description: Торонтайыш – Әлшәй районында “ыласын ҡош типмәгән, ҡош тырнағы теймәгән” торонтайғош исемен мәңгеләштергән ауыл исеме. Яйыҡ ҫубыйҙар ҡәүеме, Илеүкәй иле. Халыҡ телендә йәнә бер исеме – Мәҫәй

title: Тарих төпкөлөнән килгән атамалар

maintext: Торонтайғош был ҡәүемдең ырыу ҡошо булғандыр тип фаразларға нигеҙ бар. Ошоға дәлилде “Иҙеүкәй менән Мораҙым” иртәгенән табып була. Ҡоръятмаҫ, Мәкәш, Ташлы ауылдары Мәҫәй менән борондан уҡ тығыҙ мөнәсәбәттә булған, бигерәк тә ҡыҙ биреү, ҡыҙ алыу кеүек мөһим бәйләнештәр, уртаҡ кәсеп, һунар шөғөлө был ауылдарҙы һәр даим нығытып торған.Ҡыпсаҡтарҙың ырыу тамғаларының береһе – ғәрәптең “дәл” хәрефе. Ошоға бәйле бер матур ғәмәл әле лә бар беҙҙең яҡтарҙа, уларҙы ауылыбыҙға килен булып төшкән Мәҫәй ҡыҙҙары алып килгән булғандыр. Яңы теле сығып килгән балаға уң ҡулының шәһәдәт бармағы менән һул ҡулының усына төртөп, ашап бөткәс дәл-дәл әйттереп доға өйрәтеү ғәмәле. Беҙҙә ул дал-дал шәкеле менән ғәҙәткә ингән. Күреүебеҙсә, урындағы халыҡ үҙен бер ҡәүем итеп туплай алырлыҡ символдарын балаһына һөтимәр сағынан уҡ өйрәтә башлаған булған.Иҙеүкәйҙең ғәскәрендә яулашҡан ҡыпсаҡтарға бирелгән ерҙәрҙә урынлашҡан боронғо тамырлы Ҡыпсаҡ-Асҡар, Торонтайыш ауылдарының тарихы ла Иҙеүкәй әмир замандарына барып тоташа. Һөҙөмтәлә ҡыпсаҡтар был тарафтарҙа урынлашҡан башҡа ҡәүемдәр менән ҡушылып китә, тип етди фаразларға була, сөнки Торонтайғош – меңдәр ҡошо, ә тамғаларын (дәл) ҡыпсаҡтар үҙҙәренән ҡалдырмаған, хатта Мәҫәй атамаһы ла бик боронғо һаналған. Әлбиттә, башҡорт ырыуҙарында ла был ысул киң файҙаланылған. Башҡорттарҙың урыҫтарға ҡушылған ваҡыттарында Ҡазанға батшаға бергә барған дүрт ҡәүемдең вәкилдәре ҡыпсаҡ шәжәрәләрендә күрһәтелә, шулар эсендә “от Кипчакской волости Мешавли – князь Каракуджак, сын Юмаша”, – тип билдәләнә. Төп нөсхәлә был атамаларҙың нисек яҙылғанын белгәндә күп нәмә аңлашылыр ине. Әгәр Мешавли тип русса аталған исем Мәҫәй (Меҫәйле) атамаһына тура килһә, бер ауылдың ике атамаһының асылы ярылып ята: уның береһе Яйыҡ-ҫубыйҙарҙыҡы, икенсеһе – ҡыпсаҡтарҙыҡы. Бында ошо Мәҫәй (Меҫәйле) атамаһының ҡыпсаҡтарҙа ниндәй мәғәнә йөрөткәнен белергә кәрәк була.Бөгөн дә, боронғо ауылдар урынлашҡан урындарға төбәп, Торонтайыш ауылы бик ныҡ таралып ултырған. Борон бөгөнгө һәр урамдың айырым төбәк булғаны һаман да төҫмөрләнә, алты йөҙ йылдан ашыу тарихы булған Торонтайыштың бер урамы бөгөн дә Төбәк атамаһын йөрөтә. Урындағы халыҡтың хәтерендә һаҡланып килгән Торонтайыш урамдарының атамалары: Төбәк, Баҡыр ҡулы – улар ауыл зыяраты яғында. Йәнә Сыуаш, Ҡыршын ҡулы, Мәҫәй урамдары бар.Ҡыпсаҡ шәжәрәләрендә, тамырҙары күрһәтелмәһә лә, Мәкәш теркәлгән. Был осраҡлы хәл түгел, тимәк, Иҙеүкәй ғәскәрендә был исем бик дәрәжәле һаналған, уның яуҙаштары ҡыпсаҡтарҙа ла билдәле булған һәм үҙҙәренең шәжәрәләрендә теркәп киткән.Дәүрә(н) ауылы – хәҙерге Әлшәй районында. Ата-баба бергәләп дәүрән ғүмер һөргән, тимәк, дауамлы, оҙаҡтарға (дәүерҙәргә) һуҙылған ғүмер кисергән. Йәнә “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосынан өҙөк: “Минән дәүрән үткәндә, һеҙгә дәүрән еткәндә, Ҡобағылдай ирҙе мин бер күрмәгән ҡартыңмын!” Ниндәй ҙур мәғәнәле атамалар биргән боронғо башҡорт үҙенең тыуған төйәгенә. Иҙеүкәй иле Дәүрә(н) ауылының бөгөнгө рәсми исеме – Фән, русса – Фань.Келәтаяҡ – хәҙерге Бүздәк районының көнбайыш тарафында. Ҡобау – меңдәр ауылы, уларҙың тамғаһы “Келә-таяҡ” (крестовина). Келә һүҙе тиҫкәре, көйһөҙ, арҡыры мәғәнәһендә, һөйләшеүгә килмәгән кешегә һуҡраныу һүҙе лә булып ҡулланылған. “Иҙеүкәй” иртәгендә “келәбей, келәгә бей” һүҙе фәҡәт ошо мәғәнә йөрөтә.Бишбүләк – был атама биш болаҡ һүҙенең боҙолған шәкеле. Болаҡ һүҙе менән борон йылға, инеш, һыу сығанағы аталған. Ун туғыҙынсы быуат баштарында Мең ырыуы биләмәләренә күпләп килеп ултырған башҡа милләт кешеләре башҡорт һүҙҙәренең әйтелешен боҙоп һөйләшкән, күп атамаларҙың мәғәнәһен белмәгән. Урындағы халыҡ нисбәте аҙ булғанлыҡтан, күп атамалар яңы әйтелештә яңғырай башлай һәм болаҡ һүҙе бүләк булып китә һәм Бишбүләк рәсми атамаға әйләнә.Ә бына хәҙерге Көйөргәҙе районында башҡорттар үҙ атамаларын һаҡлап килгән һәм бөгөн дә Ете Болаҡ ауылы бар. Картала ул “Етебулак” тип билдәләнгән. Ошо боронғо атаманы мәғәнәүи яҡтан ҡабатлап, был ауылдан йәнә дүрт саҡрымда ғына Семиречье ауылы бар. Ә бына “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында, мәҫәлән, “Айдынлы болаҡ” һүҙе яҡты йылға (шишмә) мәғәнәһе менән бирелгән.Атъетәр – бөгөнгө Шишмә районындағы ауыл. Картала күренмәй. Атамаһы ифрат ныҡ боҙолған. Юл буйындағы боролошта ҡуйылған күрһәткестә (әгәр әле үҙгәртелмәгән булһа инде), Аджитарово булып яҙылғанын күреп, күңелем төшкәнен яҡшы хәтерләйем. Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады “ат етәр”, “ат етмәҫ” һүҙбәйләнешен йыш ҡуллана. Борон ырыу-ара элемтәлә ат саптырыу ҡулланғанын иҫәпкә алғанда был атаманың ниндәй мөһим мәғлүмәт йөрөткәнен аңлауы ҡыйын түгел.“Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосынан цитата: “Ат-хат еткән ерҙән ҡунаҡтар саҡырып, аймағын йыйып, мал һуйып, ҙур туй яһап, Иҙеүкәйҙе ҡунаҡ иткән”. Ә ниндәй ерҙәргә ат еткән булған һуң? Бында төрлө фараздар булыуы мөмкин, шуларҙың иң мөһиме, әлбиттә, был ат еткән ара-ырыу биләмәләренең иң алыҫтағы төбәге булған. Оло туй-мәжлестәр үткәрелгәндә, ырыу-тоҡомдоң бөтә тарафтарынан иң абруйлы кешеләр йыйылған һәм сараның сәбәбен дә, әһәмиәтен дә аңлап-белеп, ырыу хәлдәренән хәбәрҙар булған. Унан ҡала, ат еткән урын килгән хәбәрҙе ары тапшырыр өсөн дә тәғәйенләнеп, бында махсус хәбәр йөрөтә торған ышаныслы кешеләр ҙә, саптар аттар ҙа булған, әлбиттә. Ошоға ярашлы, күрәһең, бындай хәбәрсе лә саптар, сапҡынсы тип аталған. Был һүҙ “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында күп осрай. “Һуңғы Һартай ҙа был һүҙҙе ҡуллана: “...был меҫкен сапҡынсыға мин асыуланманым”. Һыбай, һыбайлы һүҙенең йәнә бер шәкеле – атсабар.Тимәк, ат етәр һүҙе телмәр өлгөһө генә түгел, ә ырыу-ара, ырыу эсендәге бәйләнештәрҙә ҡулланылған ҡәҙимге һүҙ, башта, моғайын, төбәк атамаһы булып, һуңыраҡ ауыл исеменә әйләнеп киткән. Ошо Атъетәр атамаһын ҡеүәтләп бөгөнгө Иглин районында Меңъетәр ауылы урынлашҡан. Атъетәр ауылы ла, Меңъетәр ҙә – боронғо Иҙеүкәй илендә, Иҙел-Ҫубый меңдәр биләмәләрендә.“Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында килтерелгән тағы бер боронғо һүҙ – солан. Беҙҙең бөгөнгө ҡәҙимге телдә – салауат күпере, йәйғор. Күсеп йөрөгән халыҡтың йәйге торлағының түбәһе тишек булып, йәйғор (солан) ҡалҡһа, күренеп торған. Тора-бара был һүҙ менән өйгә терәп яһалған ҡаралтыны атай башлайҙар, сөнки тәүҙә уның да түбә башы булмай, был һүҙ бөгөн дә ҡулланылышта йөрөй. Оло бабайҙар иҫән ваҡытта беҙҙең ауылда шундай лөғәт һөйләй торғайнылар: Мәкәшкә килеп урынлашҡан типтәрҙәргә өйҙәрен солан тәртибе менән, осло түбәле итмәйенсә урынлаштырырға шарт ҡуйылған булған. Сәбәбен башҡаларҙан айырылып тормаһындар өсөн (сөнки хәллерәк һәм кәсепсел булғандар), тип үҙҙәренсә аңлатҡандар. Күрәһең, улар иртә яҙҙан килеп урынлашҡан булған, ә, бәлки, бында сәбәп төптәрәк – генетик хәтерҙәренә муафиҡ, боронғо Ҫубый башҡорттары үҙ булмышында һәм телмәр мифологияһында һаман да солан традицияһын һаҡлап килгән булған. Солан-йәйғор образы башҡорт көнкүрешендә бөгөн онотолоп бөткән ырым-йола, ғөрөф-ғәҙәттәрҙең мифологик ишараһын сағылдырып, был ғәмәл башҡорттоң тәңрелек заманынан уҡ килгән булыуы ихтимал.Әберсен – түше, муйынының алғы яғы ҡыҙғылт-һоро, һырты ерәнһыу-көрән урман күгәрсене, рус телендә – горлица обыкновенная. “Иртәнсәккәй тороп тышҡа сыҡһам, әберсендәр ҡунған кәртәгә”, – тип йырлар булғандар. Әберсә – ҡурай еләге. Ҡарағат, ҡыҙылғат.Алаҫ ( рус телендә Алач) – Яйыҡ мең (мин)дәрҙең ораны. Ут тигән мәғәнәлә килә. Хакас халҡында “алас” тигән һүҙ (окуривание травой) шулай уҡ ут мәғәнәһендә. Меңдәрҙә ҡара ҡайын өтәҫләү ғәмәлендә ҡулланылғанын иҫәпкә алғанда, алаҫ һүҙенең ошо ғәмәлдән оранға әйләнеп китеүе мөмкин. Унан ҡала, көнсығыштан Мәкәшкә алыҫтан уҡ күренеп, халыҡ йырҙарында йырланған сағылтауҙар үҙ заманында билгетауҙар булған. Уларҙың башында алдан әҙерләнеп ҡуйылған усаҡтар тоҡандырылып, янған ут алыҫтан күренеп торған һәм, усаҡтар һанына ҡарап, уларҙың шартлы сигналдарын белгәндәр. Бына ошо осраҡтарҙа ла “Алаҫ!” (Ут!) ораны яңғыраған. Ошоға өҫтәп йәнә бер фараз тыуа: меңдәрҙең ырыу ағасы ҡайын икәнен беләбеҙ, ҡара ҡайындың Яйыҡ ҫыбыйҙарында ни тиклем һөйөклө ағас булғанын да иҫәпләһәк, ырыу ағасы бына ошо ҡара ҡайын булыуы ла бар. Унан ҡала, әгәр ҫанай һүҙе менән йәйә-ҡорал аталған икән, был ҫанай ошо ҡара ҡайындан яһалыуы ихтимал һәм ҡайын тураһындағы ҡәтғи тыйыуҙар ҡоралға мохтажлыҡтың асылын сағылдыра булһа кәрәк. Шуға ла Күк батырҙың ҫанайы күктең соланы (“күк соландай”) йәйғор менән сағыштырылалыр, тимәк, был ҡорал ифрат ҡеүәтле булған һәм шундай уҡ ҡеүәтле батырҙарҙың химаяһы булған.Ташлы һәм Мәкәш ауылдарында борон-борон замандарҙа Ҫанай менән Шайтан шарҙарынан ҡара-ҡаршы уҡ атышҡандар, тигән риүәйәт әле лә йөрөй. Бер-береһенән хәтһеҙ генә арала урынлашҡан был шарҙарҙың береһенән икенсеһенә уҡ осоп барып етәрлек булғас, беҙҙең бөгөнгө фиғел менән дә был йәйәләрҙең һәм батырҙарҙың ҡеүәтен тойомлап була.“Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында ун ике тотам уҡ тартҡан оҙон ҡуллы ырыу батырҙары телгә алына, бындай уҡтарҙың оҙонлоғо беҙҙең үлсәмгә әйләндергәндә өс метрҙан да кәм булмаған. Йәнә, йүнәлеште дөрөҫ (тура) бирер өсөн уҡтың ҡойроғона ҡарға ҡоштоң, йә булмаһа шоңҡар, ҡарсыға ҡоштоң йөн-ҡаурыйы ҡулланылған, бындай уҡтар сәрпи уҡ тип аталған. Мәғәнәһе – йыраҡтан ала торған уҡ, мәҫәлән, Иҙеүкәйгә дуҫы Ыласын былай ти: “Ҡара бөркөт йөнөнән әҙерләнгән уҡ һиңә!”Ә “Һуңғы һартай” үҙенең улы Ҡармасандың мәргәнлеген бына нисек белдерә: “Үҙ ғүмерендә уның алты ғына уғы яҙа китте. Ул егет ине”. Ниндәй йәйәләр кәрәк булған бындай уҡтарҙы осорорға, күҙ алдына килтереп була. Меңдәрҙең бына шундай йәйәләре ҫанай тип аталғандыр ҙа. Ә бына Аҡ урҙа ханы Туҡтамыштың уғы туғыҙ тотам тип билдәләнә. Үҙ заманы өсөн Ҫанай һәм Шайтан шары тирәләрендә ысынлап та дәһшәтле алыштар булғандыр, шуға ла халыҡ хәтере был хәлдәрҙе ныҡ беркеткән һәм бөгөн дә был турала риүәйәттәр йөрөүе – ошо әхүәлдәрҙең сағылышы. Был урында бер нәмәне билдәләп китеү урынлы һымаҡ. Күп халыҡтарҙың легендаларында, әкиәттәрендә эльфтар тураһында һөйләнелә. Улар оҙон аҡ-һары сәсле, ҡеүәтле уҡсылар, һунарсылар икәне билдәле. Башҡорт Мең (Мин) шәжәрәләрендә Сәсле атамаһы ҡулланылып, күп тармаҡтарҙың сығышы һәм дауамдары килтерелә. Шәжәрәләрҙә Сәсле-Ата тигән дәрәжә-исем дә бар, миндәрҙең Ҫубыйҙар тармағы үҙен туранан-тура Сәсле дәрүиш тармағы итеп билдәләй һәм тарихсылар быны инҡар итмәй, эпостар, урын, ер-һыу атамалары был әхүәлде тәҡрарлап, быуаттар буйы һаҡлап килә. Сәсле Ата тоҡомонан Төкләҫ баба быуындары теүәлерәк яҙылған, бында башҡа ҡәүем шәжәрәләре лә мәғлүмәт ҡалдыра; Юрматы, Ҡыпсаҡ, Тамйән, Байлар, Бүләр улысы, Ирәктеләр шәжәрәләрендә (төрлө шәкелдә яҙылған булһалар ҙа) Сәсле-Ата эҙҙәрен төҫмөрләп була. Сәслеләр ҡәүеменән айырмалы, сәсһеҙ йөрөгән ҡәүемдәр “таҙ” (таҙа) атамаһын йөрөткән. Был һүҙ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып, төрлө сәбәптәр менән сәсе үҫмәгән кешене таҙ (таҙа) тип атау ғәмәле бар.Тутыя – тамъяндарҙың ораны. Тутыйғош мәғәнәһендә килә, күрәһең, инә ҡошто шулай атағандар. “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында Иҙеүҙең атаһы (йә булмаһа оло бабаһы) Ҡотлоно Туҡтамыш хан язалай. Был әхүәл бөтә варианттарҙа ла һөйләнелә. Сәбәбе – Ҡотлоноң Аҡһаҡ Тимер кешеләренә йәшерен рәүештә Туҡтамыштың һунар ыласыны йомортҡаһын биреп ебәреүе була. Ә бына беҙҙең ауылда ошоға оҡшаш риүәйәтте былай һөйләйҙәр ине: “Меңдәрҙең шундай бер ырыу сере булған, ул сер тутыйғош (попугай) йомортҡаһының эсенә йәшерелгән һәм уны бик ныҡ һаҡлағандар. Бер-береһен киҫәтеп торор өсөн “Тутыя” тигән оранды гел әйтә торған булғандар, ә мәжлестәрҙә, йыйындарҙа, халыҡтың уртаҡ бер сәләме булып, ырыуға үҙҙәрен йәбештереү ысулы ла булған”. “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында ошондай юлдар бар: “Ал тәхетнең аркаҫы алтын еғаҫ (ағас), тутыйғош ҫайрап телгә килгәндә...” Йәнә бер цитата: “Ҡуш ҡанатлы алтын таж, күҙ урынында гәүһәр таш, Сыңғыҙҙан килгән дәүләт ҡош бу башымда түгелме?” Әгәр дәүләт ҡошто дәүләт гербы тип иҫәпләһәк, тутыйғош образы (өрәге) Сыңғыҙ хан дәүеренән килгән, бәлки уның тарафынан тамъяндарға тәғәйенләнгән оран булыуы мөмкин. Шәжәрәләр башҡорт ырыуҙары үҙ-үҙҙәрен минлекләһен өсөн Сыңғыҙ тарафынан тәғәйенләнгән ырыу билдәләре (тамға, ағас, ҡош, орандар) тураһында мәғлүмәт ҡалдырған.Беҙҙең яҡтарҙа Тутыя тигән ҡатын-ҡыҙ исеме лә йыш осрай ине элегерәк, хәҙер был исем юҡтар рәтендә. Тамъяндар бик күп тарафтарҙы биләгән Мең ырыуының айырымланып киткән бер тармағы тип фаразларға нигеҙ бар, быны шәжәрәләрҙәге уртаҡ тамырҙар күрһәтеп үк тора. Сыңғыҙ дәүерендәге меңдәрҙең хакимы (бейе) Ураҙас булыуы билдәләнә, ә тамъяндарҙың шәжәрә сылбыры һуңғараҡ ваҡыттарҙан башланған һәм уларҙың хакимы (бейе) Шәғәли бей тип билдәләнә. Бында өҫтәмә эҙләнеүҙәр талап ителә.Ҡорған – ерҙән өйөп яһалған ҡоролма. Ғәҙәттә, ҡоролмалар билдәле кешеләрҙең ҡәбере өҫтөнә өйөлгән булған, бөгөнгө ҡулланылышта был һүҙ ҡурған шәкелендә йөрөй. “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында шундай юлдар бар: “Ҡара тейен Алыпты гүр ҡаҙытып күмдерҙе, гүре ҡорған тау булды”.Зир – аҡыл, зиһен. “Зир ҡәҙерен зирәк белер, ир ҡәҙерен ир белер”, – ти Мораҙым батыр эпоста.Ҡу күле – аҡҡош күле. Был һүҙ “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында ла осрай. Аҡҡош күле бөгөнгө Балтас районында ла бар.Кир – мамонт, киртеш – мамонт теше.Ҡот – өс кенә хәрефтән торған был һүҙ телебеҙҙә ифрат оло мәғәнә йөгөн йөрөтә. “Ҡот” һүҙе бер ваҡытта ла таушалмай. Миҫалдар ҡарағансы ҡот һүҙенең ҡара-ҡаршыһын да билдәләйек. Был һүҙ – йот.Ҡарайбыҙ:А. Ҡот. а) байлыҡ, барлыҡ, именлек, бәрәкәт: ҡотайған, “мал ҡәҙере белгәндең ҡото артыр”;б) шатлыҡ, өмөт: ҡотло аяҡ, ҡотло йорт, һ.б.;в) бәхет: ҡот ҡунған, ҡотлау – фатиха биреү, теләк теләү.Б. Ҡот – йәм, матурлыҡ, гүзәллек, яғымлылыҡ, бөхтәлек. Ҡотһоҙ булһа – яғымһыҙ, әҙәпһеҙ, килбәтһеҙ, йыйнаҡһыҙ, тыйнаҡһыҙ, тотороҡһоҙ, тупаҫ. Был сифаттар кеше ҡиәфәтенә ҡарата, йорт-ҡураға тейҙереп тә ҡулланыла.В. Ҡот – йән, дарман, ғәйрәт.“Иҙел-ер” ҡобайырында шундай һүҙҙәр бар: “Иҙел ер ул – йорт-ил ул, йорт илдәре – ҡот ер ул!”Атаһынан ҡот йыйһын, тип доға ҡылғандар бала тыуғас.Ҡото киткән (бәрәкәт киткән), ҡото осҡан (ҡурҡҡан).Г. Ҡот – им-том. Ҡурғаштан ҡот ҡойғандар. Ҡойолған ҡоттан башҡа, ҡот итеп тағыу өсөн ҡабырсаҡ, мәрйен, тәтәй-таш, мәрүәт, өшкөрөп тоҙ ҡулланылған.Бәләбәй районында үҙ заманында Ҡотоҙо ауылы булған, урыҫтар килеп урынлашҡас, был урында Знаменка исеме менән урыҫ ауылы барлыҡҡа килә һәм ҡырҡа үҫеп китә. Баҙары, тирмәне, башҡа кәсеп урындары барлыҡҡа килә. Башҡорттарҙың нисбәте кәмей барып, Ҡотоҙо тамам бөтә, әммә Мәкәш, Ҡоръятмаҫ, Боранғол, Ҡыҙрас ауылдарының оло кешеләре был ауылдың атамаһын һаман да телдәренән төшөрмәй һәм Знаменканы улар Ҡотоҙо тип йөрөтә. Минең ҡәйнәм Гөлйыһан ҡытлыҡ йылдарҙа был ауылға һатыу итергә йөрөгән. Бик ярата ине ул Ҡотоҙоно. Атамаһын иһә ул былай тип аңлата торғайны. Ҡасандыр, ҡайҙандыр килгән башҡорттар үҙҙәре менән бик ҙур таш тоҙ алып килгән булған икән. Ауыл булаһы урынға был тоҙ ташын ҡот итеп юрап, доға өшкөрөп күмгәндәр, ләкин урынын бер кемгә лә әйтмәгәндәр.Тоҙ өшкөрөү ғәмәле бөгөн дә бар. Мәкәштән Минеүәрә Ғәйзуллина һөйләүенсә, уның оло ҡәйнәһе (иренең өләсәһе) Хәкимә әбей тоҙ өшкөрөргә бик маһир кеше булған. Ул тоҙ доғаһын белгән. Мин был доғаны Фәниә апай Миңләхмәтованан яҙып алдым. Доғанан башҡа тоҙ өҫтөндә әбей Ҡөрьәндән сүрәләр ҙә уҡыған булған. Таш тоҙ булмағанлыҡтан, әбейебеҙ эре тоҙҙо еүешләп, йомарлап, сепрәккә төрөп усаҡҡа күмгән һәм уны бер аҙна самаһы утта яндырған. Усаҡтан алғанда ул ҡуйы- һары төҫкә инеп, өшкөрөргә яраҡлы тоҙ ташы булған.Төйәк – ырыу туҡтаған һәм кире әйләнеп ҡайта торған урын. Төйәккә урын һайланғас, иң әүәл билге ҡуйылған. “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосында Мораҙымдың ошондай телмәре бар: “Биләнсек башы биш тирәккә билге төйҙөм йорт өсөн”. Билге итеп башлыса таш һайланған, шуға ла Башҡорт илендә Ташлы исеме менән атамалар ифрат күп булған һәм һуңыраҡ ауыл исемдәренә лә күскән. Билге итеп ағас та файҙаланылған, күп осраҡта ике билге бергә йөрөгән. Уға мотлаҡ ырыуҙың тамғаһы, ораны, ҡошо яҙылған. Билге сифатында ниндәй ағасты ҡулланыуға ҡарап, ул ырыу ағасы итеп тә билдәләнгән, йә булмаһа, тәғәйенләнгән ырыу ағасы билге итеп ҡуйылған. Был урынға (тамғалы ташы булған төйәккә) башҡа ҡәүемдәр урынлашмаған, эйәле булып иҫәпләнгән. Билге төшөнсәһе, минлекләнгән урын-ергә ишара яһап, “төйәк” тигән һүҙ менән дә йөрөтөлгән.Төйәк – туҡталыш урыны ғына түгел, йәшәү, ҡышлау урыны ла. Бында тыуым, үлем хәлдәре лә булған, ошонан сығып тыуған төйәк, гүр-төйәк, гүр-тупраҡ төшөнсәләре ҡулланыуға инеп киткән. Бала тыуғанда дин-ислам ҡанундары талап иткәнсә мотлаҡ ҡорбан салынған һәм йәнә төйәк һүҙе, был осраҡта “тейәк” шәкеле менән дә ҡулланылып, салынған малды тейәккә күтәреп тунау өсөн арҡан тағып яһалған арҡыры ағасты билдәләгән. Салынған малды өҫкә күтәреп тунау ғәмәле башҡорт халҡында бөгөн дә теүәл үтәлә. Был “Урал батыр” эпосындағы талапты – ҡанды ризыҡ итеп ҡулланыуҙы тыйыуҙың ҡәтғи үтәлеүен күрһәткән ғәмәл, сөнки арт һандан күтәрелгән малдың ҡаны тамсыһына тиклем һарҡып бөтә. Һәр бер төйәктә махсус әҙерләнгән тейәктәр, мал салыу урындары булған.Бәләбәй атамаһының барлыҡҡа килеүе фәҡәт Иҙеүкәй исеме менән бәйләнгән кеүек күренә. Бында фараздар күп булыуы мөмкин. Үҙ тарафтарында булып торған төрлө хәл-әхүәлдәр хаҡында хәбәрҙар булған урындағы башҡорттар, үҙ телмәрҙәрендә Бәләбәй атамаһына төрлө мәғәнә һалған. Был һүҙ бик йыш ҡулланылған, шуға күрә урын-ер атамаһына әйләнеп киткәндер. Беренсенән, уға аңлатма эҙләгәндә беҙ боронғо Иҙеүкәй иленең бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланып килгән атамаларына мөрәжәғәт итергә тейешбеҙ.Эпостан цитата: “Һайыҫҡан уйлап тормаған, Иҙеүкәйгә юл башлап, Иҙел ағышын түбәнләп, Бәлә тауға ҡаратып, алдан осоп киткән, ти. Уңға-һулға Бәләнән аҡҡан йылға башынан һайлап ҡунып имәнгә, Иҙеүкәйҙе көткән, ти”. Был өҙөктә Бәлә атамаһы ике урында килтерелә һәм туранан-тура Иҙеүкәй шәхесенә ҡағыла. Хәҙер Бәлә исеменә аңлатма: “Бәләтау – Мәләүез районындағы Аптыраҡ ауылы янында Ағиҙелгә яҡын тау”. Был фараз “Иҙеүкәй менән Мораҙым” эпосындағы боронғо географик атамаларға аңлатманан алынды. Өҫтә килтерелгән өҙөктә Бәләтауҙан башланып уңға-һулға аҡҡан йылға тураһында ла мәғлүмәт бар. Был йылғаның исеме – Бәлән.Туҡтамыш менән асыуланышҡан Иҙеүкәй Аҡ Урҙанан сығып китә һәм байтаҡ юл мәшәҡәттәре менән Сытмыр ханға юл ала. Эпоста килтерелгән сюжет – Иҙеүкәйҙең юл мажараларының береһе. Иҙеүкәй үҙенең сәфәрендә был урындарҙан үтә булып сыға. Бөгөнгө Бәләбәй ҡалаһы Мәләүез менән йәнәш урынлашҡан. Ә был урындар Иҙеүкәй батырҙың һәм уның ата-бабаларының боронғо икһеҙ-сикһеҙ иле булған. Һуңыраҡ башҡорттар, бында ултыраҡлы торлаҡ барлыҡҡа килтереп, төпләнеп йәшәй башлағас, был исем географик атамаға әйләнеп, Бәләбәй булып киткән, тип фаразларға була.Шул уҡ ваҡытта сәсән телле башҡортта Иҙеүкәйгә “бәлә бей” тигән ҡушамат та тағылған булыуы ихтимал. Эпоста Туҡтамыш телмәре был турала фекер йөрөтөргә нигеҙ бирә: “Ҡотлолҡыя би икән, аның башын сапҡанда, Иҙеүкәйҙе сабалмай, бер башыма бәлә алдым”. Хан тиклем хандың бойороҡтарын кире ҡаҡҡан, ә һуңыраҡ уға яу менән ябырылған Иҙеүкәй, әлбиттә, Туҡтамыш өсөн бик ҙур бәлә булған, ә бына Аҡ урҙаның һалымдарынан йонсоған башҡорттар был ҡушаматты ҙурлау, ололау мәғәнәһе менән, бәлки, кинәйәләп ҡулланған булыуы ихтимал, сөнки Туҡтамыштың яһаҡ йыйыусыларын Иҙеүкәй илдән ҡыуып ебәргән, был хаҡта күп тарафтарҙа билдәле булған.Эпостың сюжетына ярашлы, үҙ заманында ғәҙеллеге менән дан алған Иҙеүкәйгә Туҡтамыш 15-16 йәш самаһында – бей, ә һуңыраҡ ҡорбаш дәрәжәһе бирә. Шунан сығып Туҡтамыштың ҡатыны Иҙеүкәйҙе “йылҡысыҙан би булған, түрәң булған Ҡобоғол” тип битәрләй. Был осраҡта ҡатындың телмәренән Иҙеүҙе “Бала бей” тигән мәғәнә менән кәмһеткәне тойомлана, ошо фаразды Туҡтамыштың вәзире Сәләхиҙең телмәре лә нығыта: “Илеңә килгән Иҙеүкәй һыналмаған, үҙе йәш, – ти ул Туҡтамышҡа, – урҙа һынлы һарайҙа буҙ баланы бей ҡылыу, бөтә яуға баш ҡылыу ҡулай булмаҫ оло хан”, – тип үҙ фекерен белдерә.Сәләхиҙең был һүҙенә Иҙеүкәйҙең яуабы иҫ киткес тәьҫирле һәм хисле. Башҡорттар араһында уның бала сағынан уҡ хөкөм сығарып (бейлек ҡылып) йөрөүе билдәле булған, әлбиттә. Эпоста бала Иҙеүкәйҙең икенсе бер баланы язаға тарттырыуы һәм был “хәбәрҙең илгә фаш булыуы” ла яҙыла. Һабрау сәсән әйтмешләй, “йәше утыҙға етмәйенсә туғыҙ йортҡа дан булған” Иҙеүкәйҙең ғәҙел хөкөмсө булыуын тәҡрарлаған миҫалдар эпостың бөтә варианттарында ла килтерелә. Бөтә Урал илен тетрәткән Иҙеүкәй батырҙың тәржемәүи хәле илдә киң билдәле булған, һис шикһеҙ. Шуға ла Иҙеүҙең, унан батыр булып тыуған улы Мораҙымдың исем-атамалары, ҡушаматтарының күп булыуы – тәбиғи хәл, уларҙы бөртөкләп йыйырға һәм өйрәнергә генә кәрәк.


description: Саф Нөгөш һыуын эсеп, тәбиғәттең матурлығын, көсөн алған инсафлы ҡыҙҙың Хоҙай уны оҙон ғүмерле итеүе башына ла килмәгәндер. Ул йәшәгән йорттан нур бөркөлөп торған кеүек. Оло йөрәкле, күңел й

title: Ҡояш кеүек инәй

maintext: Миңһылыу Иҫәнбаева — Мәләүез районы Әбет ауылы ҡыҙы. Ул тәбиғәттең ағастар төрлө төҫкә мансылған көҙ айында күп балалы ғаиләлә Рәжәп Иҫәнов менән Гөлбикәнең өсөнсө шатлығы булып донъяға ауаз һала. Тәүге ике малайҙан һуң ҡыҙ баланы айырыуса көтөп алалар. Миңһылыуға әсәһе янында иркәләнеп үҫергә тура килмәй. Унан башҡа тағы бер-бер артлы алты ир бала – ҡустылары тыуа.Уҡырға бик зирәк булһа ла, ҡыҙға белем алыу бәхете теймәй, биш класс ҡына тамамлай. Ун ике йәшенән колхоз эшенә егелә, үҙенән өс-дүрт йәшкә өлкәндәр менән ярышып сөгөлдөр утарға, утын-бесән эшләргә, емеш-еләккә йөрөй.— 1933 йылда, аслыҡ ваҡытында, үлән ашы ашап иҫереп ятҡан саҡтар булды, – тип хәтерләй Миңһылыу инәй. – Халыҡ астан шешенеп ҡырылды. Ярай әле, бәхеткә күрә, ауылдашыбыҙ Ахун ағай бик йомарт кеше булды, беҙҙе аслыҡтан ҡотҡарҙы. Халыҡ күпләп үлә башлағас, ул колхоз игенен кешеләргә таратып биргән. Арала бер насары була бит ул: кемдер өҫтөнән ялыу яҙған. Ахун ағай судҡа тарттырылған. Был хәлгә тиклем ул ауыл халҡына күп кенә ялман тоторға ҡушҡан. Халыҡ ул ҡушҡанса эшләгән. Суд барышында олатайым теге ялмандарҙы өҫтәлгә сығарып һалып: “Вина не моя, нападение со стороны крыс”, – тип яуап биргән. Уны аҡлағандар.Миңһылыуҙың әсәһе Гөлбикә бик уҫал булған, гел генә ҡарауыллап торған. Шуға ла, ни ҡушһа ла, башын аҫҡа эйеп, эшләп тик йөрөгән. Кистәрен күҙлекәй таҫтамалдар, сәскәле сигеүҙәр сиккән. Ул әйберҙәре һаман да һаҡлана әле. Әсәһенә ҡустыларын ҡарашырға ла өлгөргән.Һуғыш башланып китә. Ике ағаһы – Рәхмәтулла менән Рәсүл яу яланында ятып ҡала. Атаһы тәүге һуғышта уҡ беләге яраланып, эшкә яраҡһыҙ тип, кире ҡайтарыла. Миңһылыуға тағы ла бөтөн ауырлыҡ өйөлә. 1941 – 1942 йылдарҙа хат ташыусы булып эшләй. Кистәрен әсәһе менән фронтҡа ебәрер өсөн ойоҡ-бейәләй бәйләй.Кешеләр был донъяға бәхетле булыр өсөн парлы булып тыуа, тиҙәр. Миңһылыуға ла үҙ ише табыла. 19 йәшлек ҡыҙҙы күрше Түбәнге Таш ауылы егете Ғәйнулла Иҫәнбаевҡа димләйҙәр. 1942 йылдың май айында өйләнешәләр. Үҙаллы йәшәү өсөн йорт төҙөйҙәр. Ғәйнулла бик шәп ҡул оҫтаһы була. Ағас күнәк, батман, тырыз кеүек һауыт-һаба эшләп, аҙыҡҡа, кейемгә алмаштырып, аҡсаға һатып, тырышып донъя көтөп алып китәләр. Ә кистәрен ире гармун уйнаһа, өй эсе моңға тулған. Миңһылыуы ҡушылып йырлап ебәрһә, тағы ла йәмләнеп киткән.Йәш ғаиләне шатландырып, бер-бер артлы Зилә, Тәлғәт, Люциә, Рәмзиә, Фәрғәт, Фәүзиә, Гөлсиә донъяға килә. Әммә алда уларҙы яҙмыш һынауы көтә. Фәүзиә исемле ҡыҙы, бер йәше тулғас, ауырып китә. Әсә кеше күпме өҙгөләнһә лә, ҡыҙы мәңгелеккә күҙҙәрен йома. Тағы бер ҡыҙын Фәүзиә тип атайҙар. Тыныс ҡына йәшәп ятҡанда, тормош иптәше 67 йәшендә донъя ҡуя. Кинйә ҡыҙы Гөлсиәһенең ире Владимир һыуға батып вафат булғас, ҡыҙына ике балаһын да ҡараша. Һуңынан был ҡыҙы ла фажиғәле рәүештә баҡыйлыҡҡа күсә.— Гөлсиәм дә үлгәс, йөрәгем өҙөлгәндәй булды. Етем ҡалған балаларҙы Фәүзиә ҡыҙым кейәүем Фәррәх менән ҡарамаҡҡа алды, үҙем ҡартайып киттем бит инде. Балаларҙы аяҡҡа баҫтырҙылар, туйлап кейәүгә бирҙеләр, – тип шатлана инәй.Миңһылыу инәйҙең ҡыҙҙары тәүге мөхәббәттәрен әрме сафына оҙатып көтөп алғандар, ике килене лә, инәйҙең улдарын әрмегә оҙатып, ҡайтҡас, туйҙар үткәреп өйләнешкәндәр. Балалары бергә дуҫ, татыу ғүмер итә. Инәй Күгәрсен районының Йомағужа ҡасабаһында оло ҡыҙы Зилә менән ғүмер итә. Доғалар уҡый, намаҙын да ҡалдырмай, бик күпте белә. Балалары, ейән-ейәнсәрҙәре, бүлә-бүләсәрҙәре наҙына төрөнөп йәшәй.Ғүмер юлы иң яҡын кешеләрен — ирен, ике ҡыҙын, ике кейәүен — юғалтыу ҡайғыһы менән үрелеп барһа ла, бирешмәгән, йөҙөнән сафлыҡ бөркөлә. Күңел нурҙарын һәр балаһына, балаларының балаларына, яҡындарына тигеҙ бүләк итеп йәшәй. Шунан да ҙурыраҡ бәхет юҡтыр ул.

fasttext_language: ba


description: Нисек кенә ҡапма-ҡаршылыҡлы булмаһын, бөгөн журналистар, халыҡ алдында телмәр тотҡандар араһында “ислам” һәм “террорсылыҡ” төшөнсәләрен йәнәш ҡулланыусылар байтаҡ. Шартлатыуҙар, ҡораллы бәре

title: Наҙанлыҡтан йоҡҡан яманат

maintext: Был мәсьәлә күптән уйландыра ине, шулай ҙа яңыраҡ халыҡ араһында ишетелгән ике һүҙ ҡулға ҡәләм алырға мәжбүр итте. Тәүгеһен магазинда һут һатып ултырған ҡатын әйткәйне. “Йүнле кеше ошо йәштән һаҡал үҫтерәме ни? Моғайын, әллә ниндәй шартлатҡыстар әҙерләп йөрөйҙөр әле... Тәүбә, тәүбә”, – тине ул, килешле генә һаҡаллы егетте арҡыс-торҡос ҡарашы менән оҙатып ҡалғас. Икенсе фекер ятаҡ коменданты менән вахтерҙың һөйләшеүендә яңғыраны. “Бер ҡатынды иҙән йыуыусы итеп эшкә алырғамы-юҡмы?” – тип баш вата ине улар. “Ике юғары белеме булыу менәнме ни, ана, яулыҡ ябынып йөрөй ҙәбаһа! – тине вахтер. – Башыбыҙға бәлә...”Шулай, бер нисә йыл элек кенә АҠШ-тағы, Франциялағы халыҡтың намаҙ уҡыусыларға, яулыҡлыларға һағайып ҡарауы аптырата ине беҙҙе. Уларҙың ҡылыҡтарын аңлай алманыҡ, көлөп тә ҡуйғыланыҡ. Инде үҙебеҙ... Рухи сафлыҡ, татыулыҡ, тоғролоҡ нәсихәттәрен өҫтөбөҙгә ябырылып килгән ҡара шәүлә тип күрәбеҙ. Эйе, Көнбайыштан шәүлә ағыла, ләкин уның тамырҙары дин ҡанундарында түгел.Һис шикһеҙ, террорсылыҡ, радикал ағым, милләтселек һымаҡ һәләкәткә илткән күренештәрҙе Ислам ҡанундары менән бәйләргә бер ниндәй нигеҙ юҡ. Әммә, маркетологтар иҫбатлауынса, алты ай буйына өҙлөкһөҙ тылҡыған хәлдә халыҡты теләһә ниндәй алдаҡҡа ышандырырға була. Хатта балдың – әсе, тоҙҙоң сөсө икәненә лә. Йәмғиәт аңын яулауға йүнәлтелгән реклама һәм мәғлүмәт һөжүменең гелән уңышҡа өлгәшеү сере тап шунда ла инде. Ә беҙҙең телевидение, радио, матбуғат, Интернет сайттары аша дингә кире ҡараш тыуҙырырлыҡ хәбәрҙәр нисәмә йыл туҡтауһыҙ яуа?..Әлбиттә, бар бәләне киң мәғлүмәт сараларына ғына япһарыу ҙа дөрөҫ түгел. Утһыҙ төтөн сыҡмай, тиҙәр. Шуның һымаҡ, әгәр ҡайҙалыр шартлауҙар, атыштар булмаһа, уларҙа һаҡаллы һәм яулыҡлы кешеләр ҡатнашмаһа, журналистар Ислам менән террор тураһында ул тиклем дә ҡомарланып, ҡыйыуланып һөйләй алмаҫ ине. Ваҡиға бармы, уны яңылыҡ итеп һатып, файҙа алырға мөмкинме? Шулай икән, хәбәрселәр тик ятмаясаҡ.Төрлө фараздарға, раҫлауҙарға ҡарағанда, ваҡиға тыуҙырыу менән шөғөлләнеүселәр билдәле, һәм улар һис тә һәлкәүлек күрһәтмәй. Ислам дәүләттәренең тәбиғи ҡаҙылмаларға бай биләмәһенә ҡыҙыҡҡан, бер үк ваҡытта Европа илдәренән, Рәсәйҙән дә күҙ яҙлыҡтырмаған капиталистар үҙ маҡсатына өлгәшеү өсөн аҡса йәлләмәй. Шәреҡ илдәрендә сығарылған бола йыш ҡына бер нисә кәмәнең ҡойроғон тоторға мөмкинлек бирә уларға: демократия теләгән халыҡтың үҙ хакимын язалап үлтереүе, миллионлаған ҡасаҡтың Европаға бәреп инеүе, Рәсәйҙәге мосолмандар араһында ығы-зығы тыуыуы... Ысын булһа, тәүбә-тәүбә, “игеҙәк башнялар” ҙа яңы һуғышҡа сәбәп итеп шартлатылған, тиҙәр.Ҡайһы берәүҙәр әлеге низағтарҙы Исламға ҡаршы башҡа диндәгеләр тарафынан ҡылынған хаслыҡ тип ҡабул итә. Бәлки, ысынлап та, Мөхәммәт пәйғәмбәр өммәтенең тормоштан ҡәнәғәтлегенә көнләшеп ҡарағандарҙың мәкерле хыялдары барҙыр, тик был осраҡта матди ҡыҙыҡһыныу күберәк, буғай. Мосолмандарҙың үҙ-ара татыулығын ҡаҡшатҡан хәлдә бик күп байлыҡҡа юл асыла, тинек бит инде. Өҫтәүенә диндең асылын аңлап етмәгән, әммә үҙен тура юлдамын тип һанаған бер төркөмдө был һуғышта бик уңышлы файҙаланып була. Шундай тоғро, ҡыйыу яугирҙәр тағы ҡайҙа бар?..Именлек хеҙмәте биргән мәғлүмәттәргә күҙ һалһаҡ, Рәсәйҙә террор акттары башҡарыу өсөн махсус кешеләр әҙерләгән урындар байтаҡ. Илебеҙ тыныс бит әле, буш һүҙҙер был, тип уйлаусылар бик ныҡ хаталана. Беренсенән, беҙҙә именлек һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары яҡшы эшләй, улар йыл да тиҫтәләрсә ҙур терактты иҫкәртә. Икенсенән, Рәсәйҙә әҙерлек үткәндәр сит илдәрҙә шартлау, атыш ойоштороуҙа әүҙем файҙаланыла. Элегерәк террорсыларҙың ояһын Төньяҡ Кавказ республикаларында ғына эҙләй торғайнылар, хәҙер Волга буйы-Урал төбәге лә хәүефлеләр иҫәбендә.Ә нилектән ҡайһы бер мосолмандар енәйәтселәр сафына баҫа һуң? Әлбиттә, төрлө сәбәп барҙыр, әммә күп осраҡта был кешенең дин нигеҙҙәрен белмәүенә бәйле. Иманы нығынып бөтмәгән, дөрөҫ йүнәлеште күрмәгән йәштәрҙе албырғатып, юлдан яҙҙырыу бер ни тормай. Террорсылар араһына яңы ағзалар йәлеп итеү менән психиканы эшкәртергә оҫта әҙәмдәр шөғөлләнә. Ғөмүмән, был мафияла ҡорал ҡулланырға өйрәтеүселәр генә түгел, компьютер программалары эшләп сығарыусылар ҙа, хоҡуҡ белгестәре лә, башҡа тармаҡта тәжрибә туплағандар ҙа бар, тиҙәр. Улар һәр кем менән уртаҡ тел таба, теләһә ҡайһы күңелгә асҡыс ярата ала...Шуны оноторға ярамай: мосолмандың уйҙары ла, ғәмәлдәре лә бер генә маҡсатҡа – Аллаһ Тәғәләнең ризалығына өлгәшеүгә – йүнәлтелгән. Тауыш күтәреү, ғауға сығарыу, кемелер рәнйетеү, ситләтеү, үҙеңә тейеш булмағанға йоғоноу, уғрылыҡ, илбаҫарлыҡ, үлтерештәр, шул иҫәптән бер ғәйепһеҙ бәндәләрҙең йәнен ҡыйыу юлы иһә, һис шикһеҙ, кирегә генә алып бара, Раббыңдан һаман да алыҫлаштыра. Пәйғәмбәр Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм: “Үҙ-ара килешеүҙә торған кафырҙы үлтергән кеше Ожмахтың ҡырҡ йыллыҡ араға таралған хуш еҫтәрен дә тоймаҫ”, – тип иҫкәрткән. Хәҙистәрҙә “Мөьмин (Аллаһҡа бар күңеле менән бирелгән кеше) алдында башҡалар (дин әһелдәре лә, кафырҙар ҙа) үҙен тыныс һәм хәүефһеҙ тоя алыр” тигән юлдар ҙа бар. Шуға күрә, асыҡтан-асыҡ әйтергә кәрәк: террорсыларҙың ысын исламға ла, иманға ла бер ниндәй ҙә ҡыҫылышы юҡ.Шулай итеп, мосолман битлеге кейгән ысын террорсылар йәмғиәткә лә, динебеҙгә лә янай, ләкин уларға ҡаршы көрәш алып барыусыларҙың эшмәкәрлеге уттың ялҡынына һыу һибеүҙе генә хәтерләтә. Усаҡты һүндерергә, йәғни барыһын да күңел төпкөлдәрен таҙалауҙан башларға кәрәк. Был йәһәттән, моғайын, мәктәптә дин нигеҙҙәрен уҡытыуҙан да һөҙөмтәлерәк сара юҡтыр. Шуны аңламай тик бәғзе бер ата-әсә...Исламға хәүеф менән ҡарау “Алмағас – насар үҫемлек, сөнки емешен ашар өсөн уның башына менгән кешенең ҡолап төшөп, имгәнеүе бар” тиеүгә тиң бит ул. Йәштәр, миңә шик менән ҡараясаҡтар, тип диндән йыраҡ торорға, башҡалар ниндәй түбәнселеккә төшһә, шундай уҡ кимәлгә ыңғайларға тейешме ни?Мөфтиәттәрҙең, мөхтәсибәттәрҙең яуаплылығы тураһында ла телгә алып үтмәйенсә булмай. Халыҡ араһында аңлатыу эше алып барыу буйынса әүҙемлек етеңкерәмәй ҡайһы бер урындарҙа. Бәғзе берәүҙәр һаман да мулланы мәсеттә хәйер-саҙаҡа ҡабул итеп, доға ҡылғандан һуң битен һыпырып ултырыусы тип кенә белә. Имамдарҙың күбеһе оло йәштә булыуын иҫәпкә алғанда, төрлө ойоштороу эштәренә хәлдәре һәм ваҡыттары етмәүен аңларға мөмкин, ләкин уларға алмаш әҙерләү мәсьәләһе уйландырмай ҡалмай. Халыҡ ауыл мәсетенең йылына бер нисә тапҡыр ғына асылғанына күнегеп бара...Бер танышымдың намаҙ уҡый башларға теләге ҙур ине. Тик тәүге тапҡыр мәсеткә барыуы булды, уйынан кире ҡайтты. Баҡһаң, ишек төбөндә ҡаршы алған аҡ сәлләле бер бабай: “Тәүҙә саҙаҡаңды һал, шунан түргә үтерһең”, – тигән икән. Егеткә, әлбиттә, ундай мөнәсәбәт оҡшамаған. “Барыһы ла аҡса өсөн генә ултыра, бөтөн нәмә яһалма”, – тип һығымта яһаған ул. Тағы бер эшҡыуар ағай: “Кеше алдап байығып алды ла, хәҙер әллә кем булып түбәтәй кейеп йөрөй, гонаһтарын юйырға теләйҙер, тип көлдөләр”, – тине лә мәсет тупһаһына бүтән аяҡ баҫманы... Ике осраҡта ла сәбәп бер – күңелдә шик тыуған ошондай мәлдәрҙә кәңәш бирерлек, дөрөҫ юлды төшөндөрөрлөк аҡыллы имамдарҙың булмауы. Ғибәҙәт йорттарына, дин әһелдәренә һәр кем аңлатыу, яҡлау һорап килә алырға тейештер.Барлыҡ бәләләрҙең башы – дини белемдең, мәғлүмәттең етмәүендә. Мосолман кеше, билдәле булыуынса, ғүмере буйы аҡыл һәм ғилем тупларға бурыслы. Эҙләнеү, өйрәнеү, булған тәжрибәне таратыу бөтәбеҙ өсөн дә фарыз. Уртаҡлашҡандан аҡыл арта ғына.Һүҙҙе йомғаҡлап, йәнә шуны әйтергә ине: фәлән ерҙә һуғыш бара, диндәштәребеҙ ҡырыла, тип башҡаларҙың ҡулына ҡорал тотторорға уйлаусыларҙың ҡотҡоһонан һаҡ булырға, аҡылға таянырға кәрәк. Аллаһ Тәғәлә риза булырлыҡ ғәмәлдәр үҙебеҙҙә бихисап. Йылына әллә күпме туғаныбыҙҙы эскелектән, яҙа юлдан, ауырыуҙан, фәҡирлектән ҡотҡара, тәүфиҡлы балалар үҫтерә алабыҙ бит! Йәшәгән еребеҙҙә, нәҫелебеҙ, күрше-күләнебеҙ алдында беҙ күрһәткән тәҡүәлелек өлгөләре динебеҙҙең бәҫен тағы ла арттырыр, бер-беребеҙгә ышанысты, берҙәмлекте көсәйтер.


description: Константин Толкачев һайлауҙарға йомғаҡ яһаны Константин Толкачев һайлауҙарға йомғаҡ яһаны


description: Федерация Советының Фән, мәғариф һәм мәҙәниәт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының башҡарма дәүләт власы органынан вәкил Лилиә Ғүмәрова әйтеүенсә, республика һ

title: Лилиә Ғүмәрова: “Башҡортостан һайлаусылары тотороҡлолоҡто яҡланы, республика һәм ил етәкселеге курсын хупланы”


description: Бәшмәк йыйырға яратам. Беренсенән, күңел булғансы рәхәтләнеп урманда йөрөйһөң. Икенсенән, кәрзиндәр тулһа, ҡышҡа тәмле һый әҙерләргә лә була. Бәшмәк йыйырға яратам. Беренсенән, күңел булғанс

title: Бәшмәк - тәмле һый, белеп ашаһаң ғына


description: Көҙ үҙенекен итә. Урман һары төҫкә инде. Тәбиғәттең ошо мәлгә генә хас матурлығын тояһың. Еләк-емеш ҡыуаҡтары ҡышҡа әҙерләнә, япраҡтарын ҡоя. Көҙ үҙенекен итә. Урман һары төҫкә инде. Тәбиғәт

title: Октябрҙә ни көтә?


description: Һум... Рәсәй халҡының көнитмешен билдәләгән был һүҙ һуңғы йылдарҙа әллә ни ҡыуандырманы. Әммә аҙна башында һумдың долларға ҡарата артыуы күптәрҙә киләсәккә өмөт сатҡыһы уятты. Һум... Рәсәй х

title: Һум күрһәтәсәк әле!

maintext: Был көндәрҙә Алжирҙа нефть сығарған ОПЕК илдәре ағзаларының саммиты үтә. Эксперттар быны донъя валютаһына һәм нефть хаҡына һиҙелерлек тәьҫир итерҙәй ваҡиға булыр тип билдәләй. Етмәһә нефть сығарыуҙы бер аҙ ҡыҫҡартыу хаҡында килешеүҙәр ҙә кәрәк. Хәйер, Сәғүд Ғәрәбстаны, әгәр Иран үҙенең күрһәткесен әлеге урында ҡалдырһа, нефть һәм газ сығарыу күләмен аҙайтыуға әҙер булыуын белдергәйне инде. Ул сағында Вrent 53 – 55 долларға етеп, һумдың нығыныуына булышлыҡ итәсәк. Һуңғы тапҡыр доллар 2015 йылдың 27 октябрендә ошондай уҡ кимәлгә арзанайып, 62,5 һумға тиклем төшкәйне.Бынан тыш, ошо көндәрҙә һалым түләүҙең һуңғы көндәре яҡынлашыуы ла һумға ихтыяжды арттырасаҡ.Рәсәй Хөкүмәте эргәһендәге Халыҡ хужалығы академияһы доценты Василий Якимкин да был ҡараш менән килешә. Ул Үҙәк банк һумдың нығыныуына булышлыҡ итәсәк тип белдерә. Күҙәтеүсе йәнә: “Америка макрорегуляторының АҠШ федрезервы – федераль фондтарға ҡарата процент ставкаһын күтәреүе ихтимал. Бының һумға тәьҫир итеүе мөмкин. Әммә барыбер доллар йыл аҙағынаса 68 һумдан артмаҫ. Ә бына евро менән хәл башҡасараҡ. Әгәр, федрезерв ставканы күтәрмәһә, ул 73 – 75 һум урталығында бәүеләсәк. Күтәрелһә иһә, әлеге 71,85 һум кимәлендә ҡаласаҡ”, – ти.


description: Йыл башынан алып Федераль суд приставтары хеҙмәтенең Башҡортостан идаралығы хеҙмәткәрҙәре Рәсәйҙә йәшәү режимын боҙған 344 мигрантты үҙ иленә ҡайтарыу тураһындағы суд ҡарарын үтәне. Йыл ба

title: Рөхсәтең юҡ икән - ҡайт!


description: Был төн рухи үҫешемә ҙур йоғонто яһаны. Еләҫ йәйге ел ыңғайына һалмаҡ та, нимәнелер иҫләтергә теләгәндәй дәһшәтле лә яугирҙәргә хас көй аңымды тарих төпкөлөнә алып барып тоташтырҙы. Үҙем иһә

title: “Батыр үҫтергең килһә...”

maintext: Төндәрен йондоҙҙарға ҡарап, көндөҙөн арттарынан ҡыуа төшкән ҡаҙаҡтарҙан йәшенеп, табандары һыҙлауға түҙеп, ете ҡыҙ тыуған ергә яҡынлаша. Бер ваҡыт уларҙы ҡаҙаҡтар ҡыуып еткәс, тотҡонлоҡтан үлемде өҫтөн күргән ирекле халыҡтың батыр ҡыҙҙары ҡулға-ҡул тотоношоп күлгә һикерә. Ә уларҙың йәндәре иһә Етегән йондоҙ булып күккә олғашҡан...Күккә ҡарайым, унда ете яҡты йондоҙ емелдәй, ерҙәге ете ҡыҙға бағам, улар — башҡорт милләтенең азатлыҡ символы, рухиәт, ватансылыҡ, намыҫ, үҙ халҡыңа һөйөү тигән изге төшөнсәләрҙең кәүҙәләнеше. Тик быны бөтәһе лә аңлаһа икән!Советтар Союзы булдырылып, барлыҡ милләттәр ҙә дуҫ тип иғлан ителгәс, хоҡуҡтары бер тиң булған ир-ат та, ҡатын-ҡыҙ ҙа этник килеп сығыштары онотолоуға дусар ителеп, сит милләттәр менән ғаилә ҡороуҙы заман талабы тип ҡабул иткән. Кемдер милли асылын һаҡлап ҡалырға тырышҡан, әммә бөйөк идеологияға ҡаршы торор көс булдымы икән ул саҡта? Шул замандарҙан ҡалғандыр: башҡорт ҡыҙҙарының күпләп сит милләт кешеһенә кейәүгә сығыуы бөгөн дә күҙәтелә. Хатта бер ваҡыт глобаль селтәрҙә бының турала бәхәс сыҡҡас, ҡайһы берәүҙәр ҡан яңыртыу тураһында ла әйтә биреп ҡуйғайны. Ләкин милли рухыбыҙ ҡаҡшар сиккә еткән мәлдә беҙгә тағы ла кемдәрҙер менән ҡанды бутау кәрәкме икән?! Улайһа бит тиҙҙән саф башҡорттарҙың бөтөнләй ҡалмауы ихтимал. Әле үк бик күп шәжәрәләрҙә башҡа милләт вәкилдәре күҙгә салынып ҡала. Был осраҡта ҡан яңыртыу тигән төшөнсәнең беҙҙең аңға үтеп инмәүен теләр инем мин, сөнки ҡыҙҙарыбыҙҙы сит милләткә кейәүгә биреп, егеттәребеҙгә сит милләттән кәләш алырға рөхсәт итәбеҙ икән, беҙ милли асылды юғалтабыҙ.Шуныһы бар: бөгөн башҡорт егеттәре башҡа милләт ҡатын-ҡыҙы алдында көсһөҙ. Күҙәтелеүенсә, бүтән милләттән кәләш алһалар, балалары мотлаҡ әсәһе телендә һөйләшә, уларҙың исемдәре ҡушыла, бала уларҙың ғөрөф-ғәҙәте буйынса тәрбиәләнә. Ә атаһы башҡорт булып та маңҡортлашҡан балаларҙан милләтебеҙгә ни фәтүә?Бөгөн иң төпкөл ауылдарҙа ла аңлы рәүештә балаларҙы урыҫ итеп үҫтергәндәр бар. Туған тейешле кешеләрҙең ғаиләһендә ҡыҙҙары тыуҙы. Ағайым уға, ҙурайып, ҡалаға киткәс, оялып йөрөмәһен, тип урыҫса исем ҡушты. Иҫ киткес бит — ике башҡорттан урыҫ тыуҙырҙылар! Ә шул балаға матур башҡортса исем атап: “Ҡыҙым, телеңдән, милләтеңдән бер ҡасан да оялып йөрөмә, һин үҙ ереңдә йәшәйһең, беҙ — бөйөк милләттең балалары”, — тип сабыйҙы сәңгелдәктә ятҡанда уҡ дөрөҫ тәрбиә бирергә була ине. Үкенескә ҡаршы, бик күптәр хәҙер шулай эшләй, кескәйҙән урыҫса һөйләштереп үҫтерә. Беҙгә ҡан яңыртыу тураһында түгел, ә үҙебеҙҙең башҡорттарҙан рухһыҙ, милли асылдан ситләшкән быуын үҫеп сыҡмауын хәстәрләү кәрәк.Ә бит ҡаҙаҡ далаларында әле лә “Батыр үҫтергең килһә, башҡорт ҡыҙына өйлән” тигән әйтем йөрөй. Ул бөтә төрки донъяға таралған. Бынан бер нисә йыл элек утыҙҙан ашыу төрки халыҡ вәкилдәре белем эстәгән Төркөстан университетында уҡырға насип булды. Шунда күренде лә инде башҡорт ҡыҙҙарының сит милләттәр алдындағы баһаһы. Берҙән, ғорурланырлыҡ әйтемдең был заманда ла баһаһы юғалмаған, икенсенән, үҙе үк бер мәртәбә бит беҙҙең халыҡҡа!Ә шулай ҙа башҡа халыҡ егеттәре үҙеңдең милләтеңдекенән өҫтөн тигән һүҙ түгел бит был. Һәр милләттең дә насар һәм яҡшы кешеләре була. Ни өсөндөр кейәүгә сығыр ваҡыттары етһә, ҡыҙҙарыбыҙ бүтәндәрҙе һайлай ҙа ҡуя. Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ бөгөн ир-егеттәребеҙҙең баһаһын шул тиклем төшөрөп ебәрә. Был юҫыҡта һәр кем үҙенең генә мәнфәғәтен уйлап, дөйөм милләттең ихтыяжын һанламай. Ошонан килмәйме ни милләтебеҙҙең ҡото, ырыҫы, ҡеүәтенең йылдан-йыл ҡороуы? Эйе, бөгөн ир-егеттәребеҙ ҙә йомшағыраҡ шул. Әммә бында ла ил буйынса ир-егетте тик ҡатын-ҡыҙ ғына тәрбиәләүе кире йоғонто яһай. Сабый тыуғас, эргәһендә тик әсәй кеше, сөнки атай эшләй йә бөтөнләй юҡ, бала балалар баҡсаһына бара – унда тәрбиәселәр тик ҡатын-ҡыҙ, мәктәптә лә күбеһе гүзәл зат, университетта уҡытыусылар ҙа күпселектә улар... Ә ир-егет ҡайҙа үтергә тейеш атайҙар мәктәбен? Юҡ, бында тик ҡатын-ҡыҙ ғына түгел, илебеҙҙәге, йәмғиәтебеҙҙәге бәләләр ҙә ғәйепле. Ләкин, һүҙемдең башына килгәндә, был сәбәп сит милләткә кейәүгә сығып китергә кәрәк тигәнде аңлатмай бит.Шул уҡ ваҡытта егеттәребеҙҙең дә сит милләт ҡыҙҙарын маҡтауы аптырата. Әгәр бер халыҡ вәкилдәре бер-береһенән ваз кискән икән, баштараҡ әйткәнсә, баланы сәңгелдәктә ятҡанында уҡ милли рухта тәрбиәләргә тырышырға кәрәк. Халҡыңа ихтирам, хөрмәт тойғоһо, мөхәббәт хисе тәрбиәләү.Ә бит ниндәй булған ата-бабаларыбыҙ! Тарихҡа күҙ һалһаҡ, шул уҡ ҡаҙаҡтар үгәй ҡалған башҡорт ҡыҙы Ғилмиязаны күп мал биреп, ҡыҙҙың ағаларынан алып ҡайтып киткән. Йәшерәк сағында уға күҙе төшөп йөрөгән Алдар батыр ҡыҙҙы эҙләп ҡаҙаҡ далаларына килә һәм һуңғараҡ кире урлай. Ә инде ул һуғышҡа киткәс, ҡаҙаҡтар Ғилмиязаны йәнә алып ҡаса һәм, башҡорттарға үс итеп, далалағы ас бүреләргә ҡалдырып китә. Тетрәндергес тарих!.. Бөгөн дә ҡаҙаҡтар араһында йәшәй был риүәйәт.Тағы ла Ҡуңыр буғаға эйәреп Уралына ҡайтҡан башҡорт ҡыҙы, шулай уҡ ҡаҙаҡ далаларынан йондоҙҙарға ҡарап тыуған еренә ҡайтып еткән Сура батырҙың Ҡәнифәһен иҫкә алһаҡ! Ниндәй генә риүәйәтте иҫләмәйек, уларҙың барыһында ла башҡорт ҡыҙҙарының милләтенә тоғролоғо, халҡын өҙөлөп яратыуы, Уралтауға кире ҡайтыуы, ҡол булып йәшәмәҫ өсөн үҙ-үҙенә ҡул һалыуы билдәле...Һәм ете ҡыҙ ҙа... Был һәйкәл — бөгөн беҙҙең милләтте рухи яҡтан таҙарындырыу өсөн һалынған, башҡорт милләтенең данлыҡлы тарихын, тетрәндергес яҙмышын, башҡорт ҡыҙҙарының яугир, батыр, намыҫлы, илһөйәр рухтарын терелтеүсе, һәр кемде милли йәһәттән камиллаштырыусы тағы ла бер яҡты ҡибла!...Береһенән-береһе һөйкөмлөрәк ете ҡыҙға һөйөп ҡарағас, уйҙарымда үткәндәремде барлағас, фонтандың шаңлы шауын бер һағышҡа күмеп уйнаған башҡорт халыҡ көйҙәре аңымды ярып инде лә: “Бүтән милләткә кейәүгә сыға күрмә, башҡорт ҡыҙы!” – тине.


description: Кеше Аллаһы Тәғәлә тарафынан бер генә мәртәбә бирелгән ғүмерен башҡаларға фәһем булырлыҡ итеп үткәргән икән, тимәк, ул Ватан алдында бурысын үтәгән тигән һүҙ. Мәҡәләмдең геройы менән әңгәмә

title: Ирмен тигән ир иленә хеҙмәт итер

maintext: – Күңелемдә тыуған төйәгемә ҡарата һөйөү тәрбиәләүгә, Бөрйәнебеҙҙең гүзәл тәбиғәте лә, алдынғы фекер йөрөткән шағирҙарыбыҙҙың Ватан тураһында яҙған шиғырҙары ла ярҙам итте, – тип һөйләй Башҡортостан Милли музейы директоры Ғәли Вәлиуллин.Үҫмер сағынан патриотик рухта тәрбиәләнгән егетте өлгөргәнлек аттестаты алғас та “Артабан уҡырға ҡайҙа барырға?” тигән һорау борсомай. Документтарын 1969 йылда Һарытау юғары хәрби училищеһына тапшыра һәм алты йылдан уны уңышлы тамамлай. Бала сағынан уҡ офицер булырға хыялланған егет, уй-ниәтен бойомға ашырып, 1969 – 1992 йылдарҙа иленә, халҡына тоғро хеҙмәт итә, миҙалдар менән бүләкләнә. Күрше илдә булғанында Монголия Халыҡ Республикаһының ‘’Дружба’’ миҙалына лайыҡ була, егерме йылдан ашыу Ватанына бурысын үтәп, подполковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.Тормош күрһәтеүенсә, Ватан төшөнсәһен аңлағандар, хеҙмәттә лә үҙ юлын табып, башҡаларға үрнәк булып йәшәй. Ғәли Вәлиуллин төрлө баҫҡыстар үткәс, юғары вазифаға үрләтелә. Ун алты йылда башҡарған эштәрен тәфсирләп яҙһаң, үҙе әллә нисә китап булырлыҡ. Үҙәк музейҙың яңы филиалдары һаны бер-бер артлы арта. Мәҫәлән, 2000 йылда Хәрби Дан музейы, Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге музей филиалдары үҙ ишектәрен аса. Ваҡыт үтә килә филиалдар һаны хатта 57-гә етә. Эстон Республикаһының Палдиски ҡалаһында Салауат Юлаев исемендәге музейҙа яңыртыу эштәре башҡарыла. Ғәли Фәйзрахман улы батырыбыҙҙың табаҡ баҡырҙан һуғып эшләнгән бюсын үҙ ҡулы менән реставрациялай, юғиһә ул ҡырыҫ диңгеҙ тәбиғәтендә тишкеләнеп бөткән була...Ул милли батырыбыҙҙың данлы һәм аяныслы тормош юлын ентекләп өйрәнеүен, эҙләнеүен дауам итә. Маҡсатына ирешеү ниәтендә Башҡортостандың рәсми делегацияһы составында күп тапҡыр Палдиски ҡалаһына сәфәр ҡыла. Юлай Аҙналин, Салауат Юлаев, Ҡәнзәфәр Усаевтарҙың һөргөндә ябай ғына каторжан булмауҙарын, үҙ ғүмерҙәренә ҡарағанда башҡаларҙың йәшәйешен өҫтөн ҡуйыуын, бүтәндәр хаҡына үҙҙәрен ҡорбан итеүен аңлай.Ғәли ағай – үҫмер сағынан уҡ үҙенә маҡсат ҡуйып, уйлағандарын тормошҡа ашырып, үҙенсәлекле ғүмер юлын үткән шәхес. Башҡарған эштәрен бәләкәй генә мәҡәләлә яҡтыртып бөтөү мөмкин түгел. Шиғыр-хикәйәләре әленән-әле журнал, гәзит биттәрендә баҫыла. “Әсәйемдең гөлдәре” шиғырына Илшат Хәлилов көй яҙған, ул Иҙрис Ғәзиев башҡарыуында радио-телевидениела йыш яңғырай. Музейҙың гимнын да Илдар Хәлилов Ғәли Вәлиуллин һүҙҙәренә яҙған. Гимн 2012 йылдың 20 ноябренән алып көн һайын сәғәт 11-ҙә музей залдарында яңғырай. Ҡыҫҡаһы, кеше үҫмер сағынан уҡ һәр нәмәгә күңел күҙе аша, ижтиһад менән ҡарай икән, уға тормош юлы үткәндә үҙен табыу еңелдер. Ғәли Фәйзрахман улының тормош юлына байҡау яһайһың да шулай уйлайһың. Хәйер, хәрби хеҙмәттә үткән ғүмер юлы ҡандан бирелгәндер, олатаһы Рәхмәтулла Ырымбурҙа хеҙмәт итеп, полк командиры вазифаһына тиклем үрләй, Каруанһарайҙы һаҡлай, Георгий тәреһенә лайыҡ була.Ғәли Фәйзрахман улы һәр саҡ ата-әсәһенең күңелен күрергә тырыша, ялға ҡайтҡанында хужалыҡ эштәрендә ярҙам итә. Хәрби хеҙмәтенең аҙағында, тыуған районында военком булып эшләп, әсәһе Мәхүпъямалды шул ҡәҙәре ғорурландыра... Әсә, шатлығынан барлыҡ ауырыуынан арынып, үҙен йәшәреп киткәндәй тоя.Тик кеше ғүмере мәңгелек түгел шул... Ҡыуанышып бергә бер генә йыл йәшәп ҡалалар. Мәхүпъямал еңгәй ҙә 11 йыл элек фани донъя менән хушлашҡан Фәйзрахманы эргәһенә баҡыйлыҡҡа күсә.Отставкаға сыҡҡандан һуң Ғәли Вәлиуллиндың, үҙ районында юғары вазифала эшләргә мөмкинлеге булһа ла, күңеле баш ҡалаға тартыла. Беренсенән, бында уға Әлмәт ҡалаһында йәшәгән ике ҡыҙы, кейәүҙәре, ейән-ейәнсәрҙәре менән аралашып йәшәүгә яҡын буласаҡ. Икенсенән, ул, ғүмере буйы Ватанына тоғро шәхес булараҡ, иленә, милләтенә киңерәк масштабта хеҙмәт итәсәк! Һәм яңылышмай. Бында ул бөйөк шәхесебеҙ Салауат Юлаевтың һөргөндә уҙғарған тормош юлын өйрәнә. Шиғыр-хикәйәләр яҙа, күргәҙмәләр ойоштора. Һөҙөмтәлә музейҙы күрергә килеүселәр һаны йылдан-йыл арта.


description: Этнотуризмды, агротуризмды үҫтерәйек тип нисәмә йыл ауыҙ һыуын ҡоротоп һөйләйбеҙ. Әлбиттә, был йүнәлештә республикала айырым эшҡыуарҙар күпмелер кимәлдә эш тә алып бара. Әммә тотош яйға һалы

title: Аутентик бишбармаҡ һәм ҡунаҡсыллыҡ

maintext: Интернетта башҡорт ҡулланыусылары араһында аҙнаға яҡын бишбармаҡ тураһында бәхәс бара. Уға социаль селтәрҙә баҫылған ошондай хәбәр сәбәпсе булды: “Яңыраҡ һеңлем кейәүгә сыҡты. Әбйәлил яҡтарына туйға барҙыҡ. Аптырап ҡайтылды, ашты табаҡ менән өҫтәлгә ултырталар, кәсәгә һалып, ағас ҡалаҡ менән ашайһың... Әбйәлилдәр бөтәһе лә шулай эшләйме?”Күрәһең, көнүҙәк тема булып сыҡты был, комментарийҙар яуҙы ғына. Шулай булмай, кешегә ризыҡ көн дә кәрәк: иртән дә, төш тә, кис тә. Ҡайһы берәүҙәргә ашамлыҡтың өҫтәлгә ошо рәүешле бирелеүе ят тойолһа ла, яҙмалар башлыса бишбармаҡты маҡтауға ҡайтып ҡалды. Мәҫәлән, “Байрамда, ялда шулай ашайбыҙ. М-м-м, тәмле!”, “Әбйәлилдең бишбармағы никахта ла, туйҙа ла шәп булды”, “Миңә шулай нығыраҡ оҡшай, һәр кем үҙенә етәрлек һалып ала”, “Ирем менән шул яҡтарҙа ҡунаҡта булдыҡ, бишбармаҡтары бик оҡшаны!” Төрлө төбәктәрҙә уны нисек әҙерләүгә, табынға ҡайһылай итеп биреүгә лә иғтибар көслө ине: “Баймаҡтар итте бешереп, картуф менән айырым ҡуя. Һалмаһы ҙур, шаҡмаҡлы”, “Әбйәлилдәр итте ашҡа һала, туҡмасы нәҙек оҙонса”, “Ырымбурҙа ит-картуфты айырым ултырталар, ашҡа картуф һалмайҙар, итте ваҡ ҡына итеп турайҙар”, “Йылайырҙа бишбармаҡ һурпалыраҡ була. Итте турап, картуф менән аралаштырып ултырталар. Ҡарынды айырым һауытта бешерәләр, һурпаһын ашҡа ҡушмайҙар, ә табында картуф менән ит араһына һалалар”, “Хәйбуллала ҡамырҙы дүрткел итеп ҡырҡып, тоҙлоҡло һурпала бешерәләр. Картуф өҫтөнә итте өлөшләп турап, күп итеп өйөп һалалар...”Комментарийҙар араһында тәрән уйға һалғандары ла бар ине. Әбйәлилдән: “Бер йылы ауыл буйлап Мәскәү кешеләре, бишбармаҡ бешереп ашатығыҙ, аҡсаһын да түләйбеҙ, тип йөрөнөләр. Тәким уларҙың үтенесен үтәүсе табылманы шикелле...” – тип яҙҙы бер ҡатын. Йылайырҙан иһә: “Бер итальян һуғым ваҡытына тап килеп, беҙҙең менән аҙна буйы ҡунаҡ булып йөрөнө. Көн һайын булһа ла, бик яратып ашаны бишбармаҡты”, – тигәне өҫтәлде. Уҙған аҙнала беҙҙең гәзиттең йома һанында баҫылған мәҡәләлә лә испандар менән әңгәмәлә ҡунаҡтар: “Беҙҙә емеш-еләктән ҡайнатма эшләү юҡ, үҙебеҙ бәлеш бешермәйбеҙ, гел әҙерҙе һатып алабыҙ. Ә башҡорттарҙа, киреһенсә, бөтөнөһөн үҙҙәре тәмле итеп әҙерләй”, – тип һоҡланыуҙарын белдерә.Күренеүенсә, беҙҙең милли аш-һыу республиканың төрлө төбәктәре халҡын да, Мәскәү кеүек ҙур ҡалаларҙан килеүселәрҙе лә, сит ил кешеләрен дә битараф ҡалдырмай. Статистика һандарынан күренеүенсә, туристар аҡсаларының 30 проценттан күберәген ошолай урындағы нәзәкәтле ризыҡ менән туҡланыуға тотона. Быға хатта иҫтәлекле урындарға сәйәхәткә ҡарағанда ла күберәк сығым китә икән. Ә ниңә шунан файҙаланмаҫҡа! Ҡытайҙа сәй әҙерләп эсеү тамашаһы ғына ла күпме туристы ылыҡтыра. Европала шарап тәмләп ҡарау процесы һуң... Абхазияға барыусыларҙы шундағы умарталыҡтарға экскурсия көтә. Унда маҡтай-маҡтай бал тәмләтәләр, һатып алырға өндәйҙәр. Башҡортостандан барыусылар бындай “баллы телмәр”ҙе һүҙһеҙ генә тыңлап тора ла шундай ҙа тәмлекәсте алмай боролоп китә. Үҙебеҙҙең башҡорт балына бер ни етмәгәнен улар яҡшы белә шул...Ә беҙҙең күп милләтле илебеҙ – был юҫыҡта үҙе бер табыш. Һәр халыҡтың үҙенә генә хас аш-һыуы бар. Ҡайһылыр төбәк тоҙланған ҡыяр, кәбеҫтәһе, ебетелгән алмаһы менән дан тотһа, ҡайҙалыр телеңде йоторлоҡ кеүәҫ әҙерләйҙәр. Башҡорттоң да башҡаларға ят булған ризыҡтары бихисап. Ниңә шул уҡ бишбармаҡты, бауырһаҡты, ҡоротто, ҡымыҙҙы, буҙаны туристарға тәҡдим итеп кенә ҡалмаҫҡа, ә ҡыҙыҡһыныусыларҙың үҙҙәренән бешертеп, әҙерләтеп ҡарамаҫҡа? Бындай оҫталыҡ дәрестәренән һуң улар шул ризыҡтарын тәмләр ҙә, теләгәндәр төрлө-төрлө рецептарын яҙып та алыр ине.Әле көндәлек табыныбыҙҙы биҙәгән ябай ризыҡ бишбармаҡтың ғына ла республиканың төрлө тарафында йәшәгән халҡында төрлө фекер тыуҙырыуына ҡарағанда, был теманың әһәмиәте ҙур булыуына шик юҡ. Юҡҡа ғынамы ни, йүн белгән сит ил кешеләре “аутентик”, йәғни төп нөсхә, тип үлеп бара. Ә шул уҡ аутентик башҡорт ризығын, бейеүен, йырын, уйынын тик ошо милли ерлектә генә барлыҡ шартына еткереп әҙерләп, башҡарып, күрһәтеп, кешеләр күңеленә еткереп була. Шуныһы мөһим: был хоҡуҡты беҙҙән берәү ҙә тартып ала алмай. Ошо өҫтөнлөктө күптән иркен ҡулланырға ваҡыттыр.


description: Бөгөн Ырымбур ҡалаһында Каруанһарай тарихи-архитектура ҡомартҡыһы төҙөлөүгә 170 йыл тулыу уңайынан байрам ойошторола. Унда Башҡортостандан да рәсми делегация ҡатнаша. Бөгөн Ырымбур ҡалаһында

title: Каруанһарай - башҡорттарҙың хазинаһы

maintext: Иҫегеҙгә төшөрәбеҙ, 1837 – 1846 йылдарҙа Ырымбурҙың хәрби губернаторы В. Перовскийҙың ҡарары менән башҡорттар һәм мишәрҙәр өсөн белем алыу, туҡталыу урыны өсөн милли йорт һалыу мәсьәләһе хәл ителә. Был төбәктә йәшәгән башҡорттар Каруанһарай бинаһын төҙөү эшенә шундай ихласлыҡ менән тотона. А. Брюлловтың үҙенсәлекле проекты буйынса һалынған Башҡорт йортонан һәм мәсеттән торған бина тарихи Башҡортостандың изге ҡомартҡыһына әүерелә.Ырымбурҙа үтәсәк байрамға ошо төбәктә тыуған, Башҡортостан халҡына “Салауат”, “Өфө – Мәскәү”, “Урал батыр”, “Шайморатов генерал” кеүек йырҙар ижад иткән Фәниә Дауытова ла юллана. Ғүмеренең оҙаҡ йылдары Урта Азияла уҙған Фәниә Әбделхәйер ҡыҙының ата-әсәләре сығышы менән Новосергиевка һәм Переволоцк райондарынан. Ул Ырымбурҙа үткән һәр сарала булырға, ҡулынан килгән тиклем милләттәштәре менән аралашырға тырыша. Былтыр Ҡыҙыл гвардия районында уҙған Башҡорт мәҙәниәте көндәрендә уның менән бергә ҡатнашырға насип булғайны. Фәниә апай унда ла яҡташтарына бағышлап матур йырҙар башҡарҙы, йөрәк һүҙҙәрен еткерҙе.Был юлы ла рухлы йырҙар авторы яҡташтарына үҙенсәлекле бүләк әҙерләгән. Ул – “Каруанһарай” йыры. Һәр ваҡыттағыса һүҙҙәрен дә, көйөн дә үҙе ижад иткән. Башҡортостан халҡы ла таныша торһон яңы әҫәр менән тигән маҡсатта һеҙгә лә уны тәҡдим итәбеҙ.


description: “Башҡортостан” гәзите редакцияһы коллективына Ҡырым Республикаһының Ялта ҡалаһында йәшәгән башҡорттарҙан бик күп сәләм оҙатабыҙ. “Башҡортостан” гәзите редакцияһы коллективына Ҡырым Республик

title: Ҡырымдан йылы сәләм


description: Әле 2004 йылдарҙа уҡ Атом энергияһы буйынса халыҡ-ара агентлыҡта (МАГАТЭ) яман шеште дауалау программаһы ҡабул ителде. Кешелеккә янаған был ҡурҡыныс сир тәү ҡарамаҡҡа дауаһыҙ һымаҡ күренһә л

title: Әсәйгә хат...

maintext: Ә бит әле күп кеше үҙҙәрендә ул сирҙең яралғанын белмәй йөрөй, шуға ла һуңғы стадияһына еткәс кенә дауаланырға тотона, ...ләкин һуң була... Бөгөн беҙҙең планета халҡының 30 процентында яман шеш бар. Ә ҡалған 70 проценты башҡа сәбәптән донъянан китә йә ауырыу барлыҡҡа килеп өлгөрмәҫ элек вафат була, әммә шул 30 процент араһынан егермеһенең шәбәйеүенә өмөт юҡ.Һаулығыбыҙға битарафбыҙ шул. Эш, балалар тип, дауаханаға күренеүҙе кисектерәбеҙ. Менталитетыбыҙ ҙа шулайыраҡ. Ауырымайым, әммә тикшерелергә килдем тиһәң, уңайһыҙ тойола. Ә бит ошо беҙҙең ғәмһеҙлек арҡаһында күпме ғүмер ҡыйыла.***Ошо урында был яҡты донъяларҙан уҙған әсәгә яҙылған хатты тәҡдим итәм...“Һаумы, әсәй! Һиңә бер ҡасан да хат яҙғаным юҡ ине. Был — тәүге хатым, ул һиңә барып етер тип ышанам.Беҙ һинән ҡалғас, күп нәмә үҙгәрҙе, кешеләрҙең дә беҙгә ҡарашы үҙгәрҙе. Апайым менән бергә үҙебеҙ ҙә үҫтек, был донъяны, кешелекте нығыраҡ таный, үҙәгебеҙгә үтеп аңлай башланыҡ. Һин иҫән саҡта беҙ бәхетле балалар булып, бер нәмә лә аңламай йәшәгәнбеҙ икән. Башта беҙгә ныҡ ҡыйын булды. Бөтә ергә ҡыуаныс менән килгән май айы ла, йәй ҙә һыуыҡ, йән өшөткөс ине. Өйөбөҙҙән йәм китте. Баҡсабыҙҙа һин ултыртҡан гөл-сәскәләр генә, ниндәйҙер бер әйтеп аңлатҡыһыҙ һағышлы матурлыҡ бөркөп, шыҡһыҙ донъябыҙға йәм өҫтәне.Һин бит өйөбөҙҙөң ҡото инең, юҡһынабыҙ, һағынабыҙ, әсәй. Әле генә бергәләшеп сәй эсә инек. Ә хәҙер һинең юҡлығыңа бер йыл да үтеп киткән. Һине иҫкә алмаған сағыбыҙ юҡ кеүек. Барыбыҙ ҙа беләбеҙ, һин эргәбеҙҙә генә йөрөйһөң, беҙҙе ҡурсалайһың.Мин хәҙер Р. Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернатында 9-сы класта уҡып йөрөйөм. Бәләкәй генә ижадым да бар. Үҙемдең йырым сыҡты, иман, өмөт тураһында йырланым. Нисектер беҙгә ҡарата рәхимһеҙ булған был донъяны яҡшыраҡ, кешеләрҙе иманлыраҡ иткем килде.Миңә шундай ҡыйын саҡтар булды, әсәй, һин шуны һиҙҙеңме, күрҙеңме? Кешеләрҙең һинең кеүек яғымлы, алсаҡ, киң күңелле түгел икәнлеген белдем. Һин бит иң шат әсәй инең был донъяла, ҡунаҡ саҡырһаҡ, табындың күрке булдың. Йырланың да, бейенең дә, кешеләргә үҙең бер ҡыуаныс тараттың. Һин мәктәптә күп уҡыусыларҙың иң яратҡан уҡытыусыһы инең. Беҙҙе уҡытҡан дәрестәрең һәр саҡ “көлөү” сәғәте була торғайны. Серҙәш тә, кәңәшсе лә, дуҫ та булдың. Хәҙер беҙгә һин төшкән видеоларҙы ғына ҡарарға ҡалды.45 йәшлек юбилейың да әле генә гөрләп үтте. Ҡыйын мәлдә шуны ҡарап илайбыҙ. Һинең бит хыялың да бар ине. “75 йәшлек юбилейымды үткәреп, ейән-ейәнсәрҙәремде һөйөп, түрҙә генә ултырһам ине”, – тип хыялландың. Ниндәй матур хыял булған ул. Ләкин был донъя беҙҙеңсә генә булмай икән ул, яман ауырыуҙарҙан бигерәк унда бәғерһеҙ кешеләр ҙә бар. Һин ауырып түшәктә ятҡаныңда насар һүҙҙәр ишеттергән әҙәмдәрҙе һаман ғәфү итә алмайбыҙ, әсәй. Әммә беҙ һине ҡайғыртмаҫ өсөн, сер бирмәй, матур итеп йәшәргә тырышабыҙ.Эргәбеҙҙә һәйбәт кешеләр ҙә бөтмәгән дә инде. Ошо хатымда уларға, бигерәк тә ауырығаныңда бер нимәгә ҡарамаҫтан һине тәрбиәләгән, эргәңдә булған Гөлсәсәк инәйемә, инәй-бабайҙарға, күршеләребеҙгә ҙур рәхмәтемде яҙам.Иң ҙур рәхмәт, әсәй, һиңә! Беҙҙе яҡты донъяға тыуҙырғанһың, әлегә аяғыбыҙҙа ныҡлы баҫып тормаһаҡ та, беҙгә кәңәштәреңде, фатихаңды биргән өсөн, бәхетле бала сағыбыҙ өсөн рәхмәт һиңә!Бәләкәй сағыбыҙҙа һөйләгән әкиәттәреңдәге кеүек, хәҙер һин беҙҙе иртә һайын “Принцесса Феона” йәки “Айбикә килен, тор!” тип уятмайһың, әммә ғүмеребеҙ буйына беҙҙе фәрештәбеҙ рәүешендә ҡурсалап йөрөрөңә ышанабыҙ!”***Эйе, үҙ ихтыяжы менән түгел, Аллаһы Тәғәлә иркендә киткәндәр ерҙәге яҡындарын һәр саҡ ҡурсып йөрөй, тиҙәр. Был хаттың авторы Нургизә Манапованың да ихлас теләктәре ҡабул булһын, әсәһенә еткерергә теләгән уй-ниәттәре ғәмәлгә ашһын ине. Беҙ, кешеләр, айырыуса өлкәндәр, ҡайһы саҡ шундай ҡаты бәғерле булып китәбеҙ, яҡындарыбыҙға, туғандарыбыҙға, дуҫтарыбыҙға иғтибарһыҙлыҡ күрһәтәбеҙ. Шуға ла, кешеләр, бер-беребеҙгә саҡ ҡына иғтибарлыраҡ булайыҡ, был донъяны саҡ ҡына булһа ла йылыраҡ, яҡтыраҡ, мәрхәмәтлерәк итергә ынтылайыҡ.


description: Үпкәләү, хәтер ҡалыу, үсегеү – теге йәки был кимәлдә бөтөн кешеләргә лә хас тойғо. Үпкәләү йөгө күңелде яман уйҙар менән күмә, кәйефте төшөрөп, тормошҡа ҡыуанырға, уның шатлыҡтарын тойорға ҡ

title: Дөрөҫ һүҙгә үпкә юҡ

maintext:
Ғәлиә СӘЛИХОВА,
психолог.
Үпкәләп барыуҙың тамырҙары ниҙә?Беренсе сәбәп: күп кенә үпкәсел кешеләргә һауаланыу, үҙен башҡаларҙан өҫтөн ҡуйыу, тирә-йүндәге кешеләрҙең фекерҙәрен тыңлай белмәү хас. Бындай кеше “минеке генә дөрөҫ”, “барыһы ла мин теләгәнсә булырға тейеш” тигән принциптарҙан сығып эш итергә ярата. Берәй нәмә уныңса булмаһа, кемдер уның фекере менән килешмәһә, үпкәләргә лә күп һорамай.Икенсе сәбәп – кешенең үҙ-үҙенә баһаһы түбән кимәлдә. Үҙен йәлләтергә ярата, ул уйлағанса йә теләгәнсә килеп сыҡмаған осраҡтарҙа: “Шулай инде, минең менән берәүһе лә иҫәпләшмәй, минең фекер берәүгә лә ҡыҙыҡ түгел”, – тип бар донъяға ла, кешелеккә лә үпкә тоторға аптырамай.Үпкәләү – үҙ-үҙеңә йүнәлтелгән агрессияның бер төрө. Үпкәсел кеше уйҙарында хәтере ҡалған ваҡиғаға ҡабат-ҡабат әйләнеп ҡайта, ни өсөн уға насар, нахаҡ мөнәсәбәттә булдылар икән, тип уйлана, асыулана, үҙен йәлләй, ә уны үпкәләткән кеше, бәлки, был турала бөтөнләй онотҡандыр ҙа…Үпкәләү бөтөн кешеләргә лә хас тойғо тип баштан уҡ әйтеп үткәйнек. Әммә ҡайһы бер кешеләр юҡтан ғына оло сәбәп табып, халыҡ теле менән әйткәндә, “ҡыйшайырға әҙер тора”. Икенселәрҙе үпкәләтеү еңел түгел, улар конфликтлы хәл-ваҡиғанан да дөрөҫ һығымта яһап, үҙҙәренең баһаһын төшөрмәй, лайыҡлы сыға беләләр. Ҡайһы бер психологтар фекеренсә, үпкәләү – ул күңел ялҡаулығының билдәһе, сөнки килеп тыуған хәл-ваҡиғаны үпкәләү юлы менән түгел, ә икенсе ыңғай юҫыҡта яйларға тырышыу кешенән аҡыл, сабырлыҡ, үҙ-үҙеңде ҡулда тота белеүҙе, проблеманы хәл итеүҙең башҡа юлдарын барлауҙы талап итә. Ә үпкәсел кешенең ғәҙәте билдәле: үпкәләне лә ситкә китте. Тик бының менән генә сетерекле хәлде, аңлашылмаусылыҡты хәл итеп булмай.Артыҡ үпкәселлекнимәгә килтерә?Үпкәләү ике яҡлы була. Беренсенән, ул кешенең тирә-йүндәге кешеләр менән мөнәсәбәтендә сағылыш таба: үпкәсел кеше менән аралашырға берәү ҙә атлығып бармай, уның менән бер-береңде аңлауға, хөрмәт итеүгә нигеҙләнгән тигеҙ мөнәсәбәттәр ҡороу ҡатмарлы. Икенсенән, ул кешенең күңелен ағыулай, һаулығын ҡаҡшата. Ҡайһы бер кешеләр үҙҙәренең үпкәһен йылдар буйы онотмай, саҡ ҡына хәтере ҡалһа ла оҙаҡ ваҡыт ғәфү итә алмай. Бындай хәл-торош уның сәләмәтлегенә лә йоғонто яһамай ҡалмай, әлбиттә. Үпкәләрен, асыуҙарын эстәрендә йыйған кешеләр йөрәк менән бәйле сирҙәргә йышыраҡ дусар була, иммунитеттары насарая, депрессияға тиҙерәк бирешеп бара.Үпкә хистәренәннисек арынырға?Башта үҙегеҙҙең хис-тойғоғоҙҙо ипкә килтерергә кәрәк. Ни өсөн тап шул һүҙҙәргә, хәл-ваҡиғаға һеҙҙә ошондай реакция тыуҙы? Хәтерегеҙҙе ҡалдырған һүҙҙәр нимәһе менән күңелегеҙгә үтеп инеп, һеҙҙе эләктереп алды? Килеп тыуған конфликтты анализлап, шундай һығымта яһарға кәрәк: һеҙҙе үпкәләткән кеше хаҡлымы, юҡмы? Әгәр ҙә уның һүҙҙәрендә хаҡлыҡ бар икән, бында үпкә тотоу ҙа урынһыҙ, сөнки “дөрөҫ һүҙгә үпкә юҡ”. Был тормош тәжрибәһенән үҙегеҙгә һабаҡ алығыҙ ҙа кире хәл-ваҡиғаны оноторға тырышығыҙ. Әгәр ҙә хәтерегеҙҙе ҡалдырған кеше хаҡлы булмаһа, уның менән һөйләшеп аңлашырға була. Тик был һөйләшеү икәү-ара ғына, шаһиттарһыҙ, тыныс юҫыҡта үтергә тейеш, һалҡын ҡанлылыҡ, тыңлай белеү, күңелегеҙгә нимә оҡшаманы, шуны икенсе кешегә еткерә алыу был осраҡта ҙур роль уйнай. Мөнәсәбәттәрҙе көйләү буйынса башланған эш яңы үпкә хистәре тыуҙырған талаш-тартышҡа әйләнеп китмәһен.Кешегә уй-хистәреңде асып биреү, әлбиттә, еңел эш түгел. Әгәр ҙә бындай һөйләшеүгә әҙер түгелһегеҙ икән, үпкә тотоп йөрөгән кешегеҙгә хат яҙырға ла була. Хатта барлыҡ ярһыуығыҙҙы, үпкәгеҙҙе асып бирә алаһығыҙ, күңелегеҙ шунда уҡ үҙенә ниндәйҙер һиллек табыр. Аҙаҡтан был хатты адресатына ебәреү ҙә мөһим түгел. Йыртып ташларға ла, хаттан да, үпкә хистәренән дә ҡотолорға мөмкин.Ә шулай ҙа иң мөһиме – шуны аңлау: һәр кеше үҙенең шәхси фекеренә хаҡы бар, уның менән килешәһегеҙме-юҡмы – быныһы инде шәхсән һеҙҙең эш. Үпкәләү-үпкәләмәү ҙә тик үҙебеҙҙән генә тора. Зигмунд Фрейд һүҙҙәре менән әйткәндә: “Кешене үпкәләтеү мөмкин түгел, кеше үпкәләй генә ала”.


description: Рәсәйҙәге төрки халыҡтарҙың Ислам динендәге тарихи юлы – суфыйсылыҡ. Нәҡшбәндиә тәриҡәте, һис шикһеҙ, быуаттар буйы иманды, динде ғилемдең, ихласлыҡтың иң юғары кимәлендә һаҡлауҙа ҙур уңышҡа

title: Яҡты доғам минең - Салауат

maintext: Салауат исеме Мөхәммәд пәйғәмбәргә (с.ғ.с.) доға тигәнде аңлата. Кем тәү башлап уны исем итеп үҙ балаһына ҡушҡандыр – билдәһеҙ. Бәлки, башҡорт старшинаһы Юлай Аҙналиндыр? Әйтеүе ҡыйын. Һәр хәлдә, әлеге көндә был исем башҡа бер халыҡта ла осрамай. Салауат – халҡыбыҙҙың иң яратҡан исемдәренең береһе.Һәр халыҡтың рухын күтәрә торған, холҡон, булмышын сағылдырған, уны батырлыҡҡа, яҡшылыҡҡа әйҙәгән милли геройы була. Ҡайһылыр халыҡта ул хатта әкиәт геройы ла булыуы ихтимал (әкиәт, легенда нигеҙендә ысынбарлыҡ ятыуын онотмайыҡ). Беҙҙең халыҡтың геройҙары күп, ә иң ололары, быуаттар артылышында балҡып торғандары икәү – Урал батыр менән Салауат батыр. Ни өсөн тап Салауат Юлаев башҡорт халҡының милли геройы булып киткән һуң? “Ни сәбәпле уны шул тиклем күтәрәләр, быға ул лайыҡмы икән?” тигән һорау ҡуйыусылар ҙа булыр.Ғәмәлдә бөгөн республикала йәмәғәтселек араһында ла һәм хөкүмәт кимәлендә лә Салауаттың исемен мәңгеләштереү буйынса күп эш башҡарыла. Батырҙың тыуыуына 250 йыл тулыуға ҡарата быға тиклем Башҡортостанда бер шәхестең дә өлөшөнә төшмәгән онотҡоһоҙ оло тамаша ҡуйылды. Ошонан һуң йыл һайын үткәрелә килгән Салауат көндәре, Эстония менән дуҫлыҡ күпере, Өфөләге Салауат проспекты, Салауат тураһындағы тарихи, публицистик һәм нәфис әҫәрҙәр... Уның тураһында яңынан-яңы мәғлүмәттәр табыла. Тарихсылар, тыуған яҡты өйрәнеүселәр эҙләнеүҙәрҙе туҡтатмай, һаман да тикшерәләр, яңы сығанаҡтарға юлығалар. Йылдар, быуаттар үткән һайын Салауаттың исеме, образы күтәрелгәндән-күтәрелә, тағы ла сағыуыраҡ балҡый.Рәсәй батшалығы уны халыҡ хәтеренән бөтөнләй юйып ташларға ынтылған. Әбей батша әмере менән уның исемен сабыйҙарға ҡушыу үлем янауы менән тыйыла. Батырҙың хатта исемен эҙәрлекләү быуат ярымдан ашыу дауам иткән. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ғына башҡорттар үҙ балаларына батырҙың исемен ҡуша башлай, һәм ул һәр ауылда мотлаҡ осраған Мөхәммәд, Нурмөхәммәт, Әхмәт, Самат кеүек мәртәбәле исемдәр менән бер кимәлдә йәнә таралып китә. Әгәр ҙә Злобин һәм Протазановтар булмаһа, Салауат исеме архивтарҙа ғына ҡалыр, ул исемде йөрөтөүселәр ҙә булмаҫ ине, тиеүселәр ҙә табылыр. Эйе, С. Злобиндың “Салауат Юлаев” романы, артабан кинорежиссер Я. Протазановтың шул исемдәге фильмы һуғыш йылдарында совет һалдаттарын батырлыҡҡа рухландырҙы, тыуған еребеҙҙе, Ватанды Салауаттай яратырға һәм һаҡларға әйҙәне. Салауат исеме бынан башҡа онотолор инеме икән? Юҡ, әлбиттә. Урал батырын, уның тураһындағы бөйөк эпосты нисәмә мең йыл йөрәгендә, хәтерендә һаҡлай алған халыҡ быуат ярым, ике быуат эсендә үҙенең Салауатын нисек онотһон? Был мөмкин түгел! Салауат – милләт йөрәгендә, ҡанында, рухында!Ә шулай ҙа ни өсөн тап Салауатты халыҡ үҙенең милли геройы итеп күтәргән? Башҡорт халҡының батырҙары ла, сәсәндәре лә аҙ булмаған. Танылған тарихсы һәм журналист Салауат Хәмиҙуллин үҙенең “Тарихи мөхит” тигән тапшырыуҙар серияһының Салауат Юлаев тураһындағы өлөшөндә (2013 йыл, 9 декабрь) ошо уҡ һорауҙы ҡуя. Салауат Юлаев Пугачев яуында бөтә башҡорт ғәскәрҙәренә етәкселек итмәгән, ул тиҫтәләгән ҡаһарман командирҙарҙың береһе булған, ләкин Салауат ҡына халыҡ батырына әүерелгән. Фильмда беҙ был һорауға ышандырырлыҡ яуап алабыҙ.Салауаттың даны батыр һәм сәсән булараҡ ҡына түгел, үҙенең йәшенә хас булмағанса ғәжәйеп аҡылы, Ҡөрьәнде яҡшы белеүе, уҡымышлы, ҙур ғилем эйәһе булыуы менән дә һуғыш яуына тиклем үк бөтөн башҡорт иленә таралған була. XIX быуат яҙыусыһы Ф. Нефедов (1838 – 1902) Салауат тураһында былай ти: “Ул – ғалим һәм шағир. Ул Ҡөрьән һәм шәриғәтте белә, үҫмер егет алдында аҡһаҡалдар ихтирам менән баш эйә, уның ғилемлелегенә муллалар ғына түгел, ахундар хайран ҡала...”Тарихсы Салауат Таймаҫов Салауат Юлаевты суфый тип атай. Уның дини етәксе булыуы ла ихтимал, ти. Салауаттың суфый, йәғни тәриҡәт юлында булыуын шиғырҙары уҡ һөйләй, тип билдәләй ғалим. Салауат Юлаевтың әлеге көнгә килеп еткән 15-ләгән шиғырының өсөһөндә Аллаһы Тәғәлә иҫкә алына....Сәскәләр менән һандуғасТәңрегә тәсбих әйтәләр(“Уралым”)....Аҡландағы йылға ситендәУлтырып тәсбих әйтеп Аллаға,Изге яуға тағы барам мин.(“Яу”)....Уралҡайым, һайрарҡошҡайҙарыңТыңлаһам да, телен белмәйем.Тәсбих әйтә микән үлгәндәргә,Тип эсемдән генә уйлайым (“Ағиҙелкәй аға...”).Ошо ғына юлдар аша ла беҙ Салауаттың ябай шағир түгеллеген күрәбеҙ. Ә инде тәү сығанаҡтарға күҙ һалһаҡ, картинаға тағы ла асыҡлыҡ инә. Билдәле булыуынса, Салауаттың тәүге ете шиғыры беҙгә XIX быуатта тыуған яҡты өйрәнеүсе Руф Игнатьев (1818 – 1886) һәм Филипп Нефедовтың (сәсмә хәлдә) урыҫ матбуғатында баҫылған мәҡәләләре аша килеп етә. Р. Игнатьевтың “Башкир Салават Юлаев, Пугачевский бригадир, певец и импровизатор” тигән әҫәрендә ете шиғыр ҙа тулыһынса бирелгән. Уларҙың бишәүһендә Аллаһы Тәғәлә бер нисә урында иҫкә алына. Мәҫәлән, “Уралым” шиғыры былай башланып китә:О! Урал мой благодатный,Про тебя поюПеснь ту мою –И твое величье славлю.На тебя глядя,Сознаю величье Бога,Божие дела!Артабан шул уҡ шиғырҙа:...Из всех птичек громче славитБога соловей.Его голос чудный, сладкий,Будто бы азанНа молитву кличетВерных мусульман.“Һандуғас” һәм “Тирмәмдә” шиғырҙарында:Тихой ночью в перелескеСоловей поет.Бога ли славит эта песня,Мира ли красоту...(Хәҙерге вариантта “Аллаһ” һүҙе “күк” һүҙе менән алмаштырылған: “Күктеме, ерҙеме данлай? Кем белә уны”)....Хор пернатых Бога славитС утра до зари,Соловей же чудо-птицаДнем поет и в ночь,Значит больше всех АллахаСлавит соловей.“Яу” шиғырында:У того ручья я БогуПеснь мою, хвалуПел и снова в сечуСоколом летел.“Егеткә” шиғырында:Так мужайся, храбрый воин,Бога в помощь призови,Богу храбрые угодны,В поле битвы поспеши.Күреүебеҙсә, шиғырҙарҙың бөгөнгө варианттарында был юлдарҙың күбеһе төшөрөп ҡалдырылған. Әлбиттә, был ҡомартҡыларҙы эҙләп табып, тәржемәләп, тәртипкә килтереп, баҫтырып сығарыуға күп көс түккән ихтирамлы ғалимдарыбыҙ, яҙыусыларыбыҙҙың бында ғәйебе юҡ. Сөнки, берәүгә лә сер түгел, дәһрилек заманы – советтар осоронда Аллаһты маҡтаған был юлдар текстан алып ташланмаһа, шиғырҙарҙы матбуғатта баҫтырыу, китаптарға индереү мөмкин булмаҫ ине. Ә бит уйлап ҡараһаң, бөтә мәғәнә лә шул юлдарға ҡайтып ҡала кеүек. Мәҫәлән, “Һандуғас” шиғырында: “Башҡа ҡоштар иртәнән кискә тиклем Аллаһты данлай, ә һандуғас көнөн дә, төнөн дә һайрай, тимәк, ул Аллаһты бөтәһенә ҡарағанда ла нығыраҡ маҡтай”, – тиелә. Тап ошо юлдар Салауатты икенсе яҡтан аса. Сөнки төндәрен тороп Аллаһҡа тәсбих йә зекер әйтеүсе Аллаһы Тәғәләне нығыраҡ маҡтай, нығыраҡ ярата түгелме? Һәм үҙе шундай хәлдә булмаған зат был хаҡта ошолай итеп яҙа аламы? Был суфыйҙар шиғыры түгел, тип кем әйтә алыр?Быуаттар буйы ер-һыуҙарыбыҙҙы талаған, халҡыбыҙҙы ҡол итеп, муйыныбыҙға көсләп тәре тағырға тырышҡан, кешеләрҙе тереләй утта яндырған, йөҙҙәрсә ауылды үртәгән, ата-бабаларыбыҙ менән баш етмәҫлек вәхшилектәр ҡылған яуыз батшалыҡҡа ҡаршы сыға Салауат. Эйе, Салауат батыр яугир генә түгел, ә үҙ артынан меңдәрсә кешене изге көрәшкә әйҙәй алырлыҡ көслө шәхес була. Ә был көс уға Аллаһы Тәғәләнән килә.Пугачев яуы баҫтырылғас, генерал Потемкин Екатерина II исеменән Салауат Юлаевҡа шәхсән хат ебәрә. Бирелһәң, ғәфү итәбеҙ, тәүбәңә кил, тиелә унда. Әммә Салауат тәүбәгә килеүҙән баш тарта. Бүтән старшиналар, командирҙарҙың барыһы ла халыҡтың һәм үҙҙәренең именлеге хаҡына ҡоралдарын һала. Салауат баш һалмай. Ни өсөн? Ни өсөн балалары, яҡындары хаҡына булһа ла батшабикәгә буйһонмай? “Сөнки Салауат ғорур! Уның батыр тигән даны бар. Ә батырҙар бирелмәй, батырҙар дошманына (батша булһа ла) баш эймәй!” – тип әйтәбеҙ. Ләкин шуныһы – тәриҡәт юлындағылар өсөн дан, шөһрәт тигән төшөнсә юҡ. Яуға киткәндә лә Аллаһ исемен зекер иткән Салауаттың ҡорал һалмауын уның йәшлегенә, ғорурлығына, батыр данына тап төшөргөһө килмәүенә генә ҡайтарыу дөрөҫ түгел.Ошо урында миңә ауылдашым әүлиә Уйылдан мәзиндең яҙмышы иҫкә төшә. 1936 йылда уны ҡулға алалар. Динеңдән баш тарт, ул сағында һине һәм ғаиләңде тыныслыҡта ҡалдырабыҙ, тиҙәр. Береһенән-береһе бәләкәй алты балаһы, ҡатыны мөлдөрәп ҡарап торғанда ла, уларҙы ниндәй әсе яҙмыш көткәнен белһә лә, исем өсөн генә булһа ла (уның йөрәген берәү ҙә асып ҡарай алмай бит) баш тартмай ул диненән. “Мин Аллаһ юлындамын, Аллаһ ризалығы өсөн йәшәйем, үлһәм дә уға хыянат итәсәгем юҡ”, – ти ул тыныс ҡына. Бер нисә көндән әүлиәне аталар. Йыуаш ҡына кеше булған, тиҙәр уны, ә иманы ҡайһылай көслө булған! Иманын ул бер нәмәгә лә алмаштырмаған! Был донъянан Аллаһ юлында шәһит булып киткән Уйылдан мәзин. Салауат та шәһит булыуҙы артығыраҡ күргән. Аллаһ ризалығы өсөн ерен, динен, халҡы, иле азатлығын яҡлап көрәшкән бит ул. Бының өсөн кемдеңдер алдында тәүбә ҡылыу Аллаһы Тәғәләгә хыянат итеү булыр ине.Дөрөҫөн әйткәндә, элек мин былар хаҡында уйланғаным юҡ ине. Уйланырға һәм ҡулға ҡәләм алырға бер ҡыуаныслы ваҡиға сәбәпсе булды. Былтыр көҙ Башҡортостанға бөтә донъяға билдәле ҙур әүлиә шәйех Солтан Мәхмәт Әдил килде. Ул изге әүлиәләр ятҡан урындарға зыярат ҡылды. Салауат районында батырыбыҙҙың музейында ла булды. Әүлиәнең Салауат батырыбыҙ тураһында һөйләгәндәре барыбыҙҙы ла тетрәндерҙе, күҙҙәребеҙҙе асты, хәҡиҡәткә яҡынайтты: “Салауат – Аллаһы Тәғәләнең арыҫланы. Ул Аллаһ юлында көрәшкән. Әлеге мәлдә ул Аллаһы Тәғәлә янында юғары урында, ҙур дәрәжәлә. Шуға күрә әгәр халҡығыҙ, Аллаһҡа ғибәҙәттәр ҡылып, ҡиәмәт көнөнә тиклем иманын, мосолманлығын һаҡлап ҡала икән, Салауат та Аллаһтың рәхмәтендә булыр, дәрәжәһе үҫер, һәм Аллаһы Тәғәлә барыһына ла сауабын бирер. ...Аллаһтың яратҡан ҡолдарын яратығыҙ. Ул сағында һеҙ улар менән бергә булырһығыҙ. Иң элек беҙ Мөхәммәд пәйғәмбәребеҙҙе (с.ғ.с.) яратырға тейешбеҙ, шунан изге әүлиәләрҙе, сәхәбәләрҙе. Әгәр ҙә һеҙ Салауатты ғына яратһағыҙ ҙа, Аллаһы Тәғәлә хозурында яратҡан батырығыҙ менән йәнәш булырһығыҙ. Сөнки пәйғәмбәребеҙ (с.ғ.с.) хәҙисендә әйтелгәнсә, кеше ҡиәмәт көнөндә яратҡаны янында булыр. Аллаһы Тәғәләгә беҙ Салауат хөрмәтенә доға ҡылырға тейешбеҙ...” – тине оло әүлиә.“Пәйғәмбәрлектән изге хәбәрҙәр генә ҡалды”, – тигән Мөхәммәд саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм. Изге хәбәрҙәр беҙгә изге төштәр аша килә йәки уларҙы әүлиәләр еткерә. Әүлиәнең Салауат тураһындағы был изге хәбәре батырыбыҙҙы беҙ әле уйлап та ҡарамаған, белмәгән кимәлгә күтәрҙе, илаһи ҡөҙрәтен асты. Ни өсөн тап Салауатты халҡыбыҙ онотмай, сөнки Аллаһ шулай ҡуша, үҙенең яратҡан ҡолон оноторға бирмәй, Урал батырҙы нисек оноттормаған, Салауат менән дә шул уҡ хәл.“Салауат” һүҙе Мөхәммәд ғәләйһи-сәлләмгә доға тигәнде аңлата, Пәйғәмбәребеҙҙе (с.ғ.с) ололау доғаһы. Cалауат әйтеү – ҙур сауап. Бер салауат өсөн Аллаһы Тәғәлә беҙгә сауапты ун тапҡыр арттырып бирә. Сөнки Мөхәммәд (с.ғ.с.) – Аллаһтың иң яратҡан ҡоло. “Әгәр миңә бер салауат әйтһәгеҙ, Аллаһ һеҙгә ун салауат әйтер”, – тигән пәйғәмбәребеҙ. Мәҫәлән, иң ҡыҫҡа салауаттарҙың береһе “Аллааһүммә салли ғәләә Мүхәммәдин үә ғәләә әәли Мүхәммәд” (Раббым, Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмгә һәм уның ҡәүеменә рәхмәтеңде бир). Уйлап ҡараһаң, әгәр Салауат исеме ошондай изге доғаларҙы эсенә ала икән, тимәк, был исемде әйтеү үҙе генә лә сауаплы. Салауат исемдәре күп булып, шул исемде ҡат-ҡат әйтеп торған халыҡҡа күпме сауап, бәрәкәт яуа. Бына ни өсөн Екатерина II-не Салауаттың үҙе генә түгел, хатта исеме лә ҡурҡытҡан һәм был исемде ул ер йөҙөнән бөтөнләй юҡ итергә тырышҡан. Аллаһы Тәғәләнең рәхмәте төшөп торған, бәрәкәтле, иманлы, динле халыҡ батшаға кәрәкмәгән, сөнки ундай халыҡты ҡол итеп булмай, ул – бер Аллаһтың ғына ҡоло. Салауат – бөгөн халҡыбыҙҙың иң яратҡан исемдәренең береһе.Әйткәндәй, Өфөлә мосолман ҡәрҙәштәребеҙ бөйөк батырыбыҙ рухына бағышлап Ҡөрьән сыҡты. Был башланғысты башҡа тарафтарҙа ла күтәреп алдылар, һәм был изге ниәттең, ғәмәлдең дауамлы булырына шик юҡ. Шатландырайыҡ батырыбыҙ рухын, Аллаһы Тәғәләнең сауабына ирешәйек – доғалар ҡылайыҡ.


description: Түтәл әҙерләү Һарымһаҡ нейтраль балсыҡлы тупраҡты үҙ итә, әлегә тиклем кәбеҫтә, ҡабаҡ, ҡуҙаҡлы культуралар һәм тәмләткес үләндәр үҫкән түтәлдәрҙә уңа. Әйткәндәй, һуған һәм һарымһаҡта шул уҡ

title: Һарымһаҡ ултыртабыҙ


description: Тоҙ кешелек тормошонда иң мөһим урын тотҡан аҙыҡ-түлектәр иҫәбенә ҡарай. Борон, уны табыуы ҡатмарлы булғанлыҡтан, хатта алтынға ҡарағанда ла ҡиммәт торған. Мәҫәлән, Римда эш хаҡының бер өлөш

title: Тоҙҙо ла “тоҙлап” ҡуйҙыҡ...


description: Салауат бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһына һайлауҙа еңеп сыҡҡан Зариф Байғусҡаров, республикала сабыр, илдәге хәлде аңлаған һәм яҡшыраҡ йәшәргә теләгән кешеләр көн итә тигән

title: Зариф Байғусҡаров: “Һайлаусыларым алдында йыл һайын отчет бирәсәкмен”


description: Joomla! - система управления содержимым - основа динамического портала

title: Башҡортостанда һәм Рәсәйҙә мәғрифәтселек үҫешенең этаптары

maintext:
Фәнни-ғәмәли конференция эшендә республикабыҙ ғалимдары ғына түгел, Рәсәй Федерацияһының төрлө төбәктәренән (Татарстан, Алтай, Бурят, Саха-Яҡут, Мордовия, Сыуашстан республикалары, Һарытау өлкәһе) һәм сит илдәрҙән (Ҡаҙаҡстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан) юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һәм ғилми академик ойошмаларҙан фән эшмәкәрҙәре ҡатнашты.
Конференция башланғанға тиклем үк, ғилми форумда ҡатнашыусыларҙың эштәре әҙерләнеп, йыйынтыҡ нәшер ителде һәм таратылды.
Пленар ултырыш Башҡорт дәүләт университеты ректоры профессор Н.Д. Морозкиндың сығышы менән асылды. Сығышында ул М. Өмөтбаевтың үҙ халҡын уҡытыу һәм мәғрифәтле итеү хаҡындағы хыялдарының бөгөн дә университеттың башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты йөҙөндә тормошҡа ашыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. «Факультет үҙенең данлыҡлы уҡыусылары менән билдәле: Советтар Союзы Геройы Зөбәй Үтәғолов, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим, СССР Юғары Советы депутаты, С. Юлаев премияһы лауретаты Ғ. Рамазанов һәм башҡалар. Бөгөн дә улар төрлө административ-етәкселек структураларында, мәғариф, фән, радио, телевидение һәм башҡа ойошмаларҙа уңышлы эшләп килә. Республикабыҙҙың матбуғат сараларында – «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Киске Өфө», «Шоңҡар», «Аманат», «Аҡбуҙат», «Йәшлек», «Йәншишмә», «Башҡортостан ҡыҙы» кеүек гәзит-журналдарҙың баш мөхәррирҙәре Салауат Кәримов, Гөлфиә Янбаева, Мөнир Ҡунафин, Сәлмән Ярмуллин, Тамара Юлдашева, Артур Дәүләтбәков, Мирсәйет Юнысов, Гөлназ Ҡотоева факультетты тамамлаусылар булып тора».
Артабан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайының комитет рәйесе Э.Р. Айытҡолова, мәғариф министры урынбаҫары Л.И. Васильев, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы рәйесе Ә.М. Ишемғоловтар һүҙ алды.
Пленар ултырышта 7 фәнни доклад тыңланылды. Башҡорт әҙәбиәте, фольклоры һәм мәҙәниәте кафедраһы мөдире, профессор Ғ.С. Ҡунафин Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың фәнни-ғәмәли һәм әҙәби эшмәкәрлегенә ентекле анализ яһаны. Артабанғы сығыштарҙа ла М. Өмөтбаев ижады яҡтыртылды һәм мәғрифәтселек мәсьәләләре күтәрелде.
Пленар ултырыштан һуң кәңәшмә секцияларҙа дауам итте. Беренсе секцияла Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың ғилми һәм әҙәби эшмәкәрлеге һәм уны өйрәнеү мәсьәләләре ҡаралды. Икенсе секция «Көнсығыш ренессансы һәм XIX – ХХ быуат баштарында Урал-Волга буйында һәм Урта Азияла мәғрифәтселек хәрәкәте үҙенсәлектәре» тип аталып, дөйөм мәсьәләләргә бағышланды. Өсөнсө секцияла әҙәбиәтселәр эш алып барҙы. Улар «Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев һәм мәғрифәтселек идеяларының Башҡортостан һәм Рәсәй халыҡтарының әҙәбиәтендә сағылышы» тигән исем аҫтында берләште.
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың педагогик, философик һәм тарихи эшмәкәрлеген дә иҫәпкә алып, артабанғы секцияла мәғрифәтселектең тарихи-мәҙәни, фәлсәфәүи һәм хоҡуҡи аспекттары һәм уларҙың бөгөнгө үҫеш тенденциялары ҡаралды. Һуңғы секцияла иһә педагогтар, психологтар һәм телсе-ғалимдар үҙ фекерҙәре менән уртаҡлашты.
Сығыш яһаусылар фекеренсә, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев – үҙенең ғилми, әҙәби һәм йәмәғәтселек эшмәкәрлеге менән туған халҡының әҙәби-мәҙәни үҫешенә ҙур өлөш индергән шәхес.
Йомғаҡлау ултырышында конференцияла ҡатнашыусылар тарафынан резолюция ҡабул ителде (Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев әҫәрҙәренең тулы йыйынтығын туплау һәм нәшер итеү, Өфө ҡалаһы урамдарының береһенә күренекле мәғрифәтсенең исемен биреү һәм башҡалар).


description: Һорауҙарға яуап бирегеҙ ҙә, түбәндәге нисбәт буйынса сумманы иҫәпләгеҙ: «гел шулай» - 4 балл; «йыш» - 3 балл; «һирәк» - 2 балл; «бер ваҡытта ла улай булмай» -1 балл. 1. Башҡаларҙы йәлеп итмә

title: Һөйрәткән атҡа тейәйҙәр


description: АҠШ президенты Барак Обама юҡҡа ғына күңелдә шом уятмай икән. Американың шайтан сиркәүе башлығы Люсьен Гривз уға рәхмәт белдерҙе. Ошо Хоҙай ҡушмаған тәғлимәт шәрәмәтен мәктәптәрҙә уҡытырға р

title: Был донъяла ниҙәр бар?


description: Ғәмәлдең фарызы Сөннәт ғәмәле хаҡында ғилми, дини сығанаҡтарҙа төрлөсә аңлатмалар йө-рөй. Йәһүдтәр өсөн, мә-ҫәлән, ҡан төшөнсәһе йән тигәнде лә аңлата. Шуға күрә ғүмерҙе бар-лыҡҡа килтереүс

title: "Ҡуян ат, һырлы сана", йәки сөннәтһеҙҙән кәңәш һорама...


description: Маңҡортлоҡтан дауа Халҡыбыҙҙың «Тыуған ил-дең әреме лә баллы була» ти-гән мәҡәле бар. Зәһәр һүҙле кешене «әрем телле» тип атау ҙа таралған. Шағир Абдулхаҡ Игебаевтың «Ай, Уралым, ят ер сәск

title: Әрем дә баллы була


description: Ни бары 20-30 йыл элек ныҡ хәйерсе йәшәйҙәр, тип ҡытайҙарҙы йәлләй торғайныҡ. Ә әлеге мәл рәсәйлеләрҙе уртаса эш хаҡы буйынса үтеп киттеләр. Яңынан-яңы проекттар менән дә иҫ китерәләр. Ошо

title: Был донъяла ниҙәр бар?


description: 3147-се һайлау участкаһы ҡала филармонияһының икенсе ҡатында ишектәрен асты. 1539 һайлаусы теркәлгән, уларҙың 47-һе 18 йәше тулған йәш һайлаусылар. 10.00 сәғәттә 89 кеше һайлаған. Азат Әхмәт

title: Йәрминкәнән тура һайлауға


description: 14 сентябрь, яңы һайлауҙарға һанаулы көндәр ҡалғанда, 3-сө саҡырылыш район Советының һуңғы 49-сы сессияһы уҙғарылды. Һуңғы ултырыш булһа ла, бик эшлекле үтте. Район бюджетына үҙгәрештәр инде

title: Абдулла Солтанов - Почетлы граждан


description: Көҙ - муллыҡ, сәскән емештәреңде йыйып, хеҙмәтеңдең һөҙөмтәһен барлау миҙгеле. Быйылғы уңыш бер ҙә зарланырлыҡ түгел. Йылына ҡарап, хатта ныҡ яҡшы, тип әйтергә мөмкин. Баҡсаларҙа емеш-еләк,

title: Картуф уңышы ҡыуандырмай


description: Ҡала-райондың 13292 балаһы өсөн был кесаҙна иртәһе ғәҙәти булманы. Каникул мәлендәге кеүек туйғансы йоҡлауҙар, көн дауамында уйнауҙар артта ҡалды. Яңы уҡыу йылы башланды. Әммә мәктәптә ҡыҙҙа

title: Уҡыу йылын асты ҡыңғырау


description: Ниһайәт, сираттағы һайлауҙар ҙа имен-аман үтеп китте. 18 сентябрҙә ҡала-районыбыҙҙа 65 һайлау участкаһы эшләне. Учалылар РФ Дәүләт Думаһына, Учалы район Советына, ҡала Советына, шулай уҡ Ман

title: Имен-аман үтте " Яйыҡ гәзите


description: Ял көндәрендә ҡалабыҙҙа «Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм БРИКС төркөмө илдәрендә студент спорты. Тәжрибә һәм үҙеш перспективалары» тип аталған Халыҡ-ара форум үтте. «Был сара былтыр Өфөлә

title: Киләсәк - йәштәр ҡулында


description: Ҡунаҡбай ауылы мәҙәниәт йортонда дәртле музыка тауышы яңғырай. Ауыл халҡы әүҙем, иртә таңдан гражданлыҡ бурысын үтәргә ашыға. Айырыуса урта йәштәгеләр, пенсионерҙар күп күренә. Участкала Ҡун

title: Буш вәғәҙә кәрәкмәй


description: Учалы ҡала-районында һайлауҙар ойошҡан рәүештә бара. Ҡаланың 3-сө лицейында урынлашҡан 3152-се һайлау участкаһына ла халыҡ яйлап килә башланы. Биләмәлә 1612 һайлаусы иҫәпләнә. Сәғәт иртәнге

title: Әүҙем ҡатнашалар


description: Сириялағы Хмеймим базаһындағы Рәсәй хәрбиҙәренә ҡунаҡҡа Рио-де-Жанейро Олим-пиадаһы чемпиондары һәм призерҙары килеп китте. Ауыр хеҙмәт үткән ватандаштарыбыҙҙы дәртләндерергә яҡташтарыбыҙ

title: Был донъяла ниҙәр бар?


description: Екатеринбург ҡалаһында футбол буйынса ветерандарҙың Волга буйы-Урал-Көнбайыш Себер төбәге чемпионаты үтте. Хәҙер инде икенсе тапҡыр беҙҙең Учалы командаһы ла ҡатнашты. Атаҡлы спорт ветера

title: Еңеү шарт түгел, ҡатнашыу шарт


description: Ҡорбан байрамы - иң мөһим мосолман байрамдарының береһе. Хаж тамамланыуын белдерә, Зөлхизә айының унынсы көнөндә, йәғни ураҙанан һуң 70 тәүлек үткәс байрам ителә. Быйыл ул 12 сентябргә тура

title: Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн


description: Быйыл район хужалыҡтарының ураҡ эштәрен иртә тамамлауҙары барыбыҙ өсөн дә көтөлмәгән хәл, әлбиттә. Быға тиклем мөһим кампания сентябрь аҙағынаса һуҙыла торғайны. Көндәрҙең аяҙ тороуын файҙа

title: Урып-йыйыу тамамланды


description: Наркотик ҡуллана баш-лағандан һуң кеше уртаса 3-5 йыл йәшәй. Һуңғы йылдарҙа теркәлгән ВИЧ менән ауырығандарҙың 90 процентын нарко-мандар тәшкил итә. Был аңлашыла ла: бер энәне ҡулланыу, ағыу

title: Йәштәрҙе яңы наркотик ҡыра


description: Газета города Благовещенск РБ "Йейгор"

title: Шәп ҡош ул тауыҡ

maintext:
Ауылдарҙағы тырыштар шәхси хужалыҡта табыш алыу юлдарын табып тора. Нуриман районы үҙәге Ҡыҙылъярҙа йәшәгән Тимерғәлиевтар ғаиләһе тоҡомло тауыҡтар үрсетә һәм был шөғөлдөң файҙа килтереренә ҙур өмөт бағлай.
Күңелгә Нуриман ята
Тимерғәлиевтар дүрт йыл элек Өфөнән күсеп килгән. Ғаилә башлығы Рөстәм – Балтас яғынан, ә Гүзәл сығышы менән Белорет районынан булһа ла, төйәкләнер урын итеп беҙҙең яҡты һайлайҙар. «Беренсенән, бик күркәм төбәк, – ти Гүзәл был һайлауҙың серен аңлатып. – Әсәйемдең тыуған ауылы Саруаға килеп йөрөй инек. Был яҡты күптән яратабыҙ. Икенсенән, Рөстәм Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы подразделениеһында водитель булып эшләгәс, уға йөрөргә яҡын булһын тип тә уйланыҡ».
Гүзәл, балаларын ҡарап, өйҙә тора. Өс улдары бар, кескәйенә – йәш ярым, өлкәне ун ике йәштә. Ете йәшлек уртансылары тыумыштан зәғиф булған. Саф һауа, таҙа ризыҡ, иркенлек хәлен яҡшыртыр тип өмөтләнеп, ауыл еренә күсенергә ҡарар иткәндәр.
Береһенән-береһе хикмәтлерәк
Ҡыҙылъярға килеп урынлашҡас, тауыҡ аҫрамаҡсы булып, 70-80 һумлыҡ себештәр һатып алғандар. Тик был ҡәҙимге генә ҡоштарҙың – ни йомортҡаһы, ни ите тигәндәй, уларҙы оҡшатмағандар. Интернеттан тауыҡтар донъяһын өйрәнгәндән һуң, тоҡомло ҡоштар алып үрсетергә булғандар. Маҡсат булһа, ғәмәлгә ашырыу юлдары табыла бит ул. Тоҡомло тауыҡтар табыу ҡыйын булмаған, етмәһә, Рәсәй буйлап йыш командировкаларға йөрөгән Рөстәм, ҡайҙа барһа ла, береһенән-береһе хикмәтлерәк тауыҡтар алып ҡайтыр булып киткән. Шулай итеп, ғаиләнең ит һәм йомортҡа мәсьәләһе хәл ителә.
Хәҙер һәр береһенең яратҡан тоҡомдары бар. Рөстәмгә орпингтон, брама, виандот ише эре кәүҙәле ит-йомортҡа тауыҡтары оҡшай, Гүзәл күркәм ҡиәфәтле биҙәүес тауыҡтар йүнәлеше менән ҡыҙыҡһына. Ебәк ҡытай тауығы, «ву-цзы» тигән ҡытай тоҡомо, павлово, бресс-галь, голланд тоҡомдары матур була.
Һәр тоҡомдо килтереп сығарыу өсөн кешелек бик күп көс һалған, һәр ҡайһыһы оҙайлы һайлап алыуҙар үткән, камиллаштырылған. Һәр тоҡомдоң үҙ тарихы бар. Мәҫәлән, орпингтондар Англияла көйәҙ инглиздәрҙең талаптарына яраҡлаштырып сығарылған. Баҡһаң, улар аҡ тиреле тауыҡтарҙы ғына ашай икән, ә Америка халҡы һары тирелегә өҫтөнлөк бирә, шуға унан килтерелгән тоҡомдар инглиздәргә оҡшап етмәй. Орпингтон әтәстәре – 5,7, тауыҡтары 5,5 килоға етә. Йылына 140-160 йомортҡа һалалар. Брама тауыҡтары ла бик итләс. Был тоҡом Азияла сығарылған. Әтәсе – 4,5, тауығы 3,5 килоға етә. Браманы иткә генә түгел, йомортҡаға ла тоталар, етмәһә, ул бик күркәм ҡиәфәтле.
Виандот XIX быуатта Төньяҡ Америкала барлыҡҡа килгән. Уға индеецтар ҡәбиләһенең исеме бирелгән, сөнки ҡара ҡаймалы көмөшһыу ҡанаттары индеецтарҙың баш кейемен хәтерләтә икән. 1911 йылда Рәсәйгә күсерелгәндәр. Хәҙер инде төҫ буйынса уның 15-ләп төрө бар. Ыҡсым кәүҙәле был тоҡомдоң (әтәсе – 3,5, тауығы 2,5 килоға тиклем тарта) йомортҡалары эре генә була. Тауыҡтары беренсе йылында 200-гә тиклем йомортҡа бирһә, артабан бер аҙ кәмеп, 170-кә тиклем йомортҡа һала.
Был тоҡомдарға ҡараған ҡоштар ашауға талымһыҙ, һалҡынға сыҙамлы, төҫ-ҡиәфәттәре бик күркәм.
Бәһлеүән
Рөстәм менән Гүзәлдең хужалығында донъялағы иң ҙур тауыҡтарҙы – джерси бәһлеүәндәрен дә күрергә була. АҠШ-тың Нью-Джерси штатында ХХ быуат башында сығарылған улар. Әтәсенең ауырлығы 5,9 килоға етә, бер йәшлек сағында уҡ 5 килограмм тарта. Был ҡоштар бик ҙур булғанлыҡтан оса алмай, шуға уларҙы тәпәш кенә кәртә эсендә лә аҫрап була. Төнәкте лә, йомортҡа һала торған ояны ла тәпәш ҡуйырға, йә булмаһа менеп-төшөп йөрөрлөк таҡта һөйәргә кәрәк. Һыуыҡҡа сыҙамлы булһалар ҙа, кикректәре тиҙ өшөүсән икән, шуға һауа температураһы 0 градустан түбәнәйә башлаһа, кикректәрен майлау, үҙҙәрен йылыға индереү хәйерле. Кәүҙә ауыр булғас, йомортҡа баҫып ултырған тауыҡ уларҙы һытыусан була, шуға себештәрҙе инкубаторҙа сығарыу кәңәш ителә.
Шифалы кәрләләр
Гүзәлдең ҡоштары араһында уның иң яратҡан тоҡомо – ҡытай ебәк тауыҡтары. Улар тереләй ни бары 1-1,5 килограмм тарта. Бүрекле, йөнтәҫ тәпәйле бәләкәс кенә был тауыҡтарҙың йөнө мамыҡтай нескә һәм йомшаҡ, туҙырап тора, шуға ҡош үҙе пудель этенә оҡшаш. Тәпәйҙәре – биш бармаҡлы.
Ҡытай ебәк тауыҡтары тураһында беренсе яҙмаларҙы беҙҙең эраға тиклем 400-ләп йыл элек йәшәгән фәйләсүф Аристотель ҡалдырған. Уларҙы «бесәй йөнлө тауыҡтар» тип атаған. Ебәк тауыҡтарҙың йөнөн ҡырҡалар ҙа бына тигән йөн еп эрләп алалар икән. Бер ҡырҡыуҙа һәр тауыҡ 75 грамм самаһы йөн бирә, бер ай тигәндә яңыһы үҫеп етә.
Ҡытай ебәк тауығының тиреһе, ите ҡара төҫтә була, шуға өйрәнмәгән кеше уны ашарға ҡыйынһына, әммә ите лә, һурпаһы ла иҫ киткес шифалы икән. Хәлһеҙгә хәл кертә торған был ризыҡты ҡытайҙар ҡатын-ҡыҙ сирҙәренән, туберкулездан һәм башҡа ауырыуҙарҙан дауаланыу өсөн ҡуллана. Бонн зоологтары ҡара итте тикшергәндән һуң уның аминокислоталарға, кальцийға, витаминдарға бай булыуын асыҡлаған. Унда ҡанды таҙарта, бөйөр, талаҡ, енси ағзалар эшмәкәрлеген яҡшырта торған матдәләр табылған. Шифаһын арттырыу өсөн Ҡытай медицинаһы ҡара итле тауыҡ һурпаһына женьшень, әфлисун ҡабығы, имбирь, аҡ ямс һалып бешерергә ҡуша.
Һуңғы осорҙа был ҡош Америка һәм Европа илдәрендә лә бик үтемле булып киткән. Уны үрсетеү һәм итен етештереүҙе сәнәғәт кимәленә ҡуйғандар.
Был тауыҡтарҙы ҡарау һәм ашатыуҙың әллә ни ҡыйынлығы юҡ, тип иҫәпләй Гүзәл. Себештәренә, йомортҡаһына һорау бар, тимәк, уны табыш сығанағына әйләндерергә була.
Һәр сәфәрҙән – яңы ҡош
Ғөмүмән, Тимерғәлиевтар аҫраған 12 төр тоҡом тауыҡтарының барыһына ла халыҡ араһында ҡыҙыҡһыныу арта бара. Ғаилә тоҡомло ҡошсолоҡ менән етди шөғөлләнә, тоҡомдарҙың сафлығы тураһында ҡайғырта. Рөстәм һәр командировкаһынан яңы ҡоштар алып ҡайта. Мәҫәлән, бер тоҡомдоң әтәсе Воронеждан булһа, тауығы Мәскәүҙән. Шулай ҡан яңыртыла һәм тоҡомдоң яҡшы сифаттары һаҡлана.
Гүзәл менән Рөстәм әле йорт яны хужалығында үрсетелә ала торған бройлерҙар йүнәлешенә иғтибар биргән. Йыл һайын бройлер себештәре һатып алып тормайһың, йомортҡа һалдыраһың да себештәрен үҙ инкубаторыңда сығараһың – бик уңайлы һәм табышлы эш булмаҡсы был.
Тырыш, егәрле Тимерғәлиевтар тауыҡ үрсетеү буйынса белгес булып бөткән, бай тәжрибәгә эйәләр. Ҡыҙыҡһыныусыларға кәңәштәре менән ярҙам итергә әҙерҙәр. Нуриман районының һабантуйындағы ҡаҙаныштар күргәҙмәһендә лә уларҙың тауыҡтары ҡуйылған ситлектәр тирәһенән кеше өҙөлмәне.


description: Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Муниципаль район Советының дүртенсе саҡырылыш депутаттарын һайлау һөҙөмтәләре билдәле булды. Йәйә эсендәге һандар - һәр округта тауыш биреү аҙағына

title: муниципаль район Советына һайлау һөҙөмтәләре


description: Бер нисә йыл рәттән уҙғарылып килгән тәрбиәгә бала алған һәм патронат ғаиләләр бәйгеһендә быйыл районыбыҙҙың төрлө ауылдарынан килгән 4 ғаилә ҡатнашты. Улар район мәҙәниәт һарайы фойеһында ү

title: Ата-әсә наҙын тойоп үҫһен һәр бала


description: Йәмле Мәндем, Өйә йылғалары буйында, Аҡбейек, Ҡарауыл,Ташбашы, Йәнекәй тауҙары битләүен төйәк иткән донъялағы иң ҙур башҡорт ауылы Сәйетбабала шифалы Ташбашы шишмәһе һыуын эсеп ү

title: “Ауылымдың һәр биҙәген йөрәк түрҙәрендә һаҡлайым!”

maintext:
"Мин үҙемдең тыуған ауылым – Сәйетбабам тураһында йөрәгемдә йөрөткән иң изге хис-тойғоларымды гәзит уҡыусыларға тәҡдим иткем килә”, - тип ошо шиғырын да бирҙе Флүрә апай хушлашҡанда. Оҙаҡ йылдар гәзиттә эшләгән, әле лә коллективтағы бар яңылыҡтар менән ҡыҙыҡһынып торған, әүҙем тормош алып барған юбилярыбыҙға сәләмәтлек, бәхет, шатлыҡтарға тулы оҙон ғүмер кисереүен теләйбеҙ.
Сәйетбабам
Бала сағым һәм йәшлегем
Һиндә үтте, Сәйетбабам.
Эй, ҡәҙерлем, исемең һәр саҡ
Йөрәгем түрендә бит минең!
Эй, йәмле лә ауылым иртәләре,
Эй, гүзәл дә тыуған Сәйетбабам!
Ауылымдың һәр биҙәген бит мин
Йөрәк түрҙәрендә йөрөтәм.
Ҡайтҡан һайын тыуған ергә
Сәйетбабам яҡтарына,
Ҡайтҡан һымаҡ хис итәмен
Бала саҡ һәм йәшлегемә.
Әле иҫтә: ҡолас ташлап
Өйә иңләп йөҙгәндәрем.
Һыу алғаным көйәнтәләп
Ташбашының шишмәһенән.
Ҡай саҡ моңһоу булып китә:
Иҫкә төшә яҙың, көҙҙәрең.
Хәтерләйем үтә ғорур, сыҙам
Ауылдаштарымдың йөҙҙәрен.
Теләп ҡуям бер мөғжизә
Булыуын мин ғүмеремдә:
Ҡайтһам ине аҙға ғына
Бала сағым – йәшлегемә.
Өйә буйҙарында үҫкән
Сәскәләрҙә аунар инем.
Өйә буйлап, ҡулым болғап
Йүгерер инем ҡолон һымаҡ.
Флүрә САДИҠОВА (ШӘЙӘХМӘТОВА).
Гөлдәр КИНЙӘБАЕВА.
«Беҙ ғаиләлә 5 бала үҫтек, - тип һөйләй Флүрә апай, - Мин иң кесеһе, иң иркәһе булғанмындыр инде. Атайым һуғышҡа киткәндә әсәйемә: «Мин иҫән-һау ҡайта алмам, Сәлимә, бер үк Флүрәне ҡуйыныңдан сығарма», - ти. Бер түгел, өс һуғышта булған, ауыл Советы рәйесе булып эшләгәнлектән бронь бирелһә лә, үҙе теләп һуғышҡа киткән атайым яу яланында батырҙарса һәләк була. Сабыр холоҡло, йомшаҡ күңелле әсәйем ауыр саҡтарҙа ла беҙҙе ҡаҡмай-һуҡмай тәрбиәләне. Шуғалыр ҙа 5 бала үҙ-ара бик татыу булдыҡ. Ағайымдар мине һәр саҡ ҡурсалап ҡына торҙо.»1954 йылда Сәйетбаба урта мәктәбен тамамлағас, Өфө ҡалаһына БДУ-ның тарих факультетына уҡырға инә Флүрә апай. «Мәктәптә уҡығанда уҡ тарих дәрестәрен ярата инем. Ләкин БДУ-ла 2 ай уҡығандан һуң әсәйемде һағынып ауылға ҡайттым да киттем. Бер аҙҙан Стәрлетамаҡтағы культура-ағартыу училищеһына керҙем, һәм уны тик яҡшы билдәләренә генә тамамланым. Артабан уҡыр өсөн Мәскәүгә китергә йөрөгән еремдән Фәнил Заһретдин улы Садиҡовҡа тормошҡа сыҡтым,» - тип хәтерләй ул.Күп тә үтмәй, йәш ғаилә Үзбәкстан яҡтарына юллана. Барыу менән фатир бирәләр. Флүрә Аллабирҙе ҡыҙы китапханала уҡыу залы етәксеһе булып эш башлай. 1958 йылда тәүге балалары - игеҙәктәр Фәйем менән Фуат донъяға килә. Әммә сабыйҙар һауа шарттарына яраҡлаша алмау сәбәпле, тыуған яҡтарына кире ҡайталар. Быяла мәктәбендә 5 йыл башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләгәндән һуң, Ф.Садиҡованы 1965 йылда «Йондоҙ» район гәзитенә тәржемәсе итеп саҡырып алалар.«Бәләкәйҙән рус теленән диктанттарҙы бер хатаһыҙ яҙҙым, был фәндән тик «5» билдәләренә генә өлгәштем. Шуға ла был эшемде лә күңел биреп, яратып башҡарҙым. 30 йылға яҡын редакцияла эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡас, тағы ла 6 йыл Красноусолдағы 2-се мәктәптә эш башҡарыусы булып эшләнем», -ти Флүрә апай.Тормош иптәшенән дә уңа ул. Төрлө ойошмаларҙа шофер булып эшләгән Фәнил ағай менән бер-береһен ярты һүҙҙән аңлап, мөхәббәт һәм ихтирам тулы тормошта 36 йыл ғүмер итәләр. Күптәргә өлгө булырлыҡ ғаиләлә 4 бала- 3 малай, 1 ҡыҙ үҫә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бынан 20 йыл элек Фәнил Заһретдин улы вафат була. Бала ҡайғылары ла күрергә тура килә Флүрә апайға.«Ауыр саҡтарымда үҙ-үҙемә бикләнеп, бөгөлөп төшмәҫ өсөн һәр ваҡыт кешеләр араһында булырға тырыштым. Бына инде 44 йыл район мәҙәниәт һарайы сәхнәһенән төшмәй спектаклдәрҙә уйнауым тормошомдоң тағы ла бер сағыу биҙәге. Тәүге тапҡыр 1972 йылда «Ай тотолған төндә» спектаклендә Тәңкәбикә ролен башҡарҙым һәм Өфө ҡалаһында уҙған фестивалдә лауреат исеме алып ҡайттым. Ошо спектаклдә лә, «Балаҡайҙарым»да ла Фәнил менән бергә уйнаныҡ. Балаларҙы ла уйнатҡан саҡтар күп булды. 2003 йылда «Алтын тирмә» республика халыҡ театрҙары фестивале Дүртөйлөлә үтте. Беҙҙең коллектив «Рәйсә+Фәйзи» спектакле менән ҡатнашып, II урынды алды. Ә мин «Ҡатын-ҡыҙ ролен иң яҡшы башҡарыусы» номинацияһында еңеүсе булдым. Ғафури театры етәксеһе Зәйтүнә Зәйнешеваға рәхмәтлемен, мине сәхнә тормошонан әле лә ситләтмәй. Алда сәхнәгә ҡуйыласаҡ өр-яңы премьералар булғанда күңел төшөнкөлөгөнә бирелергә, сир-сырхауҙарға бирешергә уйҙа ла юҡ,» - ти Флүрә Аллабирҙе ҡыҙы.Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, баҡса тултырып йәшелсә үҫтереп, ҡош-ҡорт, кәзә аҫрап, матур итеп донъя көтөп йәшәй ул бөгөн дә. Балаларына терәк-таяныс булған яҡын кәңәшсе лә, 9 ейән-ейәнсәр, 8 бүлә-бүләсәренә ҡәҙерле өләсәй ҙә ул. Ғүмере буйы ижадҡа ғашиҡ Флүрә апай хискә бай шиғырҙар ҙа ижад итә.


description: Ошо көндәрҙә Имәндәш ауылының Ашҡаҙар, Шишмә урамдарына ҡырсынташ түшәлеп, юлдар төҙөкләндерелде. Яҙын был турала гәзиттә яҙып та сыҡҡан инек.Халыҡтың аһ-зарына ҡолаҡ һалып, бик тә кәрәкле э

title: Юл һалынды


description: Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәһәм дә хаҡлы ялға сыҡҡандан бирле тыуған ауылым Имәндәштә йыш булам, йәйҙәрҙе шунда үткәрәм. Шуға ла ауылдаштарымды борсоған мәсьәләләр, проблемаларҙы үҙемдекеләй ҡ

title: Тәбиғәтебеҙҙе ситтәр һаҡламаҫ


description: 20 сентябрҙә Ғафури халыҡ театры яңы театр миҙгелен аса. Миҙгел асыу тантанаһы ике бүлектән тора. Тәүҙә сәхнә ветераны, районда танылған һәүәҫкәр актриса Флүрә Садиҡованы 80 йәшлек юбилейы а

title: Театр миҙгеле асыла


description: Ғафури районы муниципаль район хакимиәте Халыҡ-ара олоғайған кешеләр көнөн байрам итеү тураһында ҡарар ҡабул итте. Был ҡарарға ярашлы Олоғайған кешеләр көнөн билдәләүгә әҙерләнеү һәм уны үтк

title: Бер кем дә иғтибарһыҙ ҡалмаһын!


description: Эй бала саҡ, татлы һағыш булып, Бер мәл генә килеп китһәңсе. Күңел һандығының серле сазын Сиртеп хәтерләтеп үтһәңсе… Ҡәҙерле әсәйем Вазифа Ғүмәр ҡыҙының яҡты иҫтәлегенә арнайым. Тәбиғәттең й

title: Бала саҡҡа ҡайтыу

maintext:
Мәфрүзә ЙӘҒӘФӘРОВА.
Тәбиғәттең йәш, һылыу, ҡыҙ балалай биҙәнгән сағы… Иртәнге талғын ел ыңғайына баҫыуҙағы туҡ арыш башаҡтары тулҡынлана, юл ситенә теҙелгән зәңгәр, күк сәскәләр ысыҡ тамсыһын күтәрә алмай таждарын түбән эйгәндәр, сағыу ҡояш уҡтары көмөш тамсылар менән һаулаша, баҫыу хужаһы һабан турғайы талпынып бөтмәҫ йырын йырлай. Берләм юлдан йәш ҡатын атлай, иңбашына һалған балтаһын алыштырып алғанда сәс ҡаралығындағы көмөш тәңкәләре сылтырап ҡуя, уның артынан эйәргән бәләкәй ҡыҙ бала сәскәләргә һоҡланып, күбәләктәрҙе ҡыуып әсәһенән тороп ҡала ла, ялан аяҡтарына эләккән үләндәргә эләгә-эләгә тағын ҡыуып етә. Иртәнге елгә тулҡынланған арыш баҫыуына ҡыҙыҡай ҙа битараф түгел, бәләкәй ҡулдары менән башаҡтарҙы һыйпап ала, тиреп ауыҙына ҡаба ла, "Әсәй, бына һағыҙ”, - тип сәйнәлгән бөртөктәрҙе әсәһенә күрһәтә. Әсәһе көлөмһөрәп: "Эйе, балам, был әпәкәй һағыҙы, ә ысын һағыҙға барып етергә күп ҡалманы инде”, - тип ағарып күренгән ҡайынлыҡҡа ымланы.Әсәһе ҡайын туҙын һыҙырғанда ҡыҙыҡай бер тотам да ҡалмай эйәреп тоҡсайға тултыра торҙо. Ҡайын һағыҙының тәмен, кем генә белмәй…Әсәһе өйгә ҡайтҡас, туҙҙы ваҡлап сөгөнгә һалып яндырып ала ла, май һалып оҙаҡ ҡына ҡайната – хуш еҫле ҡайын һағыҙы әҙер, уны һалҡын һыуға һалып бүлеп кенә ҡуяһы.Шулай уйланып артта ҡалған ҡыҙҙы әсәһе ашыҡтыра төштө: "Балаҡайым, атлаңҡыра, быҙау баҫыуға төшөп ҡуймаһын, үткән көндө лә бәләүәт Зиннәт, быҙауың баҫыуға кергән тип, 15 йомортҡамды алып китте, ялпашҡыр. Беҙҙең ирҙәр һуғышҡа алынғанда аяғына кәрәсин һибеп яндырып сатанлап тороп ҡалды ла, хәҙер шәбәйҙе лә китте. Яҡлаусыһыҙ ҡатындарға ҡаты иркен”, - тип һуҡрана-һуҡрана ҡыҙын етәкләп алды.Улар ауылға ҡайтып инеүгә, күршелә йәшәгән Хәтифә инәйҙәре быҙауҙы урамға индереп ябып, ҡустыһын етәкләп килтерә ине. Әсәһе йәһәтләп төшкөлөккә үҙәк ялғарға һөт ҡойоп өҫтәлгә ҡуйҙы ла, үҙе ҡатындар артынан утауға сығып йүгерҙе. Бәләкәй ҡыҙ әсәһе эштән бушамағанлыҡтан көнө буйы ҡустыһын баға, тиңдәш ҡыҙҙары "Өстирәк” яты-уына һыу инергә саҡырһалар ҙа бара алмай. Уларҙың сыр-сыу килеп йүгерешеп китеүҙәрен моңайып оҙатып ҡала. Ошо илаҡ булмаһа, мин дә ҡыҙҙар менән барыр инем, тип, мыжыуҙан илауға күскән баланы көс-хәл менән йөкмәп, ҡыҙ урамға ыңғайланы. Әсәй, бәлки, яҡындағы баҫыуҙалыр тигән уй менән ҡустыһын йыуата-йыуата тыҡрыҡ яғына боролоуға, күрше еңгә осраны. "Бәй, үҙең буйлыҡ бәпес йөкмәп ҡайҙа бараһың бынау эҫелә, арып бөткәнһең”, - тип баланы күтәреп алды ла, уларҙы өйөнә ыңғайлатты. Кәштәнән шәкәр киҫәге алып уртаға бүлде, береһен - ҡыҙға, икенсеһен ҡустыһына тотторҙо. Шәкәрҙе һура торғас, бала йоҡлап китте, уңарсы булмай, әсәһе ҡайтып инде.Утау тамамланыуға бил яҙылып та өлгөрмәй, арыш урағы етә. Әсәһе аҙ ғына бушаған сағында колхоз малдарынан ҡалған урман эсендәге шып үләнде урып, йөкмәп ташый, унан һуң япраҡ көлтәләй. Тартып-һуҙып ҡышты ауҙарғанда мал аҙығы наҡыҫлана – бәләкәй ҡул санаһы менән урмандан йыла ағасын ҡырҡып алып ҡайта. Ҡышҡы оҙон кистәр ҡыҙ өсөн көтөп алынған мәл, сөнки колхоз эшенән арынып, әсәһе өйҙә тора. Бер генә тик ултырмаған ҡәҙерлеһен йәлләп һәр йомошон һүҙһеҙ үтәй. Бер мөйөштә теген машинаһы, икенсе урында көрөҫ (унда әсәһе төрлө йөндәрҙән кешеләргә көйөҙ-балаҫ һуға), башланған шәл эргәһен бәйләр өсөн йөн иләргә ҡуйылған йөн ҡолғаһы тора. Әсә кеше һарыҡ йөнөнән кейеҙ ҙә баҫа, тире иләп тун да тегә. Күрше инәйҙәр кис етһә ҡул эштәрен тотоп, ултырмаға керәләр. Уларҙың хәбәрҙәрен шым ғына тыңлап ултырған ҡыҙ донъяһын онота…Ҡыштың ҡаты һыуыҡтарынан һуң ергә тағы йылы яҙҙар килә. Күк үләнгә аяҡ баҫҡан кешеләр мал-тыуарының имен ҡышлауына һөйөнөп, тормош ауырлыҡтарына бирешмәй, ҡайғы-шатлыҡтарын уртаҡлашып, татыулыҡта ғүмер кисерәләр. Бәләкәй ҡыҙға ла уҡырға төшөргә ваҡыт етте. Әсәһе Мырҙаҡай баҙарынан "Әлифба” китабы һәм ялтырап торған итектәр алып ҡайтты. Китап, дәфтәр, ҡәләмдәрен моҡсайға һалып, яңы итектәр кейеп, дуҫ ҡыҙҙары Гөлшат, Тәзкирә менән ҡанатланып мәктәпкә юл алдылар. Әммә ҡыҙҙарҙы, йәшегеҙ етмәгән тип, уҡыуға алманылар. Күңелһеҙләнеп ҡайтып ингән ҡыҙ әсәһенең һандыҡ алдында теҙләнеп ултырғанын күреп, баҙап ҡалды. Әсәһе ҡулындағы өсмөйөш хаттарҙы һыйпай, үҙе моңло итеп йырлай, күҙҙәрендә йәш ине:Бер ваҡытта ла әсәһенең күҙ йәшен күрмәгән ҡыҙ, китаптарын урындыҡҡа ҡуйҙы ла, ҡәҙерлеһен барып ҡосаҡланы. "Әсәй, ҡайһы ерең ауырта? Бына мин ҡайттым бит”, - тип әсәһенең сәстәренән һыйпаны.- Ә, юҡ, балаҡайым, һандыҡ асҡанда әллә күҙемә сүп эләкте. Өләсәйеңдең түшелдереген ҡарап ултырам. Һин тыуғас, башлығыңа ҡорт башы тегеп ҡуйҙы ла:”, тип имләп һаулыҡ теләне, шунлыҡтан һин ауырымайһың тип, ҡыҙын һөйөп ҡуйҙы.Әсәһенең күңелләнеп китеүенә һөйөнгән ҡыҙ, олатайым менән өләсәйемдең ҡанатлы аты тураһында һөйлә әле, тип үтенде.- Өләсәйең бик уҡымышлы, диндар, киң күңелле кеше ине, - тип башлай әсәһе йөҙө яҡтырып китеп, - ниндәй донъя эше булһа ла, 5 намаҙын ҡалдырманы, мәсеткә йөрөнө, өшкөрөмгә тыны килешә тип, йыраҡ ауылдарҙан да килә торған инеләр. Донъялар боларып киткәс, бер көндө ауылға ҡораллы кешеләр килеп тулды. Уларҙың ниәтен һиҙгән өләсәйең тиҙ генә ауылдаштарын йыйнап мәсет урамына алып сыҡты. Ҡораллы кешеләргә ҡаршы барып буламы ни – мәсет манараһын ауҙарып, клуб итеп киттеләр. Өләсәйең "башлыҡтар бик яңылышалар, мәсетте ултыртырҙай булырҙар ҙа, ләкин һуң булыр – мәсеттәр киләсәктә төҙөлөр, ә кешеләрҙең иманын ҡайтарыуы, ай-һай, ауыр булыр”, - тип кешеләргә өмөт орлоғо һалырға тырышһа ла, күҙ йәшен йәшерә алмай үкһеп-үкһеп иланы.Өләсәйеңдең икенсе тапҡыр күҙ йәшен түккәнен дә кисерергә тура килде. Мин һинең йәштә булғанмындыр. Иртә таңдан мал ҡарарға сығып киткән олатайың өйгә инде лә, һикегә йығылды. Борсолоп йүгереп килгән әсәйемә өҫтөндәге кәзәкәйен һалып, "Мә әле, Сәлихә, ошоноң төймәһен таҡ”, тине. Әсәйем бер нәмә лә булмағандай еп, энә алып төймә тағырға кереште. Олатайың һәлмәкләп торҙо ла: "Беҙ бик матур ғүмер кисерҙек, ҡайғы-шатлыҡтарыбыҙ уртаҡ булды, мин һинән риза, хәләлем, ҡыҙҙарым бигерәк ваҡтар”, - тип минең башымдан һыйпаны. "Нәмә, иртә менән донъянан ваз кисеп ултыраһың ул, атаһы”, - тип өләсәйең көлөп ҡуйҙы. Олатайың: "Сәлихә, һиңә әйтмәҫкә ине, иртән ялан кәртәгә сыҡһам, күк толпарым ҡанатын һуҙып ята. Мин оҙаҡламам инде, китермен”, - тип башын түбән эйҙе. Шул көндән башлап бер ай самаһы ауырымай-һыҙланмай йөрөгән атайым иртән тороуға күҙҙәрен мәңгелеккә йомған ине. Йыназа көнөндә толпарыбыҙ ҙа ҡайтып күренмәне. Бына шулай, хужаһы атын яратҡанмы, әллә аты хужаһынмы, икеһе бер көндө юҡ булдылар.Был хәтирәләрҙе аҡ ҡағыҙға төшөрөүсе ҡыҙ – хәҙер инде үҙе өләсәй. Ҡәҙерлеләренең иманлы йөрәктәре, бәхетле бала сағы, мәрхәмәтлектәре күңеленә бер моң, онотолмаҫлыҡ иҫтәлек булып һеңгән уның.Имәндәш ауылы.


description: Яңғыҙҡайында элек 3 мәхәлләлә 3 мәсет бар ине. Уҙған быуаттың 30-сы йылдарында өсөнсөһөнөң дә манараһын ауҙарҙылар ҙа, береһен – клуб, икәүһен башланғыс мәктәп иттеләр. Ул йылдарҙан күп йылд

title: Мәсетебеҙгә - 5 йыл


description: Ағымдағы йылдың 20-28 сентябрендә район биләмәһендә \Бурыслы!” профилактик операцияһы үтә. Уның барышында район эске эштәр бүлеге хеҙмәткәрҙәре түләнмәгән штрафтарҙы тикшерә һәм уларҙың барл

title: Ваҡытында түлә!


description: …Һуғыш бөткәнгә лә күп йылдар үткән. Ә Фәүзиә, бына-бына ҡайтып төшөр тип, хәбәрһеҙ юғалған ире Минзаһитты көтә лә көтә. Инде улдары Флүр ҙә үҫеп етеп, һөйгәне Ҡәнзиәгә өйләнде. Ниһайәт, Фәү

title: “Юғалған йәшлегем”