description: Донъя аналитиктары өсөн буш хыял булып күренгән хәл бойомға ашты – миллиардер Дональд Трамп Америка Ҡушма Штаттарының президенты вазифаһына һайланды. Уның тәхеткә менеп ултырырына һайлауҙар

title: “Сәйәси шахмат” таҡтаһында яңы король шикелле...

maintext: Дональд Трамп президент вазифаһын киләһе йылдың ғинуар айында үтәй башлаясаҡ. Әлбиттә, ул алып барған сәйәсәт АҠШ-тың ғына түгел, донъяның иҡтисади һәм сәйәси халәтенә һиҙелерлек йоғонто яһаясағы көн кеүек асыҡ.Шулай ҙа президент һайлауҙары барышында Трамп нимәләр вәғәҙә итте һуң? Һүҙ ҙә юҡ, вәғәҙәләрҙең барыһы ла үтәлмәгән осраҡта ла, уларҙың ҡайһы бер мөһимерәктәренә күҙ йүгертеп үтәйек.2016 йылда Америка халҡын иң борсоғаны иҡтисади мәсьәләләр булды: һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, халыҡтың 80 проценттан ашыуы был мәсьәләне “иң мөһим” тип баһалай. Барак Обама идара иткән осорҙа ябай халыҡтың көнкүреше мөшкөлләнә барҙы, 43 миллион самаһы кеше ярлылыҡта көн күрә. Трамп иһә үҙенең һайлау алды программаһында уларҙың матди хәлен яҡшыртырға, һалым системаһын яңыртырға вәғәҙә бирҙе. Мәҫәлән, ул һалым ставкаһын ҡыҫҡартырға, мираҫҡа булған һалымдан азат итергә теләй. Шулай уҡ эшҡыуарҙар ҙа һалым “йөгө” еңеләйер тип өмөтләнә. Трамптың вәғәҙәһенә ҡарағанда, компаниялар килемдең әлеге 35 проценты урынына 15 процентын түләйәсәк. Ләкин, белгестәр фекеренсә, бындай саралар бюджетҡа килгән һалымды 4 – 5 триллион долларға кәметәсәк һәм АҠШ-тың дәүләт бурысы ун йыл эсендә 5,3 триллион долларға артасаҡ.Трамп һалымдарҙы кәметеү генә түгел, киң күләмле инвестицияларҙы 500 миллиард долларға арттырыуҙы ла тәҡдим итә. Был осраҡта инде, АҠШ-тың дәүләт бурысын түләү мөмкинлеге тураһында һүҙ йөрөтөп булмай.Дональд Трамптың иҡтисади сәйәсәтенең тағы бер төп йүнәлеше – яңы эш урындары булдырыу. Обама хакимлыҡ иткән осорҙа, Трамптың һүҙҙәренә ҡарағанда, эшһеҙҙәрҙең һаны 14 миллионға артҡан. Бының өсөн ул иммиграцияға ҡаршы көрәш асырға һәм законһыҙ рәүештә Америкаға килгән 11 миллион кешене үҙ илдәренә ҡайтарырға йыйына.Әйтергә кәрәк, Трамптың Аҡ йортҡа килеүен ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу сәнәғәтендә эшләгәндәр өмөт менән ҡаршылай. Ул нефть, тәбиғи газ, ташкүмер сығарыуға сикләүҙәрҙе юҡ итергә уйлай. Йәй айҙарында, ҡаҙылма байлыҡтарға бай Докота штатында булған саҡта, ташкүмер сәнәғәтен ҡотҡарасағы тураһында вәғәҙәләне.Хәйер, юғары вазифаға һайлауҙар барышында кем ниндәй вәғәҙә бирмәҫ!? Бындай хәлде үҙебеҙ ҙә күреп, ишетеп торабыҙ.Шулай ҙа Трамп тәхеткә ултырғандан һуң донъя иҡтисадын нимә көтә? Сәйәси һәм иҡтисади аналитиктарҙың күбеһе, АҠШ-тың һәм донъя иҡтисадын етди һынауҙар һағалай, тиҙәр. Финанс баҙары үҙенең активтарын һаҡлау сараһын күрә лә башланы, инвесторҙар Клинтондың еңеүенә өмөтләнде, ә Трамптан нимә көтөргә, әлегә берәү ҙә белмәй. Тимәк, “билдәһеҙлек” осоро оҙаҡҡа һуҙылырға һәм акциялар, сеймал фьючерстары, башҡа активтар кинәт арзанайырға мөмкин.Һайлау алды кампанияһы ваҡытында Трамп Канада һәм Мексика менән АҠШ-тың сауҙа килешеүен ҡайтанан ҡарарға, Ҡытайҙан килтерелгән барлыҡ тауарҙарға 45 процент тариф ҡуйырға вәғәҙә итте. Бындай сәйәсәт тормошҡа аша ҡалһа, АҠШ-тың Бөтә донъя сауҙа ойошмаһындағы (ВТО) бурыстарын боҙоуға һәм Ҡытай менән “сауҙа һуғышы”на килтерәсәк. Юғары даирәләге белгестәрҙең фекеренсә, төп иҡтисади хәүеф Американың Ҡытай менән сәйәси һәм сауҙа мөнәсәбәттәрендә буласаҡ. Ғөмүмән, әгәр Трамп Ҡытай, Канада, Мексика тауарҙарына сикләү тарифын ҡуйып, иммигранттарҙы илдән сығара башлаһа, АҠШ иҡтисады үҫеүҙән туҡтаясаҡ, тиҙәр.Һәр кемгә үҙ күлдәге яҡын, тигәндәй, Рәсәй иҡтисадын ниҙәр көтөүе тураһында фаразлап, белгестәрҙең фекеренә ҡолаҡ һалып ҡарайыҡ.“Рәсәй – Трамптың һайланыуын ҡәнәғәтлек менән алҡышлап ҡаршылаған илдәрҙең береһе, – тип яҙа иҡтисадсы Чарльз Робертсон. – Киләһе йылда Мәскәүҙең Америка санкцияларынан ҡотолоу мөмкинлеге тыуа”. Башҡа белгестәр ҙә Трамптың еңеүе Рәсәйгә ҡулайлы тип иҫәпләй, сөнки яңы президент, Мәскәү менән мөнәсәбәттәрҙе көйләү маҡсатында, санкцияларҙан баш тартырға мөмкин. Был осраҡта инде, иҡтисадсылар әйтеүенсә, Рәсәй бизнесы иркен һулыш аласаҡ.Шулай ҙа был фекерҙәр менән килешмәгәндәр ҙә бар: “Санкцияларҙан тиҙ арала ғына баш тартыу мөмкинлеге юҡ, – ти улар. – Америка президентының киҫкен хәрәкәттәрен сикләгән көстәр ҙә бар. Өҫтәүенә Рәсәйгә ҡаршы һәр саҡ ҡаты саралар ҡулланыу яҡлы булған республикасылар конгреста күпселекте тәшкил итә. Әлбиттә, яңы президент уларҙың фекеренә ҡолаҡ һаласаҡ. Шуға күрә тиҙ арала санкцияларҙан баш тартыу көтөлмәй”.Нисек кенә булмаһын, Рәсәй нефть хаҡының төшөүенә күнегә бара, көрсөктән сығыу юлдарын сеймалдан башҡа етештереү өлкәләрендә эҙләй. Унан Рәсәй менән Америка араһындағы сауҙа әйләнеше киң күләмдә түгел. Мәҫәлән, 2015 йылда ике ил араһындағы тауар әйләнеше 28 процентҡа кәмеп, 21 миллиард доллар тәшкил итте. Шуға ла яңы президент һайланыуҙан илебеҙҙә иҡтисади үҙгәрештәр көтөргә кәрәкмәй. Был турала Рәсәйҙең финанс министры Антон Силуанов та белдерҙе....Ә әлегә Трампты үҙ “көйҙәренә” бейетергә теләп, өгөт-нәсихәт бирә лә башланылар. Әйтәйек, Германияның оборона министры Урсула фон дер Ляйен Рәсәй Президенты Владимир Путинға ҡарата йомшаҡлыҡ күрһәтмәҫкә өгөтләй: “Трамп үҙенең ҡайһы яҡта булыуын аныҡ билдәләргә тейеш, – ти ул. – Путин менән һөйләшкән саҡта, Ҡырымды аннексиялау, Алеппоны бомбаға тотоу тураһында оноторға ярамай”.Дональд Трамптың ил “штурвалы” артына баҫыуын Рәсәй депутаттары алҡыштар менән ҡаршылаһа ла, һайлау алды вәғәҙәләренең “бер уйын” ғына булыуын яҡшы аңлайҙар, әлбиттә. Һәр хәлдә, Обамаға ҡарағанда Трамп менән буласаҡ мөнәсәбәттәр өмөт уята. Уның Ҡырымды Рәсәй төбәге итеп таныу, санкцияларҙан, Сүриә башлығы Әсәдкә ҡаршы дәғүәләрҙән баш тартыу тураһындағы белдереүе әһәмиәткә эйә. Нисек кенә тиһәк тә, Клинтондан айырмалы, Трамп был мәсьәләләрҙе тикшерергә әҙер һымаҡ.Шулай итеп, “сәйәси шахмат” тәхетендә – яңы король! Ләкин “уйын”да пешкаларҙың да өлөшөн оноторға ярамай...


description: 2016 йылдың III кварталында банктар бөтәһе 14,4 мең ялған банкнота асыҡлаған, был уртаса һәр айға 4,5 – 4,9 мең тура килә тигән һүҙ. 2016 йылдың III кварталында банктар бөтәһе 14,4 мең ялған

title: Аҡсаң ялған түгелме?

fasttext_language: ba


description: – Һыу күбәйгәндән-күбәйә. Пляж да ҙурая. Бында килгән һайын яр сиктәренең киңәйгәнен күрәбеҙ, – ти фабриканың капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы Юрий Архипов. Уны тыңлағандан һуң күҙ алдына

title: Ҡалдыҡ һыу ҙа кәрәкле

maintext: Фабрикала эшкәртелгән һыу, буш тау тоҡомдары менән ҡушылып, пульпа барлыҡҡа килтерә һәм ҡалдыҡтар һаҡланған урынға оҙатыла. Ни өсөн велосипед уйлап сығарып маташырға? Тау тоҡомдарын байытыусылар үҙ телмәрҙәрен профессионализмдар менән ҡатмарлаштырырға теләмәй, барыбыҙға ла таныш – пляж, тулҡын һырты, яр сиге кеүек һүҙҙәрҙе ҡуллана. Хатта пляждарҙы йыуҙыртыу процесы кеүек төшөнсә лә бар. Ҡалдыҡтар таралғандан һуң пульпа ятҡылыҡтың уртаһына ултыра. Һыу яйлап китә, пульпалағы ҡаты матдәләр аҫҡа төшөп кибә һәм шул рәүешле пляж барлыҡҡа килә. Йәғни һәр һыу ятҡылығыныҡы кеүек, бының да төбө, шунан батҡағы һәм, ниһайәт, атлап йөрөп була торған сите бар.Фабриканың ҡалдыҡтар ятҡылығы “Унипромедь” институты проекты буйынса бынан быуат ярым йыл элек төҙөлгән. Башта ул ике бүлектән тора. Сәнәғәт күләмдәре артҡан һайын өсөнсөһөн төҙөү мохтажлығы тыуа. Шулай итеп, 90-сы йылдарға ҡалдыҡтар ятҡылығын киңәйтеү проекты тормошҡа ашырыла башлай. 2001 йылда ул сафҡа ингәс, мәғдәнде эшкәрткәндән һуң ҡалған һыу өсөнсө бүлеккә аға башлай. Шул уҡ ваҡытта дамбаның беренсе һәм икенсе бүлектәренең һыйҙырышын арттырыу буйынса проект та әҙерләнә. Киләсәкте күҙаллап, өсөнсө бүлеккә лә иғтибар кәмемәй. Бөгөнгө көндә икенсе бүлек эксплуатацияланһа, беренсеһендә төҙөлөш эштәре дауам итә. Уларҙы хеҙмәтләндереүгә, яңыртыуға йыл дауамында 46 миллион һум тирәһе аҡса бүленә. Бер һауыт тула икән, икенсеһенә күсәләр, икенсеһе тулһа, өсөнсөһө әҙер тора. Һәр ҡайһыһында ҡаты матдәләр яйлап аҫҡа ултыра, һыуы тороп ҡала бара. Ҡалдыҡтарҙан таҙартылған һыу тағы байыҡтырыусылар фабрикаһының технологик циклына ебәрелә.Тағы шуны билдәләү зарур: әлеге көндә сәнәғәт ҡалдыҡтары ятҡылыҡтарының төбөнә махсус геомембрана йәйелгән. Махсус материал ҡалдыҡтар шыйыҡсаһын ерҙән айырып ята. Шулай экологик тигеҙләнеш булдырылған.– Элек эзбиз карьерынан ташлы тупраҡ ташып, өйөп, ятҡылыҡҡа урын әҙерләй торғайныҡ. Килеп сыҡҡан һауыттың стеналарынан шыйыҡсаһы аҡмаһын өсөн балсыҡ менән нығыта инек. Уның өҫтөнә тағы тупраҡ һалдыҡ. Үҙенә күрә шундай “торт” барлыҡҡа килә торғайны. “Торт”тың эсен тәбиғи изолятор – балсыҡ тәшкил итте, – ти Юрий Александрович Архипов. – Балсыҡ үҙ бурысын үтәүен-үтәне, әммә ул зарарлы матдәләрҙе ергә һәм һыуға эләгеүҙән тулыһынса һаҡлап ҡала алманы, сөнки ул герметик түгел. Бөгөнгө көндә тәбиғи материалдарға ҡыйыу рәүештә яһалмаларын ҡаршы ҡуйып була. Әйткәндәй, беҙ ҡулланған геомембрана һүҙе латинсанан тәржемә иткәндә “ерҙәге япма” тигәнде аңлата. Был материал бик оҙаҡ хеҙмәт итеүгә яраҡлаштырылған. Шулай уҡ тәбиғәтте һаҡлау ҡанундарының барлыҡ талаптарына ла тап килә. Германияла етештерелгән геомембрананы һатып алыуға бик күп аҡса түгелде, әммә материал быға торошло.Әйткәндәй, ҡалдыҡтар ятҡылығында өҫтө-өҫтөнә йыйылған ауыр фракцияларҙы эшкә егеп булмаймы икән? Ни тиһәң дә, мәғдән байытылғанда унан файҙалы ҡаҙылмалар тулыһынса алынып бөтмәй. Белгестәр фекеренсә, унда ҡиммәтле металдар булыуға ҡарамаҫтан, был технологик йәһәттән әлегә башҡарып булмай торған эш. Киләсәктә быға ла тотонорҙар, файҙалы ҡаҙылма ресурстар икһеҙ-сикһеҙ түгеллеген һәр кем яҡшы аңлай.


description: Тәбиғәт байлыҡтарын нисек һаҡларға? Йәмәғәтселектең иғтибарын экология проблемаһына йүнәлтеүҙә ниндәй алымдар ҡулланырға? Балаларҙы илһөйәрлек рухында тәрбиәләү өсөн нимәләр эшләргә? Хөкүмәт

title: Киндерлелә тәртип булырға тейеш!

maintext: – Башҡортостан бүлексәһе йылдам тиҙлек менән үҫешә. Рус география йәмғиәтенең вице-президенты Артур Чилингаров рәйеслегендәге тәүге кәңәшмәнең Өфөлә уҙыуы юҡҡа түгел. Саранан һуң ҡунаҡтар беҙҙең эште юғары баһаланы. Былтыр үткәрелгән географик диктантта республикабыҙ иң әүҙем төбәктәрҙең береһе булды. Быйыл да һынатмаҫбыҙ.Рәсәйҙең ЮНЕСКО бүлексәһе башланғысы менән Башҡортостанда геологик парк асырға ниәтләйбеҙ. Ул беҙҙең илдә тәүгеһе буласаҡ. Лайыҡлы объекттарҙың исемлеген төҙөп, был юҫыҡта эш башларға кәрәк, – тип билдәләне Рөстәм Зәки улы.Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе эшмәкәрлеген юғары баһаланы. Һуңғы арала география фәненә илдә ҡыҙыҡһыныу артыуы күҙәтелеүен дә һыҙыҡ өҫтөнә алды. Тиҙҙән Рәсәйҙең мәғариф министры Ольга Васильева башланғысы менән география Берҙәм дәүләт имтиханының мотлаҡ һынауҙар исемлегенә индереләсәк.Артабан Рус география йәмғиәтенең Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе Камил Йыһаншин атҡарылған эштәрҙе барланы, киләһе йылға пландар менән таныштырҙы.– Һәр бер районда ойошманың бүлексәләре бар. Ҡайҙалыр улар әүҙем эшләй, ҡайҙалыр һүлпәнлек күрһәтә. Мәҫәлән, дәүләкәндәр үҙ музейҙарын булдырҙы; Әбйәлилдә браконьерлыҡ менән әүҙем көрәшәләр һәм тирә-яҡ мөхитте таҙартыуға ҙур көс түгәләр; белореттар география уҡытыусыларының беренсе республика слетын ойоштороуҙа ярҙам күрһәтте, – тип һөйләне ул.Йәмғиәт ағзалары төрлө экспедицияларҙа әүҙем ҡатнаша. Уларҙың иң сағыуы, моғайын, Европаның иң бейек нөктәһе Эльбрусҡа менеп, 5 642 метр юғарылыҡта Башҡортостан флагын ҡаҙап ҡуйыу булғандыр.– Ғафури районының Еҙем йылғаһы буйында урынлашҡан Киндерле мәмерйәһен һаҡлау мәсьәләһен күптән күтәрәбеҙ. Әммә ул урынынан ҡуҙғалмай. Һоҡланғыс, үҙенсәлекле урын ҡырағай туристар арҡаһында үҙенең матурлығын юғалта, тәртипле ойошторолмаған ял арҡаһында был ерҙең экосистемаһы боҙола. Ошоға оҡшаш хәл Ирәмәл паркы менән дә булғайны. Рөстәм Зәки улы, Һеҙҙең ҡарарығыҙ менән Ирәмәлгә парк статусы бирелде. Бының яҡшы һөҙөмтәһен шунда уҡ күрҙек: Ирәмәлдәге тәбиғәт хозурлығын күрергә теләгән кешеләр һаны ике тапҡырға артты, – тип борсолоуҙарын белдерҙе Камил Йыһаншин.– Киндерле мәмерйәһенә килгәндә, был мәсьәләгә кире әйләнеп ҡайтырбыҙ. Яңы тәбиғәт һәйкәлдәре булдырыуға бер ваҡытта ла ҡаршы булманыҡ. Белеүемсә, был ерҙә хужалыҡ эштәре алып барылмай. Ысынлап та, тәртип булдырырға кәрәк, – тип рәйестең һүҙҙәрен ҡеүәтләне Рөстәм Хәмитов.Камил Йыһаншин, Башҡортостан Башлығына һәм республика Хөкүмәтенә Рус география йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе эшмәкәрлегенә ярҙам күрһәткәндәре өсөн рәхмәт белдереп, Рөстәм Хәмитовты Рус география йәмғиәтенең Рәхмәт хаты менән бүләкләне.Республика етәксеһе, Рус география йәмғиәте башҡарған эштең мөһимлеген билдәләп, Попечителлек советының күсмә ултырышын райондарҙа үткәрергә тәҡдим итте.


description: Ошо көндәрҙә тарих фәндәре докторы, профессор Рим Йәнғужинды иҫкә алып, яҡташтары баш ҡалаға килде. Был ғалимдың тыуыуына 75 йыл тулыу айҡанлы сараларҙың башланыуы ине. Ошо көндәрҙә тарих ф

title: Римдең ғилми империяһы

maintext: Ҡунаҡтарҙы Башҡорт дәүләт университетының алдында тарих фәндәре кандидаты Нурислам Ҡалмантаев ҡаршы алды. “Был осрашыу ҡыҙыҡлы булмаҡсы, бөгөнгө тормошобоҙҙоң әсенеүле хәлдәре лә ситтә ҡалмаҫ” тигән уй тыуҙы. Һәм, ысынлап та, Рим Йәнғужин исемендәге этнография музейы менән таныштырған арала, ырыуҙарҙан алып хәҙерге проблемаларға, был йәһәттән төбәк компоненты булараҡ уҡытылған дәреслектәргәсә телгә алынды.Сараға Стәрлетамаҡ районы хакимиәтенең мәғариф бүлеге баш белгесе Эльвира Иманғолова етәкселегендә 31 уҡытыусы килгән. Улар башҡорт теле һәм әҙәбиәте, Башҡортостан тарихы, мәҙәниәтенән белем бирәләр икән. Әйтеүҙәренсә, тәүҙә Рим Йәнғужиндың тыуған ауылындағы музейҙа булғандар, унан тура баш ҡалаға юлланғандар. Эльвира Ғүмәр ҡыҙы райондың алдынғы тарих уҡытыусыһы Константин Касьянов һәм Ҡаһым түрәнең быуынына ҡараған Йәмилә Ҡасимова менән дә таныштырҙы.Артабан юлыбыҙ Салауат батыр һәйкәленә, һуңынан ғалим йәшәгән йортҡа илтте. Әйткәндәй, 2011 йылда унда шәхестең иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ эленгән.Ғалимдың тормош иптәше Зәйтүнә апай беҙҙе ҡолас йәйеп ҡаршы алды. Иң тәүҙә Рим Йәнғужиндың эш өҫтәленә йүнәлдек. Ҡәләм, ручка һәм ҡағыҙҙар эргәһендә ятҡан “Революцияға тиклемге Рәсәй башҡорттарының хужалығы” (“Хозяйство башкир дореволюционной России”) исемле китап иғтибарҙы йәлеп итте. Апай, ҡыҙыҡһыныуыбыҙҙы күреп, был китап Рим ағайҙың тәүге хеҙмәттәренең береһе булыуын әйтте, башҡа йыйынтыҡтарын, ҡулъяҙмаларын күрһәтте.– Ағай менән нисек таныштығыҙ? – тип ҡыҙыҡһындыҡ.– Ауылыбыҙға экспедиция менән килгәйнеләр. Бер саҡ өс егет торалар ине. “Ошо ҡыҙ минең кәләшем буласаҡ”, – тине береһе шаяртып. Мин әйтәм: “Хыялыйһыңмы әллә?!” Танышыу бына шулай башланды, һуңынан йәрәшеп тә ҡуйҙыҡ. Рим һигеҙ операция үткәрҙе. Әммә мин бер ваҡытта ла ҡаршылыҡтарҙан өркмәнем, барыһын да йырып сыҡтым.Зәйтүнә апайҙың Рим ағай хаҡында хәтирәләрен тыңлап ултырам, шул арала башта уйҙар урала: “Гәзитебеҙ ҙур шәхестәребеҙҙең ҡатындары тураһында мәҡәләләр баҫтырып тора, тимәк, Зәйтүнә апай тураһында ла уҡырға насип булыр, Алла бирһә!”


description: Әҙәбиәттең шиғриәт һуҡмағында көсөн һынап, үҙ асылын һәм ижад шишмәһен прозала тапҡандар байтаҡ. Һүҙ сәнғәтенең илаһи арбау көсө ижадсыны әллә ҡол итә, әллә тәхеткә күтәрә? Ләкин унан айырыл

title: “Ғүмерем буйы яҙмышым менән көрәшеп...”

maintext: Зөлфирә Ҡаҙаҡбаева башлыса хикәйә жанрында йөҙөп эшләй. Милли әҙәбиәттә бай традиция туплаған жанрҙың бар нескәлектәрен яҡшы тоя, шуға ла оҫта эш итә. Барлыҡ әҫәрҙәре буйынса фекер йөрөтһәк, автор тема эҙләп аҙапланмай, ә тормоштоң күп төрлө яҡтарын әҫәрҙәрендә яҡтырта. Әлбиттә, тәү ҡарамаҡҡа еңел дә һымаҡ, ләкин ҡоро ғәҙәтилектән ҡотолоп, уҡыусыны ылыҡтырыр яҡтарын тотоп ала.“Ябайлыҡта – бөйөклөк” тигән әйтемдең асылына яҙыусының әҫәрҙәрен уҡып сыҡҡас, тағы инанаһың. Ҡатын-ҡыҙҙың эске халәте, донъяға ҡарашы, тирә-йүндәгеләр менән мөнәсәбәте күпселек әҫәрҙәренең нигеҙен тәшкил итә. Ләкин күпме генә тар тойолмаһын, автор үҙ-үҙен ҡабатламай, ижад даирәһенең киң мөмкинлектәрен ҡыйыу һәм ышаныслы ҡараш менән байҡай.Мәңгелек темаларҙың береһе булған әсә һәм бала мөнәсәбәттәре бер яҡлы түгел, яҙыусы фекерен төрлө ракурстарҙан үҫтерә. “Бәддоға уҡымайым” тигән хикәйәһе ҙур булмаған өс өлөштән тора. Яҙыусы тәүгеһендә инеш һымаҡ балаларының әсәйҙәргә ҡатмарлы мөнәсәбәттәрен иҫләһә, артабан айырым яҙмыштар аша тетрәндергес ваҡиғаны бәйән итә. “Беренсе осрашыу”ҙа Фариза инәйҙең моңло йыры, йырға торошло тормошо, ун бала әсәһе, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, тыуған яҡ тарихын һыу кеүек эскән кеше итеп һоҡланһаҡ, “Икенсе осрашыу”ҙа тәүге күрешеүҙә алған хис-тойғолар тулҡынында ҡанатланған героиня албырғап ҡала. Үҙ күҙҙәре менән күргәндәрҙе зиһене ҡабул итмәй. Хыялында ғашиҡ булған һабантуй батыры Арыҫлан Нуриевтың әсәһе Фариза ҡарсыҡты ултырғысҡа бәйләп туҡмауына шаһит героиня. Автор персонаждың характер һыҙатын бер яҡлап ҡына асмай, ә төрлө тарафтан бағырға мөмкинлек бирә. Шуға ла фекер иркенлеге, яҙыусының объектив ҡарашы һәм төрлө стилистик алымдар менән эшләү оҫталығы ла ярылып ята. Фариза инәйҙең йыры, бәйән иткән легендаһы хикәйә композицияһына органик рәүештә һыйынып, һөйкәлмә ваҡиғаны тәшкил итә.“Һайлау” хикәйәһенең исеме бик уңышлы һәм символик мәғәнәгә нигеҙләнгән. Беренсенән, ябай халыҡ араһында ла үҙенең күп төрлө интригалары менән билдәле ижтимағи күренеш булһа, икенсенән, кешенең оло һынау алдындағы һайлау күренеше. Ябай һәм ҡәҙимге күренеш түгел, ә кешенең бар булмышына бәйле. Вилдан Ниғәмәтовтың улы Ғилман Рәсәйҙең Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Ғүмер буйы халыҡҡа изгелек эшләп, шуға ҡәнәғәт булып йәшәгән Вилдандың “Депутатлыҡҡа үтеүен улына файҙаһы булыу-булмауын белеп еткермәй Вилдан, әммә халыҡ алдында хурланып, төшөп ҡалыуын да теләмәй” тигән сәмен ҡатыны Мәүсиләнең “Кемгә булһын, атаһына оҡшаған! Һиңә оҡшаһа, ҡараһы ҡатып, трактор аҫтында ятыр ине. Үҙенең атаһына, ә һин байғошҡа түгел!” – тигән һүҙҙәре һындыра, сығырынан-сығара. Күндәм ирҙең күңел әрнеүҙәре: “Эх, һин! Нимә тип әйттең миңә, белдермәгәс белдермәҫ кәрәк ине, ҡәбергә китер сер бит ул, Мәүсилә?!” – тип һығыла. Ә тәкәббер ҡатындың “Үҙ урыныңды күрһәтер өсөн әйттем. Әҙерәк түбән төш тәхетеңдән, байғош!..” тигән һүҙҙәре Вилданда оторо бер сәм уята. Бер яҡтан, хәтер ептәрен һүтһә, икенсе тараф Ғилманды тиҙерәк күреп һөйләшергә ынтыла. Әгәр ҙә улы ла шулай уйлаһа, ни ҡылыр ине? Ләкин Ғилмандың уның эргәһенә күсеп ултырып, иңбашынан ҡосаҡлап: “Минең атайым бар, миңә башҡа атай кәрәкмәй. Мин был һайлауҙы ун һигеҙ йәшемдә үк яһаным һәм яңылышманым”, – тигән һүҙҙәре ысынбарлыҡҡа ҡайтара.Кешегә ышаныс, бер йылы һүҙ, ныҡлы ҡараш та етә. Бигерәк тә ир-уҙамандарға. Яҙыусы ошо хәҡиҡәтте тотоп, герой ҡылығын бик йәтеш аса. Хикәйә жанры өсөн характерҙың һыҙаты йәки ҡылығы мөһим. Жанрҙың сюжет һыҙығы, проблемалар төйөнө, идея-тематикаһы ла ошо башланғысҡа хеҙмәт итә. Яҙыусы әҫәрҙән-әҫәргә ҡатын-ҡыҙ характерының төрлө ҡылыҡтарын йәшәйешебеҙҙең төрлө тарафынан табып, художестволы юғарылыҡҡа күтәрә. Шуға ла хикәйәләрҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар тормошсан, ләкин уның күсермәһе түгел. Унда һәр ваҡиға уйланылған, логик фекер бар тарафты ла биләп, тығыҙ һәм ҡатмарлы сюжетты тыуҙыра. “Юл япрағы”, “Беҙ ҡауыша алмаҫ ара юҡ”, “Ҡыҫыр ҡайнаға” хикәйәләрендә геройҙың драматик кисерештәре тәрән хис-тойғолары һәм ихтыяр көсө заман һынауҙары алдында сағыла. Тәү ҡарамаҡҡа традицион “өсмөйөшлө” мөхәббәт Хазина, Азамат, Наза (“Юл япрағы”) араһында тип күҙаллаһаҡ, яҙыусы яҙмыш ептәрен тағы ла тәрәнгәрәк һуҙа. Аҡлы-ҡаралы тормош Хазинаға сағыу яғын аҙыраҡ күрһәтһә, героиня үҙен юл япрағы менән сағыштыра. Яҙмыш алдында “бәхет” тигән төшөнсә килеп баҫҡанда ла башҡаларҙы ҡайғырта Хазина. Ни яғы менәндер Мансур (“Ҡыҫыр ҡайнаға”) Хазинаға бик яҡын. Тәү ҡарамаҡҡа үҙен ҡорбан иткән кеүек, ләкин шул һәләтенән дә бәхет таба. Ә Таңһылыуға бик һуңлап килә был тойғо (“Беҙ ҡауыша алмаҫ ара юҡ”). Йәш уҡытыусы Таңһылыу һәм сығарылыш класс уҡыусыһы Саръян Буранбаев араһында ҡайнар мөхәббәт тоҡана, ә ауылдағы йәмәғәтселек юғары тойғоно бик ваҡ бизмәндәргә һалып үлсәй ҙә яҙмыштарҙы пыран-зыран килтерә. Йәнде һыҙған һуңлаған үкенеү өлкән йәштәге Таңһылыуҙың хәтирәләрен яңырта.“Һуңлаған һөйөү һүҙе”ендә Мөғлифә ҡарсыҡ Фәритенең ҡырҡына аятҡа саҡырырға тип Наза менән Нурмөхәмәткә бара. Йәшлектәге “өсмөйөш” бөтөнләй икенсе төрлө конфликтҡа нигеҙләнә. Йыраҡтағы ҡояш яҡтыраҡ тигәндәй, Мөғлифәнең күңелендә лә ғүмер буйы Нурмөхәмәт образының осҡоно балҡып тора, әммә ул ирҙең бер генә ҡыланышын, ҡиәфәтен күреү ысынбарлыҡҡа ҡайтара. Ә күңелдәге наҙ, хис барыһы ла мәрхүм иренә икән...Һуңлаған үкенеү темаһы яҙыусы ижадында әленән-әле урын ала. Автор, психолог кеүек, герой характерының төпкөлдәренә төшөп, хаталарҙың инештәрен асырға ынтыла. Тап ошо эҙләнеүҙәр уға яңы сюжет һыҙыҡтары, үҙенсәлекле әйләнештәр һәм бөтөнләй көтөлмәгән конфликтты килтереп сығара.“Фатиха бирәһеңме?” тигән хикәйәһендә лә ғәҙәти күренеш һүрәтләнгән һымаҡ тәү ҡарамаҡҡа. Ләкин яҙыусы “сер тоҡсайын” ҡырҡыу конфлитҡа еткерә. Ҡайныһы Хикмәт ҡартҡа хәйер килтергән Әҡлимә оҙаҡ йылдар йөрөткән серҙе сисә. Ләкин барлыҡ ҡылыҡтарға хәйер биреп кенә ҡотолоп буламы икән? Хикәйәләге ваҡиғалар уйланырға мәжбүр итә.Кешеләр араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр һәр осорҙа ла йәмғиәттең үҙәгендә булған. Уларҙы баһалаған үлсәмдәр, ҡараштар һәм мәңгелек категориялар барлыҡҡа килгән. Ә яҙыусы Зөлфирә Ҡаҙаҡбаева әҫәрҙәрендә улар өр-яңынан тыуған кеүек. Ниңә? “Күҙ йәштәре әсе икән”, “Әжәлдәрең етһә” хикәйәләрендәге ваҡиғалар аша бер аҙ яуапты юлларға мөмкин. Хисмәтулла һәм Сәмерхан йәшәү ахырына етеп, ғүмер йомғағын барлай. Икеһе лә бер фекергә килә: ниндәй генә ҡатмарлы тормош юлы үтһәләр ҙә, ышаныс һәм өмөт тигән төшөнсәне юғары ҡуйып йәшәргә кәрәк. Шул саҡта ғына ихтыяр көсө, иңдәр ҙә турая бара.Ә “Әйтелмәгән сер”ҙә Ғәлинурҙың иңдәрендә яуаплылыҡ та, йөрәкте яндырыр йылылыҡ та юҡ. Тик һөйгәне уның “образын” үтә лә юғарыға күтәреп, үҙе ышанып, ыҙа ғына сигә. Героиняның “буш хыялдарҙан” ҡотолоуы күпкә яҡшыраҡ та, тигән фекерҙе үҫтерә автор.Зөлфирәнең “Таж үргән ҡыҙ” хикәйәһе тормоштоң үтә лә ҡара яғын һүрәтләп, героиня Зәлифә образының характер һыҙатын барлай. Эскелек арҡаһында селпәрәмә килгән яҙмыштар – төп проблема, ул ғаиләһен дә урап үтмәй. Һәм ҡорбандар талап итә...“Туйҙың бер көнө” әҫәрендә яҙыусы бер үк ваҡиғаға парадоксаль күренеш булараҡ бағырға өйрәтә. Бәхетһеҙлек аша бәхет табыу — Гөлназ менән Әҡсәндең һуҡмаҡтары. Ҡыҙыҡ ҡына килеп сыҡҡан.“Йән туғаным”, “Йәшә”, “Күбәләк”, хикәйәләренең композицияһы үҙенең тулылығы, төрлө алымдарҙы оҫта ҡулланыуы менән айырылып тора. Автор хронотопты бик оҫта файҙалана. Зөлфирә Ҡаҙаҡбаева өсөн геройҙар йәшәгән ваҡыт һығылмалы күңел торошо менән үлсәнә. Ретроспектив алымдар ҙа ялҡытҡыс түгел, ә бары үткәндең моңо булып тирбәлә. Был иһә яҙыусының хронотопты яҡшы тойомлауына һәм оҫта эш итеүенә бәйле.Зөлфирә Ҡаҙаҡбаева ижадында повесть жанры ла йыш күренә башланы. Прозаик “Хыялға илтер һуҡмаҡ”, “Мәрхәмәтле булһын яҙмыш”, “Ҡыҙ балаҡайымды ҡыҙғанам” повестары менән ижадының һәлмәк һәм ышаныслы аҙымдар менән алға ынтылыуын күрһәтте.“Хыялға илтер һуҡмаҡ” повесында автор ҡатын-ҡыҙ яҙмышының үҙенсәлекле баҫҡыстарын, үҙгәрештәрен Зилә-Рәмзилә образы аша бирә. Тормош төп героиня алдында ниндәй генә ҡаршылыҡтар менән тоҙаҡ ҡорһа ла, алға маҡсаттар ҡуйып, көслө ихтыяры менән еңеп сыға. Әҫәрҙең нигеҙендә ятҡан социаль-мәҙәни проблема шәхес характерын тулыһынса асырға ярҙам итә. Мөхәббәттән генә бөрөләнеп, бәхеткә тулышҡан ун ете йәшлек Зилә менән Әхиәрҙең ғаилә кәмәләре ярға терәлә. Сәбәбе — хыянат. Композицион яҡтан йыйнаҡ, бер нисә сюжет һыҙығынан торған повестың төйөнләнеүе шулай башлана ла сюжет тармаҡлана.Героиня тәүге ҡаршылыҡтарҙа юғалып ҡалмай, ә алға артыла. Автор был үҫеште төрлө формала күрһәтә. Әҫәр композицияһында йыш ҡулланылған традицион төш алымы ғына Зиләгә юғалып ҡалмаҫҡа көс бирә. Ҡалаға килгән Зилә үҙенең булмышын онотоп, өр-яңы бәхет һуҡмағына баҫа. Ябай эшсе һөнәренән башлап, хыял иткән сәхнә тормошона сума, профессиональ актриса булып китә. Ул ғына түгел, мәңгелек мөхәббәте Рәмзил менән дә ҡала. Әлбиттә, был һуҡмаҡ үтә лә ҡатмарлы, хатта исеме лә Зиләнән Рәмзиләгә әйләнә. “Хыялға илтер һуҡмаҡ” повесы үтә лә ҡатмарлы тормош юлы үткән Зилә-Рәмзилә образының характер һыҙаттары аша асыла бара.Композицион яҡтан төрлө алымдар менән байытылған “Мәрхәмәтле булһын яҙмыш” повесы ла ғәҙәти тормоштан саҡ ҡына икенсе төрлө ваҡиғалар өйөрмәһендә геройҙарҙың ҡатмарлы яҙмыштары менән осраштыра. Повестың персонаждары мәктәп тормошонда ҡайнап йәшәй. Ауыл мәктәбендә эшләгән директор Нуриман Ғимранович, завуч Баян Заһитовна һәм йәш уҡытыусы Дилбәр Хәбиловна араһында “мөхәббәт өсмөйөшө” әҫәрҙең төйөнләнеүе генә булһа ла, артабан автор ошо мөнәсәбәттәрҙе төрлө үлсәмдәргә ҡуя, характер һыҙаттарын һынауҙар аша аса бара.Яҙыусы геройҙарының исемдәренә бик иғтибарлы. Баянһылыуҙың Баян ғына булып китеүенә ярайһы уҡ урын бирә. “Мөхәббәт өсмөйөшө”ндә Баян еңелеп, йыйған, туплаған ояһын ташлап сығып китергә мәжбүр. Ҡәҙерле улы Миҙхәтен юғалтҡан, ауырыу әсәһен баҡҡан Баянды ниндәй генә тормош ауырлыҡтары ла өркөтмәй. Шуға ла, дүрт яғы ҡибла, тип Биксембәттән таш күңел менән күсеп китә.Героиняның яҙмышындағы һынауҙарҙың башы ғына булған икән был. Баян Заһитовна Ҡараяр ауылына күсеп килеп, мәктәпте етәкләй. Ауырыу әсәһе гүр эйәһе була. Нуримандан, мөхәббәт емеше булараҡ, ҡыҙы Емеш тыуа. Китек булһа ла донъяһы теүәлләнгән кеүек.Автор сюжетты икенсе яҡтан тармаҡландыра. Ул етәкләгән мәктәптә завуч Гөлбаныу Гәрәевна директорҙы урынынан төшөрөр өсөн әллә күпме ялыу ойоштора. Барлыҡ эшмәкәрлеге селпәрәмә килгән саҡта Нуримандың “Һинең ярҙамыңа мохтажмын” тигән һүҙҙәре ысынбарлыҡҡа ҡайтара. Көндәше Дилбәр үлемесле ауырыуға дусар булғас, Баян ярҙамға ашыға. Тәү ҡарамаҡҡа бөтөнләй ҡорбан образды хәтерләткән Баян икенсе сифатта асыла. Эйе, тап ошо образ аша ҡатын-ҡыҙҙың көсө, ихтыяры хаҡында уйларға ҡала. Уның “Беләһеңме, минең дә көсһөҙ, илаҡ, наҙлы булғым килмәй тиһеңме?! Тик мин ебеп төшһәм, сирле Миҙхәтеңде, әсәйеңде, шулай уҡ... Дилбәрҙе ҡарарға сабырлығым етер инеме? Үҙ башынан кисергән әҙәм генә аңлар быны... Уйлап ҡараһаң, наҙланып ҡына, иркәләнеп кенә йәшәргә форсат тейҙеме һуң? Ғүмер буйы яҙмышым менән серәшеп, көрәшеп, бар һынауҙарҙы еңеп киләм түгелме, Нуриман?” – тигән һүҙҙәрендә геройҙың күңел торошо ғына түгел, ә булмышы сағыла. Яҙыусы тап ошо булмышты бер нисә сюжет һыҙығы аша асыҡлай ҙа. Повесть эпилог менән тамамлана.Зөлфирә Ҡаҙаҡбаеваның ижады төрләнә, жанрҙар йәһәтенән байый бара. Әҙәбиәт һуҡмағында үҙ темаһы, үҙ геройҙары, тормошҡа үҙенсә генә ҡараштары менән аяҡ баҫҡан әҙибәнең ижады бай башҡорт әҙәбиәтенә тос өлөш индерә. Зөлфирә донъяның бар тарафтарында ла егелеп эшләп, янып йәшәргә күнеккән. Шулай булмаһа, “Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы”, “Әсәлек даны” миҙалы, Башҡортостан Президенты премияһы лауреаты кеүек әллә күпме уңыштарға өлгәшер инеме?! Ярайһы уҡ тормош тәжрибәһе туплаған яҙыусы, көслө героинялары һымаҡ, милли әҙәбиәтебеҙҙең бер күренеше булыр тип ышанам. Иңдәрҙәге яуаплылыҡ тойғоһо ижадсыны көслө һәм рухлы итә.


title: Өлгөргән бал ниндәй була?

maintext:
– Йәрминкәлә бал алғайным. Әллә ниндәй булды, әллә өлгөрмәгәнен һаттылар инде. Ошондай фекерҙе бер нисә танышымдан ишетергә тура килде. Ысынлап та, шаҡтай аҡса түләп алған ризыҡтың шифалы, ысын булыуын теләйһең. Әммә ҡайһы саҡта ниндәйҙер шик күңелде борсой. Яҡшы бал ниндәй булырға тейеш һуң?
Балдың төрлөһө бар – сәскәнән йыйылғаны, ҡарабойҙайҙыҡы, йүкәнән. Тап шуға ла һәр береһе үҙенсә, ҡуйыһы, шыйығы, үтә күренеп торғаны, ҡарағусҡылы...
Шифалы аҙыҡтың иң мөһим сифаты – уның өлгөргән булыуы. Тимәк, уның составында һыуҙың 20 проценттан да артмауы мотлаҡ. Рәсәйҙең ҡабул иткән ГОСТ нормаһы шулай. Ошоно иҫәпкә алып, 16 градуста ысын өлгөргән балдың ҡатылығы 1443 кг/куб.м тәшкил итергә тейеш. Ҡорттар кәрәҙҙе бал менән тултырып, артыҡ дым парға әйләнеп бөткәс, балды әсеүҙән һаҡлау өсөн тейешле ферменттар ҡушалар. Ошонан һуң ғына кәрәҙҙәге балды “бикләп ҡуялар”. Өлгөргән бал һурҙырғандан һуң 1,5 – 2 ай үткәс кенә ҡуйыра, уны бик оҙаҡ һаҡларға мөмкин.
Ә составындағы һыу өлөшө 20-нән күберәк булһа, тимәк, ул өлгөрмәгән, ваҡытынан алда һурҙырғандар. Бындай бал бер ни ҡәҙәр ваҡыттан һуң күперә башлай. Үкенескә ҡаршы, ҡайһы бер әҙәмдәр, нәфсеһенә баш була алмай, уға һыу йәки шәкәр сиробы ҡуша. Ул шаҡтай ваҡыт ҡуйырмай тора, ә бер ни ҡәҙәр осорҙан һуң өҫтөндә ҡатлаулы шыйыҡса барлыҡҡа килеүе ихтимал. Шуға ла һатып алыусыларға балдың сифатын тикшереү өсөн ошондай алымды ҡулланырға кәңәш ителә. Ысын өлгөргән балдың бер литры 1,4-1,5 килограмм тарта. Мәҫәлән, бер литрлы быяла банка 1,85-1,9 килограмм (бал ауырлығы 1,5 кг, банканыҡы – 0,35-0,4 кг.) Бал тултырылған ярты литрлыһы 0,87-0,97 килограмм. Өс литрлы бал банкаһы 4,2-4,5 кг, ә бушы – 0,9-0,95 кг. Һөҙөмтәлә яҡшы бал һалынған банка 5,1-5,45 килограмм тарта. Ә иң мөһиме – балды белгән кешенән алыу кәрәк.


title: Сүкеш тоттороп тәрбиәләп буламы?

maintext:
Элек атай-әсәй беҙҙе тәрбиәләп ултырҙымы икән? Мәлендә халыҡ әйтемдәрен ҡулланып, бер-ике ауыҙ һүҙ әйткәндер әйтһә... Уның ҡарауы, хеҙмәт тәрбиәһен ғүмерлеккә бирҙе. Һинең шәплегеңде лә уҡыуыңа түгел, хужалыҡта эшләүеңә ҡарап билдәләне.
Әлеге Дәүләт Думаһында мәғариф буйынса муҡсайҙа 31 закон проекты сират көтөп ята. Шуның берәүһе – мәктәптәргә хеҙмәт тәрбиәһен ҡайтарыу тураһында.
Хәтерегеҙҙә булһа, 1 сентябрҙә Дөйөм Рәсәй ата-әсәләр йыйылышында илдең мәғариф министры Ольга Васильева шундай тәҡдим индергәйне. Әлбиттә, кемдер быны шунда уҡ өлкән кластарҙа уҡыусыларҙы тегенсе йә тракторсы һөнәрҙәренә уҡытыу тип ҡабул итте, йәғни элекке совет осорондағы практикаға ҡайтыу тип аңланы. Ҡулың һөнәр белеү насар түгел инде ул. Киләсәктә ошо шөғөлдәрең бик кәрәк тә булып ҡуйыр. Ләкин, киреһенсә, башҡаларҙан айырылып тороуға күнеккән замана балалары үҙҙәре үк бындай бер төрлөлөккә, “инкубаторлыҡҡа” ҡаршы сығыр шул...
Кемдер иһә был “хеҙмәт тәрбиәһе” төшөнсәһен класта дежур булып, таҡта һөртөү, иҙән йыуыу, мәктәп яны участкаһында эшләү, өмәләрҙә ҡатнашыу тип ҡабул итте. Хәҙерге ҡулайлаштырыу заманында бик уңайлы вариант булыр ине ул – йыйыштырыусы, урам һепереүсе вазифалары ҡыҫҡарыр, ҡаҙна аҡсаһы ла янда ҡалыр.
Быныһы ла дөрөҫ, сөнки һауыт-һаба ла йыуырға йыбанған тотош быуын үҫеп етте. Миҫал эҙләп алыҫ йөрөйһө түгел, һәр кемдең үҙ ғаиләһендәме, туғандары-таныштарындамы, көнө буйы телевизор, телефон, компьютер экранына текләп ултырған балалар бар. Хатта ауылдарҙа йәй көнө лә урамдар тынып ҡалды бит. Ә уҡыу йылы бөтөп, ҡала балаларын тәбиғәткә сәйәхәткә алып сыҡҡас, уларҙың ҡарға балалары кеүек ауыҙҙарын асып өлкәндәрҙең усаҡта аш-һыу әҙерләп алып килгәнен көтөп ултырыуын күреү көлкө лә, ҡыҙғаныс та. Шул уҡ усаҡ өсөн утын-фәлән ташыған хәлдә лә хәрәкәттәре килбәтһеҙ, яйһыҙ икәнен самалайһың. Ни хәл итәһең, улар быға бер ҡайҙа ла өйрәнмәгән...
Иң ҡулайлыһы мәктәптә һөнәри йүнәлеш буйынса эш алып барыу булыр ине, моғайын. Әммә бында күп нәмә махсус һәм юғары уҡыу йорттары, төрлө ойошмалар, предприятиелар менән бәйләнеште яйға һалыуҙан тора. Хәҙерге табыш артынан ҡыуған заманда мәктәп уҡыусылары менән хеҙмәттәшлек итергә кем ашҡынып барыр икән һуң?..
Министр үҙе, хеҙмәт тәрбиәһе буйынса программа эшләнмәләре быйыл төҙөлөп бөтөп, 2017 йылдан мәктәптәрҙә индерелә башлаясаҡ, тип белдерҙе. Тик был эштең ниндәй формала үтәлере әлегә билдәһеҙ.
Ата-әсәләрҙең дә бөтәһе лә яңылыҡҡа риза булыуы икеле. Хәҙер бит мәктәптә балаһынан берәй эш башҡартҡан өсөн дә яу һалырға өйрәнгәндәр күп. Хеҙмәт тәрбиәһе түгел, тейешенсә уҡыуын талап иткән өсөн дә уҡытыусы өҫтөнән ялыу яҙыу, уны язаға тарттырыу кеүек күренештәр барлыҡ урындарҙа ла сәскә ата. Уҡыусылар ҙа шәптәр. “Һеҙ миңә бойора алмайһығыҙ! Хоҡуғығыҙ юҡ! Тейешле урынға шылтыратам!” – тип кенә ебәрәләр. Бурыстарын үтәмәһәләр ҙә, хоҡуҡтарын дауларға оҫталар.
Шуныһы бәхәсһеҙ, был хеҙмәт тәрбиәһе мәктәптәрҙәге ғәҙәти хеҙмәт дәрестәре сиктәренә һыймай. Бында баҫым “хеҙмәт” һүҙенә түгел, ә “тәрбиә” тигәненә яһалырға тейеш. Әле яңы ғына Омск мәктәбендә булған ваҡиғаны ишеткәнһегеҙҙер. Хеҙмәт дәресендә 13 йәшлек гимназия уҡыусыһы, уҡытыусының кемгәлер ярҙам итәм тип ситкә боролоуынан файҙаланып, иптәшенең башына сүкеш менән һуҡҡан. Һөҙөмтәлә тегеһе баш-мейе йәрәхәте менән дауаханаға оҙатылған...
Был нимә һуң, гимназия һынлы гимназия уҡыусыһының уҫал шаярыуымы, әллә тәртипһеҙлегеме? Аңлашылалыр: хеҙмәт тәрбиәһенән алда бындай балаларға ябай тәрбиә бирергә кәрәк әле. Йәмғиәттә оятһыҙлыҡ, әҙәпһеҙлек тулып ятҡанда быны эшләүе еңел булмаҫ, әлбиттә. Шулай ҙа кеше күңеле – даръя, әмәлен табып, уның иң нескә ҡылдарына ла сиртеп булалыр. Мәҫәлән, уҡыусыларҙы шәфҡәтлелек акцияларына йәлеп итеү аша. Уларҙы дауалап булмай торған ауыр сирлеләргә, етемдәргә, ҡарт-ҡороға, берәҙәк хайуандарға ярҙам иттергәндә, күптәр эшкә өйрәнеү менән бергә сараһыҙлыҡтың, бәхетһеҙлектең нимә икәнен дә яҡшыраҡ төшөнөр ине. Бәлки, шунан тирә-яғындағы тереклеккә, кешеләргә лә миһырбанлыраҡ булырҙар. Бына шунда хеҙмәт тәрбиәһенең һөҙөмтәһе лә күренер ине.


description: Уҡыу – энә менән ҡойо ҡаҙыу. Был ауыр хеҙмәттең уңышында, белемде даими камиллаштырыуға ынтылыу менән бер рәттән, дөрөҫ туҡланыуҙың өлөшө баһалап бөткөһөҙ. Республиканың мәғариф учреждениела

title: Ашағанда ҡолағың һелкенәме?

maintext: – Һуңғы йылдарҙа балаларҙы дөрөҫ туҡландырыуҙың милли бурысҡа, шулай уҡ дәүләт сәйәсәтенең айырылғыһыҙ өлөшөнә әйләнеүенә шаһитбыҙ. Дөйөм ынтылышта ҡануниәттең этәргес көсө баһалап бөткөһөҙ. Был эштә ниндәй закондар нигеҙ булып тора, Венера Фәрит ҡыҙы?– Ҡануниәтебеҙҙә, ысынлап та, йәш быуындың сәләмәтлеген һаҡлауға иғтибар артыуы мәғлүм. Мәҫәлән, “Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында”ғы Закондың “Уҡыусыларҙы туҡландырыуҙы ойоштороу” тип аталған 37-се статьяһы дүрт пункттан тора. Быны белем биреү ҡануниәтендәге яңылыҡ тип әйтергә мөмкин. Ни өсөн тигәндә, элекке мәғариф закондарында уҡыусыларҙы туҡландырыу шарттары тураһында ҡыҫҡаса иҫкә төшөрөп кенә үтелә ине.Талаптың артыуы, әлбиттә, йәш быуынды комплекслы үҫтереү маҡсатына бәйле. Ул ил Хөкүмәте ҡарары менән раҫланған “Рәсәй Федерацияһының халыҡты сәләмәт туҡландырыу өлкәһендә дәүләт сәйәсәте нигеҙҙәре” ҡуйған бурыстарҙы тормошҡа ашырыуҙың тәүге баҫҡысы ла булып тора кеүек. Мәғлүм булыуынса, был дөйөм программа халыҡтың иҡтисади хәлен, йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен күҙ уңында тотоп, уларҙы медицина талаптарына ярашлы дөрөҫ туҡландырыу өсөн шарттар тыуҙырыуға йүнәлтелгән.Бынан тыш, Рәсәй Президентының “2012 – 2017 йылдарға балалар мәнфәғәтендә эш итеү милли стратегияһы тураһында”ғы Указы бар. Унда атап үтелгән өҫтөнлөклө йүнәлештәр рәтендә мәктәпкәсә, урта дөйөм һәм башланғыс һөнәри белем биреү ойошмалары тәрбиәләнеүселәрен сифатлы ҡайнар аш-һыу менән тәьмин итеүҙе камиллаштырыу бурысы хаҡында әйтелгән. Шулай уҡ “Халыҡтың санитар-эпидемиологик именлеге тураһында”ғы Федераль закон эшләй. “Мәғариф учреждениеларында ашатыуҙы ойоштороуҙың мотлаҡ шарты – туҡланыуҙың фәнни яҡтан нигеҙләнгән физиологик нормаларын һаҡлау”, – тиелгән унда. Таможня союзының “Аҙыҡ-түлектең хәүефһеҙлеге тураһында”ғы техник регламентында ла ошоға оҡшаш талаптар ҡуйылған, улар күҙ уңынан ысҡындырылырға тейеш түгел.Төп ярҙамсы закон акты булараҡ, Рәсәйҙең Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш, Мәғариф һәм фән министрлыҡтарының берлектәге бойороғо менән раҫланған “Белем биреү учреждениелары уҡыусыларын, тәрбиәләнеүселәрен туҡландырыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр”ҙә был эштең мөһим критерийҙары билдәләнгән. Балалар өсөн ярашлы продукция төрҙәрен һайлауға, уларҙың сифатына, аҙыҡ блогының эшмәкәрлек шарттарына һәм башҡа мәсьәләләргә ҡағылышлы тәҡдимдәр – мәғариф ойошмалары етәкселәренә ҙур ярҙам. Бындай кәңәш биреү тибындағы акттар байтаҡ, барыһын да белеү мөһим.“Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында”ғы Закондағы 37-се статьяһының 1-се өлөшөндә балаларҙы туҡландырыуҙы ойоштороу бурысының белем биреү ойошмаһына йөкмәтелеүе хаҡында әйтелә. Шул уҡ ваҡытта ҡануниәттә был йәһәттән башҡа алымдарҙы файҙаланыуҙы тыйған талаптар юҡ.– Ошоға бәйле барлыҡҡа килгән аутсорсинг ысулы республикала нисек тормошҡа ашырыла?– Һәр ойошма үҙ йүнәлешендә шөғөлләнергә тейеш тигән фекер нигеҙендә башланған был эш йылдан-йыл киңерәк майҙанға сыға. Уҡыу йортонда туҡланыуҙы башҡа учреждениелар ойошторған хәлдә коммуналь хеҙмәттәрҙе, мөлкәт һалымын түләү, аҙыҡ блогы хеҙмәткәрҙәренә эш хаҡы биреү, бүлмәне йыйыштырыу һәм башҡаларҙы подрядсыға йөкмәтеү муниципаль ҡаҙнаның сығымдарын кәметеү мөмкинлеген бирә. Әммә хәл итәһе мәсьәләләр ҙә байтаҡ.Контракт системаһы тураһындағы 44-се Федераль законда билдәләнгәнсә, ашхананы аутсорсингка алған ойошма ризыҡтың тәмле булыуын, төрлөлөгөн тәьмин итергә, уҡыу йортон үҙ профиленә ҡарамаған мәшәҡәттән арындырырға тейеш. Тимәк, бындай компанияларҙың эшенә контролде көсәйтеү, уларға талаптарҙы аныҡ билдәләү мөһим. Яңы алымды төрлө яҡлап тикшереү, был эштә ҡатнашҡандарҙың фекерҙәрен, тәҡдимдәрен өйрәнеү дауам итә.Күрһәтерлек ыңғай өлгөләр байтаҡ. Мәҫәлән, Нефтекама ҡалаһында ошо ысул күптән файҙаланыла. Урындағы хакимиәттә белдереүҙәренсә, һөҙөмтәлә сығымдар ҡырҡа кәмегән, туҡланыу ризыҡтарының сифаты яҡшырған, дәғүәләр әҙәйгән. Стәрлетамаҡ ҡалаһында иһә аутсорсинг алымына күсеп, аҙыҡ блогын алып ташлау арҡаһында балалар баҡсаһының майҙанын киңәйтеү мөмкинлеге асылған, сабыйҙарға өҫтәмә урындар булдырылған. Күренеүенсә, заманса алымдың төрлө яҡлап файҙалы икәнлеге раҫлана. “Муниципалитет менән бизнестың ике яҡ өсөн дә отошло хеҙмәттәшлеге” тип тә атайҙар уны.– Уҡыусыларҙы туҡландырыуҙы ойоштороуҙа үҙәкләштерелгән системаға күсеүҙе лә халыҡ ыңғай баһалай башланы.– Эйе, был ысулдың да отошло икәненә күптәр инанды. Ышаныслы ла ул. Әле, белеүегеҙсә, Өфөләге урта дөйөм белем биреү учреждениеларының яртыһын тиерлек “Мәктәп һәм балалар туҡланыуы үҙәге” йәмғиәте хеҙмәтләндерә. Барлыҡ уҡыу йорттары өсөн берҙәм меню ҡаралған, ул ике аҙна алдан төҙөлә. Комбинатта әҙерләнгән ризыҡты уҡыу йорто ашнаҡсыларына йылытырға, таратырға ғына ҡала. Ошондай ысул индерелгәс, аҙыҡ-түлектең төрҙәре лә артты. Төп туҡланыуҙан баш тартҡан уҡыусылар айырым хаҡ буйынса буфетта ашау мөмкинлегенә эйә. Унда хәҙер һөт коктейлдәре лә һатып алырға була.“Роспотребнадзор”ҙың Башҡортостандағы идаралығы яңы уҡыу йылынан мәктәптә туҡландырыуҙың сифатына контролде көсәйтте. Шул уҡ ваҡытта, уҡытыусылар әйтеүенсә, балалар хәҙер аҙыҡтың тәменә ҡарата дәғүә белдермәй. Таратыуға, ризыҡтың һыуыныуына ризаһыҙлыҡ белдереү осраҡтары бар. Ә был норманы боҙоу тип иҫәпләнә.Ҡалаларҙа аутсорсинг ысулына ла, үҙәкләштерелгән системаға ла күсмәгән мәктәптәр бар әле. Элеккесә уларҙа продукцияны йүнләүҙән алып өҫтәлде йыйыштырыуға тиклем бөтөн эштәрҙе үҙҙәренең ашнаҡсылары башҡара. Хеҙмәт күләме ҙур булғанлыҡтан, барыһын да юғары сифатта атҡарыу мөмкин дә түгелдер. Шуға ла тап уларға ҡарата дәғүә күп: аҙыҡ бешеп етмәгән, тәмһеҙ, көн дә бер төрлө, һыуыҡ, ашнаҡсылар өлгөрмәй... Уҡыусыларҙың йылдан-йыл күбәйеүен күҙ уңында тотҡанда, туҡландырыуҙы үҙе ойошторорға теләгән мәктәптәрҙәге ашхана эшмәкәрлегенә ҡарата ризаһыҙлыҡтың тағы ла артыуы ихтимал. Тимәк, уйланырға урын бар.Ауылдарҙың күбеһендә, әлбиттә, балаларҙы туҡландырыу элеккесә ҡала. Уны үҙгәртергә тырышыу кәрәкмәйҙер ҙә. Хәҙер район мәктәптәренең барыһында ла тиерлек үҙ баҡсаларында ҡышҡылыҡҡа йәшелсә-емеш әҙерләүгә ҙур иғтибар бүленә. Барыһын да күпләп сәсәләр, хатта артҡанын һатыу мөмкинлеген дә күрәләр. Урындарҙа малсылыҡтың, умартасылыҡтың ныҡлы үҫеше, үҙ продукциябыҙға иғтибар артыуы ауыл мәктәптәрендә туҡландырыуҙың сифатына өлөш индермәй ҡалманы. Шул уҡ ваҡытта, әлбиттә, һәр урында санитария ҡағиҙәләре теүәл үтәлергә тейеш.Ғөмүмән, мәктәптә туҡландырыуҙы камиллаштырыу дауам итә. Күп урындарҙа терминал аша түләү мөмкинлеге булдырылды. Һөҙөмтәлә хәҙер атай-әсәй банкта сират тороуҙан азат. Шулай әкренләп булһа ла алға барабыҙ икән, барыһы ла хәл ителәсәк.– Шулай ҙа дөрөҫ туҡланыуҙың нигеҙе – тап ғаиләлә...– Эйе, бала ризыҡтың тән һәм йән сәләмәтлеге өсөн ни ҡәҙәр әһәмиәтле икәнен бәләкәйҙән белеп үҫергә тейеш. Иртәнге аҙыҡтан баш тартыу, ҡоро-һары менән туҡланыуға өҫтөнлөк биреү, рекламала “данланған”дарға тартылыу, йәшелсә-емеште аҙ ҡулланыу организмдың хәлһеҙләнеүенә килтерә. Был хаҡта балаға даими иҫкәртеп тороу, өйҙә һаулыҡты һаҡлау өсөн бөтөн мөмкинлектәрҙе булдырырға тырышыу һәр ата-әсәнең мөһим бурысы булып ҡала. Нәҡ ошо шарттарҙы үтәгән өлкәндәр мәғариф учреждениеһына дөрөҫ талап ҡуялыр. Сәләмәт йәшәү рәүеше – һәләттәрҙең асылыуы, яҡты хыялдарҙың тормошҡа ашыуы, рухи ҡиммәттәрҙе, тамырҙарыбыҙҙы һаҡлау нигеҙе. Шуны онотмау зарур.Республиканың Мәғариф министрлығында яңы уҡыу йылы башынан белем биреү учреждениеларында туҡланыуҙы ойоштороу мәсьәләләре буйынса “ҡыҙыу бәйләнеш” эшләй. Был хаҡта мәғлүмәт ведомствоның сайтында урынлаштырылған. Ата-әсә, өлкәндәр мөһим мәсьәләгә битараф ҡалмаһын ине. Һау-сәләмәт быуын үҫтереүҙе бергәләп хәстәрләйек.


description: Ҡыҙыҡ икән ул донъя тигәндәре. Кем менәндер, көн дә булмаһа ла, күрә-күрешә йөрөйһөң. Табындарҙа ла бергә булғылайһың. Ул сер итеп әйткәнде һин һаҡлайһың, һинең серҙе ул да таратмай. Быныһы

title: Халыҡтан - рух көсө, тәбиғәттән - талант

maintext: Мөдиребеҙҙең:– Йә, унда эштәр нисек? – тип һорауына Бәһиә апайыбыҙ:– Һәйбәт бара, Әхнәф Нуриевич. Бигерәк тә педагогия училищеһы дипломы менән уҡырға ингән балаларыбыҙ методик яҡтан дәрестәрҙе яҡшы бирә. Әрме хеҙмәтен үткән егеттәребеҙ ҙә баҙап ҡалмай. Шуларҙың араһынан Ғиниәтулла Ҡунафин тигәнен айырып күрһәтергә була. Дәрес ваҡытында балаларҙы үҙенә оҫта ылыҡтырып, тыныс тота белә. Ауыҙына ҡаратып...Педагогик практика етәксеһе булған Бәһиә Мәғәсүм ҡыҙының һүҙе ошо урынға еткәс, Әхнәф Нури улының ауыҙынан, ғәҙәттәгесә, “Бәрәкалла!” тигән ауаз яңғыраны. Ниҙелер хуплаған сағында ғына шулай тип әйтергә яратҡанына күнегергә өлгөргәйнем инде. Быға, бер тигәс тә, икенсе курста уҡығанымда, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтындағы фольклор бүлегендә эшләгән еренән килеп, беҙҙә махсус курс уҡыуы; ике тигәс тә, фән кандидатлығына диссертация яҙғанымда ғилми етәксем булыуы сәбәпсе ине. Студентының практикалағы уңышын әле лә бына шулай хупланы ла, был һүҙ был осраҡта шуны ла аңлата булыр, тигән кеүек итеп:— Булыр ул унан. Әрмелә өс йыл һалдат бутҡаһы ашап, старшина дәрәжәһендә хеҙмәт иткән егет бит ул! Уға тиклем, унынсыны тамамлағас та, нәҡ минең кеүек мәктәптә уҡытып алған, район гәзитендә эшләргә лә өлгөргән. Үҙемдән беләм, шундай юлдар үткән кеше нишләп уҡыусылар менән дөрөҫ бәйләнеш урынлаштырмаһын инде, – тип һүҙен йомғаҡлағандай итте. Әммә практика етәксеһенең:– Мин дә шуны әйтергә уйлағайным, Әхнәф Нуриевич, – тиеүе булды, һүҙ яңынан ялғанып китте.– Ана Ғайса (хәҙер инде көллө ғәләмгә халыҡ яҙыусыһы, академик булараҡ мәғлүм Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйеновты әйтеүе. – Ә.С.): “Быйылғы сығарылыштан аспирантураға инерлек кеше бармы?” – тип һораша ине. Ошо егетте тәҡдим итербеҙ. Әйткәндәй, эсмәйме?– Анауы кем генә йонсота, – тип Бәһиә апайыбыҙ шул йонсотоу эйәһенең исемен әйтте лә, – Ғиниәтулла өсөн ул нәмә – ят ҡылыҡ, – тип мәсьәләгә асыҡлыҡ индерҙе.Һөйләшеү ошо урынға етеүе булды, мөдиребеҙ тағы әлеге “Бәрәкалла!”һын әйтмәй булдыра алманы. Шунан:– Бәһиә Мәғәсүмовна, хәтерләмәйһегеҙме, диплом эшен ниндәй тема буйынса яҙырға йыйына әле ул?– “Ҡоман мәжмүғаһы” ла “Ҡоман мәжмүғаһы”, ти ҙә ҡала ине...– Бик яҡшы. Әлегә беребеҙҙең дә ҡулы теймәгән тема. Әйткәндәй, был егет нисәнсе йылғы һуң әле?– Ул ни 1946 йылдың 22 ноябрендә Ғафури районының Сәйетбаба ауылында тыуған. Сәғит Агиш, Жәлил Кейекбаевтар дәрес алып барған шундағы мәктәпте бик дан тамамлаған.Был юлы Әхнәф Нури улы “Бәрәкалла!”лап торманы, бары:– Бик яҡшы! Аспирантурала уҡыу өсөн бик ҡулай йәш, – тине лә үҙенең эш дәфтәренә ниҙелер теркәй һалды.Олпат ғалимыбыҙ һәм педагогыбыҙ ни әйткәнен белеп әйткән икән. Өфө, Мәскәү архивтарында эҙләнеү һөҙөмтәһендә тапҡан материалын файҙаланып, XII быуат ҡомартҡыһы “Ҡоман мәжмүғаһы”на тәрән анализ яһап яҙған диплом эшен Ғиниәтулла Ҡунафин дәүләт комиссияһы алдында һоҡланғыс итеп яҡлап, юғары баһаға лайыҡ булды. Уҡыуҙа һыр бирмәгән тырыш студент булараҡ, университетты ул ҡыҙыл дипломға тамамлап, ысынлап та, уның бәхетенән, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты асҡан аспирантураға дәғүә итеүселәр араһынан иң әҙерлекле икәнен иҫбатлаған. Ғилми етәксеһе Ғайса ағай, Әхнәф Нури улы хыял иткәнсә, диссертация темаһын революцияға тиклемге әҙәбиәтебеҙ буйынса бирҙе. Ғайса Батыргәрәй улы уға мәшһүр мәғрифәтсе шағир, фольклорсы, этнограф, тарихсы һәм тел белгесе Мөхәммәтсәлим Өмөтбаевтың ижади мираҫын тикшерергә тәҡдим итә. Ғиниәтулла М. Өмөтбаевтың ғәрәп графикаһында 1897 йылда Ҡазанда баҫылған “Йәдкәр” тигән берҙән-бер генә китабын энәһенән-ебенәсә тикшереү менән генә сикләнеп ҡалманы, уның һәм Санкт-Петербург, Мәскәү архивтарында һаҡланған, үҙенең заманында төрлө баҫмаларҙа донъя күргән хеҙмәттәрен, әҫәрҙәрен дә фәнни күҙлектән ныҡлап өйрәнде. Бына шулай диссертация темаһын көтөлгәндән киңерәк яҡтыртыуға өлгәште. Мәғрифәтсе шағирыбыҙҙың быйылғы юбилейын был ғалим шул китаптың ныҡ ҡына тулыланған яңы баҫмаһы менән ҡаршылай.Остазы Ғайса Хөсәйенов менән кәңәшләшеп, филология фәндәре докторлығына “XIX – XX быуат башҡорт шиғриәтенең жанрҙар системаһы формалашыуы һәм үҫеүе” тигән теманы үҙләштерергә тотона. Аҙнаның йәкшәмбеһе ял көнө икәнен дә онотоп, архив саңына сөскөрә-сөскөрә үткән көндәр, йоҡоһоҙ төндәр яңынан башлана Ғиниәтулла өсөн. Һөҙөмтәһе шул була: ХХ быуат беҙҙең менән ике йылдан бәхилләшә тигәндә, докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, “1998 йыл – онотолмаҫ йылым” тип күңеленә теркәп, хәтер һандығына һалып ҡуя. ВАК иһә, оҙаҡ көттөрмәй генә, уның “филология фәндәре докторы” тигән ғилми дәрәжә эйәһе икәнен раҫлаусы дипломлы итә. Вузда уҡытыу тәжрибәһе туплап өлгөргән, аспиранттарға етәкселек иткән юғары дәрәжәле был фән әһеленә икенсе йылына уҡ, йәғни 1999 йылда, Рәсәйҙең Мәғариф һәм фән министрлығы тарафынан профессор дәрәжәһе бирелә.Ғалим-ғалимә лә, йәмәғәтселек тә Ғиниәтулла Ҡунафинды хәҙер иһә, шул ғилми дәрәжәләрен иш янында ҡуш күргәндәй итеп, Башҡортостан Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Халыҡ-ара төркиәт академияһы академигы тип таный. Шулай булмайса һуң. Илебеҙҙең гуманитар фәне донъяһында башҡорт әҙәбиәте ғилеменең йөҙөн билдәләгән арҙаҡлы ғалим һәм вуз педагогы, совет осорона тиклемге башҡорт һүҙ сәнғәте тарихы, уның теорияһы, текстологияһы, тарихи поэтикаһы һәм әҙәби бәйләнештәре буйынса хәҙерге көндә профессор Ғиниәтулла Сафиулла улы төп белгес иҫәпләнә бит. Шулай уҡ уны Башҡортостан мәҙәниәте, совет дәүере һәм унан һуңғы осорҙарҙағы башҡорт әҙәбиәте хаҡында етди хеҙмәттәр авторы, халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, төбәк кимәлендә үтеүсе ғилми форумдарҙа төплө сығыштар яһаусы ижади шәхес тип тә беләләр.1976 – 1981 йылдарҙа Ғиниәтулла Сафиулла улы үҙен фәндең киң юлына алып сыҡҡан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының әҙәбиәт бүлегендә артабан тикшеренеүен дауам итә. Архивтарҙа тупланған иҫке китап, ҡулъяҙмаларҙы тикшереү менән генә сикләнеп ҡалмайынса, Ғайса Батыргәрәй улы ойошторған археографик экспедицияларҙа ҡатнаша. Шул уны боронғо әҙәбиәтебеҙ хаҡында бығаса билдәһеҙ сығанаҡтарға, мәғлүмәттәргә юлыҡтыра.Ғилми тикшеренеүҙәре менән бер рәттән йәш белгес институттың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашырға ла өлгөрә. Ҙурҙан алып әйткәндә, СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы эсендәге шул ғилми-тикшеренеү учреждениеһында 1973 – 1979 йылдарҙа Йәш ғалимдар советы рәйесе йөгөн ихлас тарта. Профсоюздың урындағы ойошмаһы эшендә лә ҡатнаша.Ғиниәтулла Сафиулла улы баштан уҡ фән торғонлоҡто яратмағанын, үҙенә тоғролоҡто яратҡанын бик яҡшы төшөнә. Ғилми-тикшеренеү институтында багаж туплағандан һуң, төшөнөүе 1981 йылдың 1 сентябрендә уны үҙенең тыуған йортолай күргән, йәшлеге үткән БДУ-ға алып килә. Шул көндән башлап ул башҡорт әҙәбиәте кафедраһында өлкән уҡытыусы сифатында “Кирәй гвардияһы” тигән коллективҡа иш янына ҡуш булды.Унда ул үҙен ҙур ғалим һәм педагог итеп кенә түгел, оҫта ойоштороусы һәм етәксе булараҡ та таныта: биш йыл филология факультеты деканы урынбаҫары вазифаһын атҡара, Башҡортостан вуздары тарихында башлап башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын ойоштороуҙың төп инициаторы һәм уның тәүге деканы була, ун йыл буйы уны ойоштороу, нығытыу һәм үҫтереү буйынса бөтә көсөн, таһыллығын һалып эшләй. Һөҙөмтәлә республикабыҙҙағы был өр-яңы факультет университетта студенттар һаны буйынса юридик институттан ҡала икенсе, ә уҡыу-уҡытыу, ғилми һәм тәрбиә эштәренең торошо буйынса йыл да алдынғылыҡты бирмәгән факультетҡа әүерелә.2011 йылда республиканың ғилми йәмәғәтселеге уны Башҡортостан Фәндәр академияһының Социаль-гуманитар фәндәр бүлеге академик-секретары итеп тә һайлай. Биш йыл буйы уға БДУ-лағы төп эштәренән тыш бер үк ваҡытта ошо вазифаны ла атҡарырға тура килә. Байтаҡ йылдар ғалим филология фәндәре нигеҙендә докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау буйынса махсус совет ағзаһы була, уның рәйесе урынбаҫары эшен атҡара. Бөгөн ул Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарары менән был ғилми советтың рәйесе итеп тәғәйенләнеп, уны уңышлы етәкләй.Ғиниәтулла Сафиулла улы башҡорт әҙәбиәт ғилеме һәм вуз мәғарифы тарихында беренсе тапҡыр башҡорт әҙәбиәте тарихының боронғо дәүерҙәрҙән алып 1917 йылға тиклемге системалы программаларын төҙөй, дәреслектәрен яҙа һәм баҫтырып сығара.Халҡыбыҙҙың рухи мираҫын ғилми планда тәрәнерәк өйрәнеү, студенттарға төплөрәк белем биреү маҡсатында, 2000 йылда, ниһайәт, республикабыҙҙа беренсе тапҡыр “1917 йылға тиклемге башҡорт әҙәбиәте” кафедраһы ойошторола. Бер нәмә лә юҡтан барлыҡҡа килмәй һәм буштан-буш хасил булмай. Ул дәүер әҙәбиәте башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһының уҡыу планы буйынса байтаҡ йылдар уҡытыла ине инде. Әммә хронологик яҡтан да, күләм йәһәтенән дә, заман талабына яуап биреп бөтмәй башлағайны.Үкенескә ҡаршы, Ғ. Ҡунафиндың инициативаһы менән асылған кафедра ҡыҫҡа ғүмерле булып сыҡты: ул ни бары 12 йыл ғына йәшәп ҡалды. Әммә шул йылдар эсендә лә, көллө ғәләмгә мәғлүм, факультеттың ул етәкләгән был структураһы маҡсатына тулыһынса өлгәште: башҡорт һүҙ сәнғәтенең боронғо дәүерҙән алып 1917 йылға тиклемге тарихы, уның теорияһы, текстологияһы мәсьәләләрен яҡтыртҡан тиҫтәләгән монографиялар, дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, методик эшкәртмәләр донъя күрҙе. Шул эштәр рухи мираҫыбыҙҙы студенттарға уҡытыу ваҡытын өс тапҡырға арттырырға форсат бирҙе.Яңы кафедрала башҡорт, урыҫ һәм төрки халыҡтары телдәрендә “Әҙәби мираҫ. Фольклор. Текстология” тигән ғилми мәҡәләләр йыйынтығы даими сығарыла башланы. Ул ил кимәлендә генә түгел, БДБ илдәре киңлегендә лә танылыу тапты.Шул ун ике йыл эсендә Ғиниәт Сафиулла улы ғилми-педагогик кадрҙар әҙерләүҙә лә ҙур уңыштар яуланы. Ике докторлыҡ, туғыҙ кандидатлыҡ диссертациялары яҡланыуы — шуның гүзәл күрһәткесе ул. Тағы әллә күпме ҡаҙаныштарға өлгәшә кафедра.Беҙ ғүмер баҡый “реформа”, һәр төрлө “оптимизациялар”һыҙ йәшәй алмайбыҙ. Дәүләтебеҙ СССР тип аталғанда ла, Рәсәй Федерацияһы тип аталғанда ла шунһыҙ булдыра алмайбыҙ. Әле бына, йәй уртаһында төшкән ҡырау һымаҡ, “оптимизациялар” полосаһына тағы ла килеп керҙек. Уларҙың шауҡымы БДУ-ға ла һуғылды. “Башҡорт әҙәбиәте һәм фольклоры” тип аталған кафедра менән Ғ. Ҡунафин ижад иткән һәм ун ике йыл етәкләгән “Боронғо дәүерҙән алып 1917 йылға тиклемге башҡорт әҙәбиәте” тигәненең бергә ҡушылыуы шул “оптимизацияның” был уҡыу йортондағы тантаналарының еллеһе булды.Ғиниәт Ҡунафин – башҡорт һәм төрки әҙәбиәте ғилемен үҫтереүгә ифрат тос өлөш индергән, үҙ мәктәбен булдырған ғалим һәм педагог. Ғилми-педагогик кадрҙар үҫтереү хаҡында ҡайғыртыуы тураһында әйткәндә, телгә алынған фән докторҙарының берәүһен, фән кандидаттарының һигеҙен ул әҙерләгән.Ғиниәтулла Ҡунафин шулай уҡ әҫәрҙе жанр йәһәтенән тарихи үҫеш-үҙгәреш процесында өйрәнеү принциптарын нигеҙләне, тарихи поэтиканың методологик аспекттарын асыҡланы. Уның тарафынан нигеҙләнгән был йүнәлеш коллегаларында яҡлау тапты. Был йүнәлеш хәҙер М. Иҙелбаев, Р. Әхмәҙиев, Г. Гәрәева, айырыуса М. Нәҙерғолов кеүек ғалимдар тарафынан уңышлы дауам иттерелде. Әйткәндәй, уларҙың бөтәһенең дә башҡорт һүҙ сәнғәтенең теге йәки был осорҙарҙағы жанр-стиль тәбиғәттәре эволюцияһын тарихи-теоретик планда яҡтыртҡан хеҙмәт емештәре филология фәндәре докторы тигән юғары ғилми дәрәжә менән баһаланды.Ғиниәтулла Сафиулла улы үҙе үрнәк күрһәтә – 700-ҙән артыҡ фәнни баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 50-нән ашыу монография, вуз һәм мәктәп дәреслектәре, уҡыу әсбаптары, методик ҡулланмалар һәм ғилми-популяр китаптар авторы. Уларҙы һанап сығыу ғына ла байтаҡ урын алыр ине. Шуға ла һанаған сүрәттә лә “һ.б.” ҡулланыу ҡотолғоһоҙ. Үҙегеҙ фекер итегеҙ, бына улар: “Башкирские просветители-демократы ХIХ века” (М.,1981), “ХIХ быуаттың беренсе яртыһындағы башҡорт әҙәбиәте” (1988), “Мәғрифәтсе һәм яҙыусы Мөхәммәтсәлим Өмөтбаев” (1991), “ХIХ быуаттың икенсе яртыһындағы башҡорт әҙәбиәте” (1992), “Башкирская сатирическая поэзия ХIХ – начала ХХ века” (1996), “Башкирская литературная песенная поэзия ХIХ – начала ХХ века” (1997), “И песней, и сатирой” (1999), “Башкирская нарративная поэзия ХIХ – начала ХХ века” (2003), “Поэтическое эхо прошлого” (2004), “Культура Башкортостана и башкирская литература ХIХ – начала ХХ века” (2006), “Замандарҙың рухи балҡышы” (2006), “ХIХ быуат башҡорт әҙәбиәте” (2010), “Башкирская поэзия ХIХ – начала ХХ века” (2011), “Аҡмулланың шиғри йәйғоро – Поэтическая радуга Акмуллы” (2011), “Жәлил Кейекбаев. Тормошо һәм ижады” (2012), “ХIХ – ХХ башы башҡорт әҙәбиәтенең үҫеш үҙенсәлектәре” (2014), “Шәйехзада Бабичтың ижад офоҡтары – Творческие горизонты Шайхзады Бабича” (2015), “ХХ быуат башы башҡорт әҙәбиәтенең идея-художество үҙенсәлектәре” (2016), “История культуры Башкортостана ХIХ – начала ХХ века” (2016) һ. б.Ғиниәтулланың китаптары – халҡыбыҙҙың үткәндәге рухи байлыҡтарын, мәҙәни-әҙәби күренештәрен ентекле барлап, системаға һалып, әҙәбиәт ғилеменең бөгөнгө ҡаҙаныштары юғарылығынан логик эҙмә-эҙлелектә тарихи-теоретик йәһәттән төплө баһалаған, тәрән һәм киң йөкмәткеле, күләмле фундаменталь хеҙмәттәр. Тикмәгә генә уларҙың бөтәһе лә Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың төп дәүләт һәм вуз нәшриәттәрендә (“Наука”, “Китап”, “Ғилем”, “БДУ нәшриәт үҙәге” һ. б.) донъя күрмәгән, ғилми йәмәғәтселек тарафынан хуплап ҡаршы алынмаған, күбеһе хаҡында үҙәктең һәм Башҡортостандың урыҫ, башҡорт, татар телдәрендәге ваҡытлы матбуғат, төрлө ғилми баҫмалар һәм йыйынтыҡтар биттәрендә ыңғай баһаламалар сыҡмаған.Йәнә шуныһы: Ғ. Ҡунафиндың баҫма хеҙмәттәренең байтағы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт фәнни фондтары хуплауы һәм ярҙамы, ҙур илдең бөтә ғилми йәмәғәтселеге алдында иҫәп-хисап биреүҙе талап иткән фәнни гранттарын отоуы арҡаһында донъя күргән. Мал эйәһенә оҡшай, тигән кеүек, был тәжрибәле, оло ғалимдың китаптары ла дәү. Утыҙ баҫма табаҡлыҡ (500 битләп) “Башкирская поэзия ХIХ – начала ХХ века” (2011), ҡырҡ өс табаҡҡа барып еткән (740 битле) “ХIХ – ХХ башы башҡорт әҙәбиәтенең үҫеш үҙенсәлектәре” (2014), 15 табаҡлы “История культуры Башкортостана ХIХ – начала ХХ века” (2016) тигән фундаменталь хеҙмәттәре – шуға дәлил. Улар уның тап ана шул Рәсәй кимәлендәге дәүләт фәнни гранттарын отоп, баш баҫып эшләүе һөҙөмтәһендә донъя күргән.Ошо урында шуны билдәләмәй булмай. Профессорҙың монографик хеҙмәттәренең күбеһе урыҫ телендә яҙылған. Шуға ғәжәпһенеп:– Ни өсөн шулай итәһең? – тип һорауыма ул былай тип яуап бирҙе:– Урыҫ телен бер Рәсәйҙә генә түгел, унан ситтә лә белеүселәр күп. Шуны иҫәпкә алдым. Аҡмаһа ла – тамыр, аҙ булһа ла – һеңер. Урыҫтар: “Что написано пером, не зарубишь топором”, – тиһә, мин: “Ташҡа баҫылғанды юнып ташлап булмай”, – тим. Ошо уйымдан сығып эш иттем. Был башҡорт яҙмаһыҙ, наҙан булған, тимәһендәр. Борон-борондан халҡымдың яҙмалы, китаплы, ҡыҫҡаһы, яҙма культуралы булғанлығын сит-ят ерҙәрҙә лә белһендәр, әйҙә, тип мәҙәни-әҙәби һәм фәнни бәйләнештәрҙең тамырҙарын нығытыу, офоҡтарын киңәйтеү маҡсатынан сығып яҙҙым мин уларҙы.Ғ. Ҡунафин эш иткән сығанаҡтар ғәрәп графикаһындағы иҫке төрки, ғәрәп, фарсы телдәрендәге яҙмаларҙан ғибәрәт. Уларҙың күбеһе һарғайып, өлтөрәп бөткән. Иҫке баҫма китаптарҙы барлап, уларҙағы факттарҙы, хәл-ваҡиғаларҙы, тормоштоң төрлө социаль-иҡтисади, сәйәси, мәҙәни, дини, фәнни, әхлаҡи-этик, эстетик һәм башҡа күренештәрен системаға һалып баһалау бөгөнгө китаптарҙы уҡып, компьютер селтәрендәге сығанаҡтарҙы файҙаланып ҡына хеҙмәт яҙыу менән бер түгел инде.1991 йыл. МДУ. Филология факультетының оло аудиторияһында диссертация советы ултырышы бара. Уны алып барыусы, Рәсәйҙең мәшһүр фольклорсыһы, ошо факультеттағы фольклор кафедраһы мөдире А.П. Аникин һүҙҙе Молдованан килгән өлкән йәштәге бер ирекәйгә бирҙе. Бына был сығыш яһай башланы. Тәүге һөйләмдәрен әйтеүе булды – бындағы тәртиптәргә күнегә тороу маҡсатында (урыҫ кешеһе был урында “чтобы адаптироваться” тип әйтер ине) тип бер-беребеҙгә ҡарашып ҡуйҙыҡ ултырышҡа килгән кафедралашым Тимерғәле Килмөхәмәтов менән. Ситтән күҙәткән кеше шул саҡта күҙҙәребеҙҙән ғәжәпһенеү тойғоһо кисереүебеҙҙе таныр ине. Ғәжәпләнерлеге бар ине шул. Молдаваныбыҙ архивта һаҡланған суд материалдарына анализ бирә башланы: бер үк енәйәт хаҡында ғәйепле ни һөйләгән дә геүаһтар ни тигән, шуны тикшергән, йәғни бер үк енәйәт хаҡында нисек итеп төрлө-төрлө версиялар хасил булыуын тикшергән. Шуларҙы “устные рассказы” тимәксе.Яҡлау шып-шыма үтте. Үҙенең йомғаҡлау һүҙендә А. Аникин:— Ну и что, товарищи. Это голая текстология, конечно. Но текстология – тоже наука. Уважаемые коллеги, я вас призываю положительно оценить работу, – тигәйне, совет ағзалары шулай итте лә. Был әйтелгәндәрҙе уҡығас, ҡайһы берәү:— Причем тут такое воспоминание?! – тип әйтер, Аникин менән бәхәс ҡорорға теләгәндәй итеп.“При том” шул, сөнки яҙма рухи мираҫты өйрәнеүсе текстологтан архивтарҙа саң ҡаплаған ҡомартҡыларҙа сөскөрә-сөскөрә эҙләнеүҙе, туҙып, хәрефтәре, һүҙҙәре, хатта һөйләмдәре юйылып, биттәре йыртылып йә төшөп бөткән, тотһаң, ҡойолоп барған иҫке төрки, фарсы, ғәрәп телдәрендәге боронғо яҙма сығанаҡтарҙы аяҡҡа баҫтырыу бурысын хәл итеүҙе талап итә. Ниндәйҙер әҫәрҙе төплө өйрәнеү өсөн, уның һәр төрлө күсеректәрен сағыштырыу ғына ла ғүмерҙең байтаҡ өлөшөн сарыфлауҙы һорай. Шунһыҙ ҙа булмай. Һәм текстолог, ер аҫтынан табылған ярсыҡтарҙы ҡоршап, боронғо һауыт-һабаны археолог нисек реставрациялай, шуның һымаҡ, төрлө өҙөк-мөҙөктәрен ялғаштырып, әҫәрҙең бер бөтөн тексын төҙөргә тырыша. Бының менән эш бөтмәй, шуның бөгөнгө графикала транскрипцияһын эшләү, хәҙерге яҙма әҙәби телгә ауҙарыу, бөгөнгө уҡыусы аңларлыҡ итеп аңлатмалар, һүҙлек төҙөү кеүек мәшәҡәттәрҙе лә атҡарырға кәрәк. Текстология өлкәһе хаҡында төшөнсәһе булмаған кеше күҙ алдына ла килтерә алмаҫлыҡ был эштәрҙе бойомға ашырыу өсөн әллә күпме ваҡыт, сабырлыҡ һәм зиһен көсө сарыф ителә. Шунан нисек А. Аникин әйткәнде ҡабатлап: “Текстология ла – фән ул!” – тимәҫһең. Хәйер, донъя күләмендә дан тотҡан Мәскәү дәүләт университетындағы диссертация яҡлау советы кимәлендә текстологияның фән тип аталыуы үҙе күп нәмә хаҡында һөйләй. Хәҙер текстология буйынса кандидатлыҡ, докторлыҡ диссертациялары яҡлау мөмкинлеге юҡҡа ғына асылмағандыр инде. Ундай ғилми дәрәжәләргә диссертация яҡлау өсөн монография талап ителә. Бынан китап рәүешен алған текстологик эш, айырыуса томдар, мәҫәлән, әҙәби ҡомартҡыларҙан йә халыҡ ижады әҫәрҙәренән төҙөлгән томдар фәнни статустары буйынса монографияға тиң тип ҡаралырға тейеш икәне аңлашыла.Шуныһын да иҫтән сығармау зарур. Әҙәби мираҫты өйрәнеүсегә, айырыуса текстологка, әҙәбиәт теорияһын үҙләштереү генә етмәй. Уға археограф та, киң мәғлүмәтле тарихсы ла, телсе лә, күпмелер кимәлдә философ та, теолог та булырға тура килә. Сөнки текстология – төрлө телдәге һүҙҙәрҙең этимологияһы, донъя халыҡтары тарихы, мәҙәниәте һәм әҙәбиәте буйынса мөмкин ҡәҙәре мәғлүмәткә эйә булыуҙы талап иткән фән ул. Был өлкәлә эҙләнеү ни тиклем сетерекле, ни хәтлем ҡатмарлы һәм ауыр хеҙмәт икәнен уның менән шөғөлләнмәүсе күҙ алдына ла килтерә алырлыҡ түгел.Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең текстология тәңгәлендә ҡаҙаныштарыбыҙ самалы. Был өлкәлә эшләүсе белгестәребеҙ ҙә аҙ. Ғиниәтулла Сафиулла улы – шул аҙҙарҙың береһе һәм берәгәйе. Башҡорт текстологияһын үҫтереүгә лә айырыуса ҙур өлөш индергән ғалим ул. Ике томлыҡ “Балалар әҙәбиәте антологияһы”н (1986, 1987), суфый шағир Ш. Зәкиҙең (1822 – 1865) шиғырҙарын, күренекле мәғрифәтсе ғалим-әҙип М. Өмөтбаевтың (1841 – 1907) әҫәрҙәрен һәм хеҙмәттәрен (“Йәдкәр”, 1984, 2011; “Шиғырҙар”, 2001; “Әҫәрҙәр. Хеҙмәттәр”, 2016) әҙерләп донъяға сығарыуҙа әүҙем ҡатнашыуы ана шул турала һүҙһеҙ һөйләр булыр.Был Ғиниәтулла тигәндәре иҫке ҡулъяҙмаларҙа ғына соҡоноп ултыра икән, тип уйлай күрмәгеҙ тағы. Арҙаҡлы ғалим-педагог булараҡ, ул йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша. Ун йыл буйы үҙе 1990 йылдан ағзаһы булған Башҡортостан Яҙыусылар союзының тәнҡит секцияһын етәкләне. Бөтә донъя башҡорттарының I, II, III ҡоролтайҙары делегаты, IV ҡоролтайының почетлы ҡунағы, 1997 – 2010 йылдарҙа уның Башҡарма комитеты, Ревизия комиссияһы ағзаһы булды. Ғафуриҙарҙың Өфөлә 1998 йылда ойошторолған “Табын” йәмәғәт ойошмаһының ул етәкләгән 1999 – 2010 йылдарҙа гөрләп эшләгәне бөтә республикабыҙға мәғлүм. 2000 – 2008 йылдарҙа ғалим Башҡортостан Хөкүмәте ҡарамағындағы “Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында” законды ғәмәлгә ашырыу комиссияһында эшсе төркөмдәр етәксеһе, 2004 — 2011 йылдарҙа Өфө ҡалаһы башҡорт һәм татар телдәре һәм әҙәбиәттәре уҡытыусыларының “Йыл уҡытыусыһы” конкурстарында жюри рәйесе бурысын ғәҙеллек менән атҡарҙы. Бына инде 20 йылға яҡын ул “Урал батыр” эпосын йәш башҡарыусылар, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының “Йыл уҡытыусыһы” төбәк-ара конкурстары, уҡыусыларҙың туған тел буйынса республика олимпиадаларында ла шундай уҡ бурысты шундай уҡ сифатта атҡарыуы мәғлүм. Бынан тыш, тиҫтә йыл самаһы Мәғариф министрлығы эргәһендәге уҡытыу-методик совет, Хөкүмәттең аҡсалата премияһына лайыҡ иң яҡшы уҡытыусыларҙы һайлап алыу комиссияһы ағзаһы булараҡ та әүҙем эш алып бара. Ә инде уның тыуған ауылы Сәйетбабаның 300 йыллығын Башҡортостан кимәлендә билдәләп үтеү һәм ауыл биләмәһен төҙөкләндереү хаҡында Хөкүмәт ҡарарын сығарыу, унда Президент Указы менән республиканың башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген булдырыу инициативаһы менән сығып, уны нигеҙләп, дәлилләп биреү буйынса, шулай уҡ комиссия составында башҡарған эштәре һәм уларҙың ғәмәли һөҙөмтәләре үҙҙәре генә лә әйтеп бөтөргөһөҙ баһаға лайыҡ.Ғиниәт Ҡунафиндың ана шундай күп яҡлы эшмәкәрлеге Башҡортостан һәм Федерациябыҙ йәмәғәтселеге тарафынан юғары баһалана килә. Уға “Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре” (2009), “Башҡортостандың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре” (1997), “Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ мәғариф хеҙмәткәре” (2006), БДУ-ның почетлы профессоры (2015) тигән юғары исемдәр бирелә. Ул СССР-ҙың Мәғариф буйынса дәүләт комитетының “Эшендәге юғары уңыштары өсөн” (1988), Рәсәй дәүләт статистика комитетының “2002 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу эшендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн” (2003) билдәләре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының “Ал да нур сәс халҡыңа!” (2011), Рәсәй Президенты етәкселегендәге дәүләт комитетына булышлыҡ итеү буйынса Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт советының “1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлеген мәңгеләштереү” (2013) миҙалдары, Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министрының, Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесенең Рәхмәт хаттары, төрлө министрлыҡтарҙың, комитеттарҙың, ведомстволарҙың, муниципаль берәмектәрҙең, учреждениеларҙың, йәмәғәт ойошмаларының бихисап Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнә, Рәсәй Фәндәр академияһының күренекле ғалимдар өсөн Дәүләт фәнни стипендияһына (1999 – 2004), Ж. Кейекбаев (2001), М. Ғафури (2010), М. Өмөтбаев (2011) исемендәге төбәк-ара, Башҡортостан Фәндәр академияһының юғары фәнни ҡаҙаныштар өсөн М. Өмөтбаев (2013) исемендәге премияларына лайыҡ була. Шулары өҫтөнә Ғиниәтулла Сафиулла улы юғары фәнни ҡаҙаныштары өсөн башҡорт әҙәбиәте белгестәре араһынан беренсе булып биш йыл рәттән Рәсәй Фәндәр академияһының дәүләт стипендияһы стипендиаты булыу бәхетенә иреште.Һүҙемдең аҙағында төплө хеҙмәттәр тыуҙырған киң ҡарашлы арҙаҡлы ғалимға, меңәрләгән юғары белемле белгестәр әҙерләгән оҫта педагогка, әүҙем йәмәғәт эшмәкәренә артабан да шулай абруйлы ил ағаһы, ысын шәхес булып ҡалыуын, иле, халҡы мәнфәғәтенә янып, илһамланып эшләрлек ҡоростай сәләмәтлек, ижади уңыштар, ғаилә бәхете теләргә генә ҡала.


description: 17-18 ноябрҙә Өфөлә “Ҡатындар диалогы. Сикһеҙ шәфҡәтлелек” тип аталған халыҡ-ара форум уҙасаҡ. Маҡсаты – социаль партнерлыҡ өсөн уңайлыҡтар тыуҙырып, граждандар йәмғиәте институттарын булдыр

title: Ҡатын-ҡыҙҙар уртаҡ тел табырмы?


description: “Барыһын да уның өсөн эшләнем. Барыһын да. Тик барыбер нимәнелер эшләп еткермәнем һымаҡ. Мөнәсәбәттәребеҙҙә төйөр бар кеүек. Уны мин аңламайыммы, әллә ул минеме? Бар ғүмеремде уға арнаным. У

title: Күҙ табибы

maintext: “Донъяла иң кәрәкле кеше – күҙ табибы”. Ошо фекер бәләкәй генә сағында уҡ зиһененә һеңеп ҡалды ла тормошонда төп йүнәлеш күрһәтеүсе маяҡҡа әйләнде уның. Үҙ аяҡтарына ныҡлы баҫып, ауыл урамында үҙаллы йөрөй башлағас уҡ, инәһе (әсәһе) әйтмешләй, олоғара йомош үтәүгә эшкинде ул: күршелә генә йәшәгән тома һуҡыр Ғәйшә әбейҙе етәкләп магазинға йөрөттө. Магазин ауылдың икенсе осонда. Ғәйшә әбей бала аҙымдарына яраҡлашып атланымы, әллә, киреһенсә, бала оло кешенекенә ҡулайлаштымы, нисек кенә булмаһын, икеһе бер кешеләй генә булып оҙон-оҙаҡ йөрөп ҡайтыр ине магазиндан.Ғәйшә әбейҙең урамда туҡтай-туҡтай, таныштары менән хәл-әхүәл һораша-белешә барыуы оҡшанымы-юҡмы Ғәлимәгә, иллә-мәгәр аптырауы һәр саҡ артҡандан-артты: уның күргән кеше кеүек һөйләшеүенә, һаулыҡ һорашыусыға исемләп тороп яуап биреүенә ғәжәпкә ҡала торғайны. Ә үткәндәрҙе хәтерләп, шул тиклем матур һүрәтләүе, инәһе әйтмешләй, китапса ғына була ла ҡуя.Бер саҡ, Ғәлимә уҡырға төшкәс, төшөн һөйләп иҫ-аҡылын алды. Ғәйшә әбейҙең ейәне менән бергә уҡыны. Әллә ниңәлер былҡы ғына, илаҡ малай булды. Кемдең-кемдең, Ғәйшә әбейҙең ейәненең, күршеһенең, башҡаларҙан рәнйетелеп, илап, ебеп төшөүе оҡшамай ине Ғәлимәгә. Ундайҙарҙы яратмай торғайны, шуға йәне көйөп, мәктәптән ҡайтҡан саҡта юлда һелкеткеләп ала торғайны. Бер саҡ нығыраҡ һелкеттеме, ни өсөндөр малай илай-илай ҡайтып китте. Ғәйшә әбей ейәненең ишекте асып, танауы мыршылдап килеп инеүенән үк һиҙҙеме, малай ошаҡлаштымы – нисек кенә булмаһын, юлда булған хәлдәрҙе белеп ҡалған. Ғәлимәнең әсәһе һыуға ғына киткәйне, ипле генә баҫып килеп инде. Шунан көйләп кенә һүҙ башланы:– Ҡыҙым, бөгөн әллә ниндәй төш күрҙем. Имештәгенәлер, һин улымды сырылдатып йөрөп туҡмайһың икән. Мин өндәшмәй генә ҡарап торам. Шунан, ҡуй, улайтма, Ғәлимә ҡыҙым, ул бит күршең дә, класташың да. Бына-бына ҙурайырһығыҙ, һин дә буй еткерерһең, ул да ир ҡорона етер, шул саҡтарҙа үҙеңә оят булыр бит, тигән буламсы төшөмдә. Төш ҡыҙыҡ була ла инде, һәләк тигәнсә ысын һымаҡ...Ғәлимәнең был һүҙҙәргә иҫе китте. Төштө бит ул мин туҡмағанға тиклем күргән! Нисек шулай булды икән? Әллә була торған хәл шулай алдан төшкә инәме? Ә ул, һуҡыр булһа ла, ысынлап та, төш күрәме икән?..Ошо хәлдән һуң, теге малай өсөн ни тиклем генә көйһә лә, башҡа ҡағылманы. Ә бына һуҡырлыҡ, һуҡырҙарҙың төш күреүе, үҙ күҙҙәрең менән донъя матурлығын күреүҙән мәхрүм ҡалыу... Тыумыштан уҡ һуҡырҙар ҙа буламы, аҙаҡ күрмәй башлайҙармы? Ғәйшә әбей үҙ ейәненең, үҙен етәкләп йөрөткән Ғәлимәнең ниндәйерәк икәнлеген беләме икән? Ҡайһы саҡта: “Рәхмәт инде, балаҡайым, бигерәк ипле, матур ҡыҙыҡай булып үҫеп киләһең”, – тип башынан һыйпап ҡуя. Ғәлимә был һүҙҙәргә әллә ни әһәмиәт тә бирмәй ине, ә бына хәҙер уйлана: мине ипле, матур ҡыҙыҡай тип күреп әйттеме? Ә үҙе ҡайһылай матур әбей ул. Бөхтә, таҙа кейенә... Үҫә килә ошондай уйҙар мейеһен быраулай башланы. Хас та оло кешеләрсә уйланды.Ғәйшә әбей бер ваҡыт магазинға китеп барған саҡта урамдан яман һүҙ ишетеп ҡалды ла: “Балам, күҙ һуҡырлығы — бер ҡайғы, күңел һуҡырлығы — мең ҡайғы. Күҙе һуҡырҙың үҙенә ҡыйын, башҡаларға мәшәҡәт тыуҙырмаҫҡа тырыша, ә күңеле һуҡыр, киреһенсә, башҡаларҙы йонсота. Шунан рәхәтлек ала. Ана бит, Кәрим кемделер ҡалай алама итеп битәрләй, рәнйетә. Күңеле һуҡыр уның. Бер генә лә яҡшылыҡты аңламай”, – тигәйне.Һүҙ ғүмере оҙон була. Зиһенгә бер һеңеп ҡалһа, йылдар үткәс, берәй ваҡиғаға бәйле ҡабат хәтергә килә. Был фекер ҙә, ҡайта-ҡайта иҫенә төшөп, яңынан-яңы мәғәнә өҫтәй барҙы. Ни өсөн күңеле һуҡыр тине икән ул? Күңел нимә икән? Ни эшләп күҙ нуры ла тиҙәр, күңел нуры ла тиҙәр? Кеше ағзаһының башҡа береһенә лә нур тигән һүҙ ҡушылмай.Ғәлимә табип булырға, ул ғына түгел, күҙ табибы булырға, ошо һорауҙарына үҙе яуап эҙләп табырға ҡарар итте.Әммә “гел һинеңсә булмай икән тәбиғәт яҙмыштары” тигән йырҙағы һымаҡ, теләнең – булды, тигән йүнәлештә генә һуҙылмай икән тормош һуҡмағы. Шулай ҙа алдыңа оло маҡсат ҡуйҙыңмы – һуҡмағың һуҙымында һикәлтәләр осраймы, упҡын уйылып ятамы, шырлыҡ баҫамы – маҡсатыңа ирешеү өсөн ошо йүнәлештән бар ҙа бар, тигән тәүәккәллек алға әйҙәне. Ә ни генә үтмәне башынан! Атаһының ташлап сығып китеүе, донъя йөгөн яңғыҙы тартҡан әсәһенең ауырыуға һабышып, бик иртә генә фани донъянан китеүе, етемлек, балалар йорто, төнөн эшләп, көндөҙ уҡыу... Ентекләп яҙа башлаһаң, һәр көнө бер китаплыҡ, олатаһы әйтмешләй.Олатай тигәндәй, Ғәлимәнең ауырлыҡтар аша тап ошо юлды һайлауының дөрөҫлөгөн медицина институтында уҡыған сағында уҡ тормош үҙе раҫлап ҡуйҙы. Атаһы ташлап киткәс, Муллабай олатаһы, әсәһенең атаһы, ғаиләне үҙенә алып ҡайта. Өс етем баланың һыйыныр, арҡа терәр берҙән-бер яҡын кешеһенә әйләнә ул олатаһы. Ил ни күрһә, шуны күргән, хатта ҡайһы берәүҙәрҙе һындырып һалған ауырлыҡтарға бирешмәй бөгөлә биреп ҡайтанан турайған олатаһының бер ваҡыт күҙҙәре күрмәҫ булды ла ҡуйҙы. Эй әсенеүҙәре, эй зарланыуҙары... Ҡулынан килмәгән һөнәре, эшләмәгән эше юҡ ине бит, ауылдаштары әйтеүенсә, “утын ағасынан да һайрар ҡош яһап ҡуйған Муллабай” бер нәмә лә эшләй алмай ултырһын әле. Ҡыҙының уландарына өйрәтеп ҡалдырырға хыяллана ине бит үҙ һөнәрҙәрен...Ғәлимә өсөнсө курста уҡый ине. Студент сағында уҡ тырышлығы, белемгә ынтылышы, ғилми фекерләй алыуы менән институт уҡытыусыларының, һәләтле студенттарҙы фән юлынан әйҙәргә ынтылып торған ғалимдарҙың, күҙенә эленә башлаған ҡыҙҙың һүҙе үтемле булды. Ғилми конференцияларҙа ҡатнашты, маҡталды, уға өмөтлө киләсәк юранылар, һис шикһеҙ, артабан да ғилем юлынан китергә димләнеләр. Күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында һөйләшеп, Муллабай олатаһын Өфөгә алып килеп, операция эшләтте. Олатаһының шатланыуы! Ошо ҡыуанысты күреп, үҙе һайлаған юлдың дөрөҫлөгөнә тағы бер тапҡыр инанды һәм күҙ ауырыуҙары тураһында мөмкин тиклем күберәк белергә, һуҡырлыҡтың сәбәбен тәрәнерәк төшөнөргә, кешеләрҙе был бәләнән ҡотҡарырға тигән ҡарарға килде.Бына хәҙер ҡырҡ йылға яҡын эшләй күҙ табибы булып. Ҡырҡ йыл инде олатаһының күҙле булыу ҡыуанысынан ҡояштай балҡып киткән йөҙө бөгөнгөләй хәтерендә. Хәтерендә генә түгел, көн һайын ошо шатлыҡты тоя ул. Күҙҙәрен дауалатып йә операция эшләтеп яңынан күрә башлағандарҙың: “Ғәлимә һеңлем! Туғанҡайым! Ғәлимә апай! Рәхмәт, мең рәхмәт! Беҙҙең рәхмәтебеҙ үҙеңә изгелек, бәхет булып ҡайтһын!” – тип йүгереп килеп ҡосаҡлап алған саҡтарында олатаһының “Балаҡайым, ҡыҙым, һәләк бәхетле кеше һин, рәхмәт, күпме кешегә күреү һәләтен ҡайтараһың” тигән һүҙҙәрен, күҙ йәштәре аралаш йылмайыуын яңынан кисерә бит ул. Иң яҡын кешеһенең шатлығы аша башҡаларҙыҡын тойоу ҡырҡ йыл буйы ғәҙәткә инеп киткән бер үк эшен оло ҡыуанысҡа әйләндереүгә сәбәп булғандыр.Ә тормош ағымының үҙенсә хәл иткән осраҡтары, ете ятып бер төшөңә инмәгән хәлдәре бихисап икән. Ундай хәлдәр теләккә лә, хыялға ла, белемгә лә — бер нәмәгә лә буйһонмай, күҙгә күренмәгән, зиһен-аҡылыңа инеп тә сыҡмаған ниндәйҙер ҡанундар менән бара. Тыумыштан һуҡыр балаларҙы йәлләй. Уларға ниндәй ысулдар менән ярҙам итергә? Яҡтылыҡты күреүҙән мәхрүм ҡалғандар артабан нисек йәшәргә тейеш? Әсәһе менән атаһы бындай ҡайғыны нисек күтәрә? Уларҙы йыуатырлыҡ, күңелдәрендә өмөт осҡоно тоҡандырып ебәрерлек берәй әмәл бармы?..Бер саҡ тыумыштан һуҡыр сабыйын күтәреп әсә килеп инде... Бәлки, икенсеһе күҙле булыр, тигән өмөт менән тапҡан был ҡыҙының да тома һуҡыр булыуын белеү... Күҙҙәре тулы тәрән һағыш булған ҡатын үҙ хәлен аңлатҡанда йөрәк-башҡайына ҡан һауҙырған ҡайғылы һүҙҙәре эре-эре йәш бөрсөктәре менән бергә сыға ине.Ғәлимә уның хәлен бөтөн булмышы, әсә тойомо менән аңланы. Тик тыумыштан һуҡыр булған сабыйҙарға күп осраҡта ярҙам итерлек ысул әле табылмаған. Сәбәптәрен ныҡлап өйрәнергә кәрәк. Әсә кешенең ғоманлы саҡтағы кисерештәре тәьҫир итәме, нәҫелдән килгән сирме, яралғы үҫешкән саҡта берәй тайпылыш булғанмы... Һәр хәлдә, күҙ һуҡырлығы кешенең тотош булмышына, йәшәү рәүешенә, үткәргән ауырыуҙарына, нәҫел-нәсәп тамырҙарына бәйле булыуын аңланы һәм артабан ошо йүнәлештә эҙләнергә, кешегә һуңламаҫ элек кәңәш бирергә, сабый бала хаҡында хәстәрлекте көнэлгәре башларға кәрәклекте төшөндө. Баланы яҡты донъяға тыуҙыраһың икән, яһаласаҡ был аҙым уйыңа килерҙән алда уҡ уның сәләмәтлеге хаҡында хәстәрлек күреү һәм һәр аҙымын күҙҙән ысҡындырмау мотлаҡ.Туҡта, ә үҙе көнө-төнө эштә, балаһын әле береһенә, әле икенсеһенә ҡалдырып китергә лә мәжбүр. Тик тамағы туҡ булһын, тик ҡоламаһын, имгәнмәһен, ҡараулы булһын... Шулай башланды бит тәүге балаһының яҡты донъяла йәшәүе. Унан һуң ҡаты ауырыуға дусар булыуы... юғалтыу... Иренең күңел йылыһын сит-яттарҙан эҙләүе… Нығынып та бөтмәгән ғаилә нигеҙенең ҡаҡшауы... Конференциялар, командировкалар, диссертация, ауырыуҙарҙы ҡабул итеү, улар хаҡында уйланыуҙар, улар ҡайғыһын үҙ йөрәгең аша үткәреү...Ике балаһы ла тома һуҡыр тыуған әсәнең ҡайғыһы... Ярай әле ире – оло таяныс. Ике ҡыҙын да, ҡатынын да ҡуйынына ғына һыйындырып, тотош күңел йылыһына сорнап алған. Ә үҙенең?Ғәлимә бит әсәлек бәхетен тағы бер тапҡыр татып ҡарарға хыяллана. Бала тыуа икән, кем ҡарар, кем бағыр? Ире бөтөнләй китеп барһа? Ә ул барыбер табасаҡ. Хәҙер инде баланың һәр ауазы, һәр хәрәкәте, һәр аҙымы күҙ уңынан ысҡынмаясаҡ. Тик үҙе, үҙе генә ҡарап үҫтерәсәк сабыйын. Шундай ныҡлы ҡарарға килеп, ғилми хеҙмәтен икенсе планға ҡалдырҙы. “Диссертацияңды тамамла, яҡла, һинең ғилми асыштарың алда һәм бик тә өмөтлө”, тип даими талап итеп торған Марат Аҙнабаевҡа: “Хәстәрлегегеҙ һәм иғтибарығыҙ өсөн бик тә рәхмәтлемен Һеҙгә. Әммә мин ул үҫтерәм, Марат Тәлғәтович, тәүҙә уны ныҡлап аяҡҡа баҫтырайым”, – тип яуап бирҙе.


title: Ямау һалыр кәрәк әле...

maintext:
Халыҡ-ара мультимедиа кимәлендә эшләгән Russia Beyond The Headlines проекты күптән түгел үҙ уҡыусылары, тыңлаусылары һәм тамашасылары иғтибарына Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведевтың илебеҙ иҡтисадындағы көрсөк һәм унан сығыу юлдары тураһындағы ҙур мәҡәләһен тәҡдим итте.
Был проект 17 телдә донъяның 30 дәүләтенә таратыла, уның мәғлүмәттәренән 10 миллион 200 мең кеше файҙалана, 40-тан ашыу шундай уҡ ҙур ойошма менән хеҙмәттәшлек итә, Интернетта ғына ла 21 сайты бар.
Хөкүмәт етәксеһе аңлатыуынса, Рәсәй әле үҙ иҡтисадына капиталь ремонт яһау осорон кисерә. Мәҡәләлә бөгөнгө шарттарҙың ун төп үҙенсәлеге килтерелә:
1. Рәсәй иҡтисадының проблемалары – донъяның дөйөм проблемаларының бер өлөшө. 2008 йылдан алып дауам иткән глобаль көрсөк донъя баҙарындағы тотороҡлолоҡто юғалтты. Ер шарының финанс баҙары хәҙер шундай һәләткә эйә – ул ғәйәт ҙур аҡса күләмен күҙ асып йомғансы күсерә ала, ләкин заманса көйләү системаһына мохтаж. Сәйәси ҡараш баҙар конкуренцияһын торған һайын йышыраҡ алмаштыра бара. Санкциялар – шул күренештең бер сағылышы.
2. Беҙҙең ил иҡтисады нефть хаҡтарынан һәм санкцияларҙан түгел, ә үҙенең структураһы кәмселектәренән интегә. Былтыр нефткә хаҡ ике тапҡырға төштө. Был – донъяның иҡтисади тарихында һис ҡасан булмаған хәл. Әммә ил иҡтисадының электән тамырланып ҡалған структураһы төп тотҡарлыҡ булып тора. Был иһә 2000 йылдар башында булдырылған иҡтисади үҫеш моделенең иҫкереүенә ишаралай. Үҫеш тиҙлегенең кәмеүе Рәсәйгә ҡарата санкциялар ҡуллана башлағансы уҡ тоҫмалланғайны.
3. Тышҡы янауҙарға ҡарамаҫтан, Рәсәй баҙар иҡтисадлы ил булып ҡалыуын дауам итә. 2014 йыл аҙағында ул иҡтисади һәләкәт алдында тора тип ҡурҡыталар ине, ләкин илебеҙ Хөкүмәте аҡсаны алмаштырыу курсын күҙәтеү, ҡаҙна сығымдарын һаҡсыл тотоноу, хаҡтарҙы уйлап көйләү кеүек ысулдар менән эҙмә-эҙлекле шөғөлләнде. Һәм насар күрәҙәлек итеүҙәр тормошҡа ашманы.
4. Нефткә бойондороҡло булыу кәмей. “Ҡара алтын”ға бәйле булмаған килемдең өлөшө дөйөм табыштың 60 процентына етте тиерлек. Был иһә Рәсәйгә валюта һәм алтын резервтарын һаҡлап тотоу, аҡса системаһының тотороҡлоғон юғалтмау форсаты бирә. Инфляция кәмей бара, һәм быйыл ул алты проценттан да артмаясаҡ.
5. Банк системаһы көрсөккә бирешмәне. Рәсәйҙең Үҙәк банкы былтыр – 93 банкты, быйыл 48-ен япты, ләкин был хәл финанс ойошмалары араһында ығы-зығы тыуҙырманы, улар тотороҡло эшләүен дауам итә. Былтыр кешеләрҙең банктағы тупланмалары – 25, ә корпоратив иҫәптәрҙәге аҡса 20 процентҡа артты.
6. Рәсәйҙәге капиталдың ситкә ағыуы кәмене. Былтыр аҡсаның илдән ситкә күсерелеүе 2014 йыл менән сағыштырғанда 2,5 тапҡырға аҙайҙы. Быйылғы алты айҙа ул 10,5 миллиард доллар тәшкил итте. Рәсәйҙең тышҡы тулайым бурысы “шиңә” бара: 2014 йылдың уртаһында 733 миллиард доллар булһа, 2015 йыл уртаһына был күрһәткес 516 миллиардты тәшкил итте.
7. Сәнәғәт үҫеше төҫмөрләнә. Һумды девальвациялау ил эсендә сәнәғәттең үҫешенә ярҙам итте. Былтыр аҙыҡ-түлек эшкәртеү тармағы – ике процентҡа, химия продукцияһы етештереү – 6,3, нефть химияһы тауарҙары эшләп сығарыу 0,3 процентҡа күтәрелде. Дарыуҙар 26 процентҡа күберәк етештерелде. Ауыл хужалығы тотороҡло үҫә: уҙған йыл ул етештереү күләмен – 3 процентҡа, ә быйылғы ете ай йомғаҡтары буйынса 3,2 процентҡа арттырҙы.
8. Компаниялар һәм айырым кешеләр Рәсәй тауарҙарын күберәк һатып ала. Автомобиль сәнәғәтендәге хәл барыһынан да яҡшыраҡ булды. Сит ил компаниялары менән берлектәге предприятиелар асыу иҫәбенә импорт күләме 22,5 процентҡа аҙайҙы. Башҡа илдәрҙән металл һатып алыу – 4,5 процентҡа, туҡыма һәм галантерея әйберҙәре – 7,8 процентҡа, сит аҙыҡ-түлекте алыу 4,1 процентҡа кәмене.
9. Компаниялар хосуси эшҡыуарлыҡҡа ҡарағанда йоғонтолораҡ эшләй. Шулай ҙа тотороҡландырыу буйынса күрелгән саралар көрсөктөң төп эҙемтәһен – рәсәйҙәрҙең тормош кимәленең түбәнәйеүен – оҙайлы ваҡытҡа туҡтата алмай: булған килем һәм реаль эш хаҡы түбәнәйә. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй компаниялары үҙ иҫәптәрендә 21 триллион һум (185 миллиард доллар) аҡса тота.
10. Хөкүмәт инвестицияның үҫеүенә өмөт бағлай. Илде тотороҡло үҫеш юлына сығарыу өсөн инвестиция күләмен байтаҡҡа арттырыу талап ителә – ул эске тулайым продукттың әлеге 20 проценты кимәленән алып 22-24 процентҡа саҡлы етергә тейеш. Аҡса тупланмалары булдырыуҙы ғына түгел, ә уларҙы инвестицияға әйләндереүҙе дәртләндергән саралар күреү зарур. Эш процент ставкаларының күпме булыуынан бигерәк был йүнәлештә билдәһеҙлек, ышанмаусылыҡ хөкөм һөрөүендә.


description: Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указы менән Владимир Нагорный Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте етәксеһе итеп тәғәйенләнде. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың Указы менән Вл

title: Ышаныс күрһәтелде


description: Ҡырҡ биш йыл әүәл Никита Хрущев баҡыйлыҡҡа күсте. Был ваҡытта уға 77 йәш тулып уҙғайны. Хәҙерге заманда йәшәүселәр был исемде, бәлки, онотҡандыр ҙа. Ләкин тарих һандығы иркен, унда яҡшы менә

title: Үҙен ҙур тотҡан түрәнең һуңғы көнө хур булыр

maintext: Коммунистар фирҡәһе Үҙәк Комитетының беренсе секретары Никита Сергеевич Хрущевтың тормош юлы һәм эшмәкәрлегенә байҡау яһаһаҡ, был етәксе, бер яҡтан, көсөргәнешле хәлдә йәшәгән йәмғиәткә ниндәйҙер дәрәжәлә йомшарыу индергән шәхес булараҡ күҙ алдына баҫа, икенсенән, йәшәйештең яҙылған һәм яҙылмаған ҡанундарын һанға һуҡмаған волюнтарист даны менән билдәләнә. Уның тәржемәи хәленә бер төрлө генә баһа биреп, шул аныҡ фекерҙә ҡалыу мөмкин түгел.Тарихсылар Хрущев шәхесенең ҡапма-ҡаршылыҡлы булыуын бер тауыштан иҫбатлай. Был хәл уның ҡәберенә күптән түгел вафат булған скульптор Эрнст Неизвестный эшләп ҡуйған һәйкәлдә лә сағылыш тапҡан: ул аҡ һәм ҡара мәрмәрҙән тора. ХХ съезда Сталиндың шәхес культын фашлап, Хрущев үҙ фекеренән шунда уҡ ҡайта ла башланы. Сталин дәүерендәге ҡиммәттәрҙән һүҙҙә баш тартыу менән бергә, илдәге тәртиптәр ғәмәлдә үҙгәрешһеҙ ҡалды. Хрущевтың ихлас инаныуынса, Сталин осоронда булдырылған социаль һәм сәйәси ҡоролош, камил уҡ булмаған хәлдә лә, йәнәһе, тамырынан үҙгәртеүгә йәки реформалауға мохтаж түгел икән. Партия һәм хөкүмәт етәксеһенең уйынса, аппаратты яңыса көйләү, урындарға башлы, дәртле кешеләрҙе тәғәйенләү ҙә етә.Мәсьәләне шулай ябайлаштырып аңлау башы-аҙағы булмаған административ реформаларға, номенклатураны бер урындан икенсеһенә күсереүгә ҡайтып ҡалды. Бынан тыш, Хрущев хужалыҡ итеүҙең яңы ысулдарын индерергә, йәғни ауыл хужалығында һәммә колхоздарҙы ла совхозға әйләндерергә тырышты, совнархоздар булдырылды, ауыл хужалығында химиялаштырыуҙы көсләп таҡты, технологияла квадрат оя ысулы, ә культуралар араһында кукуруз өҫтөнлөк алды.Никита Сергеевич тәҡәтһеҙ, уҫал холоҡло, тиҙ генә мауығып барған кеше ине. Ҡарарҙарҙы уйламай ҡабул итеүе, уңышһыҙлыҡтарҙың сәбәбен аңлай алмауы ил тормошон болғаныуға, халыҡ хужалығын тарҡатыуға килтерҙе. Инҡилап һәм граждандар һуғышынан һуң ил етәкселегенә тәрән белем ала алмаған, әммә шау-шыуға әүәҫ байтаҡ кешеләр килгән. Хрущев – шундайҙар иҫәбендә. Юғары вазифалы партия хеҙмәткәрҙәре араһында эштән бигерәк һүҙҙе алға ҡуйған, һәммә эшкә бер юлы тотоноп та, аҙағына еткермәгән кешеләр күп ине шул.Балалыҡ һәм үҫмерлек осорона тура килгәнгәлер, мин Никита Сергеевич хакимлыҡ иткән йылдарҙы яҡшы хәтерләйем. Әйтәһе лә түгел, Хрущевҡа Сталиндан ғәйәт ауыр мираҫ – тамам бөлгән ауыл хужалығы ҡалғайны. Уға ғына хас дыуамаллыҡ менән һәм ауыл тормошонда үҙен иң шәп белгес итеп һанап, Никита Сергеевич крәҫтиәндәрҙе бәхетле донъяға бер ынтылыуҙа сығармаҡ булды. Бының төп юлы итеп колхоздарҙан совхоз яһау һайланды. Йәнәһе, дәүләт ауыл хужалығы предприятиелары ғына етештереүсәнле эшләй һәм халыҡты арзан продукттар менән тәьмин итә ала.Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүгә тәүәккәллек итеү, беренсенән, яңы ерҙәрҙә юғары уңыш алыуҙы һәм икмәк мәсьәләһен ғәмәлгә ашырыуҙы күҙ алдында тотһа, икенсенән, әлеге совхоздарҙы ойоштороу маҡсатында эшләнде. Аҙыҡ-түлек сығанаҡтарына асҡысты Хрущев Ҡаҙағстан, Себер, Көньяҡ Урал далаларында табырға өмөтләнде. Дәүләттең былай ҙа наҡыҫ ҡына аҡсаһы сиҙәмгә йүнәлтелде, илдең Европа өлөшөндәге өлкәләр унан мәхрүм ҡалды.Меңдәрсә кешенең тырышлығы менән йөҙҙәрсә мең гектар ҡырағай дала һөрөнтө ергә әйләнде һәм халыҡ ҡаһарманлығы тәүге йылдарҙа уҡ мул уңыш килтерҙе. Әммә тәбиғәт ҡанундарын урап үтеп тә, юғары ҡарарҙар менән алмаштырып та булмай. Бер нисә йыл килгән муллыҡ ерҙәрҙең көсһөҙләнеүе менән тамамланды. Ҡоролоҡтан сәсеүлектәр кипте, тупраҡ туҙан булып осто, күптән түгелге уңдырышлы ерҙәр тоҙлоҡҡа әйләнде. Һөҙөмтәлә сиҙәм икмәгенең хаҡы ил буйынса уртасанан юғарыраҡ булып сыҡты. Хрущев иһә уңышһыҙлыҡтарҙа урындағы етәкселәрҙе ғәйепләне, ә уға бары ғалимдарҙың айыҡ фекерҙәренә һәм иҫкәртеүҙәренә ҡолаҡ һалырға ғына кәрәк ине.Никита Сергеевич мауыҡҡан йәнә бер нәмә кукуруз булды. Америкаға сәфәрендә фермерҙарҙың уңышына хайран ҡалып, ул илебеҙҙәге сәсеүлектәр структураһын ашығыс рәүештә үҙгәртергә бойорҙо. Кукурузды һәр ерҙә, хатта иң төньяҡта ла сәсеү мәжбүри төҫ алды. Хрущевтың фекеренсә, Чукоткала картуф ултырталар икән, ниңә кукуруз да сәсмәҫкә әле? “Кукуруз – баҫыу батшаһы” тигән лозунг тотош ауыл хужалығы тармағы стратегияһына әүерелде. Был культура, мөғжизәгә эйә булып, халыҡты ит менән тәьмин итергә, сәнәғәттең бер нисә тармағына сеймал бирергә тейеш ине. Ул йылдарҙа телдән төшмәгән саҡырыуҙарҙы тәржемә итмәйенсә генә яҙайым: “Кукурузу не напрасно мы так ценим высоко: кукуруза – это мясо, сало, масло, молоко”. Йәки: “Я культура хлебная, я и ширпотребная! Я крупа и маргарин, я мука и желатин, каучук и ацетон, и тройной одеколон”.Хрущев “башланғыстарының” йәнә береһе СССР-ҙың АҠШ менән малсылыҡ өлкәһендәге ярышына ҡайтып ҡала. Сиҙәм ашлығы менән кукуруз был ил менән уҙышырға мөмкинлек бирәсәгенә ихлас инанып, ул “Американы һәр кеше иҫәбенә ит, һөт һәм май етештереү буйынса ҡыуып етергә һәм уҙып китергә” тигән лозунгты “КПСС-ҡа дан!” менән бер рәткә ҡуйҙы. Өлкәләр һөт һәм ит тапшырыу планын ваҡытынан алда үтәү, өҫтәмә йөкләмәләр алыу тураһында кемуҙарҙан рапорт бирә башланы. Йыш ҡына, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был етештереүҙе арттырыу юлы менән түгел, бәлки, тоҡом малдарын һуйыу, ит һәм майҙы халыҡтан һатып алыу иҫәбенә башҡарылды. Тәбиғи, күрһәткестәр алдағы йылда уҡ ҡырҡа насарая ине. Тимәк, был кампанияның күҙ буяу булыуы көн кеүек асыҡ.Шулай итеп, кукуруз тарихы ла буш ҡыуыҡ кеүек шартланы. Быға ҡәҙәр күрелмәгән уңыш тураһында саң һуғып, урындағы етәкселәр ҡайһы саҡ өлгөрмәгән кукурузды силосҡа сабып та һалмай, трактор менән тапата ғына ине. Ә баҫыуҙы ҡар ҡаплағас, донъя – һин дә мин. Ғөмүмән, куруруз эпопеяһы халыҡҡа бихисап бәләләр алып килде. 1963 йылда ил аслыҡ сигенә етте. Ҡалала йәшәүселәр һыу буйы сираттарға теҙелде. Сәғәттәр буйы тороп алған икмәк теш үткеһеҙ ҡаты ине, сөнки уға, бойҙайҙы һаҡсыл тотоноу йөҙөнән, әлеге кукурузды өҫтәй торғайнылар. Беҙ, университет студенттары, уҡытыусыларыбыҙға ярҙам йөҙөнән, ауылдан уларға он күтәреп тә килгеләнек. Шул саҡ илебеҙ тәү тапҡыр, алтын биреп, ситтән иген һатып ала башланы.Хрущев бөлгән ауыл хужалығын баҫыусылыҡты химиялаштырыу юлы менән ҡотҡарырға һәм уңышты ҡырҡа күтәрергә маташып ҡараны. Тәбиғәт ҡот осҡос химик һөжүмгә дусар булды һәм баҫыу ситтәрендә тутығып торған цистерналар тормошҡа ашмаҫ сираттағы проекттың өнһөҙ шаһиттары булып ҡалды. Никита Сергеевич, дәүләт эшмәкәре булараҡ, абруйын да, халыҡтың ышанысын да тамам юғалтты.Шуныһы ғибрәтле, Хрущевтың һәммә “тәжрибәләре лә” “коммунизм төҙөүҙе” башлау осорона тура килде. Мәсьәлә шунда: 1961 йылда үткән ХХII съезда партияның яңы программаһы ҡабул ителде һәм бар илгә, тантаналы рәүештә, СССР коммунизм төҙөүгә тотона, уны 1980 йылға тамамлау күҙаллана, тип әйтелде. Был йәһәттән Хрущев инҡилаптан һуң “хәрби коммунизм” төҙөгән утопист большевиктарҙан әллә ни айырылмай.Иосиф Сталиндың хакимлыҡта 28 йыл ултырыуын хәтерләгәндә, Хрущевтың дәүләт башындағы ун бер йылы бигүк күп тә тойолмай. Ләкин, илдәге бөтә власты үҙ ҡулында йомарлап тотҡанда, ярҙамсыларың һинең һәр һүҙеңә сәпәкәйләп, һәр ғәмәлеңде фатихалап торғанда, тарих өсөн тоҡос ошо арала ла төҙөк донъяны боҙоп, боҙоҡ донъяны тамам юҡ итеп өлгөрөргә мөмкин.Рус этнологы Лев Гумилев “пассионар” тигән терминды ҡулланыуға индергәйне. Ул кәртәләргә ҡарамай, ниндәй ҙә булһа маҡсатҡа ярһып, күҙ йомоп ынтылыуҙы аңлата. Шул мәғәнәне ҡулланғанда һәм Хрущевтың дәүләт башындағы эшмәкәрлеген бергә төйнәп анализлағанда, уны ла пассионар шәхестәр рәтенә ҡуйып булалыр. Никита Сергеевичтың эшмәкәрлегенә, байтаҡ йылдар уҙғас, тикшеренеүсенең шәхси зауығына һәм осорҙағы сәйәси конъюнктураға ҡарап, оторо ҡапма-ҡаршылыҡлы баһалар бирелде.Сәйәси тотороҡлолоҡ булмаған, этика ҡанундары нығынмаған һәм ябай халыҡ хакимдарҙы “игелекле батша – яман батша” критерийҙарынан сығып хөрмәт иткән-дошман күргән йәмғиәттә был – тәбиғи хәл.Никита Хрущевтың тәржемәи хәлен тәфсирләй башлаһаҡ, гәзит сәхифәһе генә тар булыр. Асылда уның хеҙмәт юлы һәм ғүмер итеүе ул осорҙағы партия-совет номенклатураһы кадрҙарыныҡынан әллә ни айырылмай. Уҙған быуаттың 20-се йылдар аҙағында партия эшенә йәлеп ителгәнгә ҡәҙәр Донбасс заводтарында һәм шахталарында слесарлыҡ һөнәрен үҙләштергән ауыл малайы ул. Әйткәндәй, уның “крәҫтиәнлеге” нағышлы күлдәк, киң салбар кейеп, нәзәкәтле һүҙ һайламай, тупаҫыраҡ халыҡ теле менән һөйләшеүендә генә күҙгә ташланмаған. Заманында Промакадемия тамамлаһа һәм артабан ҡалала йәшәһә лә, Хрущевтың ауыл еренә, уның мәсьәләләренә үҙенсә төшөнөргә тырышыуы һәр даим һаҡлана килгән.Баһалауҙың самаһын белмәгән кешеләр ил тарихындағы һәр осорға йә “тоталитарлыҡ”, йә “торғонлоҡ” тигән, йә бүтән мөһөр баҫа килә. Хрущев хакимлыҡ иткән йылдар “епшек” дәүере тип хәтергә инеп ҡалды. Илья Эренбургтың Сталин вафатынан һуң яҙылған романдарының береһе лә “Оттепель” тип атала. Йәнәһе лә, 1956 – 1964 йылдарҙа совет зыялылары мөхитенә тынды иркенәйтер саф һауа инә башлаған. Журналдар А. Солженицындың “Иван Денисовичтың бер көнө” һымаҡ әҫәрҙәрҙе баҫыуға йөрьәт иткән. Шул уҡ ваҡытта Б. Пастернакка “Доктор Живаго” романы өсөн бирелгән Нобель премияһын алыу тыйылған. Хрущев хакимлыҡ өсөн көрәштән бүтән һәммә нәмәлә томана булған, әммә ул сәнғәт һәм әҙәби әҫәрҙәргә кире ҡаҡҡыһыҙ баһалар биреүҙән тартынмаған. Ошонда рус публицисы һәм тәнҡитсеһе Дмитрий Писаревтың әйткәне хәтергә килә: “Шәхси йөҙө булмаған, уға ышанырға ла, асыуланырға ла ярамаған кеше менән ни хәл ҡылмаҡ кәрәк инде? Сөнки ғәмәлдәре, һүҙҙәре һәм эш-хәрәкәттәренең сәбәбе тирә-йүндәге донъяла түгел, ә уның үҙендә ята”.Никита Сергеевич осоронда, фашизмды күптән түгелге еңеү дәрте һүрелмәгән илдә сәнәғәттә лә, фәндә лә ғорурланып һөйләрлек уңыштарға өлгәшелгән. 1954 йылда Мәскәү эргәһендәге Обнинск ҡалаһында тәүге атом электр станцияһы ток биргән, шул уҡ йылда “Ленин” атом боҙ ватҡысы диңгеҙгә сыҡҡан. Ерҙең тәүге яһалма юлдашы. Аҙаҡтан “хрущевкалар” тип түбәнһетелеп исем тағылһа ла, ҡоласлы торлаҡ төҙөлөшө. Айырым фатирға инеүҙең ниндәй бәхет булыуын йорт-ерһеҙ интеккәндәр яҡшы белә.Хрущевтың ҡапыл тоҡанып китә торған холҡо халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә байтаҡ уңайһыҙлыҡтарға килтереүе мәғлүм. Куба һәм уға бәйле Америка менән хәрби бәрелешкә барып етә яҙыу, Венгриялағы инҡилапты көс менән баҫыу, ғәрәп дәүләттәре менән сәйер әшнәлек, уның БМО Генераль Ассамблеяһындағы сығышы... Һәм илдең эсендә иҡтисади хәлдәрҙең ифрат ауырлашыуы.Ҡарауыл алмашыныуын ил халҡы илтифатҡа алманы ла шикелле. Уның тәҡәтһеҙ холҡо теңкәгә тейеп өлгөргәйне, ҡайһылыр иркенлекте баһалаусы аҙ булды. Тәғәм итер ризыҡһыҙ көн иткәндә, һинең бөтмәҫ-төкәнмәҫ реформаларың кемгә кәрәк? Унан һуң, теремек, кешеләр менән һин дә мин аралашҡан ҙур етәксе халыҡтың юлбашсылар тураһында уйлаған олпатлылыҡ, бөйөклөк кәүҙәләнешенә яуап бирмәй ҙә ине.Никита Сергеевичты ҡулдаштары етәкселек итеүҙә волюнтарлыҡта ғәйепләне. Йәғни ул тәбиғәт һәм иҡтисад закондарын инҡар иткән, уларҙы үҙенең шәхси ихтыярына ҡалдырған, субъективлыҡҡа юл ҡуйған. Һәр хәлдә, кемдең фекере хаҡҡа сыҡҡанлығын тарих күрһәтте.Әгәр совет дәүләтенә Н.С. Хрущев етәкселек иткән ун бер йылды ҡараңғылыҡ эсендә генә күрһәк, хаҡлыҡҡа хыянат булыр ине. Ул осор ғорурланырлыҡ ҡаҙаныштар ҙа алып килде. Беҙ тәүге булып ғаләмгә Ерҙең яһалма юлдашын сығарҙыҡ. Йәнә дүрт йыл үтеүгә, Юрий Гагарин космосҡа күтәрелде. Валентина Терешкова ла шул юлдан йөрөп ҡайтты. Братск ГЭС-ы ток бирә башланы, колхозсылар пенсия алыу бәхетенә иреште, Мөслим Магомаевтың йондоҙо балҡыны. Шул уҡ ваҡытта Новочеркасск ҡалаһында эшселәргә ҡаршы ут асылды, СССР менән АҠШ ядро һуғышы сигендә ҡалды, яҡташыбыҙ, балет артисы Рудольф Нуриев сит илгә ҡасып сығырға мәжбүр булды... Батырлыҡ менән бахырлыҡ, мәрхәмәт менән ҡәбәхәтлек бергә төйнәлгән йылдар.1964 йылдың октябрендә Никита Сергеевич Хрущев эшен ҡалдырырға мәжбүр булды. Хоҙай уға тағы ете йыл ғүмер бирҙе. Артабан – онотолоу, һирәк-мирәк кенә иҫкә алыу, хурлау....1959 йылда АҠШ-тың Миссисипи штатындағы Флеминг фамилиялы афроамерикандар ғаиләһендә донъяға килгән һигеҙенсе балаға Никита Хрущев тип исем биргәндәр.


description: Яңы Усман ауылындағы мәҙәниәт йорто был айҙа ла, ғәҙәттәгесә, гөрләп торҙо. Халыҡтың рухи-мәҙәни ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү маҡсатында бында төрлө түңәрәктәр, үҙешмәкәр сәнғәт коллективтары

title: Клуб ишеге ябылмай

maintext: Ауыл клубында яңыраҡ Рәсәй киноһы йылына арнап Яңы Усманда тыуған билдәле режиссер, Ғәлимов Сәләм исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Әнүәр Нурмөхәмәтовтың хәтер кисәһен уҙғарғайнылар. “Һарығолаҡ”, “Кинйә” кеүек фильмдарҙы, “Ай ҡыҙы” телесериалын төшөргән яҡташтарын, туғандарын иҫкә алырға дәррәү йыйылдылар, матур концерт та ойошторҙолар. Күп тә үтмәҫтән, 18 ноябрҙә, ир-егеттәрҙең урындағы мәҙәниәт йорто ҡарамағында эшләгән “Ирәүән” вокаль ансамбле район кимәлендәге “Һай, Бөрйән егеттәре!” конкурсында сығыш яһап, гран-при алып ҡайтты. Был ҡыуаныс бер аҙ һүрелеп тә өлгөрмәне, ауыл китапханасыһы Эльвира Мәжитованың, үҙ һөнәре буйынса республика конкурсында ҡатнашып, Өфөнән диплом менән ҡайтып төшөүе мәғлүм булды. Рәсәй киноһы йылына арнап фильм ижад иткән өсөн биргәндәр икән уға юғары баһаны.Әйткәндәй, кино төшөрөү хәҙер был яҡ халҡы араһында ғәҙәти күренешкә әйләнеп бара. Йыл башындараҡ урамдар араһында үткәрелгән мәҙәни ярыш өсөн ауылдың тарихына, билдәле кешеләргә бағышлап төрлө сюжеттар әҙерләнгәйне. “Сүллектең аҡ ҡояшы”, “Уңыш джентльмендары”, “Иван Васильевич һөнәрен алмаштыра” һымаҡ киң танылған фильмдарҙың “яңы версия”лары ла күрһәтелде. Батша Иван Грозныйҙың өй беренсә йөрөп ауыл хужалығы иҫәбен алғанын күҙ алдына килтереп ҡарағыҙ әле!Быйыл яҙ Яңы Усман китапханаһында гүзәл зат вәкилдәре өсөн “Йәнгүзәл” исемле клуб та ойошторолғайны. Ауылдың уңған ҡатын-ҡыҙҙары, аҙна һайын йыйылып, канзаши стилендәге сәскәләр, топиарийҙар эшләргә өйрәнә, ырғаҡ менән ойоҡтар, шәлдәр бәйләй. “Әле һаҡал эшләп йөрөйбөҙ, түбәтәйҙәр тегеп, сигәбеҙ. Киләсәктә мәрйендән сәскә, ағастар эшләргә өйрәнергә хыялланабыҙ”, – тиҙәр. Клубта шулай уҡ былтыр ун ҡатындан йырсылар ансамбле төҙөлдө, ирҙәрҙән гармунсылар төркөмө тупланды. Өҫтәүенә ауылдың үҙешмәкәр артистары, Наил Ғәйетбайҙың, Рәлиф Кинйәбаевтың, Мөҙәрис Мөсифуллиндың пьесаларын сәхнәләштереп, Бөрйән буйлап һәм Баймаҡ яҡтарында гастролдәрҙә йөрөп алды. Райондағы иң яҡшы мәҙәниәт йорттары иҫәбендә тороу буштан бирелмәй шул.Клуб мөдире вазифаһында егерме йылдан ашыу эшләгән, 2009 һәм 2011 йылдарҙа Бөрйәндең мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре араһындағы конкурста гран-при яулаған, “Таң” гәзите редакцияһы тарафынан былтыр “Йыл кешеһе” тип баһаланған Шәфҡәт Мәжитов барлыҡ уңыштарҙың нигеҙен район етәкселегенең хәстәрлегенә, ауылдаштарының һәләтле, әүҙем, берҙәм булыуына ғына бәйләй. “Былтыр Мәҙәниәт министрлығы дәүләт гранты менән ярҙам итте. Йөҙ мең һум бирҙеләр! – тип ҡыуанысын уртаҡлашты ул. – Бик күп кәрәк-яраҡ килде шул аҡсаға. Иң мөһиме – гармундар алдыҡ”.Яңы Усман һәүәҫкәрҙәре теләһә ҡайһы мәлдә тота килеп бынамын тигән концерт ойоштора ала хәҙер. Хәйер, элек тә талантлы кешеләре менән тирә-яҡта дан тотто был ауыл. Тик ҡайһы саҡта һәләтле булыу ғына етмәй, уйын ҡоралдары, аппаратура ла кәрәк. Ә барыһынан да бигерәк – ойоштороусының оҫталығы, йүнселлеге, абруйы.Районға гастролгә килгән бер сәхнә оҫтаһының да Яңы Усманға һуғылмай китмәүе осраҡлы түгел. Бында клуб ишеге бер ҡасан да бикле тормай. Шәфҡәт Мәжитовтың: “Йәй етһә, себендән һәм артистарҙан күҙҙе лә асып булмай”, – тип мәрәкәләүе кемделер көнләштереп тә ҡуялыр.


description: Урындағы һөйләштә аралашыусылар араһында ятыраҡ яңғыраған төньяҡ-көнсығыш райондарға хас һүҙҙәр шундуҡ ҡолағыма салынды. “Беҙҙең яҡтан бит” тигән уй мамыҡ шәл ябынып торған мөләйем ҡатын ян

title: Күңеленә ятҡан шөғөлө

maintext: Ҡаланың үҙәк баҙары алдындағы майҙанда төрлө мамыҡ шәл, һарыҡ йөнөнән бәйләнгән бейәләй һәм ойоҡбаш һатып тороусыға бынан алда ла иғтибар иткәнем бар ине. Һауа шарттарының ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, хатта бик кәрәкле йомош менән генә урамға сығырлыҡ һыуыҡтарҙа ла уның “эш урынында” икәнлегенә аптырабыраҡ та ҡарай инем. Сит-ят тарафтарҙа осрашҡан яҡташтарға хас яҡынлыҡ менән һөйләшеп киткәс, Лена Фазуллинаға тәү сиратта шундайыраҡ юҫыҡтағы һорауҙарҙы бирҙем.– Дөрөҫөн генә әйткәндә, был шөғөлгә тотонорға мохтажлыҡ мәжбүр итте, – тип башланы һүҙен яңы танышым. – Заманында ҡаланың шаулап-гөрләп эшләгән “НефАЗ” заводында, аҙаҡтан “Башнефтепромстрой” төҙөлөш тресында дәрәжәле генә вазифаларҙа етерлек хеҙмәт стажы туплап, хаҡлы ялға сыҡтым. Уҙған быуаттың туҡһанынсы йылдары уртаһында тормош күп йәһәттән ауыр булды бит. Ас ултырмаһаҡ та, аҡса яғы наҡыҫыраҡ ине. Шул заманда егелдем дә инде был эшкә. Ике ҡыҙыбыҙҙы ныҡлап аяҡҡа баҫтырыу өсөн ирем тапҡанға өҫтәлмә булыр тип тырыштым инде...Ғүмерҙәрен йәш быуынды тәрбиәләүгә арнаған уҡытыусылар Мөслимә Ниғмәтулла ҡыҙы менән Юлдаш Нурмөхәмәт улы Шафиҡовтарҙың дүрт балалы ғаиләһендә үҫкән Лена апай. Сығышы менән Ҡырмыҫҡалы районының Иҫке Бәпес ауылынан булған һәм 1953 йылда К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер Башҡорт дәүләт университеты) тарих факультетын тамамлаған аталарын, ул замандарҙағы тәртип буйынса, республиканың бер мөйөшөнән икенсеһенә күсереп йөрөткәндәр. Башлыса директор вазифаһында үҙен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәткән Юлдаш Шафиҡов ағай Ҡыйғы районының Абзай, Салауат районының Лағыр, аҙаҡтан Дәүләкән районының Яңы Йәнбәк ауылында мәктәптәр төҙөүгә күп өлөш индергән. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булған ҡатыны Мөслимә менән бер ул һәм өс ҡыҙҙарына матур тәрбиә биреп, үҙҙәренә оҡшаған һөнәр алыуға булышлыҡ итеп, оло тормош юлына сығарғандар. Лена Юлдаш ҡыҙы уларҙы оло хөрмәт менән иҫкә ала, бәйләүгә өйрәткән әсәһенә әле лә рәхмәтле.Хәжәте тыуғас, бәйләү маһирлығы ярап төшкән үҙенә. Баштараҡ ойоҡбаш, бейәләй кеүек ваҡ әйбер тәҡдим итһә, артабан шәлгә күскән. Тора-бара һатыу нескәлектәрен дә үҙләштергән. Дөйөм әйткәндә, яңы шөғөлөнөң барлыҡ серҙәренә төшөнгән. Бөгөн ике ҡыҙы үҙаллы тормош көтһә лә, хоҡуҡ һаҡлау органдарынан хаҡлы ялға сыҡҡан ире Валерик Рәфәғәт улының һәм үҙенең пенсиялары килеп торһа ла, баҙарға сыҡмай, өйҙә генә ятыуын күҙ алдына ла килтерә алмай Лена апай. Бер яҡтан, ул “кризистары ары торһон, пенсияма өҫтәмә биргән шөғөлөм бар, бер ҙә ас ултырмайым” тип ауыҙ тултырып әйтә алһа, икенсе яҡтан, һөнәрҙәштәре араһында күптән яңы әхирәттәр тапҡан. Уның һүҙҙәренсә, улар менән аралашыу ҡиммәтен бер ниндәй аҡса менән дә үлсәп булмай. Тормош ауырлыҡтарына зарланып, өйҙә ултырыуға ҡарағанда, ел-ямғырға һәм йәйге эҫе менән ҡышҡы һалҡынға әллә ни бошонмай, көндәрҙе саф һауала үткәреүҙе хуп күргән милләттәшебеҙ бар яҡтан тик маҡтауға лайыҡ.