description: Заманында Рәмис Лотфуллин тыуған төйәгендә генә түгел, ситтә лә тәжрибәле ураҡ оҫтаһы булараҡ киң танылыу яулаған. Шуға уның тәүәккәллек менән ерҙә үҙаллы эшләргә тотоноуын күптәр тәбиғи хәл

title: Сигенмәһәң, эште еңерһең

maintext: Эйе, тамырҙары менән тыуған еренә береккән Рәмис Ғабдрахман улы тәүге бураҙналарын уҙған быуаттың 70-се йылдары аҙағында уҡ ярған. Бер аҙ үҙҙәрендәге К. Маркс исемендәге колхозда комбайнсы булып эшләй. Күмәк хужалыҡ тарҡалғас та, булдыҡлы механизатор юғалып ҡалмай, Туймазыла яңы асылған МТС-ҡа барып урынлаша. Унда Шаран районының Бурһыҡ ауылынан килгән ураҡ оҫтаһына өр-яңы “Нью-Холланд” комбайнының штурвалын ышанып тапшыралар.– Мин ул предприятиела 11 миҙгел эшләнем. Үҙебеҙҙең ҡулдағы ҡеүәтле урып-йыйыу техникаһы менән Шаран һәм Туймазы райондарында ғына түгел, республиканың башҡа төбәктәрендә лә иген ҡырҙарын иңләргә тура килде, – ти ул. – Бер йыл беҙҙе Урал аръяғындағы Баймаҡ районына ла ебәрҙеләр. Ундағы йәйрәп ятҡан баҫыуҙарҙа 30 көн ашлыҡ һуҡтырҙыҡ.Шулай ҙа уңған механизаторға ерҙә үҙаллы эшләп ҡарау теләге тынғылыҡ бирмәй. Районда ла тәжрибәле игенсенең яҡты ниәттәрен хуплайҙар һәм эште башлап ебәреү өсөн уға 72 гектар ер бүлеп бирәләр.– Шулай итеп ауыл эшҡыуарына әйләндем. Ер эшенә йәштән күнеккәнлектән, агробизнеста үҙ юлымдан ышаныслы ғына атланым, – ти Бурһыҡ ауылы фермеры. – Районда ла уңыштарымды күрмәй ҡалманылар. 2013 йылда “Эш башлаусы фермер” тигән федераль программаға эләктем. Хөкүмәттән 1,5 миллион һумлыҡ грант алдым. Шуның яртыһына “Беларусь” тракторы һәм ер эшкәртеү агрегаты ҡайтарҙым. Бизнес-планда хужалыҡты күп тармаҡлыға әйләндереү, һөт малсылығы менән шөғөлләнә башлау ҙа ҡаралғайны. Шул маҡсатымды ғәмәлгә ашырып, Саҡмағош районындағы хужалыҡтан яҡшы тоҡомло 15 тана һатып алдым.Хөкүмәт тарафынан күрһәтелгән финанс ярҙамы хужалыҡтың үҫешенә ҙур этәргес биргән дә инде. Һуңғы йылдарҙа уның ерҙәре лә киңәйгән, ҡураларҙағы мал көтөүе лә ишәйгән. Бөгөн “Лотфуллин” хужалығының ерҙәре 432 гектарға етә. Шуның 357 гектарында иген культуралары үҫә. Ә күп йыллыҡ үләндәр сәселгән 75 гектарлыҡ баҫыуҙы ул бесәнлек итеп файҙалана.– Быйыл йәй тәбиғәттең көйһөҙлөгө, беҙҙең яҡтарҙа ике айға яҡын һуҙылған ҡоролоҡ уңышты юғалтыуға килтерҙе, хатта ҡыҫҡа һабаҡлы арпаны йүнләп йыйып алып та булманы, – ти Рәмис Ғабдрахман улы. – Ярай бойҙай баҫыуҙарына урып-йыйыу техникаһын төшөрә алдыҡ. Әлдә былтыр көҙ 30 гектарҙа арыш сәсеп ҡалдырғанмын. Ужым культураһы ҡоролоҡло йылда ла беҙҙе ҡотҡарҙы, уның ашлығы ла, һаламы ла мул ғына булды. Шуны күҙ уңында тотоп, быйыл көҙ ужым сәсеүлектәрен 142 гектарға ҡәҙәр киңәйттек. Беренсе тапҡыр баҫыу түренән көҙгө бойҙайға урын бирҙек. Орлоғон күрше Ерекле ауылындағы “Ястреб” хужалығынан алдыҡ. Белеүебеҙсә, ҡиммәтле был культураның уңышы ла һәйбәт, иген баҙарында ла уны яҡшы хаҡҡа һатырға була. Агротехник талаптарҙан сығып, ужым бойҙайын таҙа пар еренә сәстек. Алдағы уңышҡа көҙҙән ныҡлы нигеҙ һалынды тип әйтергә мөмкин. Ә яҙғы культураларҙың юғары кондициялы орлоғон беҙ Туймазы районындағы алдынғы “Әсән” кооперативынан алабыҙ. Улар менән күптән тығыҙ хеҙмәттәшлек итәбеҙ.Игенселекте үҫтереү өсөн фермер хужалығының етештереү базаһы ла яҡшы ғына. Быйыл банктан кредит юллап, ауыл эшҡыуары ҡулдан 600 мең һумға “Нива” комбайны һатып алған. Хәҙер ул урып-йыйыуҙа артыҡ сығымдар түгеп МТС техникаһын яллауҙан да ҡотолған.– Яңы комбайн алырға беҙҙең көс етмәй, – ти Рәмис. – Уның ҡарауы, техниканың көйөн яҡшы беләм, иген урғанда әлеге “Нива” баҫыуҙа бер тапҡыр ҙа ватылып ултырманы. Ләкин хужалыҡта үҫемлекселек һәм мал аҙығы етештереү тармағы өсөн бөтә комплекслы техника ла бар тип әйтеп булмай. Тәү сиратта беҙгә бесән һәм һалам әҙерләү өсөн юғары етештереүсәнле пресс-йыйғыс кәрәк. Шул техникаға эйә булһаҡ, йәйге ҡыҙыу осорҙа беҙҙең эш тә еңеләйә төшәсәк.Бурһыҡ фермеры юҡҡа ғына киләсәктә мал аҙығы етештереүҙә лә алдынғы технологияларҙы индереү хаҡында телгә алып үтмәгәндер. Ни тиһәң дә, “Лотфуллин” крәҫтиән (фермер) хужалығы әлеге көндә төп табышты малсылыҡ тармағынан ала. Бер нисә йыл эсендә бында ит-һөт малын 60 башҡа еткергәндәр. Ғаилә фермаһында яҡшы нәҫелле һауын һыйырҙар ғына ла 20 баштан артыҡ.– Йәш малдарҙы үҙебеҙҙең ихаталағы ҡурала аҫрайбыҙ, – ти хужа. – Ә һауын көтөүе өсөн инәйем биләгән ер участкаһында ҙур аҙбарҙы яңыртып һалдым. Хәҙер бер утарҙы шунда күсерҙек. Һыйыр һауыуҙа төп көс йәмәғәтем Зөлфиә иңенә төшә инде. Эште еңеләйтеү өсөн ике һауыу аппаратын алдыҡ. Шуға иртәнге йәки киске һауымды теүәлләү өсөн иптәшемә сәғәт ярым ваҡыт етә.Шуныһы иғтибарға лайыҡ: эште белеп ойошторған Лотфуллиндар үҙ хужалығында һан менән генә түгел, сифат менән дә алдыра. Улар аҫраған голштин-фриз тоҡомло ит-һөт малының продуктлылығы ла юғары. Ә инде агробизнес менән шөғөлләнеүҙә эштең иң яуаплыһын — көндәлек һөттө һатыуҙы – ғаилә башлығы үҙ хәстәренә алған. Етештерелгән продукцияны ул район үҙәгендәге “Шаран һөтө” предприятиеһына үҙе илтеп бирә икән.– Әммә һатып алыу хаҡтарының түбән булыуы көйөндөрә. Йәйге муллыҡта һөттөң литрын 13-14 һум менән алһалар, әле 16-17 һум түләйҙәр, – ти ауыл эшҡыуары. – Былтыр үҙҙәре килеп алғанда ныҡ мутлаша торғайнылар, аҡтың күләмен дә, ҡуйылығын да кәметеп яҙырға ғәҙәтләнеп алғандар. Шуға һөттө әҙерләүселәргә үҙең илтеп биреүең, шунда уҡ лабораториянан анализын ҡулға алыуың хәйерлерәк. Ә был төр продукцияны беҙ күп етештерәбеҙ. Көҙөн дә Шарандағы шул предприятиеға көнөнә 200 килограмм һөт илттем. Тик, бая әйткәнсә, хаҡ сәйәсәте генә беҙҙе ҡәнәғәтләндермәй, һис юғында, килограмын 23–25 һум менән алһындар ине. Беҙҙе бит сығымдарҙы ҡаплау, етештереүҙең рентабеллелеген арттырыу мәсьәләһе лә борсой.– Ә бына иткә хаҡтар күтәрелеү крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары файҙаһына эшләй, – тип һүҙен дауам итте ул. – Беҙ бит йылына кәмендә 10 баш малды иткә һимертәбеҙ. Күмәртәләп алырға теләгән сауҙагәрҙәргә килоһын 260 һум менән биреп ебәрәбеҙ, үҙебеҙ иһә 280 һум менән һатабыҙ. Юғары көрлөктәге бер баш малды реализациялауҙан ғына ла хәҙер ғаилә бюджетына 70 мең һум аҡса инә. Тимәк, ит етештереү – хужалыҡ өсөн отошло шөғөл. Әле бына һимертеү майҙансығындағы өс баш һуғым өлгөрөп килә.Әлбиттә, һөт һәм ит малсылығын үҫтереү хужаларҙан күп көс һәм ҙур тырышлыҡ һалыуҙы талап итә. Рәмис Ғабдрахман улы башта элекке колхоздың һерәйеп ултырған фермаһынан берәй бинаны һатып алырға теләк белдергән. Ләкин тегеләр сиктән тыш ҡыйбат хаҡ ҡуйған. Яңыраҡ эш башлаған фермерҙа ундай аҡса ҡайҙан булһын? Тик эйәһеҙлектең ҡасан яҡшыға алып килгәне бар, әйтеүҙәренсә, хәҙер ташландыҡ фермалағы шул корпустарҙың һөлдәһе генә тороп ҡалған.Һүҙ ҙә юҡ, ҙур фермер хужалығын алып барыу әлеге көндә булдыҡлы Лотфуллиндар өсөн дә еңелдән түгел. Шуға ла улар һыйыр малын 60 баштан арттырырға йыйынмайҙар ҙа, сөнки шунан да ҙур көтөүҙе ике ихатала тотоуы ҡыйынға төшәсәк, өҫтәүенә ауылда хосуси хужалыҡҡа эшкә килергә ашҡынып торған кеше лә юҡ. Ярай әле, бер тракторсы егет һәм бер көтөүсе менән улар уртаҡ тел табып эшләй.– Әле эшкәрткән 432 гектар ер ҙә беҙгә етә, – ти фермер. – Сөнки яңы техника алыу өсөн дә мөмкинлектәр аҙыраҡ. Бына мин өс йыл элек “Беларусь” тракторын 630 меңгә алғайным, хәҙер инде уның хаҡы 1,2 миллион һумға ҡәҙәр күтәрелгән. Ни ҡылмаҡ кәрәк – ерҙе эшкәртеү өсөн ҡулында ҡеүәтлерәк техникаһы булған егеттәрҙе яллайым. Беҙҙеке ише ауыл етештереүселәре өсөн кредит ставкалары артыҡ юғары. Быйыл ҡулдан “Нива” комбайнын алғанда “Россельхозбанк” миңә кредитты 21 процент менән бирҙе. Шунан үҙегеҙ уйлап ҡарағыҙ инде. Кредиттарҙы осһоҙландырыу мәсьәләһендә Хөкүмәткә ныҡлы ҡарар ҡабул итергә кәрәк. Кем эшләй, кем хужалығын үҫтерә — шуларға 7-8 процент ставка менән аҡсаһын да күберәк бирһендәр. Ул саҡта мин дә техниканы яңыртыр, ҡеүәтлерәген алыр инем.Үҙенең ышаныслы ярҙамсыһы — улы Айнур менән бергә ауыл эшҡыуары шулай етештереүсәнлекте үҫтереү, эштең һөҙөмтәлелеген яҡшыртыу хаҡында уйлана. Беҙ иһә форсаттан файҙаланып, уларҙы тормоштарында яңыраҡ кисергән оло шатлыҡтары менән ихлас ҡотланыҡ. “Лотфуллин” фермер хужалығы баҫыусылыҡта һәм ит-һөт малсылығында ирешкән уңыштары өсөн Мәскәүҙә үткәрелгән Бөтә Рәсәй “Алтын көҙ” агросәнәғәт күргәҙмәһенең алтын миҙалына лайыҡ булған.– Был оло бүләк беҙгә яңы көс һәм илһам өҫтәне. Шуны әйтә алам: эште белеп ойошторһаң, агробизнес өлкәһендә лә һынатмаҫҡа була. Шуның өсөн дә беҙ алдағы көнгә яңы пландар һәм яҡты өмөттәр менән йәшәйбеҙ, – тине хушлашҡанда Рәмис Ғабдрахман улы.


description: Башҡортостандың Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге Төркиәнең Мугла провинцияһында үткәрелгән Халыҡ-ара умартасылыҡ һәм ҡарағай балы конгресы күргәҙмәһендә төп бүләккә

title: Башҡорт балына - юғары балл!

fasttext_language: ba


description: Йәшел кейемдәре тап-таман килеп торған егеттәргә һоҡланып, һорай ҡуйҙым: – Хәҙер кирза итек, сылғауҙар юҡтыр инде? – Күптән инде барыһына ла берцы (шнурлы оҙон ҡуңыслы ботинкалар) бирелә. Юл

title: Иҫән-һау әйләнеп ҡайтығыҙ!

maintext: Хәрби комиссариаттың беҙҙе оҙата килгән матбуғат үҙәге белгесе Гүзәл Исмәғилева шул арала бәйән итә: “Был егеттәргә бөгөн хәрби медицина комиссияһын үтергә кәрәк буласаҡ. Унан инде шәхси эштәренә, был йәһәттән һаулыҡ категорияларына ҡарап, уларҙы төрлө ғәскәргә бүләсәктәр”.Икенсе бүлмәгә ингәндә, егеттәр бында өҫ һәм аяҡ кейеме, башҡа кәрәк-яраҡ алып тора ине. Улар бүленеп, ҙур ғына ике тәҙрә алдына баҫҡан. Гүзәл Риф ҡыҙы шунда уҡ хәбәрен дауам итә:– Медицина тикшереүен үтеп, билдәле бер ғәскәргә тупланғастары, икенсе көнөнә ошонда инәләр. Ә берәйһе хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла ҡалһа, ул инде кире ҡайтарыла. Һирәк булһа ла, бындай осраҡтар ҙа күҙәтелә.Кейемдәренең төҫө иһә ғәскәр төрөнә ҡарап айырыла. Мәҫәлән, ҡоро ер ғәскәрҙәренеке – йәшел, һауа-йыһан, һауа-десант ғәскәрҙәренеке – зәңгәр, ә хәрби-диңгеҙ флоты, диңгеҙ пехотаһы ҡараһын ала. Дөйөм алғанда, бер кешегә 14 160 һумлыҡ әйбер тапшырыла. Әйткәндәй, быйыл милли гвардияға ла план бар. Уларға Эске эштәр министрлығы ғәскәрҙәренә ҡуйылған кеүек талаптар билдәләнә.Йәшел кейемдәре тап-таман килеп торған егеттәргә һоҡланып, һорай ҡуйҙым:– Хәҙер кирза итек, сылғауҙар юҡтыр инде?– Күптән инде барыһына ла берцы (шнурлы оҙон ҡуңыслы ботинкалар) бирелә. Хәрби юл биштәре лә сумкаға алмашынды.– Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыларға SIM-карталар ҙа ҡаралған шикелле? – тип һорайым тағы. Гүзәл Исмәғилева ла һүҙҙе эләктереп алды:– Район военкоматтарында уҡ уларға льготалы икешәр SIM-карта тапшырыла. Береһе – ата-әсәләрендә, икенсеһе үҙҙәрендә ҡала. Хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыға тағы ла ВТБ 24 банкыһының картаһы бирелә.Шул арала эргәгә өлкән лейтенант килеп баҫты. Белешкәс, ошо егеттәрҙе алып китергә килеүе асыҡланды, призывниктар телендә уларҙы “һатып алыусы” тип атайҙар. Уға ла һорау табылды:– Ҡайһы тарафҡа һәм нисә кеше юлланаһығыҙ?– Беҙ, илле кеше, Алыҫ Көнсығыштағы Биробиджан ҡалаһына йүнәләсәкбеҙ. Юл арауығы алты тәүлеккә һуҙыла, – тип яуаплай ул. Гүзәл Исмәғилева ла һүҙен өҫтәй:– Тимәк, юлға эшелон менән сығасаҡтар. Ғөмүмән, көнөнә йөҙәрләгән һалдат оҙатыла. Башҡортостан Республикаһы көҙгө хәрби хеҙмәткә алыу мәлендә 6 меңдән ашыу егетте оҙатырға тейеш.Ә мин иһә өлкән лейтенантҡа һорауҙарымды яуҙырам:– Унда телефон менән ҡулланыу мәсьәләһе нисек?– Хәрби часҡа барып еткәс, улар телефондарын командирға тапшырып, буш ваҡыттарында ял көндәрендә рәхәтләнеп һөйләшә аласаҡ.– Әгәр инде берәй призывник һеҙҙең менән барыуҙан баш тартһа, ниндәй сара күрәһегеҙ? Әйтәйек, кешенең элиталы ғәскәрҙә хеҙмәт иткеһе киләлер, бәлки?..– Беренсенән, ундай ғәскәргә эләгеү өсөн тормош рәүешен дөрөҫ алып барырға кәрәк. Мәҫәлән, спорт менән шөғөлләнгәндәр өсөн элиталы ғәскәргә эләгеү мөмкинлеге бермә-бер арта. Икенсенән, ҡайҙа ла шул хәрби хеҙмәт, шуға ни айырма? Кейем төҫөндәме? Былай иһә беҙҙең менән Рәсәйҙе күреү мөмкинлеге бар. Әлеге егеттәрҙән өсәүһе шулай ҡоро ер ғәскәрҙәренә барыуҙан баш тартып маташҡайны, ошо әйткәнемсә аңлатҡас, был уйҙарынан кире ҡайттылар.Шул ваҡыт призывниктарға биреләсәк сумкаларҙағы әйберҙәрҙе теүәлләгән сержант күҙгә салынды. Ул да ошо офицер менән бергә булһа кәрәк. Ә минең баш ниҙәр ятҡанын ҡарарға тип сумка эсенә һонола. Сержант бармағы менән стенаға эленгән ҡағыҙға төрттө:– Бына бында барыһы ла әйтелгән.Унда иһә аҡҡа ҡара менән теҙелеп китә: таҫтамал, тапочка, көрөшкә, ҡалаҡ, һабын, ҡулъяулыҡ, ҡайыш, билбау, бирсәткә, йылы кейем, йыуғыс.Кейем алырға егеттәр бер-бер артлы керә торҙо. Был ағым тамамланғас, икенсеһе эркелде. Уларына зәңгәр төҫтәге кейем эләкте. Командирҙарынан белешкәс, ете тиҫтәләп һалдаттың Хабаровскиға юлланасағы асыҡланды.Оҙаҡ тормай, йыйылма пункттың ашханаһына йүнәлдек. Өҫтәл тирәләй урынлашҡан призывниктар алдындағы батмуста һурпалы аш, ҡарабойҙай бутҡаһы, винегрет, май, һут, икмәк телемдәре күренә. “Тәмлеме?” тигән һорауыма барыһы ла бер тауыштан “эйе” тип яуап ҡайтарҙы. Бер ситтә ултырған капитанға ла өндәштем:– Ә һеҙҙең хәрби часта бындағы кеүек ашаталармы?– О, унда ашау тағы ла яҡшыраҡ!Артабан иһә, аралашырға тип, ашхананан сыҡҡан ерҙә егеттәрҙе һағалап торам. Тәүгеһе Мәсетле районынан Рәмзил Вәхитов ине. Ул әрмегә барғыһы килеүен, хәҙер инде хеҙмәт итәсәк часына тиҙерәк йүнәлергә теләүен белдерҙе.– Тәүҙә толҡа тапмай инем, кейем алғас иһә тынысландым, хатта кәйеф күтәрелеп китте, – тип өҫтәп тә ҡуйҙы һуңынан.Фидан Сафуанов иһә Белорет районынан булып сыҡты. Был йәһәттән ул дәүләт хеҙмәтенә эшкә урынлашыуҙа хәрби билеттың кәрәге тейәсәген билдәләне. Шунда уҡ кемдәр менән хеҙмәт итәсәге, алда ниҙәр көтәсәге хаҡындағы һорауҙар борсоуын йәшермәне.Киләһе йүнәлгән еребеҙ казарма ине. Ҡасандыр, беҙ әрмегә алынған саҡта, теҙелеп ятҡан ҡаҡ таҡталар хәҙер карауаттарға алмашынған икән. Әле иһә бында буласаҡ һалдаттар артынан килгән офицер һәм сержанттар шәхси составтары менән танышыу эшен алып бара. Ошо уҡ ерҙә ғибәҙәтхана ла күренә. Ул ике бүлмәнән ғибәрәт: береһе – христиандар, икенсеһе мосолмандар өсөн. Унда шулай уҡ китаптар, намаҙлыҡ та бар. Шул ваҡыт Биробиджандан килгән баяғы сержант та эргәгә килде.– Һеҙҙең часта намаҙ уҡыу өсөн айырым бүлмә бармы? – тип һорайым үҙенән.– Айырым ғибәҙәтхана юҡ, әммә намаҙға баҫыусылар байтаҡ, һәм улар бының өсөн уңайлы урынын да таба.– Ә һалдаттар араһындағы мөнәсәбәт нисек? “Бабайлыҡ” бармы? – сержантты тиҙ генә ебәргем килмәне. Ул да яуабын ҡайтара һалды:– Ундай кире күренеш күптән юҡ инде. Кис һайын һалдаттарҙың тәнен тикшерәләр. Берәй ере күгәрҙеме, бының буйынса тикшереү үткәреләсәк. Был йәһәттән мөнәсәбәттәр ҙә яҡшы.Үҙем уның яуабынан тынысланһам да, һуңғы ваҡытта яңылыҡтар теҙмәһендә күренгән мәғлүмәт күңелде өйкәп ҡуя.Призывниктарҙың республика йыйылма пунктына сәйәхәтебеҙ бының менән генә тамамланманы. Был көндә шулай уҡ митинг та ҡаралған икән, шуны ҡарар өсөн тышҡа йүнәләбеҙ.Беҙҙе бәләкәй генә майҙансыҡ ҡаршылай. Уның уртаһында – күккә талпынған ракета, икенсе яғында хәрби техника теҙелгән. Майҙансыҡта шулай уҡ ял урыны ла булдырылған. Ә шул ракета менән бронетехника араһында иһә һалдаттар ҙа ни аралалыр сафҡа теҙелгән, ситтәрәк оркестр баҫҡан. Егеттәрҙе оҙатырға килгән хәрби комиссариат, дин әһелдәре теләк-вәғәздәрен еткергәс, көн инде кискә ауышты. Ә һалдаттарҙы иртәгә алыҫ юлдар көтә, ә әлегә кире казарма эсенә йүнәләләр.запастағы генерал-майор, Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссары сығышынан:– Ҡәҙерле призывниктар, хәҙерге ваҡыттан иһә һалдаттар! Һеҙҙе оло Ватаныбыҙҙы һаҡларға ғорурлыҡ менән оҙатҡы килә. Әлеге мәлдә ошо сафҡа баҫҡан һәммәгеҙ ҙә ил алдындағы бурысын намыҫлы үтәп ҡайтыр, тип ышанабыҙ. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында тупланған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ла ҡасандыр ошолай һеҙҙең кеүек сафта баҫып торған. Хәҙер иһә һеҙ ил һағына йүнәләһегеҙ!.. Һау-сәләмәт килеш, ысын ир-егет һынына инеп ҡайтырға яҙһын!***Хәрби хеҙмәткә саҡырыу мәлендә граждандар өсөн мәғлүмәт телефондары эшләй:= Башҡортостан Республикаһының хәрби комиссариаты – 8(347) 228-02-92 (консультация пункты, иртәнге туғыҙҙан киске алтығаса көн дә эшләй), 8(347) 276-65-76 (юридик бүлек), 8(347) 253-13-48 (хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм әҙерләү бүлеге).= Өфө гарнизонының хәрби прокуратураһы – 8(347) 250-05-10 (Өфө гарнизоны прокуроры).


description: Рәсәй 2016 йылда ҡара күмер сығарыу күләмен һиҙелерлек арттырҙы. Энергетика министрлығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, йыл ахырына шахтерҙар 390 миллион тонна антрацит биреп, уның 165 миллион тон

title: Ҡара рекорд


title: Ҙур мираҫ булып ҡалырлыҡ баҫма

maintext:
Ошо көндәрҙә республикабыҙҙың мәҙәни-ижтимағи тормошонда күптән көтөлгән шатлыҡлы ваҡиға булды: башҡорт телендә Башҡорт энциклопедияһының
4-се томы баҫылып сыҡты. Баҫмаға “м”, “н”, “о”, “ө” хәрефтәренә башланған 2100-ҙән ашыу мәҡәлә ингән, шуларҙың 748-е – биографик характерҙағы яҙма. Был ҙур күләмле, киң диапазонлы хеҙмәттә республикабыҙҙың мәҙәни-ижтимағи, сәйәси тормошондағы ваҡиғалар, фән, мәҙәниәт, мәғариф, спорт, ауыл хужалығы, тарих һәм башҡалар тураһында бай мәғлүмәт бирелә.
Рус телендәге варианты менән сағыштырып ҡарағанда, был томдағы мәҡәләләргә өҫтәмә мәғлүмәттәр индерелгән, баҫмала Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси тормошонда, иҡтисадта һәм мәҙәниәттә булған үҙгәрештәр сағылыш тапҡан. Дүртенсе томдағы мәҡәләләр республиканың тарихын, географик-территориаль сиктәрен, үҫемлек һәм хайуандар донъяһын, ҡала һәм ауылдар тарихын, республика халыҡтарының иҡтисад, фәнни-техник, мәғариф өлкәһендә өлгәшкән төп ҡаҙаныштарын яҡтырта. Баҫмала урын алған мәҡәләләрҙең күпселеге республика тарихында сағыу эҙ ҡалдырған күренекле шәхестәргә арналған. Китапта республикабыҙҙың күп кенә ауылдары һәм тораҡ пункттары тураһында әлегә матбуғат биттәрендә баҫылмаған мәғлүмәт бирелде (2010 йылға ҡарата), уларҙың башҡортса атамалары тикшерелеп яҙылды. Республиканың физик-географик, административ-территориаль бүленеше һәм территориаль карталары тәүге тапҡыр башҡорт телендә тәҡдим ителде.
Энциклопедия урыҫ телендә нәшер ителгән ете томлыҡ баҫмаға нигеҙләнеп эшләнде. Әммә ул туранан-тура тәржемә түгел, баҫмала урын алған мәҡәләләр өҫтәмә мәғлүмәттәр менән тулыландырылды, сит өлкәләрҙәге башҡорттар күпләп йәшәгән райондар, ауылдар индерелде, сайтҡа электрон вариант ҡуйылғандан һуң нәшриәткә килгән бик күп тәҡдимдәр һәм кәңәштәр иҫәпкә алынды, был үҙ сиратында баҫманы тағы ла байытып ебәрҙе. Баҫма һәр журнал һәм гәзит редакцияһы, уҡыу йорттары өсөн өҫтәл китабы, ғилми белешмә булырлыҡ итеп эшләнгән. Был универсаль энциклопедияны башҡа төрки телдәрҙе белгән кешегә лә төп нөсхәһендә уҡып, фәһемле, эстәлекле мәғлүмәт алырға мөмкин. Ғөмүмән, “Башҡорт энциклопедияһы” – башҡорт телендә донъя күргән ғәжәйеп бай мәғлүмәтле, үҙенсәлекле, киләсәк быуындарға ҙур мираҫ булып ҡалырлыҡ баҫма ул. Шулай уҡ ҡалған томдарҙың электрон варианттары ла нәшриәттең сайтына ҡуйылды, улар менән һttр:/башкирская энциклопедия.рф сайтында танышырға була. Фекерҙәрегеҙҙе, тәҡдимдәрегеҙҙе көтәбеҙ.
Нәшриәт коллективына, әлеге ҙур хеҙмәтте башҡарыуҙа ҡатнашыусы ғалимдарға, белгестәргә, тәржемәселәргә ҙур рәхмәтебеҙҙе белдерәбеҙ. Уларға энциклопедияның яңы томдарын әҙерләүҙә уңыштар теләйбеҙ.


description: Сер түгел: ҡайһы бер ауылдарҙа фермерҙарға әле лә ҡырын күҙ менән ҡарайҙар. Был күптәрҙең тик үҙ кеҫәләрен генә ҡайғыртып, төрлө ысулдар менән табыш артынан ғына ҡыуыуынан да киләлер. Шулай

title: Күп яҡтан әүҙем Шәрифйән

maintext: Һүҙем тырыш һәм булдыҡлылығына өҫтәп үҙен йомарт һәм кешелекле итеп танытҡан әүҙем яҡташым Шәрифйән Харисов хаҡында. Ул – ауылда ойошторолған сараларҙың даими бағыусыһы, дини байрамдарға йыл да мотлаҡ ҡорбан салдыра, һабантуй көрәшендә еңеүселәргә тәкәһен дә алдан әҙерләй.Оҙаҡ ҡына сит тарафтарҙа хеҙмәт һалған ир-уҙаман 1992 йылда ғаиләһе менән тыуған яғына ҡайтып төпләнә. Әллә ни күп уйлап тормай, халҡыбыҙҙың быуындан быуынға күсеп килгән умартасы һөнәренә тотона.– Атайым ғүмер буйы бал ҡорттары тотто, шуға ла был шөғөл миңә яҡын да, таныш та ине. Тиҙҙән умарталарым йөҙ илле башҡа етте. Өҫтәмә килем булыр тип, һимертеү өсөн быҙауҙар ҙа алдым, — тип яңы эшенең юл башын хәтерләне Шәрифйән Шәрифулла улы. — Ике йүнәлеште бер юлы алып барыу ҡыйыныраҡ булғас, ит етештереүҙән баш тартырға тура килде.Артабан йүнсел төп иғтибарын ҡортсолоҡҡа йүнәлтә. Ата-бабаларҙан килгән был һөнәрҙе бик тә аҡсалы тип һанай. Уның һүҙҙәренсә, хатта аҙ ғына тырышлыҡ һалғанда ла, йыл һайын бик шәп бер машина алырға була: был уның умарталыҡтан килгән керемде туранан-тура тауарға күсереүе. Бер ыңғайҙан тыуған төйәгенең хозур тәбиғәте менән һоҡланыуын һәм ғорурланыуын да йәшермәй. Урман уртаһында ултырған ауылда йәшәп тә, үҙе өсөн генә булһа ла бер нисә умарта тотмағандарға һаман да аптырауын белдерә.Уңған бар яҡтан да уңған тигәндәй, бынан дүрт йыл элек, яҡындары менән кәңәшләшеп, Шәрифйән һарыҡ үрсетергә тотона, уларҙың “Романов” тоҡомлоларын бихисап ҡына аралыҡта ятҡан Ырымбур яҡтарынан барып ала.— Таҙа тоҡомло һарыҡтарҙы хәтһеҙ генә эҙләнем, — ти фермер. — Күп ерҙәрҙә тоҡомдар ҡушылып бөткән. Шулай ҙа теләгемә ирештем. Хәҙер ҡуйҙарымдың һаны йөҙ илленән ашты инде. Тоҡомдо юғалтмаҫ өсөн ике йылға бер тәкәләрҙе яңыртып торам...Ҡышҡылыҡҡа йөҙ баштан күберәк инә һарыҡ ҡалдырып, ҡалғандарын иткә оҙата. Был үҙенсәлекле ашамлыҡҡа өҫтөнлөк биреүселәр, өйгә килеп, һарыҡтарҙы тиҙ арала алып бөтөрә.Харисовтар бөтә эштәрен бергәләп башҡара. Хужабикә Фәйрүзә башлыса ҡатын-ҡыҙға хасыраҡ мәшәҡәттәрҙе үҙ өҫтөнә алһа улдары Назимға “тимер ене” ҡағылған: ул бар төр техника менән “һин дә мин”.Күп яҡтан да ауылдаштарына матур үрнәк күрһәтеп йәшәй фермер Шәрифйән. Ауыҡ-Бүләк уртаһында күркәм йорт һалып ҡуйған, баҡсаһы артындағы быуаға сазан (карп) селбәрәләре ебәргән. “Әкренләп үрсейҙәр бит” тип ҡыуанып йөрөй. Пилорама ҡайтартҡан, яҡын киләсәктә таҡта ярыу эшен дә яйға һалмаҡсы йүнсел.Ауыл уңғанының башҡа ниәттәре уның тағы ла йәмәғәтсел булыуын күрһәтә: алдағы йылда, теплица ҡороп, ҡыяр үҫтерергә әҙерләнә. “Ҡатын-ҡыҙҙарға эш булыр ине” тиеүе генә лә маҡтауға лайыҡ.Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яҡташтары хөрмәтенә һәйкәл асыу теләге Шәрифйән Харисовтың оло йөрәкле илһөйәр булыуын күрһәтә. Бының өсөн махсус таштар әҙерләп тә ҡуйған, буласаҡ иҫтәлекле урынға кедр үҫентеләре лә ултыртҡан: уларҙы Свердловск өлкәһенән алып ҡайтҡан. Шундай егәрле һәм әүҙем ир-уҙаманды “ауылыбыҙҙың ныҡлы терәге ул” тип нарыҡлауҙары бер ҙә юҡҡа түгел бит!


description: Төрлө сирҙәр, хәлһеҙлек башлыса дөрөҫ туҡланмауҙан, ашҡаҙаныбыҙҙы кәрәкмәгән аҙыҡ менән тулыландырыуҙан килә. “Миңә бөтә ризыҡ та ярай” йәки “Аш әрәм була” тип ашау 25-30 йыл ғүмерҙе ҡыҫҡарт

title: Ҡартлыҡҡа илткән ағыу

maintext: Туҡланыуҙағы хаталар нимәлә күренә?1. Аҡһымды күп ҡулланыу.“Аҡһымлы ризыҡтар организмға көс бирә” тигән яңылыш ҡарашта булыу. Аҡһымдың артыҡ булыуы ҡанды ағыулай, эсәктәребеҙгә насар йоғонто яһай.2. Аҙыҡты дөрөҫ бешермәү.Беҙ ризыҡты әҙерләгәндә артыҡ оҙаҡ ҡайнатабыҙ, шуға күрә файҙалы минераль тоҙҙар, витаминдар юҡҡа сыға.3. Икмәкте саманан тыш күп ҡулланыу.Тәмле баллы күмәстәр ашау ҙа ашҡаҙанда һәм ҡанда кислота артыуға килтерә. Һөҙөмтәлә ашҡаҙанда һәр ваҡыт әсеү процесы бара.4. Итле ризыҡтарҙа, аштарҙа үтә лә боросло, әсе соустар ҡулланыу. Алкоголле эсемлектәр менән мауығыу ҙа бауыр һәм бөйөрҙәрҙе зарарлай. Улар ғүмерҙе 15 – 20 йылға ҡыҫҡарта.5. Йәшелсә, үләндәр, еләк-емешкә ҡарағанда эс йомшартҡыс дарыуҙарға өҫтөнлөк биреү.Дарыуҙарҙы даими рәүештә ҡулланыу йыуан эсәк мускулдарының һүлпәнлегенә килтерә.Кешенең ғүмер оҙонлоғо дөрөҫ туҡланғанда 120 йылға етергә мөмкин. Сифатлы ризыҡтарҙы ғына ашарғамы инде беҙгә? Был бөтөнләй мәжбүри түгел. Хәҙер дауаланыу өлкәһендә бик күп диеталар бар, шуларҙан үҙебеҙгә оҡшағанын, уңайлыһын табырға мөмкин.Иң төп дошманыбыҙ – тоҙ. Ул ашамлыҡ түгел. Һатып алынған тоҙ тышындағы яҙыуға күҙ һалығыҙ. Химик составы буйынса ул – натрий хлориды. Иҫегеҙҙәлер: натрий – металл, ә хлор – ағыулы газ. Шулай булғас, тоҙ организмда эшкәртелмәй, уның туҡлыҡлығы ла юҡ. Әсе ашарға яратыусылар “ул организмға кәрәк” тип яңылыша.Тоҙ ашҡаҙан тарафынан ауыр үҙләштерелә. Уны күп ҡулланғандан һуң ныҡ һыуһата. Был – ашҡаҙандың тоҙҙо тиҙерәк бөйөрҙәр аша йыуҙырып сығарырға тырышыу һөҙөмтәһе.Тоҙҙан айырыуса бөйөр зарар күрә. Әгәр ҙә организм әселекте бөйөр эшкәртеп сығара алғандан күберәк алһа, уның артығы үксәләребеҙҙә, балтырҙың аҫҡы өлөшөндә туплана. Шул ваҡытта организмдың үҙ-үҙен һаҡлау реакцияһы эшкә тотона: ул тоҙҙо иретер өсөн һыу йыя башлай. Һөҙөмтәлә аяҡтар шешенә.Йөрәккә лә тоҙ зыянлы. Ул артерия һәм ҡан тамырҙарына насар йоғонто яһай. Натрийҙың күп булыуы йөрәктең йыш тибеүенә килтерә, ҡан баҫымын арттыра.Тоҙ беҙ көн дә ҡулланған бөтөн ризыҡта, йәғни иттә, майҙа, икмәктә, йәшелсәлә, һөттә лә бар. Бына шуға күрә бөгөн йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары беренсе урында тора. Был сир ғүмерҙең ҡапыл өҙөлөүенә сәбәпсе була.Белгестәр фекеренсә, организм 0,5-1 грамм тоҙ үҙләштерә ала. Ә беҙ был норманы 40-50 тапҡырға арттырабыҙ. Ә бит тәбиғи натрийҙы шул уҡ йәшелсәнән дә алып була. Мәҫәлән, сөгөлдөр, сельдерей, бәрәңге, кишер, шалҡан, салат, һуған, һарымһаҡ һәм башҡалар.Организмды нисек тоҙҙан айырырға? Быны эшләүе бер ҙә ҡыйын түгел. Бары тик уны күп ҡулланыуҙан тыйылырға һәм аҙнаһына бер тапҡыр һыу менән генә 24 сәғәт ураҙа тоторға кәрәк.Организмдан тоҙ киткәс, йөрәк менән бөйөр иркенерәк эшләй башлар, мускулдарҙың тығыҙлығы һәм тән тиреһенең һығылмалылығы артыр. Һеҙ инде үҙегеҙҙе йәшерәк һәм төҙ кәүҙәле итеп хис итерһегеҙ, сөнки йәмһеҙ буй-һын организмда тоҙҙоң күп булыуына бәйле.


description: – Йыйылған барлыҡ халыҡты ҙур байрам – Халыҡтар берҙәмлеге көнө менән ҡотлайым! Ул әле йәш, уны беҙ ун беренсе тапҡыр ғына билдәләйбеҙ. Әммә был көн тамырҙары менән тарих төпкөлөнә барып тот

title: Йәш, ләкин тарихи байрам


description: Таң һарыһынан кинәт уянып китте Вәсилә. Кемдер өндәшкәндәй булды. Һиҫкәнеп тороп ултырҙы ла сәғәткә ҡараны. Сәғәт бишенсе генә киткән. Ауыр һулап урынына ауҙы ла, күҙҙәрен сытырҙатып йомоп,

title: Яр янында һыу һалҡын…

maintext: Буйҙан-буйға һуҙылып киткән вагондарҙың бөтәһе лә буп-буш. Бер Ҡәнзәфәр генә ишек төбөнә баҫҡан да тораташ кеүек ҡатҡан. Вәсилә ҡулын болғап, билдән ҡарға бата-бата уға табан йүгерә. Һауаларҙы ярып ҡысҡыра: “Ҡән-зә-фә-ә-әр!” Тик яуап юҡ. Ул килеп етә алмай, вагондар ҡуҙғалып китә. Тик күҙҙәре һауала эленеп ҡала. Вәсилә ҡайһы тарафҡа ҡараһа ла, уның ҡара күҙҙәре баға. Ҡар өҫтөнә ятып илай-илай Вәсилә һөйгәненең күҙ ҡараштарын эҙләй…Уянып киткәндә лә Вәсиләнең күҙҙәре йәшле ине. Йә, Хоҙайым, түҙемлек бир, өмөттәремде һүндермә, тип Вәсилә урынынан ҡуҙғалды. Һуғыш тамамланыуға инде ун йыллап ваҡыт уҙһа ла, Вәсилә өмөтөн һүндермәне. “Батырҙарса һәләк булды” тигән яҙыу килһә лә, бәлки, иҫәндер әле тигән өмөт алып сыға килә уны төндәрҙән таңдарға. Ана, түбәнге ос Хәйбулла ағайға ла шундай хәбәр килгәйне, тиҙәр. Еңеүҙең биш йыллығына “тып” ҡайтып төшмәһенме! Оҙаҡ тикшереүҙәр аша үтһә лә, йәшәү йәмен юғалтмаған һалдат, тыуған яҡтарға ҡайтып, эшкә егелде. Йәшелсә баҡсалары үҫтереп, инде нисәнсе йыл ауылдаштарын ҡыяр, кишер, памиҙур, һуған, кәбеҫтә менән һөйөндөрә. Эш хаҡына ҡапсыҡ-ҡапсыҡ йәшелсә тейәп ҡайта халыҡ. Ауылдаштарына эш урыны ла булды, элек күрмәгән ризыҡтар ҙа.Бәлки, уның да Ҡәнзәфәре сит ерҙәрҙә интегәлер, байға эшләп. Хәйбулла ағай ҙа бит бер ниместә баҡсасы булып эшләгән. Әсиргә төшкән ҡайһы бер буйсан, мыҡты кәүҙәле ирҙәрҙе нимес генералдары үҙҙәренә эшсе итеп ебәргән, тиҙәр. Кеше үҙе теләп әсиргә төшәме инде? Бигерәк интектергәндәр Хәйбулла ағайҙы. Түҙгән, сыҙаған, үҙенең дөрөҫлөгөн иҫбат итә алған. Хәҙер ана йөҙөнән йылмайыу китмәй. Инде йомарт, киң күңелле кеше. Һораһаң, күкрәген йыртып, йөрәген дә бүләк итер. Вәсилә эстән генә йылмайып ҡуйҙы. Ана хәҙер Хәйбулла Әсмәһе ике йыл һайын бер баланы тупылдатып ҡына тора. Исмаһам, балаға ла уҙмай ҡалды шул Ҡәнзәфәренән, йылға яҡын яратышып-һөйөшөп йәшәһәләр ҙә, бала тауышы ишетергә яҙманы уларға. Бәлки, Хоҙайым шулай ҡушҡандыр. Йәп-йәш килеш бала ҡосаҡлап яңғыҙ ҡалмаһын, тигәндер. Эй, был ҡәһәрле һуғыш, боҙоп боҙҙо бит яҙмыштарҙы.Бынау Ибраһимды ғына алайыҡ. Уның сибәрлегенә, егәрлелегенә һоҡланмаған кеше булмағандыр. Үҙе лә бик фырт ҡыланды шул. Ярты ауылдың сибәркәйҙәре уға ғашиҡ булып йән атты, ә ул береһен дә һанға һуҡманы. Уны һуғышҡа ла һөйгән йәре оҙатманы. Ә һуғыш яланында ҡулбашынан уҡ бер ҡулын өҙҙөрөп, ғәрипләнеп ҡайтты. Бигерәк ауыр инде уның елберҙәп торған буш еңенә ҡарау. Меҫкенләнеп, шымып ҡалған Ибраһимдың ҡараштары шундай ауыр, күҙҙәрендә асыулы осҡондар уйнай, үҙенең бөгөнгө хәлен ҡабул итә алмай. Оҙаҡ ыҙаланды меҫкенең. Эске менән дә баҫырға тырышты ҡайғыһын. Тик ҡасандыр бер айный бит кеше. Ауылдаштары ла ярҙам ҡулы һуҙырға ғына тора. Йортон да һипләшеп бирҙеләр. Хатта яусылап өйләндереп тә ҡуйҙылар. Ана хәҙер Гөлйыһаны менән ике ул үҫтереп яталар.Йәшәүенең мәғәнәһе бар хәҙер, исмаһам. Һуғыштан ни һау-сәләмәт ҡайтыусы һирәк инде ул. Береһенең ҡулы, икенсеһенең аяғы, өсөнсөһөнөң күҙе юҡ. Хатта һаман һуғыш менән һаташып, алмашынып йөрөгәндәре бар…Ә тормош дауам итә. Ауыл яйлап аяҡҡа баҫа башланы. Яңы йорттар төҙөлә, йорт-ҡуралар төҙөкләндерелә. Урамдарҙа эркелешеп бала-саға йүгерә. Эй ярҙамсыл да инде халыҡ. Берәйһе йорт-ҡура менән булаша тиһәләр, кем таҡта, кем бүрәнә, кем сөй алып ярҙамға ашыға. Өмә менән башҡарыла бөтә эш, ярҙам йөҙөнән. Ҡатын-ҡыҙҙар ҙа берҙәм: күмәкләшеп балсыҡ баҫып, өй-мунса һалыуҙар, өй йыуыуҙар, кейеҙ баҫыуҙар. Үҙе бер байрам. Йыр ҙа көлкө бындай өмәләрҙә. Ауылдаштарына һоҡланып бөтә алмай Вәсилә, бигерәк берҙәм, йомарт, ярҙамсыл шул улар. Уны ла яңғыҙы тип ҡыйырһытмайҙар. Ирҙәре менән парлашып килеп, ватыҡ-емеректәрен төҙәтәләр, бәрәңге ултыртышалар, өйөн йыуырға ярҙам итәләр.Күңелен китерлек һорау бирмәйҙәр. Ҡараштарынан күреп тора Вәсилә: йәлләйҙәр, хәленә керәләр. Рәхмәт инде, тип эстән генә һөйөнөп ҡуя. Бына әле лә көтөү ҡыуырға тип ҡапҡа төбөндә торғанда, янына күршеһе Тәлиғә апай килеп баҫты. Үҙе серле йылмая:– Ҡарәле, Вәсилә, ни эшләп әле беҙ был байлыҡты һаҡлап ятабыҙ? – тип көлә-көлә һүҙ башланы күршеһе.– Ниндәй байлыҡ, Тәлиғә апай? – Бер нәмә аңламаған Вәсилә һораулы ҡарашын уға төбәне.Шаян холоҡло Тәлиғә, уң бөйөрөнә төртөп, ҡысҡырып көлөп ебәрҙе лә Вәсиләнең буй-һынына ишара яһап:– Һине инде, һине, – тип ысҡындырҙы. Вәсиләгә эҫеле-һыуыҡлы булып китте. Инде нисәнсе ай Тәлиғә апай уны күрше ауылда йәшәгән ағаһына бисәлеккә димләп йөрөй. Күсеп китәһең уның йортона и баста, ти. Юҡ, Ҡәнзәфәре нигеҙен һыуытырға теләмәй Вәсилә. Тәлиғәнең ағаһы ла бик оҡшап етмәй. Күңеле тартмай. Юҡ-юҡ, уның ише, пары түгел. Аҫтан һөҙөп ҡарай, йөҙө уҫал. Ундай кеше менән бергә йәшәү түгел, янында баҫып торорға ла ҡурҡыныс.– Юҡ, Тәлиғә апаҡайым, бер ҡайҙа ла китмәйем ауылымды ташлап, үҙемә яҙғаны юлыма сығыр әле. Түҙәм әле, түҙгән түш йыйған тиҙәр, – тип йылмайҙы ул.Вәсилә лә күңелле итеп һөйләшергә тырышты, күршеһенең күңелен китәһе килмәне.– Йә, ярай, ана көтөүсе лә килә. Тик был турала һөйләшеүҙе көтөү ҡайтҡас, урамда бүрәнә өҫтөндә дауам итербеҙ, – тип Тәлиғә йырлай-йырлай китеп барҙы:Ҡоштар ҙа бит парлы-парлыҺин генә моңло-зарлы, Вәсиләм…Шундай ғәҙәте бар Тәлиғәнең, төрлө таҡмаҡ-йырҙарҙы бергә бутап, үҙе теләгән көйгә һалып, тик шундай тура килтереп, кәрәк ергә генә йырлай ҙа ҡуя. Хәйбулла ағайҙы осратҡан һайын янынан йырлап үтә:Исемдәре Хәйбулла,исемдәре Хәйбулла,Ҡыяр, кишер, һуған һатҡанКеше кәнишне бай була,Эй, Хәйбулла, Хәйбулла.Асыуланмай уға Хәйбулла ағай, ҡулын һелтәй ҙә юлын дауам итә. Ауыл халҡы өйрәнеп бөткән инде төртмә телле Тәлиғәгә. Ул йырламай башлаһа, ниҙер етмәгән кеүек, ауыл тормошо төҫһөҙләнеп ҡала…Көтөү ҡайтыуын түҙемһеҙләнеп көттө Вәсилә. Тағы нимә уйлап сығарҙы икән был Тәлиғә апай?


description: Баҫыуҙарҙа уңыш йыйып алынғас, йәйләүҙәрҙән малдар ҡураға ингәс, ауыл хужалығы хеҙмәтсәндәре үҙҙәренең байрамын билдәләй. Тап ошо ваҡытта йылға йомғаҡ яһала, уңыштар барлана, хәл итәһе мәсьә

title: Икмәкле дәүләт ҡеүәтле була


description: XXI быуатта ла Ер кендегенә йәбешеп, үҙ моңон көйләгән башҡорттоң Мәңгелеккә табан юлланыуына берсә ғәжәпләнеп, берсә һоҡланып әленән-әле яҙабыҙ. Хайран ҡалырлыҡ та шул: анау хәтлем яуҙар, ҡ

title: Йәй үтте, көҙҙәр елә - Ишек шаҡый “Сөмбөлә”

maintext: Бөгөн дә донъя халыҡтарына глобалләшеү, юғалыу ҡурҡынысы янай, әммә революцияға тиклемге ата-бабаларыбыҙ кеүек тап боронғо йолаларыбыҙҙы тергеҙеп, улар аша тамырҙарыбыҙҙан һут алабыҙ икән, беҙ рухиәтебеҙ менән артабан да Мәңгелеккә табан атлауыбыҙҙы дауам итербеҙ. Нисектер халыҡ традицияларын иҫкә төшөрһәм, йырҙарыбыҙҙы тыңлаһам, эпостарыбыҙҙан рухланһам, батырҙарыбыҙҙы телгә алһам, күңелдә бер ниндәй шикләнеүҙәргә, икеләнеүҙәргә урын ҡалмай, киреһенсә, аңлатып бөткөһөҙ мәртәбә, дәрәжә уяна, арҡалар төҙәйеп китә, дәрт арта. Ошо хаҡта милләттәштәргә лә һөйләге килә.Әлшәй район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Мирғәсим Әҡимбәтов көҙгө уңыш, муллыҡ мәлендә асылған “Сөмбөлә” байрамына йыйылған халыҡты, ҡунаҡтарҙы тәбрикләп, беҙҙә был сара электән киң билдәләнеүен, был хаҡта ҡыҙҙарға ҡушылған исемдәрҙә мәғлүмәт һаҡланыуын билдәләне. Ҡармыш мәктәбе директоры Зифа Йәнгирова иһә каникул башланыуға ҡарамаҫтан, уҡыусыларҙың сараға 1 сентябрҙән үк ихлас әҙерләнеүен һөйләне.Ғалимә Розалия Солтангәрәева сценарийы буйынса бына инде бер нисә йыл рәттән “Сөмбөлә” байрамы республика райондарында ойошторола башланы. Яңыраҡ Янауыл районының халҡы ла шаһит булды был сараға. Унда халыҡ ҙур ҡалас бешереп, уны сарала ҡатнашҡан һәр кемгә ауыҙ иттереп, боронғо йоланы башҡарған. Ул – берҙәмлеккә әйҙәгән йола үҙенсәлеге.Халҡыбыҙҙың бик күп милли байрамдарында өлкәндәр менән бергә балаларҙың да ҡатнашыуы билдәле, Ҡармышта ла шулай булды. Байрамды мәктәп уҡыусылары башлап ебәрҙе. Ралина Ишбулдина, Айзилә Садиҡова, Альбина Садиҡова, Йәмилә Ғәлимова, Регина Әхмәтвәлиева, Нияз Йәнгиров, Ғәлим Һәүбәнов, Филүс Хәсәнов күмәк бейеү, йырҙар менән, йомаҡ ҡойошоп, байрам майҙанына башҡаларҙы саҡырҙы. Ҡыҙҙарҙың һәм егеттәрҙең ҡорона өлкәндәр ҙә ҡушылып китте һәм араларынан Сөмбөләне һайларға тәҡдим итте. Эльвира Ҡотлобаеваны һайланылар байрам биҙәге итеп. “Тирәккәй” фольклор коллективы ағзалары Мәрзиә Абдрахманова, Айгөл Йәнгирова, Филүзә Ишмырҙина, Асия Шәймөхәмәтова, Рита Моратова, Зәлифә Вәлиәхмәтова шулай уҡ йыр-моң, дәртле бейеүҙәр менән байрамды йәмләне. Дим буйы башҡорттарының бейеүҙәре һалмаҡлығы менән айырылып тора. Һәр төбәк ана шулай күркәм үҙенсәлеген, милләтебеҙ баҡсаһы күрке булған нағышын һаҡлаһа, беҙҙең мәҙәни, этно-мәҙәни байлығыбыҙ килер быуаттарҙы ла ашыр.Иң бәләкәстәр майҙан түренә сыҡҡайны, байрам тағы ла нурланып киткәндәй булды. Таңһылыу Йәнгирова, Илһөйәр Ҡотлобаева, Ынйы Ишмырҙина, Айгизә Мөхәмәҙиева, Тимур Шәмсетдинов Башҡортостан тураһында тәрән йөкмәткеле шиғырҙар менән сығыш яһаны. Балаларҙың ихласлығына, әҫәрҙәрҙе еренә еткереп уҡыуына һоҡланмау мөмкин түгел ине. Уҡытыусыларына афарин! Йәнә лә һәр кемдең шиғырҙың авторын атап, әҫәрҙең йөкмәткеһенә ниндәй фекер һалынғанын еткерергә тырышыуын айырым билдәләргә кәрәк. Был да мул уңыш билдәһе булған “Сөмбөлә”нең тулы мәғәнәле байрам булыуына ишаралай тойолдо.Сарала райондың ағинәйҙәре лә ҡатнашып, үҙ һүҙен әйтте. Люциә Аҙнағолова, Лилиә Сәлимгәрәева, Рәйсә Мөфтиева, Светлана Сәйетова, Миләүшә Яхина, Зөбәржәт Ғәбделмәнова тәмле-татлы ризыҡтары, бүләктәре менән ҡатнашыусыларҙың күңелен күтәрҙе. Йола буйынса был байрамда бүләк бирешеү, атап йыр башҡарыу, теләк әйтеү хас. Ил именлеген, йылдарҙың уңышлы килеүен, туғандар татыулығын, милләт ырыҫы артыуын һоранылар Ҡармышта.– “Сөмбөлә” байрамының тамырҙары бик боронға барып тоташа. “Урта Азияла көн иткән һәм игенселек менән шөғөлләнгән шумерҙарҙа ла был сара ойошторолған. Улар телендә “шумбул” һүҙе һары башаҡ тигәнде аңлатҡан. Башҡорттарҙа был байрамды төрлөсә атап йөрөткәндәр: “Оло ҡор”, “Алтын ураҡ”, “Он ашы”. “Сөмбөлә” йәй үтеп, көҙгө миҙгелгә аяҡ баҫҡан, уңыш йыйған осорҙа ойошторолған, – тип байрамдың йөкмәткеһе менән таныштырҙы сәсәниә, фольклорсы Розалия Солтангәрәева. Ул ағинәй аҡ яулығын Гөлсәсәк Вәлиуллина апайға япты, ә “Аҫыл башҡорт ҡатын-ҡыҙы” таҫмаһы Рита Моратоваға тағылды. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары союзы рәйесе һәр сараның уртаһында ҡайнаған, милли баҫмалар, китаптар менән ауылдаштарын даими таныштырып торған Мәрзиә Абдрахмановаға ла тәғәйенләп бүләк алып килгәйне. Байрамдағыларҙы ҡотлап, билдәле сәсәниә “Илгенәм” ҡобайырын әйтә башлағайны, зал буйлап йыр ҡото таралғандай булды. Юҡҡа ғына “Сәсән һәм шағир” тигән мәҡәләм сыҡҡас, Ырымбур башҡорто Ғүмәр ағай Ғайсин гәзитебеҙҙең сайтына инеп: “Хуп! Фекереңә инә китеп, уйға батмай булмай, ә ниңә һуң “Халыҡ сәсәне” исеме бөгөн онотолған?.. Егерменсе быуат аҙаҡтарында хатта сәсән һүҙен дә бик һирәк иҫләгәндәр. Шуны әйтәһем бар: ниңә ошоғаса Розалия Солтангәрәеваға был дәрәжә бирелмәгән?! Уның “Илгенәм” ҡобайыры әсә телен онотоуға дусар булған башҡорт балаһын тетрәндереп, үҙ милләтенә ҡайтармаймы ни?!” – тип яҙмағандыр.Республикабыҙҙа сәсәнлек мәктәбен тергеҙеп, бөгөн дә йәштәргә тәжрибә уртаҡлашҡан Розалия Әсфәндиәр ҡыҙының халыҡ ижады, йола фольклоры буйынса фиҙакәрлеген һуҡыр ғына күрмәҫ тә күңеле тар ғына тоймаҫ. Аллаға шөкөр, ырыҫлы милләтебеҙҙең яҡты күңелле кешеләре күп.“Шәжәрә” Башҡортостан тарихи мираҫын өйрәнеү үҙәгенең ғилми хеҙмәткәре, социология фәндәре кандидаты Илгиз Солтанморатов “Башҡорт ырыуҙары тарихы” серияһынан “Меңдәр” (“Минг”) йыйынтығын сарала ҡатнашыусы ҡәүем вәкилдәренә таратып, ырыу, уның тарихы хаҡында һөйләне.– Әле бер милләттә лә бындай ырыу, ҡәбилә тарихын өйрәнеп китап нәшер ителгәне юҡ. Башҡорт ҡәүеменең ырыуҙары күп, беҙ уларҙың һәр береһенең тарихы, шәхестәре менән таныштырабыҙ. Был йыйынтыҡтарҙа башҡорттоң бик күп рухи, тарихи, мәҙәни, имани байлығы, һиммәте тупланған, – тине ул.Байрамға килгән ҡунаҡтарҙы һыйлау, милли аштарҙан ауыҙ иттереү йолаһы ла башҡарылды сарала. Ағинәй Светлана Сәйетованың буҙаһын һәр кем яратып эскәндер. Ул уны шундай оҫта итеп эшләй икән. Республика ағинәйҙәр осрашыуҙарында аҫыл заттарыбыҙ бер-береһе менән төрлө рецепт өлгөләрен уртаҡлаша, боронғо кәсептәрҙе тергеҙеү ысулдарын өйрәтә. Әлшәй төбәген ҡымыҙсылар яғы тип иҫәпләһәк, кем белә, бәлки, республикала буҙа эшләүселәр конкурсы ойошторолһа, унда Светлана еңеп сыҡмаҫ, тип әйтеп булмай. Бына бит йолаларыбыҙ нисек тергеҙелә! 86 йәшлек Рәхимә әбей Кирәева күҙ нурҙарын түгеп үҙе бәйләгән ойоҡбаштарын бүләк итте беҙгә. Шундай тигеҙ итеп бәйләнгән, бер ниндәй фабрика ла был тиклем камиллыҡҡа өлгәшә алмаҫ ине. Етмәһә, уның шундай яҡты теләктәр менән тапшырыуы халҡыбыҙҙың йәнә лә бер йолаһының аҫыл миҫалы бит – башҡорттар бүләкте изге һүҙҙәрен әйтеп бирә. Ниндәй матур күренеш! Нәнәйемдән бер нисә йәшкә генә йәш ете бала әсәһенән ошо хәтлем йылы һүҙҙәр ишетеү бик килеште йомшаҡ күңелгә.Сара аҙағында сәсәниә Розалия Солтангәрәева ҡот саҡырыу йолаһын башҡарып, еребеҙ, һыуыбыҙ, илебеҙ, ҡәүемебеҙгә яҡты теләктәр еткерҙе. Уның һүҙҙәренә ҡушылып, өлкәндәр ҙә, балалар ҙа, йыйып алған уңышты именлектә ҡулланырға яҙһын, ил-йортобоҙ бәрәкәтле булһын, тип теләне. “Сөмбөлә” байрамының төп маҡсаты ла ана шунда бит: булғанын шөкөр итеп, яҡты маҡсатты, яҡшы уйҙы ҡыш миҙгеленең юрғаны аҫтына орлоҡ итеп һалып ҡуйыу.


description: Октябрҙең 50 йыллығы исемендәге колхоздың тәүге Ленин ордены кавалеры, йылҡысы, хужалыҡты үҫтереүгә тос өлөш индергән Заһретдин Вәлиевтең данлы хеҙмәт юлын яҡындары уңышлы дауам итте. Октябр

title: Ғаилә традицияһын дауам итеп


description: Стәрлебаш районының Ибраҡай ауылында йәшәгән ҡәҙерле атайыбыҙҙы – Басир Ғәлиулла улы ҒӘЛИЕВте күркәм юбилейы – 75 йәше менән ихлас күңелдән ҡайнар ҡотлап, ныҡлы һаулыҡ, оҙон ғүмер, шатлыҡ-ҡы

title: Ҡәҙерле атайыбыҙҙы 75 йәше менән ихлас күңелдән ҡайнар ҡотлап


description: Уҙған быуаттың 90-сы йылдарында тормош ауырлыҡтарына сыҙай алмай эскелеккә һабыштым. Тәүҙә әллә ниҙә бер шулай “онотолһам”, һуңынан йышайҙы. Айҙар буйы хәмер һемерҙем, көс-хәл менән айнығып,

title: Эскең килһә, утын яр...

maintext: Атайым иртә мәрхүм булды. Уның төшөмә бер ҡасан да ингәне юҡ ине. Ә бер ныҡ итеп иҫереп йөрөгәндә төшөмә инде, йөҙө күренмәй, һыны ҡап-ҡара. Шул уҡ көндә айлыҡ эш хаҡымды бер биҙрә һабын менән бирҙеләр... Ғәрлеге ни тора! Быларҙың барыһы ла ниндәйҙер этәргес булды шикелле. Үҙемдең кеше булыуымды иҫбатларға ниәтләнем.1994 йылдың 7 сентябре ине. Үлә яҙып “бахмурҙан” ауырыйым. Ике егет менән машина йүнәттек тә бер шешә араҡы ултырттым. Шуның бер рюмкаһын күтәреп эстем дә, “Ҡалғаны, егеттәр, һеҙгә. Уборка бөткәнсе эсмәйем!” – тинем. Ышанманылар. Ысынлап та, ауыҙға ла алманым. Эш бөткәс, араҡы тәҡдим иттеләр. “Юҡ, улым әрмегә киткәнсе эсмәйем”, – тинем. Тағы бер нисә ай үтте. Улымды әрмегә оҙатырға бар ауыл йыйылды. Тағы рюмка тоторға ҡыҫтанылар. “Улым имен-һау йөрөп ҡайтҡас эсермен”, – тип яуапланым.Ике йыл үткәс, балам ҡайтты. Хатта ул да: “Атай, һин мин ҡайтҡас тигәйнең бит. Бына ҡайттым. Бер рюмка булһа ла тот”, – тине. “Юҡ, улым, һинең туйыңа тиклем эсмәйем”, – тип ҡәтғи әйттем. Бер нисә йылдан улым өйләнде. Ул саҡта ла вәғәҙәмде хәтеремә төшөрөп, эсергә ҡыҫтаусылар күп булды. “Ошоға тиклем эсмәгәс, башҡа араҡыны ауыҙыма ла алмайым”, – тинем.Һөйләүе еңел булһа ла, хәмерҙән баш тартыу мең ғазапҡа тиң ине. Ҡунаҡҡа йөрөүҙән тыйылдым, сөнки унда ҡыҫтай башлайҙар. Тағы шуны әйткем килә: эскән саҡта “дуҫтар” күп булһа, һуңынан улар юғала икән. Хатта туғандарым да минең хәмерҙән баш тартыуымды ҡабул итмәй, эсергә ҡыҫтап, мыҫҡыл иткән һымаҡ йөрөнө. Эскән саҡта ла терәк булмаған ҡатыным, эсеүемде ташлағандан һуң ике йыл үткәс, минән китте.Айыҡ күҙ менән күпте күрә башланым шикелле. Шул мәлдә саҡ-саҡ ысҡынманым. Төндәрен төшөмдә араҡы йотам тип күрәм дә уянып китә инем. Эй эске килә, түҙеп булмай! Шул саҡта ырғып торам да тышҡа сығып, быға тиклем көс етмәгән түмәрҙәрҙе яра башлай инем. Утын менән маташҡанда эске килеү теләге бөтә.Иртәнсәк баш төҙәткән егеттәрҙең янына барам да, ел ыңғайына тороп, уларҙан килгән хәмер еҫен еҫкәйем. Рәхәт булып китә ине. Бер тамсы ла ауыҙыма алмаһам да, төшөмдә араҡы тотҡанымды күрһәм, иртәнсәк башым төн буйы эсеп сыҡҡан кеүек түҙгеһеҙ итеп ауыртты. Араҡы эсеү теләге өс йыл ярымдан һуң ғына үтте. Ниһайәт, еҫе лә оҡшамай башланы. Шул ваҡыт үткәнсе үҙ-үҙемде әүрәтеүемде... Араҡыны ташлағас, тәмәкенән дә баш тарттым.Эскән кешене оялта, хатта мыҫҡыл итә башлайҙар. Ә был бит ауырыу! Шуға күрә уларға ярҙам итеү сараһын күрергә кәрәк. Үҙ ғүмеремдә ике егеткә минең ысул менән араҡыны ташларға ярҙам иттем. Улар ҙа алдарына маҡсат ҡуйып (“бер ай эсмәй ҡарайым”, унан ваҡытты тағы ла һуҙаһың, эске килгәндә физик эшкә тотонаһың), хәмерҙән баш тартып, матур итеп донъя көтә. Һәр Яңы йылда мине ҡотлап, рәхмәттәрен белдерәләр.Тағы ла шуны әйтер инем: ирҙәргә ҡатындарының ярҙамы бик кәрәк. Әгәр ҡатының терәк-таяныс булмаһа, эсеүҙе ташлауы бик ауыр. Мин яңғыҙ ҡалғас (ысҡына яҙғайным тип әйткәйнем бит инде), малды ишәйттем. Был да үҙ-үҙемде нимә менәндер мәшғүл итеү, хәмерҙән һәм яңғыҙлыҡтан ҡасыу өсөн ине. Ит һата башланым. Хәҙерге ваҡытта еңел һәм йөк машиналарым бар. Балаларҙың күңеленә яра һалмайым тип башҡаса өйләнмәнем. Алтмыш алтынсы йәш менән барам. Шуларҙың 22 йылы – хәмерһеҙ, 21 йылы тәмәкеһеҙ үтте.Эскелектән ҡотолоп була ул. Бының өсөн табип та кәрәкмәй. Тик үҙ алдыңа маҡсат ҡуйып, эске килгән саҡтарҙа түҙеп, эш менән баҫып үткәрергә кәрәк. Әгәр яҙмышым тағы бер нисә кешегә ярҙам итһә, тимәк, мин был донъяға бушҡа килмәгәнмен...


title: “Яңғыҙҙарға ярҙам итке килә”

maintext:
Элегерәк һәр урында тиерлек яҡшы дан алған димселәр булған. Ә бына буйҙаҡтар, кейәүгә сыҡмаған ҡыҙҙар һирәк осраған. Бөгөн нимә күрәбеҙ: айырыуса ауылдарҙа ир-ат өйләнә һалып бармай, яңғыҙ ҡыҙҙар ҙа быуа быуырлыҡ. Тәүгеләре, ҡыҙҙар юҡ бит, тип аҡланһа, һуңғылары йүнле егеттәрҙең аҙлығына һылтана. Ғаилә ҡормау, уны тиҙ тарҡатыу йәмғиәттең бер бәләһенә әйләнеп бара. Димсе тигән бик тә кәрәкле “һөнәр”ҙе ҡайтанан тергеҙеү талап ителә түгелме?
Замана яңғыҙаҡтары проблемаларына битараф булмағандар бар ул бөгөн. Шундайҙарҙың береһе – Белоретта йәшәгән Айгөл Ниғмәтуллина. Ул ойошторған “Аулаҡ өй” клубы биш йыл эсендә 260-ҡа яҡын парҙы ҡауыштырып, никахлы иткән. Димсе Көньяҡ Урал райондарында әүҙем эшләй, хатта Ғафуриҙан, Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһынан да клуб эшенә ҡыҙыҡһыныу белдереп, ҡушылыусылар бар икән. “Беҙҙең клуб үткәргән сараларҙа танышып ҡауышыусыларҙың туйҙарында ҡатнашабыҙ, һәр 50-се парға алтын балдаҡ та алып бирәбеҙ. Хәҙер һәр 25-се парға бүләк итергә уйлап торабыҙ. Бәпес туйҙары үткәрәбеҙ. Теләгебеҙ – яңғыҙаҡтар кәмеһен, өлгөлө ғаиләләр артһын, халҡыбыҙ ишәйһен. Киләһе йылдың 14 февралендә беҙҙең “Аулаҡ өй”гә биш йыл була. 300-ләп кисә үткәрҙек, Аллаға шөкөр, парһыҙҙарға ярҙам итеү йәһәтенән эшебеҙ алға бара”, – ти Айгөл Ниғмәтуллина. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башланғысы менән булдырылған “Башҡорт ғаиләһе” ассоциацияһы етәксеһе итеп тә һайланды ул. Кешегә уңышлы булыу өсөн нимә кәрәк, тигән һорауҙы ла бирҙек Башҡортостандың иң шәп димсеһенә. Түбәндә уның яуаптары.
Кешелекле булыу
– Минең өсөн был сифат бик мөһим, сөнки заманыбыҙ ғәйеплеме икән, кеше бер аҙ тупаҫланды, ихлас аралашыу һирәгәйҙе, бер-береһенә былай ғына, бушлай ярҙам итергә бик атлығып та тормайҙар. Айырыуса ҡалала хатта күршеләрен белмәүселәр бар. Яман кешеләр күбәйгән һымаҡ. Ниндәй генә хәлдә лә кешелекле булып ҡалыу мотлаҡ.
Насар ғәҙәттәрҙән баш тартыу
– Эскелек бер ҡасан да яҡшыға килтермәй. Уның аҙағы фажиғә менән тамамланыуы ихтимал. Һуңғы ваҡытта ҡатын-ҡыҙҙарҙың тәмәкегә ылығыуы эсемде бошора. Балалар күреп үҫә бит. Эсеү-тартыу – киләһе быуынға битараф булыу ул. Насар ғәҙәттәрҙе ташлағыҙ һәм үҙегеҙгә еңеллек килеүен аңларһығыҙ, тип әйткем килә.
Ялҡауланмау
– Эш юҡ тиеүселәргә мин ышанып етмәйем. Һәр ерҙә эш табырға була. Тырышлыҡ, ынтылыш, маҡсат кәрәк. Ялҡаулыҡтан ҡотолорға кәрәк. Һис юғында ауылда ҡош-ҡорт аҫрап та килем алырға мөмкин.
Ғаиләңде күҙ ҡараһы кеүек һаҡлау
– Бөгөн ата-әсәле була тороп та, етем иҫәпләнгән балалар күп. Ниңә? Сәбәбе – әлеге лә баяғы эскелек. Минең уйымса, ауылдарҙа айыҡ тормош булһа, халҡыбыҙ бөтөнләй икенсе төрлө йәшәр ине. Ғаиләләр тарҡалмаҫ, балалар атайһыҙ йә әсәйһеҙ ҡалмаҫ ине.
Көнсөллөктән ҡотолоу
– Шундай күренеш йыш осрай: мул, етеш, уңышлы йәшәгән кешене күрә алмайҙар. Көнсөллөктән был. Һөҙөмтәлә көнсөл кеше бер нисек тә уңышлы була алмай. Татыу йәшәргә, матур уйлы булырға кәрәк. Иң ҙур теләгем – халыҡ эсмәһен һәм дуҫ булһын. Бергә беҙ әллә ниндәй ҙур эштәр атҡара алабыҙ.


description: Конгресс-холдың фойеһында алма төшөрлөк тә урын юҡ. Бында Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнөнә арналған тантаналы йыйылыш уҙа. Ауыл уңғандарының бай йөкмәткеле күргәҙмәһе

title: Һәр бер тамсы тирең хеҙмәтеңдә сағыла...


description: Донъя ғәҙел түгел, ти кемдер. Уны шунда уҡ уңмаған, даланһыҙ кешеләр рәтенә индереп ҡуялар. Бәлки, ул бәхетһеҙҙең һүҙендә дөрөҫлөк тә барҙыр, ә? Донъя ғәҙел түгел, ти кемдер. Уны шунда уҡ уң

title: Аҡһөйәктәр һәм ҡаҡһөйәктәр

maintext:
Донъя ғәҙел түгел, ти кемдер. Уны шунда уҡ уңмаған, даланһыҙ кешеләр рәтенә индереп ҡуялар. Бәлки, ул бәхетһеҙҙең һүҙендә дөрөҫлөк тә барҙыр, ә?
Хәтерегеҙҙәлер, Бразилиялағы быйылғы йәйге Олимпиадаға беҙҙең ил йыйылма командаһын тулыһынса үткәрмәнеләр. Атап әйткәндә, Дарья Клишинанан тыш барлыҡ еңел атлеттар – 67 кеше, 20 ишкәксе, һигеҙ ауыр атлет, алты каноэ һәм байдаркала йөҙөүсе, дүрт велосипедсы, ике бишалыш спортсыһы – был бәхетте татыманы. Судлашып-бәхәсләшеп, ниһайәт, һуңғы сиктә рөхсәт алған ҡайһы берәүҙәр йә Көньяҡ Америкаға барып етергә өлгөрмәне, йә махсус ойошторолған көсөргәнешкә сыҙамай яҡшы һөҙөмтә күрһәтә алманы. Мәҫәлән, йыл буйы велосипедсы Илнур Закаринды күҙәтеп барҙым. Ватандашыбыҙ майҙың һуңғы көндәрендә “Джиро д,Италия” турнирында ҡолап умрау һәм ҡалаҡ һөйәген һындырғайны. Операциянан һуң өс аҙнала ғына аяҡҡа баҫып, ул июль башында “Тур де Франс”та старт алды. Ике аҙнанан таулы этаптың еңеүсеһе лә булды. Бер нисә көн алдараҡ та финишҡа беренсе килә ине, әммә күҙенә кейгән линзалары менән мәшәҡәткә тарып, артта ҡалды. Тап Олимпиадаға егет идеаль спорт хәленә ингәйне, унда мотлаҡ миҙал яулаясаҡ тип фараз ҡылынғайны. Халыҡ-ара олимпия комитетының “бесәй-сысҡан” уйыны арҡаһында Илнур иң һуңғы сиктә генә ҡатнашыуға рөхсәт алып, самолетҡа билет булмау арҡаһында велоуҙыш ярышына һуңланы...
Һәм бына ике ай уҙыуға илдең Олимпиясыларға ярҙам фонды уйындарҙа ҡатнаша алмағандарға дөйөм суммаһы 40 миллион һумға барып баҫҡан компенсация аҡсаһы түләргә хәл итте. Ләкин... 42 еңел атлетҡа ғына. Уларға ла тигеҙ бүлеп биреп түгел. Мәҫәлән, Елена Иҫәнбаева, Сергей Шубенков һәм Мария Кучина, Риолағы уйындарҙың еңеүселәре кеүек үк, дүртәр миллион һум аласаҡ. Ҡалған 28 миллионы башҡа 39 спортсы араһында бүленәсәк. Йәнәһе, тәүге өсәү – мотлаҡ алтын миҙалға, кемдер призерлыҡҡа дәғүә итер ине, бәғзе берәүҙәрҙең финал уҙышына эләгере күҙалланды.
Был компенсация аҡсаһын еңел атлеттарҙың төрлө халыҡ-ара ярыштарҙа һәм Олимпиадала алыу ихтималы булған бүләк аҡсаһын юғалтыуы менән бәйләйҙәр.
Туҡтағыҙ, һуңғы мәлдә ҙур сарала ҡатнашырға рөхсәт алған Дарья Клишинаның ни ғәйебе бар һуң? Ул да донъя лидерҙарының береһе бит. Миҙал да яулауы мөмкин ине. Тик килеп тыуған психологик көсөргәнеште күтәрә алманы. Һөҙөмтәлә алыҫлыҡҡа һикереүҙә финалға ла үтмәне...
Унан килеп, спорт чиновниктарының уйы буйынса, беҙҙең еңел атлеттар Бразилияла 7-8 алтын миҙал яуларға тейеш булды. Ниңә хәҙер өсәүһе генә дүртәр миллионға лайыҡ һуң?.. Башҡаларға аҡса етмәйәсәкме?.. Ә фонд бит бөтә олимпиясыларға ла ярҙам итер өсөн булдырылған.
Шул уҡ Илнур Закарин ни ере менән еңел атлеттарҙан кәм? Ә шулай уҡ тотош команда менән дисквалификацияланған ауыр атлеттар компенсацияға лайыҡ түгелме? Улар Спорт министрлығына талаптарын еткергән дә инде. Ишкәкселәр ҙә был хәл менән риза түгел. Йөҙөүселәр Юлия Ефимова менән Владимир Морозов та ярыштар ваҡытында ҡаты ҡыҫым аҫтына эләкте. Әле уларҙың икәүһе лә Олимпиаданан һуңғы Донъя кубогы этаптарында бер-бер артлы еңеү яулай!
Ә инде ғүмере буйы спортсыны тәрбиәләгән тренерҙар нилектән бүләктән мәхрүм? Улар былай ҙа йышыраҡ дәүләткә түгел, ә тәрбиәләнеүселәренең мәрхәмәтлегенә күҙ төбәй. Тәүге балалар тренерҙары тураһында әйтеп тә тораһы юҡ. Бәләкәс спортсының һәләтен күреп, уны ҙур юлға сығарған был остаздар, ғәҙәттә, төбәктәрҙә аҙ ғына эш хаҡына осто-осҡа ялғап йәшәргә һәм эшләргә мәжбүр...
Ярай, быныһы бер. Ә бит Олимпиада – үҙенә бер төрлө йыйын. Унда йыш ҡына ошо мәлгә донъя лидеры булған спортсы еңеү яуламай. Уларҙың үҙҙәре араһында хатта шундай ырым-ышаныс та йөрөй. Мотлаҡ берәй “ала ҡарға” килеп сығып эште боҙасаҡ. Тимәк, шул уҡ Иҫәнбаеваны ла алтын миҙал яулар ине тип раҫлап булмай.
Улайһа, ниңә шул уҡ йәй мәлендә беҙҙең еңел атлеттар араһында ла Бөтә Рәсәй ярышы уҙғармаҫҡа ине? Бына шунда уларҙың уңыш-рекордтарын Риолағы башҡаларҙың һөҙөмтәһе менән сағыштырыр ҙа лайыҡлыларға бүләген дә тапшырыр инек. Ана, паралимпиясылар 8-9 сентябрҙә шулай итте бит. Һөҙөмтәләре Бразилияла сығыш яһаған дәғүәселәренекенән юғарыраҡ булғандар премия аласаҡ. Бәхәсле мәлдәрҙе махсус комиссия тикшереп, ҡарар сығарасаҡ. Бөтәһе лә асыҡ, аңлайышлы, йәмәғәтселектә һорау ҙа тыумай...
Ә бында ваҡытынан алда баштарына таж кейгән аҡһөйәктәр бүләкте үҙ-ара бүлешеп аласаҡ. Еңел атлетиканы “спорт королеваһы” тип йөрөткән хәлдә лә, башҡалар ҙа ҡәҙер-хөрмәт, ихтирамға лайыҡтыр бит?!


description: “Белорет рессор һәм пружина заводы” ябыҡ акционерҙар йәмғиәте – көрсөккә бирешмәй, киләсәккә ҙур пландар менән тотороҡло эшләгән сәнәғәт предприятиеларының береһе. “Белорет рессор һәм пружи

title: Сифат, сифат...


description: Күптән түгел “HeadHunter” исемле эш эҙләү агентлығы Башҡортостан халҡы араһында ҡыҙыҡ ҡына һорау алыу үткәрҙе. “Үҙ ғаилә ағзаларығыҙ йәки туған-тыумасағыҙ менән бер ойошмала эшләүгә нисек ҡа

title: Туған-тыумаса эшкә ҡамасаулаймы?

maintext: Баҡһаң, һорау алыуҙа ҡатнашыусыларҙың яртыһы үҙ туғандары менән бер компанияла эшләүҙән ҡасырға тырыша икән. Ә 12 проценты был хәлгә һис юл ҡуймау яҡлы, өстән бер өлөшө генә бергә эшләүҙең насар яғын күрмәй. Ҡаршы килеүселәр бигерәк тә хәүефһеҙлек хеҙмәтендә, ойошмаларҙың юридик бүлектәрендә һәм топ-менеджерҙар араһында күп.Ни өсөн риза түгелдәр? Төп сәбәп итеп яуап биреүселәрҙең 60 проценты туғандары менән ыҙғышыу ихтималлығын күрһәтә, ә 53 проценты эш һөҙөмтәһенә кире йоғонто яһалыуҙан ҡурҡа, һәр өсөнсөһө хеҙмәттәштәре менән ара боҙолоу мөмкинлеген күрһәтә.Ләкин һорау алыу барышында шул да асыҡланды: респонденттарҙың 45 процентына туған-тыумасаһы менән бер коллективта эшләргә тура килгән. Уларҙың 36 проценты – ата-әсәһе, 23 проценты – ире йәки ҡатыны, 22 проценты – ағаһы йәки апаһы, биш проценты – алыҫ ҡәрҙәше, ә өс проценты хатта олатаһы йәки өләсәһе менән бергә булған.Ҡулайлы тип тапмаһалар ҙа, һорау алыуҙа ҡатнашыусыларҙың һәр өсөнсөһө яҡындарын үҙе эшләгән ойошмаға саҡырырға теләр ине. Тимәк, туғандарыңа эш табып бирергә ярҙам итеү теләге хәҙерге көрсөк заманында ҡайһы бер уңайһыҙлыҡтарҙан өҫтөнөрәк. Был айырыуса эшсе һөнәрҙәренә хас.


description: Силәбелә ауыл халҡы һәм уҡыусылары араһында рус шашкаһы буйынса Бөтә Рәсәй беренселеге уҙҙы. Силәбелә ауыл халҡы һәм уҡыусылары араһында рус шашкаһы буйынса Бөтә Рәсәй беренселеге уҙҙы. Унд

title: Иң зирәктәр - Баймаҡтан!


description: Кемдәр һуң улар, үҙҙәренә үҙҙәре эш табыусылар? Репетитор, парикмахер, дизайнер, водитель, өйҙә тегеүселәр, бәйләүселәр... Һанай китһәң, бик күп... Хәйер, һүҙ ул хаҡта түгел. Дәүләт Думаһы

title: “Күләгә”гә ҡояш төшмәксе

maintext: Дәүләт Думаһы алдында иң ҙур мәсьәләләрҙең береһе тора: Рәсәй Федерацияһы иҡтисадын сеймал буйһоноуынан арындырыу һәм иҡтисади үҫеш өсөн закондар ҡабул итеү. Эшлекле йәмғиәт иң беренселәрҙән булып үҙенә эшләгән, йәғни үҙен үҙе эш менән тәьмин иткән граждандар тураһында закон ҡабул ителерен көтә. Шунһыҙ эшҡыуарлыҡтың был төрөн “күләгә”нән сығарып булмаясаҡ. Аңлатып китеү кәрәктер, үҙ-үҙен эш менән тәьмин итеүселәр ярҙамға кеше йәлеп итмәй, дәүләт менән уларҙы паспорттан башҡа бер нәмә лә бәйләмәй. Йәғни социаль фондтарға бер ниндәй ҙә һалым һәм иғәнә түләмәйҙәр. Илдә ундайҙар һанын 20 миллиондан ашыу тип иҫәпләйҙәр. Башлыса кемдәр һуң ул үҙҙәренә үҙҙәре эш табыусылар? Репетитор, парикмахер, дизайнер, водитель, өйҙә тегеүселәр, бәйләүселәр... Һанай китһәң, бик күп.2013 йылда уҡ вице-премьер Ольга Голодец илдә 38 миллион кешенең ҡайҙа, нимә менән шөғөлләнеүе һәм нисек эшләүе билдәһеҙ булыуы тураһында белдергәйне.“2013 йылғы ваҡиғаны иҫкә төшөрәйек. Страховка иғәнәһен күтәргәс тә, үҙ-үҙен эш менән тәьмин итеүсе ярты миллиондан ашыу кеше баҙарҙан китте: шәхси эшҡыуар булараҡ иҫәптән сыҡтылар, ләкин шөғөлдәрен дауам иттеләр. Бына шул кешеләрҙе, иң бәләкәй микробизнесты, “күләгә”нән сығарып, киренән дәүләткә ышандырырға, йәмғиәттең тулы хоҡуҡлы ағзалары итеп тойҙорторға кәрәк. Улар пенсия системаһында ҡатнашырға тейеш. Кредит алырға, үҙҙәренең эшен киңәйтергә һәм күп нәмә башҡарырға хоҡуҡлы”, – ти эшҡыуарҙарҙың хоҡуғын яҡлау буйынса президент эргәһендәге уполномоченный Борис Титов (“Российская газета”, 2016 йыл, 11 октябрь).Ләкин уға тиклем үк, быйыл февралдә “Крестьянская Русь” (5-се һан) ҡапыл страховка иғәнәһен күтәреү һөҙөмтәһендә 700 меңгә яҡын шәхси эшҡыуарҙың “күләгә”гә китеүе һәм уларҙы яҡын арала “кире ҡайтарыу” бик ҡыйын буласағы тураһында яҙып сыҡты. “Бөгөн Рәсәйҙә эшҡыуарлыҡҡа дөйөм һалым йөгө 40 проценттан аша”, – тип яҙа баҫма. “Төрлө кимәлдәге чиновник һәм депутаттар әрәмтамаҡлыҡҡа һалым индереү йәки рәсми эшләмәгәндәргә медицина хеҙмәтен түләүле итеү тураһында һөйләй. Шунда уҡ һорау тыуа: эш таба алмаған ысын эшһеҙҙәр менән ни хәл итергә? – ти Борис Титов. – Ундай кешеләр ҙә күп бит, ә көрсөк ваҡытында уларҙың һаны тағы артты...”Белгестәр фекеренсә, “ҡамсы” ысулы, йәғни микробизнесты көсләп “күләгә”нән сығарыу һис яҡшыға түгел. Миҫалға “Платон”ды алайыҡ. Алыҫҡа йөк ташыусыларға (дальнобойщик) өҫтәмә һалым һалғайнылар. Һөҙөмтәлә рәсми рәүештә теркәлгәндәр ҡаза күрҙе, магазиндарҙа тауарға хаҡ артты.Әйтергә кәрәк, патент ысулын күптәр өмөтләнеп ҡабул итте. Ул нимәнән ғибәрәтме? Мәшғүл кеше бер тапҡыр патентҡа аҡса түләй ҙә ваҡыты үткәнсе эшләй. Ошо осор эсендә “күләгә”нән сығып ала тигән һүҙ.“Беҙ үҙ-үҙенә эш табыусыларға ошоларҙы тәҡдим итәбеҙ: “бер тәҙрә” принцибы менән иҫәпкә ҡуйыу, бер тапҡыр түләү шарты менән осһоҙ патент, ошо патенттың ваҡыты үтеү менән автоматик рәүештә иҫәптән сығыу, контроль органдары тарафынан тикшереүҙе, физик (йәғни эшҡыуарҙарға һымаҡ) кешеләргә ҡулланған административ яуаплылыҡты тыйыу. Беҙҙең иҫәп буйынса, ошолар ғына үтәлгән хәлдә лә, 5 миллион кешене “күләгә”нән сығарыр ине”, – тип яҙа Титов алда телгә алған баҫмала.Ниһайәт, тип әйтәйемме, Президент мәшғүлдәр институты булдырыуҙы хуплағас, боҙ урынынан ҡуҙғалды. Владимир Путин ундай ҡатлам кешеләрен ике йылға теләһә ниндәй йыйымдарҙан һәм һалымдарҙан азат итеүҙе тәҡдим итте. Үҙ сиратында Финанс министрлығы 2019 йылға тиклем НДФЛ-дан (физик берәмектәр килеменә һалым) азат итеүҙе хуплау яғында.Тағы шуныһы, беҙҙең закондарҙа “үҙ-үҙен эш менән тәьмин итеүсе граждан” тигән аңлатма ла, һүҙ ҙә юҡ. Тимәк, “шәхси эшҡыуар” тигәндән һуң һыҙыҡ аша алдағы һүҙҙәрҙе яҙыр өсөн дә әллә нисәмә ҡанунға өҫтәмә индерергә кәрәк.“Иң мөһиме, – ти Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Эшҡыуарҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса уполномоченный, – төп принциптарҙы һаҡлау: теркәлеү ябайлығы һәм уңайлығы, патенттың осһоҙлоғо, бер тапҡыр түләү. Тик шул саҡта ғына был ҙур баҙарҙы “күләгә”нән сығарып буласаҡ”.Йыл башында уҡ Рәсәй Федерацияһы Президенты Хөкүмәткә үҙ-үҙен эш менән тәьмин итеүселәргә еңел һәм тиҙ арала шәхси эшҡыуар булып теркәлеү өсөн мөмкинлек булдырырға йөкмәтте. Был иһә патент һатып алыу ысулы ине. Шул хаҡҡа һалым да, страховка иғәнәһе лә инә. Маҡсаты – әлеге 20 миллион кешене “күләгә”нән сығарыу, ләкин шуныһын да иҫкә төшөрөү кәрәк, “күләгә” иҡтисадын тулыһынса мәшғүлдәр генә тәшкил итмәй. Тағы ла төрлө ваҡ компанияларҙа, ойошмаларҙа “һороға” эшләүселәр йәки эш хаҡын “конвертта” алыусылар бар.“Хеҙмәт министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, рәсми булмаған мәшғүллектән Пенсия фонды йыл һайын 500 миллиард һумға яҡын страховка иғәнәһен юғалта. Сағыштырыу өсөн: ай һайын беҙҙең пенсионерҙар нәҡ ошо саҡлы аҡса ала. Әгәр ҙә ул аҡса дәүләттә булһа, быйыл ҡаҙна дефициты 25 процентҡа аҙыраҡ булыр ине”, — тип яҙа “Комсомольская правда” (2016 йыл, 30 сентябрь).Ябай ғына итеп әйткәндә, бөгөн рәсми теркәлеп эшләгән эшҡыуарҙар ҙа, уларҙа рәсми рәүештә хеҙмәт хаҡы алыусылар ҙа, бюджет өлкәһендәгеләр ҙә әлеге “күләгәлә” йөрөгәндәр, “эш юҡ” тип аҡланып ятҡандар өсөн дә ҡартлыҡтарына пенсия туплай, төрлө социаль өлкәләргә иғәнәләр, һалымдар түләй. Совет осоронда илен һаҡлап һуғыш яланында ятып ҡалғандар өсөн дә эшләргә кәрәк, “за того парня” тигән әйтем бар ине. Бөгөн иһә эргәңдә генә йөрөүсе, тик дөйөм “ҡаҙна”ға бер тинлек тә өлөш индермәүсе өсөн тир түгергә тейешһең. Былай ғына...


description: Йыл аҙағында беҙҙе бик үк күңелле булмаған ваҡиға көтә: мөлкәт, ер һәм транспорт һалымдарын түләп ҡуяһы бар. Ләкин дәүләтебеҙ йәшәһен, нығыһын тиһәк, һалым түләү – изге бурыс. Мөлкәт алырға

title: Өлгөрәбеҙ әле - һигеҙ көн бар йәки Һалымыңды түлә лә тыныс йоҡла

maintext: Уларҙың шунда уҡ иғтибарҙы йәлеп иткәне – 2016 йылдан башлап һалымдарҙы түләүҙең 1 декабргә хәтлем оҙайтылыуы. Ошоға саҡлы һалымдарҙы 1 ноябргә тиклем түләү шарт ине. Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡул ҡуйған “Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексының икенсе өлөшөнә үҙгәрештәр индереү тураһында”ғы Федераль закон былтыр 24 ноябрҙә үҙ көсөнә инде. Уға ярашлы, физик берәмектәрҙең килеменә һалымдан азат ителгән тағы бер күрһәткес өҫтәлде: суд сығымдары өсөн түләнгән һәм ошо судтың ҡарары менән кире ҡайтарылған аҡсанан дәүләткә бер тин дә китмәй, ә бына банкта сит ил валютаһында булған тупланманан һалым мотлаҡ тотоп алып ҡалына. Һумдарҙағы аҡса тупланмаһы элеккесә ҡала – уларҙан һалым түләнмәй, фәҡәт процент ставкаһы артҡанда ғына был ҡағиҙә үҙгәрәсәк.Һалым кодексының 32-се киҫәге мөлкәт һалымы түләгәндә быны тулыһынса кадастр хаҡына нигеҙләнеп башҡарыуҙы күҙ уңында тота. Элегерәк иһә бының өсөн ошо бинаның инвентарь хаҡы нигеҙ итеп алына ине. Һалым һалынған мөлкәт тип был осраҡта йорт, торлаҡ майҙаны (фатир, бүлмә), гараж, тамамланмаған төҙөлөш объекты һәм башҡа биналар иҫәпләнә. Һалым күләмен билдәләгәндә йорттоң һатыу хаҡына, ҡайҙа урынлашыуына ҡарайҙар. Был өлкәләге ҡануниәт быйыл да социаль йүнәлешлелеген һаҡлай: ҙур хеҙмәт стажына эйә булған йәки дәүләт наградалары алған айырым төр граждандарға, шулай уҡ яҙмыш осрағы арҡаһында түләй алмаҫлыҡ хәлдә ҡалған кешеләргә мөлкәт һалымына ташлама бирелә. Ташламаны һәр кем үҙе һайлаған бер объект өсөн генә файҙаланырға хоҡуҡлы. Пенсионерҙар өсөн иһә үҙгәреш юҡ – улар мөлкәт өсөн һалым түләмәй. Ә бына ер өсөн һалымда өлкән быуын өсөн ташлама юҡ.


title: Һөйәгең ныҡмы?

maintext:
Күптәр олоғая килә һөйәктәр муртлана, умыртҡалыҡ кәкрәйә, буй тәпәшәйә тигән фекерҙә. Шул уҡ ваҡытта бындай үҙенсәлектәр өлкәндәрҙең барыһына ла хас түгел бит. Төрлө кешелә улар төрлө дәрәжәлә. Асылда иһә һөйәктәрҙәге кәмселектәргә йыш ҡына остеопороз тип аталған ҡаты сир сәбәпсе. Тейешенсә дауаламаған осраҡта уның етди һыҙланыуҙарға, инвалидлыҡҡа, хатта үлемгә килтереүе ихтимал.
Остеопороз (грек һүҙҙәре “остеон” – һөйәк, “пороз” – тишектәр), ғәҙәттә, өлкән йәштәгеләрҙә күҙәтелә. Олоғая килә һөйәктәрҙә күҙәүҙәр арта. Уның массаһы саманан тыш кәмеһә, һыныу хәүефе йышая. Остеопороз менән сирләгәндә йыш ҡына беләк, умыртҡалыҡ, янбаш һөйәге һыныусан. Кеше имгәнмәгән осраҡта ла һөйәк үҙенән-үҙе әкренләп ыуала, һына. Янбаш һөйәге һыныу арҡаһында вафат булыусылар айырыуса күп. Әйткәндәй, пациенттарҙың сирек өлөшө генә әүәлге хәленә ҡайта ала, өстән бере даими хәстәрлеккә мохтаж. Шул уҡ ваҡытта һуңғы тиҫтә йылда медицинала был ауырыуҙы диагностикалау һәм дауалау өлкәһендә байтаҡ уңыштарға өлгәшелде.
Остеопорозға килтергән сәбәптәр:
lҺөйәктәрҙең муртлығы. Әлегә тиклем һынған һөйәктең тағы ла һыныу хәүефе бар.
lҺөйәк массаһының түбән булыуы. Әгәр ул бала саҡта уҡ ныҡлы һалынмаһа, өлкәнәйгәс остеопорозға килтереүе ихтимал.
lГенетик фактор. Остеопороздың нәҫелдән килеүе мөмкин.
lЕнси гормондарға ҡытлыҡ. Менопаузаның иртә башланыуы. Түллек биҙҙәре, аналығы алынған ҡатын-ҡыҙҙарҙа остеопороз сире йыш күҙәтелә.
lТәмәке тартыу. Был организмда кальцийҙы кәметә һәм уны үҙләштереүҙе һүлпәнәйтә.
lКальцийға һәм D витаминына ҡытлыҡ.
lАлкоголле эсемлектәр ҡулланыу.
lФизик әүҙемлектең түбәнлеге.
lХәрәкәтһеҙлек. Ике айҙан ашыу түшәктә ятыу һөйәк массаһын юғалтыуға килтерә.
lАшҡаҙан-эсәк, бөйөр, ҡан, тын юлдары, нервылар һәм эндокрин системаһы сирҙәре.
lҠайһы бер медикаменттарҙы йыш ҡулланыу (быуындарҙы, гипертонияны дауалағанда, психотроп матдәләр һ.б.).
Остеопорозды йыш ҡына “өнһөҙ эпидемия” тип атайҙар, сөнки сирҙең махсус клиник үҙенсәлектәре әллә ни тойолмай. Уны теге йәки был һөйәгең һынғас ҡына асыҡларға мөмкин. Ауырыу көсәйгәндә арҡаның һыҙлауы һәм умыртҡа һөйәгенең көмрәйеүе, буйҙың ике-өс йылда ике сантиметрға кәмеүе ихтимал. Ауыртыу-һыҙланыуҙарҙы хатта дарыуҙарҙың да баҫмауы бар.
Диагноз пациентты ҡарау һәм рентген тикшереүе нигеҙендә ҡуйыла. Ғәҙәттә, рентген абсорбциометрияһы (денситометрия) үткәрелә. Ул һөйәктәрҙең минераль тығыҙлығын үлсәү һәм дауалауҙың һөҙөмтәлелеген күҙәтеү мөмкинлеген бирә.
Сир хәүефен кәметеү өсөн түбәндәгеләрҙе күҙәтеү зарур:
lДөрөҫ туҡланырға, кальцийға һәм D витаминына бай ашамлыҡтар (һөт ризыҡтары, айырыуса ҡаты сыр, йәшелсә, емеш-еләк, сәтләүек, балыҡ, йомортҡа) ашарға. Ә бына тоҙло ризыҡтарҙы, ҡәһүәне, “Кока-кола” кеүек эсемлектәрҙе сикләргә кәңәш ителә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, аҙыҡ рационы организмдың кальцийға ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә алмай. Шуға күрә D витаминын һәм магний, цинк, марганец, бор кеүек микроэлементтар йыйылмаһын үҙ эсенә алған препараттарҙы файҙаланыу зыян итмәҫ.
lӘүҙем тормош алып барырға. Хәрәкәт иткәндә генә һөйәктәр үҫә, нығый.
lНасар ғәҙәттәрҙән баш тартырға. Интоксикация организмға кире йоғонто яһай, һөйәк туҡымаһына зыян килтерә.
Остеопороз менән сирләгәндә йәки ошондай хәүеф янағанда табип һөйәктәр системаһын дауалай. Әйткәндәй, ошо маҡсатта Өфөнөң 21-се клиник дауаханаһында былтыр сентябрҙә Остеопорозды иҫкәртеү, диагностикалау һәм дауалау үҙәге эшләй башланы.


description: Әгәр күренекле ғалим, йәмәғәт эшмәкәре Рим Йәнғужин менән халыҡ 2007 йылда хушлашыуын белмәһәм, уларҙың фатирына барып инһәң, Рим ағай әле генә ошонда йөрөп ятҡан кеүек тойғо ҡала. Улай ғына

title: “Тауышҡайын шундай һағынам. Килеп инер кеүек ишектән...”

maintext: – Рим тәртип яратты. Уның эшендә лә, өйҙә лә бөтә кәрәк нәмәләре үҙе белгән, тәғәйенләп һалып ҡуйған урында торҙо. Дауаханала ятһа ла, һәр нәмәһе тәртиптә булды. Ҡандан килдеме икән, әллә ғаилә тәрбиәһенәнме, бәлки, интернат өлгөһөнәндер, әммә ул ана шулай һәр ерҙә йыйнаҡлыҡ, бөхтәлек яратты.Кешеләр уға үҙҙәре ынтылып тора ине. Этнограф бит иң тәү сиратта әңгәмә ҡора белергә, аралашыусыһын һөйләндерә алырға тейеш. Римдең бер ауыҙ һүҙ асып әйтеүе лә етә ине, әңгәмәселәре әллә күпме мәғлүмәт бирер, нәҫелдәрендә һаҡланған байлыҡ менән уртаҡлашыр ине. Ул һәр төбәктән алып ҡайтҡан ҡомартҡыларға шул тиклем йөрәк йылыһы менән ҡараны, әйтерһең, бына боронғоларҙың үҙе инде. Һәр мәғлүмәтте, һәр экспонатты ҡәҙерләп һаҡлап, студент саҡтарынан йыйған материалдарынан музей ойошторҙо. Аллаға шөкөр, ул хәҙер үҙенең исеме менән атала. Башҡорттар, Башҡортостан халҡы тураһында бик бай мәғлүмәт тупланы ул музейҙа. Яҙма эштәренән тыш, ана шул төрлө төбәктәрҙә йыйылған ҡомартҡылар дәүер, ул осорҙа йәшәгән милләт тураһында шулай уҡ бай материал булып тора.Ҙур эштәр атҡарған кешеләр, күҙәтеүҙәремә нигеҙләнеп әйтәм, ябай була. Раил Ғүмәр улы Кузеев та шундай ине. Улар нисектер маһайып, эреләнеп йәшәмәне, киреһенсә, ябайлыҡ уларҙың кеше күңелдәренә асҡыс ролен үтәне. Клавдия Ивановна Козлова ла шулай булды. Ул Римдең Мәскәүҙәге етәксеһе ине.– Кешеләрҙең ҡыҙыҡһыныуы, ғәҙәттә, бала саҡтан уҡ билдәле була ул. Рим бәләкәстән үк тыуған яғы тарихы менән мауыҡҡан. Мәҡәләләр ҙә яҙған ул.Әммә математиканан яҡшы уҡығас, үҙенең ҡыҙыҡһыныуы ла булғас, техникумға уҡырға инергә уйлаған. Унда ул бик күп мәсьәләләрҙе сискән, ҡабат-ҡабат эшләтеп ҡарағандар. Тик эш шунда: нисек эшләгәнен урыҫса аңлата алмаған. Өсәр тапҡыр малайҙы тикшереп ҡарағандан һуң, урыҫса белмәй, тип уҡырға алмағандар. Аптырап тормаған, директорға инеп ҡараған. Ул үҙенең белгәнен яҡшы аңлағас, уны кем дә булһа баһалар, уҡырға индерер тип өмөт иткәндер инде. Әммә техникум директоры үҙе ҡаршы төшкән. Бик әрнеп һөйләй торғайны ошо хәлде. Нишләһен инде ауыл балаһы, кире боролоп ҡайтып киткән. Үзбәк исемле абзыһы уға: “Ана Ашҡаҙар мәктәбенә барып, бер йыл урыҫ телен өйрән, унһыҙ һине бер ергә лә ҡабул итмәйәсәктәр”, – тигән. Күрше ауылда, артабан Ишембай мәктәп-интернатында уҡып, Рим урыҫ телен бик яҡшы үҙләштергән. Ғалим Баязит Ғәлимов менән бергә уҡығандар. Рим комсорг, Баязит староста ла булған, тик яҡшы билдәләргә генә өлгәшкәндәр. Ишембайҙа ла тарих менән ҡыҙыҡһыныуын ташламаған. Мәктәп-интернат үҙенең юбилей сараларына уны йыш саҡыра торғайны, әле лә бик хөрмәт итеп иҫкә алалар. Улар Римдең ҙур этнограф икәнен яҡшы аңлай, һәйбәт беләләр. Баһалауҙары уның исемен мәңгеләштерергә тырышыуҙарында, күргәҙмәләр эшләүҙәрендә сағылып тора. Рәхмәтлемен уларға. Интернаттың иң беренсе алтын миҙал алған уҡыусыһы ла Рим бит! Улар уны ҡәҙерләп яҙып ҡуйғандар.– Эйе, улар ғаиләлә биш бала үҫкән. Рим – дүртенсе бала, уның артынан һуғыштан һуң һеңлеһе Сәриә тыуған. Бөгөн иҫән ҡалғандарҙан тик ул ғына. Киләһе йыл уға 70 йәш тула. Атай беҙҙең Бөйөк Ватан һуғышында апрель айында ҡаты яраланып, госпиталдәрҙә оҙаҡ ятҡандан һуң ҡайтып төшкән. Өҫтәл тирәләй бөтә ғаилә ашап ултырған булған был мәлдә, ҡапыл ҡәйнеше: “Еҙнәм ҡайтты! Еҙнәм ҡайтты!”– тип ҡысҡырып ебәргән. Ана шулай һис көтмәгәндә ҡайтып төшөп, атай ҡатынын бер ҡыуандырһа, балаларын аптыратҡан. Рим атаһын танымаған һәм: “Ниндәй урыҫ ул? Кит, урыҫ, әсәй янынан”, – тип ҡыуған әле уны. Бына шундай ҙа хәлдәр булған һуғыштан һуңғы йылдарҙа. Атай шәкәр алып ҡайтҡан, әммә татлы ризыҡтың нимә икәнен балалары аңламағас, шаҡмаҡташ итеп уйнағандар. Ул мәлдә шәкәр бик һирәк ҡунаҡ булған бит инде өҫтәлдә. Әсәй балаларына шәкәр һыуы эсереүен-эсергән ул, әммә татлы ризыҡ улай тулып ятмаған.Атай беҙҙең стахановсы ине, тракторҙа эшләгән. Бергә эшләгән сменщигы утты ҡабыҙмайынса тракторҙы тоҡандырып ебәргән дә ул “тимер ат” аҫтында ҡалған. Алты ай буйы тарттырылған килеш ятҡан дауаханала, шуға ла һуғыштың тәүге көндәренән үк ҡатнаша ла алмаған. “Не годен” тип яҙыу бирһәләр ҙә, аяҡҡа баҫыу менән һуғышҡа киткән. Бына ниндәй яугир рухлы, фиҙакәр холоҡло булған халыҡ. Яуҙа минең бабайымды осратҡан әле ул, Ҡәйүм Әхмәтшинды. Атай Бөйөк Ватан һуғышында станковый пулеметсыһы булған. 1945 йылдың апрелендә ҡаты яраланғас, балаларымдың исемен оноттом, бер нимә хәтеремдә юҡ ине, тигәнен мин дә беләм. 1946 йылда ҡайтып төшкән өйөнә.Ул ҡайтыу менән дә тик ятмаған, эшкә урынлашып, ғаиләһен ҡараған. Бик көслө кеше булған. Һөт ташыусы булып эшләгән ерҙә феләктәрҙе бер ҡулы менән генә күтәргән. 60 йәшенә тиклем шулай йөрөнө ул, әммә бына беҙ өйләнешеп күпмелер үткәндән һуң, уның яралары асыла башланы. Инсульт кисерҙе, әммә уны ла еңеп йәшәргә тырышты. Беҙгә алып килдек. Әсәй үлгәс, сире тағы ла нығынды. Өфөлә дауаханаларҙа ятты. Сәриә әсәйҙе ҡараны, уға беҙ рәхмәтле уның өсөн. Атайҙың яңғыҙ йәшәй алмаясағын уйлап, беҙ уны үҙебеҙгә алдыҡ. “Көсөңә ышанһаң, алып киләйек, көсөңә ышанмаһаң, белмәйем шул”, – тине ул. Бының менән миңә үҙенең ҙур ышанысын, барлыҡ өмөт миндә икәнлеген әйтергә теләгәндер. Туғандарҙың да төрлөһө бар, ниңә кәрәк ул һеҙгә артыҡ йөк, тиеүселәр ҙә булды. Әммә беҙ Рим менән бер-беребеҙҙе яҡшы аңлай инек. Атай бит күктән төшмәгән, иремдең ғәзиз кешеһе, шуға күрә кемдер нимәлер әйтә тип иғтибар итеп торманым. Һәр кем үҙ юлынан бара, үҙ яҙмышын яҙа. Рим дә, мин дә туғандарыбыҙға, яҡындарыбыҙға иғтибарлы булырға тырыштыҡ.Минекеләр ҙә был ваҡытта Өфөгә килде. Бөйөк Ватан һуғышы инвалиды булараҡ, әтейемә фатир биргәйнеләр, әнейем уны ҡараны. Бергәләшеп, ҡайнашып йәшәнек шулай. 1995 йылда өсөһө лә бер-бер артлы китеп тә барҙы. Беҙ өйләнешкәндән алып ҡоҙа-ҡоҙағыйҙар үҙ-ара татыу йәшәне.– Улар беҙҙең яҡҡа, Хәйбулла районының Әбеш ауылына, экспедицияға килгән. Мин картуф утап йөрөй инем. Каникулға ҡайтҡан саҡ. Әнейем йүгереп килде лә: “Әхмәттәр килгән, ҡунаҡтары ла бар, әйҙә, кил ярҙам итергә”, – ти. Ҡулымды йыуып йөрөй инем, әнейемдең бәләкәй ҡустыһының улы Рәйес һәм тағы ла ике кеше килеп инде. Шунан араларынан берәүһе торҙо ла: “Вот эта будет моей женой”, – тине урыҫсалап тороп. Аптырап киттем. “Ты что, ненормальный что ли?”– тинем. Әммә былар һаман һүҙгә әүрәтеп, Һаҡмар буйында балыҡ тоторға саҡырҙы, шулай аралашып киттек. Әхмәт ағайҙар ауылға ҡайтҡан һайын балыҡ тота. Был уларҙың йолаға әйләнгән шөғөлө ине инде. Балыҡ тотоп, шуны ярҙа бешереп, ҡурып ашап, үҙ-ара һөйләшеп, гөрләшеп ала торғайнылар. Бына ошо рәүешле беҙ ҙә танышып киттек.– Унда хәл былайыраҡ булған. Рим барған да: “Мин өйләнәм, ҡатынымды дөйөм ятаҡҡа алып килмәйем. Ленинградҡа эшкә саҡыралар, шунда китәм. Фатир бирегеҙ!”– тигән. Кистән ректор Шәйхулла Чанбарисов менән ошо хаҡта һөйләшкәндәр, икенсе көнөнә ул торлаҡлы ла булған. Өфөнөң 5-се поликлиникаһы өҫтөндә 9-сы ҡатта ине фатир, туйыбыҙ ҙа ана шунда үтте. Уның яғынан – Сергей Васюткин, минең яҡтан Рәйсә исемле Стәрлетамаҡта бергә уҡыған ҡыҙыҡай шаһит булды.Ул мине килеп алып ҡайтты бит инде Стәрлетамаҡтан. Шунан бер мәл кемдер ишек шаҡый, асһам, Нияз Абдулхаҡ улы. “О!!! Вәт кәләш алып ҡайтҡанһың. Һыбайлылар төшөп ҡарар, йәйәүлеләр ятып ҡарар”, – тине был (көлә. – Авт.). Иң беренсе беҙҙең ишекте асып һүҙ әйткән кешенең фатихаһы булды. Ғүмер буйы хәтерҙән китмәй шул йылы һүҙҙәре.Ул фатирыбыҙҙа кемдәр генә булманы?! Мәскәүҙәге яҡташтар ойошмаһының һәр ағзаһы, дуҫтары, фекерҙәштәре, туғандар – барыһы ла һыйҙы күңелебеҙгә. Әмир Юлдашбаев, Алмас Аҡманов менән йыш аралаштылар. Зыя ағай Нуриев янына барып йөрөгән улар бергәләп. Студент конференциялары заманында уҡ үҙ-ара аралашып йәшәп өйрәнгән бит инде, шул уҡ күренеш Өфөлә лә дауам итте. Ҡайһы саҡ иҙәндә ятырға урын табылмай торғайны. Бына ышанаһығыҙмы, иртән атлап сығам тиһәң, баҫырлыҡ та урын юҡ. Ятаҡтан Римдең китаптарын күсергәнбеҙ ҙә бер тимер карауат бар инде. Бөтә байлыҡ шул. Торараҡ әнейемдәр диван алып бирҙе. Донъяның һәр тармағы менән ҡыҙыҡһыныусы, үҙ-ара ихлас бәхәскә инергә әҙер булған кешеләр йыйыла торғайны. Улар бер нәмәгә лә битараф булманы. Яңы китап, яңы спектакль, яңы фильм, яңы исем сыҡһа, шул хаҡта һөйләшәләр, фекер алышалар.Радмир Йәнгировтың ғаиләһе менән тығыҙ аралаштыҡ. Ул беҙҙе үҙенсә сәнғәт донъяһына ылыҡтырҙы. Үҙ-ара бәхәсләшеп тә китәбеҙ. Төн урталары ауышҡансы һөйләшеп, ваҡыт үткәне лә һиҙелмәй. Шунан беҙ уларҙы оҙата китәбеҙ. Инде уларға барып етһәк, улар беҙҙе кире оҙата сыға ярты юлға тиклем. Бына шулай үҙ-ара һөйләшеп, хәбәр бөтмәй, донъялағы иң гүзәл күренештәрҙең береһе булған аралашыу тигән бәхетте татып йәшәнек беҙ. Күрешеүҙәрҙән, табындарҙан, мәжлестәрҙән бары тик яҡты хәтирәләр генә һаҡланған күңелдә, сөнки ысын мәғәнәһендә дуҫтарса, яҡындарса аралашыу ине, бер-береңде баһалау, кимәлле, мәртәбәле һөйләшеүҙәр ине. Милли зыялылар бер төптән ине, шул уҡ ваҡытта милләт айырып ҡарау, кеше кәмһетеү булманы.– Кандидатлыҡ диссертацияһын “История земледелия на территории Башкирии (II тысячелетие до н.э. – XX век нашей эры)” тигән темаға, башҡорт халҡының көнитмешенә бәйләп, бик уңышлы яҡлаған. Былары барыһы ла минһеҙ йәшәгән сағында булған. Ә бына докторлыҡ диссертацияһына килгәндә, Өфөлә ҡаршы сығыусылар ҙа булды. Әле лә ултырыштың протоколы һаҡлана миндә. Раил Ғүмәр улы Кузеев уны бик ҡеүәтләне. Йәнә лә Рим бер ҡасан да Мәскәү дәүләт университетының этнография кафедраһы менән бәйләнешен өҙмәне. Уның башҡорт халҡының көнкүреше, башҡорт ырыуҙары тарихы буйынса ниндәй ҙур эшмәкәрлек алып барғанын беләләр ине. Шуға күрә шундай ҙур ҡаҙаныш менән яҡланы ул докторлыҡ диссертацияһын.Клавдия Ивановна Римде һәр саҡ маҡтап телгә алыр ине. Аспирантураға уҡырға инер өсөн имтихан бирергә Өфөнән саҡ килгән мәлендә ул, 100 китапты уҡып сығырға тәҡдим итеп, исемлек биргән. Бер аҙнанан шуларға аннотация эшләп, һәр береһе хаҡында фекер туплап килгәйне, ти. Бөтә лекцияларға ла йөрөгән, хатта уның үҙенә йәшләй ҡайһы бер имтихандарҙа ҡатнашырға тәҡдим иткәндәр. Римгә Мәскәүҙә ҡалырға ла тәҡдим булды, әммә улмы һуң инде Башҡортостанынан ситтә йәшәй торған кеше! Мәскәүҙәрҙе генә ҡалдыралар ине ул ваҡытта эшкә, әммә мөрәжәғәт итһәләр ҙә, ул туған университетына әйләнеп ҡайтты. Тик ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем Мәскәүҙәге фекерҙәштәре менән бәйләнешен өҙмәне. Ғалим Пилипенко Михаил Федорович менән әле лә аралашабыҙ. Бер осорҙа уҡыны улар. Ул хәҙер Белоруссияла йәшәй. Бөгөн дә уның дуҫтары, аспиранттар менән бәйләнеште өҙмәйем, ҡулымдан килгәнсә ярҙам итергә тырышам.“Каруанһарай” башҡорт йорто тураһында ла фәнни эҙләнеүҙәр нигеҙендә ҙур эш атҡарҙы, китап та сығарҙы. Яңыраҡ Каруанһарайҙа матур саралар үтте, был хаҡта ваҡытлы матбуғат аша белдем. Исмаһам, береһе-бер, Рим Йәнғужин китап яҙҙы, тимәгән. Бына ошондай битарафлыҡ минең эсемде бошора. Ул бит Каруанһарайҙы асыу өсөн ниндәй эштәр атҡарылыуы, Ырымбур дәүләт өлкә архивы документтарын, В. Перовскийҙың шәхси хаттарын өйрәнеп, ғилми эш атҡарҙы. Уның эшендә хатта ҡайһы ырыу күпме аҡса күсергән, кемдәр ҡайҙа эшләгәненә тиклем бар. Алай ҙа ул хеҙмәтен авторҙашы Гөлназ Данилова менән үҙе иҫән саҡта, 1996 йылда, З. Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә китап итеп сығарыуға өлгәште. “Башҡортостан” гәзитендә лә уның ғилми эшмәкәрлегенә иғтибар биреүегеҙ менән ризамын.Яңыраҡ “Китап” нәшриәте “Революцияға тиклемге Рәсәйҙә башҡорттарҙың хужалығы” тигән китабын ҡайтанан баҫтырҙы. Урыҫ телендәге был баҫманы халыҡ бик һорай ине, шуға күрә юбилейы уңайынан нәшер ителеүе бик яҡшы булды.– Уныһы нисек була һуң? Ниндәй академик йәки ғалим булһын, минең ирем бит ул. Рим бер ҡасан да эреләнеп, өйҙә әллә кем булып йөрөмәне. Атай-әсәйҙәрҙе лә ҡарашты, ҡунаҡ килгәндә лә ярҙам итә торғайны. Тормош булғас, төрлө саҡтар булғандыр, әммә мин өйҙә академик белемле ғалим йәшәгәнен белһәм дә, уның тотошонда тәкәбберлек тойманым.Баҡсала ла ең һыҙғанып эшләр булды. Уға күршеләр: “Һеҙ бит ҙур начальник. Ниңә бында көс түгәһегеҙ?”– тиһәләр, ул көлөп ебәрә торғайны. Рим бер эштән дә ҡурҡманы ла, тартынманы ла, ниндәйенә тотонһа, шуны еренә еткерергә тырышты. Пунктуаллек тә хас ине уға. Уның өсөн бөтә нәмә үҙ ваҡытында эшләнергә тейеш. Һуңлағанды, көттөргәнде яратманы, уныһын йәшереп булмай инде.Ауырыһа ла, машина саҡыртып, килеп алығыҙ, тип һораманы. Улай ғына ла түгел, мин дә ауырыңҡырап торғас, икебеҙ өсөн дә дарыуҙар юлларға кәрәк тип, күренекле кешеләрҙе хеҙмәтләндергән поликлиниканан баш тартып, өй янындағыһына күсте. Ҡайһы бер рецепттарға ҡултамғалар кәрәк, шуға күрә танышыбыҙ Фәүзәнәнең яҙмаларын да үҙе менән алып сығып китә. Ул бер ҡасан да үҙен генә уйлап, хәстәрләп йәшәмәне. Хатта дәрестәрен, лекцияларын ҡалдырмаҫ өсөн табипҡа бара алмай ҡалған саҡтары булды. Табиптың ишеген асып, нимәлер аңлатырға тырышыу, алдан мәсьәләне хәл итергә ынтылыу уға хас түгел ине. Башҡа кешеләр ниндәйҙер, бындай осраҡта нимә эшләйҙер, мин уныһын белмәйем дә, ҡыҫылмайым да, әммә минең ирем бына ошондай булды.– Бүләкһеҙ ҡайтып төшөүе тураһында һүҙ булыуы ла мөмкин түгел. Ул һәр ваҡыт балаға, миңә хәстәрләп иң кәрәкле нәмәләрҙе алып ҡайтыр ине. Ана анау ҡуйын дәфтәрен ал әле. “О” хәрефе битен ас әле. Күрәһеңме, нимә тип яҙылған? “Одежда больших размеров”. Был Римдең ҡуйын дәфтәре. Кәүҙәм ҡалынайып киткәс, ул миңә төрлө сәфәрҙәрҙән ҙур үлсәмле кейемдәр алып ҡайта башланы. Юллап, эҙләп табып уңайлы күлдәктәр менән ҡыуандырыр ине. Һөйләргә генә ҡалды инде. Уның кеүек үҙемә ҡарата хәстәрлекле мөнәсәбәтте мин кемдән күрҙем икән тағы ла?! Юҡтыр.Ҡайһы бер кеше үҙ балаһына ҡысҡыра, тупаҫ һөйләшә. Ул Айбулатты “ярамай” тип кенә әйтеп үҫтерҙе. Мин инде бүтәнерәк кеше: кәрәк икән, әрләп тә ебәрәм, сыбыҡ алып та һыҙырам. Ә уның бына нисектер түҙемлеге етә ине. Хатта кешеләр әйткән ауыр һүҙҙе лә сабыр ғына кисерә белде. Ҡайһы ере менән түҙгәндер инде, белмәйем, әммә тыныс ҡабул итте һынауҙарҙы.Римдең иғтибары ҙур булды миңә, дауаханала ятҡанда бөтә кейемдәремде йыуып, үтекләп алып килер ине. Ул ныҡ хәстәрле булды. Юҡсыллыҡта ла йәшәтмәне. Аҡса юҡ тип торманыҡ, тырыша торғайныҡ. “Знание” йәмғиәтендә лә йөрөнө, ең һыҙғанып эшләне ул. Иң беренсе һатып алған әйберебеҙ хәреф баҫыу машинкаһы булды. Шунда мин дә уның яҙғандарын, заказ буйынса ҡулъяҙмалар баҫам, уколдар һала торғайным. Аҡса түләп укол һалдырыуҙарына аптырай торғайным. Минең өсөн был еңел генә эш бит инде, тип уйлай инем йәшлегем менән. Йәшәргә, ҡайнап донъя көтөргә тырыштыҡ.– Унда уҡығанда алты айлыҡ балам бар ине. Минең беренсе белем – медицина буйынса. Медучилищены тамамланым. 1971 йылда процедура кабинетында эшләп йөрөгәндә улым тыуҙы. Тарих факультетына уҡырға инеүемдең сәбәбе лә булды. Римдең ҡулъяҙмаларын баҫам, ә ул минән фекер һорай. Белмәгән, тәрәндән аңламаған нәмә хаҡында һүҙ әйтеп буламы ни? Римдең уң ҡулы, бөтә яҡлап фекерҙәше булыу маҡсатынан индем мин тарих факультетына. Үҙемдең фамилиям менән керҙем уҡырға: Ибраһимова булып йөрөнөм. Төркөмөбөҙҙә берәү ҙә уның ҡатыны икәнлегемде белмәне. Имтихандарҙы бирә алмаған, һорауҙарға дөрөҫ яуап бирмәгән саҡтар ҙа, күҙ йәштәре аша зачеттар тапшырған мәлдәр ҙә күп булды. Әнүәр Закирович белә ине, шуға күрә матур ғына итеп теләктәрен дә еткерә торғайны. “Килен, кисә булманың бит. Дәрестәреңде ҡалдырмаҫҡа тырыш”, – ти торғайны үҙенә генә хас йомшаҡ, яғымлы тауышы менән. Шунан бер семинарҙа бер уҡытыусы таный яҙып ҡуйҙы, әммә берәү ҙә уның: “Һин Йәнғужинамы, әллә Ибраһимовамы?”– тигәнен ишетмәгән. Рим дә яратмаҫ ине уға арҡаланып уҡып йөрөгәнде, был турала һүҙ ҙә булыуы мөмкин түгел.– Ул тарихтың тоғро хеҙмәтсеһе булды. Башҡорттарҙың ғына түгел, башҡа милләттәрҙең этнографияһын да яҡшы белде. Мәҫәлән, музейға барып керәһең икән, ундағы хеҙмәткәрҙән алда бөтәһен дә белеп, алдан һөйләп тора. Германияла шундай хәл килеп сыҡты: Римдең миңә яйлап ҡына һөйләп торғанын ишетеп ҡалған да экскурсовод ҡатын, уға яҡшылап аңлатырға тәҡдим итте. Ул һәр ерҙә ана шулай булды. Ленинградтың һәр музейында һәр экспонаттың тарихын тәфсирләп һөйләр ине. Рәсәй вуздарында квалификацияны камиллаштырыу факультеттары эшләй ине. Уның менән бергә минең дә барған саҡтарым булды. Жәлил ағай Кейекбаев ярҙамында Рим ғәрәп телен яҡшы белде, шуға күрә ҡайһы бер боронғо яҙмаларҙы уҡыуы уға ауыр түгел ине.Үзбәкстанда булды шундай хәл. Ҡаршыға килгән кешенең алдан ҡайһы төбәктән, ниндәй милләттән булыуын билдәләй һәм икәүләп барып һораһаҡ, тап шулай була ла сыға. Римдең күҙәтеүсәнлегенә, хәтеренең тәрәнлегенә хайран ҡалырлыҡ ине.– Айбулат үҙе бик ҡыҙыҡһыныусан малай ине. Өй тулы кеше, уның менән айырым шөғөлләнергә лә ваҡыт юҡ. Улым, шулай эшлә, шуны уҡы, ҡысҡырып ҡабатла, тим. Ул миңә эйәреп йөрөп китаптарҙы ҡысҡырып уҡый, әкиәттәрҙән фантастикаға, Рәсәй, донъя әҙәбиәтенә инеп китәбеҙ. Өйҙәгеләрҙе ашатырға, йыуыштырырға кәрәк булғас, Айбулат менән өй эше әҙерләү ҙә аяғөҫтө барҙы. Ул үҙе тырыш, әйткәнде тыңлаған бала. Шуға беҙгә ауырлыҡ та төшөрмәне. Айбулат олатаһы менән бер бүлмәлә йәшәне. Атай минең эштән ҡайтып кергәнде көтөп тора ине. “Хужабикәһеҙ өй етем инде, килен”, – тиер ине. Янында өлкән кешенең булыуы, үҙ-ара мөнәсәбәт тә тәьҫир итмәй ҡалмағандыр Айбулаттың сабыр холҡона. Ул философия юлын һайланы. Баязит Ғәлимов уны үҙенә саҡырып алып, күңел, аҡыл ынтылыштарын асырға ярҙам итте. Бөгөн Айбулат – философия фәндәре докторы.– Ул бер ҡасан да уратып һөйләп торманы, оҙон-оҙаҡ сурытып хәбәр һөйләмәне. Рим теүәллекте яратты. Ҡайһы бер кешенән “эйе”, “юҡ” тигәнде әйттереп тә булмай бит, ә уның һәр саҡ аныҡ яуабы әҙер булды. Шундай уҡ аралашыуҙы башҡаларҙан да талап итте. Бая һөйләп киткәйнем бит техникум директорының Рим математиканы яҡшы белһә лә, урыҫ телен белмәгәне, сискән мәсьәләһен аңлата алмағаны өсөн уҡырға алмауы хаҡында. Бына шул уҡытыусы ҡыҙын уға тарих факультетына алып килгән. Рим танып ҡалған быларҙы. Ни генә тимә, яҡташтар бит инде. Әммә теге бала бер ни белмәй, ти. Уның ул балаға хатта ярҙам иткеһе килгән, әммә белеме юҡ икән. Шунда ул йәнә лә үҙенең принципиаллегенә таянып, белеме юҡлығы хаҡында әйткән. Элекке техникум директоры үҙенсә ныҡышырға тырышҡанмы икән инде, шунан Рим быға: “Ә һеҙ математиканы үлеп яратҡан, әммә урыҫса белмәгән бер малайҙы хәтерләйһегеҙме? Ул бына мин булам. Уның белеме бар ине, әммә уҡырға алманылар. Ә һеҙҙең ҡыҙығыҙҙың башында бер ни ҙә юҡ бит, быға нисек ҡул һелтәп ҡарап була?”– тигән. Теге директор әллә хатаһын танып, әллә уңайһыҙланып, бер һүҙ ҙә әйтмәй сығып киткән. Ана шулай Рим ағайың кәрәк саҡта кешене урынына ла ҡуя белә торғайны.Тағы ла бер осраҡ иҫкә төштө. Рәсәй хөкүмәтендә дәрәжәле урында эшләгән кешенең ҡыҙы Мәскәү дәүләт университетына имтихан бирергә килгән дә вуз коридорында тәмәке һоранып тора икән. Әлбиттә, үҙен бик иркен, дорфараҡ та тотҡандыр инде, хатта Римдән: “Дай закурить!” – тип ҡысҡырып һораған. Рим тәмәкегә битараф ине, шуға уңайһыҙланып, мин тартмайым, тип ары атлаған. Күп тә үтмәй, аудиторияға имтихан алырға ингәс, бер аҙҙан баяғы ҡыҙыҡай килеп ингән. Бында үҙен тотошо икенсерәк булғандыр инде, нимә генә тимә, имтихан бирергә кәрәк бит. Өс тапҡыр билет алған, әммә бер нимә лә һөйләй алмай, ти, Лилианна. Исеме шулай ине уның. Ҡыҙҙың хәлдәре хөрт икәнен аңлаған факультет деканы Римде саҡыртып: “Хөкүмәт менән мөнәсәбәттәрҙе боҙоу кәрәкме ни? Әйҙә, ярҙам итеп ебәрәйек”, – тигән. Римдең принципиаллеге бында ла үҙен һиҙҙергән: ул ҡыҙҙан яңынан имтихан алған. Аҙаҡҡы осрашҡанда, ул әҙерләнеп килгән булдымы икән инде, яҡшы яуап биргән. Ул ҡыҙыҡай артабан бик һәйбәт уҡып сыҡты, хатта бер мәл Мәскәүгә барғанда, Римдең ҡаршыһына йүгереп килеп: “Здравствуйте, Рим Зайниевич!”– тип ҡосаҡлап алды.Кешеләргә эш буйынса тураһын әйтеп һөйләшһә лә, бик изге күңелле, ярҙамсыл булды ул. Уның асыуы ла, йәне көйгәне лә әллә ҡайҙа китмәгән инде: “Вот понимаешь... Бына аңлайһыңмы...” – ти башлаһа, мин белә торғайным, тимәк, Рим нимә менәндер риза түгел.– Рим Йәнғужин бер ҡасан да кемдеңдер ғилми ҡаҙанышын яңынан күсереп яҙып дан ҡаҙанманы, бармаҡтан һурып фән яһаманы. Фәндә теүәллек, яңылыҡ булырға тейеш. Рим архивтар, статистика идаралыҡтары менән эшмәкәрлеге нигеҙендә, халыҡ менән яҡындан аралашыу һөҙөмтәһендә күпме ғилми асыштар яһаны. Ул фәнни стилде, популяр яҙманы ла яҡшы белде, шуға күрә уның мәҡәләләрен халыҡ яратып уҡыны.“Совет Башҡортостаны” гәзитенең баш мөхәррире Тәлғәт Сәғитов ағай Римдең башҡорт ырыуҙары мәҡәләләренән рубрика асып ебәргәйне. Шул йылда ул үпкәһенә һыуыҡ үткәреп дауаханаға эләкте һәм, ундағы ауырыуҙар танып, Римдән үҙ ырыуҙары хаҡында килеп һөйләтә торғайны. Ултырғыстар етмәй, иҙәнгә теҙелешеп ултыралар ҙа уның һөйләгәндәрен тыңлайҙар, сөнки Рим аңлайышлы тел менән ырыуҙар тарихын кеше күңеленә еткерә белде. Ул ятҡан еренән температуралы көйөнә шуны һөйләне, бер ваҡытта ла бер кемде лә “юҡ” тип кире борманы. Хәҙер бит хатта журналистар ауыҙын асып, йүнле-рәтле һүҙ һөйләй белмәй. Улай булырға тейеш түгел: халыҡ алдында майҙан тотаһың, лекция уҡыйһың, телмәр әйтәһең, һиңә шундай мөмкинлек бирелгән икән, уны еренә еткереп башҡарырға кәрәк. Рим шундай булды. Алты йәшендә Айбулат атаһының эшенә эйәреп барҙы. Күргеһе килгәндер инде баланың унда нимә эшләгәндәрен. Шунан ҡайтты ла миңә: “Ишекте асып тыңлап торғайным, атай телдәр, илдәр тураһында һөйләй ҙә һөйләй”, – ти. Әгәр ул аңлайышһыҙ телмәр тотһа, бала бер нимә лә төшөнмәҫ ине. Ә ул бәләкәй генә көйөнә атаһының лекцияһының темаһын аңлап ҡайтҡан.Рим балаларҙың, студенттарҙың күңелен тойоп эшләне. Ул ғалим булараҡ ҡына түгел, кеше булараҡ та иғтибарлы ине. Фән кешеһе булыр өсөн архивтарҙа ултырыу, киң ғилемле булыу зарур. Тарихсы үҙе яҙырға, үҙе факттарға таянып эш итергә тейеш. Ә кемделер аңлатыу, яңынан үҙ күҙлегенән халыҡҡа еткерергә тырышыу – ул фән түгел.– Эйе, Аллаға шөкөр, яҡташтары уны бик яратты. Мәктәбенә лә исемен бирҙеләр, төрлө саралар үткәреп торалар. Ҡаһым Мырҙашев хаҡында ла иң башта халыҡҡа төрлө документтар нигеҙендә һүҙҙе Рим әйтте. Уның нигеҙле фекеренән һуң башҡалар күтәрелде. Аллаға шөкөр, 2006 йылда Стәрлетамаҡ районының Айыусы ауылында 1812 йылғы яугирҙәр һәйкәл асыуға ла өлгәште ул. Унда “Ашҡаҙар” йырына һәйкәл күптән булған. Үзбәк абзый һөйләй торғайны: күрше ауылдан таш ҡырҡып алып килтереп ҡуйғандар. Римдәр тыумаған да булған әле ул саҡта. Аҙаҡ килеп ул ташты яңырттылар. Халыҡ йырына ҡуйылған иң тәүге һәйкәлдәрҙең береһе ул. Уйлап ҡараһаң, ғәләмәт бит! Юрматы еренә лә тамға-һәйкәл уның инициативаһы менән булдырылды. Башҡорт дәүләт университетының 100 йыллығын билдәләр алдынан да Рим архивтарҙа ултырып, уның тарихын өйрәнде һәм датаны билдәләне. Был эштәр менән ул йәнә лә бер тапҡыр үҙенең эҙәрмән тарихсы, ысын профессионал икәнен күрһәтеп китте. Каруанһарайға ла иҫтәлекле таш ҡуйыу, тамға булдырыу хаҡында хыялланды ул. Ғилми эше китап булып сыҡһа ла, ташҡа яҙыласаҡ тексты өлгөртмәне. Ныҡ ауырый ине. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, “Этнический состав населения Башкортостана” тигән китап сығарҙы. Ул ваҡиғанан һуң ике халыҡ иҫәбен алыу кампанияһы үтте, әммә берәү ҙә уның кеүек сағыштырып, һәр районды айырым күрһәтеп, фәнни һығымталар яһап, китап яҙғаны юҡ. Хатта ки һаман да уның яҙмаларына һылтаналар. Ярай, кәрәк булғас, мәғлүмәттәрҙе файҙаланырҙар ҙа, ссылка ла яһаһындар ти, әммә ни өсөн һаман яңы мәғлүмәттәр халыҡҡа тейешле ғилми күҙәтеүҙәр нигеҙендә еткерелмәй һуң? Беҙҙең ғалимдар ни эшләй икән, тим мин ҡайһы саҡ, эшһеҙлектәренә хайран ҡалам. Демографик хәлде бары тик статистика идаралығы мәғлүмәттәре нигеҙендә генә күҙалларға була.– Юҡ, мин төш күрмәйем. Йоҡлай алмайым мин. Ә бына тауышын ишеткем килә. Шул тиклем өндәшеүен, нимәлер һөйләүен һағынам. Бер китабында Талха Ғиниәтуллин, ҡатыны киткәс, уның һыны күренеп ҡалыуы хаҡында һөйләй бит, мин дә ана шундай хәлдәмен. Ишекте асып килеп керер кеүек. Ҡайҙалыр ул бына яҡында ғына төҫлө. Ул гел генә минең эргәмдә. Уның менән һөйләшәм, кәңәшләшәм, бына һөйләһәң, кеше ышанмаҫ, әммә бына шулай йәшәп ятам мин.– Мин уға кейәүгә сығырға нисек ризалашҡанымды ла аңламай ҡалдым. Бына әле лә шул хаҡта уйлайым да аптырап ҡуям. Стәрлетамаҡҡа килеп, мине ана шул бер бүлмәле фатирға алып ҡайтты ла шунан бирле уға тоғро булып йәшәйем. Әнейем миңә: “Кейәүгә сыҡҡанһың икән, матур йәшә!”– тине, өйләнешкәс. Йәшәй-йәшәй бер-беребеҙгә яратыу хистәре лә, ихтирамыбыҙ ҙа ҙур булды. Шуны беләм: ул – минең кешем. Уның да ошо һүҙҙәрҙе әйткәне булды. Ауырыһа ла, ҡайҙа ғына ауырлыҡ кисерһә лә, шатлығында ла, ҡайғыһында ла янында булдым.– Ул йәштәрҙең фәнгә еңел-елпе ҡарауына көйөндө. СССР дәүләте тарҡалды. Ул яңылыҡты ҡабул итергә теләмәне, XX быуат та унан китмәне. Беҙ икебеҙ ҙә Коммунистар партияһына ингәйнек, унан сыҡманыҡ та. Әле лә партбилеттар һаҡлана. Үҙгәрештәр илгә, халыҡҡа ҙур һынауҙар алып киләсәген һиҙенеп, бик бошондо ул. Әммә нишләмәк кәрәк, тормош дауам итә. Ваҡытты туҡтатып булмай, әммә һәр кем, һәр ғалим Рим һымаҡ тарихта үҙ эҙен ҡалдыра алмай, шуны беләм. Уның һәр миҙгелендә эргәһендә була алыуыма ҡыуанам.


description: “Нефть менән газды ашап булмай. Әгәр Рәсәйҙән уны һатып алмаһалар, илдең бөйөклөгө һабын ҡыуығы кеүек юҡҡа сығасаҡ. Бынан һуң Кремлгә цивилизациялы кешелек менән иҫәпләшергә тура киләсәк, ә

title: Ашаған табаҡҡа төкөрмәйҙәр