description: Ҡәҙим Аралбай – дала улы. Таңатарға (шағирҙың тыуған ауылы) Ырымбур сиге килеп терәлә лә артабан инде Хәйбулла далаһы йәйрәп китә. Ул далалар киңлеген күҙ ҡарашы иңләп бөткөһөҙ. Алыҫ-алыҫта

title: Беҙҙең дәүер моңо

maintext: Ҡәҙимдең шиғырҙарында даланың үҙенсә төҫтәре һәм еҫтәре нағышлана. “Киске далала” бына ниҙәр күрә шағир:Ошо “Киске далала” шиғыры “Йыр йылыһы” китабында Ҡәҙимдең тыуған ер хаҡындағы шиғырҙар циклын асып ебәргәндәй. Унда инде шағирҙың эскән-кискән һыуы – Таналыҡ, Һаҡмар йылғалары сылтырап-йылтырап ята булыр.Ҡәҙим Аралбайҙың тыуған яҡҡа арналған шиғырҙарын бер юлы уҡып сыҡҡас, үҙенән-үҙе ошондай һүҙ тел осона килә: “Уй-фекерҙә, һүҙ-лөғәттә – дала киңлеге”.Ҡәҙим Аралбайҙың ике далаһы бар: береһе – ул үҙе күреп-гиҙеп үҫкән, әсәй-апайы, нәҫел-ырыуы, яҡташтары ғүмер кисергән икһеҙ-сикһеҙ ысын дала. Икенсеһе – шағир Аралбайҙың шиғриәт далаһы. Ошо ике дала береһе икенсеһенә күсеп, бер-береһен көсәйтеп, “Ҡәҙим Аралбай шиғриәте” тигән уй-фекергә дала шикелле киң, һүҙ-лөғәткә сағыу рух донъяһын барлыҡҡа килтерә. Дим буйҙарын, Оло Эйек яҡтарын үҙ эсенә һыйҙырған Мостай Кәрим, Зәйнәб Биишеваның ярһыу ағыштарҙы, сөңгөл тәрәнлектәрҙе, үткел зәңгәрлектәрҙе, тулҡын сайпылыштарын туплаған әҙәби донъяларын иҫкә төшөрөп, хәтерләүҙәр, ғүмер һәм мәңгелек хаҡында уйҙар уята. Сал ҡылғандар тирбәлеүе уның өсөн быуат-быуат аҡҡан дәүерҙәрҙең күҙ алдынан үтеүе түгел, тип кем әйтер? Сал дала, Һаҡмар, Таналыҡ Ҡәҙимдә тарихи аң тәрбиәләгәндер. Юҡҡа ғынамы ни ул “Мәмбәт ырыуы шәжәрә”һен ентекләп өйрәнде, китап итеп баҫтырып, халыҡҡа ҡайтарҙы. Тарихи фекерләү шиғыр һәм поэмаларҙа бөгөнгөнөң үткән менән еңел, тәбиғи аралашыуын, бер-береһенә үтеп инеүен, береһенең икенсеһенә күсеүен тәьмин итә. “Күк бүре” поэмаһының төп поэтик компоненты хатта тарихи-ырыу атамаһына барып тоташа. Унда ошондай өҙөк бар:Һаҡмарыма ҡайтам – Бүреләргә,Бүреләрҙең бында ояһы:Ырыу тарихы ярылып ята бында. Тик поэма тарихи әҫәр түгел, сөнки шағир үҙ ырыуының бөгөнгө яҙмышы хаҡында уйлана. Уйланырлыҡ урын да бар: тыуған ауылы Таңатар Ер йөҙөнән юҡҡа сыҡҡан. Таналыҡ, Һаҡмар йылғалары ағыштары йыуашланған, ҡыуан елдәргә бирешмәй ятҡан дала битенән уңдырышлы тупраҡ ҡатламы йоҡарып бөтә бара.Тарихи фекерләү Ҡәҙим Аралбай шәхсиәтенең йәнә ошондай мөһим үҙенсәлегенән дә килә: милләттең бөгөнгө яҙмышы өсөн тәрән борсолоу. Ергә-һыуға эйә булыу хоҡуғы, телдең тиңдәр араһында тиң булып йәшәүгә хоҡуғы милләт азатлығы, дәүләт үҙаллылығы кеүек көнүҙәк мәсьәләләрҙе күтәрә һәм яҡлай Ҡәҙим Аралбай шиғриәтендәге тарихи фекерләү. Тимәк, тыумыштан килгән асылыңды барлау тойғоһо шәхес формалашыу барышында тарихи ҡараш булып ойошҡан, нығынған һәм таланттың үҙенсәлекле асылыуына, үҫеүенә ерлек биргән. Шәхсиәт менән шиғриәт бер-береһен шулай ҡеүәтләй, шағир менән уның ижадын тығыҙ бер бөтөн итә, ижадҡа тормошсанлыҡ бирә.Тик шулай ҙа шағир ғәме ҡылғанлы дала, Һаҡмар, Таналыҡ йылғалары, Мәмбәт ырыуы кешеләре ысынбарлығы менән сикләнеп ҡалмай. Ижадында киң илебеҙ, төрлө халыҡтар тормошондағы бик күп ваҡиғалар, шәхестәр урын ала. Ә айырыуса тулы кәүҙәләнгән ысынбарлыҡ – үҙ тиҫтерҙәренең рухи биографияһы. Ошо асылды “Шиғриәттә – быуын яҙмышы” тип дөйөмләштерергә мөмкин. Был йәһәттән Ҡәҙим Аралбай ижады Рауил Бикбаев, Тимер Йосопов, Сафуан Әлибаев, Ирек Кинйәбулатов, Әнисә Таһирова, Ғәзим Шафиҡовтар шиғриәтенә ауаздаш. Бала сағын һуғыш уты көйҙөргән был быуын, ергә сүктерерҙәй ауырлыҡтарҙы ла еңеп йәшәгән кешеләр, һәр саҡ тормош йөгөн дә, ижад йөгөн дә төпкә егелеп тартты һәм тарта. Ошо шағирҙарҙың тауышы башҡорт лирикаһында бер аҙ ҡырыҫыраҡ яңғыраған һымаҡ. Ә Ҡәҙимдең шиғырҙары тағы ла ҡырыҫыраҡ төҫлө. Был да шәхсиәттән киләлер. Буран ҡоторған далала юлға сыҡҡан кеше ниҙәр генә күрмәй: аҙашыуҙар, өшөп-туңыуҙар. Ярай ҙа, бөтөнләй аҙашмайынса, имен-аман барып сыҡһаң. Аяуһыҙ ҙа заманалар... СССР тигән ныҡлы дәүләттең юҡҡа сығыуы ғына – ниндәй ғибрәт. Ошондай замандарҙа әҙәбиәт тә ҡаты һынау тота. Ә шиғриәт айырыуса ҡырыҫлана, ҡәтғи сифаттар ала. Уның ҡарауы, ҡырыҫ лирика замандаштың ихтыяр көсөн тәрбиәләүгә һәләтле, изгелекте, матурлыҡты тәрәнерәк төшөнөргә һәм баһаларға ярҙам итә. Йәшәү бәхетен, тормош ҡәҙерен бөтә ысынбарлығында аңларға, тойорға булыша.Тиҫтәләрсә шиғри йыйынтыҡ авторы, халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай үҙе ижад иткән үҙенсәлекле геройҙары менән киң ҡатлам уҡыусы күңелендә урын алды. Уның яратып йырлаған образдары һәм күренештәре инде тулыһынса асыҡланған, бик күп әҫәрҙәрҙә улар ҡабат-ҡабат күҙ алдына баҫтырылған.Ҡәҙимдең геройҙары ысын донъянан, йәғни тормоштоң үҙенән яралған. Нәҡ ошо хәл – ысынбарлыҡтан алынған геройҙар – Ҡәҙим Аралбай поэзияһына тормошсанлыҡ, халыҡсанлыҡ алып килә. Атай. Әсәй. Ер-әсә. Заман. Тарих. Ғаилә. Мөхәббәт – уның бөтә шиғриәте, шиғыр, поэмалары, робағиҙары буйынса һынланған образдар. Ә лирик герой иһә (уны күп осраҡтарҙа шағирҙың үҙе тип ҡабул итергә мөмкин) – шуларҙың һәммәһен күҙенән һәм күңеленән үткәреүсе.Ата-әсәгә уллыҡ илтифатлығы һәм ихтирамы, оло һөйөү яңғырай Ҡәҙим Аралбай әҫәрҙәрендә. Әсә – изгелек, сафлыҡ, эшсәнлек символы. Ошо фекер күп шиғырҙар аша үтә. Шулар араһынан “Әсәйем шишмәләре” айырыуса күңелгә үтеп керә.Ҡәҙим Аралбай поэзияһында Әсә образы ифрат тәрән мәғәнәле: әсә сафлығы һәм паклығы бөгөн, донъяны фәнни-техник революцияның төрлө-төрлө зарарлы эҙемтәләре баҫҡан саҡта, кешенең күңел яраларын имләй, рухтағы ауыр юшҡындарҙы йыуа.тигән тәрән йөкмәткеле мөрәжәғәте бар Ҡәҙимдең. Атаһын ул фотоһүрәте буйынса ғына белә. “Атай һүрәте” – ана шул хаҡтағы шиғыр:Ҡәҙим өсөн яугир атай – мәңгелек поста. Ә үҙен һәр саҡ уға алмаш тип иҫәпләй. Ошо тойғо уның атай хаҡындағы шиғырҙарына ҡәтғилек, пафослылыҡ сифаттары алып килә. “Һынап ҡарай, Алмаштарын барлай – Уландарын, гүйә, теүәлләй” тигән юлдар ана шул хаҡта һөйләй.Әсәй-атай – Ҡәҙим Аралбай поэзияһының айырылмаҫ юлдаштары, баҙыҡ образдары. Әсәй менән атай Ҡәҙим шәхесендә шәфҡәтлелек, сафлыҡ һәм яугирлек рухы тәрбиәләһә, шиғриәтендә был образдар лиризм һәм публицистик үткерлек булып формалаша.Ер-Әсә – Ҡәҙим Аралбай ижадындағы шулай уҡ киң кәүҙәләнеш алған образ. Ҡәҙим – тыуған төйәгенә иң ныҡ береккән шағирҙарҙың береһе, ҡылғанлы дала йырсыһы. Был дала мең төрлө төҫ-сағылыштарҙа һынлана, был дала шағирҙы берсә шатландырып, берсә моңландырып, берсә хафаларға һалып йәшәй йөрәгендә, мәңгелек тынғыһыҙлыҡҡа саҡыра, ижад итергә илһам бирә.Башҡортостандың башҡа төбәктәренә юл төшкәндә, Ҡәҙим уларға үҙенең далаһы аша баға, ошо нигеҙҙә үҙенсәлекле тәрән сағыштырыу барлыҡҡа килә. Бөрйәнгә, Алтайға, Алатаулы Ҡаҙағстанға арналған шиғырҙар шәлкемдәрендә ошондай поэтик мәл айырыуса асыҡ күренә. “Алатау шаңдауы” шиғырында ошондай строфалар бар:Ҡәҙимдең шиғырҙары араһында оло мәғәнәгә эйә ошондай бер строфа балҡып тора:Шағир һәм ил яҙмышы берлеге, тыуған төйәк һәм Ил-Әсә яҙмышы уртаҡлығы ни тиклем тәбиғи кәүҙәләнеш алған бында! Бер деталь-картинала бөтөн бер оло хәҡиҡәт дөйөмләштерелгән. Кескәй Ватан менән оло Ватан шағир шәхесе аша бер бөтөн булып ойоша. Ер-Әсә йырға күскән.Ә Тыуған ерҙең бөгөнгө хәүефле экологик хәле хаҡында борсолоу Ҡәҙим Аралбай шиғриәтенә драматизм рухы алып килә. Шунлыҡтан бындай шиғырҙар гражданлыҡ лирикаһы төҫөн ала. Ҡәҙимдең замандашты тыуған ергә, Ер-Әсәгә ысын хужаларса хәстәрлек менән йәшәргә саҡырған сая тауышы нисәмә йылдар буйына көслө яңғырап килә.Бөгөнгө көн өсөн ул – шағир-граждан. Рауил Бикбаевтың “Һыуһаным, һыуҙар бирегеҙ!” поэмаһында набат булып яңғыраған Ер-Әсә матурлығының вәхшиҙәрсә юҡҡа сығарылыу темаһы Ҡәҙим Аралбай ижадында һәр саҡ өҙлөкһөҙ һәм көсөргәнешле яңғырай. Ер-Әсә шул рәүешле шағирҙы тормошҡа тамырландырыусы, заман хәстәрлектәренә тоташтырыусы, илһам биреүсе, һәр саҡ көсөргәнештә тотоусы, шиғриәтен һәм публицистикаһын үткер итеп сарлаусы хәл иткес ысынбарлыҡ булып ҡала.


description: Һабрау, Ерәнсә, Ҡатай Ғәле, Ҡобағош, Ҡарас, Мәхмүт, Сала-уат атлы һәм башҡа күп сәсәндәре булған башҡортомдоң... Улар араһындағы быуындар бәйләнеше аша халҡымдың күңел, йөрәк менән генә тоя

title: Сәсән күрке һүҙ булыр

maintext: Халҡыбыҙҙың был изге тәрбиә мәктәбе ата-бабаларыбыҙҙан матур бер йола булараҡ килеп еткән. Һәр хәлдә, бөгөн сәхнә түрҙәрен йәмләгән аҡһаҡал бабайҙарыбыҙ Мөхәррәм Сәлимов, Мәүлит Ямалетдиновтар менән бер рәттән һүҙ тотҡан үҫмерҙәребеҙ, сабый ғына Мөхәмәтша Исаевтарыбыҙ барҙа сәсәнлек мәктәбенең быуындар бәйләнеше өҙөлмәгән тип ныҡлы әйтергә була...Һүҙем – баш ҡалабыҙҙа беренсе тапҡыр үткәрелгән I Бөтә Рәсәй cәсәндәр фестивале хаҡында. Әлбиттә, бындай боронғолоҡ менән һуғарылған, милләттең бар асылын эсенә алған сара тәүге тапҡыр Башҡортостанда үткәрелергә тейеш булғандыр. Ҡайһылыр дәүерҙәрҙә милли йәһәттән көрсөк кисергән халҡыбыҙҙың һуңғы йылдарҙа үҙенең асылына ҡайтыуы, милли байрамдарҙы республика ғына түгел, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара кимәлдәрҙә уңышлы уҙғарыуы быға дәлил. Бына ҡасан ғына керешенә уғын һалып мәргәнлеген яңынан тергеҙеү ниәтенән “Мәргән уҡсы” фестивален гөрләтеп ойошторған милләттәштәребеҙ, башҡорттар араһында Ислам динен башҡа төрки халыҡтарға ҡарағанда ла алдараҡ ҡабул иткәнен иҫбатлап “Мөнәжәт” байрамдарын үткәреү өҫтөнә, бөгөн сәсәнлеген иҫбатланы.Ғөмүмән, Бөтә Рәсәй сәсәндәр фестивале ике этаптан торҙо. Тәүҙә бәйгенең беренсе туры үткәрелеп, күрше өлкәләрҙән, яҡын сит илдәрҙән килгән алтмышлап ҡатнашыусы араһынан иң-иңдәр һайлап алынды. Уларҙың оҫталығын Әхмәт Сөләймәнов, Елена Сапогова, Иван Карпухин, Нәфисә Тулыбаева, Гөлгөнә Баймырҙина, Ҡырғыҙстандан килгән Гөлнара Айтпаева кеүек абруйлы баһалама ағзалары һынаны.Ә инде фестивалдең икенсе көнө Салауат сәсән Юлай улының, Мифтахетдин сәсән Аҡмулланың һәм “Атлы сәсән” һәйкәлдәренә сәйәхәттән башланды. Артабан инде сара Милли музей залында “По зову Урала” исеме аҫтында үткән “түңәрәк өҫтәл”дә дауам итте. Унда шулай уҡ халҡыбыҙҙың Мирас Иҙелбаев, Әхмәт Сөләймәнов, Розалия Солтангәрәева, Асия Ғәйнуллина, Нәфисә Тулыбаева, Ләйсән Итҡолова, Лариса Абдуллина, Ранис Алтынбаев кеүек абруйлы вәкилдәре менән бер рәттән туғандаш халыҡтарҙан ҡунаҡтар ҙа телмәр тотто. Әлбиттә, ҡайһы ғына халыҡтың эпостарын алып ҡарама, уларҙы өйрәнеү һәм халыҡ араһында популярлаштырыу эшендә мәсьәләләр етерлек. Ошо юҫыҡтан беҙҙең фольклорсы-ғалимдарыбыҙ халыҡтың был төр ижадын киңерәк өйрәнеү өсөн бер төркөм ҡарарҙар ҡабул итте, тәҡдимдәр индерҙе. Улар араһында Өфөнөң сәнғәт училищеһы янында шиғри-импровизаторлыҡ сәнғәте буйынса кафедра асырға тигән тәҡдимде ишетеп бер ҡыуанһаҡ, мәктәпкәсә йәштәге учреждениеларҙа һәм мәктәп, юғары уҡыу йорттарында маҡсатлы уҡытыу өсөн башҡорт халҡының эпик ҡомартҡыларын өйрәнеүҙе индерергә тигәненең тиҙерәк тормошҡа ашырылыуын теләргә генә ҡалды. Унан тыш, һүҙ оҫталарына “Башҡорт халыҡ сәсәне” тигән юғары исем биреү тәҡдиме менән дә һәр кем килеште.Сара шундай күтәренке кәйефтә дауам итте. Уғата булмай, М. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында “Асыҡ тирмә” интерактив майҙансығы, рәсемдәр күргәҙмәһе үҙ эшен башланы. Тап “Асыҡ тирмә” бәйгелә ҡатнаша алмағандарға йә халыҡ алдында үҙенең һүҙ маһирлығы менән сығыш яһарға теләүселәргә бик ҡулай проект булғандыр. Һәр хәлдә, унда уртаға сығып сәсәнлеген, шағирлығын танытыусылар бихисап булды.Ә фестивалде ябыу тантанаһы айҡанлы үткәрелгән гала-концертты халыҡ бик көтөп алды. Йәштәр театрының өлкән залында үткән тамашаны ҡарау өсөн йыйылғандарға ултырыр урын етмәүе, йәштәрҙең стена буйында теҙелеп тороуы, кемгәлер уңайһыҙлыҡ тыуҙырһа ла, шатлыҡлы күренеш ине.Был сара “Урал” башҡорт халыҡ йыры менән башланды. Сәнғәт институты һәм училищеһы егеттәре ҡурайҙа көйҙө уйнап сәхнәгә сығып теҙелеүҙәре булды, бөтә зал аяғүрә баҫты. Ниһайәт, беҙ “Урал”ды гимн кимәленә күтәрҙек һәм уны баҫып тыңларға өйрәндек!Әйткәндәй, беҙҙең халҡыбыҙ әҙәпле булған. Уларҙы, әлбиттә, йолалар, ғөрөф-ғәҙәттәр шулай тәрбиәләгән. Был юлы ла сәсәндәр фестивале үткәрелеү сиктәрендә бихисап йолаларҙы тергеҙеүгә өлгәштек, тип әйтергә була. Мәҫәлән, бәйгенең еңеүсеһен аҡ кейеҙгә баҫтырыу... Был бит уға халыҡ араһында дәрәжә, абруй биреү тигән һүҙ.Йомғаҡлауға килгәндә, бүләкләү махсус приздар тапшырыуҙан башланды. Шулай уҡ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының һәм Башҡортостандың ҡурайсылар союзының да махсус бүләктәре үҙ эйәләрен тапты. Шулай итеп, Фархат Оразов (Ҡаҙағстан), “Алпамыша” этнотөркөмө (Учалы), Сибай сәнғәт колледжының “Талир тәңкә” этнотөркөмө, “Сал Урал” этнотөркөмө (Учалы), Мария Александрова (Карелия), Эмиль Теркишев (Алтай), Вячеслав Кученов (Хакас), Мәүлит Ямалетдинов (Учалы) бәйгенең дипломанттары булып танылды. Уларға көмөштән түшкә ҡаҙай торған билдә тапшырылды. Фестивалдең лауреаттары булған Батр Манджиев (Ҡалмыҡ), Аясмаа Тулуш (Кемеров өлкәһе), Доолотбек Сыдыков (Ҡырғыҙстан), Зоя Стрекаловская (Саха), Софья Брусникина (Архангельск ҡалаһы), Алибей Романов (Дағстан), Розалия Солтангәрәева (Өфө), Асия Ғәйнуллина (Сибай) ҡиммәтле бүләктәрҙән тыш алтын ялатылған билдәләргә эйә булды. Ә инде сәсәнлеге буйынса күп ҡәрҙәштәрен еңеп, гран-при һәм алтын-гәүһәрҙән эшләнгән “Халыҡ сәсәне” исемле билдә Ғафури егете Илһам Байбулдинға бирелде. Үрҙә әйтелгәндәргә әйләнеп ҡайтып, шуны ла билдәләргә кәрәктер: халҡыбыҙ сәсәнлегенең юғары өлгөһөн күрһәткән аҫыл егетебеҙ үҙе ҡурай, думбыра, толға кеүек музыка ҡоралдарында уйнауы, өзләү оҫталығы буйынса ла аҡ кейеҙгә баҫыу хоҡуғын лайыҡлы раҫланы. Бының менән уның иңенә халҡы ышанысы һәм сәсәндәргә йөкмәтелгән дәрәжә һалынды...Ә инде Рәсәй тарихына сәсәндәребеҙҙең аҡ һүҙе менән ырып яҙыласаҡ милли байрамыбыҙҙы ихлас сәләмләп, Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Ранис Алтынбаев республика Башлығы Рөстәм Хәмитовтың сәләмләү хатын уҡып ишеттерҙе: “Башҡорт халҡы үҙенең йола, ғөрөф-ғәҙәттәрен телдән-телгә, быуындан-быуынға тапшырып, айырыуса ҡәҙерләп һаҡлай. Башҡорт милләте үҙенең рухи ҡиммәттәрен йөҙәрләгән-меңәрләгән сәсән-йыраусыларының хәтерендә һаҡлап ҡала алған. Был матур йола бөгөн дә йәшәй...”

fasttext_language: ba


description: “Механизмдарҙы ремонтлау заводы”нда тау сәнәғәтенең ҡеүәтле техникаһына запас частар етештерелә, сафтан сыҡҡандары ремонтлана. Бында шулай уҡ машина эшләүҙең төп технологик процестарын ҡулла

title: Тимер бөгә тимерҙәй егеттәр


title: Шешә төбөндәге донъя

maintext:
Мәҡәлдәр беҙҙе “икмәк – ил байлығы”, “икмәктән оло булма”, “икмәктең валсығын да ергә ташлама” тип, ошо ризыҡты ҡәҙерләргә өйрәтә. Өҫтәлдә лә ниндәй генә ашамлыҡ булмаһын, иң түргә ҡаласты ҡуябыҙ бит. Унан һуң инде көнитмешебеҙҙә бәрәңге лә ҙур урынды биләй. Икенсе икмәк ниндәй аслыҡта ла тамаҡҡа май булып ятҡан бит ул. Ә бәғзеләргә иһә икмәк менән бәрәңге эргәһенә берәй “ҡолоҡай” ҙа менеп ултырһа, донъя хатта түңәрәкләнеп китә. “Аҡбаш” булһа инде, тәүге икәүһенә лә артыҡ хәжәт төшмәҫ.
Белгестәр алкоголгә ылығыу сәбәбен эшһеҙлеккә, кешенең көнкүреш шарттарына яраҡлаша алмауына, проблеманан ҡасырға тырышыуына бәйләй. Унан тағы генетик, физиологик яҡтар ҙа телгә алына. Донъяға шешә төбөнән бағыр өсөн аҡсаһы ла бит ул ҡәҙәре күп кәрәкмәй. Хатта утыҙ һумлыҡ икмәк анау фанфурик тигәненән биш һумға ҡыйбатҡа төшә. Китап, театрға билет кеүек рухи аҙыҡтар менән сағыштыраһы ла түгел, ләкин шунда ла “кеше шешә төбөнә яҡшы тормоштан төшмәйҙер инде” тигән уй тыуа.
Ә иҫерткес эсемлек килтергән зыянға ҡараһаң, ҡайғынан ҡарайған йөҙҙәр генә күҙгә салына. Ана, ошо йылдың ғинуарынан алып август айына тиклем генә лә республикабыҙҙа алкоголь менән ағыуланыуҙың 1054 осрағы теркәлгән. Башҡортостан буйынса “Роспотребнадзор” белгестәре килтергән ошо мәғлүмәттә, уларҙың 107-һе фажиғәле тамамланған, тип әйтелә. Спиртлы эсемлектән ағыуланыусылар араһында йәнә һигеҙ үҫмер һәм 15 йәшкә тиклемге 16 бала ла теркәлгән.
Эскелек, быларынан тыш, ауыҙҙы арыу ғына бешереп тә ала. Шул уҡ байрам өҫтәле янындағы ҡыҙыулыҡтың, иҫерек килеш рулгә ултырыуҙың да күңелһеҙ һөҙөмтәләре йыш осрай. Унда инде хоҡуҡ һаҡсыларының иғтибарынан шешә төбөндә йәшенеп ҡалып булмаҫ... Шуға ҡарамаҫтан, был “ризыҡ”тың ҡәҙере һаҡлана килә. Бәғзеләр хатта уның өсөн йән атырға риза. Шул уҡ яңылыҡтар теҙмәһенә күҙ һалғанда ла, берәүҙәрҙең атай-әсәй, олатай-өләсәй тип тормай бысаҡҡа йәбешкәне күренә. Был йәһәттән магазин кәштәһенән шешәләр сәлдереү бигерәк тә актуаллеген һаҡлай килә.
Кешенең ошо йомшаҡ яғын шәйләп алған бәғзеләр иһә бынан үҙ мәнфәғәтендә файҙаланырға ғына тора. Киң мәғлүмәт саралары был йәһәттән иҫерткес эсемлектәрҙе законһыҙ һатыусыларҙың ҡулға алыныуын әленән-әле сағылдыра. Шулай итеп, мәҫәлән, полиция хеҙмәткәрҙәре ҡайҙа – 27, ҡайҙа – 35, ә ҡайҙа бөтөнләй 70 литр алкоголь тартып ала. Бындай өлкәлә сауҙа итеүселәрҙең бәкәленә “Ирекле һатыу тыйылған йәки сикләнгән әйберҙәрҙе законһыҙ аҡсаға әйләндереү” статьяһы ҡаты ғына һуға.
Хөкүмәт тарафынан да быға һәм, ғөмүмән, эскелеккә ҡаршы төрлө алымдар ҡабул ителә. Мәҫәлән, ошо йылдың ғинуарынан алып хәҙер спиртлы эсемлектәрҙе төнгө ваҡытта һатыу, ҡайҙа булһа ла уларҙы рекламалау тыйыла. Был йәһәттән Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай ҙа төрлө закон проекттарын тәҡдим итеп, булышлыҡ күрһәтә. Күптән түгел депутаттар алкоголизмдан яфаланған балаларҙы мәжбүри дауаларға тәҡдим иткәйне. Ә сентябрҙәге ултырыштарында иҫерткес эсемлектәрҙе һуңғы ҡыңғырау көнөндә һәм күп фатирлы йорттарҙа һатыуҙы тыйыу тураһында фекер алышты. Был өлкәлә көтөлмәгән тәҡдим менән Ваҡлап һатыу компаниялары ассоциацияһы сығыш яһаны. Улар алкоголь һатып алған баланың ата-әсәһенә штраф һалырға тәҡдим итә.
Эскелеккә ҡаршы көрәште хөкүмәт кенә алып барырға тейеш тигән фекер хаталы булыр. Кешенең үҙенән дә тора. Ошонда бер риүәйәт иҫкә төшә. Батша, улдарына ғибрәт күрһәтер өсөн, бер төркөм кешене һарайға бикләп эсергән дә эсергән икән. Күпмелер ваҡыт үткәс, малайҙарын индереп шуларҙы күрһәткән. Бындай картина үҙебеҙҙең тормошта ла йыш осрай. Араҡы өсөн йәнен бирергә әҙер торған кибеп йәки, киреһенсә, шешенеп бөткән кешеләр эргәлә генә йәшәй. Шуға, ысынлап та, Салтыков-Щедрин әйткәнсә, “Әгәр йөҙ йыл буйы йоҡлап уянғанымдан һуң минән “Рәсәйҙә ниҙәр бара?” тип һораһалар, “Эсәләр һәм урлашалар” тиер инем”, тигән һүҙҙәр әле һаман раҫ булып ҡаламы?..


description: Бер психологтың һөйләгәне хәтерҙә: “Ни өсөн үҙ-үҙеңә ҡул һалырға булдың?” – тип һорайым дауаханала өлкән класс уҡыусыһынан. “Мин үлгәс тә атай-әсәйем ныҡ ҡайғырасаҡ, теләктәремә гел ҡаршы тө

title: “Ни эшләргә миңә, әсәй?..”

maintext: Балалар суициды... Был ҡот осҡос социаль хәл-ваҡиға тураһында һуңғы йылдарҙа йыш һөйләйҙәр һәм яҙалар. Яҙмай ҙа булмай шул – балаларҙың донъянан үҙ теләге менән китеү осраҡтары уғата йышайҙы. Ә элегерәк ни өсөн улай түгел ине? Әле ғәмәлдә йәшәй ҙә башламаған быуындың тормоштан туйыу осраҡтары үтә аҙ булдымы икән? Әллә статистика быны йәшерҙеме? Баҙар иҡтисадына күсеү мәхшәре аҫтында быны һиҙмәнекме икән? Ә ни өсөн бөгөн шундай фажиғә көсәйә?Ошо көндәрҙә Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа был проблемаға арналған кәңәшмә булды. Яҙғы сессия тамамланыр алдынан ғына парламент Рәйесе Константин Толкачевтың күрһәтмәһе буйынса Башҡортостанда балалар суицидының сәбәптәрен өйрәнергә һәм быйыл көҙ бәлиғ булмағандарға ҡарата көс ҡулланыуҙы иҫкәртеү буйынса тәҡдимдәр әҙерләп бирергә тейешле эш төркөмө төҙөлгәйне. Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары Йомабикә Ильясова етәкселегендәге был төркөмгә депутаттар ғына түгел, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау, хоҡуҡ буйынса ҙур вазифалы белгестәр ҙә индерелде. Төркөмдөң беренсе ултырышында уҡ эшлекле һөйләшеү ойоштороу маҡсатында йәйге каникул осоронда уға әҙерлек алып барҙылар.Күрһәткестәр һис тә өмөтләндермәй: донъяла балалар суицидынан йыл һайын бер миллионға яҡын сабый вафат була, үҙенә ҡул һалырға маташып та быны аҙағынаса еткерә алмағандар һаны – 20 миллиондан ашыу... Ә Рәсәй менән Башҡортостанда?– Бынан өс йыл элек Рәсәйҙең балалар суициды буйынса Европала беренсе урынды алыуы тураһында мәғлүмәт баҫылғайны, хәл әле лә бик киҫкен тора, һәм бында иң аяныслыһы шул: Башҡортостан ошо күрһәткес буйынса илебеҙ субъекттары араһында тәүге урындарҙың береһен биләй, – тип шаңҡытты йыйылғандарҙы Республика клиник психотерапия үҙәгенең баш табибы, эш төркөмө ағзаһы Илгиз Тимербулатов.Уның әйтеүенә ҡарағанда, был афәтте кәметеү һәм бөтөрөү буйынса аныҡ дәүләт сәйәсәте һаман да юҡ. Рәсәйҙә балалар суициды арҡаһында йыл һайын мең ярымдан алып ике мең ярымға тиклемге сабыйҙың ғүмере өҙөлә. Һуңғы биш-алты йылда һәр 100 мең балаға 19-20 суицид осрағы тура килде. Донъя буйынса был күрһәткес уртаса ете үлемде тәшкил итә. Кәңәшмәлә ҡатнашыусыларға балалар суицидының картаһын да күрһәттеләр: Башҡортостанда был йәһәттән иң киҫкен хәл – Әбйәлил, Учалы, Белорет, Мәсетле райондарында. Дөрөҫ, беҙҙең республикала был аяныслы күренештәр һаны кәмеүгә табан бара: 2009 йылда балаларҙың үҙ-үҙҙәренә ҡул һалырға ынтылыу осраҡтары 246 тапҡыр була, һәм шуларҙың 33-ө үлем менән тамамлана, 2012 йылда был һандар нисбәте: 198 һәм 21, ә 2015 йылда суицид эшләргә маташыу 126 тапҡыр теркәлгән һәм шуның ун туғыҙы аҙағынаса еткерелгән.Белгестәрҙең күҙаллауы буйынса, был күрһәткес йылына уртаса дүрт процентҡа түбәнәйә барырға тейеш. Тимәк, әлеге эш төркөмө төҙөлгәнсе үк балалар суициды күренештәре аҙайыуға киткән. Әммә был ғына тынысландырмай, әлбиттә, сөнки иң мөһиме – был хәлдең киҫкенләшеү һәм йомшарыу сәбәптәренең аныҡ ҡына билдәле булмауы, алдан уҡ кемдәрҙең һәм ниндәй иҫкәртеү саралары күрергә тейешлегенең тәғәйен билдәләнмәүе.Балалар суицидының сәбәптәрен белгестәр шулай билдәләй:lберенсе урында – ғаилә эсендәге ыҙғыштар;lикенсе урында – шәхестең үҙенсәлектәре;lөсөнсө урында – социаль-көнкүреш проблемалары;lдүртенсе урында – яңғыҙлыҡ;lбишенсе урында – психик сир;lалтынсы урында – көслө соматик сир (тән ауыртыуы).Ошо аяныслы хәлдең матди яҡтан етеш йәшәгән ғаиләләрҙә айырыуса йыш осрауы – күптәрҙе ғәжәпләндергән күренеш. Күрәһең, ярлыраҡ ғаиләләрҙә балалар тормош проблемалары менән көрәшеп “сыныға”, ә ата-әсәһе бай булған һәм кескәйҙән үк һәр зауығын ҡәнәғәтләндереп өйрәнгән бала стресҡа тиҙ бирешеүсән.Эйе, суицидтың сәбәптәрен логика менән генә аңлатып булмай. Бигерәк тә балалар суицидын. Балалыҡ һәм үҫмерлек осоро – тәүге мөхәббәт, осрашыуҙар, асыштар, хыялдар дәүере. Һәр күренеш яңылығы менән ҡыҙыҡһындыра, төрлө таныш булмаған нәмә алға әйҙәй, маҡсаттар барлыҡҡа килә. Кешелә тәбиғәт тарафынан алдан уҡ үҙ-үҙеңде физик яҡтан һаҡлап ҡалыу инстинкты һалынған була. Ошо тәбиғәткә һәм әҙәм балаһының рухына ҡаршы килеүсе бик ҙур көс кенә был инстинктты емерә ала. Шуға күрә ғалимдарға кешене был көс алдында нимә яҡлауһыҙ ҡалдыра, ә нимә ҡаршы торорға ярҙам итә икәнлеген аңлау зарур.Суицид проблемаһын өйрәнеү йыш ҡына социаль күренештәргә ҡайтып ҡала: үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙары бик ихтимал булған кешеләр ҙә бар, уларҙы алдан уҡ күрә һәм ваҡытында ярҙам күрһәтә белергә кәрәк. Мәҫәлән, суицидологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, үҙ-үҙенә ҡул һалыу баланың психик сире менән бәйле түгел. Был аҙым – баланың ниндәй ҙә булһа ауыр хәлдән сығыу юлын күрмәүендә. Уның бер кемдән дә ярҙам ала йәки кәңәш һорай алмауында, әлбиттә, ололар ғәйепле. Суицидты бик ҙур батырлыҡ итеп күрһәтергә тырышыусы интернет сайттарын да әле булһа тыя алмайҙар, дарыуханаларҙа йәки аҫтыртын рәүештә ярамаған психотроп матдәләр һатыуҙы тыйыу буйынса ла һөҙөмтәле эш юҡ.– Балалар суицидының 53 проценты медикаменттар ярҙамында башҡарыла, – тине үҙ сығышында Башҡортостан Прокурорының закон сығарыу һәм башҡарма органдар менән хеҙмәттәшлек буйынса өлкән ярҙамсыһы, эш төркөмө ағзаһы Руслан Исмәғилев. – Утыҙ проценты бысаҡ менән ҡырҡыла, һигеҙ проценты бейектән һикереп йән бирә, биш проценты аҫылынып үлә.“Бер генә проблема ла айырым түгел, ә йәмәғәтселектең дөйөм хәле һәм мәҙәниәте менән бәйләнештә генә ҡарала ала”, – тип йыш әйтәбеҙ һәм яҙабыҙ. Был, ғөмүмән, һәр кемгә мәғлүм. Ә, ошо йәһәттән ҡарағанда, балалар суициды кеүек аяныслы хәлде тыуҙыра алырлыҡ тәүшарттар етерлек: Рәсәйҙең Бала хоҡуҡтары буйынса элекке вәкиле Павел Астаховтың белдереүенсә, беҙҙең ил аборттар, балалар алкоголизмы, бик йәшләй тәмәке тарта башлау, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар һаны, педофилдарҙың енәйәттәре буйынса ла донъяла тәүге урындарҙы биләй.Был сәбәптәр араһында баҙар иҡтисадына күсеү осоронда рухи ҡиммәттәрҙең баһаһы кәмеп, төҫһөҙләнеп ҡалыуын да күрһәтергә мөмкин. Был бигерәк тә ғаилә ҡиммәттәренә ҡағыла. Шуға күрә депутат Николай Никитиндың: “Элек мәктәптә психолог вазифаһы булмай торғайны, уның ҡарауы, балалар суициды ла юҡ ине...” – тип әйтеүе менән дә килешмәй булмай.Балалар һәм үҫмерҙәрҙең яҡты донъя менән бик иртә бәхилләшеүенә социаль (эскелек, ғаиләләрҙең тарҡалыуы һ.б.) һәм медицина (депрессия күренештәрен алдан асыҡлай алмау һ.б.) сәбәптәре өҫтәлә.– Заманға эйәреп өлгөрә алмаған, эшләп еткерелмәгән урындар ҙа байтаҡтыр, моғайын, – тине депутат Римма Үтәшева. – Бала ғаиләнән тыш мәктәптә, нигеҙҙә, класс етәксеһе менән аралаша, уныһы ла үҙ синыфында уҡыусылар, йәғни аҙ һанлы даирә менән көн дә осрашып торған шарттарҙа һәр баланың холоҡ-фиғелен, ғаилә хәлен белә. Ләкин шул уҡ ваҡытта һәр мәктәптә тиерлек психолог эшләй, бала уға – һирәк күрешкән ят кешегә – барып эс серҙәрен һөйләй аламы икән ни? Бәлки, был эште лә класс етәксеһенә йөкмәтергә кәрәктер? Ул да юғары уҡыу йортонда психология өйрәнгән бит, хеҙмәт хаҡына өҫтәмә алыуҙан бер педагог та баш тартмаҫ ине, моғайын...– Мәғлүмәтҡә ҡытлыҡ та үҙен һиҙҙерә. Ике йыл самаһы элек, мәҫәлән, Учалы районында балалар суициды буйынса хәл киҫкенләшеп киткәс, унда “ҡулдан идара итеү” режимы индергәйнек, – тип өҫтәне Башҡортостандың Бала хоҡуҡтары буйынса вәкиле Милана Скоробогатова. – Хәҙер был төбәктәге тейешле кешеләр ошондай хәл тыуа ҡалғанда ҡасан һәм ҡайҙа мөрәжәғәт итергә икәнен аныҡ белә.– Тап шуға күрә лә беҙҙең эш төркөмөнөң маҡсатын шунда күрәм: баланы суицидҡа алып килеүе ихтимал булған хәл тыуһа йәки ул фәҡәт һиҙемләнһә лә, ололарҙың эш-хәрәкәтенең алгоритмын эшләү. Ул хатта “а”, “б”, “в” һәм артабан дауам итеүсе пункттар рәүешендә булырға тейеш, – тине Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте комитеты рәйесе, эш төркөмө етәксеһе урынбаҫары Эльвира Айытҡолова.


description: …Әллә ҡайҙан күреп торам: велосипедта сәйәхәт итеүселәр! Был хаҡта егеттәрҙең транспорттарына тейәлгән йөктәре – сумка-палаткалары – хәбәр итеп тора. Шулай ҙа яндан “бушлай” ғына үтеп китмәһ

title: Ике көндә… ике йөҙ саҡрым

maintext: – Велосипедта бала саҡтан йөрөйбөҙ, әммә сәйәхәт итә башлауыбыҙ күптән түгел, – ти шөғөлдәре хаҡында Данил Радионов.– Атайым йәш сағында Санкт-Петербургка тиклем ошо транспортта йөрөгән, хәҙер бына мин дә уның юлын һайланым, – тип һүҙгә ҡушыла Андрей Белецкий.Ғөмүмән, егеттәр – Өфөнән. Баш ҡалабыҙҙа уҙғарылған “Мең велосипедсы” һымаҡ ҙур акцияларҙа ихлас ҡатнашалар, ҡала янына йыш сәфәргә сығалар. Улай ғына ла түгел, эшкә барғанда-ҡайтҡанда ла ошо “ат”ты ҡулланалар икән.– Йәмәғәт транспортында ярты сәғәтлек юл, тик тығындар мәлендә хеҙмәт урынына бер сәғәттә лә барып етеп булмай, уның ҡарауы, маршрут велосипедта теүәл 35 минутта үтелә, – ти Данил “ике тәгәрмәсле дуҫ”ының ыңғай яҡтары хаҡында. Әлбиттә, миҙалдың икенсе яғы ла бар: оло юлда эргәнән үткән автомобилдәр хәүеф тыуҙыра, саманан тыш оҙаҡ педаль өйрөлтһәң, аҙаҡ быуындар һыҙлап яфалай икән. Нисек кенә булмаһын, ике дуҫты бер ни ҙә айыра ла, ҡурҡыта ла алмай, буш ваҡыттары сығыу менән йәнә “тимер ат”ҡа атланалар.Сәфәрҙәре Ғафури районынан башланған: электричкала “Аҡ күл” станцияһына тиклем килгәндәр ҙә артабан Красноусолға ҡәҙәр велосипедта елдергәндәр. Танһыҡ ҡанғансы һыу эсеп, һыу кереп алғас, егеттәр Ишембай районына юлланғандар – бер килгәндә Ҡуҡрауыҡ шарлауығын да күреп ҡайтырға кәрәк бит!Шулай ике райондың таң ҡалырлыҡ гүзәллеген үҙ күҙҙәре менән күреп, үҙ ҡулдары-аяҡтары менән тойоп ҡарағас, Андрей менән Данилдың Стәрлетамаҡҡа йүнәлгән сағы, электричкаға ашыға егеттәр. Хәйерле юл!…Осраҡлы ғына аралашып алған велосипедсылар ҡуҙғалғас, ҡоҙалар өсөн ҡыҙыу итеп яғылған мунсаны хәтерләткән машинама инеп ултырып, ҡатҡан быуындарымды һыйпаған арала офоҡ аръяғында юғала барған икәүгә көнләшеп ҡуйҙым. Их, бәхетлеһегеҙ, егеттәр!


description: Америка Ҡушма Штаттарында Дональд Трамп менән Хиллари Клинтон араһында президент тәхете өсөн барған көрәште бөтә донъя ҡыҙыҡһынып күҙәтә. Сер түгел, донъяның яҙмышы киләсәктә иң ҡеүәтле дәүл

title: Бизмән ҡайһы яҡҡа ауыр?

maintext: Әлбиттә, Америка һайлаусылары өсөн ике кандидаттың да Рәсәйгә булған ҡарашы мөһим. Донъяла АҠШ ҡына түгел, Рәсәй тигән тос йоҙроҡло дәүләт барлығын улар яҡшы аңлай. Әгәр Трамптан: “Мин Путин менән уртаҡ тел табасаҡмын”, – тигәнерәк һүҙҙәр ишетелһә, Клинтон уның киреһен иҫбатларға тырыша. Ләкин кандидаттарҙың һайлау алды вәғәҙәләренә ышаныу ҡарға ауыҙындағы сырға ымһыныу һымағыраҡ булыр ине. Был йәһәттән логикаға таяныу ҡулайыраҡтыр. Әйтәйек, Аҡ йортҡа Трамптың килеүенән үҙгәрештәр көтөү дөрөҫөрәк. Әммә был үҙгәрештәр нимәнән ғибәрәт булыр һуң? Заманында Обама ла “үҙгәрештәр” елен алып килде, һөҙөмтәлә Рәсәй менән “һалҡын һуғыш” рухындағы кимәлгә төштө, Ҡытай менән аралары боҙолоу хәленә етте. Американың ҡеүәтен тағы ла арттырыу маҡсаты менән янған Трамп был идеяһын Рәсәй һәм башҡа илдәр өсөн хәүефле юлды һайлап бойомға ашырырға мөмкин.Ә бына Клинтондың килеүе иһә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр вәғәҙә итмәгәндәй, йәғни бар эштәр ҙә элеккесә, ләкин ныҡышмалыраҡ башҡарыласаҡ, тип фаразларға ҡала. Был Рәсәйгә лә, Украинаға ла, Сүриәгә лә, НАТО-ға ла, ПРО-ға ла... ҡағыла.Шулай ҙа элек алмашынған етәкселектең эшмәкәрлегенә ҡарап та фекер йөрөтөргә булалыр. Беренсенән, сәйәсмәндең һайлау алдынан биргән вәғәҙәләре президент креслоһына ултырғас, мотлаҡ үтәләсәк тигән һүҙ түгел. Уның артабанғы эшмәкәрлегенә башҡа абруйлы шәхестәрҙең, кәңәшселәрҙең дә йоғонтоһо буласаҡ.Икенсенән, Американың тышҡы сәйәсәтендә электән килгән “мираҫҡа” тоғролоҡ һаҡлана. Яңы хакимиәт барлыҡҡа килеү менән Американың тышҡы һәм эске сәйәси хәле драматик рәүештә үҙгәреш кисергәне юҡ. Элекке хакимиәт ҡабул иткән ҡарарҙар яңыларының эшмәкәрлегенә юл һала. Был, әлбиттә, ниндәйҙер үҙгәрештәр булмай тигәнде аңлатмай. Ләкин уларҙы кинәт түгел, ә йылдар һуҙымында күрергә мөмкин.Өсөнсөнән, Вашингтонда яңы етәкселектең барлыҡҡа килеүе Рәсәй менән Америка араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүгә юл аса. Ләкин был йүнәлештәге тәүге аҙымды кем яһар – Мәскәүме, әллә Вашингтонмы? Әлбиттә, Клинтондың Рәсәйгә һәм Путинға ҡаршы “өрөүе” уның йөҙөн биҙәмәй. Ләкин, алда әйткәнсә, урынға үрмәләр өсөн ни генә эшләмәҫһең... Был мәсьәләгә киңерәк ҡараш ташлағанда, шуны шәйләргә була: Америкала Рәсәйҙең һәм Путиндың “шомло” образы тыуҙырылды. Шуға ла Клинтондың мулыраҡ тауыш йыйыр өсөн Трампты, Рәсәй агенты тип, Путин менән бәйләргә тырышыуы аңлашыла.Ғөмүмән, яңы власть килгәс, Рәсәй менән АҠШ араһындағы мөнәсәбәттәр үҙгәрерме? Һүҙ ҙә юҡ, ике ҡеүәтле илдең сәйәси аренала сәкәләшеүен бер кем дә теләмәй һәм бынан ике яҡ та отмай. Кем әйтмешләй, арыҫландар алышҡанда ҡоҙғондар ғына шатлана. Ошо ябай хәҡиҡәтте Хиллари Клинтон да, Трамп та яҡшы аңлайҙыр, моғайын. Нисек кенә булмаһын, яңы етәксегә илебеҙ менән мөнәсәбәттәрен көйләргә тура киләсәк. Бының өсөн ең һыҙғанып эшләргә кәрәк. “Тауҙы урынынан күсерергә теләгән кеше бәләкәй таштарҙы берәмләп ташый”, – ти ҡытайҙар. Сер түгел, һуңғы йылдарҙа ғына ике ил араһына байтаҡ “таш”тар өйөлөп, тау хасил булды. Тимәк, уларҙы берәмләп ташығанда ла, байтаҡ һыу ағасаҡ әле. Иң мөһиме – бер-береңә ғәйеп өйөүҙән туҡталырға ваҡыт. Оло ыҙғыштар бәләкәй ғәйеп ташлауҙан башлана.


description: Көҙгө иртә менән Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы етәкселегендә беҙ бер төркөм Силәбегә ҡарай юл алдыҡ. Арабыҙҙа кемдәр генә юҡ – ойошма ағзалары, фән докторы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Баш

title: Силәбе башҡорттарына ҡуҙ өләшеп...


description: Бала күңеле – аҡ ҡағыҙ, нимә сыймаҡлаһаң, шул яҙыла, тиҙәр. Уның дөрөҫлөгөн йылдар үткән һайын тәрәнерәк аңлай башлайһың. Ысынлап та, ғаилә тәрбиәһенең был тормошта мөһим урын алып тороуын б

title: “Балыбыҙ донъяны яуланы”

maintext: – Башҡорттоң бал ҡортон кем белмәй, ғорурланып әйтәм – балыбыҙ донъяны яуланы, хатта йыһанға ла “осто”, – тип башланы һүҙен Түбәнге Ләмәҙ урта мәктәбе уҡыусыһы Сыңғыҙ Ишембаев. – Умарта, инә ҡорт, кәрәҙ кеүек һүҙҙәр менән үҙемде белә-белгәндән танышмын. Атайымдың тәүге тапҡыр умарталыҡҡа етәкләп алып ингәнен оноторлоҡ түгел, ғәзиз кешемә рәхмәтем сикһеҙ. Ундағы йәнле лә, йәмле лә йәшәйеште бер нәмә менән дә сағыштырырлыҡ түгел.Умартасы булыуы етмәгән, үҫмер уҡыуҙа ла алдынғылыҡты бирмәй, мәктәп тормошондағы төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Өҫтәүенә лидерлыҡ һәләтенә эйә, өр-яңы идеялар менән янып йәшәй. Мөғәллимдәр иһә тырыш уҡыусылары булған төркөмдә үҙҙәрен тыныс тотоуы тураһында ла аңғарттылар.Сыңғыҙ менән умартасыларҙың республика конкурсында таныштыҡ. Береһенән-береһе үткер ҙә, сәмсел дә егет һәм ҡыҙҙар Башҡорт дәүләт аграр университетының майҙансығында жюри алдында етди һынау тотто: башта тәжрибәле педагогтарҙың һорауҙарына яуап бирҙе, аҙаҡтан умарта менән оҫта эш итеүҙәрен күрһәтте.Әйткәндәй, сара сиктәрендә үткәрелгән “Йәш умартасы” бәйгеһендә Сыңғыҙ 3-сө урынды яуланы. Улай ғына ла түгел, Ишембаевтар ғаиләһе (конкурста малайҙың атаһы Әрхәт Ишембаев та ҡатнашты) умартасылар династияһы бәйгеһендә алдынғылыҡты бирмәне.Егет баш ҡалала “Апимондия” халыҡ-ара умартасылар федерацияһы ассоциацияһы президенты Филипп МакКейбты күреүенә сикһеҙ шат, ҡунаҡ менән үҙе араһындағы оҡшашлыҡты табыуын да еткерҙе.– Баҡтиһәң, Филипп МакКейб та минең шикелле умарталыҡта үҫкән, – ти әңгәмәсем. – Бәләкәй саҡтан уҡ эшләп үҫкәндәргә хөрмәтем ҙур, уларҙан өлгө алырға кәрәклеген дә беләм, ундайҙар тормошта үҙенә юлды еңел яра. Компьютер йәки кәрәҙле телефон менән дуҫлыҡ кәрәкмәй тимәйем, әммә сама тигән төшөнсәне лә оноторға ярамай. Киләсәккә төрлө маҡсаттар ҡорғанмын. Минеңсә, бигерәк тә әле төплө белемгә эйә булыу – тәү ниәттәремдең береһе.


description: Бәхетленең ҡунағы ла, байрамы ла бер көндә тигәндәре хаҡтыр — Республика көнө алдынан бер төркөм хеҙмәт алдынғылары Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт наградалары менән бүләкләнде. Сәнғәт ә

title: Фиҙакәр хеҙмәт хөрмәткә лайыҡ

maintext: — Башҡортостан Рәсәйҙең башҡа субъекттары араһында һәр яҡлап алдынғылар рәтендә килә. Был — беҙҙең бергәләп ең һыҙғанып эшләү һөҙөмтәһе. Республиканың яҡты киләсәге мәнфәғәтендә намыҫлы хеҙмәт итеүегеҙ, эшегеҙгә яуаплы ҡарауығыҙ, үҙ илегеҙҙең ысын илһөйәрҙәре булыуығыҙ, Ватаныбыҙға тоғро мөнәсәбәттә ҡалыуығыҙ менән һеҙ киләсәк быуынға өлгө күрһәтәһегеҙ. Һеҙҙең менән ғорурланабыҙ, — тине республика Башлығы Хакимиәте етәксеһе Сергей Молчанов һәм республика Башлығы исеменән дә ҡотлау һүҙҙәрен еткерҙе.Бүләкләнеүселәр араһында таныш йөҙҙәр бихисап. Мәҫәлән, был көндө “Башҡортостан” гәзитенең мәҙәниәт һәм әҙәбиәт бүлеге мөдире Лариса Абдуллинаның да хеҙмәте юғары баһаланды — уға “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исем бирелде. Лариса Хашим ҡыҙының исеме мәҙәниәт һәм сәнғәт һөйөүселәргә яҡшы таныш. Уның шиғриәте, бар донъяның асылын һыйҙырған йыйынтыҡтары, бәҫле һүҙе — үҙе сихри балҡыш. Шағирә йәмәғәт эшендә лә әүҙем ҡатнаша. Уның һәр башланғысты оло бер кинәнес һәм ихласлыҡ менән күтәреп алыуына һоҡланмаған кеше юҡтыр. Афарин, Лариса Хашим ҡыҙы!Дәүләт наградаларын тапшырыу тантанаһына килгәндәрҙең һәр ҡайһыһы хаҡында, уларҙың ҡаҙаныштары, еңеүҙәре тураһында әллә күпме һөйләргә булыр ине. Шулай ҙа хеҙмәт батырҙарын берләштергән бер сифатты билдәләп китмәү мөмкин түгел — ул да булһа профессионаллек. Ҡайҙа ғына, ниндәй генә тармаҡта эшләһәң дә, һайлаған һөнәреңә тоғро ҡалып, башҡарған бурыстарыңды халыҡ мәнфәғәтенә йүнәлткәндә генә ошондай бейеклектәргә өлгәшергә мөмкиндер ул.


description: Белорет районының Сермән ауылында Зифа Айытбай ҡыҙы менән Солтан Мөсәүир улы Сиражетдиновтарҙы тәбрикләнеләр. 60 йыллыҡ ғаилә байрамын билдәләүселәргә “Юлдаш” радиостанцияһынан махсус бүләк

title: Иң яҡшы ғаиләгә - юллама


description: Аҫыл ҡатындарҙың береһе менән хушлаштыҡ Яңыраҡ асылған “Аҫыл ҡатындар” рубрикаһына иғтибар иткәндер гәзит уҡыусылар. Унда беҙ күренекле ағайҙарыбыҙҙың тоғро юлдаштары, улар был донъянан кит

title: Томансыға төштө ҡара томан...


description: Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың 2016 йыл өсөн Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендәге Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһын биреү тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Башҡо

title: Бүләк эйәләрен тапты


description: Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачев Страсбургта Европа Советының урындағы һәм төбәк властары конгресы эшендә ҡатнашты. Башҡортостан Республикаһы Д

title: “Уртаҡ тел табылманы…”


description: Яңыраҡ ҡулыма уйламаған ерҙән үҙнәшер ысулы менән баҫылған ғәйәт ҡыҙыҡлы бер шиғри йыйынтыҡ килеп керҙе. “Таң йондоҙо – Сумарым” тип атала ул. Минең өсөн айырыуса ҡәҙерле был йыйынтыҡ һәм ун

title: Шиғырҙары ҡайтты иленә

maintext: Унан ҡалған ҡомартҡыСтәрлетамаҡ районы Яңы Абдрахман (Түбәнге Сумар) ауылының моңло, хисле, уйсан бер егете Әхәт Абдулла улы Ғәйфуллинды (1930 – 2005) 1958 йылда яҙмыш елдәре уйламаған ерҙән таш ҡала – Ташкент тарафтарына юлыҡтыра. Шул китеүҙән уға йәндәй күргән, төндә төштәренә кергән тыуған ауылын, өҙөлөп яратҡан Өршәк буйҙарын ҡабат бер генә тапҡыр ҙа ҡайтып күрергә насип булмай. Хәҙер бына алыҫ йылдар, урау юлдар аша, унан ҡалған бер ҡомартҡы булып, тыуған яғына шиғырҙары әйләнеп ҡайтты. Әхәт ағайҙан ҡалған был мираҫ әлеге көндә Ташкентта ғүмер иткән бер туған һеңлеһе Фәриҙә Ғәйфуллинала һаҡланған һәм, уның һорауы буйынса, Л. Аҙнағолова, Р. Ғәлиева, М. Аҙнағолова, ошо ҡулъяҙманы бергә туплап, “Таң йондоҙо – Сумарым” тигән бик матур исем ҡуйып, айырым китап итеп донъяға сығарған. (Шиғырҙарҙы Әхәт Ғәйфуллин ике телдә – башҡортса һәм урыҫса – яҙған).Әхәт ағайҙы мин малай саҡта бер аҙ ғына күреп, белеп йөрөнөм. Тәбәнәк кенә буйлы, ҡара сәсле, һорғолт күҙле, мөләйем йөҙлө, тыйнаҡ, итәғәтле бер ағай ине ул. Бына йәнле бер картина: ул ваҡыттағы беҙҙең ауылға күрше элекке “Әлшәй” совхозының Красноармейский бүлексәһе баҫыуында трактор рулендә Әхәт ағайҙың ер һөрөп йөрөгәне һаман булһа күҙ алдымда. Әле хәҙер ауылдаш ағайымдың йөрәк түренән сыҡҡан һүҙҙәре осһоҙ-ҡырыйһыҙ ваҡыт даръялары аша минең дә йөрәгемә килеп ҡағылды. Яҙғандарын ҡат-ҡат уҡыйым да, ысын шағир булаһы кешене, уның үҙ һүҙҙәре менән әйткәндә, “аҙғын яҙмыш” алыҫ ерҙә аҙаштырып ҡалдырған икән дәбаһа, тип үкенес тойғоһо кисерәм. Шиғырҙарынан күренеүенсә, быны аңлау уның үҙе өсөн дә еңел булмаған.Йыйынтыҡты баҫмаға әҙерләүселәрҙең Әхәт Ғәйфуллин шиғырҙарына ҡарата: “Улар, әлбиттә, шиғриәт ҡанундарынан, поэтик нормаларҙан алыҫ... Шулай ҙа ғәзиз төйәгенән айырылыу һағышынан зар-интизар булып ҡәләмгә тотонған кешенең яҙмалары донъя күрергә хаҡлылыр, моғайын. Тормошоноң ауыр минуттарында бала саҡ, йәшлек хәтирәләре менән күңелен йыуатып, йәшәргә көс алған, мөлдөрәмә тулы тойғоларын аҡ ҡағыҙға төшөргән Әхәт Абдулла улы Ғәйфуллиндың әйтәһе һүҙҙәре туғандары, ауылдаштары, яҡташтарының күңеленә барып етер тигән ышаныстабыҙ”, – тип яҙалар. Был фекерҙәргә мин дә тулыһынса ҡушылам.Алда Әхәт ағайҙы аҙ-маҙ ғына күреп белеүем тураһында әйтеп үткәйнем. Әммә уның һәм уларҙың ҙур ғаиләһенең сит ерҙәге тормошо, яҙмыштары тураһында бер ни ҙә белмәй инем. (Ҡасандыр бер туғандай кеүек дуҫ, татыу йәшәгән бер ауыл кешеләренең шулай ғүмерлеккә айырылыуына нисек үкенмәҫһең. Юҡ, һис юғы бер-беребеҙҙе онотмайыҡ, йышыраҡ иҫкә алып, мөмкинлек булғанда хәбәрләшеп, хәл белешеп торайыҡ, ҡәҙерле ауылдаштарым минең! Ауылы берҙең – ҡәүеме бер тип юҡҡа ғына әйтмәгән боронғолар).Ә бит һәр ижад кешеһе – үҙе бер серле донъя, үҙе бер микрокосмос. Әгәр ҙә “Таң йондоҙо – Сумарым” тигән йыйынтыҡ өсөн Әхәт ағайҙың һеңлеһе Фәриҙә Ғәйфуллина баш һүҙ яҙмаған булһа, мин авторҙың эске донъяһын барыбер аңлай алмаған булыр инем. Шуға күрә, шиғырҙар тураһындағы һүҙҙе аҙаҡҡараҡ ҡалдырып, уҡыусылар иғтибарына, аҙ ғына ҡыҫҡартыуҙар менән, китапҡа баш һүҙ итеп бирелгән мәҡәләне тәҡдим итергә булдым.“Солтан булып йәшәүгә ни етә...”Бына ул “Ҡалды ғәзиз илебеҙ...” тигән мәҡәлә:“Беҙ йәмле Өршәк буйындағы Сумар (Яңы Абдрахман) ауылында атайым Абдулла менән әсәйем Хәтирә ғаиләһендә ете бала үҫтек. Иң өлкәне – Әсмә, унан Закирә, Әхәт, Сажиҙә, Фәниә, Фәриҙә һәм Каррам. Өршәк һыуын эсеп, киң яландарын буйлап, балалыҡтың иң гүзәл эҙҙәрен шунда ҡалдырып, үҫеп буй еткерҙек. Атайыбыҙ (1891 – 1971) Беренсе донъя һуғышында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында хеҙмәт армияһында яраланып, инвалид булып ҡайтты. Ауылда колхоз рәйесе булып эшләне. Ул бик сабыр, тыныс, ғәҙел кеше ине. Беҙ ҙә, атай-әсәйебеҙҙән өлгө алып, тырышып эшләнек, һәр беребеҙ ғаилә ҡороп, күңелебеҙгә ятҡан һөнәрҙәргә эйә булдыҡ.Әйтәһе һүҙем – Әхәт абзыйым хаҡында. 1930 йылда тыуған абзыйымдың балалыҡ һәм үҫмер сағы ҡәһәрле һуғыш йылдарына тура килде. Сумар ауылындағы мәктәптә 4 класс тамамлағас, Мораҙым ете йыллыҡ мәктәбенә юллана. Әммә, колхозда эшләргә кеше булмағанлыҡтан, уны кире ҡайтаралар. Ир-егеттәр – фронтта, ауылда ҡатын-ҡыҙ һәм балалар ғына ҡала. Шул үҫмер балалар йәй көндәре үгеҙ менән ер һөрөп, көтөү көтөп, ҡышын фермала эшләп, ваҡ туғандарын үҫтерергә ярҙам итте.Һуғыштан һуң абзыйымды тракторсылар курсына уҡырға ебәрҙеләр. Артабан армияға киткәнсе һабанда булды, ер һөрҙө. 1952 – 1956 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хәрби бурысын үтәне. Хеҙмәтенең тәүге йылында уҡ хәрби мәктәптә уҡый һәм уны авиамеханик итеп тәғәйенләйҙәр. Дүрт йылдан, Ватан алдындағы бурысын үтәгәс, ауылға ҡайтты, институтҡа инеү теләге менән янды. Әммә, урта белеме булмағанлыҡтан, хыялы тормошҡа ашманы. Сараһыҙҙан яңынан комбайнға ултырҙы, “Әлшәй” игенселек совхозында комбайнсы-механик булып тир түкте, иртә таңдан ҡара кискә тиклем ер эшенә сумды.Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Башҡортостандан бик күптәр Ташкент яғына юлланды. Шуларҙың береһенә эйәреп, беҙҙең Закирә апайыбыҙ ҙа китте. Бер аҙҙан, 1958 йылда, Закирә апайымдың хәлен белергә тип, әсәйем менән Әхәт абзыйым Ташкентҡа барырға булды. Хәл белергә генә тип юлға сыҡҡан әсәйебеҙ ҡаты ауырып китә. Вафаты алдынан ул Әхәткә: “Туғандарыңды, һәм атайыңды бында күсереп алып кил”, – тип васыят әйтә. Бына, шулай итеп, барыбыҙ ҙа тиерлек Ташкентҡа юлландыҡ һәм, үҙ илебеҙҙән айырылып, ошонда төпләндек.Бик аҡыллы, ғәҙел, сабыр, эшһөйәр, ғаиләһен яратыусы кеше булды Әхәт абзыйым. Кешеләр менән дуҫлашып, татыу йәшәүҙе хуп күрҙе, урынын белеп, уйлап ҡына һөйләр ине. Тырышып уҡып, киске мәктәптә урта белем алды һәм Ташкент дәүләт университетына уҡырға инде. Ләкин тормош ауырлығы, ғаилә мәшәҡәте уға уҡып бөтөргә форсат бирмәне – 4-се курста уҡыуын ҡалдырырға тура килде... Тормош иптәше Сания менән ике бала үҫтерҙеләр. Ҡыҙҙары Илмира – врач, Ташкентта йәшәй. Улдары Венер Мәскәү университетын тамамланы, һөнәре буйынса инженер-энергетик, яҙмышын Рәсәйҙең баш ҡалаһы менән бәйләне.Әхәт абзыйымдың тормошондағы иң ҙур фажиғә аяғын юғалтыу булды. Заводта эшләгәндә станок төшөп, бер аяғы йәнселгән. Шул хәлде бик ауыр кисерҙе, һыҙланды, ныҡ ҡайғырҙы. Тыуған илен, ауылды, уның кешеләрен бик һағынһа ла, аяғы булмауға уңайһыҙланып, төштәренә инеп йөҙәткән Сумарына ҡабат бер ҡасан да ҡайта алманы. Апайыбыҙҙың хәлен белергә тип кенә киткән саҡта Ватаны менән мәңгелеккә хушлашыуын белһә, ике аяғының береһен дә баҫмаҫ ине ул яҡтарға.1977 йылда, пенсияға сыҡҡас, умартасылыҡ эшенә тотондо. Умарталарын Ташкенттан ситкә, таулы, дала-яланлы яҡтарға алып сығыр ине. Тап шул ваҡытта шиғыр юлдарын ҡағыҙға төшөрә башланы. Тәпәй баҫҡан тыуған ерен, Өршәк һыуҙарын, йәшлеген, ҡылғанлы далаларын иҫкә алып, һөйөклө Башҡортостанын һағынып йәшәне. Үҙәк өҙөрлөк һағыштарға нисек түҙгәндер йөрәге... Беҙ бит, сит ил кешеләре булып, айырылып ҡалдыҡ. Тамырҙарыбыҙ бер булһа ла, ят бауырға әйләндек. Ә уның бик тә ғәзиз үҙ илендә ғүмер кисергеһе килә ине. Үҙ илендә белем алһа, ҙур кеше булыр ине, сөнки тәбиғәттән бик зирәк, аҡыллы булды. Сит илдә солтан булғансы, үҙ илеңдә олтан бул, тиһәләр ҙә, үҙ илеңдә солтан булып йәшәүгә ни етә!Хәҙер йәштәр күпләп сит илгә китә, улар ҙа беҙҙең һымаҡ олоғайғас, үҙ илдәрен бик һағынып, зар илап ултырмаһалар ярай ҙа.Эх, шул саҡта ауылыбыҙҙа саҡ ҡына тормош шарттары, уҡыу, эш урыны булғанда, беҙ былай һибелмәҫ инек бит. Сумарҙан беҙҙең ғаилә генә түгел, бөтөн ауыл халҡы төрлөһө төрлө яҡҡа таралды. Күпме ҡыйратылған яҙмыштар, тормошҡа ашмаған хыялдар... Аллаһы Тәғәлә кешеләргә ләззәттә, шатлыҡта ғына йәшәргә бирмәгән, уға тормош һынауҙарын, ҡатмарлы юлдарҙы ла үтергә ҡушҡандыр, күрәһең.Ташкентта үзбәктәр араһында йәшәп, уларҙың телен өйрәнеп бөттөк, шулай ҙа туған телебеҙҙе ташламаныҡ, үҙ-ара һәр ваҡыт башҡортса һөйләштек. Мөмкинлек булғанда “Ағиҙел” журналын да алдырып уҡып барҙыҡ.Башҡортостанды, тыуған ауылыбыҙҙы, уның ҡырҙарын, хатта әремен дә һағынып, шиғырҙар ижад итте Әхәт абзыйым. Ҡәҙерле кешебеҙҙең яҡты иҫтәлеге хаҡына уларҙы китап итеп баҫтырыуҙы изге бурысым тип һананым.Фәриҙә Абдулла ҡыҙы Ғәйфуллина.Ташкент. 2014 йыл”.Йырланмаған йырҙар, яҙылмаған һүҙҙәрӘхәт Ғәйфуллин шиғырҙары... Ҡыуан елдәргә ҡурылып, тумалһа ла, асылып өлгөрмәгән ялан сәскәләрен хәтерләтә улар миңә. Әммә ни тиклем ихласлыҡ, сафлыҡ, асыҡлыҡ бөркөлөп тора бында! Шаҡтай оҙон ғүмер юлында ниҙәр күрһә, ни кисерһә, ниндәй ауыр һынауҙарға, һыҙланыуҙарға дусар булһа, барыһын да шиғыр юлдары аша әйтеп бирергә ынтыла автор. Бөтөнөһөнән бигерәк тыуған ер, тыуған ауылды һағыныу хистәре, бала һәм үҫмер саҡтың, йәшлектең яҡты хәтирәләре менән һуғарылған уның ижады. Бына минең өсөн дә бик ҡәҙерле, әйтерһең, миңә төбәп яҙылғандай “Үҫмер малай” тигән шиғыр:Үҫмер малай ашарға ла ҡайтмай –Ҡулдарынан тимерсенең күҙен алмай.Иҫеңдәме шулар? Балыҡ аулайӨршәк йылғаһында үҫмер малай.Тимерлектә ике көс бар ине,Шулар ҡыҙыҡтырыр ине һине –Тимерсенең ике оҫта ҡулыҺәм усаҡтың ҡыҙыу уты.Ауыл осондағы яңғыҙ өйөң,Урам аша тимер-томор, ҡалай.Тимерлектә үткән йылың, көнөңИҫеңдәме һинең, үҫмер малай?Эйе, иҫтә, минең дә иҫтә ауыл осондағы ул яңғыҙ өй, урам аша уға ҡаршы беҙҙең колхоз тимерлеге, тимерсенең оҫта ҡулдары. Мин дә, ғәжәпләнеп, мауығып, бик йыш бара торғайным унда. Үҫмер йәшем еткәс, мин дә шул уҡ һуҡмаҡтар буйлап үткәнмен икән...Һуғыш йылдарында һәм һуғыштан һуңғы осорҙа Әхәт ағай кеүек үҫмерҙәр, үгеҙ егеп, ер һөрҙөләр, ураҡ урҙылар, трактор руленә ултырҙылар, заводтарҙа станоктар янына баҫтылар. Урыҫ телендә яҙылған “Военных лет подросток” тигән шиғырҙа нәҡ бына шул быуын вәкилдәренең сағыу портреты күҙ алдына килеп баҫа:Через годы вижу как сейчас –Огромное поле под пахоту.Снует там с утра до вечераЮноша в крестьянской рубахе.Парень и трактор в одной упряжке,Сладок же запах ранней весны!Глушить бы мотор ему у дорожки –На перекрестке своей судьбы.Надо бы ему учиться...На кого же положиться,Ныне надо ему трудиться,Иначе как прокормиться?Плечи узки, мал ростом,Лицом худой, но – за рулем.Тот самый некрасовскийМужичок с ноготок.Ҡәһәрле һуғыш йылдарындағы ауырлыҡтарҙы үҙ иңендә күтәргән, үҙ йөрәге аша үткәргән шағир яу яландарында ҡандарын түгеп, илде һаҡлап һәләк булған ауылдаштарын – “ыласын егеттәрҙе” һағынып иҫкә ала. “Арып ҡайтҡан атҡайыма / Бирер инем бесән иркәләп, / Ватан ирҙәренә, ауылдаштарыма / Бағышланым доға, иртәләп”, – тип иң мөҡәддәс ниәттәре менән уртаҡлаша.Йыйынтыҡҡа ингән шиғырҙар, нигеҙҙә, 1993–2003 йылдар арауығында яҙылған. Ах, йәшерәк сағында алған булһа икән ҡулына ҡаурый ҡәләмде! Был хаҡта ул үҙе лә: “Йырланмаған йырҙар, яҙылмаған һүҙҙәр / Ник килделәр миңә бик һуңлап?”; /“Ҡояш байығанда ғына һиҙҙем/ Күкрәгемдә йырҙар барлығын”, – тип үкенә, әлбиттә. Әммә яҙмыш юлын турайтып йә төҙәтеп булһа икән дә бит. Юҡ шул. Улай ғына ла түгел, кешенең киләсәге, күрәсәге илаһи көс тарафынан алдан билдәләнгән булыуына ла ышанмаһаң да, ышанырһың.Әхәт Ғәйфуллиндың үҙ яҙмышын, үҙ шәхсиәтен үтәнән-үтә күреп, һис кенә лә арттырмай ҙа, кәметмәй ҙә тигәндәй, оло аҡыл эйәләре һымаҡ тасуирлап биреү йәһәтенән “Пушкин предсказал” тигән шиғыры айырыуса иғтибарҙы йәлеп итә. Һис һүҙһеҙ үҙенсәлекле алым – уның кем булырын һәм ниндәй булырын күптән үк бөйөк Пушкин әйткән икән дә баһа! Һәм нимәһе ғәжәп: был шиғырҙы яһалма, уйҙырма тип әйтергә бер ҙә тел бармай. Бер ҡараһаң, ябай ғына кеүек, әммә бик тәбиғи ҡабул ителә, хатта ышандырған һымаҡ та ул. Бер юлын да ҡыҫҡартмайынса күсереп алырға ла булыр ине был шиғырҙы, әммә оҙонға китә. Шулай ҙа бер өҙөк килтереп үтәйем. Бына башҡорт илендәге Сумар тигән бер ауылдың Әхәт исемле хыялбай балаһы тураһында йөҙ йыл элек үк Пушкин нимә тип алдан уҡ әйтеп ҡуйған, йәнәһе:Не дожидаясь конца пути к закату,Пушкин предсказал из Сумара Ахату:“Пройдет лет сто или около ста,После меня ты родишьсяИз иного совсем теста.В поздней старости неплохиеБудешь писать ты стихи.Догадки мои сухие,Мир живет стихией.Не пиши ты про Онегина,Тоже и про Татьяну,Найди своего гения –Какую-нибудь свою Санию.Родившись Урала ты близь,Проживешь за Тянь-Шанем жизнь...”Авторҙың үҙе, булмышы, донъяға ҡарашы хаҡында ғәжәп бер теүәллек, тапҡырлыҡ менән әйтеп бирә белеүе күңелгә үтеп инә. Төплө, тәрән тормош аҡылы, тормош тәжрибәһе һалынған бындағы шиғри юлдарға. Бына тигән автопортрет тип атарға була был шиғырҙы. Ә инде авторҙың һөйгәненә (“Встретил принцессу”), һөйөклө балаларына (“Аистина-дочь”, “Нет такого сына у моего соседа”) арналған лирик шиғырҙары был күркәм портретҡа, дөрөҫөрәге, шағир шәхесенә өр-яңы, ысын мәғәнәһендә гүзәл һыҙаттар өҫтәп ебәрә.“Башҡорттоң үҙ иле бар”Ауылдашым Әхәт ағайҙың иҫ китәрлек ихтыяр көсө, ауыр һынауҙарға ҡарамаҫтан, яҙмышына зарланмауы, төшөнкөлөккә бирелмәүе, Хоҙай биргән ғүмерҙең, яҡты донъябыҙҙың ҡәҙерен белеп йәшәргә ынтылыуы һоҡландыра. Бына “Күңел уты” (“Огонь души”) тигән ҡыҫҡа ғына шиғыр:Если будет твой путьТрудным и шершавым чуть,Никого ты не брани,Остановись, оглянись,огонь сердца сохрани.Будет радость, будет печаль,В конце пути найдешь причал.Будь благодарным судьбе,Жизни радость и души честьсохрани при себе.1997 йылдың 17 сентябрендә яҙылған был юлдар. Йә, зәғифлектән яфаланып йәшәгән алтмыш ете йәшлек шағир яҙған тип кем уйлаһын! Бына ниндәй була кешенең эске көсө, рух ныҡлығы, рухи сәләмәтлеге! Аяҡ-ҡулдары, бөтөн тән ағзалары имен-аман булып та, үҙ яҙмышын үҙ ҡулына ала белмәгәндәр өсөн һабаҡ булырлыҡ шағир һүҙе.Әхәт ағайҙың тәпәй баҫҡан тыуған ере, Өршәк буйҙарын, йәшлеген, ҡылғанлы далаларын, Башҡортостанды һағынып йәшәгәнлеге тураһында һеңлеһе Фәриҙәнең “Үҙәк өҙөрлөк һағыштарға нисек түҙгәндер йөрәге” тигән һүҙҙәрен тыныс ҡына уҡып булмай. Тыуған ауылыбыҙҙан бик үк йыраҡта ғүмер итмәһәм дә, миңә лә бит үтә лә ныҡ таныш ул һағыныу хистәре, минең дә бит “Өршәгем” тип атала матбуғатта донъя күргән тәүге шиғырым.Бигерәк көслө шул ул башҡортта ер-һыуҙарыбыҙҙы, Уралыбыҙҙы, ялан-ҡырҙарыбыҙҙы яратыу, һөйөү тойғоһо. Был изге тойғо Әхәт Ғәйфуллин өсөн бөтмәҫ-төкәнмәҫ уй-хистәр, яҡты иҫтәлектәр, хыял һәм илһам сығанағына әйләнә. “Минең ауылым”, “Мөкәт буйы”, “Төш”, “Хыял”, “Иҫкә төшә”, “Болон гөлдәре”, “Сәлимә һәм өс егет”, “Күрше ҡыҙы”, “Родничок журчал, солнце сияло...”, “Моя песня – о моей деревне” кеүек шиғырҙарында – өнөндә лә, төшөндә лә – шул уҡ тыуған ауыл картиналары. Был изге төйәк – шағир өсөн Ер шарында берҙән-бер, хатта уның үҙәге һәм биҙәге. Эйе, бына ниндәй ул беҙҙең тыуған ауыл:Сумар ауылы тигеҙлектә,Урал тауҙан һулдараҡ.Уны йәмләп, эргәһендәӨршәгем аға һалмаҡ.Сумар ауылы – мин яратҡанТаң йондоҙо киҫәге,Ҡояш тирәләй әйләнгәнЕр шарының үҙәге,Ер шарының биҙәге.(“Минең ауылым”).Йәки бына “Следы, следы мои...” тип башланған шиғыр:Следы, следы мои везде и всюду,По следам детским я иду.Где исток, где порог отчий,Где ласка матери очей.Ауыр фажиғәгә тарып, иҫтән яҙып хирург өҫтәлендә ятҡан килеш саҡ аңы асылғанда ла иң-иң беренсе шул уҡ алыҫ-алыҫта ҡалған тыуған ауыл күренештәре, бала саҡ һуҡмаҡтары күҙ алдына килә уның:Вдруг что-то посветлело,Мягко падаю и вверх, и вниз.Будто в глазах как-то потеплело,И слышу колдуньи далекий смех.Перед взором картина иная:Родная деревня. Здесь – речки нить.Родной дом в самом краю,Берет здесь начало Млечный путь.И вот тропинка меж речкой и домом,И следы те, что я искал.И слезы уж в горле комом,Ведь нашел я начало, что искал.(“Наркоз”).Тыуған ерҙе һағыныу тойғоһо, атай йортонан айырылыу ғазаптары менән бергә, кемгәлер кәрәк булған “киләсәге юҡ” тигән һылтау менән башҡорт ауылын юҡҡа сығарыу, тип йәне өҙгөләнә шағирҙың. “Ялған булған икән ғүмеремдең ситтә үткән һәр бер минуты” тигән һүҙҙәрҙән уның үҙ еренә ҡарата ниндәй ҡайнар һөйөү хистәре менән янып йәшәгәнлеге күренеп тора. Илгә ҡайта алмаһа ла, ғүмеренең илдә үткән һәр көнөн, һәр миҙгелен, иң ҡиммәтле хазина кеүек күреп, йөрәк түрендә һаҡлай ул. Шиғырҙарында ла шуға күрә башҡортлоҡ рухы, Башҡортостаныбыҙ менән ғорурланыу тойғоһо бөркөлөп тора. “Булһаң ҡунаҡ, бул һин тыйнаҡ, / Булма һин ҡара йөнлө Муйнаҡ”, – тип кинәйәләп өндәшә ул ҡайһы бер эскерле әҙәмдәргә һәм фекерен ошондай тапҡыр һүҙҙәр менән төшөндөрөп тә ҡуя:Йондоҙҙарҙың күге бар,Балыҡтың да күле бар.Ҡоштарҙың Ҡош юлы бар,Башҡорттоң үҙ иле бар.Шулай итеп, алыҫ йылдар, урау юлдар аша осраштым мин ҡәҙерле ауылдашым, халҡыбыҙҙың ҡайнар йөрәкле патриоты Әхәт Ғәйфуллиндың шиғырҙары менән. Оҙаҡ йылдар сит яҡта йәшәп, 2005 йылда 75 йәшендә Ташкент ҡалаһында баҡыйлыҡҡа күсә шағир йәнле ауылдашым. (Ошо урында, ҡайтыр юлдар таба алмайынса, ситтә тороп ҡалған ысын башҡорт рухлы милләттәштәребеҙгә һағыныу хистәренә түҙер өсөн Хоҙай ярҙам бирһен, тип әйткем килә). Шиғриәт донъяһында ниндәй ҙә булһа урынға дәғүә итмәһә лә, тыуған ер-һыуҙарыбыҙға, тыуған ауылдарыбыҙға, изге башҡорт иленә ихлас һөйөү һүҙе булып күңелдәргә үтеп инә “Таң йондоҙо – Сумарым” тигән исем аҫтында бер йыйынтыҡ итеп тупланған был шиғырҙар.


description: Ошо көндәрҙә Дубай ҡалаһында Бөтә донъя инженерҙар күргәҙмәһе үтте. Унда Башҡортостан вәкилдәре лә сығыш яһап, мәртәбәле бүләккә лайыҡ булды. Ошо көндәрҙә Дубай ҡалаһында Бөтә донъя инженерҙ

title: Ғәрәп илендәге уңыш


description: Йылдың туғыҙ айы йомғаҡтарына ҡарағанда, Башҡортостан социаль-иҡтисади үҫештең ҡайһы бер күрһәткестәре буйынса уңышҡа өлгәшкән. Йылдың туғыҙ айы йомғаҡтарына ҡарағанда, Башҡортостан социал

title: Хәлдәр ҡайҙа мөшкөл?


description: 11 октябрь республикала ял көнө булды. Баш ҡалала күптәр уны “Өфө-Арена”ла үткәрергә уйланы. Әммә юлаевсылар байрам йәмен ебәрҙе. 11 октябрь республикала ял көнө булды. Баш ҡалала күптәр уны

title: Байрам кәйефен боҙҙолар


description: Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН: – Бисмилләһир-рахмәнир-рахим! Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хә

title: Юғарылыҡҡа ынтылып йәшәйек

maintext: – Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!Әс-сәләмү ғәләйкүм, хөрмәтле ватандаштар! Барығыҙҙы ла етеп килгән ҙур байрам – Республика көнө – менән ихлас күңелдән ҡотлайым. Уртаҡ йортобоҙ тыныс, имен булһын, һәммәбеҙгә лә уға ҡот-бәрәкәт, иман өҫтәп йәшәргә яҙһын, иншаллаһ!“Ватанды һөйөү – имандың бер өлөшө”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм. Был тойғо күңелдә генә йәшәргә түгел, ә ғәмәлдәребеҙҙә лә сағылыш табырға тейеш. Республика көнө алдынан уҙғандарға әйләнеп бағып, тыуған еребеҙ мәнфәғәтендә башҡарған эштәребеҙҙе барлап алайыҡ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр. Төйәгебеҙҙе күтәрерлек ниндәй уңыштарға өлгәшелгән? Ҡайһы эште башҡарып өлгөрөлмәгән? Быға нимә сәбәпсе булған? Ошо һәм башҡа һорауҙар ныҡлы фекер төйнәп, алға аныҡ маҡсат ҡуйырға булышлыҡ итер.Эйе, республикабыҙ ышаныслы аҙымдар менән алға бара. Һуңғы бер нисә йылға байҡау яһағанда ла, төбәк үҫеше мәнфәғәтендәге мөһим ваҡиғалар бихисап булды. Шуларҙың иң ҙурҙарының береһе – Өфөлә үткән БРИКС һәм ШОС саммиттары. Улар бәрәкәтендә, әл-хәмдү лил-ләһ, республикабыҙ бөтөн донъяла танылыу яуланы. Дәүләттәр араһында ныҡлы хеҙмәттәшлеккә юл ярылды, ҙур әһәмиәткә эйә килешеүҙәр төҙөлдө. Үҙ-ара татыулыҡҡа, именлеккә әйҙәгән сарала йәштәребеҙҙең дә ихлас ҡатнашыуы айырыуса шатлыҡлы күренеш булды. Өҫтәүенә Өфөбөҙ тағы ла нурланды, юлдар яңыртылды, һоҡланғыс ҡунаҡханалар төҙөлдө. Ҡунаҡтарға республикабыҙҙа төрлө милләт, дин вәкилдәренең ни ҡәҙәр дуҫ-татыу йәшәгәнен, һәр береһенең асылы, мәҙәниәте, йолалары һаҡланыуын, ҡунаҡсыллығыбыҙҙы һәм башҡа бихисап өҫтөнлөгөбөҙҙө күрһәтеп, бөтөн донъяға сағыу өлгө таратыуға өлгәштек, әл-хәмдү лил-ләһ. Был ҡаҙаныштар – һәммәбеҙ өсөн дә ҙур ғорурлыҡ.Ошондай ҡаҙаныштарыбыҙҙың емештәрен һаҡларға, үҫтерергә бурыслы икәнебеҙҙе онотмайыҡ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр. Яуланған ерҙә ятып ҡалырға тейеш түгел. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм дә бит бер мөбәрәк хәҙисендә юғарылыҡҡа, камиллыҡҡа ынтылыуҙан туҡтамаҫҡа бойорған. “Әгәр ҙә ки өммәтемдең ике көнө бер тигеҙ икән, был – ҙур отолош”, – тигән ул. Тимәк, алға барған һайын һәр яҡлап үҫешергә, ғилемебеҙҙе, һөнәрҙәребеҙҙе арттыра барырға бурыслыбыҙ.Эйе, тыуған илеңде яратыу – уның бөгөнгөһө һәм киләсәге өсөн үҙ өлөшөңдө индереү ул. Әҙәм балаһы, айырыуса ир-ат, Ватанының һәр яҡлап алға барыуына булышлыҡ итергә бурыслы. Миҫал өсөн, ата-бабабыҙ йәшәгән еребеҙгә ҡарата шул ҡәҙәр хәстәрлекле булған, уға зарар килтермәгән, байлығын исраф итмәй ҡулланған. Мәҫәлән, тирмәне күсереп йөрөткәндә, ерҙе ҡаҙып, уның ҡара тупрағына зарар килтермәгәндәр, ипле генә ҡорғандар. Күсеп киткән саҡта ла арттарынан сүп-сар ҡалмаған. Ә хәҙер нисек? Еребеҙҙе, тәбиғәтебеҙҙе – Аллаһ Тәғәләнең оло ниғмәтен – тейешенсә ҡәҙерләйбеҙме? Битарафлыҡтың һөҙөмтәһе үҙебеҙгә әйләнеп ҡайтасаҡ бит. Ер – йәшәйешебеҙҙең сығанағы. Ул саф икән, ашар ризығыбыҙҙың таҙа, сәләмәтлегебеҙҙең ныҡ булырын онотмайыҡ, хөрмәтле ватандаштар.Тарихын белгән халыҡтың киләсәге бар. Ошо хәҡиҡәткә ярашлы изге төйәгебеҙҙе һаҡлауға, үҫтереүгә өлөш индергән ҡаһармандарыбыҙҙың, бөйөк шәхестәребеҙҙең яҡты рухына хыянат итмәйенсә, бөгөнгө тормошобоҙҙоң, уңыштарыбыҙҙың, бер-беребеҙҙең ҡәҙерен белеп, иманға ынтылып йәшәйек, хөрмәтле йәмәғәт. Шул саҡта, иншаллаһ, үҙебеҙҙең дә, тыуған Башҡортостаныбыҙҙың да киләсәге яҡты булыр. Йәштәребеҙ әҙәп-әхлаҡ, милләт-ара татыулыҡ мөхитендә хәйерле ғилем алһын, мөхәббәт нигеҙендә ғаилә ҡорһон, һау-сәләмәт, тәрбиәле балалар үҫтерһен. Илебеҙ тыныс булһын. Ватаныбыҙҙың именлеге, үҫеше өсөн ҡулға-ҡул тотоношоп бергә хеҙмәт итәйек. Халҡыбыҙға хас ихтыяр көсөн юғалтмайынса, юғарылыҡҡа ынтылып йәшәһәк, киләсәккә ышаныслы аҙымдар менән атлаһаҡ, киләһе һәр көнөбөҙ нурланып балҡыр, иншаллаһ. Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтуллаһи үә бәрәкәтүһ! Амин.


description: Беҙҙең нәҫел Хужабиргән тигән кешенән таралған. Мин ошо заттың бер улымын, һәм бурысым – нәҫел ебен өҙмәй, уны ҙур хөрмәт менән дауам итеү. Беҙҙең нәҫел Хужабиргән тигән кешенән таралған. Ми

title: Нәҫелемде ҡоротмам

maintext:
Беҙҙең нәҫел Хужабиргән тигән кешенән таралған. Мин ошо заттың бер улымын, һәм бурысым – нәҫел ебен өҙмәй, уны ҙур хөрмәт менән дауам итеү.
Әлеге ваҡытта М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының башҡорт филологияһы факультетының I курсында уҡып йөрөйөм. Маҡсаттарыма, тормошҡа ҡарашыма килгәндә, мин ғорурлыҡ менән туған телемде өйрәнәм, һәр ваҡыт киләсәккә ҡарап йәшәйем. Ғаилә ҡороп, илемә кәрәкле, аҡыллы ул-ҡыҙҙар үҫтереү теләгендә янам. Һәм, әлбиттә, ата-бабаларым васыят иткән тыуған ергә тоғро ҡалып, телемә һәм милләтемә хеҙмәт итергә ниәтләйем.
Был юҫыҡта ҡартәсәйем Рауза Ибраһим ҡыҙы Яхина өлгө булып тора. Бәлки, сәйер тойолор, әммә мин был донъяға килгәндә, ул мәрхүмә булған. Шулай ҙа атайымдың, ауылдаштарымдың һөйләгәндәренән уның хаҡында күп мәғлүмәт тупланым.
Рауза Ибраһим ҡыҙы 1926 йылда яҡты донъяға килә. Бала сағы илде коллективлаштырыу, ауыр золом йылдарына тап була. Ун йәшенән малсылыҡта көс түгә, һуғышҡа китеп бөткән ир-аттар урынына эшкә егелә. Бөйөк Еңеүҙе яҡынайтыуҙа уның да булышлығы бар тиһәм, һис яңылыш булмаҫ. Һуғыш бөткәс, илдә тыныслыҡ урынлашҡас, ҡартәсәйем тормош иптәшен – ҡартатайымды осрата. Әле генә һуғыштан ҡайтҡан егет, Зәйнәғәбдин Хужабиргәнов, аҡыллы, тырыш, эшһөйәр ҡыҙҙы шунда уҡ оҡшата һәм яусылар ебәрә. Улар өйләнешә. Мөхәббәт емештәре булып бер-бер артлы ун бала донъяға килә. Алты малай, дүрт ҡыҙ... Уларҙы тәрбиәләү еңелдән булмай һәм йәш ата-әсә бер нисә урында эшләй башлай. Ең һыҙғанып донъя көтә улар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡартатайым һуғыш йәрәхәттәре һөҙөмтәһендә ауырыуға һабыша. Күп кенә дауаханаларҙа, шифаханаларҙа ятып сыға, әммә яу бәләһе үҙенекен итә: ҡартатайым 1968 йылдың йәйендә донъя ҡуя. Ҡартәсәйем ун бала менән тол ҡала...
Ҡартәсәй, яҙмыштың әсе-сөсөһөн татып өлгөргән кеше булараҡ, ауырлыҡтарға бирешмәй. Сабыйҙарын аяҡҡа баҫтырыу өсөн ауыл көтөүен көтә, хат ташыусы булып эшләй. Ике ауылға ла хаттарҙы үҙ ваҡытында еткерергә тырыша. Бар яҡтан да өлгөрә. Ул шиғырҙар, ҡобайырҙар ижад итә. Йор һүҙгә маһир ҡартәсәйем район үҙәгендә, һабантуйҙарҙа үткән бер генә сәсәндәр бәйгеһен ҡалдырмай. Ауылдаштары уны хөрмәт итеп хатта “Сәсәниә апай” тип йөрөтә.
Бына шундай кеше була ҡартәсәйем. Балалары уны оло аяныс менән 1994 йылдың шаҡай айында һуңғы юлға оҙата. Мин ҡартәсәйем менән ғорурланам һәм уны хөрмәт итәм... Бына ошондай кешеләр күберәк булһын ине илебеҙҙә. Шул саҡта, һәр кеше тырышып алға ынтылғанда, оло маҡсаттар ҡуйып, шуларға ашҡынғанда, бөйөк башҡорт рухы һүнмәйәсәк, көсө алыҫ-алыҫтарға илтәсәк.


description: Хоккейҙа матчта тигеҙ иҫәпкә уйнаһаң, өҫтәмә ваҡыт билдәләйҙәр. Унда ла шайба индереп булмаһа – буллит һуғаһың. Йәғни майҙансыҡта бер спортсы ла бер ҡапҡасы ғына ҡала. Шулай уйын бер яҡ еңгә

title: Өйрәнделәр... " "Башкортостан гәзите"


description: Сер түгел, донъялағы бизнестың ҡалъяһына дәүләт власы тарафынан ҡурсаланған бер нисә “ғаилә” хужа. Улар илдәрҙе контролдә тота, үҙ мәнфәғәттәрен яҡлаған көстәрҙе юғарыраҡ күтәрә. Коррупцияға

title: Ҡалаларға китә балалар...

maintext: Ливия тигән илдәге ваҡиғаларҙы хәтерләйһегеҙҙер. Ундағы халыҡтың йәшәү кимәле алға киткән күп илдәрҙе көнләштерерлек ине. Әйтәйек, Муаммар Каддафи хакимлыҡ иткән ҡырҡ йыл эсендә Ливия халҡының һаны өс тапҡырға артып, ғүмер оҙайлылығы 51 йәштән 74-кә ҡәҙәр еткән. Ләкин донъяның финанс мафияһы, был хәл менән бер нисек тә килешә алмай, илде туҙҙырып ташланы. Байлыҡты халыҡҡа ғәҙел таратыу уларға файҙа килтермәй бит. Каддафиҙың “ғәйебе” бында ғына түгел: ул донъяны баҫҡан яуызлыҡҡа ҡаршы көс тупларға, үҙенең идеологияһын Африка илдәренә лә таратырға теләгәйне. Ә донъяның “көслө” заттары Африканы күптән талағаны берәүгә лә сер түгел.Өҫтәүенә Муаммар Каддафи, миллиондарса ғәрәпкә йәшәү сығанағы биреп, сүллекте һуғарған. Иң “ҡурҡынысы” – ссуда, кредиттар буйынса процент ставкаларын тыйған. Тотош донъяны үрмәксе ауы кеүек сырмап алған был проценттар миллиондарса кешенең ҡанын һурып тора ла инде.Хәҙер уйлап ҡарайыҡ: бөгөн донъяға ни өсөн урбанизация, йәғни күп кешеләрҙең, ерҙе ташлап, ҡалаларға тупланыуы күренеше хас? Беренсенән, ҡала кешенең психикаһына ҙур йоғонто яһай. Ябай ғына итеп әйткәндә, ундағы йәмғиәткә ҡушылғандар матди байлыҡ ҡолона әүерелә. Яҡшы фатир, зиннәтле машина һәм башҡаһы кәрәк. Уларҙы алыр өсөн кеше кредитҡа сума, ҡолға әүерелә. Икенсенән, ҡалаларҙа тыуым кәмерәк.Күҙ алдына килтерегеҙ: әгәр кешелек ғаиләләргә берләшеп, бер-береһенә ярҙам итеүсе финанс институты булдыра ҡалһа, нимә булыр ине икән? Әлбиттә, улар проценттарға сумып аҡса алмаясаҡ, киләсәкте уйлап, йәш ғаиләләргә ярҙам итәсәк... Нәҡ шуға күрә банк мафияһы баҫып алған Америка һәм Европа илдәрендә ғаилә институты юҡҡа сығарыла. Кешеләр бер-береһенән шикләнә, күрше-күләненең өҫтөнән ялыу яҙа, балалар ата-әсәһен полиция хеҙмәткәрҙәренә ошаҡлай...Үкенескә ҡаршы, илебеҙ халҡы ла был ҡоллоҡтан азат түгел. Ауыл кешеләре, тыуҙырған һәм туйҙырған бәрәкәтле ерҙәрен ташлап, ҡаланың таш “ситлек”тәренә ағыла. “Заманса” йәшәргә ынтылып, кредиттарға бата, түләй алмаған осраҡта йә урамда тороп ҡала, йә үҙенә ҡул һала улар... Һөҙөмтәлә ауылдарҙа мәктәптәр ябыла, эшһеҙлек һәм эскелек хөкөм һөрә.Был күренештең сәбәбе нимәлә һуң? Бөтәһенән элек ул кешенең психологияһына бәйле, ти белгестәр. Һәр кем матур һәм етеш тормошҡа ынтыла, ә бының өсөн ауылда мөмкинлек сикле. Халыҡ күп осраҡта мал аҫрау, йәшелсә-емеш үҫтереү иҫәбенә көн күрә. Әгәр берәй дәүләт эше табыла икән, хеҙмәт хаҡы бик түбән булып сыға. Хәйер, ундай урындар йыш ҡына мәктәп, клуб, ауыл хакимиәте даирәләре менән генә сикләнә. Әлбиттә, эҫе ҡояш аҫтында йә үҙәккә үткес һалҡында ауыр хеҙмәт менән мәшғүл булған кеше тиҙ туҙа. Өҫтәүенә, үҙенең затлы сит ил машинаһына ултырып ауылға ял итергә килгән бәхетле кешеләрҙе күреп, унда был соҡорҙан тиҙерәк сығып ҡасыу теләге барлыҡҡа килә.Төп сәбәптәрҙең береһе – күп йылдар дауамында етәкселәр тарафынан ауылға иғтибарҙың аҙыраҡ бүленеүе. Ҡараштар башлыса ҡалаға йүнәлтелгән. Уйлап ҡарағыҙ: йыһан караптары ғаләмде иңләп осҡан заманда ла газ һәм һыу үтмәгән, урамдарына асфальт түшәлмәгән ауылдар бар. Йәштәргә буш ваҡытын файҙалы үткәрһен өсөн мөмкинлек тыуҙырыу тураһында тейешенсә хәстәрлек күрелмәй, был инде эскелектең, енәйәтселектең сәскә атыуына килтерә.Нисек кенә булмаһын, етәкселек тарафынан ауыл халҡының көнкүрешенә иғтибар артырға тейеш. Юғиһә күсемһеҙ милек тип һаналған фатир-йорттарҙы ғына түгел, ауылдарҙы ла һатырға мәжбүр булырбыҙ. Әле бына Испанияла сауҙаға ҡуйылған ауылдар исемлеге арта бара, ә хаҡтары төшкәндән-төшә. Бөгөн унда 1500 ауыл һатыла, 110 – 120-һенең алыш-биреш итеү өсөн документтары әҙер. Испандарҙа бөтәһе 3500 ташландыҡ тораҡ иҫәпләнә, Галисияла ғына ла ошондай 35 ҡасаба бар. 5 – 20 өйлөк ауылдарҙың хаҡы провинция үҙәктәрендә урынлашҡан уртаса дәүмәлле фатирҙарҙыҡы менән тиң. Мәҫәлән, Луго ҡалаһы янындағы алты йортло тораҡ ни бары 62 мең евроға һатыла. Ә ер майҙаны бөтөнләй бушҡа тиерлек бирелә: квадрат метры 1 – 5 евроға баһаланған. Әлбиттә, меңәр йыллыҡ архитектураһы булған ауылдар ҡыйбатыраҡ – 1 миллион евроға етә. Уларҙы һатып алғандар йорттарҙы реконструкцияларға вәғәҙәләй...Риэлторҙар Испаниялағы ауылдарға эйә булыусылар араһында урындағылар ғына түгел, хатта американдар, немецтар, француздар барлығын билдәләй. Инвесторҙарҙың проекттары төрлөсә: берәүҙәрҙең ҡала ситендә айырым йортло булғыһы килһә, икенселәр фермер хужалығы асыуҙы уйлай, өсөнсөләр, ҙур булмаған ҡунаҡханалар ҡуйып, ауыл туризмын үҫтерергә ниәтләнә.Баҙар шарттарында йәшәйбеҙ. Уның рәхимһеҙ ҡанундары ауыл яҙмыштарын да упҡын ситенә ҡуя. Әммә диңгеҙҙәрҙе кескәй йылғалар һуғарғанын онотмаһаҡ ине.


description: Йәшәйем әле ауылда Йәшәйем һаман ауылда Көндөҙ бушамай эштән. Йәшәйем әле ауылда Йәшәйем һаман ауылда Көндөҙ бушамай эштән. Йөҙөм яҡты. Көнсөлдәрҙәй Янып-көймәйем эстән. Ауылда мин й

title: Рамай Ҡаһир: “Аяҡ аҫтым - мәрмәр, йәшмә, йондоҙҙар яуа күктән”


description: Хәҙерге хеҙмәт баҙарында бер үҙенсәлек барлыҡҡа килде: бер көнлөк түләүле хеҙмәт күрһәтеүселәр арта бара. Иртән кискә саҡлы эшкә йөрөргә һәм хеҙмәт хаҡы биргәнде ай буйы көтөргә түҙемлеге ет

title: Иртән эшкә кил, кис аҡса алырһың

maintext: Аяуһыҙ статистика рәсәйҙәрҙең эш хаҡы түбәнәйеүен раҫлай. “Йылдың уҙған айҙарында бер эшләүсенең хеҙмәт хаҡы уртаса биш процентҡа кәмене”, тип хәбәр итә Росстат. Эш эҙләп табырға ярҙам итеүсе ойошмаларҙың раҫлауынса, ҡатмарлы иҡтисади хәл күп кешене хеҙмәт хаҡына аҙмы-күпме булһа ла өҫтәмә эҙләргә мәжбүр итә, һәм ойошмалар өсөн дә отошло – был хәл уларға аҡсаны экономиялау форсаты бирә бит.Бер тапҡыр башҡарылыусы эш миҙгелгә лә бәйле: йәй көндәре, мәҫәлән, заказдар ҙа, уларҙы башҡарырға әҙер булыусылар ҙа бермә-бер арта. Кемдер сираттағы ялында кәсеп итеп ҡалырға тырыша, ә ҡайһылыр бер ойошма шулай уҡ отпускыға киткән хеҙмәткәрҙәре урынына ашығыс эште ышанып тапшырырлыҡ белгестәр эҙләй. Ҙур тәжрибәле белгестәр, ғәҙәттә, үҙ ойошмаһындағы эште тиҙ арала үтәргә һәм сит коллективҡа ла ярҙам итергә һәләтле.– Бер ҡат башҡарылыусы эштең төп өҫтөнлөгө шунда: аҡсаны көнөндә-сәғәтендә бирәләр, – ти Өфө учреждениеларының береһендә эшләүсе Гүзәл. – Мәҫәлән, бер ойошманан икенсеһенә документтар алып барып биргән өсөн 300 һум түләйҙәр, ә инде был ҡағыҙҙарҙы билдәле ваҡытҡа һәм тейешле белгестең ҡулдарына тапшырыу шарты булғанда был хаҡ 700 һумға етә. Ниндәйҙер сараға саҡырыуҙарҙы ике-өс тиҫтә ойошмаға таратып сыҡҡан өсөн ике йәки ике мең ярым һум да һорай алаһығыҙ.Ә ундай эште ҡайҙан табырға? Ҡағиҙә булараҡ, интернетта. Ундай иғландар хәҙер эш табырға булышлыҡ итеүсе махсус порталдарҙа ғына түгел, ә ойошмаларҙың сайттарында, хатта социаль селтәрҙә лә тулып ята. Белорет, Сибай йәки башҡа алыҫ тарафтарға такси кәрәк булһа, мәҫәлән, “Бәйләнештә” сайтында был хеҙмәтләндереү төрөн биш минут эсендә таба алғандарын әллә нисә тапҡыр күргәнем булды. Эшкә саҡырған иғландар Өфө урамдарындағы һәр бағанала тиерлек йәбештерелгән. Ҡайҙа курьер кәрәк, кемдер йортта ултырып эшләүҙе тәҡдим итә...Superjob тикшеренеү үҙәге мәғлүмәттәренә ҡарағанда, хәҙер Рәсәйҙәге һәр бишенсе компанияның йортта эшләүсе хеҙмәткәрҙәре бар, улары, әлбиттә, штаттағы хеҙмәткәрҙәр иҫәпләнә. Бындайҙарға декретта ултырғанда һөнәри оҫталығын юғалтыуҙан ҡурҡҡан йәш әсәләр, үҙ янсығынан ҡәнәғәт булмаған пенсионерҙар, көндөҙгө бүлектәрҙә уҡыусы студенттар инә. Йортта эшләүселәр менән бер тапҡыр эш башҡарыусылар араһында айырма бар: тәүгеләре етәкселек телефон йә электрон почта ҡушҡан йомоштарҙы үҙе теләгән ваҡытта түгел, ә тап билдәләнгән ваҡытҡа үтәргә тейеш, йәғни графигын бик ирекле тип булмай. Уның ҡарауы, башҡа ойошмалар менән хеҙмәттәшлек итеү форсаты барыбер һаҡлана.Һәр шөғөлдөң үҙенсәлеге була. Мөһим документтар алып барыуҙы ышанып тапшырғанда, компанияның был йомошсоноң кем икәнлеген тикшереүе лә бик ихтимал. “Ҡасан һәм ниндәй ойошманың шундай эштәрен үтәнегеҙ?” тип һорайҙар, шунан ошо предприятиеға шылтыратып тикшерәләр, уның ҡарауы, артабан ҡағыҙ-фәлән ташыуҙы фәҡәт һиңә генә ышанып бирәсәктәр, сөнки яуаплылыҡ тойғоһо бар икәнеңде хәҙер беләләр бит инде”, – ти бындай өҫтәмә хеҙмәт хаҡы сығанаҡтарын даими табып тороусы кешеләр. Бер юлы ошо предприятие үҙе лә һынау үтә: аҡсаны шунда уҡ ҡулға тотторорҙармы, әллә иртәгә килергә ҡушырҙармы... Ундай һәлкәү хужаларҙың интернет киңлегендә яманатын таратыу ҙа оҙаҡ түгел юғиһә...Ҡулы оҫта булғандарға бер тапҡыр башҡарылыусы ошондай хеҙмәтте табыуы анһатыраҡ. “Бер сәғәтлек ир” тигән иғландарҙы йыш күргәнегеҙ барҙыр: йә ваннаға яңы кран ҡуйырға, йә булмаһа бүлмә-ара ишекте беркетергә кәрәк. Әйткәндәй, бындай оҫталарҙың эше өсөн арыу ғына түләйҙәр. Ҡатын-ҡыҙ тәҙрә йыуыу йәки фатирҙың эсен йыйыштырыу кеүек йомоштарға ылыға. Һуңғыларына, ғәҙәттә, фатирын ҡуртымға биреүселәр саҡыра: арендасылар йыш ҡына үҙҙәренән һуң был торлаҡтың таҙа ҡалыу-ҡалмауына иҫе китеп бармай, бигерәк тә сит яҡтарҙан ниндәй ҙә булһа предприятиеға командировкаға килеүселәргә хас был, ләкин яңы ҡуртымсыларға бысраҡ фатирҙы күрһәтеп булмай бит инде.Аҡсаны көнөндә үк алыу мөмкинлеген, ирекле эш графигының өҫтөнлөктәрен күреп, бындай шөғөлдө төп хеҙмәт урыны итеп һайлаусылар ҙа юҡ түгел. Күптәр көн һайын иртәнге “пик” сәғәттәрендә эшкә йөрөүҙән ялҡа, ирекле эштә түрәнең контроле лә юҡ... Әммә белгестәр бер ҡат башҡарылыусы эш менән мауығыусыларҙы иҫкәртергә лә онотмай: күпселек заказдар бер ҡайҙа ла теркәлмәй, аҡса фәҡәт вәғәҙә нигеҙендә генә түләнә, был эш хеҙмәт кенәгәһенә яҙылмай һәм стажға ла инмәй. Пенсия фондына һеҙҙең файҙаға иғәнәләр ҙә күсерелмәй.


description: “Автостат” аналитик агентлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, быйыл 1 ғинуарға Рәсәй биләмәһендә 40,9 миллион дана еңел автомобиль иҫәпләнә ине. Беҙҙең “тимер ат”тарға ниндәй сифат хас? “Автостат”

title: Рәсәйҙә күпме автомобиль бар?


description: Үткән быуаттың 90-сы йылдары һәр йәһәттән дә үҙен әленән-әле хәтерләтеп торор әле, бигерәк тә ауыл хужалығы тармағындағы ҡайһы бер киҫкен үҙгәрештәрҙе ауыл уңғандары һис тә онотасаҡ түгел. Ы

title: Тәүәккәлдәр таш яра

maintext: Әйткәндәй, Фән буйынса совет ултырышы республикабыҙҙа икенсе тапҡыр үткәрелде. Быйыл июлдә Рәсәй Президенты иһә Ауыл хужалығын үҫтереү маҡсатында дәүләт ғилми-техник сәйәсәтен тормошҡа ашырыу буйынса саралар тураһында указға ҡул ҡуйҙы. Уның нигеҙендә 2025 йылға тиклем тармаҡты үҫтереү буйынса федераль ғилми-техник программа эшләнәсәк. Һәм, әлбиттә, һәр төбәк шуға оҡшашыраҡ программа ҡабул итергә тейеш.– Һүҙ ҙә юҡ, бындай документ беҙгә, дөйөм стратегияның бер өлөшө булараҡ, агросәнәғәт комплексын камиллаштырыу өсөн ныҡ кәрәк, – тине Рөстәм Зәки улы. – Төп бурыс барыбыҙға ла билдәле – Рәсәйҙә алдынғы тәүге биш аграр төбәккә инергә тейешбеҙ. Әле ауыл хужалығында әйҙәүсе тармаҡ – ул ашлыҡ үҫтереү. Ситтәр Башҡортостанды һәр саҡ игенде күп етештереүсе республика булараҡ таный.Айырыуса хәҙер ер ресурстарын файҙаланыу стратегияһы тупраҡтың уңдырышлылығын кәметеүгә юл ҡуймау буйынса сараларҙы әүҙемләштереүҙе талап итә. Баҫыуҙы тәрән итеп һөрөү, йәнә республикабыҙҙың ҡатмарлы рельефы тупраҡтың ярлыланыуына килтерҙе. Эрозия тәьҫир итмәгән осраҡта ла, гумус бөтөүгә табан бара. Бөгөн уңдырышлылыҡты һаҡлау – тәүмаҡсаттарҙың береһе.Республика Башлығы билдәләүенсә, ауыл хужалығына көйһөҙ һауа торошоноң тәьҫире әүҙемләшә. Гел шулай булған, әммә һуңғы йылдарҙа ул айырыуса көслө йоғонто яһай. Беренсе сиратта ҡоролоҡ мул уңыш алыуға кәртә ҡуя, дымдың юҡҡа сығыуына ҙур ишара был. Ундай “ғәрәсәтле” йылдарҙа әллә күпме тонна ашлыҡты алып еткермәйбеҙ. Үҙ сиратында һауа торошо ниндәй булыуға ҡарамаҫтан, иген һәм техник культураларҙан тотороҡло уңыш алыу өсөн донъя тәжрибәһенә таянырға, заманса эш алымдарын өйрәнергә кәрәк. Һүҙ no-till технологияһы тураһында.Алдынғы эш ысулы тигәндән, ул нимәнән ғибәрәт тиһегеҙме? Канада, Австралия, АҠШ, Бразилия, Ҡытай, Аргентина кеүек иҡтисады ныҡ алға киткән илдәр, хатта Ҡаҙағстан, Украина күптән инде no-tillды киң ҡуллана. Рәсәй күҙ күреме етмәҫлек ҙур биләмәһе менән шапырыныуын дауам итә, йәнәһе, Калининградтан Владивостокка хәтлем йәйелеп ятҡан ер байлығына эйәбеҙ. Ә һеҙ ни бары 140 миллион гектар ерҙең генә яңыса эшкәртелеүен күҙ алдына баҫтыраһығыҙмы?Ауылда бигерәк тә яҙ трактор аҡтарып һөрөп киткән картуфлыҡ баҡсаһын күреп өйрәнгән күптәр. Тупраҡ өҫтөнә һары балсыҡ сығып ятҡанына ла шаһитбыҙ. Шунда ҡыуанып йөрөп картуф сәсеп маташабыҙ. Баҡтиһәң, төрәнде төпкә ныҡ батырмайынса, йәғни ерҙе мөмкин тиклем өҫтән эшкәртеп тә ярайһы уңыш алырға мөмкин. Гумус тигән төшөнсәне ҡайһы берәүҙәр белмәйҙер ҙә, бәлки, әммә ерҙең иң өҫкө, тимәк, уңдырышлы ҡатламына ғына ниҙер сәсеү – мул уңыштың нигеҙе. No-till юҡҡа ғына тупраҡты һабанһыҙ сыймаҡлау тигәнде аңлатмайҙыр. Атайым картуфлыҡты йылына ике тапҡыр һөрөү яҡлы ине. Ә яңыса ул яҙғыһын да, көҙгөһөн дә һөрөлмәй, тырматыу тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Ғалимдар билдәләүенсә, көҙлө-яҙлы ерҙе ҡуҙғатып борсомау уның төҙөлөшөн боҙмауға килтерә. “Тупраҡты әйләндереп һалыу менән шунда уҡ унда кибеү осоро башлана, үҙ сиратында булған ғына дым тулыһынса тиерлек юҡҡа сыға, бына ошоға юл ҡуймаҫҡа кәрәк”, – тип һөйләй агроном Арсен Байымов.Файҙаһы улай иҫ киткес ҙур икән, ни өсөн яңылыҡты һаман да эштә ҡулланмайҙар? Ауыл тормошо менән яныусыларҙа, ер ҡәҙерен белеүселәрҙә ошо һорау тыуыуы ихтимал, ул дөрөҫ тә. Уға яуап бирер алдынан Башҡортостан киңлектәрен гиҙеп сығайыҡ.Рәсми сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, бөгөнгә республикабыҙҙың Ер фонды 14,3 миллион гектар тәшкил итә, шуның яртыһы тиерлек ауыл хужалығы ҡарамағында. Бынан тыш, 3,7 миллион гектарҙы баҫыулыҡтар алып тора, сабынлыҡ – 1,3 миллион гектар һәм көтөүлектәр 2,3 миллион гектар майҙанды биләй. Башҡортостандар ҙа ер майҙаны тәңгәлендә рәсәйҙәрҙән ҡалышмай ҙабаһа! Ә ауыҙ һыуын ҡоротоп маҡтаған no-till технологияһын республикабыҙҙа кемдәр ҡулланыуын беләһегеҙме? Ышанаһығыҙмы-юҡмы, һанай башлаһаҡ, бер ҡул бармаҡтары етер.Тәүәккәлдәр таш яра, тибеҙ. Әбйәлил районының “Красная Башкирия” ауыл хужалығы етештереү кооперативы һәм ошо өлгөрҙәрҙең өлгөһөнә эйәргән Мәләүез районының “Ашҡаҙар” ауыл хужалығы етештереү кооперативы – шуға асыҡ миҫал. Һәм бөттө. Игене менән дан тотҡан, хатта маҡтанған Баймаҡ, Стәрлетамаҡ, Илеш, Мәләүез райондары ниңә “йоҡлай”? Уятҡы килә лә бит...Башҡортостанда тупраҡты һаҡлау һәм ер ресурстарын дөрөҫ файҙаланыу буйынса төрлө саралар күрелә. “Башҡортостанда ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙең уңдырышлылығын тәьмин итеү” тигән Закон ҡабул ителгән, “2015 – 2017 йылдарға иҫәпләнгән Башҡортостанда биологик ер эшкәртеү нигеҙендә үҫемлекселектә тауар етештереүҙең һөҙөмтәлелеген арттырыу” исемле маҡсатлы программа эшләй.Ирекһеҙҙән, бәләкәй саҡтағы мутлыҡҡа тартым бер мәрәкә ваҡиға иҫкә төштө. Ер етемһерәп ятмаһын тигән уйҙан сығыптыр инде, трактор һабаны теймәгән баҡса мөйөшөнә әсәйем кишер сәсергә ҡушты. Көрәктең утъяҡҡыс мөйөшөнә һөйәлгәнен беләм, орлоҡтоң кәштә башында ятыуын да күрҙем – ал да эшкә тотон, ләкин түтәл ҡаҙыуҙың нимә икәнлеген белгәнгә күрә, улай итмәнем. Яратҡан эш ҡоралы – матиктың осо менән билдәләнгән урынды йырғысланым да орлоҡто шунда һиптем. Аҙаҡтан бураҙнаны тигеҙләп тә ҡуйғас, ул ҡаҙылған йәки яһалған бүтән түтәлдәрҙән бер нимәһе менән дә айырылманы тиерлек.Йәй буйы баҡсала мәж килдек – йәшелсәгә, еләк-емешкә һыу һиптек, утаныҡ, һирәкләттек, төбөн йомшарттыҡ. Көҙ шуға шатландыҡ: ҡаҙып сәселгән кишергә ҡарағанда быныһы уңышты икеләтә күп биргәнде күреп, туғандарымдың күҙҙәре шарҙай булды. “Улымдың ҡул арты еңел шул”, – тип әсәйемдең маҡтағаны хәтерҙән юйылмай. Уның ҡарауы, мыжғып үҫкән ҡый үләнен ҡат-ҡат йолҡоп ыҙаландыҡ һәм утағанда ерҙең ҡатылығы йонсотто...Минеңсә, бөтәһе лә яңы эш төрөнә ҡапылдан ғына тотонмаҫ кеүек, тәжрибәле аграрийҙар уның файҙаһын белгән хәлдә лә. Ә өҫтөнлөктәре бихисап, тиҙәр. Техниканы баҫыуға йыш сығарырға кәрәкмәү, яғыулыҡ-майлау материалдарының аҙ сарыф ителеүе, эшсе көстәрҙе эҙләп ыҙа сикмәү һәм башҡа кәрәкһеҙ сығымдар түкмәү – шуға дәлил. Ғәмәлдә иһә ул һис кенә лә беҙ уйлағанса түгел икән, баҡтиһәң. Аяғында ныҡлы баҫып торған бер фермерҙың һауа торошо уңай килеп торған йылда ла уңышһыҙ тороп ҡалыуын кемдәр онотто. Күршеһе көлөп әйтмешләй, был хәстрүш бер миллион һумлыҡ орлоғон тереләй һәм белә-күрә ерләгән. Үҙ сиратында ул быға ҡул һелтәп, ҡалыплашҡан эш ысулына кире ҡайтҡан. “Яңылыҡҡа күсеү һинән тәүәккәллек талап итә һәм бер аҙ ауырлыҡтарҙы үҙ елкәңдә кисерәсәкһең. Әгәр ҙә мәгәр бөтәһен дә дөрөҫ үтәһәң, ҡаршылыҡтарҙы еңел еңеп сығасаҡһың”, – тип танауҙы төшөрмәҫкә кәңәш бирә белгестәр.Ҡара уй менән шуны аңлайым, ерҙе бөтөнләй һөрмәү no-till-ға күсеүҙе аңлатмай әле. Әгәр ҙә ниндәй ҙә хужалыҡ традицион алымдан кинәт кенә баш тартып, яңылыҡты үҙ итһә, баҫыуҙы өҫтәмә туҡландырыуға бөтөнләй башҡаса ҡарау зарур, улай ғына ла түгел, бая кишер сәсеү менән булған хәлде – түтәлде ҡый үләне баҫыуын тиккә генә телгә алманым, баҫыуҙы тиҙ арала утау кәрәк буласаҡ. Паразит бөжәктәргә ҡаршы тора алаһығыҙмы? Тупраҡты еңелсә эшкәртеү нимә бирә? Һүҙ ҙә юҡ, һәр йәһәттән дә сығымдар күп китмәй. Халыҡса әйткәндә, “нуль” технологияһын ни өсөндөр әҙселек ҡуллана – был диңгеҙҙәге тамсы кеүек кенә, сөнки психологик барьерҙы күптәр үтә алмай. Иң беренсе, моғайын да, менталитетты үҙгәртергә кәрәктер, артабан техниканы, шунан агрохимияға түгелгән сығымды. Техника тигәндән, беҙ күреп өйрәнгән трактор менән генә баҫыуҙа әллә ни эш ҡыйратып булмай, замансаһы талап ителә.Һәйбәт уңыш алыу, мөмкин тиклем әҙ аҡса түгеп, ерҙең уңдырышлылығын яҡшыртыу, сәсеү әйләнешен көйләү, ҡыҫҡаһы, хужалыҡтың иҡтисади хәлен яҡшыртыу – һәр фермерҙың маҡсаты. Әгәр иген сәскәндә агрономдың ниндәйҙер хатаһын йәки ашығыуын традицион алым ғәфү итһә, был осраҡта улай түгел, тиҙәр. Яңыса эш ысулына күсер алдынан уға фәнни яҡтан ҡарарға ҡуша ғалим-агрономдар.Яңылыҡҡа ынтылыусылар күп булғанда, ниңә дәүләтебеҙгә уларға ярҙам ҡулы һуҙмаҫҡа? Минеңсә, no-till технологияһына күсергә теләгән фермер Хөкүмәттең ярҙамына ышанған осраҡта ғына уға ныҡлап тотонасаҡ.


description: Хөкүмәт йортонда социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса республика комиссияһының өс яҡлы ултырышы үтте.Хөкүмәт йортонда социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса республика комиссия

title: Эш урыныңда тынысмы?

maintext:
Хөкүмәт йортонда социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса республика комиссияһының өс яҡлы ултырышы үтте.
Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов билдәләүенсә, республикала һәр кем үҙен эш урынында тыныс тойһон өсөн маҡсатлы саралар күрелә, уңайлы хеҙмәт шарттары булдырыу һәм һәр төрлө имгәнеүҙәрҙе иҫкәртеү йәһәтенән ҡулдан килгәндең барыһы ла ғәмәлгә ашырыла.
Салауат Тәлғәт улы сараның көнүҙәклегенә айырым баҫым яһаны, күптән түгел Чита ҡалаһында хеҙмәт хәүефһеҙлеген арттырыуға арналған кәңәшмәне ил Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведевтың шәхсән үҙе уҙғарыуын да юҡҡа ғына телгә алманы ул.
– Яҡынса бер ай элек социаль-хеҙмәт мөнәсәбәттәрен көйләү буйынса өс яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйылды, – тине вице-премьер. – Киләсәктә социаль-хеҙмәт мәсьәләләрен эҙмә-эҙлекле хәл итеүҙә был мөһим документ дөйөм позицияны ныҡлы билдәләйәсәк.
Республика Профсоюздар федерацияһы рәйесе Марат Хөсәйенов 7 октябрҙә Бөтә донъя лайыҡлы хеҙмәт өсөн эшмәкәрлек көнө билдәләнеүен хәтергә төшөрҙө, һаман да хеҙмәткә ҡарата түләүҙә тотҡарлыҡтар күҙәтелеүенә борсолоу белдерҙе, “Энергосервис”, “Автоприбор”, “Стәрлетамаҡ машина төҙөлөшө” һәм башҡа йәмғиәттәр – шуға асыҡ миҫал, тип һанап сыҡты, “Автоприбор” заводы эшселәренең хоҡуҡтарын даулап урамға сығыуын әйтте.
“Республика эш биреүселәр союзы” рәйесе Владимир Шолом хеҙмәт шарттарын яҡшыртыу тураһында һөйләне.


description: Түҙемһеҙләнеп көткән мәл етте – Өфөлә Ағиҙел йылғаһы аша Затон биҫтәһенә яңы күпер файҙаланыуға тапшырылды. Юғиһә саҡрымға һуҙылған тығындар тамам теңкәгә тейҙе бит! Кемдер – эшкә, икенселәр

title: Яңы күпер - яңы шатлыҡ


description: Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Ләйсән Рәхмәтуллинаның эштәре Ҡурған өлкә художество музейында “Балҡыш” (“Озарение”) шәхси күргәҙмәһенә ҡуйыла. Экспозицияла төрлө йылдарҙағы акварель эштә

title: Рәссамыбыҙ Ҡурғанды яулай


description: Бынан тап бер быуат элек Үтәк ауылында хәлле генә донъя көткән Мөкәрәмә менән Мөхәмәтрәхимдең баш балаһы булып донъяға килгән Ғәлиә аслыҡ-яланғаслыҡтың нимә икәнен бәләкәйҙән татып үҫә. Бы

title: “Бер ҡулым - ат, икенсеһе - сыбыртҡы...”

maintext: Үҙенең уңғанлығы, хәстәрлеге менән етеш донъя ҡорған атаһы Мөхәмәтрәхимгә кулак мөһөрө тағып төрмәгә оҙатҡан көндө асыҡ хәтерләй Ғәлиә.— Атайыбыҙҙы алып китеү менән бөтә мал-тыуарҙы, йорт-ҡураны һатып, беҙҙе урамға ҡыуып сығарҙылар. Мин, ике һеңлем, әсәйем менән йортһоҙ ҡалдыҡ. Ас килеш кеше мунсаһында, өй баштарында ҡунған саҡтар күп булды. Күпмелер ваҡыт үткәс, атайымдың ғәйебен тапмайынса кире ҡайтарҙылар-ҡайтарыуын, тик донъя тар-мар ителгәйне. Ул ҡайтҡас, бер әбей менән бабайға өйҙәш булып керҙек. Тик күп тә үтмәне, тағы ла кемдеңдер ялған ялыуы менән атайымды йәнә алып китеп, Себергә оҙаттылар. Шул китеүенән ҡайтманы ул, үлеп ҡалды. Оҙаҡламай йәнә бер һеңлем, Асия тыуҙы, — тип бер быуатлыҡ тарих йомғағын һүтә йөҙйәшәр әбей.Дүрт бала менән урамда ҡалған Мөкәрәмә бер ҡыҙын туған тейешле кешеләренә аҫрауға бирергә мәжбүр була.— Ул саҡта миңә 16 йәш ине, — тип дауам итә Ғәлиә әбей. – Асия тыуғас, колхоз рәйесе әсәйемә: “Мәрйәмдәр Сахалинға күсеп китте, өйҙәре буш тора, шунда керегеҙ. Колхозға эшкә сығырһығыҙ, аҙмы-күпме ашарығыҙға иген булыр”, — тигән. Ураҡ мәле ине. Унда барып урынлаштыҡ та баҫыуға сыҡтыҡ. Әсәйем иген ура, мин көлтәләйем. Баш баҫып эшләнек, төн еткәс кенә арманһыҙ булып ҡайтып йығылабыҙ. Икебеҙгә 70 бот иген алдыҡ шул йылда. Был беҙҙең өсөн оло байлыҡ булды…1939 йылда атаһының ҡустыһы Хәйретдин ағаһының кәңәшен тотоп, Ғәлиә ауылдан тағы ике ҡыҙ менән Табын МТС-ына тракторсылар курсына уҡырға китә. Тик ҡыҙҙарҙың береһе уны шунда уҡ ташлап ҡайта. Уҡыуҙар тамамланғас, ауылдаш ҡыҙы менән Ғәлиәне “Мағаш” колхозына эшкә ебәрәләр.— Юлыҡтар Арҡа тип йөрөткән баҫыу станында ҡуна ятып эшләйбеҙ. Ул саҡта тәгәрмәсле трактор ине бит, көнө-төнө тигәндәй ер һөрәбеҙ. Көнөнә бер литр һөт менән бер кило он бирәләр. Ашнаҡсы шунан өйрә бешергән була. Шуға ғына тамаҡ туямы һуң инде, ул тракторҙа эшләү йәш ҡыҙҙарға түгел, ирҙәргә лә ифрат ауыр, нисек түҙгәнбеҙҙер. Өҫтәүенә тамаҡҡа йүнле ризыҡ юҡ. Бер көндө иптәш ҡыҙым түҙмәне, трактор артынан һөрөлгән ергә ябырылған сәүкәләргә көрәк бәреп ебәргәйне, бер юлы биш-алтыһы ерҙә ятты ла ҡалды. Шуларҙы йолҡоп, таҙартып, тракторҙың радиаторындағы ҡайнар һыуҙа бешереп ашаныҡ. Ул сәүкәләрҙең ни, түш тирәһендә бер-ике семтемдәй ите булғандыр инде, шулай ҙа тамаҡ туйғандай тойолдо… — Ошо ерҙә Ғәлиә әбейҙең йәнә тауышы ҡалтыранып, күҙҙәре йәшкә мансылды.Ете йыл эшләй Ғәлиә “Мағаш” колхозында. Һуғыштың бөтә михнәттәрен юлыҡтар менән бергә күтәрә. Баҫыуҙа эш туҡтап торған арала һарыҡ фермаһында мал ҡарай, Сахалинға утын киҫергә лә бара.Был йылдар арауығында Ғариф атлы Юлыҡ егете менән ғаилә ҡора. Ул да һуғышҡа алынып, бер йыл самаһы тигәндә, ҡаты яраланып, хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла, ауылға ҡайта. Улдары Миңлегәрәй тыуа. Тик бәхетле генә йәшәп китә алмай йәш ғаилә. Аралары боҙолоп, улдарына алты ай тула тигәндә, Ғәлиә тыуған ауылы Үтәккә ҡайтып китә. Һуғыштан һуңғы 1947 йылдар була был осор.Бында ла балалы яңғыҙ ҡатынды һөйөнөп-шатланып ҡаршы алмайҙар. Үгәй атай янына кем һыйһын инде?!— Йәш бала менән өйҙән-өйгә күсенеп йөрөгәнемде күреп, шул саҡтағы колхоз рәйесе Әхмәт ағай Бохаров сусҡа фермаһына эшкә төшөргә кәңәш итте.Ауылдан байтаҡ ҡына ситтә булғанлыҡтан фермаға берәү ҙә барырға теләмәй икән. Уның йәшәрлек өйө бар ине, шуға шатланып ризалаштым, — ти Ғәлиә әбей. – 13 йыл эшләнем бында. Сусҡаларҙы, уларҙың балаларын ҡарауҙан тыш, бер йыл тауыҡтар килтереп тултырҙылар, көн һайын йомортҡа йыйып, көйәнтәләп келәткә илтеп тапшырам. Икенсе йылына тауыҡ себештәре килтерҙеләр. Уныһын эш көнө иҫәбенә халыҡҡа тараттым. Һарыҡтарҙы ла һауҙым хатта. Һөтөн ауылдағы май заводына ташый торғайным. Эй, эшләмәгән эшем ҡалманы инде, балалар. Бер ҡулым — ат, икенсеһе сыбыртҡы булып, үҙемде-үҙем сыбыртҡылап бил бөктөм...Улы Миңлегәрәй мәктәп йәшенә етеүгә, бәләкәйерәк өй һатып алып, ауылға ҡайта Ғәлиә. Торараҡ фермалағы эшен ташлап, сөгөлдөр үҫтереүгә күсә.Икешәр гектар бүлеп бирәләр ине. Бер йыл шулай көҙ етеп, сөгөлдөр ҡаҙған мәлдә баҫыуҙан ҡайтып килешләй мәктәп директоры Рауил тап булды (яңылышмаһам, фамилияһы Вәлиев ине шикелле). “Ғәлиә апай, һинең уңғанлығыңды, тәртипле булыуыңды беләбеҙ. Йыйыштырыусы булып мәктәпкә эшкә килмәйһеңме?” тип һүҙ ҡушты ул. Ризалаштым. Эш аралаш ҡаҙылған сөгөлдөрөмдө лә тапшырып, 40 килограмм шәкәр алдым. Ул йылдар өсөн бик күп ине был.Хаҡлы ялға туҡтағансы эшләй Ғәлиә әбей мәктәптә. 17 йәшенән “ҡорос ат”ты ауыҙлыҡлап, башҡалар тотонорға баҙнат итмәгән эштәр уртаһында ҡайнаған ҡатынға бындағы мәшәҡәттәр бик еңел кеүек тойолғандыр инде. Ә ул саҡта мәктәптәр ҙә утын яғып йылытыла, йыйыштырыусыларға таңғы дүрттән мейескә яғырға тура килә. Шулай ҙа был осорҙо тормошоноң иң яҡты, сағыу, шатлыҡлы-бәхетле йылдары тип һанай ул. Мәктәп директорын тик рәхмәт һүҙҙәре менән иҫкә ала. Алырлыҡ та шул. Ошо йылдарҙа тап уның кәңәше һәм ярҙамы менән өй һалырға диләнкә ала.— Урмансы “бына ошо участка һеҙҙеке була” тип билдә ҡуйыу менән Миңлегәрәй улым: “Әнкәй, былай булғас, беҙҙең дә яңы өй була”, — тип шатланып, бер ағасты ҡосаҡлап алды. Туғандарым ағасты йығып, бүрәнәләрҙе ат ҡойроғона тағып ташып, бер урынға өйөп ҡуйҙы. Колхоз трактор биргәс, уларҙы ауылға ҡайтарҙыҡ. Өмә яһап, ике яҡлы итеп бурап күтәрттек. Улым әрмегә китеүгә өйҙөң бер яғына күскәйнек инде, ул ҡайтыуға икенсе яғын да эшләтеп бөттөм.Яңы йортҡа кергәс, шатлығымдан түгелеп-түгелеп иланым. Иларлыҡ та шул, ярты ғүмерем кеше тупһаһында, өйҙән-өйгә йөрөп үтте бит. Үҙ мөйөшөмдә һаулыҡ, именлек менән, бәхеттә генә йәшәргә яҙһын инде беҙгә, тип төндәр буйы теләй торғайным. Аллаға шөкөр, шунан һуң бәхетем асылды минең…Бөгөн Ғәлиә әбей Шәрипова Красноусолда улы Миңлегәрәй менән килене Фәниә тәрбиәһендә бәхеткә күмелеп йәшәй. 100 йәшен тултырһа ла, хәтере шәп, теремек әле ул. Ғүмер йомғағын һүткәндә илап та ала, йырлап та ебәрә. Ҡыҙыҡ хәлдәрҙе иҫкә төшөрөп, беҙҙе лә көлдөрә.— Әле ҡасан ғына телевизорҙан килеп, киноға төшөрҙөләр үҙемде. Урыҫса таҡмаҡ та әйттем. Был ғүмерҙәр берәү генә, матур йәшәргә кәрәк, — тип оҙон көйгә йырлағайным, ҡул сабып бер булдылар. Йәшлегемдә ауырлыҡтарҙы күп күрһәм дә, үкенмәйем, ҡартлығымдың бәхетле булыуына шатланып, улым менән киленемә, ейән-бүләсәрҙәремә бәхет, һаулыҡ, ил-көнгә тыныслыҡ-именлек кенә теләйем, доға ҡылам, — ти йөҙйәшәр әбей.


description: Ваҡ мәшәҡәт, ығы-зығы тамамланғас, бар эштәрҙең осона сыҡҡан баш ҡала кешеләре Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына юлланды. Барыһының да ниәте – Мостай Кәримдең “к

title: “Тыуған йылдарыбыҙ ҙа бер, Яҙмыштар ҙа уртаҡ”

maintext: Ишекте асып ингәс тә тамаша залына тиклем халыҡ шығырым тулған ине. Мостай Кәримдең тыуған көнө айҡанлы ижадына арналған “Тыуған йылдарыбыҙ ҙа бер, яҙмыштар ҙа уртаҡ” тигән драматик тамашаны ҡарарға килгәйне улар.Сарала әҙиптең төрлө әҫәрҙәренән өҙөктәр сәхнәләштерелде. Бына Кендек үҙенең ҡушаматы тураһында һөйләй... Унан Салауат Юлай улы менән Әбей батша сығып баҫа... Айгөл әсәһен эҙләп бар кешелеккә хат яҙа... “Ҡара һыуҙар”ҙан халыҡтың күҙе йәшләнһә, “Беҙҙең өйҙөң йәме”нән йөҙҙәре яҡтырып китте...Республиканың, Башҡорт дәүләт академия драма театрының барлыҡҡа килеүе менән халыҡ шағирының тыуған йылдары ла бер булыуы асыҡланды. Был йәһәттән 2019 йыл 100 йыллыҡ юбилей тантаналарына бай була икән.Артабан Мостай Кәримдең ҡайһы драмаһы нисә тапҡыр һәм ниндәй театрҙарҙа ҡуйылғаны, уларҙың режиссерҙары кем булыуы бәйән ителде. Тиҙҙән Илсур Ҡаҙаҡбаев та әҙиптең бер әҫәрен тамашасыға тәҡдим итергә йыйына икән.Хәтер кисәһе тамамланғас, ҡайтыу яғына ыңғайлаған кешеләрҙең һүҙе бер булды: “Тамаша ныҡ оҡшаны. Берсә көлөү, берсә күҙ йәше аралаш ҡаралды. Шундай яҡын бит ул Мостай Кәрим ижады! Ниндәй рухи юғарылыҡ, ниндәй фекер тәрәнлеге унда!”


description: Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһында I “Иман нуры” мөнәжәт әйтеүселәр конкурсы булды. Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡалаһында I “Иман нуры” мөнәжәт әйтеүселәр конкурсы булды. Мөнәжәт – ул шиғри иж

title: Көйләп мөнәжәт әйттек...


description: Башҡортостандың халыҡ артисы Роберт Юлдашев ойошторған “Ҡурайсы” төркөмө ошо көндәрҙә Russian World Music Awards конкурсындағы номинацияларҙың береһендә еңеүгә лайыҡ булды. Башҡортостандың х

title: “Ҡурайсы”лар Интернетты бейетте


description: Өфөлә халыҡтың ресурс менән тәьмин итеүсе ойошмалар алдындағы дөйөм бурысы, йыл башындағынан 20 процентҡа артып, 2,36 миллиард һумға еткән. Предприятиелар һәм ҡала етәкселеге тарафынан төрлө

title: Түләмәһәң, үҙеңә үпкәлә

maintext: Торлаҡ хужалары компанияларға үҙҙәрен һыу, газ, йылылыҡ менән тәьмин итергә, торбаларҙы яҡшы хәлдә тоторға мөмкинлек бирмәй тиһәң дә була, сөнки әле йыйылған бурыс күләме баш ҡалала бер йыл эсендә барлыҡ селтәрҙәрҙе йүнәтеүгә, ҡышҡы осорға әҙерләүгә тотонолғанға тиң. Өфө хакимиәтендә әйтеүҙәренсә, хәл бөтөнләй үк киҫкенләшмәгән, ҡала һалҡын миҙгелгә әҙер, шулай ҙа хафаланырға сәбәп етерлек. Әгәр халыҡ бер көн килеп барлыҡ бурысын түләһә, коммуналь хеҙмәттәр ҡайҙалыр проблема тыуғанын көтмәҫ, бик күп мәсьәләне алдан яйға һалып ҡуйыр ине.Хәйер, ресурс менән тәьмин итеүсе ойошмаларҙың вәкилдәре ремонт эштәренең сығымдар исемлегендә тәүге булып тормауын билдәләй. “Планға ярашлы йүнәтеүҙе һәр саҡ һуңғы сиратҡа ҡалдырабыҙ. Беҙгә бит аҡса бүтән маҡсаттарҙа ла кәрәк: реагенттарға, эшселәргә хеҙмәт хаҡы биреүгә, һалымдарҙы, пенсия һәм социаль страховка иғәнәләрен түләүгә”, – ти “Өфө һыу каналы” муниципаль унитар предприятиеһы етәксеһе Асҡар Фәйзуллин.Коммуналь хеҙмәттәр өсөн хаҡты һанап барған һәм түләүҙәрҙе ҡабул иткән Берҙәм иҫәп-касса үҙәге кемдең ни өсөн бурысы йыйылғанын үҙ анализы буйынса асыҡларға тырышҡан. Үҙәк директоры Илдар Ардашировтың белдереүенсә, әлеге миллиардтар – тарифтар үҫеүе һөҙөмтәһе. Эйе, быны быйыл июлдә хаҡтар артҡандан һуң дөйөм бурыстың 15 процентҡа күбәйеүе лә дәлилләй. Бығаса көс-хәл менән осон осҡа ялғап килгәндәр бер мәл шулай түләй алмаған да ҡуйған. Әммә ундай аҙ килемле ғаиләләр бурыслылар араһында ни бары 10 процент тәшкил итә. Биш процент – бер ҡайҙа ла эшләмәгән һәм эскелек менән ғүмер уҙғарған әҙәмдәр. Егерме биш процент – эшһеҙ ҡалып йәки кредит һаҙлығына батып, ваҡытлыса ауыр хәл кисергәндәр. Иң ныҡ аптыратҡаны – алтмыш проценттың ярайһы уҡ етеш йәшәгән ғаиләләр булыуы. Уларҙың бер өлөшө белә тороп түләмәй, ҡайһылары бурысы барлығын онотоусан.Баш ҡалала коммуналь хеҙмәттәр өсөн хаҡ ай һайын 383 мең шәхси иҫәпкә яҙылып бара, шуның 53 меңе буйынса ғына түләү ваҡытында башҡарыла. Бурысын өс айҙан ашыу ҡапламағандар – 30 мең тирәһе. Ресурс менән тәьмин итеүсе предприятиелар 750 миллион һум самаһы бурысҡа ҡул һелтәгән тиһәң дә була – барыбер түләмәҫтәр тип, иҫәпкә лә алмайҙар. Өс йылдан ашыу көткәндәр бит. Судҡа мөрәжәғәт итеүҙән файҙа юҡ, сөнки ғариза биреү ваҡыты үткән. Бурыслылар араһында икенсе урынға йәшәргә күсеп киткәндәр ҙә бар, ҡайһылары күптән – гүр эйәһе.Әлбиттә, өмөттө өҙөп, тик ултыра алмай коммуналь тармаҡ һәм ресурс ойошмалары. Һәр ҡайһыһы бурыстарҙы ҡайтарыу йәһәтенән үҙенсә эш тәжрибәһенә эйә. Берәүҙәргә хоҡуҡи баҫым ғына йоғонто яһай алһа, бәғзеләренең намыҫына тейеү ҙә ярап ҡала. Һөҙөмтә бар. Мәҫәлән, “Газпром межрегионгаз Өфө” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенә бурыс бер йылда 578 миллион һумдан 480 миллионғаса кәметелгән, хатта инде юғалды тигән 28 миллион һум ҡайтарып алынған. “Өфө инженерлыҡ селтәрҙәре” муниципаль унитар предприятиеһы хеҙмәткәрҙәре фатирҙар буйлап банк терминалдары менән йөрөй икән, был торлаҡ хужаларынан бурысты урын-ерендә үк түләтеү мөмкинлеген бирә.Әгәр халыҡ яуапһыҙлыҡтан, әйләнә-тирәһендәгеләргә ҡарата битарафлыҡтан арынһа, ошондай ҡатмарлы хәлдәр тыумаҫ, предприятиелар ҙа көйлө эшләр, сифатлы хеҙмәтләндерер ине. Мәҫәлән, баш ҡалабыҙҙа әле эҫе һыу бер торбанан ғына бирелгән кварталдар байтаҡ. Системаны яңыртҡан осраҡта коммуналь ойошмалар йәйен һыуҙы икешәр аҙнаға түгел, ә ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа туҡтатып тора аласаҡ.Коммуналь тарифтар үҫә... Ошо турала уйлаған һайын күңелдә шик тыуып ҡуя: беҙҙе ресурстар менән тәьмин иткән, хеҙмәтләндергән ойошмалар, миллиардлаған һумлыҡ бурыстарын ҡайтара алмағас, планда ҡаралған күрһәткестәргә өлгәшеү хаҡ арттырырға мәжбүр түгелме икән? Кешеләр кемгә үпкәләргә хаҡлы? Әгәр ваҡытында түләмәһәләр, һис шикһеҙ, үҙҙәренә генәлер.


description: Рәсәйҙә “Экология һәм Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы” тип иғлан ителгән 2017 йылда республикабыҙҙа Бөрйән бал ҡорттарын һаҡлау буйынса сараларға яңы этәргес биреләсәк. Башҡортостан

title: “Алтын Солоҡ” гөжләп торасаҡ


description: Халыҡ мөлкәтен страховкаларға ашыҡмай ..Ул ҡышҡы көндө, дөрөҫөрәге кисте, бөгөнгөләй хәтерләйем. Миңә биш-алты йәш тирәһе булғандыр. Урам буйлап кемдер: “Янғы-ы-ын! Янғы-ы-ын!” – тип һөрәнлә

title: “Ҡыҙыл әтәс”тән ҡалмаһа ла...


description: Абрикос, әфлисун, персик, слива, нектарин, мандарин... Тиҙҙән Төркиә емештәре йәнә беҙҙең магазин кәштәләрендә пәйҙә буласаҡ. Барыһына ла мәғлүм булыуынса, быйыл 1 ғинуарҙан Рәсәй был илде

title: Әфлисун, мандарин… Йәнә Төркиәнән

maintext: Шишәмбе көндә Рәсәй Хөкүмәте тейешле ҡарар ҡабул итте, беҙгә индереләсәк емеш-еләктең исемлеген баҫып сығарҙы. Әлбиттә, барыһын да түгел – ул шаҡтай ҡыҫҡарған.Белгестәр быны ваҡытлы ҡарар тип билдәләй. Сикләү баҙарҙа емеш-еләк тулып ятҡан мәлдә үҙ көсөндә булды. Шулай итеп, үҙебеҙҙекеләргә йәшел юл асылып, үҫтерелгәнде иркенләп һатыу форсаты эләкте. Хәҙер улар Төркиәнән килгән хәлдә лә күп булмаясаҡ, сөнки уңыш миҙгеле бына-бына тамамланырға тора.Һатып алыусылар иһә был аҙым сауҙала аҙыҡтың хаҡын ауыҙлыҡлар тип өмөтләнә. Мәғлүм булыуынса, цитрус емештәренә ихтыяж яңы башланһа, мандарин менән әфлисунға ноябрь – февраль айҙарына тура килә. Ә цитрус муллығы менән Рәсәй маҡтана алмай. Шуға ла төрөк емештәренә сикләүҙе алыу үҙебеҙҙең етештереүселәргә зарар килтермәйәсәк тип көтөлә.Әлбиттә, был ҡарар көҙөн беҙгә цитрус емештәре килтергән илдәргә хаҡты арттырыуға юл ҡуймаясаҡ. Әммә төшәсәгенә лә өмөтләнергә ярамай. Эре сауҙа нөктәләре ундай аҙымға бармаясаҡ тип күҙаллана.Шулай ҙа, алдан әйтеүебеҙсә, бөтә емештәр ҙә Рәсәйгә үтә алмаясаҡ. Әлегә виноград, алма, груша, ер еләге, помидор, ҡыяр һәм һуған “ҡара исемлек”тә ҡала.Күренеүенсә, был емеш-йәшелсәләр Рәсәйҙең үҙендә лә ярайһы үҫтерелә. Быныһын инде белгестәр яңы эш башлаған теплица хужалыҡтарына ярҙам, үҙ эшен киңерәк йәйелдереп, күберәк табыш алыу форсатын биреү ниәте менән аңлата.Сикләү индергәнгә ҡәҙәр Рәсәй кәштәләрендә Төркиә емештәре, йәшелсәләре һиҙелерлек өлөш биләне. Халыҡ-ара сауҙа үҙәге эксперты Алла Клюева билдәләүенсә, беҙгә индерелгән томаттың 56, мандариндың – 20, әфлисундың 15 проценты Төркиә иҫәбенә тура килгән.Әлбиттә, был ваҡытта сикләү индерелмәгән башҡа аҙыҡтарҙың да шаҡтай кәмеүе күҙәтелгән. Мәҫәлән, былтыр беҙҙең баҙарҙағы лимондың 55 проценты Төркиә иҫәбенә тура килһә, быйыл 40-ҡа төшкән. Ә бына беҙгә грейпфрут һатыу буйынса Төркиәгә еткән ил юҡ.Белгестәр, Төркиәнең Рәсәй баҙарында юғалтҡан өлөшөн ҡайтанан тергеҙә алыу мөмкинлеге бар, әммә бының өсөн шаҡтай ваҡыт кәрәк, ти. Был илдең урынын Әрмәнстан, Азербайжан, Абхазия, Израиль, Мысыр, Сүриә, Ҡытай, Һиндостан, хатта Көньяҡ Америка илдәре биләп өлгөргән. Әммә уларҙың емештәре ҡыйбат тора.


description: Республикабыҙ парламентының быйылғы көҙгө сессияһының икенсе ултырышы 40-тан ашыу мәсьәләне ҡараны, ҡануниәт проекттарын тикшерҙе, депутаттар эшмәкәрлегенә ҡағылышлы ҡарарҙар ҡабул итте. Рес

title: Килем сығанаҡтары үҙгәрешһеҙ ҡала


description: Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге делегация ”Сочи-2016” халыҡ-ара инвестиция форумында үҙ эшен тамамланы. Республика Башлығы Рөстәм Хәмитов етәкселегендәге делегация ”Сочи-20

title: Төбәктәрҙең тәжрибәһе өйрәнелде


description: “Ҡырымдың урыҫ общиналары конгресы” штурвал артындағы капитан Путинға һәйкәл ҡуйырға теләй. Был эштәрен улар киләһе һайлауҙарға – 2018 йылға тиклем тамамларға самалай.“Ҡырымдың урыҫ общинала

title: Путинды капитан сифатында һынландырмаҡсылар

maintext:
“Ҡырымдың урыҫ общиналары конгресы” штурвал артындағы капитан Путинға һәйкәл ҡуйырға теләй. Был эштәрен улар киләһе һайлауҙарға – 2018 йылға тиклем тамамларға самалай.
Ошо йәһәттән Конгресс һәйкәлгә аҡса йыйыу хаҡында иғлан иткән. Был хаҡта Ҡырым Республикаһының Дәүләт Советы депутаты Сергей Шувайников матбуғат конференцияһында белдергән.
Владимир Путинға һәйкәлде Симферополь ҡалаһында, ярымутрау менән Рәсәйҙең ҡушылыуында төп роль уйнаған сәйәсмән булғаны өсөн ҡуйырға тәҡдим ителә. Симферополь халҡының йәмәғәт хатында “Күп милләтле Ҡырым ҡатмарлы хәл кисергән мәлдә ватандаштарын яҡлағаны һәм 2014 йылдың 16 мартындағы референдумда демократик һайлауҙарға булышлыҡ иткәне өсөн беҙ уның әһәмиәтен юғары баһалайбыҙ”, — тип әйтелә. Йәмәғәтселек белдереүенсә, был һәйкәл йәш быуындарҙа ватансылыҡ тойғоһон тәрбиәләүгә хеҙмәт итәсәк.
Шувайников әйтеүенсә, Путинға һәйкәл халыҡтан йыйылған аҡсаға ҡуйыласаҡ. Инициаторҙар иһә уны “Рәсәй Президенты Владимир Путинға – Ҡырымдың рәхмәтле халҡынан” тигән яҙыу менән биҙәргә самалай. Дөйөм йыйылышта һәйкәлдең проекты ла ҡаралған. Уны карап штурвалы артында торған капитан итеп һынландырырға ниәтләйҙәр.