description: Төрлө ҡатмарлыҡтар тыуып тороуға ҡарамаҫтан, сусҡасылыҡтың ил аҙыҡ-түлек базаһын яҡшыртыуҙағы әһәмиәте малсылыҡтың башҡа төрҙәренән ҡайтыш түгел. Айырыуса һуңғы йылдарҙа был тармаҡта күрһә

title: Бразилияны ла уҙырбыҙ әле

maintext: Былтыр һуңғы ике тиҫтә йылда булмаған уңыш күҙәтелде – 3, 098 миллион тонна сусҡа ите етештерелде. Дөйөм халыҡ ҡулланған иттең 49 проценты – тауыҡ, 16-һы һыйыр итенә тап килһә, сусҡаның 33 процент биләүе күп нәмә хаҡында һөйләй. Әлбиттә, күберәк тә булыр ине. Ни тиһәң дә, уҙған быуат аҙағындағы ҡыйралыштарҙан һуң яңы аяҡҡа баҫып киләбеҙ әле. Шулай ҙа сусҡа үрсетеү 1998 йылдан ике тапҡырға артып, быйыл уның 21,5 миллион башҡа етеүе – ҙур күрһәткес. Әйткәндәй, был юҫыҡта беҙ Канаданы (11,89 миллион баш), Японияны (9,77 миллион), Мексиканы (9 миллион) ҡыуып етеп, донъяла дүртенсе урынды биләйбеҙ. Ә бына өсөнсө урынға күтәрелеү еңелдән булмаҫ, моғайын. Сусҡасылыҡ тармағына етди иғтибар биргән Бразилияла 36,6 миллион баш аҫрала.Шулай ҙа белгестәр был күрһәткескә лә етәсәгебеҙгә, совет осорондағы кеүек йылына биш миллионға тиклем ит етештерә алыуыбыҙға шикләнмәй. Быға кәштәләрҙе үҙебеҙ әҙерләгән продукция менән тултырыу сәйәсәте, ситтән килтерелгән туң иттең беҙҙә яңы һуйылғанынан ҡиммәт булыуы тулы мөмкинлек бирә. Быйыл ашлыҡтың уңыуы ла ыңғай йоғонто яһамаҡсы. Мәҫәлән, 2014 йылда сусҡа импорты 40 процентҡа ҡыҫҡарһа, былтыр 34 процент тәшкил итте. Быйыл иһә, колбаса өсөн шпикты иҫәпкә алып, ни бары 100 мең тонна тирәһе индерелеүе көтөлә. Уны һигеҙ йыл әүәл генә тулыһынса ситтән һатып ала инек. Хәҙер үҙебеҙ экспортҡа оҙатҡан ит өс тапҡыр самаһы артҡан.Быйылғы һөҙөмтәләр ҙә ҡыуандыра: уңыштың алдағы йылдарҙан ике-өс тапҡырға юғарыраҡ булыуы күҙәтелә.Сусҡасылыҡ тармағына ил етәкселеге тарафынан етди иғтибар бирелә. Яңы проекттарға һалынған инвестициялар күләме 2000 йылдан ярты триллиондан ашып китте, һәм был тиҙ арала донъя күләменә сығырға ярҙам итте. Һөҙөмтәлә Рәсәйҙә хатта Германия, Дания, Франция етештереүселәре көнләшерҙәй сусҡасылыҡ комплекстары барлыҡҡа килде.Бынан тыш, Силәбе, Ростов өлкәләрендә Европала иң ҙурҙарҙан һаналған комплекстар эшләй башланы. Йәнә Белгород һәм Курск өлкәләрендә тулыһынса автоматлаштырылған 23 комплекс төҙөү планы күптәрҙә һоҡланыу уята. Улар өсөн шәхси инвестор 20 миллиард һум аҡса һалырға йыйына. Хужалыҡ 2,5 миллион баш тоҡомло сусҡа үҫтереү менән шөғөлләнәсәк. Был илде йәнә йылына өҫтәмә 300 мең тонна ит менән тәьмин итеүгә мөмкинлек бирәсәк.Тағы илдең көньяғында яңы комплекс төҙөү хаҡында һүҙ алып барыла. Проект донъяла иң ҙуры булмаҡсы. Заманса автоматлаштырылған фермаларҙа хатта музыка уйнап торор тип көтөлә. Махсус техника билдәле расписание буйынса малға аҙыҡты, һыуҙы үҙе тарата, аҫтын таҙартасаҡ.Бөгөн фермаларҙы йылытыу, яҡтыртыу өсөн шаҡтай сығым китә. Ә бына заман биналарына электр энергияһына түләү кәрәкмәй. Хужалыҡтар үҙҙәрен биояғыулыҡ ярҙамында эшләгән генераторҙар менән тәьмин итә. Хәҙер тармаҡта бындай ғәжәп предприятиелар һаны 40 проценттан артҡан.Киләсәктә нимә күҙаллана һуң? Белгестәр раҫлауынса, Рәсәй халҡына йылына 2,94 миллион тонна сусҡа ите кәрәк. Быйыл үҙебеҙҙе тулыһынса тәьмин итәсәкбеҙ, хатта артып та ҡаласаҡ әле. Шул уҡ ваҡытта тәжрибә күрһәтеүенсә, илдә һуңғы осорҙа ит етештереү йыл һайын уртаса 100 мең тоннаға арта бара. Тап шуға ла тиҙҙән Рәсәйҙең экспортҡа ит оҙатыу буйынса донъяла иң алдынғы ил иҫәбенә инәсәгенә шик юҡ, сөнки бының өсөн тулы мөмкинлек бар. Дүрт-биш йылдан беҙ башҡа илдәргә миллион тоннаға ҡәҙәр ит һата алыуыбыҙ ихтимал. Әйткәндәй, былтыр Евросоюздың 27 иле ситкә ике миллион тоннаға яҡын сусҡа итен сығарған.Был йәһәттән республикала хәлдәр нисек тора һуң? Ошо көндәрҙә Ауыл хужалығы министрлығы “Сусҡа ите етештереү, эшкәртеү һәм сауҙаға сығарыу” тигән темаға ойошторған конференцияла һүҙ тармаҡтағы хәл-ваҡиғалар хаҡында барҙы.– Сусҡасылыҡ – бөгөн республиканың малсылыҡ тармағында өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе, – тине үҙенең сығышында ауыл хужалығы министры урынбаҫары Юрий Лысов. – Бөгөн барлыҡ төр хужалыҡтарҙа 480 мең баш ҡаты морон аҫралһа, уның 85 проценты – ауыл хужалығы предприятиеларына, 2,7-һе – фермерҙар иҫәбенә, 13-ө шәхси ихаталарға тура килә. Медицина нормаһы буйынса, бер кеше йылына 14 килограмм сусҡа ите менән туҡланырға тейеш булһа, былтыр беҙҙә йән башына 11 килограмм тура килгән (74,8 процент).Республикала төп өлөш башлыса “Башҡорт ит комбинаты”, “Рощинский”, “Максимовский” йәмғиәттәренә тура килә. Күптән түгел файҙаланыуға тапшырылған “Өфө селекция-гибрид үҙәге”ндә 21 мең баш мал аҫрала. Ул республика һәм күрше өлкәләр хужалыҡтарын яҡшы тоҡомло бәрәстәр менән тәьмин итеүгә йүнәлтелгән.Рәсәй төбәктәре араһында сусҡа үрсетеү буйынса Башҡортостан 13-сө урынды биләй. Шулай ҙа күпселек вағыраҡ хужалыҡтар өсөн малды үҫтереү түгел, ә уны тейешле хаҡҡа һатып файҙаһын күреү төп проблема булып ҡала. “Етештереүсе – ваҡлап һатыусы – ҡулланыусы” тигән бәйләнеште нығытыу зарур. Ул саҡта көс түгеп үҫтергән малдарҙы берәүҙәрҙән арзанға алып, икенселәргә ҡыйбатҡа һатыуҙы кәсеп итеп алған әҙәмдәргә юл ҡуйылмаҫ ине, тиелде сарала. Тап шуға ла ошо юҫыҡта эште еңеләйтеү маҡсатынан бурыстар ҡуйылды, бәләкәй етештереүселәргә малды махсус урындарҙа һуйыуҙа, продукцияһын уңайлы ҡаптарға төрөп, уны сауҙа үҙәктәренә даими сығарыуҙа ярҙам итеү кәрәклеге билдәләнде.Республикала сусҡасылыҡ менән шөғөлләнгән ваҡ хужалыҡтар күп түгел. Ишембай районында Айҙар Тимерәшев етәкселегендәге “Уңыш” йәмғиәте яҡшы ғына эшләп килә.– 600 баш самаһы сусҡа аҫрайбыҙ, – ти ул. – Малға етерлек игенде, бесәнде үҙебеҙ үҫтерәбеҙ, бер ниндәй ҙә химик матдәләр ҡулланмайбыҙ. Шуға ла беҙҙең тауарҙы баҙарҙа сират тороп алалар. “Роспотребнадзор” хеҙмәткәрҙәре, етди тикшереү үткәреп, тауарҙы сифатлы тип баһаланы.Хужалыҡта мал үҫтереп кенә ҡалмайҙар, махсус цехта сусҡа итен ыҫлайҙар, тоҙлайҙар. Әлбиттә, сусҡа итенә мосолмандарҙа мөнәсәбәт башҡасараҡ. Был хаҡта Айҙар Тимерәшев былай ти:– Сусҡа майының кеше өсөн файҙаһы фән тарафынан дәлилләнгән. Унда организмға бик кәрәкле аминокислота бар. Сало менән туҡланған кешеләр йөрәк сиренән яфаланмай. Брежнев заманында Кремлдәге һәр кеше көнөнә 50 грамм сусҡа майы ашаған ...Ил етәкселеге, артабан да тармаҡты үҫтереү өсөн дәүләт ярҙам итәсәк, тип ышандыра.– Республикаға сиктәш төбәктәрҙә сусҡа тағунының асыҡланыуы беҙҙән уяулыҡ һәм афәткә ҡаршы етди көрәш саралары талап итә. Башҡортостан биләмәһенә сирҙе индермәү өсөн Илеш һәм Бүздәк райондарындағы трассаларҙа автотранспорт өсөн махсус йыуыу пункттары асылды. Бының буйынса Эске эштәр министрлығы ҙур эш алып бара. Ветеринария хеҙмәте контроле аҫтында сусҡа ите, ҡатнаш аҙыҡ һәм малсылыҡ ҡалдыҡтарын ташыған автотранспортты йыуалар һәм дезинфекциялайҙар. “Роспотребнадзор” хеҙмәткәрҙәре лә уяу тора. Ашханаларҙағы ҡалдыҡ-боҫтоҡтарҙы хайуандарға ашатыу ҡәтғи тыйыла, уларҙы юҡ итеү сараһы күрелә. Сусҡа аҫраған һәр төр хужалыҡтар етди күҙәтеү аҫтында, бәғзеләре кәметелеп, улар урынына башҡа төр мал-тыуар аҫрала. Баҙарҙа сусҡа ите, сало һатыусылар ныҡлы тикшерелә.Бөгөн республикала сусҡа тотҡан һәр кеше менән эш алып барыла, ихаталарҙа нисә баш мал булыуы иҫәптә. Эйәләренә уларҙы урам буйҙарында, көтөүлектә йөрөтөү ҡәтғи тыйылған. Һәр малдың электрон биркаһы бар.Мәғлүм булыуынса, республикала һуңғы йылдарҙа ҡабан сусҡалары ла шаҡтай үрсене. Улар ҙа үҙ нәүбәтендә был ҡурҡыныс сирҙе таратыу хәүефе менән янай. Тап шуға ла ҡыр хайуандарының һанын кәметеү юҫығында маҡсатлы эш алып барыла. Йыл да һунарсылар алған меңдән ашыу хайуандың ҡанын лабораторияла тикшерәбеҙ. Ҡыҫҡаһы, сусҡа тағунына бәйле хәл ныҡлы күҙәтеү аҫтында.


description: Хөрмәтле уҡыусы! “Башҡортостан” гәзите һеҙгә тағы бер ижади бүләк әҙерләне — яңы махсус бит булдырҙы. Башҡаларҙан айырмалы рәүештә, уны беҙ сығарып, ташҡа баҫып таратһаҡ та, авторҙары Һеҙ бу

title: Көллөбөҙ ҙә көләбеҙ...

maintext: Рәхмәт, улымБыл хәл апрель урталарында булған. Мәхмүзә өләсәйем мөгәрәптә картуф айырып ултырған. Айрат ағай өләсәйемә йомош һорай ингән. Инеүе булған, абайламай иҙән аҫтына ҡолап барып төшкән. Шулай ҙа Айрат ағай аптырап ҡалмаған, өләсәйемә ҡул биреп һаулыҡ һорашҡан:– Һаумы, инәй! Ни хәлдә йәшәп ятаһың? – ти икән.Ә өләсәйем:– Рәхмәт, улым, рәхмәт, мөгәрәпкә төшөп һаулыҡ һораша бит әле, – тип шатлана икән. Кемдәргәлер көлкө, ә Айратҡа көлкө түгел.Сталинды күргәнУҙған быуаттың 36-сы йылдарында Ғәлим, Хисаметдин ағайҙар менән Өммөгөлсөм апайҙы Мәскәүгә Бөтә Союз Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенә делегат итеп ебәрәләр. Хисаметдин ағай Надежда Крупскаяның сығышын йотлоғоп тыңлай. Ә Өммөгөлсөм апай хатта Сталинды “күрә”.– Кремлгә ҡайын сытыры һөйрәп кереп бара ине, мине күреп ҡалды ла, килдеңме, Арыҫланбәкова, шәпһең генәме, тип йүгереп килеп күреште, үәт! – тип һөйләй торғайны.Танһыҡҡа килешкәнЯхъя бабайҙың килене тары бутҡаһы бешергән. Майлап ашағас, бабай: “Танһыҡҡа тары бутҡаһы килеште, рәхмәт, килен”, – тигән. Килене: “Яхъяға ла килеште, таҡыяһын ҡырын һалып кереште”, – тип яуаплаған. Ҡайным минән көлә, тип уйлағандыр инде, сөнки исеме Танһыҡбикә булған. Уны Танһыҡ тип кенә йөрөткәндәр.Сараһын тапҡанКүрше ауылда Солтанғәле тигән ағайҙың бысып, ярып, өйөп ҡуйған утынын ҡайһылыр күршеһе юҡ-юҡта урлап ала икән. Хужа иһә кемдең “айыу майы һөрткәнен” белмәй ҡаңғыра. Ҡулынан тотмағас, барып ҡына бәйләнеп булмай бит инде. Көндәр һалҡынайтып, утын ныҡ кәмей башлағас, был хәйлә ҡора: утындың бер нисәһен тишә лә, эсенә тыңҡыслап дары һалып, сөйләп ҡуя. Бер көндө уғры күршеһенең мейесе шартлап ярыла, “Шунан бирле утынға тейеүсе булманы”, – тип һөйләне ағай.Хужа кем була?Бер ваҡыт төш алдынан ғына беҙгә таныш булмаған кеше килеп инә лә:– Хужа кем була? – тип һорай.– Мин, – ти ағайым.– Юҡ, Хужа мин булам бит, – ти ишек төбөндә кирбестәр әҙерләп торған мейессе.Юлаусы аптырап ҡалғас, өйҙәгеләр көлә-көлә аңлатып бирәләр, өй хужаһы ағайым булһа, мейессенең исеме – Хужа, имеш.“Данисҡа”Өмә барған. Оҫталар шарт та шорт бүрәнә тумыра икән. Рәхим ағай тумыра-тумыра ла буранан төшөү менән ян-яҡҡа осҡан тапсыҡтарҙы бер урынға өйә бара, үҙе туҡтауһыҙ: “Быныһы – Данисҡа, быныһы – Данисҡа”, – тип һамаҡлай икән. Өйөлгән тапсыҡтарҙы улы Данис шәп-шәп кенә урамына ташып торған.Хәҙер Яңы мишәрҙәр артыҡ ваҡ-төйәкте һәрмәп, кеҫәгә тығыусыларға: “Эй, һин дә Данисҡа алдыңмы?” – тип төрттөрәләр.Г. ШАФИҠОВА.Мәсетле районы,Йонос ауылы.Үлер ине...Егеттәр эсеп ҡыҙып алғас, һуғышып китәләр. Кемдер Хужиәхмәттең башына балта менән тондора. Башын тотоп ҡайтып ингәс, әсәһе: “Уй, балаҡайымдың башына улай ҙа балта төйҙәһе менән һуҡҡандар, йөҙө менән һуҡһалар, үлер ҙә ҡуйыр ине”, – тип тынысланып ҡуйған.Урамдары тап-таҙаҒәбиҙә инәй Мәскәүгә беренсе Ауыл хужалығы күргәҙмәһенә барып ҡайтҡас, баш ҡала урамдарының киң, таҙа икәнен маҡтап: “Мәскәү урамдары хатта тап-таҙа инде, бер генә бөртөк кәзә тиҙәге лә күренмәй”, — тип һөйләй икән.Үсен алғанМаһия әбей, төшкө сәй эсеп алғас, Фәйрүзәгә йомошҡа барған. Фәйрүзә әбей бабайы менән яңы ғына өҫтәлгә ултырғандар икән. Маһия әбейҙе лә, ай-вайына ҡарамай, көсләп тигәндәй сәй эсергә ултыртҡандар. Ләкин Маһия ныҡ туйған булған, йүнләп ашай алмаған. Йомошон йомошлап ҡайтҡан. Фәйрүзә әбей ауылға һүҙ таратҡан. “Бынау Маһия әллә ҡылтамаҡ инде, бер ҙә йүнләп ашай алмай...”Был хәбәр Маһия әбейгә килеп еткән. Бер көндө ул асыҡҡансы эшләгән-эшләгән дә төшкө сәй ваҡытына Фәйрүзә әбейҙәргә киткән. Тәүҙә инәлткән булһа ла, Маһия ихласлап сәй эсергә ултырған. Шулай итеп, ике самауырҙы “йыҡҡандар” былар. Өҫтәлдән бик күп тәм-том, ризыҡтар киткән. Ул ҡайтып киткәс тә Фәйрүзә әбей тағы һүҙ таратҡан: “Бынау Маһия әбейҙең ашарына юҡтыр инде, бахырҙың, ҡалай итеп тороп асығып йөрөй, бер үҙе ике самауыр сәй эсте лә ҡуйҙы”.Олатаһы кәңәшеЯңы өйләнеп донъя көтә башлаған Хәлфетдин: “Нисек итеп йәшәйем икән, олатай?” — тип кәңәш һораған.Олатаһы аҡ һаҡалын һыйпай ҙа: “Тәүҙә, улым, тырышып эшләп ҡара. Мандый алмаһаң, урлап ҡара. Урлап та тормошоң яйланмаһа, алдап ҡара”, — ти.Хәлфетдин, олатаһы өйрәткән ошо өс кәңәште тотоп, тырышып эшләй, уңайы сыҡҡанда урлаша, ышанып барыусыларҙы төп башына ултыртҡансы алдап китә. Ана шулай йәшәй отҡор Хәлфетдин.ҠотолғанБер ваҡыт Вәлиәхмәт ағай колхоз баҫыуында көнбағыш йыйып йөрөй икән.Шул саҡ колхоз рәйесе район хакимиәте вәкиле менән килеп сыға. Колхоз рәйесе Вәлиәхмәт ағайҙы күреп ҡалғас, асыуы бик ҡабарған. Ә тегеһе ҡаушамаған:— Бына, сәскәндә күмәк инек тә ул, йыйғанда бер үҙемә ҡалды,— тигән.Райондан килгән вәкил, колхоз рәйесенә ҡарап:— Бер ҡартҡа ғына ышанып ятмағыҙ, халыҡты сығарырға кәрәк,— тип киҫәтеү яһаған.Шулай итеп, Вәлиәхмәт ағай язанан ҡотолған, имеш.Ҡорһаҡ ҡына...Вәлиәхмәт ағай Ағиҙел буйында балыҡ ҡармаҡлап ултыра икән.Уның ярты көндән артыҡ ултырғанын күргән бер кеше:— Вәлиәхмәт ағай, иртәнән бирле ултыраһың, туйманыңмы ни? —тигән.— Ултырып туйҙым да ул, бына (ҡорһағына күрһәтеп) ул туйманы, — тип яуап биргән.Тиҫкәре атБүлексә управляющийы булып эшләгән Фазылйән иртәнге һауынды тикшерергә була.Фермаға етер алдынан ул баҡса аръяғынан төнгө ҡарауылдан ҡайтып барған Хужиәхмәт ағайҙың арбаһында ниҙер барлығын күреп ҡала. Бының күңеленә шик төшә. Тиҙ генә ҡарауылсының артынан китә. Арбала ике ҡапсыҡ ҡатнаш аҙыҡ икән. Управляющий килеп туҡтағанын күргән Хужиәхмәт ағай атын сыбыртҡылап кирегә бора башлай, үҙе: “Тиҫкәре ат, ҡайтырға ашыға бит, ферма мөдире шул ике ҡапсыҡты быҙауҙар аҙбарына индерергә ҡушҡайны”, — тип асыулана-асыулана һөйләнә. Хужиәхмәт абзыйҙың зирәклегенә хайран управляющий телһеҙ ҡала.“Вис Урал һиңә!”Олатайым мәрхүм инде. Шулай ҙа уның менән булған мәҙәктәрҙе яҡты иҫтәлегенә бағышлап, яҙып ебәрергә булдым.Ул күп йылдар урмансы булды. Бер ваҡыт ағас ҡырҡырға рөхсәт ҡағыҙы менән Рыҫҡужа ауылынан мулла килә. Ул халыҡтан “Ғәбделәхәт ағасты һәйбәт бирә, бүтәндәр шикелле түгел” тигәнде ишеткән була. Мулла бер килә, ике килә, ләкин олатайым ағас бирергә уйламай ҙа икән. Аптырағас, мулла ауылына кире ҡайтып китә. Ирҙәр менән һөйләшеп ҡарай. Тегеләр араҡы алып барырға ҡушҡан. Мулла мәгәрис тотоп тағы килә. Сәй эсеп, араҡынан ауыҙ иткәс, күңеле күтәрелгән олатайым:— Ана, һиңә вис Урал! — тип ҡала.Хәҙер ошо һүҙҙәр лаҡап булып йөрөй.“Крыша поехала”Сит ҡалала йәшәгән берәү беҙҙең ауылда өй төҙөй.Бер ваҡыт бик көслө буран сығып, өйҙөң башын алып бәргән.Уның ҡустыһы телеграмма ебәрә: “Срочно приезжай, крыша поехала”.“Беҙҙе кем тип беләһең?”Беҙҙең яҡтан ике ағай Верхнеуральск ҡалаһына бара. Сарсап, арып, ашханаға инәләр.Түҙмәй 40 стакан сәй алалар. Ҡайтарып бирерлек ваҡ аҡсаһы булмағас, кассир тағы ике стакан сәй алырға ҡушҡан. Былар, киреләнеп:— Нимә, беҙҙе һыйыр тип беләһеңме әллә? — тигәндәр икән.Килен ашаймы ни?..Һуғыштан һуңғы ауыр заманда хәлле генә йәшәгән үтә һаран бер ғаилә килен төшөрә.Фатима килен бик уңған була, көнө-төнө эшләй, әммә нисек кенә тырышһа ла, ҡәйнәһенә ярай алмай. Уҫал ҡатын хәйерсе киленде үҙ итмәй. Фатиманы табынға ла ултыртмай. Бахырҡай ҡалдыҡ-боҫтоҡ менән генә туҡлана икән.Бер көндө быларға ҡунаҡ килә. Ҡәйнәһе килененән ҡоймаҡ ҡойҙора, үҙе күҙ ҙә алмай күҙәтеп ултыра. Сәй әҙер булғас, кеше әллә нимә һөйләр тип ҡурҡып, киленде лә өҫтәл янына ултырта. Килен асыҡҡан була, бер ҡоймаҡ ала ла семтеп кенә ҡаба. Ҡәйнә күҙенең ағы менән аҡайып Фатимаға ҡарай ҙа йылмайған булып, сөсөләнеп:— Киле-ен, әллә һин дә ҡоймаҡ ашайһың? — тип һорап ҡуя.Шунан башлап был һүҙҙәр лаҡап булып ҡалған.Таныш кеүекӨсөнсө ҡыҙҙары донъяға килгәс, олатайым силсәүиткә тыуыу тураһында таныҡлыҡ алырға барған.Унда һорайҙар икән:— Кем тип ҡуштығыҙ?Олатайым уйлап торған-торған да:— Зөһрә... Зөһрә тип яҙығыҙ, — ти икән.Ҡайтҡас, ҡатыны таныҡлыҡты алып ҡараған да:— Һуң, беҙҙең бер ҡыҙыбыҙ Зөһрә исемле бит, һиңә бүтән исем бөткәнме ни? — тип әрләй икән. Олатайым:— Әйтәм, таныш кеүек ине, — тип яуап биргән.“Бына – ер,бына – һыу...”Искәндәр ҡарт, пенсияға сыҡҡас, осон-осҡа ялғап машина алған. Машинала үҙе генә йөрөй икән, бер ҙә Мәстүрә әбейҙе ултыртмай, ти.Мәстүрәһе түҙмәгән, бер көндө: “Үҙең генә ултырып тик йөрөйһөң, мине лә ултыртып, ер-һыу күрһәтеп алып ҡайтыр инең, ҡарт”, — тип һуҡранған. Бер мәл Искәндәр ҡарт: “Ултыр, әбей, машинаға, ер-һыу күреп ҡайтырһың”, — тигән икән. Мәстүрә әбей ҡыуанып кереп ултырған. Бабай ауыл осондағы йылға ярына туҡтаған. Әбейҙе төшөрөп: “Бына – ер, ана – һыу! Хәҙер ҡайтып өйҙә эшең менән бул”, — тигән дә ары елдергән. Мәстүрә әбей аптырап, илай-илай ҡайтып киткән.“Шаяртҡанды ла белмәйһең”Көҙөн Сынбулат Һаҡмар аша боҙ өҫтөнән аръяҡҡа сығып барған. Үҙе: “Ошо йылғаны имен-һау сығып етһәм, аҡ ҡорбан салыр инем, Аллам!” – тип һөйләнә икән.Сығып еткәндә инде, тәкәһе йәл булып киткән: “Шуның өсөн генә ҡорбан салып тормам инде” – тигән икән был. Шул арала боҙ шытырлай башлаған.Сынбулат ҡурҡышынан: “Эй, Аллам, шаяртҡанды ла аңламайһың!” — тип ҡысҡырып ебәргән, ти.Зирәк олатайАйытбай ҡартатайым тракторҙа эшләй. Баҫыуҙа йөрөгәндә йыбанып туҡтай был. Хужалар килә лә:— Нишләп тораһың? — тип тиктомалдан тиргәй башлай.Ҡартатайым да аптырап ҡалмай, тракторҙың майы бөткән бит, тип аҡлана. Ә хужа ниндәй май кәрәклеген белмәй.— Һыйырҙың һары майы кәрәк, — ти ҡартатайым. — Бар, өйөңдән ҡайтып алып кил әле. Кисә ҡарағанда “мытымы”ла юҡ ине...Аптыраған хужа ҡайтып өйөнән бер биҙрә һары май алып килә.— Ярай, рәхмәт. Хәҙер китһәң дә була, — тип быны ҡайтарып ебәрә. Үҙе иһә ерҙе һөрөп бөтә лә майҙы өләсәйгә илтеп бирә.Зирәклеге арҡаһында аҡлана ла белә, майлы ла була.Кем ғәйепле?Колхоздың отчет-һайлау йыйылышы бара. Колхоз рәйесе Баһау Абдрахманович докладының бер өлөшөндә, баҫым яһап, былай ти: “Бына бит инде, фермаларҙа бригадир Ғилметдин йөрөй, әзмәүерҙәй веттехник Вафир йөрөй, мин йөрөйөм. Әммә һыйырҙар ҡыҫыр ҡалып бөткән...”Халыҡ гөр килеп көлөшә, колхоз рәйесе, бер ни булмағандай, һүҙен дауам итә.Аштан оло булып булмайБер әбей кейәүенә:– Кейәү, һөт эсәһеңме? — ти икән.— Һөтөңдө бесәйеңә эсер, — тигән, ти, тегенеһе.— Әтеү аш аша.– Ашыңды этеңә бир инде, астыр...— Улай булғас, кейәү, араҡы ла эсмәйһеңме? — ти икән әбей, аптырап.– Аштан оло булып булмай инде, ҡәйнәм, — тигән, имеш, кейәүе.“Наҙан”Бер ҡатындың аяғына һыйыры тибеп ауырттырған. Был ветврачҡа барған.– Апай, ниңә миңә килдең, врачҡа бармай? – тип аптырай, ти, мал врачы.– Мине һыйыр типте ләбаһа, бигерәк наҙанһың икән, – тип әбей үпкәләп сығып киткән.Ҡара быҙауМәсетле районының бер ауылында булған хәл. Бер апай үгеҙен бестермәй ҡалдыра. Йәнәһе лә, аҡса һуға. Кемдең һыйыры быҙаулай, шуларҙан барып аҡса һыға икән:— Минең үгеҙем ҡасырҙы һыйырығыҙҙы, давай, шуның өсөн түләгеҙ!Һыйырҙары быҙаулаған сираттағы йортҡа килеп аҡса талап иткәс, йорт хужаһы:— Үгеҙегеҙ ниндәй төҫтә һуң?— тип һораған.Теге апай:— Ҡыҙыл, ә ниңә?— ти икән.— Улай булғас, бер нисек тә һеҙҙең үгеҙегеҙгә түләй алмайым, сөнки беҙҙең һыйырҙың быҙауы ҡара бит әле!..Бөтөн йомортҡаЭлегерәк булған хәл. Мәсетле районының бер ауылында ир-ат бесәнгә йыйына икән. Улар бер нисә көн ҡуна ятып саба. Шуға ашарға ла арыу ғына алырға кәрәк.Юлда атҡа тейәлеп китеп барғанда, егеттәр Сәмиғулла исемле ағайҙың төргәгендә бешкән ике генә йомортҡа ятҡанын күрә. Ҡатыны һараныраҡ булғанмы, бик етеш йәшәмәгәндәрме — уныһы мөһим түгел.Әлеге лә баяғы шуҡ егеттәрҙең береһе, ипләп кенә төргәкте асып, бер йомортҡаға ҡәләм менән “Күкәйҙең береһен алып ҡайт!” тип яҙа ла кире урынына һалып ҡуя. Сәмиғулла ағай быны һиҙмәй.Ҡыҙыу эштән һуң төшкө ашҡа туҡтайҙар. Егеттәр көлөшә-көлөшә тамаҡ ялғай. Сәмиғулла ағай бер йомортҡаһын ашай ҙа икенсеһендәге яҙыуҙы күреп ҡала: әйләндереп-әйләндереп ҡарағас, кире һалып ҡуя. Кисен дә, икенсе көндә лә шул уҡ хәл ҡабатлана — алып ҡарап ултыра ла кире һала. Барыбер йомортҡаны ашамай теге. Үҙе һыр ҙа бирмәй, тәки ҡатынына “ҡуян күстәнәсе” тигән булып алып ҡайта.Ә егеттәр ауылға ҡайтып еткәс кенә Сәмиғулла ағайға шаяртҡандарын әйтә. Шулай ҙа була тормошта.“Үгеҙ үлһә,мин түләйем”...Беҙ бала саҡта Һаҡмар йылғаһы мул һыулы булды, шуға ла яҙ бик ныҡ таша торғайны. Яҙғы сәсеү етмәҫ элек бар техниканы арғы ярға сығарып ҡуя торғайнылар. Боҙҙар ағып бөткәс, һал менән халыҡ та теге ярға сыға.Шулай бер көн Сабирйән бабайҙы үгеҙе менән аръяҡҡа сәсергә орлоҡ алып сығырға ҡушалар. “Хәҙрәт кисеүе”ндә һал көтөп тора. Сабирйән үгеҙен шунда мендерә. Ҡуҙғалалар былар. Һаҡмар уртаһына еткәс, үгеҙе ниҙәндер өркөп ситкә тайшана. Һалдағы йөк, бабай, егеүле үгеҙ бер-бер артлы һыуға сума. Ул да булмай, бабайыбыҙ ярға ҡарай йөҙә башлай. Ә ярҙа торған түрәләрҙең береһе: “Үгеҙеңде туғар! Үгеҙҙе ҡотҡар! Үлтерәһең бит!” — тип ҡысҡыра. Ә Сабирйән бабайыбыҙ: “Үлһен! Үгеҙ үлһә, мин түләйем, ә мин үлһәм, кем түләй?!” – тип яуап бирә икән.Хәс тә быймаҒәләүетдин киске уйындан һуң ғына ҡайта ла, быймаһын, иртәнгә тиклем кипһен тип, мейес эсенә ҡуйып, йоҡларға ята.Иртән әсәһе мейескә яҡҡанда эсен ҡарап тормай, усаҡты төртә лә ебәрә. Бер аҙҙан һуң көлсә бешерергә мейес янына килһә, аптырап ҡала. Шунан:— Тор әле, Ғәләүетдин. Ҡара әле, бынау утын хәс тә быйма һымаҡ янған, ҡара әле, — тип саҡыра икән.Ғәләү ҡорт саҡҡандай ырғып килеп тороп:— Хәс тә быйма булмай, мин бит төнөн, тиҙерәк кипһен тип, быймамды шунда ҡуйғайным, — тигән, ти.Исемен белгәнЭлгәре килен төшөргәс, кәләште ҡайныһына күрһәтмәй, шаршау эсендә генә сәй эсергәндәр. Хәсби әбей килен булып төшкәс тә шулай була. Шаршауҙың бер яҡ ситен генә асып, сынаяғын сәй яһарға ҡәйнәһенә бирә икән. Ҡәйнәһе уның был ҡылығын бик өнәп етмәгән.Бер көн былар икәүләп кенә сәй эсә икән, ә бабайы улдары менән ихатала бесән өйә, ти. Килене ғәҙәте буйынса: “Сәй яһа”, — тип әйтеүенә, ҡәйнәһе унан: “Әллә, килен, минең исемемде белмәйһеңме?” — тип һораған. Ул килененең: “Ҡәйнәм, сәй яһа әле”, — тип үтенеберәк һорағанын теләгән икән. Ә Хәсби шунда уҡ: “Мәрғүбә әбей, сәй яһа”, — тигән, ти. Ҡәйнәһенең быға оторо асыуы ҡабарған.Ихатала эшләп йөрөгән бабайын саҡыра һалған. Бабайы, янғын сыҡҡан тип аңлап, улдарына ла күнәкләп һыу тоттороп, йүгереп кергән. Тик ут-маҙар күренмәгән.— Ҡайҙа? — тип ҡысҡырған ул әбейенә.Ә Мәрғүбә әбей һаман сарҡылдап: “Ана, шаршау артында”, — ти икән. Ҡарт барып асһа, килене сәй эсеп ултыра, ти. Әбей һаман: “Ана, ул минең исемемде белә”, — тип ҡысҡыра икән. Бабайы, әбейен тиргәп, кире эшкә тотонған. Шунан бирле беҙҙә шаян килендәр: “Мәрғүбә әбей, сәй яһа”, — тип мәрәкәләй. Ә ҡәйнәләр: “Минең исемемде белә”, — тип шаярта.

fasttext_language: ba


description: Мөһабәт тауҙарҙа мәңге йәшел шыршылар, ҡарағайҙар, ҡайын урмандары, битләүҙәрендә мең төрлө сәскәле болонлоҡтар, ожмахтай гүзәллектәр... Былар барыһы ла Ейәнсура районының Ибрай ауылына хас.

title: Атты ла бейергә өйрәтә ине


description: Республикалағы киң мәғлүмәт саралары вәкилдәренең дини эшмәкәрҙәр, ислам ойошмалары етәкселәре менән осрашыуҙары яҡшы йолаға әүерелде. Журналистарға үҙ баҫмаларында дин менән бәйле теге йәки

title: Һүҙебеҙ ниндәй тәьҫир ҡалдырыр?


description: Тормош юлында әллә күпме кеше менән осрашырға тура килде. Ҡайһылары өн-тынһыҙ, тыныс ҡына ғүмер кисерә, уларҙы әйләнә-тирәләге бер нәмә лә борсомай, үҙҙәренсә, һәүетемсә донъя көтә. Ундайҙар

title: Районда берәү генә

maintext: Зоотехник МәҙинәСибай ҡалаһында барған “Бал байрамы”нда башҡорт кейемендәге балсы янына барыуым булды, ҡулынан – бал, йөҙөнән – нур, теленән тос фекерҙәр ағылған нәзәкәтле, көләкәс, һомғол ханым менән һүҙҙәребеҙ шунда уҡ беректе. Ә инде уның мин эҙләгән Мәҙинә Рәсих ҡыҙы икәнлеген белгәс, күптәнге танышымды осратҡандай ҡыуандым. “Бирәм тигән ҡолона сығарып һалыр юлына” тигәндәй, әңгәмәсем үҙе осраны бит. Ә инде журналист өсөн өлгөлө образ – үҙе бер оло табыш.Бала саҡтан Мәҙинә Ибраһимова шуҡ булып үҫә: иптәш ҡыҙҙары ҡурсаҡ уйнағанда, ул тиҫтер малайҙар менән ат башында һыбай елдерә. Бер аҙ үҫә төшкәс, фермала эшләгән әсәһенә һыйыр һауыша, атҡа атланып күбә тарттыра, ырҙын табағында ашлыҡ таҙартыуҙа ҡатнаша. Өй эсен йыйыштырыуҙа, аш-һыу әҙерләүҙә һәр саҡ апаһы булышһа, тыштағы барлыҡ эш (малдарға бесән һалыу, һарайҙы таҙартыу, һыу килтереү) уның елкәһендә була. Ҙурая килә Мәҙинә Рәсих ҡыҙы ауылда иң оҫта кәбән ослаусы булараҡ таныла.Һәр саҡ ир-ат эшен үҙ иткән, хайуандарҙы, бигерәк тә аттарҙы, яратҡан ҡыҙ бала һигеҙенсене тамамлағас, документтарын Сибай ауыл хужалығы техникумына тапшыра. Егермеһе лә тулмаған йәш ҡыҙ ҡулына зоотехник дипломы тотоп, тыуған районына эшкә ҡайта. Хеҙмәт юлын фермала лаборантка булып башлаған йәш белгес ферма мөдиренә тиклем күтәрелә. Мең ярым баш һыйыр малы аҫралған фермала 54 кеше эшләй, уларға ни бары 22 йәшлек ҡыҙ етәкселек итә.— Ул йылдарҙы иҫләһәм, хәҙер үҙем дә аптырап ҡуям. Олпат ағайҙар, тәжрибәле апайҙар нисек мине тыңлаған икән? Бөгөн булһа, ай-һай, эшләп булмаҫ ине, – тип баш сайҡай геройым.Йәш етәксегә һыбай йөрөргә, егеүле ат менән район үҙәгенә барып ҡайтырға, фермалар буйлап эштең торошон тикшерергә, малдарға аҙыҡ йүнләргә лә тура килә. Әммә эште ойоштора белгән, һәр кеше менән уртаҡ тел тапҡан Мәҙинә Ибраһимоваға малсылар, һауынсылар менән етәкселек итеү ауыр бирелмәй.Ойоштороу һәләтен күрһәткән йәш белгескә район етәкселәре яңынан-яңы бурыстар өйә генә. Ул ваҡытта үҙешмәкәр смотрҙарҙа ҡатнашыу тиһеңме, колхоз, район һабантуйҙарында тирмәләр ҡороумы, һайлауҙарҙы ойошҡан һәм юғары кимәлдә үткәреүме – барыһының уртаһында ҡайнай Мәҙинә ханым. Үҙенең дә моңло итеп гармунда уйнауы, теттереп бейеп китеүе башҡаларҙың күңелендә дәрт уята, мәҙәни сараларҙа әүҙем ҡатнашырға булышлыҡ итә.Артабан ул партком секретары урынбаҫары, ауыл советы рәйесе кеүек яңы “ҡамыт” кейә. Тартҡан атҡа йөк өйәләр тигәндәй, район ауыл хужалығы идаралығында ҡортсолоҡ буйынса зоотехник кәрәк булғас, йәнә Мәҙинә Ибраһимова кандидатураһына туҡталып яңылышмайҙар.– Ул ваҡытта районда ҡорт күп булды – һәр хужалыҡ һайын 2-3 умарталыҡ. Бынан тыш, ауыл халҡы ла был кәсепкә ныҡлап тотондо, тик ул ваҡытта балға иғтибар аҙ ине, – тип хәтерләй геройым. – Ике тапҡыр Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнашып, мәскәүҙәргә тонналап бал һатып, уның сифаты буйынса бишәр миҙал алып ҡайтҡан саҡтарым да булды.Эштәр гөрләп барғанда, илдәге үҙгәрештәр “еле” ауыл хужалығы тармағын да урап үтмәй. Колхоз-совхоздар бөтә, умарталыҡтар шәхси ҡулдарға күсә, заман менән тормош та үҙгәрә.“Пчелка Майя”Ҡыҫҡартылыу һурпаһын һемергән Мәҙинә Рәсих ҡыҙы бер аҙ юғалып ҡала: Өфөгә эшкә саҡырыуҙарын да ҡабул иткеһе килә, күптән түгел үҙ көсө менән хан һарайындай төҙөп сыҡҡан донъяһын да ташлап киткеһе килмәй. Ете ҡат уйлап, бер ҡат киҫергә өйрәнгән ханым тыуған яғында ҡала. Ниндәй эш башларға, ҡайҙа барырға тигән һорауға яуап та тиҙ табыла: ниңә үҙе белгән шөғөлдө дауам итмәҫкә, умартасылыҡҡа ныҡлап тотонмаҫҡа тигән ҡарарға килә.Йүнсел ҡатын күп тә үтмәй үҙенең дөрөҫ юл һайлағанлығына төшөнә. Тәүҙәрәк умартасыларҙы ҡортсолоҡҡа кәрәкле инвентарь менән тәьмин итеү буйынса эш башлай, яңы умарта тотоусыларға ярҙам итә, ҡортсолоҡ серҙәрен өйрәтә. Йылдан-йыл уның янына умартасылар йыйыла бара, Мәҙинә Ибраһимова уларға үҙенең белгәндәрен өйрәтә. Йыл һайын Әбйәлил ҡортсолары республика умартасылары конкурсында призлы урын яулай, геройым үҙе генә ике тапҡыр абсолют чемпион, бер нисә йыл рәттән алдынғы урындарға сыға. Шуныһы ҡыуаныслы: быйылғы бәйге Мәҙинә Рәсих ҡыҙы өсөн үтә лә иҫтәлекле. Ул йәнә республика конкурсында икенсе урынды ала һәм “Апимондия” халыҡ-ара умартасылар федерацияһы ассоциацияһы президенты Филипп МакКейбтың шәхсән бүләгенә лайыҡ була. Уның автограф ҡуйған махсус кейемен умартасы ҡатын бик ҡәҙерләп һаҡлай.Районда уны “Пчелка” тип йөрөтәләр, исемен һорағансы, ҡушаматын әйтһәң, кеше кем хаҡында һүҙ барғанын тиҙерәк аңлай.– Бер көн күршемдең бәләкәй генә ҡыҙы миңә: “Һине телевизорҙан күрһәттеләр”, – ти. Баҡһаң, “Пчелка Майя” тигән йәнһүрәтте ҡараған икән, – тип көлә Мәҙинә. – Шулай итеп, балалар өсөн дә мин – “Пчелка”.Исеме есеменә тап килгәс, Мәҙинә ханым ҡушаматына һис тә үпкәләмәй. “Пчелка” тип әйтеүҙәрендә дөрөҫлөк тә бар кеүек, сөнки ул бал ҡорто кеүек үҙен йәлләмәй эшләй, һәр эште еренә еткереп башҡарырға тырыша.“Ҡортсолоҡ буйынса үҙ эшегеҙҙе асырға теләгегеҙ бармы?” – тигән һорауыма уңған ҡатын йылмайып: “Юҡ! – тип яуапланы. – Ни өсөн юҡмы, сөнки умартасылыҡ менән байлыҡ туплайым тип түгел, ә ысын күңелеңде биреп, сәләмәтлек, кәсеп тип шөғөлләнһәң генә, нәҙекәйбилдәр һине аңлай һәм хәстәрлектәреңә мул уңышы менән яуап бирә. Күптәр бал ҡорто тотам тип киләләр ҙә, бер-ике умартанан нисә килограмм бал сығасаҡ, тип йөҙәтә башлай. Уларҙың нәфсеһен тойған ҡорттар бал йыймай, аҙаҡ тегеләр башлаған эштәрен ташларға мәжбүр була. Мин ҡортсолоҡ буйынса эш башларға йыйыныусыларға һәр саҡ иҫкәртә киләм: “Бал ҡорттарын яратырға, уларҙы аңларға, тыңлай белергә өйрәнегеҙ. Аҙаҡ балды ҡалаҡ тултырып ашай алырһығыҙ”, тимен. Татлы балды ашауы ғына рәхәт, уны булдырыу өсөн ете тиреңде сығарып, төн йоҡоңдо йоҡламай эшләргә лә эшләргә кәрәк.Уңған кешебар яҡлап киләМәҙинә Рәсих ҡыҙы шығырҙап торған ҡарағайҙан һалынған бынамын тигән йортоноң ихатаһын үҙ ҡулдары менән ожмах баҡсаһына әйләндерә: күҙ яуын алыр әллә күпме сағыу сәскәләр, сылтыр-сылтыр һыу бөрккән фонтан, аҡҡош һәм ҡаҙ өйрәктәренең йөҙөүе, беседкала төрлө ҡоштарҙың һайрауы, хатта улар янында ҡайҙандыр ҡунаҡҡа килеп, ошо бәрәкәтле ерҙе үҙ иткән терпекәйҙең йөрөүе лә үҙе үк илаһи һәм сихри мөйөш тыуҙыра. Баҡсаһында нимәләр генә үҫмәй! Хатта тау-урмандарҙа ғына осратырға тура килгән әлморон, энәлек, балан да, ҡарағас һәм ҡарағай ҙа, хатта артыш та тубырлап йәйелеп киткән. Ялан сәскәләре лә, еләк тә уңған йорт хужабикәһен йылдан-йыл шатландыра.Хоҙай бирһә бирә бит бер кешегә – Мәҙинә Ибраһимова ҡул эштәренә лә бик маһир. Уның бәйләгән әйберҙәре күҙҙең яуын ала, күңелдәрҙе күтәрә. Төрлө-төрлө биҙәктәр һалып эшләнгән бейәләйҙәрҙе Яңы йыл, 8 Март алдынан күптәр бүләккә алып бөтә, һуңғы ваҡытта халҡыбыҙҙың боронғо әйберҙәре – һаҡал, селтәр, ҡашмау эшләү менән шөғөлләнә.Геройымдың тағы бер һөнәре хаҡында яҙып китмәһәм, уны тулыһынса аса алмаҫ кеүекмен. Мәҙинә Рәсих ҡыҙы йәштән райондың “Йәшлек” халыҡ бейеү ансамблендә бейей. Уның менән донъяның күп кенә илдәрендә сығыш яһай, күрше республикаларҙы ла урап сыға. Йылдар үтеү менән үҙе “Урал ҡыҙҙары” исемле бейеү ансамбле төҙөй, “Мин тормошто яратам!” республика конкурсында Гран-при яулай, төрлө конкурстарҙа призлы урын яулаған ансамбль уҙған йылдан төрлө сәбәптәр арҡаһында тарҡалырға мәжбүр була. Дәртле һәм сәмле етәксе әле яңы ансамбль ойоштороу теләге менән янып, ағзалар йыя. Кем белә, киләсәктә беҙгә Мәҙинә Ибраһимова етәкселегендәге бейеү ансамбленең сығыштарын күрергә насип булыр әле.Хужабикә булараҡ та уңған ул. Төрлө аш-һыу әҙерләү булһынмы, тәмлекәстәр бешерһенме – барыһы ла телеңде йоторлоҡ. Ә инде ҡышҡылыҡҡа әҙерләгән салаттары хаҡында әйтеп тораһы ла түгел! Уның йыл һайын 100-ҙән ашыу төрлө салаттары ҡыш көнөндә йәйҙе хәтерләтһә, көҙҙән йыйған бәшмәктәре һәр табынды биҙәй. Шифалы үләндәренә айырым туҡталмайынса мөмкин түгел. Һәр сиргә уның үҙ дауаһы, үҙ үләне. Йәйгеһен уның йортонан төрлө үләндәрҙең хуш еҫе аңҡып тора, һәр береһен ҡәҙерләп ҡарап, үҙенә күрә оло иғтибар менән бик ентекләп киптерә ул. Ҡыш буйына шифалы үләндәрҙән сихәтле сәй булһынмы, төрлө дарыу итеп яһалған эсемлектәрме – барыһы ла унда була. Бәғзе берәүҙәр ҡайһы саҡта ниндәйҙер үлән һорап уға килеп яңылышмай.Мылтыҡлы һунарсыРайонда Мәҙинә Ибраһимованы һунарсы булараҡ та яҡшы беләләр. Әйткәндәй, ул Әбйәлилдә махсус рөхсәте булған мылтыҡлы ҡатын-ҡыҙ һунарсыларҙың тәүгеһе. Тәбиғәтте яратыуы, уның менән аралашыу, һәр миҙгелдең матурлығына һоҡланыу өсөн башланған шөғөл артабан уның йәшәү рәүешенә әйләнә. Күрәһең, аҡрынлап һунарсылыҡ ҡомары уянып, шул теләк сая ҡатынды йәнә һунарға әйҙәп торалыр.– Һунарға сығам тигәс тә, ниндәйҙер йәнлекте атам йәки алам, тигән уй менән йөрөмәйем. Минең өсөн һунар – тәбиғәттә булыу, уның менән аралашыу. Иптәштәр менән сығабыҙ, ҡаҙан аҫып ит бешерәбеҙ, төрлө эҙҙәрҙе күҙәтәбеҙ, бигерәк тә ҡышҡы һунарҙы яратам. Тирә-яҡ ап-аҡ илаһи хозурлыҡҡа төрөнә, һин саңғы менән юл ярып елдерәһең. Кейемеңдең генә түгел, ҡарҙың шығырлауы ла күңелдәргә әйтеп бөтмәҫлек рәхәтлек бирә. Ҡор, сел һәм һуйыр алыу – минең иң яратҡан һунарсылыҡ шөғөлөм, – ти әңгәмәсем.Шулай уҡ балыҡ тоторға ла әүәҫ ул. “Күл буйында тып-тын ултырыу – үҙе мең сирҙән дауа. Көн буйына берәү менән дә аралашмай, һыуҙың аҡҡанына ҡарап, уйҙарыңды уйлап, хистәреңде бушатыу ҙа кәрәк”, – ти ул.Кешеләрҙең төрлөһө була, тип башлағайным һүҙемде. Ысынлап та, командировкаларҙа йөрөгән саҡта төрлө яҙмышлы кешеләр менән осрашаһың, әммә бик һирәктәре генә үҙенсәлекле тәьҫир итә ала. Ундай баҙыҡ шәхестәр араһында Мәҙинә Ибраһимованың осрауы – үҙе бер табыш.


description: Наилә Нәжип ҡыҙы Хәмбәлиева Учалы районының Наурыҙ ауылында донъяға килә. Урта мәктәпте тамамлағас, профессиональ белемде Кушнаренко ауыл хужалығы техникумында ала. 1988 йылда йүнәлтмә буй

title: Шәфәҡ төҫтәренә манып күңелдәрҙе...

maintext: Барҙым. Күрҙем. Оҡшаманы.Киттем.Ҡабат барҙым. Әйттем. Төҙәтте.Бик ваҡ кешеһеңдер, ярамай, тип,Үпкәләтәм тиеп һүҙ әйтте.Болйоманым. Шымдым.Түләнем дәҠайтып киттем. Ҡулда шәп тауар.Тегеһенә риза булып алһам,Нимә уйлар ине эшҡыуар?Донъя тулы моңһоҙ, тиер ине,Наҙан, тиер ине, бар халыҡ.Һимеҙ ҡалъя тиеп төрткәнемдеңХаҡы, тиер ине, бер балыҡ....Ваҡһың тимәй, әллә нимә тиһен –Таҙа намыҫ – минең бар байлыҡ.Мин тормайым бөгөнһары таңдан,Уянһам да. Донъям ишелһен.Ҡалдырығыҙ әле яңғыҙымды,Уйҙарымдан елкән ишелһен.Осоп китәм йыраҡ-йыраҡтарға,Тик үҙемде көткән ярҙарға.Сарсамаған ергә – томраларҙа,Өшәнмәгән дауыл-ҡарҙарҙа.Юғалам да... бик тә белгем килә –Мин кем икән, кемгә кәрәкмен,Кемдәр һиҙер икән юҡлығымды,Кемдәргәлер, бәлки, терәкмен.Кемдәр булыр һиҙмәйсә лә ҡалған,Кемдәр булыр хатта һөйөнгән,Хәжәте бит ҡалды, хәйерһеҙ, тип,Булыр микән кемдер көйөнгән.Үҙемде лә аҙаҡ үҙем табып,Асылырмын үҙем үҙемә –Нимә табып, нимә юғалтҡанмын....Ҡарамағыҙ минең күҙемә...Йәшлегемдә төндәр ҡыҫҡа ине,Көн вайымһыҙ ине, елбәҙәк.Күктәр ҙә гел аяҙ ғына ине,Болондарҙа ине гел биҙәк.Һандуғас та уйға һалмай ине,Күңелдәр тик нағыш үргәндер.Мин – хәсрәтһеҙ, иләҫләнгән мәлдә,Кемдер, бәлки, һағыш тиргәндер...Ҡулда ҡамсы ине, саяланып,Ҡыуа инек ғүмер-саптарҙы.Эх, белһәксе инде һағынырҙыЕңел-елпе, тиле саҡтарҙы......Тарта-тарта ғүмер дилбегәһен,Көндәр үтә, айҙар, йыл үтә.Моңһоумы һуң? Юҡсы...ТормошомданҠәнәғәтмен – миңә шул етә.Йәйғор нурын яратаһың икән,Ямғыр үткәндәрен көтә бел.Дауылдар ҙа мәңге ҡоторонмай,Ғәрәсәттең һуңы – имле һил.Һөйөләһең килһә, кисерә бел,Хискә һыуһағанһың – кисә бел,Тоғро дуҫтар кәрәк, тиһең икән –Күңелеңдә һаҡла иҫәбен.Бәхет кәрәк икән, һағыш ашаОфоҡ алланғанын күрә бел.Тартып торған меңәр нурҙарынанҮҙеңдекен генә тирә бел....Был тормоштан ниҙеркәрәк икән,Аҡтыҡ түҙемеңде бирә бел...Бер хәсрәтһеҙ бала саҡ,Болондағы ҡолонсаҡ,Яланаяҡ хәтфә кисеп,Ҡыуанысҡа сумған саҡ.Йырлай, көлә елкенсәк,Күңелдәрҙә елкән саҡ,Болондағы ҡолонсаҡтанСаҡ-саҡ ҡына өлкән саҡ.Бешкән еләк – киленсәк,Билде быуған шаян саҡ,Күкрәк һөтөн эйҙергәнгәҠаяташтай таяу саҡ.Олпат атлай оло саҡ,Бәрәкәтле, болло саҡ,Үҙ балаңдың ҡолонсағыБалаңдан да баллы саҡ,Күкрәк һөтөн эйҙергәндәнШәфҡәт көткән саллы саҡ.Етәклә лә мине, әйҙә, киттек,Күрәһеңме, офоҡ саҡыра.Шәфәҡ һыҙылғанын көтәйек тәҠуҙғалайыҡ. Көтә бит, ҡара.Ҡалып торһон донъя мәшәҡәте –Киткәс тә, ти, ҡала өс көнлөк.Инде күпме тартып бөтмәҫ йөгөң,Ат өҫтөнән бер ҙә төшкән юҡ.Ысҡындырма минеңҡулдарымды –Икәү барғас, икәү ҡайтырбыҙ....Шәфәҡ төҫтәренә манып алғасКүңелдәрҙе – ҡалай матурбыҙ!Күкрәгемде өтә әсәм йәше...Томан аша ҡарай күҙҙәре.Сараһыҙлыҡ тулы ҡарашынанЙәнем яна, һына теҙҙәрем.Иламайым! Түҙәм! Шулай кәрәк!Сабый һымаҡ минең ҡосаҡта....Һанап ҡуйған көндәребеҙ янаӘсәм тоҡандырған усаҡта.Аяҙ көндәрендә әйтә алмағанҺүҙҙәремде, доға шикелле,Ҡулдарынан һыйпап,ҡабатлайым....Ишетеүе инде икеле...Үкенескә ҡалды әйтелмәгәнНаҙлы һүҙем, йылы ҡарашым....Пар ҡанатһыҙ ҡалдым.Үкһеҙ етемҠапҡан ризыҡ булыр бар ашым.Әсә йөрәгендә барса Ғаләм,Әсә күңелдәре шау сәскә....Һурып ҡына алып миңә һалды.Мәңгелеккә... Түгел үтескә...Һалҡын. Һаран ҡояш. Ҡарҙар яуаЕм-ем итеп һүлпән нурында.Тәҙрә аша тышҡа күҙем һалдым,Ауыл. Өйҙәр... Нимә юҡ унда?Тынғы бирмәй бынабәйләнсек уй,Өйкәп тора, кимтеп күңелде.Һил һүрәттә әллә нимә етмәй,Бер мөйөшө китек түгелме?Белдем! Мөрйә!Зәңгәр төтөн етмәй!Ун биш өйҙөң теүәл унында.Мейес яҡмай ғына ҡыҙынабыҙЗаман елдәренең ҡуй(ы)нында.Салғы тотмай – бесән ҡура тулы,Бысҡы тотмаһаҡ та, өй йылы,Көйәнтәне күптән түргә элдек,Тик йырҙарҙа ҡалды һыу юлы.Һағынабыҙ. Йырҙар һуҙған һайынҺағыш ҡына килә өҫтәлеп....Ә үҙемдә минең мейес ҡалды.Утын яҡмаһам да... иҫтәлек...


description: Бөгөн Америка халҡы яңы президент һайлай. Эйе, шишәмбелә, аҙна уртаһында. Был – элек-электән килгән ғәҙәт. Ни өсөн нәҡ ошо көндә тиһегеҙме, сөнки шәмбе – урындағы фермерҙар өсөн ғәҙәти эш к

title: Шишәмбе.Тәхеткә кем ултырыр?

maintext: Ҡыҫҡаһы, бөгөн – һайлау. Тик шуныһы: уға барыу-бармауын американдар алдан уҡ хәстәрләп ҡуйырға тейеш ине, сөнки һайлауға махсус теркәлеү үтмәй тороп, берәүҙең дә был сәйәси сарала ҡатнашыу хоҡуғы юҡ. Ғөмүмән, бындай ҡағиҙә АҠШ граждандары өсөн мотлаҡ. Теркәлеүҙе гражданлыҡ юллағанда йәки водитель таныҡлығы алғанда уҡ үтеп ҡуйырға мөмкин. Тик йәшәү урыны алмашынһа, процедураны йәнә ҡабатлау шарт. Тәү ҡарамаҡҡа мәшәҡәтлерәк кеүек тойолһа ла, әлеге тәртип һайлаусыларҙы ҡурҡытмай, сөнки бөтә система онлайн тәртибенә көйләнгән. Иң мөһиме – һайлауға өс-дүрт аҙна элек теркәлеп өлгөрөргә. Теркәлгәндән һуң һайлаусыға почта аша саҡырыу ҡағыҙы килә. Унда уның исем-шәрифе, һайлау участкаһының адресы яҙыла.Америка һайлаусылары башлыса банкоматтарға оҡшабыраҡ торған заман машиналарында тауыш бирә. Араларында, әлбиттә, беҙҙәге ише ҡағыҙ бюллетендәр менән эш иткән штаттар ҙа бар. Тик айырма шунда: бюллетендәр шунда уҡ сканер аша үткәрелә һәм мәғлүмәт “базаға” оҙатыла.Һайлау көнөндә төрлө сәбәптән ситтә булып ҡалғандарҙың да мәнфәғәте яҡланған — улар алдан тауыш биреү хоҡуғына эйә. Тик был осраҡта ла комиссия ағзаларын көн элгәре иҫкәртеү шарт. Улар иһә үҙ сиратында һайлаусыға, уның ҡайҙа булыуына ҡарамаҫтан, почта аша бюллетень ебәрә. Граждан иһә, үҙенә оҡшаған кандидатты билдәләгәс, рәсми ҡағыҙҙы йәнә почта аша һайлау офисына оҙата. Ғөмүмән, Америкала алдан һайлау системаһы шул тиклем көйлө эшләй, бында хатта ҡайһы бер штаттар өс-дүрт ай элек үк сараны ошо рәүешле үткәреп тә ҡуя.Ҡыҫҡаһы, рәсми рәүештә һайлау көнө 8 ноябрь тип иғлан ителһә лә, һайлау алды кампанияһы унда күптән бара. Әле февралдә үк кокустар үтте, праймериздар ойошторолдо. Партия эсендә алдан тауыш биреү, йәғни праймериз – беҙҙең халыҡҡа ла бер ни тиклем таныш төшөнсә. Хәтерегеҙҙәлер, быйыл был алымды “Берҙәм Рәсәй” партияһы бик әүҙем ҡулланды. Ә бына кокустарға килгәндә, ҡайһы бер партиялар уны үҙҙәре лә аңлап еткермәүен йәшермәй. Партия эсендәге йыйын, лидерҙарҙы һайлау һәм улар өсөн тауыш биреү тип аңлата уны белгестәр. Ҡағиҙә булараҡ, праймеризда ла, кокуста ла билдәле бер партия ағзалары ғына түгел, ә ошо фирҡә яҡлы граждандар ҙа ҡатнаша ала.Тәү ҡарамаҡҡа бөтәһе лә аңлашыла кеүек. Әммә... барыһы ла шулай шыма ғына булһа, Америка Ҡушма Штаттары үҙе булып ҡала алыр инеме һуң? Был илдең һайлау системаһын төпкәрәк төшөп өйрәнгән һайын, һорауҙар күбәйә. Ә эш шунда: һәр штатҡа билдәле бер иҫәптә һайлаусылар бүлеп бирелгән. Уларҙы урындағы халыҡ “выборщик” тип йөрөтә. “Выборщик”тарҙың һанын, ғәҙәттә, штат халҡы иҫәбенән сығып билдәләйҙәр: кеше күп икән, тимәк, “выборщик”тар ҙа күберәк. Мәҫәлән, иң күп “выборщик”тар Калифорнияла — 55, ә Вайомингта һәм тағы бер нисә штатта улар бармаҡ менән генә һанарлыҡ — өсәр. Ғөмүмән, АҠШ-та бөтәһе 538 “выборщик” иҫәпләнә.Бөгөн Америка халҡы президент һайлай тинек, йәғни үҙенә оҡшаған кандидат өсөн тауыш бирә. Әммә асылда улар ил етәксеһен түгел, ә әлеге “выборщик”тарҙы билдәләй. Быға абстракт һандар миҫалында ла төшөнөргә мөмкин. Мәҫәлән, N штатында демократтар өсөн — 10 000, ә республикасылар өсөн 10 001 кеше тауыш биргән, ти. Ә был штат буйынса “выборщик”тар иһә бишәү тип алайыҡ. Әлеге тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса уларҙың бишеһе лә тауыштарын һуңғыларына бирергә тейеш булып сыға. Америкала бындай принцип “Еңеүсе барыһына ла лайыҡ” тип атала. Әлбиттә, бында “выборщик”тар тауыштарын мотлаҡ еңеүсегә генә бирергә тейеш тигән закон юҡ. Һайлау системаһы тарихында уларҙың, киреһенсә, еңелеүсене яҡлап сыҡҡан осраҡтары ла билдәле. Ҡыҫҡаһы, президент һайлауҙарының еңеүсеһен асылда ябай халыҡ түгел, ә “выборщик”тар билдәләй булып сыға.Ирекһеҙҙән һорау тыуа: бындай ҡатмарлы схема үҙен аҡлаймы? Аҡлай икән шул. Һәр хәлдә, американдар үҙҙәре быны аҙ һанлы штаттарҙың мәнфәғәттәрен яҡлау теләге менән аңлата. Әйтәйек, әгәр һөҙөмтәләр фәҡәт һайлаусыларҙың ғына тауышынан сығып билдәләнһә, һайлау кампанияһы башлыса Калифорния, Чикаго һәм Нью-Йорк менән генә лә сикләнә алыр ине. Ә был осраҡта иһә кандидаттар, теләйме-теләмәйме, бәләкәй штаттарҙы ла иғтибарҙан ситтә ҡалдырмай. “Әгәр президентлыҡҡа кандидат халыҡ күпләп йәшәгән ете штат буйынса еңеүсе тип таныла икән, ҡалған 43 штат халҡына ни ҡылырға? Был дөрөҫ булмай ҙабаһа”, – ти улар.Был системаның кире яҡтары ла бар. Әйтәйек, һайлаусыларҙың күпселек тауышын йыйып та, нәҡ “выборщик”тар арҡаһында икенсе баҫҡысҡа тәгәрәһәң... Әйткәндәй, бындай осраҡтар АҠШ тарихында дүрт тапҡыр теркәлгән дә инде. Һуңғыһын, бәлки, гәзит уҡыусыларыбыҙ ҙа хәтерләйҙер. 2000 йылда демократ Альберт Гор менән республикан Джордж Буш финиш һыҙығына сыҡҡас, нәҡ ошо математик-сәйәси ғәҙелһеҙлек өҫтөнлөк итте түгелме ни? Ул саҡта Гор өсөн 51 миллиондан ашыу һайлаусы һәм 266 “выборщик” тауыш биргәйне, ә кесе Бушҡа 50,4 миллион ғына һайлаусы ышаныс күрһәтте. Уның ҡарауы, 277 “выборщик” Буш яҡлы булып сыҡты. Һөҙөмтәлә президент тәхетенә кесе Буш ултырҙы.Ҡыҫҡаһы, бөгөнгө һайлауҙа кем еңерен алдан күҙаллауы ауыр. “Выборщик”тарҙың коллегия ултырышы декабрь айына тәғәйенләнгән. Яңы президенттың исеме рәсми рәүештә шунда ғына билдәле буласаҡ.


description: Халҡыбыҙҙа ил-көн тойғоһо көслө беҙҙең. Тарихыбыҙҙа ҡырҡыу осорҙар, ҡырау һуҡҡандай ғасырҙар, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, аяуһыҙ ишле булған, һәм уларҙан, башлыса, йөрәгендә ана шул ил-көн тойғоһон то

title: Уйла, яуаплылыҡ той

maintext: Ә граждандар йәмғиәтенең камил үҫешеүенә ҡамасауламаймы ул? Ниңә һаман, әйткәндәй, үҫешеп етмәй ул йәмғиәт? Был хаҡта бит-бит трактат яҙырға мөмкиндер, кирбес-кирбес монографиялар ҙа баҫтырыла, диссертациялар ҙа яҡлана тора.Беҙ ябай ғына төшөнсәләр менән эш итәйек һәм һүҙҙе ҡыҫҡа тотайыҡ. Үҫешмәүҙең сәбәптәре күп һәм, тәү нәүбәттә, дәүләткә ҡарап ятыуыбыҙҙа, йәнә лә сағыштырмаса ярлы булыуыбыҙҙа шикелле. Әллә икенсеһе, эҙемтә булып, беренсеһенән сығамы? Хәлле йәшәмәгәндең башын әллә ни күтәреп ҡарамауына, байының бойороҡтарын үтәп кенә йәшәгәненә ишара был.Ниңә дәүләттән көтәбеҙ, ниңә үҙебеҙҙе үҙебеҙ ойоштормайбыҙ, тормошто үҙебеҙ көйләмәйбеҙ? Ниңә судҡа мөрәжәғәт итеү бәғзе замандаштарыбыҙҙың аңында һаман да кемдер өҫтөнән ялыу яҙыу тип кенә баһалана? Ысынлап та, судта енәйәти генә түгел, әйтәйек, административ мәсьәләләрҙең дә ҡарала алыныуын яңы төшөнәбеҙ кеүек. Насар тауарҙы алма, хеҙмәт сифатһыҙ күрһәтелһә, ризалашма һәм башҡалар, йәмғиәттең үҙ-үҙен көйләүе, ябай алғанда, ошонан да ғибәрәттер.Торлаҡ төҙөлөшөнә аҡса һалып отолған кешеләр мәсьәләһенең дәүләт кимәлендә хәл ителеүе лә күҙәтелә бөгөн. Ә үҙебеҙ граждандар йәмғиәте төҙөйбөҙ тибеҙ, унда һәр кем үҙенең тормошон үҙе алып барырға хоҡуҡлы һәм бурыслы икәнен аңлайбыҙ, йәғни кеше шул иҫәптән юридик яҡтан да белемле булырға тейеш. Алданған икән, үҙе ғәйепле, бында дәүләттең ҡыҫылышы юҡ. Страховкалау тигән һәйбәт институт та бар. Төҙөлөшкә аҡсаны хәллерәк кешеләрҙең һалғанын да әйтеү урынлылыр. Ләкин әлегә илдәге хәл шулай: кешене яҙмыш ҡосағына ташлап булмай.Рәсәйҙә граждандар йәмғиәте теләгәнебеҙсә үк кимәлгә, бәлки, етмәҫтер ҙә, сөнки беҙҙең ил халҡының холҡо тип әйтәйекме икән, Көнбайыштыҡынан ныҡ ҡына айырыла. Һәм, ошолай тигәндә, кире мәғәнә генә лә күҙҙә тотолмай. Йәмғиәт өсөн, мәҫәлән, президенттың әйткәне мөһим булып ҡала әле, төрлө кимәлдәге түрәләрҙең нимәнелер хәл итеүе өсөн уның бер күрһәтмәһе лә етә.Демократияның, ҡайһы ғына дәүләттә булмаһын, барыбер ҙә кәрәклеген аңлайбыҙ. Рәсәй йәмғиәте Көнбайыш йәмғиәттәренән ҡырҡа айырылып торһа ла, бында ҡаты ҡуллы батшалар идараһына күнегелһә лә. Юғиһә бөтә нәмәнең дәүләттән хәл ителгәненә өйрәнеп кителгән дә, баҡтиһәң, үҙеңдең әллә ни уйлағың да килмәй икән дәбаһа. Уйламайһың да, яуаплылыҡ та тоймайһың.Тормоштағы бөтә мәсьәләләр буйынса, шул иҫәптән ваҡ, көнкүреш кимәлендәгеләре менән дә, дәүләткә, ул ғына ла түгел, уның төп башлығына уҡ мөрәжәғәт итеү күренешенең беҙҙең илдә элек-электән барлығы билдәле, һәм бында, моғайын, бер кемде лә ғәйепләп булмайҙыр: кеше мәжбүр була, президент ҡолаҡ һалмайынса булдыра алмай. Бер яҡлап һәйбәт, әлбиттә, сөнки демократия: ябай кешеләр ил етәксеһенең үҙе менән туранан-тура аралаша бит. Шул арҡала күп көнкүреш мәсьәләләре ҡапыл ғына хәл ителеп ҡала, аҡсаһы ла, ваҡыты ла, быны башҡарыр ҡулдар ҙа табыла.Сәйәси лексиконға “ҡулдан идара итеү” һүҙбәйләнеше инеп китте. Проблемаларҙы, дөйөм түгел, ә ҡайһылыр төбәктәге, ниндәйҙер ҡалалағы, уның айырым бер урамындағы йорт, фатир эсендәгеме, тышындағымы ватылыу-һатылыуҙы, өҙөклөктө, йәнгә тейгән иҫкелекте, ялған изгелекте һәм башҡа эшкинмәгәнлекте президент, образлы әйткәндә, үҙ ҡулы менән йүнәтә. Бындай мануаль идара кәрәкмәйҙер бит илгә, заман икенсе, тапшырыуҙар ҡумтаһы автоматик режимда эшләһен әйҙә. Һәр кем үҙ урынында булһын: сәйәсмәндәр сәйәсәт менән шөғөлләнһен, хужалыҡ өсөн яуаплылар – хужалыҡ менән. Әҙәм балаһына ғүмер бер генә бирелә бит, һәм ул уны лайыҡлы үтергә тейеш. Бының өсөн дәүләт яуаплы, Конституцияға бурыс, йөкләмә итеп теркәп ҡуйылған. Беҙҙеңсә, ил, республика етәкселегенең әлеге “лайыҡлы тормош” һүҙбәйләнешен йыш ҡулланыуы бик яҡшы һәм яҡшылыҡ – фекерҙең мейеләргә һеңдерелеүенәндер ҙә. Юғиһә илдең совет осоронда кеше гел ауырлыҡтарға әҙерләнде, тип тә була бит.Эйе, коммунизм кеүек юғары маҡсаттарға табан атланыҡ, уныһы бар, әммә беренсе урында дәүләттеке, йәмғиәттеке булды лабаһа, шунан һуң ғына үҙеңдеке. Ошо яҡлап ҡарағанда, телевидение һәм радио аша һөйләшеүҙәрҙә бөгөн халыҡтың көнкүреш мәсьәләләрен күтәреүе, тимәк, үҙен генә уйлауы (бына, миҙалдың икенсе яғын әйләндерҙек) ыңғай күренеш икән дәбаһа. Ил-көн тойғоһо көслө, тиһәк тә шулай. Ниндәйҙер ваҡ мәсьәлә менән президенттың шөғөлләнеүе дөрөҫ тә түгел һымаҡ, әммә быны ваҡытлыса күренеш тип ҡарау хаҡтыр.Йәмғиәтебеҙҙе артыҡ сәйәсилектә ғәйепләү күптән бар, һәм ил тарихының бынан алдағы дәүеренән эйәреп килгән әлеге артыҡлыҡ, бәлки, ысын мәғәнәһендә ирекле булырға ҡамасаулайҙыр ҙа. Дәүләт хакимлығының кешене баҫмаҫҡа, ә уға, ниһайәт, фәҡирлектән сығырға, ысын мәғәнәһендә лайыҡлы тормош алып барырға ярҙам итергә тейешлеге лә дөрөҫ бит. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бындай кимәлгә күтәрелә алмайбыҙ әле.Бәлки, граждандар йәмғиәтенең юғары кимәле беҙгә кәрәкмәйҙер ҙә? Арабыҙҙа улай тип раҫлаусылар ҙа юҡ түгел, йәғни Рәсәйҙә артыҡ демократияның шулай уҡ зыян да килтереүе ихтимал, тиелә: буталсыҡ китә, бөтәһе лә һөйләй, тәҡдим итә, тулы хөрриәт, ә эш, баҡтиһәң, бигүк бармай ҙа икән. Fөмүмән, беҙҙең халыҡта ваҡытһыҙ сурытыу хаҡҡа сығарылмай бит, алдан ҡысҡырған кәкүктең башы ауырта. Проекттарҙың да ҡото китеп бөтә. Виртуаль донъяла йәшәүгә ҡарағанда ысын эш башҡарыу файҙалыраҡтыр инде ул.Граждандар йәмғиәте яҡлап ҡарағанда йөк ташыусы ҙур машина водителдәренең тормошо үҙенә күрә бер өлгө. Ситтән ҡарағанда, әллә ни улай түгел дә кеүек. Китеп бара инде фура, Яңы йыл шыршыһылай, уттарын йымылдатып. Туҡтап та ала, ҡайһы бер яйыраҡтарҙы уҙып та китә. Һәр автомобиль, бейек ҡоймалы коттедждар һымаҡ, үҙенең айырым бер тормошо менән йәшәгәндәй. Ә бына, һәр береһендә урынлаштырылған рацияның дөйөм йышлығына инеп, һөйләшеүҙәргә ҡолаҡ һалыу менән, бының бөтөнләй киреһе иҫбатлана.— Минең алда, өс саҡрымлап самала, юл буш. Кем үтергә теләй, рәхим итегеҙ, — тине, ана, бер тауыш, үҙенең әллә ни ҡабаланмағанын белдерҙе.Күпмелер ваҡыттан һуң икенсе бер тауыштың:— Әйҙә, дуҫ, үт, өлгөрәһең. Өлгөрмәй башлаһаң, әҙерәк тормозға баҫырмын, — тигәне ишетелде.Шулай киң күңеллелек күрһәтәләр. Быны Өфө урамдарындағы үҙ-ара “автоэтлектәр” менән сағыштырыуҙан күңелгә рәхәт булып китә.Рация шытырлап алды ла йәнә телгә килде:— Уң яҡлап, юл ситенән, йәйәүле китеп бара. Эскән, һаҡ булығыҙ.Бер нисә минуттан, ысынлап та, ул йәйәүлене күрәбеҙ. Төшөрөүен, бәлки, төшөрмәгәндер ҙә, арыған ғыналыр, шулай ҙа абайыраҡ булырға кәрәк. Ҡараңғы ноябрь кисе бит, етмәһә, ҡар ҡатыш ямғыр яуа, шунда үҙең атлап ҡара әле.Юл үргә табаныраҡ китте һәм әлеге үҙ-үҙен көйләгән йәмғиәт моделенә өлгө булырлыҡ күренеш ошо мәлдә тағы ла сағыуыраҡ сағылды. Тау, аңлауыбыҙса, бейек кенәлер һәм бының шулайлығын аҙаҡ күрҙек тә, ун саҡрымлап килеп сыҡты. Быны алдан белгән водителдәр хәсрәтләнә һәм хәстәрләнә башланы.Ҡаршыға килгән колоннанан, ана, һорайҙар ҙа:— Егеттәр, алда нисек, беҙҙекеләр шлифовать итмәйме?— Юҡ былай. Нормаль эш хәрәкәте. – Эфирҙа ошондай эшлекле яуап ишетелде.Нормаль дә ул, тик хәрәкәт, бара-бара, күҙгә күренеп яйлай башланы бит әле, тимәк, алдағыларҙың бөтөнләй туҡтап ултырыуы ла бик ихтимал. Бер нисә минуттан эфирҙа бығаса ишетелмәгән яңы тауыш пәйҙә булды:— Әллә ни яйламағыҙ, юл — барырлыҡ, әйҙәгеҙ ҡыйыуыраҡ. Юғиһә хәҙер тығын яһаласаҡ. Үҙебеҙгә үҙебеҙ насар эшләмәйек инде...Граждандар йәмғиәтендә лә, тәү нәүбәттә, шундай үҙ-ара хөрмәт, ярҙам, яуаплылыҡ булырға тейештер.


description: Ҡоралай болан төрҙәре араһында иң бәләкәйҙәренән һанала. Уның оҙон осло ҡолағы, ҡыҫҡа ҡойроғо һәм кәүҙәһе был кейеккә етеҙлек, йылғырлыҡ бирә. Рәсәй биләмәһендә ике төр – Европа һәм Себер ҡ

title: Ҡупшы кәүҙә, етеҙ тояҡ


description: Ер кешеһе, ауыл эшсәне… Йылдың һәр миҙгелендә лә ал-ял белмәй ул. Тәбиғәт көйһөҙлөктәре, заман ҡаршылыҡтары менән көрәшә-көрәшә иген үҫтерә, мал үрсетә, аҙыҡ әҙерләй. Тыуған ергә ҡарата мөх

title: Рәхмәт һиңә, ер кешеһе!

maintext: – Йыл әлегә тамамланмаған, әлбиттә, шулай ҙа тәүге һөҙөмтәләр насар түгел. Туғыҙ айҙа тулайым продукция күләме 128 миллиард һум тәшкил итте. Шуның 61 миллиард һумы – үҫемлекселек, ә 67,8 миллиарды малсылыҡ тармағына тура килә. Ауыл хужалығы предприятиеларында һәм крәҫтиән (фермер) хужалыҡтарында ыңғай үҫеш күҙәтелеүе ҡыуандыра.Быйыл төбәктә урып-йыйыу яҡшы барҙы, һауа торошо һәйбәт булғас, игенде киптереү зарурлығы тыуманы. Республикала бөтәһе 3 миллион 421,1 мең тонна (былтыр 3 миллион 198,2 мең тонна) иген йыйып алынды, айырыуса Хәйбулла, Баймаҡ райондарында уңыштың юғары булыуы ҙур йоғонто яһаны. Шәкәр сөгөлдөрө лә уңды – быйыл 1 миллион 300 мең тонна татлы аҙыҡ йыйып алырға тип торабыҙ. Уңыш ҡеүәте уртаса 258 центнер.Мәғлүм булыуынса, республикала 2020 йылға тиклемге агросәнәғәт комплексын үҫтереүҙең стратегик планына ярашлы ауыл хужалығының һөҙөмтәлелеген арттырыуға, ситтән килтерелгән аҙыҡтарҙы үҙебеҙҙекенә алмаштырыуға, йәшелсә, емеш-еләкте, ҡош-ҡорт һәм сусҡа итен, йомортҡаны етештереүгә етди иғтибар бирелә. Краснодар крайы, Татарстан, Ростов, Белгород өлкәләре кеүек алдынғы төбәктәргә тиңләшергә тырышабыҙ. Әммә был йәһәттән финанс бүленеү ҙә мөһим. Шуға ла был йүнәлештә альтернатив алымдарҙы өйрәнәбеҙ, тармаҡҡа инвестициялар йәлеп итеү юлдарын эҙләйбеҙ.2016 йылдың тәүге ярты йылында, былтырғы ошо осор менән сағыштырғанда, инвестиция күләме 43,9 процентҡа артты – 3,4 миллиард һум аҡса йәлеп ителде, 278-ҙән ашыу яңы эш урыны булдырылды. Шул иҫәптән Благоварҙа – 1600 баш инә сусҡаға иҫәпләнгән заманса селекция-генетик үҙәге, Кумертауҙың Маячный ауылында май һығыу заводы һәм элеватор сафҡа инде. Киләсәктә Ейәнсурала “Маяҡ” һарыҡ үрсетеү берләшмәһен төҙөү ҡарала.Әлбиттә, бөгөнгө көндә заманса ҡарашлы белгестәрһеҙ үҫемлекселектә лә, малсылыҡта ла юғары маҡсаттарға өлгәшеү мөмкин түгел. Был йәһәттән йәш белгестәргә дәүләт ярҙамы күрһәтеү буйынса ҡабул ителгән республика программаһына өмөттәр ҙур. Уның сиктәрендә яҙмышын ауыл менән бәйләгәндәргә бер тапҡыр аҡсалата ярҙам күрһәтелә. Киләсәктә сумманы 250 мең һумға еткереү тәҡдиме ҡарала.– Крәҫтиән хеҙмәтенең һөҙөмтәһе уның тырышлығына ғына түгел, ә сит факторҙарға – тәбиғәт шарттарына ла бәйле. Шуныһы ҡыуаныслы: ҡоролоҡло йылдарҙан һуң быйылғы йәй Урал аръяғы райондары өсөн һәйбәт килде. Хәйбулла, Баймаҡ райондары иген уңышы менән ҡыуандырҙы. Был халыҡтың ер эшенән төңөлмәүен йәнә бер ҡат раҫланы. Тимәк, һауа шарттары һәйбәт килгәндә ниндәйҙер һөҙөмтәгә өлгәшергә мөмкин. Йәнә был төбәктәрҙәге иген ҡаты сортлы булыуы менән ҡиммәт. Бөгөн беҙҙә макарон фабрикаһы юҡ. Ә Хәйбулла игененән бына тигән туҡмас аҙыҡтары етештерергә мөмкин. Шуға ла киләсәктә ошо тарафтарҙа макарон предприятиеһы төҙөү бик ҡулайлы булыр ине.Тағы Көньяҡ Урал тәбиғәте шарттарында Ноутил технологияһы, йәғни ерҙе һөрмәйенсә сәсеү, үҙен аҡлай. Ерҙең структураһы боҙолмай, тупраҡ кипмәй, дым һаҡлана. Яғыулыҡ-майлау материалдарына сығымдарҙы кәметеүе менән дә отошло. Был технологияны беҙҙең республикала уҙған быуаттың туҡһанынсы йылдарында уҡ ҡуллана башлағайнылар. Бөгөн Әбйәлил районының “Красная Башкирия”, Стәрлетамаҡ һәм Мәләүез райондары хужалыҡтары культураларҙы ошо алым менән үҫтерә һәм һәйбәт уңыш ала. Мәҫәлән, бөртөклөләр гектарынан 30 – 40 цетнер уңыш бирһә, шәкәр сөгөлдөрө 400 – 600 центнер тәшкил итте. Ғөмүмән, хужалыҡтарҙың йылдан-йыл яңы технологияларҙы киңерәк ҡуллана барыуы ҡыуандыра. Белгестәр киләсәктә Ноутил технологияһының мөмкинлектәрен тағы ла киңерәк ҡулланмаҡсы.– Үҫемлекселектә етештереү күләмен бары селекция һәм орлоҡсолоҡ эшенә етди иғтибар биреп, селекция-орлоҡсолоҡ берләшмәләре төҙөү иҫәбенә генә арттырырға мөмкин. Әле был йүнәлештә маҡсатлы эш алып барыла. Стәрлетамаҡ районының Калинин исемендәге йәмғиәтендә орлоҡ заводы сафҡа индерелде. Саҡмағош районының “Базы” ауыл хужалығы кооперативында орлоҡ заводы төҙөлә, Дыуан районының “Ярославский” хужалығы заман шарттарына яраҡлаштырыла.– Һауа шарттарының бигүк иркәләмәүенә ҡарамаҫтан, быйыл 803 мең тонна бесән (104 процент), 1 794,5 мең тонна сенаж (92 процент), 995,1 мең тонна силос әҙерләй алдыҡ. Бынан тыш, 702,5 мең тонна иген фуражы һалынды. Йәнә шаҡтай хужалыҡтарҙың былтырҙан ҡалған аҙығы ла бар. Дөйөм алғанда, малдарҙы имен ҡышлатыу өсөн аҙыҡ базаһы етерлек тупланды.– Он, икмәк, ярма, кондитер аҙыҡтары менән үҙебеҙҙе 120 процентҡа тәьмин итәбеҙ. Икмәк бешереү комбинаттарының ҡеүәте уртаса – 37 процент. Был бәләкәй икмәкханаларҙың артыуы менән бәйле.Дөйөм алғанда, республикала туҡланыу өсөн талап ителгән аҙыҡтарҙың барыһын да тиерлек 800-ҙән ашыу предприятие етештерә. Быйыл туғыҙ айҙа аҙыҡ-түлек эшкәртеү тармағында 60 миллиард һумлыҡ тауар һатыуға сығарылды, 80-дән ашыу предприятие һөт продукцияһы тәҡдим итте. Мәҫәлән, һәр кеше башына 421 килограмм һөт һәм һөт аҙыҡтары тура килә.Әлбиттә, малсылыҡ тармағында хәл итәһе мәсьәләләр бар. Шәхси хужалыҡтарҙағы һөттөң сифатын күтәреү мөһим. Бының өсөн тоҡомһоҙ һыйырҙарҙы алмаштырыу зарур. Фермер хужалыҡтарының кооперацияһы – ауыл хужалығы продукцияһы етештереүселәрҙең һөҙөмтәлелегенә илткән иң ышаныслы юл. Ошо юҫыҡта ла эшләйһе бар.– Был йәһәттән бигерәк тә ҙур ҡалаларҙа йәрминкәләр үткәреү матур йолаға әүерелде. Етештереүселәргә аҡса эшләүгә, ә халыҡҡа сифатлы аҙыҡ туплау өсөн бик кәрәкле сара. Йәнә ул баҙарҙа хаҡты көйләү йәһәтенән дә уңайлы. Йыл һайын “Һөт иле”, “Ит фестивале” кеүек махсуслашҡан фестивалдәр үткәреү ҙә үҙ һөҙөмтәһен бирә. Бынан тыш, бәләкәй эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнгәндәргә ярҙам йөҙөнән йәрминкәләрҙә бушлай сауҙа нөктәләре бирелә.– Эйе, ауыл әүәл-әүәлдән туйындырыусы сығанаҡ булған. Әммә бөгөн улар урбанизацияға бирелә. Хатта йәшәү өсөн барлыҡ шарттар булған төбәктәрҙән дә йәштәрҙең күпләп китеүен күрәбеҙ. Шулай ҙа ауылдарҙы социаль үҫтереү йәһәтенән 2016 йылда һәр кимәлдәге ҡаҙнанан бер миллиард һумдан ашыу аҡса бүленде. Быйыл торлаҡ программаһы буйынса – 430, шул иҫәптән 335 йәш ғаилә һәм белгес торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға сертификат алды. Йәнә Мәләүез районының Тамъян ауылында 241 йорттан торған микрорайон проекты тормошҡа ашырылды, 90 урынлыҡ балалар баҡсаһы сафҡа индерелде. Туймазы районының Дуҫлыҡ, Илеш районының Түбәнге Сереккүл ауылдарында ла шундай уҡ проекттар йүнәлешендә эш алып барыла. Эйе, был исемлекте дауам итергә булыр ине.– Ерҙә тир түккән, крәҫтиән бурысына тоғро ҡалған барлыҡ уңғандарға ҙур рәхмәт белдерәм.


description: Юл хеҙмәтендә эшләгән танышым, уфтанып, былай тигәйне: “Исмаһам, ҡар ҙа яумай. Ҡар яуһа, көрәр ҙә торор инең. Былай юл буйҙарын сүп-сарҙан таҙартып бер булаһың”. Ысынлап та, ҡар иреү менән ю

title: Ейәнең сүплектә йәшәрме?

maintext: Ярай әле уларын миҙгеленә бер-ике тапҡыр йыйып сығалар. Элегерәк ауылдарҙа хатта мәктәп балаларын сығара торғайнылар, хәҙер ауыл хакимиәттәре махсус кеше яллай. Нисек кенә булмаһын, ҡалала тәртип бар әле. Шулай булыуына ҡарамаҫтан, чиновниктар киләһе йылдан хеҙмәт күрһәткән өсөн, йәғни сүпте таҙартҡанға, түләү ҡағыҙҙарына тағы бер “юл” өҫтәмәкселәр.“Киләһе йылдан коммуналь ҡалдыҡтарҙы йыйған һәм эшкәрткән өсөн махсус төбәк операторҙары яуап бирәсәк. Уларҙы конкурс нигеҙендә һайлаясаҡтар. Ә беҙҙең сүпте таҙартҡанға түләүҙәр асыҡ күренеп торһон өсөн айырым “юл” өҫтәләсәк. Ул “торлаҡты ҡарау һәм йүнәтеү” түләүҙәренә индереләсәк”, — тип яҙа “Комсомольская правда” (30 октябрь, 2016 йыл). Шуны иҫкә төшөрөргә кәрәк: әле рәсәйҙәр бер квадрат метрға ике һум илле тин түләй. Чиновниктар вәғәҙә итеүенсә, хаҡтар реформаларҙан ғына артмаясаҡ. Шулай ҙа күптәр был хаҡты төбәк сүп йыйыусыларының “аппетиты”на бәйләй. Ысынлап та, беренсенән, бөтә “коммуналка”ға хаҡ үҙгәргән саҡта, берҙәм тарифҡа ингән “юл” ғына үҙгәрешһеҙ ҡаласаҡ тип уйлау бер ҡатлылыҡ. Шунан һуң ул сүпте сығарып ҡына ҡалмай, эшкәртеү ҙә күҙаллана бит әле. Эшкәртеүсе предприятиелар бармаҡ менән генә һанарлыҡ тигәндәй...Сүпте таҙартҡан ерҙә таҙа түгел, ә сүпләмәгән урында таҙа була, тиҙәр. Эш башлаған ғына бер эшҡыуар: “Икмәкте һатыуға полиэтилен тоҡсайға һалып сығарырға ҡушалар, бысранмаһын, йәнәһе. Күҙ алдына килтерәһеңме, мейестән сыҡҡан ғына йылы ҡаласты – полиэтиленға!” – тип өҙгөләнгәйне. Күҙ алдына килтереү генә түгел, көн дә быға шаһит булабыҙ: магазин кәштәләренә икмәк һыуынып та бөтмәй килеп етә. Полиэтилен тоҡсайға һалғандан һуң ярайһы ғына ваҡыт үтһә лә.Булмаһа, һүҙебеҙҙе коммуналь хеҙмәт, уларға түләү мәсьәләләренән полиэтилен, пластик һауыттарҙың кеше организмына, тирә-яҡ мөхиткә ниндәй зыян килтереүенә күсерәйек. Ни өсөн нәҡ ошо һауыттарға туҡталдыҡмы? Полиэтилен тоҡсайҙар, пакеттар бынан 75-80 йыл элек барлыҡҡа килгән. Хәҙер иһә бар донъяға таралған. Уның файҙаһынан бигерәк зыяны күберәк. Хатта күп кенә түгел, ҡот осҡос күп. Уртаса алғанда бер пакетты 20 минут самаһы ғына файҙаланалар, ә иреүе быуаттар аша, ҡайһы бер ғалимдар иҫәпләүенсә, хатта 200 – 400 йылға етерлектәре лә бар. Шул уҡ ғалимдар билдәләүенсә, уны серетеүсе бактерия тәбиғәттә юҡ. Эйе, хәҙер тиҙерәк сереүсе матдәләр ҡушып ҡарайҙар. Шулай ҙа полиэтилен, пластик һауыттарҙы яндырып ҡына юҡ итеп була. Ләкин яндырған саҡта ағыулы газ барлыҡҡа килә. СО (һөрөм) кеше организмы өсөн ҡурҡыныс.Полиэтилен пакеттарҙың, пластик шешәләрҙең йылға-күлдәребеҙҙе бысратыуы тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Уны һәр кем күреп белә: юл буйҙары тиһеңме, йылға ярҙарымы — ҡот осҡос хәл. Донъя кимәлендә уларҙың экологияға килтергән зыянын Тымыҡ океандағы “Сүп утрауы” миҫалында ла күрергә мөмкин. Был “утрау” нәҡ полиэтилен, пластик, полипропилен һәм башҡа шундай бик тиҙ сереп бармаған әйберҙәрҙән хасил булған. Бөтә сүп ҡатнашмаһы бергә уҡмашып, Япония менән Төньяҡ Америка араһының яртыһына тиерлек һуҙылған, имеш. Эль-Ниньо ағымы 1,5 мең километрғаса төрлө пластик ҡалдығын ағыҙа, бергә уҡмаштыра. Ғалимдар билдәләүенсә, “утрауҙа” 100 миллион тоннанан ашыу пластик сүп йыйылған икән. Шуларҙың 80 проценты ярҙан һыуға эләкһә, 20 проценты караптарҙан ташлана. “Утрау” һис тарҡалырға теләмәй, ҙурая, киңәйә генә. Уның майҙаны 700 мең квадрат километрҙан ашыу. Ҡайһы береһе уны Американың Техас штаты ҙурлығына тиңләй.Йыл һайын донъяла 60 миллиард тонна пластик етештерелеп, биш проценты ғына юҡҡа сығарыла йәки утилләштерелә. Был билдәле, әммә Италияның “Baima Sri” компанияһы етештергән утилләштереү техникаһы бар донъя илдәренә нисек етһен?! Әйткәндәй, Рәсәй шарттарында нәҡ ошондай машиналар кәрәк. Шарттарында, тигәндән, бында тәбиғәтте күҙалламаным. Ә беҙҙең сүпте. Эйе, сүпте. Бөтә илдә лә уны полиэтиленын – полиэтиленға, металын – металға, сепрәген – сепрәккә, ҡағыҙын ҡағыҙға айырып йыялар. Шуға уларҙы утилләштереү еңел. Ә беҙҙә бөтә сүп тә бергә. Италияның алда телгә алынған машинаһы нәҡ беҙҙең ҡалдыҡтар өсөн тиерһең – барыһын айыра белә, имеш.Полиэтилен сүптәрҙең тирә-яҡ мөхиткә зарары тураһында яҙғанда, йыл һайын бер миллионға яҡын ҡоштоң, 100 меңләп диңгеҙ йәнлегенең үлеүе хаҡында ла әйтергә кәрәктер.Дөрөҫ файҙаланмағанда, полиэтилен кеше организмы өсөн дә бик зарарлы матдәләр бүлеп сығара. Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ғалимдары билдәләүенсә, ағыулы матдәләр кеше организмының балансын ғына боҙоп ҡалмай, яман шеш, бауыр, түлһеҙлек, аллергия ауырыуҙарына ла килтереүе ихтимал. Шуға “һалҡын” ризыҡ, эсемлектәр өсөн сығарылған полиэтилен һауыт-һабаға эҫе, йылы аш-һыу һалырға, сәй яһарға ярамай. Полипропилен (РР) һауыттарға 100 градус эҫелектәге ризыҡ та һалып була. Ләкин улар алкоголле йәки химик элементтар ҡушылған ризыҡтарға яраҡһыҙ, сөнки был элементтар менән пропилен ҡатнашһа, фенол йәки формальдегид бүленә. Ә улар — бауырҙан, бөйөрҙән тыш, күҙҙәр өсөн зарарлы ағыу.Беҙ күреп белгән полиэтилен этилен газын полимерлаштырыу ысулы менән яһала. Ул ике төрлөгә бүленә: юғары баҫым аҫтында һәм түбән баҫым аҫтында. Тәүгеһендә продукция юғары сифатлы, йомшаҡ, һығылмалы булыуы менән айырыла. Һауала киптерелгән гранулаларҙан яһағанда, юғары баҫым аҫтында япманан төрлө зарарлы матдәләр мөмкин тиклем күберәк һығып сығарыла. Бындай полиэтилен аҙыҡ-түлек төргәндә, һалғанда файҙаланыла. Шуныһы мөһим, продукция иң тәүге сеймалдан ғына яһалырға тейеш.Полиэтилен үҙе лә өс төргә бүленә: ҡапҡа төрөү (ҡоро аҙыҡ-түлек төрөү, һалыу өсөн), “термоусадочная” (емеш-еләк, йәшелсә һаҡлау өсөн) һәм парниктар өсөн. Һуңғыһының сифаты насар. Ул ҡояштың ультрафиолет нурҙарына, һыуға тиҙ бирешә. Шуға йәшелсә үҫтереү осорона ғына етә.Полиэтилен ҡулланыуҙа төрлө илдәр төрлө сик булдырған. Мәҫәлән, АҠШ-та ҡағыҙ пакеттар ҡуллана торған ерҙә пластик һауыттар “эшкә егелһә”, ҙур штраф һалына. Ҡытайҙа 2008 йылдан 0,025 миллиметрҙан да ҡалыныраҡ пластик һауыттар сығарыу тыйылған. Ирландияла һәр пакет өсөн 10 процент һалым түләнә. Францияның Милли Йыйылышы бөтә төр зарарлы матдә бүлгән пластик һауыттарҙы тыйған закон сығарған.Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙ үҙебеҙ ҙә уйламайынса файҙаланған тоҡсай, шешәләрҙе ҡайҙа етте шунда ташлайбыҙ. Ҡалаларҙа был йүнәлештә ниҙер башҡарып, ойоштороп булһа, ауылдарҙа иһә һаман бар “эш” эргә-тирәләге сүплектәргә ҡайтып ҡала. Күп ерҙә уларҙың ҡарауһыҙ икәнен иҫкә төшөрһәк, хәлдәр тағы ла насарыраҡ икәненә инанаһың. Һуңынан, полиэтилен тоҡсайҙар, пластик һауыттар йыш ҡына ошо сүплек сиктәрен дә үтеп, ел ыңғайына тәгәрәй. Рәсмиҙәренән тыш, яҡындағы соҡор-саҡырҙар күптән ошо уҡ сүплектәрҙең “туғандары”на әйләнгән.Белмәйем, коммуналь түләүҙәргә яңы “юл” өҫтәү, яңынан-яңы ойошмалар асыу ғына ярҙам итерме, әгәр ҙә үҙебеҙҙең башта: “Туҡта, балаңды, ейәнеңде сүплектә йәшәтмә!” — тигән аң асылмаһа...


description: Ғәҙәттә, Башҡортостанды һирәк-һаяҡ ҡына иҫкә алған федераль телеканалдарҙан һуңғы арала республиканың исеме йыш яңғырай. Ҡайһыныһын асма, Бөрйән районының Ғәлиәкбәр ауыл Советына ҡараған Яма

title: Ҡурҡҡанға ҡуш күренәме, йәки ҡышҡы урман аша белем эстәргә?


title: “Өлгөрә алмайбыҙ...”

maintext:
– “Өй” һүҙенең “өйөү”ҙән алынғанлығына ныҡлы инандыҡ хәҙер: йортобоҙҙо һала башлағандан бирле бөтөн иғтибарҙы уға бүләбеҙ. Хатта күсенеп сыҡҡас та Ҡөрьән уҡытырға ваҡыт табып булмай. Ундай ҡунаҡ йыйырға аҡса ла етмәй. Ә яңыраҡ көҙгөбөҙ эленеп торған ерендә буштан-буш сатнағас, күңелемдә хәүеф, ҡурҡыу барлыҡҡа килде. Нилектән икән был, Нурмөхәмәт хәҙрәт? Ҡөрьән уҡытмағанданмы?
Ә. РАХМАНОВА.
Иглин районы.
Башҡортостан мосолмандарының Диниә назараты рәйесе мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт НИҒМӘТУЛЛИН:
– Бисмилләһир-рахмәнир-рахим!
Йәштәребеҙҙең шулай үҙ йортон төҙөүе – сикһеҙ шатлыҡ, әл-хәмдү лил-ләһ. Өй һалыу, ғаиләне, балаларҙы иркен, уңайлы шарттарҙа тәрбиәләү – Исламдың бөйөк тәғлимәттәренең береһе. “Әҙәм балаһының бәхете – йортоноң күркәм, яҡты булыуында”, – тигән пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм дә үҙенең мөбәрәк хәҙисендә.
Динебеҙгә ярашлы, өйгә нигеҙ һалған ваҡытта уҡ Ҡөрьән уҡыла, доға ҡылына. Мосолмандарҙа борон-борондан килгән күркәм ғәҙәт был. Ошолай Аллаһ Тәғәләнең ризалығын, рәхмәтен алып башланған тормош, иншаллаһ, нурлы, бәрәкәтле булыр, ғаилә имен, тыныс, татыу ғүмер итер. Әлбиттә ки, артабан да өйҙө аят-доғанан айырырға ярамай. “Йортоғоҙҙо намаҙ һәм Ҡөрьән менән нурландырып тороғоҙ”, – тигән Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм үҙенең мөбәрәк хәҙисендә.
Ихатаһы булған үҙ йортоңда йәшәү – ҙур бәрәкәт. Унда балалар ҙа эшкә өйрәнеп, күркәм тәрбиә алып үҫә. Атанан күргән уҡ юнған тигәндәй, ошондай уңайлы шарттарҙа буй еткергән уландар киләсәктә үҙҙәре лә күркәм йорт төҙөп, ғаиләһен хәстәрлектә йәшәтәсәк. Шул уҡ ваҡытта, хөрмәтле ҡәрҙәштәр, өй һалғанда йәштәрҙең өлкәндәр менән кәңәшләшеүе, фекер алышыуы мөһим. Ҡул, һүҙ көсө аша күмәкләп башҡарылған хеҙмәт бәрәкәтле, ҡәҙерле булыр. Әл-хәмдү лил-ләһ, хәҙер йорттарҙы ҡупшы, уңайлы итеп төҙөү йәһәтенән ҙур мөмкинлектәр бар. Иң мөһиме – өйҙәребеҙ нурлы булһын, унда бала-саға тауышы яңғырап торһон, эргәһендә күҙҙе иркәләп ағастар, сәскәләр, емеш-еләк үҫһен. Йортҡа мотлаҡ ҡояш төшөргә тейеш. Бының айырым хикмәте бар: тәбиғәт нуры йылытмаған ерҙә гөл дә йүнләп үҫмәй бит.
Миңә был һорауҙы биргән ҡәрҙәшебеҙҙең “өйәбеҙ ҙә өйәбеҙ” тип ҡәнәғәтһеҙерәк әйтеүе килешеп етмәй. Һәр изге, кәрәкле эште, ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, бөтөн күңелде һалып, ихласлыҡ менән башҡарырға тейешбеҙ, хөрмәтле ҡәрҙәштәр. Шул ваҡытта бәрәкәт тә килә. “Ҡөрьән уҡытыу өсөн аҡса етмәй” тиеү ҙә динебеҙгә ярашлы түгел. Был ғәмәл мотлаҡ үтәлергә тейеш. Мәжлесте шул хәтлем ҙур итеп, юҡтан бар яһап үткәрергә тимәгән. Өҫтәлдең дә һыйҙан һығылып тороуы мөһим түгел. Һәр кем мөмкинлегенә ҡарап ҡунаҡ йыя, аш-һыу әҙерләй. Иң мөһиме – барыһы ла ихлас күңелдән, Аллаһ Тәғәләнең рәхмәтен өмөт итеп башҡарылырға тейеш. Пәйғәмбәребеҙҙең “Ҡунаҡ йортҡа үҙе менән бәрәкәт алып килер” тигән һүҙҙәрен дә онотмаһаҡсы.
Ә инде көҙгөнөң сатнауы сәбәпле хәүефләнеүгә килгәндә, был – бөтөнләй ярамаған эш. Быяла бит, ярыла инде. Ислам дине ошондай ырымдарға ышанырға, шомланырға, шикләнергә рөхсәт итмәй. Һәр көндө Аллаһ Тәғәләнең ихтыярына тапшырып, ҡөҙрәтенә инанып, хәләл көсөңдө һалып, аят-доғалар менән үткәрергә кәрәк. Өй – һинең ҡәлғәң, балалар үҫкән изге урын, тимәк, унда фәҡәт күркәм хис-тойғо, яҡты ышаныс, изгелек хөкөм һөрөргә тейеш.
Ҡөрьәнде мотлаҡ уҡытығыҙ. Бер тапҡыр ғына түгел, ваҡыты-ваҡыты менән. Изге доғаның көсө сикһеҙ – бер ниндәй шомланыуға, ҡурҡыуға урын ҡалмаҫ. Шул саҡта йортоғоҙ имандан яҡтырып, һәр көнөбөҙгә бәрәкәт биреп торор, иншаллаһ. Әс-сәләмү-ғәләйкүм үә рәхмәтул-лаһи үә бәрәкәтүһ! Амин.


description: Яңыраҡ Мәдхинур Бабичева менән Даһи Бабичев йыйған халыҡ ижады материалдары, шиғырҙар, хәтирәләр тупланған “Хәтер хазиналары” (Өфө: “Матбуғат донъяһы”, 2016) тигән йыйынтыҡты уҡып сығырға н

title: Халыҡ ижадына һалынған алтын йөҙөк

maintext: Тупланмалағы халыҡ ижады йәдкәрҙәренең күләмен, уны йыйыусыларҙың фиҙакәр хеҙмәтен уҡыусы аныҡ күҙаллаһын өсөн артабан иҫәп-хисап һандарын күрһәтә барыуҙы кәрәк таптым. 212 битле китап дүрт бүлектән тора, һәм һәр бүлектең үҙ атамаһы бар:1. Мәдхинур аманаты: Дәүләкән һәм Нуриман районы фольклоры;2. Даһи йәдкәре: башҡорт халыҡ ҡыҫҡа һәм оҙон йырҙары, шиғырҙар;3. Бабичевтар дәфтәре (Т. Бабичеваның ғаилә архивынан);4. Т. Бабичеваның “Беҙ бөтәбеҙ ҙә бала саҡтан” (“Все мы родом из детства”) тигән хәтирәләре.Төп теманы күтәргән бүлектәр алдынан Фәнүзә Нәҙершинаның баш һүҙе – баҫылған йыйынтыҡтың лейтмотивы, тип атар инем.Беренсе бүлек “Йыйыусынан” тигән ҡыҫҡа, әммә бик кәрәкле инеш һүҙ менән асыла. Бында Мәдхинур Бабичева 1945 – 1955 йылдарҙа Дәүләкән районының Яңы һәм Иҫке Яппар, Ҡаҙанғол, Исмәғил, Шәрип, Көрмәнкәй, Аҡҡолай һәм Нуриман районының Иҫке Күл, Яңы Күл, Иҫке Бүрес, Яңы Бүрес ауылдарында, үҙе билдәләүенсә, йәштәр ауыҙынан яҙып алынған йырҙар, шиғри дүрт юллыҡтар индерелгән. Уларҙа Дәүләкән районы мөхитендә көнитмеш башҡорттарҙың көнкүреше, хис-тойғоһо, өмөт-хыялы, зирәк аҡылы, эскерһеҙ күңеле асыҡ тасуирлана.Мәдхинур Бабичеваның йыйылмаһындағы ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыларының жанр үҙенсәлектәрен, тәғәйенләнеше яғынан ҡулланылышын Фәнүзә Нәҙершина ғилми ҡараш нигеҙендә тәрән анализлай, быуаттар төпкөлөнә барып тоташҡан төртмә йыр тураһындағы фәнни әҙәбиәттәге О. Фрейденберг, М. Элиаде, В. Топоров кеүек ғалимдарҙың ҡыҙыҡлы фекерҙәрен иҫкә алыуы үтә әһәмиәтле.Мәдхинур Хәйрулла ҡыҙы Бабичева (1898 – 1965) 42 йыл Дәүләкән районы урта мәктәптәрендә, башҡорт педучилищеһында, һуңынан 3-сө башҡорт урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡытҡан. Мәғрифәтсе уҡытыусының балалар, йәштәр менән әүҙем эшләүе күренеп тора: М. Ғафури, Д. Юлтый, Б. Бикбай, Р. Ниғмәти, Ҡ. Даян ҡатнашлығында әҙәби кисәләр үткәрә, халҡыбыҙҙың тел байлығына иғтибар тәрбиәләй. Башҡорт педучилищеһында ул уҡытҡан уҡыусылар араһынан Хәким Ғиләжев, Муса Ғәли, Ғилемдар Рамазанов кеүек талантлы яҙыусылар үҫеп сыға.Фәнни тикшеренеүҙә Фәнүзә Нәҙершинаның матбуғат биттәренән йә башҡа баҫмаларҙан эҙләп алып файҙаланылған сығанаҡтар, һылтанмалар һәм аңлатмалар биреүе китаптың бәҫен, мәҙәниәтебеҙ донъяһындағы әһәмиәтен бермә-бер күтәрә. Мәҫәлән, Мәдхинур Бабичева йыйылмаһындағы “Мәжит Ғафури Дим буйҙарында” тигән иҫтәлектәрендәге төбәккә йыш килеп йөрөгән яҙыусының үҙен күреп, аралашып, уға мәғлүмәт биреүсе бик билдәле булмаған сәсәндәр, төрлө һөнәр кешеләре, Мәжит Ғафури, Сафуан Яҡшығолов кеүек шәхестәребеҙ хаҡындағы йәнле тарих үтә ҡыҙыҡлы. Ғалимәнең “М. Ғафури яҙған”, “Ғафуриҙың легендаһы” кеүек фразаларҙы туранан-тура аңларға ярамай” тигән иҫкәрмәһе лә иғтибарға лайыҡ.Тел байлығыбыҙҙы йыйып, ғилми ойошмаға тапшырған, шиғырҙар яҙып, уларға көй сығарған, матбуғат биттәрендә мәҡәләләр баҫтырған, яҡты донъянан иртә китһә лә, мәҙәниәтебеҙҙә үҙ эҙен ҡалдырған, халыҡ хәтерен өҙмәй быуындан быуынға ялғарлыҡ улы Даһиҙы халыҡ ижады, әҙәбиәт-мәҙәниәт мөхитендә тәрбиәләүе – уҡытыусы Мәдхинур Хәйрулла ҡыҙының айырыуса мәртәбәле хеҙмәте.Даһи Әкрәм улы (1927 – 1956) тураһындағы мәғлүмәттәр, ул йыйған халыҡ ижады ынйылары китаптың икенсе бүлегендә асыла. “…Фольклор материалдарының күбеһе Асылыкүл, Дим, Танып йылғалары буйында йәшәгән башҡорт ауылдарында яҙып алынған ҡыҫҡа йырҙарҙан ғибәрәт. Араларында төрлө оҙон көйгә йырлана торғандары һәм исемдәре билдәле ҡушымталы йырҙар бар”, – тип яҙа Фәнүзә Айытбай ҡыҙы.Атамалары булмаған дүрт юллыҡ ҡыҫҡа йырҙар йыйыусы тарафынан тематик төркөмдәргә бүленеүен дә әйтеп үтә. Фәнүзә Нәҙершина Даһи Әкрәм улының ғилми архивта һаҡланған йәдкәрҙәре араһынан “Боец йыры”н (“Әҙәби Башҡортостан”, 1949, № 2), “Урал ҡыҙына” (һүҙен, көйөн үҙе яҙған) һәм “Яҙғы йыр”ҙы (Р. Сәлмәнов музыкаһы) ноталары менән әлеге тупланмаға индергән. Даһи Бабичев йыйған башҡорт халыҡ йырҙары араһында Ватан, ил башлыҡтарына (38), Совет Армияһына (53), колхозға (22), тыныслыҡ темаһына (4) арналған һәм башҡа төрлө йырҙар (55) бар. Уларҙың кемдән, ҡайҙа һәм ҡасан яҙып алыныуы хаҡында тулы белешмә бирелгән, йәғни улар паспортлаштырылған.Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисткаһы, республиканың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры Таңсулпан Бабичеваның ғаилә архивынан алынған материалдар йыйынтыҡтың өсөнсө бүлегендә бирелгән. Уның ата-бабалар хәтеренә, йәш быуынға мираҫ итеп ҡалдырылған аманатты күҙ ҡараһылай һаҡлап, уға тоғро ҡалыуы, нәҫел фамилияһын тағы ла юғары күтәреүе күптәргә үрнәк булырлыҡ. Даһиҙың үҙе яҙған шиғырҙары, әкиәттәре, йырҙар, бәйеттәр, Мәдхинур Бабичеваның Мәжит Ғафури тураһындағы иҫтәлектәре Таңсулпан Бабичеваның ғаилә архивына барып тоташыуы, бер-береһе менән тығыҙ бәйле символик өс тағанды, йәғни өс быуынды күҙ алдына баҫтыра.“Тарихыңды, тамырҙарыңды белеү, ҡанбабаларҙың хәтер ебен өҙмәү, өҙөлгән осраҡтарҙа тергеҙеү хәстәрлеген күреп, уны ялғап ебәреү бурысы зыялы, зиһенле ата-бабаларыбыҙҙың аңында яҙылмаған ҡанундар рәүешендә һаҡланған һәм халыҡ ижадында тергеҙеү, күсәгилешлек күренештәрендәге тотороҡлоҡ мөһим сәбәбе лә ошо”, – тип билдәләй Фәнүзә Нәҙершина. Таңсулпан Бабичеваның, Даһи Бабичевтың хәтер ҡөҙрәте аша халыҡ хәтеренең тамыры өҙөлмәй, нәҫел ағасы менән яңырып үҫеп китә һәм киләсәк быуындарға китап рәүешендә барып етәсәк. Башҡорт халҡының билдәле булмаған ижадсылары тарафынан барлыҡҡа килтерелгән ҡомартҡыларҙың әсәһенән улына, артабан ейәнсәренә күсерелеп, яңынан халыҡҡа китап булып ҡайтарылыуы, хәтеребеҙҙе яңыртыуы – ҡыуаныслы ваҡиға. “Ғилем китаптың эсендә лә, тышында ла”, тип әйтелә әйтемдә. Йыйынтыҡ тиҫтәгә яҡын тарихи фотоһүрәттәр менән биҙәлгән.Ғалимдарға, уҡытыусыларға, ғөмүмән, халыҡ ижады, әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһыныусыларға тәғәйенләнгән тупланманың мәҙәни үҫешебеҙҙең аҡ биттәрен асыуҙа әһәмиәте ифрат ҙур.


description: Ошо көндәрҙә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов “ТЭФИ-Төбәк” Бөтә Рәсәй телевизион бәйгеһендә еңгән һәм “Радиомания-2016” милли премияһына лайыҡ булған яҡташтарыбыҙ менән осрашты. Ошо көндә

title: “Орфей”лы һәм “Алтын микрофон”лы булдыҡ


description: Халҡыбыҙға баҫалҡылыҡ, сабырлыҡ хас. Үҙ-үҙеңде яратыу, үҙеңде һаҡлау, йәлләү тигәнде белмәйбеҙ. Шулай күпме яҡындарыбыҙ фани донъянан иртә китә. Ә дөрөҫ йәшәйбеҙме һуң? Бәлки, туҡтап хәл алы

title: “Туҡта, тормошоңдо үҙгәрт!”

maintext: ...Йәшләй кейәүгә сығып, бер-бер артлы өс бала таптым. Уҙған быуаттың 90-сы йылдары. Колхоз тарҡалыу сәбәпле эшһеҙ ҡалған ирем, өмөтһөҙлөккә бирелеп, эскегә һабышты. Һүҙ әйтеп ҡара – сыраһыҙ тоҡанырға тора, типкесләп ырғытыр. Холҡон белгәнгә күрә, бесәй кеүек кенә йөрөнөм, ирем сираттағы “һунар”ҙан ҡайтыуға сабыйҙарымды йоҡлатып өлгөрөргә тырыштым. Артабан нисек йәшәргә һуң? Балаларҙың тамағын нисек туйҙырырға? Бәләкәсемә йәш ярым тула, тимәк, күҙ терәп торған аҡсанан да яҙасаҡбыҙ...Тәүәккәлләп, күрше райондағы әхирәтем менән бергә ҡырҙан тауар ташып һата башланым. Балалар – әсәйемдә, айнымаған ирем иһә беҙҙең өйҙә юҡлыҡты һиҙмәне лә кеүек. Тәүлектәр буйына өҙлөкһөҙ эшләү, сауҙаға хас ығы-зығы, ғауға, этеш-төртөш... Ямғыр һибәләп тороуға, әсе елдең үҙәккә үтеүенә, күҙ асҡыһыҙ бурандарға, тәнде үтә һуҡҡан сатлама һыуыҡтарға ҡарамайынса, һәр саҡ юлда булыу... Хәлдән тайып йығылыр сиккә еткәндә лә, балаларыңды уйлап, атларға көс табыу... Күҙҙәрҙә нур һүнгән, яурындар һәленгән, ҡулда – ҙур-ҙур сумкалар...Шулай йылдар үтте. Тырышлыҡ бушҡа китмәй инде: етеш тормошта буй еткергән балаларым, бер-бер артлы мәктәпте тамамлап, юғары уҡыу йорттарында белем ала, эсмәгәненә байтаҡ ваҡыт уҙған ирем хәҙер – һалмаҡ ҡына атлап йөрөгән мыҡты кәүҙәле ҡупшы уҙаман. Бер нигә мохтажлыҡ кисермәй, еңел йәшәйҙәр. Минең һуңғы арала хәлһеҙ йөрөүемә, тиҙ арыуыма ла иғтибар итмәйҙәр кеүек. Аҡса булһа, шул еткән.Ә минең хәл, ысынлап та, насар ине. Район табиптары баш ҡалаға ебәргәс, түшемдә яман шеш барлығы асыҡланды. Өсөнсө стадия... Ҡайтҡас, был хаҡта яҡындарыма илай-илай һөйләнем. Ә улар ныҡлап төшөнмәне лә шикелле. Әллә ышанманылар, әллә ишетергә теләмәнеләр... Йәйге каникулға ҡайтҡан балаларым өндәшмәй генә сығып таралды, ирем телевизорға текәлде. “Ҡапыл әйтеп әллә шаңҡыттым инде яҡындарымды?” – тип үҙемде эстән генә әрләргә тотондом. Ә улар икенсе, өсөнсө көндә лә үҙгәрмәне, хәлемде һораманы, яныма килеп һөйләшеп ултырырға уйламаны. Шул саҡта башыма бер уй килеп бәрҙе: кем һуң мин? Яратҡан әсәйме, һөйөклө ҡатынмы, әллә аҡса табыусы “йөк аты”мы? Һуңғыһылыр. Тимәк, эшлектән сыҡҡас, кәрәгем юҡ хәҙер...Өйҙән ҡасып тигәндәй дауаханаға килеп яттым. Еңелерәк булып ҡалды. Бындағы күпселек – минең кеүек һуңғы сиккә етеп туғарылған “йөк аттары”. Бер-беребеҙҙең хәлен, һыҙланыуҙарын ҡараштарҙан аңлайбыҙ, ошо хәлгә етеүебеҙҙең сәбәбен эҙләйбеҙ, үткән ваҡиғалар туҡтауһыҙ күҙ алдына баҫа... Дөрөҫ йәшәгәнбеҙме? “Юҡ! – тим үҙ-үҙемә. – Ғаилә хаҡына яңғыҙым барлыҡ донъя йөгөн иңемә алып, бөтәһе өсөн ҙур яуаплылыҡ тойоп, күтәрә алмаҫтай бурыстарҙы атҡарып, үҙемдең кем икәнемде онотҡанмын. Ә бит мин – ҡатын кеше. Эйе, һөйөп-яратылып, наҙланып, донъяға нур сәсеп, һоҡландырып йәшәргә тейешле зат. Аллаһ Тәғәлә беҙҙе шуның өсөн яралтҡан. Ә ниңә төп бурысымдан ситкә киттем һуң? Кем ғәйепле?..”Шул саҡ күңел төпкөлөмдән иремә булған барлыҡ үпкәләрем урғылып сыға башланы. Ғәфү иттем тиһәм дә, рәнйеүем үтмәгән, тәрәнгәрәк инеп “йәшеренгән” икән. Белгестәр әйтеүенсә, тап шул үпкә, ҡәнәғәтһеҙлек тойғоһо, төп тәғәйенләнештән ситләшеү ҡатын-ҡыҙҙың түшендә, аналығында яман шеш барлыҡҡа килтерә. “Туҡта! – тип бойора кеүек ҡаты сир. – Һин – ҡатын кеше. Дөрөҫ йәшәмәйһең, тормошоңдо үҙгәрт!”Эйе, хатаны төҙәтеү бик ҙур тырышлыҡ, ихтыяр көсө талап итә. Ваҡытында тотонғанһың һәм теләгең көслө икән, Аллаһ Тәғәләнең ярҙамы менән барыһын да еңеп сығырға була. Һыҙланыуҙан йонсоған хәлһеҙ сағыңда ла доғанан айырылмаҫҡа, күңелеңдә һис кемгә үпкә тотмаҫҡа, тормошто, үҙеңде яратырға кәрәк....Яңыраҡ автобуста бер ҡатынды осраттым. Хас та минең йәш саҡтағы кеүек: ике ауыр сумка күтәргән, йөҙө йонсоу, бер яҡ ҡулы шешкән... Яман шеш икәнен шунда уҡ төшөндөм. Аңлатырға тырышыуыма ҡолаҡ та һалмай китеп барҙы. Нисек йәшәйбеҙ беҙ, ҡатындар? Ниңә үҙ-үҙебеҙгә ҡул һелтәйбеҙ?..(Шишмә районында йәшәгән ҡатындың һөйләгәндәренән).


description: Бик йәнле һөйләшеү барҙы Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡортостандан һәм Рәсәй Федерацияһынан ситтә йәшәгән башҡорттар менән эш буйынса комиссия ултырышында. Кемдәрҙер иң тәүҙә респу

title: Ҡараштар - төрлө, маҡсаттар - уртаҡ