлимәт киләсәк, ләкин тиҙҙән түгел. Әле Сүриә ҡолатылмаған. Сүриә еңеүсенең аяғына йығыласаҡ, ләкин еңеүсеһе ул булмай сыға...”Әлбиттә, сәйәсәттә күрәҙәлеккә ышаныу юҡ, әммә һүҙҙәренә сер һалып һөйләгән Ванганың раҫҡа сыҡҡан күҙаллауҙары ла уйландырып ҡуя. Бигерәк тә Америка Ҡушма Штаттарының Сүриәгә ҡарата алып барған сәйәсәтен күҙ уңында тотҡанда.Әйтәйек, Аҡ йорттоң рәсми вәкиле Джош Эрнест Рәсәйҙе АҠШ-тың Сүриәләге ҡаҙаныштарын үҙләштереүҙә ғәйепләне. Уның әйтеүенсә, илебеҙҙең Һауа-йыһан көстәре (ВКС) бурыстарын үтәй алмаған, йәнәһе. “Һуңғы ете ай эсендә ИГИЛ-ға ҡаршы (Рәсәйҙә тыйылған террор ойошмаһы) хәрби операцияла Рәсәй бер маҡсатына ла өлгәшмәне. Уның ҡарауы, АҠШ тарафынан үткәрелгән уңышлы операцияларҙы үҙенеке итеп күрһәтә”, – тине ул.Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы (БМО) ҡарамағындағы Рәсәй Федерацияһының даими вәкиле Виталий Чуркин үҙ сиратында был ғәйепләүҙе мәғәнәһеҙлек тип атаны.Хәтерләйһегеҙҙер, күптән түгел АҠШ Сүриәләге хәлде көйләү буйынса Рәсәй менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартыуы тураһында белдергәйне. Бынан сығып, бер генә һығымтаға килергә мөмкин: тимәк, киләсәктә был ғәрәп илендә барған “янғын” тағы ла ҡыҙыулана төшәсәк.Сүриәнең Сит ил эштәре министрлығы хәбәр итеүенсә, террорсыларға ҡаршы Рәсәй үткәргән саралар һөҙөмтәле булған. Террорсыларҙы көсһөҙләндереү, уларҙың нефть урлауҙарына сик ҡуйыу йәһәтенән ғәйәт ҙур эш башҡарылған. Сүриәнең тышҡы сәйәси ведомстволары һуғышта ғына түгел, сәйәси аренала ла ярҙам күрһәткәне өсөн илебеҙгә рәхмәт һүҙҙәрен еткерҙе.Үкенескә ҡаршы, утын ташлаусылар булғанда, усаҡтың тиҙ генә һүнмәүе көн кеүек асыҡ. Шулай ҙа “янғын”ға мул ғына күләмдә һыу “һибелеп” тора. Һуңғы бер нисә көн эсендә, мәҫәлән, Алеппо, Идлиб, Хама, Хомс провинцияларында 200 террорсы юҡ ителде, 250-һе яраланды, пулеметтар менән йыһазландырылған 32 “пикап”тың, 20 автомобилдең көлө күккә осто, террорсыларҙың бер нисә башлығы һәләк булды.Шуныһы сәйер: террорсыларҙың хәле мөшкөлләнә башлау менән Америка һәм Европа илдәренең етәкселәре Рәсәйгә, Сүриә хөкүмәтенә ғәйеп ташларға тотона. Был юлы ла Бөйөк Британияның Сит ил эштәре министрлығы башлығы Борис Джонсон: “Сүриәнең дауаханаларына булған авиаһөжүм – хәрби енәйәт. Был хәл тыныслыҡ хаҡында килешеүҙәрҙе юҡҡа сығара”, – тип белдерҙе. Ә Америка президенты вазифаһына дәғүә иткән Трамп фекеренсә, йәнәһе, Рәсәй Сүриә буйынса килешеүҙе боҙа һәм Вашингтонды, бигерәк тә Барак Обама менән Хиллари Клинтонды һанға һуҡмауын күрһәтә. Аңлашыла, юғары урынға үрмәләргә тырышҡан кеше үҙ “бизмәненә” һалынасаҡ һәр мөмкинлектән файҙаланырға тырыша. Хәйер, Рәсәйгә батҡаҡ бәреп, саф булып ҡалырға маташҡандар аҙмы ни?! Иң башта ҡулына батҡаҡ тотҡан буяла лабаһа!..Шуны әйтергә кәрәк: Рәсәйҙең Сүриәләге һауа һөжүме иң беренсе сиратта разведка мәғлүмәттәрен ентекле тикшергәндән һуң ғына башҡарыла. Әлегә тиклем Рәсәй самолеттарының тыныс халыҡты бомбаға тотоуы тураһында бер мәғлүмәттең дә иҫбатланғаны юҡ.Ниндәй генә яла яғыуҙар булмаһын, илебеҙ террорсыларға ҡаршы аяуһыҙ көрәшен дауам итә. Яңыраҡ ҡына Сүриәгә С-300 зенит ракета системалары оҙатылыуы ла ошо хаҡта һөйләй. Ләкин Рәсәйҙең был “ҡылығы” океан аръяғындағыларға оҡшап етмәне. Уларҙың фекеренсә, бындай “башбаштаҡлыҡтар” Сүриәлә тыныслыҡ урынлаштырыуға булышлыҡ итмәй. Пентагон иһә Рәсәйҙең ниндәй маҡсат тотоуы аңлашылмауын һәм улар илебеҙҙең һәр хәрәкәтен күҙәтеп торасағын белдерҙе.АҠШ-тың сәбәләнгәнен төшөнөп була, сөнки улар Сүриә дәүләтенең башлығы Әсәд ғәскәренә ҡаршы операция үткәрергә, хәрби аэродромдарҙы бомбаға тоторға ниәтләй. Дәүләт департаменты, ЦРУ һәм АҠШ-тың хәрби штаб вәкилдәре ҡатнашлығында Аҡ йортта үткән осрашыуҙа һүҙ нәҡ шул турала барҙы.АҠШ ҡуштандары ла тик ятмай. Германия Рәсәйгә яңы санкциялар менән янай. Парламенттың Халыҡ-ара эштәр буйынса комитеты рәйесе Норберт Реттген былай тине: “Сүриәләге хәрби енәйәттәргә ҡаршы яуап итеп санкциялар ҡулланмау хилаф булыр ине. Яңы санкциялар тиҙ арала булмаһа ла, киләсәктә Рәсәй иҡтисадына мотлаҡ йоғонто яһаясаҡ”, – тине. Күренеүенсә, “аҡыллы баштарҙы” Сүриәләге тыныслыҡ түгел, ә илебеҙҙең иҡтисади хәле ҡыҙыҡһындыра. Хәйер, донъя иҡтисады сылбыр кеүек бер-береһенә бәйләнгән. Беҙгә кейҙерергә тырышҡан боғалаҡҡа үҙҙәренең башы тығылғанын да онотмаһындар ине.


description: Аҡса ғәли йәнәптәре... Кеҫәңдә шыптырлап торған ҡиммәтле ҡағыҙҙарың булмаһа, хәҙерге заманда бер аҙым яһармын тимә. Бына мәктәптәрҙәге оҙайтылған көн төркөмдәре лә түләүле хеҙмәткә әйләнә..

title: ОҘАЙТЫЛҒАН КӨН ТӨРКӨМӨ АТА-ӘСӘНЕҢ КЕҪӘҺЕНӘ ҺУҒАМЫ?

maintext: 2013 йылда, Рәсәй Федерацияһының “Белем биреү тураһында”ғы Федераль законына ярашлы, мәктәптә дәрестәрҙән һуң балаларҙы ҡарау һәм тәрбиә биреү бушлай күрһәтелгән хеҙмәт булыуҙан туҡтаны. Бөгөн ошо Закон нигеҙендә белем биреү учреждениелары ата-әсәләргә дәрестәрҙән һуң өҫтәмә уҡыуға ҡалған балалары өсөн күрһәтелгән хеҙмәт өсөн хаҡ ҡуя ала.Был мәктәптәргә генә түгел, балалар баҡсалары тәрбиәләнеүселәренә лә ҡағыла, һәм күп ата-әсәлә һорау тыуҙыра. Ысынлап та, баланың бер нисә йыл элек бушлай булған мәктәптән һуңғы ваҡытын ойоштороу сараһы ни өсөн бөгөн түләүле хеҙмәткә әүерелде? Ниңә ошо законға аныҡ ҡына аңлатмалар юҡ? Был белем биреү тураһындағы дәүләт стандартына ҡаршы килеү түгелме?Рәсәй Федерацияһының “Мәғариф тураһында”ғы Законының 66-сы статьяһына ярашлы, оҙайтылған көн төркөмдәренә йөрөгән уҡыусыларҙың ата-әсәһенә баланы ҡарау һәм тәрбиә биреү хеҙмәте өсөн белем биреүсе учреждениелар түләү ҡуйырға хаҡлы. Учреждениелар хаҡты кәметә ала йәки билдәле категорияға ҡараған бәлиғ булмағандарҙың ата-әсәһенән түләтмәҫкә лә мөмкин.Законға ярашлы, бөгөн илебеҙҙәге урта белем биреү учреждениеларында түләүле оҙайтылған көн хеҙмәте (продленка) эшләй. Дәүләт Думаһының белем биреү буйынса комитеты мәғлүмәттәре буйынса, мәктәптәрҙә 1 миллион 700 мең уҡыусы дәрестәрҙән һуң оҙайтылған көн төркөмөндә ҡала. Тимәк, Рәсәйҙә ата-әсәләрҙең быға ихтыяжы ярайһы уҡ ҙур. Республикабыҙҙың төрлө мәктәптәрендә иһә оҙайтылған көн хеҙмәтен күрһәтеү мәсьәләһе төрлөсә ҡуйылған, һәм бөтә мәктәптәрҙә лә хаҡтар тотороҡло ғына һаҡланмай. Бер нисә йыл элек бушлай булған хеҙмәт өсөн бөгөн күп ата-әсәләр ярайһы ғына юғары хаҡ түләргә мәжбүр, был, әлбиттә, халыҡты ҡәнәғәтләндермәй.Яңыраҡ Рәсәйҙең мәғариф министры Ольга Васильева: “Мәктәп – ул белем һәм тәрбиә биреү усағы. Табип йә руханиҙар кеүек, уҡытыусылыҡ – ул эш кенә түгел, ә тыумыштан бирелгән һәләт. Был осраҡта “мәктәптә хеҙмәт күрһәтеү” тигән фекер йәмәғәтселек аңынан юйып ташланырға тейеш, тип уйлайым”, – тип билдәләне. Министрҙың фекеренсә, балаларға белем биреү ҙә һәм уҡыуҙан һуң өҫтәмә оҙайтылған көн төркөмө эше лә ата-әсәләрҙең аҡсаһына түгел, ә бюджет иҫәбенә алып барылырға тейеш.Балаларын уҡыуҙан һуң мәктәптә ҡалдырған бер нисә ата-әсәнән ошоға ҡарата фекере менән уртаҡлашыуын һораныҡ:Гөлсибәр ҒӘЛИМОВА:– Ике урында эшләһәм дә, аҡса етмәй киткән осраҡтар була. Оҙайтылған көн хеҙмәте бындай бушамаған ата-әсә өсөн бик уңайлы тип уйлайым. Улым уҡыған мәктәптә бының өсөн хаҡ күп алынмай, өҫтәмә туҡландырыу ҙа ойошторолған. Уҡыуҙан һуң өйгә ҡайтып яңғыҙы ултырғансы, мәктәптә булыуы яҡшыраҡ, күңелем тыныс. Баланың өҫтәмә шөғөлдәре өсөн, әлбиттә, түләргә тура килә. Шулай ҙа ике балаһын да оҙайтылған көн төркөмөндә ҡалдырған туғандарым өсөн түләү күләме ярайһы ғына ҙур килеп сыға, төрлө мәктәптәрҙә төрлөсә хаҡ ҡуйыла шул.Нәргизә ИСЛАМОВА:– Аҡсаға ҡытлыҡ булмаһын өсөн ирем менән икебеҙгә лә эшләргә тура килә. Элегерәк бәләкәйҙәрҙе балалар баҡсаһынан алыр өсөн эштән иртәрәк сығырға йә туғандарыбыҙҙан ярҙам һорарға тура килә ине. Ҡыҙыбыҙ уҡыған мәктәптә оҙайтылған көн хеҙмәте юҡ, ул төштән һуң түләүле түңәрәктәргә йөрөй, телефондан хәлен белешеп һөйләшеп торабыҙ. Балалар баҡсаһындағы бәләкәстәр оҙайтылған көнгә ҡалалар. Аҙ тәьмин ителгәндәр төркөмөнә инмәйбеҙ, шуға ла ике балабыҙға был хеҙмәт өсөн тулыһынса һәм 50 процент ташлама менән түләргә тура килә.Байрам ИЛСЕҒОЛОВ:– Оло улыбыҙ юғары уҡыу йортонда белем ала. Ҡыҙыбыҙ әле мәктәптә сығарылыш класында, ул дәрестәренән һуң оҙайтылған көн төркөмөнә бушлай йөрөнө. Бөгөн иһә оҙайтылған көн хеҙмәтенә мохтажлығыбыҙ юҡ. Башланғыс кластағы ике улыбыҙ менән ҡатыным өйҙә ултыра, өләсәйҙәре лә яндарында. Балаларҙы ҡалалағы түләүле түңәрәктәргә йөрөтәбеҙ. Шулай ҙа оҙайтылған көндө түләүһеҙ итһәләр, яҡшы булыр ине, тип уйлайым, сөнки ҡайһы бер ата-әсәнең өйҙә бала ҡарап ултырырға ваҡыты юҡ, мәктәптәрҙә ойошторолған өҫтәмә хеҙмәттәр өсөн түләргә мөмкинлектәре лә сикләнгән.Нисек кенә булмаһын, мәғариф өлкәһендә ошо мөһим мәсьәләләрҙә ыңғай үҙгәрештәр көтә халыҡ. Киләсәктә мәғариф министрының һүҙҙәре һәм халыҡ фекере иҫәпкә алыныр, аныҡ ҡарарҙар ҡабул ителер тип өмөтләнәйек.


description: Һарытауҙа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле ҡарамағындағы Совет ултырышында ҡатнашты. Ултырыш иҡтисадтың реаль секто

title: Үҙебеҙҙең тауарҙарға өҫтөнлөк бирелә


description: Бер ҡараһаң, тормош юлы шул тиклем оҙон күренә... Ә ысынында иһә кеше ғүмере аҡҡан һыу кеүек. Әле генә тәпәй баҫҡан сабый тиҙ арала мәктәпкә бара, белем үрҙәренә юл ала, һөнәргә эйә була, хе

title: Ғәҙеллекте, ябайлыҡты алға ҡуйып


description: Был һүҙбәйләнеш һәр кемдең күңеленә тыуғанда уҡ ҡан менән күсәлер, һәр хәлдә, беҙҙең илдә мәктәп уҡыусыһынан алып сал сәсле аҡһаҡалға тиклем уның ни икәнен белә, сөнки хәтәр шаңдауы ҡағылмағ

title: “Халыҡ дошманы”

maintext: “Отрядҡа бер яңы бала ылыҡтырырға. 20 кило ташландыҡ йыйырға, 10 йомран, 15 сысҡан үлтерергә. Бер емеш ағасын һәм йәшелсә баҡсаһындағы 10 япраҡлы үҫемлекте ҡоротҡостарҙан таҙартырға. Бер сыйырсыҡ ояһы һәм ике тағараҡ яһарға”.Тағы бер баҫманан (“Киске Өфө”, № 34) өҙөк килтерәйек. “Йомрандар дошманы” тип атала Вара Буранбаевтың мәҡәләһе, һүҙ ике бер туғандың һөйләшеп ултырыуы, уларҙың һөйләшеүе тәбиғәткә ҡағылыуы тураһында. Элек райсоветта эшләп йөрөгәне былай ти: “Кемдер райсовет рәйесенә: “Баҫыуҙарҙа йомрандар күбәйеп киткән. Ҡайҙа ҡарама, шунда баштарын суҡайтып ултыралар. Бер йомран ҡышҡылыҡҡа бер бот (16 килограмм) тос иген әҙерләп һалып ҡуя икән. Тимәк, 100 йомран 16 центнер игенде урлай булып сыға. Шуларға ҡаршы көрәш асырға ине”, – тигән.Был хәбәр рәйескә етә ҡалған. Башҡарма комитеттың бер ултырышында ул “йомрандарҙы ҡырыу буйынса район комиссияһы” төҙөй. Уның рәйесе итеп – мине, урынбаҫар итеп халыҡ мәғарифы бүлеге мөдирен тәғәйенләнеләр. Йомрандарҙы бөтөрөү өсөн дүрт ай ваҡыт бирҙеләр: апрель – июль айҙарын. Комиссия ағзалары йыйылып һөйләштек тә был мөһим сараға мәктәптәрҙе йәлеп итергә булдыҡ. Мәғариф бүлеге мәктәптәргә, отчет формаһын ҡушып, фарман ебәрҙе. Отчетты 1 сентябргә яһарға тейеш булдылар.Май айы башында урынбаҫар менән икәүләп Һаҡмар йылғаһы буйында ултырған ҙур ауылға барып төштөк. Ауыл Советы рәйесе һәм мәктәп директоры менән осраштыҡ та, күнәктәр алып, уҡыусы балалар менән күмәкләп колхоз баҫыуҙарына йомрандарға ҡаршы көрәшергә сығып киттек. Уҡыусылар йүгереп йөрөп йомран ояларын эҙләй. Тапҡан береһе: “Бында килегеҙ!” – тип ҡысҡыра. Барып етә һалабыҙ. Балалар күнәк менән яҡындағы шишмәнән һыу ташый, өңгә һыу ҡоя. Икенселәре һыуҙа сәсәп, борҡ-һарҡ итеп килеп сыҡҡан йомрандарҙың башына һуғып үлтерә тора. Шулай итеп, азартҡа инеп киттек тә ул көндө утыҙлаған йәнлектең башына еттек.Көҙ отчет мәғлүмәттәренән сығып иҫәпләп ҡараһаҡ, сәстәребеҙ үрә торҙо: Баймаҡ районы буйынса 50 меңгә яҡын йәнлек юҡ ителгән. Быға ышанырғамы, юҡмы? Әммә район буйынса илле мең бот иген “һаҡлап” ҡалынған. Шуға ҡыуандыҡ. Ҙур эш бит был. Шулай тип “йомрандарҙы ҡырыу буйынса район комиссияһы” башҡарма комитетына отчет бирҙек. Беҙҙең отчетты маҡтап ҡабул иттеләр...”Бына шулай, йәмәғәт, балаларға беҙ нисек тәбиғәтте һаҡларға өйрәттек. Парадокс килеп сыға түгелме: сыйырсыҡтар ҡайтыуға оялар яһаттыҡ, ә яҙ башлаусы ҡара ҡарғаларҙы “халыҡ дошманы” яһаныҡ – борсаҡ баҫыуҙарына һөжүм итә, кукуруз шытымын сүпләй... Тәүгеләренә арнап шиғырҙар яҙҙыҡ, икенселәренең һөлдәләрен таяҡҡа элеп ҡуйып, баҫыу ситтәренә ҡаҙап сыҡтыҡ. Үкенескә ҡаршы, йомрандар менән дә шул уҡ хәл булды. Их, Әҙәм менән Һауа балаһы, тиһең ҡайһы саҡ, Аллаһ Тәғәлә барыһын да – һине лә, мине лә, ҡоштарҙы ла – белеп яралтҡан бит, тәбиғәттә тигеҙлек (баланс) булдырған. Беҙ генә ҡыҫылып, ошоно боҙмайбыҙмы икән? Ғөмүмән, тәбиғәтте һаҡлайыҡ, тип лаф орғансы, бәлки, үҙ ҡанундарыбыҙ менән уның эшенә тығылмаҫҡа ғына кәрәктер?!


description: Башҡорт халҡын тотош бер айсберг кеүек күҙ алдына килтерәм. Океан өҫтөндәгеһе, йәғни күренгән өлөшө ул бөгөн сәхнәләрҙә, урамдарҙа һәм башҡа урындарҙа күренгән башҡорт йөҙө булһа, океан аҫты

title: “Башҡорттар”ҙы өйрәнеү мотлаҡ

maintext: Тарих – һәр саҡ ҡыҙыу бәхәстәр тыуҙырырлыҡ тема. Боронғо замандарҙан алып һәр халыҡ тарихты үҙенсә төҙәтеп ебәрергә әүәҫ булған. Бындай ҡылыҡ, әлбиттә, йәшәйеште ҡырҡа үҙгәртә. Салауат Юлаев ҡуптарған боланан һуң быуат буйы уның исемен балаларға ҡушыуҙы тыялар, Салауат исемле ир-атты, сабыйҙарҙы үлтерәләр, көслө рухлы батырыбыҙҙы кешенең хәтеренән юйырға тырышалар... Әммә бер нигә ҡарамаҫтан, беҙ бөгөн дә был исемде ғорурлыҡ менән телгә алабыҙ. Тарихсылар үткәндәрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн көстәренән килгәндең барыһын да эшләй. Ошондай эшмәкәрлектең бер һөҙөмтәһе – “Башҡорттар” исемле ғилми монография.Был монография асылда оло әһәмиәткә эйә. Ул халҡыбыҙға, ғалимдарға, тотош төркиәт ғилеменә кәрәк. Шуға күрә, ошо хеҙмәттең донъя күреүе айҡанлы, “Башҡортостан” дәүләт концерт залында китап менән таныштырыу тантанаһы уҙғарылды.“Башҡорттар” китабы өҫтөндә оҙаҡ йылдар буйына эш барҙы. Был хеҙмәтте әле үҙ заманында күренекле этнограф Раил Ғүмәр улы Кузеев башлаған. Бөгөн иһә монография сығарыуға уның уҡыусыһы Елена Сергеевна Данилко ҙур өлөш индерҙе. Шуға күрә яуаплы мөхәррирҙәр булараҡ икеһе лә күрһәтелгән. Ә монография үҙе Мәскәүҙә “Ғилем” нәшриәтендә “Халыҡтар һәм мәҙәниәттәр” серияһында баҫылды.Әйткәндәй, был серия буйынса 1992 йылдан бирле уңышлы эш алып барыла. Бығаса байтаҡ халыҡтың тарихи китаптарын баҫтырып өлгөргәндәр. “Башҡорттар” монографияһына ҡырҡ дүрт авторҙың эш һөҙөмтәһе индерелгән, тиражы – 3750 дана. Был тираж бығаса сыҡҡан китаптарҙыҡына ҡарағанда икеләтә күберәк. Әлбиттә, бында Башҡортостан Республикаһы етәкселеге, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты, Р. Кузеев исемендәге этнография институты, Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ менән БДУ-ның һәм башҡа ғилми ойошмаларҙың өлөшө ҙур.Презентацияла әле телгә алған ғилми үҙәктәрҙән төрлө ғалимдар сығыш яһаны. Мәҫәлән, монографияның яуаплы мөхәррире Елена Данилко башҡорт халҡының рухи байлығына ғашиҡ булыуы хаҡындағы кисерештәре менән уртаҡлашты. География фәндәре докторы Айбулат Псәнчин башҡорт халҡы тарихын өйрәнгәндә төрлө дәүерҙәр хаҡында һүҙ тотто.Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтынан Фирҙәүес Хисамитдинова иһә ҡайһы юҫыҡҡа нығыраҡ баҫым яһағанын һөйләне.Монография 662 биттән тора. Унда башҡорт халҡының боронғо дәүер тарихынан алып милләтебеҙҙең шөғөл-фиғелдәре, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолаларына тиклем тулы мәғлүмәт бирелгән. Яңы китап быға тиклем донъя күргән ғилми эштәрҙән шуныһы менән айырылып тора: бер ҡайҙа ла баҫтырылмаған фотолар һәм антропологик макеттар бирелгән. Был рәсемдәр төрлө ғалимдарҙың, фотографтарҙың, сит ил институттарының архивынан алынған.Китапта тупланған фундаменталь белемде һәр башҡорт үҙләштерергә тейеш. Үҙ тарихыңды белеү бер ҡасан да яҙыҡ булмаҫ.


title: Көҙгө һайлау: эстән ҡараш

maintext:
Һайлау кампанияһы осоронда Башҡортостандың Үҙәк һайлау комиссияһына 415 ялыу килгән, шуларҙың 110-ы — Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһынан. 57 ялыу ҡабатланған. Һөҙөмтәлә ике ялыу ғына нигеҙле тип танылған, тағы икәүһенең дөрөҫлөккә тап килеү-килмәүе өлөшләтә генә иҫбат ителгән. Был турала республиканың Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев журналистар өсөн ойошторолған брифингта хәбәр итте.
БР Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе урынбаҫары Наилә Алтынова иһә үҙ сиратында нигеҙле тип танылған ялыуҙарға аңлатма бирҙе. Әйтәйек, “Яблоко” партияһы вәкиле Илдар Иҫәнғоловтың баннерҙарҙы боҙоу осраҡтарына ҡағылышлы ғаризаһы буйынса әле булһа тикшереү эштәре бара. “Ысынлап та, агитацион материалдарҙың боҙолоуы асыҡланды, тик бының кем тарафынан эшләнеүе билдәһеҙ — хоҡуҡ һаҡлау органдары уларҙың эҙенә төшә алманы”, — тине Наилә Алтынова.
Икенсе осраҡ Ҡалтасы ауылында теркәлгән. Бында агитацион материалдар таратырға тейеш кеше бурысын балаларына йөкмәй. Һөҙөмтәлә тәртип боҙоусы административ яуаплылыҡҡа тарттырылған.
“Өсөнсөһө, өлөшләтә генә иҫбатланған осраҡ, Илдар Иҫәнғоловҡа ҡағыла. Кандидат мөлкәтенә ҡағылышлы мәғлүмәтте дөрөҫ күрһәтмәгән. Беҙ был етешһеҙлекте ваҡытында төҙәттек”, — ти Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе урынбаҫары.
Дүртенсе осраҡ иһә Өфө районының Шамонин ауылына бәйле. Бында Һайлау көнөндә комиссияның кәңәш биреү тауышы хоҡуғына эйә булған ағзаһы үҙен тәртипһеҙерәк тотҡан, шуға комиссия уның ғәмәлдәрен туҡтатыу тураһында ҡарар сығарған.
“Әлеге көндә 12 эш судта, уларҙың дүртәүһе буйынса ҡарар сығарылды. Әйтергә кәрәк, улары дәғүәселәр файҙаһына түгел, һайлау комиссияларының ҡарарҙары ғәмәлдә ҡалды”, — тип хәбәр итте Наилә Алтынова.
Әйткәндәй, күптән түгел Башҡортостанда Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһы ағзалары Евгений Шевченко менән Сергей Сироткин булып китте. Улар төбәктә үткән һайлауҙарға гражданлыҡ контроле ойошторған ижтимағи ойошмалар, партиялар вәкилдәре, һайлау комиссиялары ағзалары, депутаттар, депутатлыҡҡа кандидаттар, күҙәтеүселәр менән осрашты. Һөйләшеүҙә һайлау кампанияһына йомғаҡ яһалды, теркәлгән айырым кәмселектәр һәм ыңғай тәжрибәләр ҡаралды.


description: “Роспотребнадзор”ҙың Башҡортостан идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, республикабыҙ вируслы талпан энцефалиты киң таралған төбәктәр иҫәбенә инә. Шуға күрә белгестәр иммунизацияны әле үк башларға

title: Талпандан һаҡланыу сараһы


description: “Депутаттан уңдыҡ”, — ти Әлшәй районы хакимиәте башлығы урынбаҫары Закуан Әхмәтов. Уның әйтеүенсә, оҙаҡ йылдар Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙа Әлшәй районынан депутат итеп төҙөлөш эштәрен яҡшы

title: Хәҡиҡәт ҡанына һеңгән

maintext:
Сәлимйән ҒҮМӘРОВ,
Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Бөгөн иһә төбәктән Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға депутат итеп халыҡ араһында оло абруй ҡаҙанған медицина фәндәре докторы, профессор, Башҡортостан Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты директоры Әхәт Бакиров һайланған. Халыҡтың һаулығын һаҡлау һәм нығытыуҙы депутат үҙенең төп бурысы итеп ҡуйған, уны тормошҡа ашырыу буйынса төрлө ысулдар һәм юлдар эҙләй. Ул Әлшәй районында һайлаусылар менән йыш ҡына осрашыуҙар ойоштора, уларҙың һорау-теләктәрен тормошҡа ашырыу хәстәрлеген күрә. Сәләмәтлеген нығытыуға мохтаж кешеләрҙе институтҡа саҡырып, медицина тикшереүҙәре үткәрә, ҡайһы берҙәре шунда клиникала ятып тейешле дауа ла ала.Медицина өлкәһендә эшләүселәр менән танылған ғалим ғилми-ғәмәли конференциялар үткәрә, бөгөнгө талаптарға ярашлы консультациялар, кәңәштәр бирә. Әхәт Барый улы 20 йыл самаһы ошо ғилми институтҡа етәкселек итә. Быға тиклем төрлө медицина учреждениеларында эшләп бай тәжрибә туплаған, халыҡ менән аралашыу нескәлектәрен үҙләштергән. Ул – халыҡ, бигерәк тә медицина өлкәһендә эшләгән хеҙмәткәрҙәр араһында билдәле ғалим, кешеләрҙең сәләмәтлеген һаҡлау һәм нығытыуҙа йән атып йөрөгән шәхес. Закуан Зөфәр улының “Депутаттан уңдыҡ” тигән һүҙҙәре башҡарылған эштәр менән нығытыла бара.Әхәт Барый улының фекеренсә, кешене дарыу ғына дауалай алмай, бында медицина хеҙмәткәрҙәренең ауырыу кешегә булған йылы мөнәсәбәте, уның тураһында ҡайғыртыуы һәм хәстәрлек күреүе ҙур әһәмиәткә эйә, сирлегә дәрт өҫтәй һәм өҫтәмә көс бирә. Бөгөн институтта тәжрибәле, изге күңелле кешеләр эшләй, улар ауырыуҙың хәлен нисек тә яҡшыртыу сараһын күрә, быны үҙҙәренең төп бурысы итеп һанай. Уларҙың көләс йөҙө, йылы мөнәсәбәте – һәр кем өсөн оло дауа.Мәҫәлән, Баязит Саҙиҡов ошо институтта егерме йылдан артыҡ эшләй, медицина хеҙмәткәрҙәре өсөн уңайлы эш шарттары булдырыу хәстәрлеген күрә, бинаны таҙа һәм бөхтә тотоу, ваҡытында ремонтлау буйынса ҙур тырышлыҡ һала. Уның эшенән табиптар ҙа ҡәнәғәт.Әйткәндәй, Баязит Саҙиҡов Ейәнсура районының Байдәүләт ауылында тыуа. Атаһы Вәли ағай халыҡ араһында ҙур абруй ҡаҙанған, эшлекле һәм уңған кеше булды. Әсәһе Сәғиҙә апай мәктәп директоры булып эшләне. Алма ағасынан алыҫ төшмәй тигәндәй, уларҙың өс балаһы ла эшһөйәр булып үҫте. Баязиттың һеңлеһе Фәриҙә, лимонарийҙа тропик һәм субтропик үҫемлектәр үҫтереп, лимондан тонна-тонна уңыштар алып, Башҡортостанды данға күмде. Әле республикаға килгән делегациялар шунда булып, эш һөҙөмтәләренә һоҡланып китәләр.Баязит Саҙиҡов институтты тыуған йорто һымаҡ күрә, уны тейешле кимәлдә тотоуға бар тырышлығын һала. Дауаланыусылар уның эшенән бик ҡәнәғәт. Бындағы тәртип, пациенттарға ҡарата йылы һәм хәстәрлекле мөнәсәбәт шәфҡәт туташтарының ҡанына һеңгән, тормош ҡағиҙәһенә әйләнгән.Баймаҡ районынан килгән Зәбирә Байгилдина, Стәрлетамаҡ районынан Мөдирә Насирова: “Мәҫәлән, Светлана Килдейәроваға ҡарата ниндәй генә рәхмәт һүҙҙәре әйтһәң дә аҙ һымаҡ. Уның изге күңелле, итәғәтле, иғтибарлы, хәстәрлекле булыуына һоҡланып бөтә алмайбыҙ. Уға ныҡлы һаулыҡ, оҙон ғүмер, бәхетле тормош теләйбеҙ”, – ти.Ысынлап та, Светланаға ҡарата халыҡ араһында тик яҡшы фекер йөрөй. Ғөмүмән, институт хеҙмәткәрҙәренең бөтәһе лә тип әйтерлек ошондай баһаға лайыҡ.Институт Башҡортостанда ғына түгел, тотош Рәсәйҙә ҙур абруй менән файҙалана. Дауаланыу, файҙалы кәңәштәр алыу өсөн бында Ырымбур, Силәбе һәм башҡа өлкәләрҙән, Татарстандан да киләләр һәм ҡәнәғәт кәйефтә ҡайтып китәләр.Бөгөн ғилми институтта тиҫтәләгән медицина фәндәре докторы, профессорҙар, фән кандидаттары эшләй. Улар кешеләрҙе дауалау менән генә сикләнмәй, ғилми хеҙмәт менән дә мәшғүл. Табиптарҙың һәм медицина туташтарының белем кимәлен үҫтереү, ғилемен арттырыу, медицинаның киләсәге тураһындағы мәғлүмәттәр менән сығыш яһайҙар, фән менән ғәмәли эштең бәйләнеше хаҡында хәстәрлек күрәләр.Шуныһы ҡыуаныслы: институт хеҙмәткәрҙәре халыҡ-ара конференцияларҙа әүҙем сығыш яһай. Докладтары һәр саҡ юғары баһалана. Был инде учреждениеның данын, мәртәбәһен күтәрә, эшләгән хеҙмәткәрҙәргә дәрт һәм ҡеүәт өҫтәй.Ҡыҫҡаһы, ғилми институт республиканың һәм илебеҙҙең байлығын арттырыуҙа мөһим роль уйнаған хеҙмәтсәндәрҙең һаулығын һаҡлауҙа, нығытыуҙа оло хәстәрлек күрә. “Һаулыҡ – ҙур байлыҡ”, – ти халыҡ. Институт директоры Әхәт Барый улы был хәҡиҡәтте ҡабул итеп, ҡанына һеңдергән.