title: "Выбранае": у Шагалаўскім Цэнтры Віцебска

maintext:
15 верасня Віцебская суполка мастакоў «m ’ART» адчыніла сваю штогадовую выставу.
15 год для творчай групоўкі лічба знакавая — юбілейная, таму мастакі выбралі фармат экспазіцыі падобны на справаздачу .
Месцам дэманстрацыі дасягненняў пятнаццацігадовай плённай працы стаў Віцебскі Шагалаўскі Цэнтр.
Датай нараджэння аб’яднання самі ўдзельнікі лічаць 2006 год. Тады Алег Захарэвіч, Алёна Гурына і Сяргей Сотнікаў зладзілі сумесную экспазіцыю «Зімовыя сны» у Віцебскім Цэнтры Сучаснага Мастацтва. Пачатак быў вельмі ўдалы,таму з’явілася жаданне працягу выставачнай тэмы. А калі калектыўная думка вітае ў паветры, то звычайна матэрыялізуецца.
У 2007годзе да трыа далучыўся Ўладзімір Канцэдайлаў. Сумесная праекты зайгралі новым колерам і ў 2011 годзе суполка вырашыла набыць афіцыйны статус.
З цыклічнасцю ў пяць гадоў праект набывае новыя рысы .
2016 год абвясціў прыход Аляксандра Дзямідава і квартэт перарос у квінтэт, якім і з’яўляецца да сучаснага моманту .
Самадастатковыя паспяховыя людзі звычайна не гараць жаданнем аб’яднацца, калі няма захапляльнай агульнай мэты. А тут выбітных паспяховых людзей ахапіла ўсясветная захапленне постмадэрнісцкай філасофіяй.
Постмадэрнізм — гэта вольнае жыццё!
Магутная рака постамадэрнізму ахапіла сусветную культуры ў другой палове XX стагоддзя . Новая філасофія пачала прачынацца ў 50-х гадах.
Назву стылю даў Арнольд Джозэф Тойнбі. Ён вызначыў «постмадэрнісцкае жыццё», як волю і новыя ідэалы, які маюць накірунак на духоўны рост чалавека. Навуковец звязаў з’яву з аднаўленнем свету пасля другой міравой вайны.
К 60-м гадам «паслясучаснасць», амаль змыла ўсе межы і забароны эпохі мадэрнізму і ўлілася вольным патокам у музыку, выяўленчае мастацтва, літаратуру і, наўпрост, у сацыяльныя зносіны.
Жыццё чалавецтва заіграла новымі, недзе нават і вар’яцкімі фарабамі . Музыкі нават прыдумалі сабе шокавы слоган — «Сэкс.Наркотыкі.Рок-н-ролл».
Паўдрымотны Элвіс Прэслі, гучныя «Бітлы», фотавыявы і перформанс Эндзі Ўорхала, металалом Бальдачыні, асамбляж Жана Дзюбуйе , відэарт Бруса Наўмана, фігуратыўнасць Фрэнсіса Бэкана і мноства іншых незвычайных выяў нарадзіла постмадэрнісцкая філасофія.
Новы стыль, а лепей сказаць, адсутнасць любых догмаў, стварыў допінгавую сумесь для самых арыгінальных людзей.
Мастак — гэта адзінка. І ён, увогуле, нічога і нікому не павіннен. А яму трэба вольнае паветра. Толькі яно здольнае нарадзіць генія і даць неабходны рух творчаму жыццю. Мастацтва «на злобу дня» ці па заказу ўлады, без душы і сэрца творцы — гэта пустата і труха пра якую заўтра ніхто не ўспомніць. Няма ніякіх рамак і шораў. Правіла павінна быць адно — аніякіх правіл!
На дэмакратыі і сяброўскай дапамозе грунтуецца адзінае агульнае ўяўленне суполкі «m ’ART»
«Гэта дынамічны праект, што афармляе прамежкавыя вынікі свайго развіцця выставачнымі выявамі. Плюралізм экспазіцый грунтуецца на пастмадэрнісцкім паняцці актыўнага адрознення. Таму збор твораў на выставе здзіўляе шыратой і незвычайным увасабленнем. Такое мастацтва ніколі не будзе застарэлым. Душа, якую мастак уклаў у свой твор, робіць яго каштоўным і вечным», — падкрэсліла Алена Ге, спецыяліст Шагалаўскага цэнтру.
Яна распавяла пра тое, што мастакі суполкі «m’ ART» запрашаюць да сябе на выстаўку іншых мастакоў розных жанраў, што набліжае звычайнага гледача да мастацтва:
«Мы любім Март за вольнае паветра і магчымасць убачыць розныя стылі і выяўленні таленавітых мастакоў не абмежаваныя ніякімі рамкамі».
За 15 гадоў дзейнасці аб’яднання ў экспазіцыях прымалі болей за 40 вядомых мастакоў. У іх ліку: Аляксандр Некрашэвіч, Усевалад Швайба, Раман Сустаў , Аляксандр Шаппо , Лілія Кулёнак і іншыя .
Да ўдзелу ў юбілейнай выставе запрасілі вядомага Віцебскага абстракцыяніста Леаніда Мядзведскага.
Ён прадставіў шэраг сваіх работ — асабістую абстракцыю імгненняў: «Март. Нядзельны поўдзень» альбо «Сакавік.Нядзеля.Ранак» — моманты жыцця чалавека, які трэба захаваць.
У мяне малюнкі нарадзілі мелодыі Вівальдзі «Поры года». А прадстаўнік Віцебскага абласнога музея, які меў выступ на прэзентацыі, убачыў тонкі абстрактны намёк на назву аб’яднання.
Юбілейная выстава «Выбранае»
Мінулыя паказы мелі адзіную канцэпцыю. Напрыклад, ў 2015 годзе выстаўка запрашала гледачоў у «Лабірынт фантазій», у 2017 годзе былі «Сны», а ў 2020 — «Прасякненне ў эпоху» (Прысвячэнне 100-годдзю УНАВІСа.)
Гэта экспазіцыя — юбілейная. Яна на 100 адсоткаў адпавядае духу постмадэрнізма — плаванне вольным стылем. «Выбранае»,азначае, што кожны ўдзельнік вырашаў самастойна, што ўключаць у паказ.
Куратарам быў вызначаны Алег Захарэвіч:
«Наша суполка вельмі дэмакратычныя. Кожны з нас быў куратарам, выбіраў тэму для чарговай выставы, вырашаў каго запрасіць і займаўся арганізацыйнымі пытаннямі астатнія дапамагалі адлюстраваць ывыбраную тэму. Мінулыя гады збіраючы чарговую дэманстрацыю творчасці мы ўсе пылалі яркім полымем.Цяпер гарым трохі цішэй, але полымя стала болей стабільным. Здаецца, нам ёсць, чым ганарыцца. Болей за 40 майстроў выяўленчага мастацтва з Беларусі і Расіі дэманстраваліся ў Віцебску. Вялікая ўдзячнасць Цэнтру Сучаснага Мастацтва за 13 нашых мінулых справаздач і за гэту, якую мы з вялікім задавальненнем і падзякай дэманструем у Шагалаўскім цэнтры».
Кожны ўдзельнік групоўкі прэзентаваў экспазіцыю і сябе
Сяргей Сотнікаў назваў «Выбранае» паказам важных момантаў сваёй дзейнасці за мінулыя гады. На яго думку — «кожны мастак выбіраў тое, што яму бліжэй, што лічыць характэрным і знакавым для сябе : дасягненні ці думкі, знаходкі, ці роспач аўтара».
Сам ён прадставіў фігуратыўныя і фармальныя кампазіцыі глыбокага філасофскага складу — лабірынт думак і жыццёвых калізій на палатне і ў металічным выкананні.
Алена Гурына адзначыла, што 15-год запар праект нясе радасць гледачам і ўдзельнікам. Яе «Гербарый», як вобраз намагання надоўга захаваць прыгажосць — гэта канцэптуальная рыса выставы.
Працягам тэмы калекцыйных знаходак сталі фактурныя абстрактныя эюцюды Уладзіміра Канцэдайлава.
Аляксандр Дзямідаў сваімі казачна яркімі фарбамі — каляровымі снамі, дае адпачынак гледачу і заве ў дзіцячыя мроі.
Эпіграфам выстаўкі «m ’ART» — «Выбранае», можна назваць знакавыя творы Алега Захарэвіча — «Лабірынт» і «Арэлі».
Сапраўды, што наша жыццё, калі ні лабірынты думак і не арэлі пачуццяў?
Выстаўка запрашае гледачоў да 25 кастрычніка і працуе па графіку «Шагалаўскага Цэнтру», які знаходзіцца ў парку «Герояў 1812» года.


authors: Жан-Ив Ле Дриан

description: Канферэнцыя беларусаў свету ў Вільнюсе збярэ прадстаўнікоў беларускіх суполак з больш чым 27 краінаў і 40 арганізацыяў. Як паведамляе тэлеграм-канал Ціханоўскай, разам з НАУ і Каардынацыйнай радай цягам дзвух дзён удзельнікі абмяркуюць праекты беларусаў свету і каардынацыю паміж ініцыятывамі і дэмакратычнымі сіламі. Усе дзеянні і праекты падпарадкуюцца галоўным мэтам: –

title: Офіс Святланы Ціханоўскай збірае 24-25 верасня Канферэнцыю беларусаў свету

fasttext_language: be


description: Завершился матч чемпионата Германии.

title: Бохум и Штутгарт не выявили победителя


description: За сутки медики выявили почти 8 тыс. новых случаев COVID-19

title: Украина ужесточила карантин


description: Верховный суд Беларуси сегодня удовлетворил исковое заявление Минюста РБ и ликвидировал "Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына".

title: Белорусские власти ликвидировали "Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"


authors:
Анастасия Самотыя
Автор

description: Новинка: HYPOCRISY «Chemical Whore»

title: Новинка: HYPOCRISY "Chemical Whore"


description: Сёння раніцай жонка здзівіла – прапанавала мне сняданак, які вызваў мноства ўспамінаў з дзяцінства ды маладосці.

title: "Нават пах свежаскошанай травы адчуў". Што гатавалі ў 1950-х на сняданак касцам на вёсцы (фота)

maintext:
Сёння раніцай жонка здзівіла — прапанавала мне сняданак, які вызваў мноства ўспамінаў з дзяцінства ды маладосці.
У пачатку пяцідзясятых гадоў мінулага стагоддзя, калі сала было не ў кожнай хаце, лічыўся багатым сняданак менавіта такі, якім здзівіла мяне жонка.
Гаспадыні чысцілі бульбу, звараную ў лушпінах, клалі на патэльню, дзе ўжо шкварчэлі кавалачкі сала, туды ж сыпалі нарэзаную цыбулю, а паверх яе раскладвалі кружочкі крывяной каўбасы. Да гэтай смакаты абавязкова падаваліся маласалёныя гуркі.
З’еўшы гэты сняданак, запівалі агурэчным расолам.
Реклама
Потым мужчыны лёгка браліся за цяжкую працу ў полі. У маёй памяці захаваліся паходы на касьбу. Усе дарослыя мужчыны бралі косы і ішлі касіць.
Вось паснедаў сёння, як 70 гадоў таму. Нават пах свежаскошанай травы адчуў.


description: Марк Арнэставіч Базыль на дзявятым дзясятку гадоў прытрымліваўся даўно заведзенага парадку: свой новы дзень пачынаць з навін у свеце, у рэспубліцы. Пакуль Марк Арнэставіч Базыль на дзявятым дзясятку гадоў прытрымліваўся даўно заведзенага парадку: свой новы дзень пачынаць з навін у свеце, у рэспубліцы. Пакуль жонка рыхтавала сняданак, ён спраўляўся са сваімі звычкамі, лістаючы навіны інтэрнэту.

title: Як беларуская грыбная восень навеяла ўспаміны пра вайну ў Карэі

maintext:
Марк Арнэставіч Базыль на дзявятым дзясятку гадоў прытрымліваўся даўно заведзенага парадку: свой новы дзень пачынаць з навін у свеце, у рэспубліцы. Пакуль жонка рыхтавала сняданак, ён спраўляўся са сваімі звычкамі, лістаючы навіны інтэрнэту.
У той раз навіны былі страшнымі: у Белавежскай пушчы яшчэ не знайшлі хлопчыка, які згубіўся, а прэзідэнт Амерыкі паабяцаў спаліць ядзерным агнём Паўночную Карэю за яе непаслухмянасць.
Реклама
Марк Арнэставіч не разумеў, як можна заблудзіцца ў лесе хлапчуку, які там вырас, бо сам ён рос на Палессі, лічы, у лесе.
З Паўночнай Карэяй парадніўся, калі яму было 23 гады. З таго часу ўсялякі ўспамін пра гэтую краіну вызываў цікавасць, а часам і непакой.
За сняданкам, каб не хваляваць жонку, пра навіны ён прамаўчаў. Толькі прапанаваў свайму земляку, былому аднакласніку Івану Аплоніку сустрэцца ў лесе. Абодвум да яго было толькі выйсці з кватэры і перайсці вуліцу. У лесе абсталяваны столік і лавачкі — іх месца сустрэчы. Хочаш — сядзі, а хочаш — гуляй.
Пасля вясковай дзесяцігодкі шляхі іх разышліся. Марка раённы ваенкамат направіў у ваеннае лётнае вучылішча, а сябар Іван быў прызнаны нягодным туды па стане здароўя. Толькі на пенсіі шляхі іх сышліся зноў, і жылі яны ў суседніх дамах.
Іван яшчэ па тэлефоне здагадаўся, што нешта хвалявала Марка Арнэставіча. Таму, як толькі ён падышоў, павітаўся за руку, спытаў коратка: «Што?» Хвалюючыся, Марк Арнэставіч стаў ні то расказваць, ні то пытацца, як можна заблудзіцца ў лесе, у якім ты вырас. «Ніколі такога не было ні з табою, ні са мною, — гаварыў Марк Арнэставіч. — Той выпадак у Карэі — здарэнне асобнае». У адказ Іван толькі паціснуў плячыма. «А што яшчэ?» — спытаўся Іван. Марк Арнэставіч, хвалюючыся, загаварыў: «Пра Паўночную Карэю заяву чуў?» — «Не хвалюйся, усё будзе добра», — спакойна суцешыў Іван.
Яны сядзелі за столікам. Марк Арнэставіч разліваў у маленькія кілішкі каньяк і расказваў: «Той выпадак у Карэі не забываецца. Нам, маладым лётчыкам, зачыталі загад падрыхтаваць МІГ-15 для пагрузкі на чыгуначныя платформы. Гэта азначала, што з самалётаў трэба здымаць крылы. Калі пагрузіліся, атрымалася некалькі эшалонаў.
Ехалі на Усход амаль два месяцы. Мы ведалі, што ў Карэі ідзе вайна. На першай памежнай чыгуначнай станцыі нам давялося свае самалёты перагружаць на кітайскія платформы, бо там была другая шырыня чыгункі. Разгрузіліся ў Кітаі амаль на граніцы з Паўночнай Карэяй. Не паспелі сабраць свае самалёты, як наляцелі амерыканскія і абстралялі нас.
Гэта быў канец 1950 года. Войскі Паўночнай Карэі паспешна ішлі на поўдзень паўвострава, што несла пагрозу быць скінутымі ў мора вайскоўцамі Паўднёвай Карэі і Злучаных Штатаў. Мы ахоўвалі паветраную прастору Паўночнай Карэі ад палётаў амерыканскіх самалётаў. Нам забаранялася пералятаць на поўдзень, на тэрыторыю Паўднёвай Карэі, каб не быць там збітым і не трапіць у палон да амерыканцаў. Гэта было б доказам, што ў гэтай вайне ўдзельнічае Савецкі Саюз.
Але хутка сітуацыя змянілася. У вайну з Паўночнай Карэяй на баку Паўднёвай Карэі ўцягнулася больш за дзясятак дзяржаў. Амерыканцы паставілі навейшыя самалёты. Тады наш МІГ-15 стаў выглядаць цацачным самалётам супраць «Фантомаў» і «Лятаючай крэпасці».
Аднойчы мяне падрэзаў Ф-1, і давялося катапультавацца. Пакуль я спускаўся на парашуце да зямлі, некалькі разоў абляцеў «Фантом». Здавалася, што я бачыў здзеклівую ўсмешку амерыканскага лётчыка. Прызямліўся я ў лесе. Са мной быў нож, пісталет, дзве пліткі шакаладу і баначка згушчанага малака з Рагачоўскага малаказавода. Я ішоў у бок пасялення, якое бачыў з вышыні. Але праходзіў пяты дзень — ні людзей, ні пасялення не было. Я ведаў, што мяне будуць шукаць карэйцы. На шосты дзень пачуў людскі гоман. Гэта былі карэйцы.
Нас, савецкіх людзей, прымалі за святых анёлаў з неба. Хутка я быў перапраўлены на базу нашай ваеннай часці на тэрыторыі Кітая. У 1953 годзе вайна скончылася на той самай паралелі, з якой пачалася.
Вось такі быў адзіны выпадак, калі я заблудзіўся ў чужым лесе. Вельмі не хочацца, каб хто-небудзь паўтараў мае блуканні… Давай яшчэ па адной".
І Марк Арнэставіч разліў апошняе з алюмініевай фляжкі. Калі ўсё было выпіта, астатняе сабрана ў рэчавы мяшок, Марк Арнэставіч сказаў: «Цяпер пойдзем у грыбы. У гэтым годзе грыбная восень».
Праз некаторы час на лясной дарозе яны купілі па вядры баравікоў у грыбнікоў, якія вярталіся з лесу дадому.


description: 4 і 5 верасня ў Капылі пройдзе Дзень беларускага пісьменства. «Кур'ер» пазнаёміўся з праграмай свята. 4 верасня: 11.00-19.00 - Фестываль кнігі і прэсы 4 і 5 верасня ў Капылі пройдзе Дзень беларускага пісьменства. «Кур'ер» пазнаёміўся з праграмай свята.

title: Дзень беларускага пісьменства ў Капылі. Праграма святочных мерапрыемстваў


description: У пятніцу, 3 верасня, у Грэск прыехалі ўдзельнікі рэспубліканскай навукова-асветніцкай экспедыцыі «Дарога да Святыняў». Яны прывезлі лампадку з Жыватворным Агнём ад Гробу Гасподняга і Загор'е-Сталавіцкую ікону Пакрова Божай Маці.

title: Хрэсны ход у вёсцы Грэск Слуцкага раёна. Фотарэпартаж

maintext:
У пятніцу, 3 верасня, у Грэск прыехалі ўдзельнікі рэспубліканскай навукова-асветніцкай экспедыцыі «Дарога да Святыняў». Яны прывезлі лампадку з Жыватворным Агнём ад Гробу Гасподняга і Загор’е-Сталавіцкую ікону Пакрова Божай Маці.
Экспедыцыя праходзіць кожны год і з’яўляецца неад’емнай часткай Дня беларускага пісьменства. Сёлета яе агульная працягласць — 780 кіламетраў. Экспедыцыя пачалася са Свята-Духава кафедральнага сабора ў Мінску і скончыцца ў сталіцы Дня беларускага пісьменства-2021 — Капылі.
Реклама
У Грэску да ўдзельнікаў экспедыцыі далучыліся мясцовыя жыхары. Усе разам яны прайшлі хрэсным ходам па вуліцы, потым адслужылі набажэнства ў мясцовым храме Раства Прасвятой Багародзіцы, а пасля пасадзілі ў царкоўным двары туі.
Наступная кропка на маршруце экспедыцыі — Слуцк.
Як расказала «Кур'еру» сястра Фацінія, сястра міласэрднасці Свята-Елісавецінскага манастыра Мінска, яна ўжо пяты раз удзельнічае ў экспедыцыі, і Грэск для яе — вельмі добра знаёмае месца. «Мы ведалі, што тут ёсць вельмі цудатворныя іконы: і „Неупиваемая Чаша“, і „Забельская“ ікона Божай маці. І айцец Аляксандар быў частым госцем нашага манастыра, таму паломнікі заўсёды наведвалі Грэск, калі ехалі на Случчыну, Мікашэвічы ці Тураў».


description: У вёсцы Зажэвічы 10 верасня адбыліся раённыя «Дажынкі». На пляцоўцы каля пасялковага савета раскінуліся «вясковыя падвор’і» ад кожнага сельсавета, у якіх У вёсцы Зажэвічы 10 верасня адбыліся раённыя «Дажынкі». На пляцоўцы каля пасялковага савета раскінуліся «вясковыя падвор’і» ад кожнага сельсавета, у якіх дэманстраваліся прысмакі багатага сялянскага стала. Вясковыя артысты зладзілі канцэртную праграму. На «Дажынках» гаварылі пра вынікі работы сельскай гаспадаркі раёна, узнагароджвалі лепшых працаўнікоў.

title: Вясковыя артысты, прысмакі сялянскага стала і новая сяльгастэхніка. Як салігорскія аграрыі адсвяткавалі "Дажынкі" (фота)

maintext:
У вёсцы Зажэвічы 10 верасня адбыліся раённыя «Дажынкі». На пляцоўцы каля пасялковага савета раскінуліся «вясковыя падвор'і» ад кожнага сельсавета, у якіх дэманстраваліся прысмакі багатага сялянскага стала. Вясковыя артысты зладзілі канцэртную праграму. На «Дажынках» гаварылі пра вынікі работы сельскай гаспадаркі раёна, узнагароджвалі лепшых працаўнікоў.
Асаблівую ўвагу прыцягвала выстаўка самай новай сяльгастэхнікі, напрыклад, зернеўборачны камбайн завода «Гомсельмаш» з амерыканскім рухавіком, апырсквальнік з Еўрасаюза і іншая сучасная тэхніка.


description: 270 гадоў таму ў Слуцку з’явіўся тэатр. Яго стварыў Геранім Фларыян Радзівіл па прыкладзе свайго нясвіжскага брата Міхаіла Казіміра. І хоць праіснаваў 270 гадоў таму ў Слуцку з’явіўся тэатр. Яго стварыў Геранім Фларыян Радзівіл па прыкладзе свайго нясвіжскага брата Міхаіла Казіміра. І хоць праіснаваў тэатр усяго дзевяць гадоў, ён паспеў паўплываць на культурнае выхаванне случчан і нават вырасціць сваіх зорак сцэны.

title: 270 гадоў таму ў Слуцку з’явіўся тэатр, які стварыў адзін з Радзівілаў. Як гэта было і чым скончылася

maintext:
270 гадоў таму ў Слуцку з’явіўся тэатр. Яго стварыў Геранім Фларыян Радзівіл па прыкладзе свайго нясвіжскага брата Міхаіла Казіміра. І хоць праіснаваў тэатр усяго дзевяць гадоў, ён паспеў паўплываць на культурнае выхаванне случчан і нават вырасціць сваіх зорак сцэны.
Тэатрам Радзівілаў, у тым ліку і Слуцкаму, былі прысвечаны даследаванні гісторыка Вольгі Клецкінай, якія прэзентаваліся на Першым міжнародным навуковым кангрэсе беларускай культуры.
Реклама
Вось што яна напісала пра тэатральны Слуцк ХVIII стагоддзя.
Першыя акцёры — кадэты
Пачаткам тэатральных паказаў у Слуцку лічыцца 1751 год. Менавіта ў гэты час прыстасоўваліся для тэатральных патрэб то манеж, то даволі цеснае памяшканне збройнай палаты слуцкага замка. У 1752 годзе пад тэатр перабудавалі памяшканне былога «суднага дома» на тэрыторыі Старога замка.
Фарміраванне першай трупы ішло з пэўнымі цяжкасцямі: акцёры, пачуўшы пра дэспатычны нораў князя, які мог хворых артыстаў і музыкантаў падымаць з пасцелі і гнаць на спектакль, саджаць на гаўптвахту, гвалтам прымушаць да прадаўжэння кантракта, — не жадалі ехаць у Слуцк. У драматычных спектаклях прымалі ўдзел кадэты, педагогі кадэцкага корпуса. Рэгулярнай з’явай сталі пастаноўкі «нямецкіх» камедый.
Абавязковымі ўдзельнікамі ўсіх масавых сцэн былі салдаты гарнізона — «гранд-мушкецёры». Яны ж у параднай форме, са зброяй служылі «ўпрыгожаннем» залы: іх ставілі навыцяжку каля ложаў у час спектакляў. У тэатры лунаў дух прускай казармы, які і вызначаў яго густ. Спецыяльна на нямецкай мове былі напісаны драмы, разлічаныя на тэатраль-ныя карціны з выхадам на сцэну цэлых рот салдат: узяцце штурмам крэпасцей, фехтаванне, баталіі, сцэны пакарання смерцю — вось асноўны змест гэтых паказаў.
Князь Геранім захапляўся «шатэншпілем» — ценявым тэатрам, удзельнічаць у якім ён загадваў усім акцёрам. Ён лічыў, што такія спектаклі больш даходзяць да публікі, якая не ведае нямецкай мовы.
У 1756 годзе Радзівіл захапіўся і марыянеткамі, якіх паказваў акцёр Гельман са сваёй жонкай. У тэатры ставіліся таксама оперныя спектаклі на нямецкай і італьянскай мовах.
Пазней нанятыя акцёры пераехалі ў Слуцк, дзе ўжо было завершана тэхнічнае абсталяванне новага тэатра. Шматлікія кантракты з акцёрамі прыпадаюць на 1756−1758 гады. Верагодна, у гэты перыяд на сцэне ішлі ўсе віды паказаў.
У 1756 годзе ў Слуцк прыбыла новая партыя акцёраў з Гданьска і Вены. Каб суправаджаць іх у свае ўладанні, Радзівіл выслаў конны эскорт на чале з генералам Вольскім, які на вазах вёз артыстаў у Слуцк разам са звярынцам і рабамі-неграмі.
Балетная школа
У 1756 годзе ў Слуцку ствараецца прафесійны балет. На працу былі запрошаны такія выдатныя педагогі, як італьянскі балетмайстар Пуціні і французскі танцор і балетмайстар, саліст Парыжскай оперы, адзін з пачынальнікаў мужчынскага класічнага танца Дзюпрэ.
Геранім даручыў Пуціні і Дзюпрэ ў кароткі тэрмін стварыць балетную трупу, але яны сутыкнуліся з аб’ектыўнымі цяжкасцямі — не было неабходнай колькасці падрыхтаваных выканаўцаў. Таму было вырашана стварыць балетную школу. У яе набіраліся 8−10-гадовыя дзеці з сем’яў падданых князя.
Сярод выбраных былі і будучыя зоркі радзівілаўскага балета: асабліва таленавітая танцоўшчыца Кася Міхневіч, за якой асобна наглядаў Пуціні (салістка, першая танцоўшчыца Нясвіжскага тэатра Радзівіла Рыбанькі); танцоры Дыклер і Жукоўскі, а таксама Антон Лойка — танцор і першы беларускі балетмайстар (пазней працаваў у Нясвіжы). У балетнай школе пачалі навучаць і негрыцянят, дзяцей нявольнікаў, якіх князь закупіў у Вене.
Балетмайстар Пуціні высока ацаніў здольнасці прыгонных дзяцей. Ён гаварыў князю, што ніколі не вучыў такіх разумных дзяцей і не чуў пра такіх.
Да 1759 года балетмайстры паставілі «Балет на тры пары», «Балет з Арлекінам», «Венгерскі балет», «Турэцкі балет», шэраг пастараляў і дывертысментаў з нямецкімі, швейцарскімі і цірольскімі танцамі, танцы «стралкоў», «чараўнікоў», «садоўнікаў», «чарцей», «камінараў», «кветачніц», «сялянак».
Свой «камедзіхауз»
У 1759 годзе замест часовага памяшкання ў Слуцку быў пабудаваны пастаянны «камедзіхауз». Ён месціўся за Бернардзінскім кляштаром — зараз маслабаза (Прым.рэдакцыі).
Тэатр меў партэр з пакрытымі чырвоным і блакітным сукном лаўкамі, абкружаны ложамі. Зала, упрыгожаная люстэркамі, мела неглыбокую сцэну з заслонамі і маляўнічымі дэкарацыямі. Ад партала ўглыб сцэны (паралельна рампе) было замацавана на рухомых рамах 36 намаляваных на палатне кулісных перасоўных дэкарацый. Асвятлялі залу дзевяць шкляных люстраў. Перад сцэнай было адведзена спецыяльнае месца для аркестра.
Вакол тэатра знаходзіліся флігелі, дзе жылі музыканты, спевакі, а таксама размяшчалася балетная школа, якая стварыла першую балетную трупу ў гісторыі Беларусі.
Канец Слуцкага тэатра
Пасля смерці князя Гераніма (1760 год) лёс тэатра доўгі час не маглі вырашыць. Ён быў зачынены, а касцюмы і дэкарацыі перавезлі ў Нясвіж. Балетную трупу аб’ядналі з нясвіжскай, якая па колькасным складзе наблізілася да найбуйнейшых у Еўропе. Гэта былі апошнія дні Слуцкага тэатра.


description: Алесь Новік, былы настаўнік гісторыі Грэскай школы, стаў удзельнікам нашай рубрыкі «Я зрабіў гэта сам». Майстру ўжо 73, больш за 10 гадоў ён на пенсіі, Менавіта работніцы гэтага дзіцячага сада і прапанавалі «Кур’еру» напісаць пра Новіка і яго работы, якія ўпрыгожваюць тэрыторыю ўстановы.

title: "Мой прынцып - робіш для людзей, а людзям не трэба рабіць абы-як". Случчанін Алесь Новік расказаў пра сябе і сваё майстэрства (фота)

maintext:
Алесь Новік, былы настаўнік гісторыі Грэскай школы, стаў удзельнікам нашай рубрыкі «Я зрабіў гэта сам». Майстру ўжо 73, больш за 10 гадоў ён на пенсіі, але яшчэ падпрацоўвае ў дзіцячым садку. Ён расказаў чытачам «Кур'ера» пра сябе і сваё майстэрства.
Менавіта работніцы гэтага дзіцячага сада і прапанавалі «Кур'еру» напісаць пра Новіка і яго работы, якія ўпрыгожваюць тэрыторыю ўстановы.
Реклама
З чаго пачалося захапленне
«Я ў сваім жыцці цікавіўся ўсім, а чаго не ўмеў, стараўся навучыцца. Навучыўся іграць на мандаліне, захапляўся маляваннем, спяваў, танцаваў, рабіў усё патрошку, — расказвае Алесь Новік. — Маё захапленне тымі работамі, якія на здымках, пачалося са школьнага музея. Я збіраў рэчы савецкага перыяду, а яны, вядома, былі не ў лепшым стане. Тады я заняўся іх рэстаўрацыяй. Раней людзі так і рабілі — не выкідалі, а праводзілі рэстаўрацыю. Потым рабіў музей пад адкрытым небам, упрыгожваў двор. На жаль, сваёй хаты ў мяне няма, жыву ў шматкватэрным доме, але хачу, как было прыгожа і каля яго.
Зараз працую ў дзіцячым садку рабочым. Пачаў рабіць грыбы, калабкі, божыя кароўкі, потым перайшоў на скульптуры жывёл, птушак. Раблю ўсё ў садку, каб прыгожа было: зрабіў млын, хацінку на курыных ножках, возера.
Пра натхненне і творчасць
Мае скульптуры — гэта занятак у вольны час, калі ёсць натхненне. Першыя работы займалі 4−5 гадзін, а цяпер я магу зрабіць і за паўгадзіны. Але калі рабіць хутка — гэта рамяство без душы. Вось калі ноччу абдумваю, як зрабіць лепш, — тады гэта душа.
Фігуры раблю з пенаблокаў, фарбу купляю. А блокі знаходжу на сметніку, бывае, хто і аддасць, каб не выкідаць. Працую сякерай, нажом, нажоўкай, наждачнай паперай. Фарбую фігуры фасаднай і акрылавай фарбай, каб не аблупіліся потым.
Ідэі спачатку глядзеў у інтэрнэце, але падглядзець і зрабіць — гэта, лічу, як украсці.
Аб шчасці
Я вельмі шчаслівы чалавек у тым сэнсе, што мае ўнукі (у мяне іх трое) таксама робяць разам са мной: выразаюць, выпілоўваюць, нават і сябры іх падцягваюцца да нас.
Вельмі прыемна, калі людзі падыходзяць, каб зрабіць здымак каля маіх скульптур.
Мой прынцып — робіш для людзей, а людзям не трэба рабіць абы-як. Сёння ў іх жыцці не так многа прыемнага, а калі ты прынясеш хоць маленькую радасць — гэта ўжо добра.
Я хачу, каб людзі ўсміхаліся. Мне прыемна, калі пра мяне будуць добрыя словы казаць.
Я не прадаю свае работы. Падарыць — падару, а за грошы — не аддам, нават калі і вельмі просяць. Кожная фігурка — гэта душа, укладзеная ў яе".


title: У Капылі 5 верасня праходзіць Дзень беларускага пісьменства. Фотафакт

maintext:
У нядзелю, 5 верасня, у Капылі адбываецца рэспубліканскае свята — Дзень беларускага пісьменства. Рэпартаж з месца падзей — хутка на сайце «Кур'ера».
Реклама


description: У Капылі 4 і 5 верасня прайшло рэспубліканскае свята Дзень беларускага пісьменства-2021. «Кур'ер» пабываў там у першай палове другога дня. Вось, што пабачыла наш карэспандэнт.

title: Фотазоны, узгоркі і міністры. Дзень беларускага пісьменства ў Капылі вачыма карэспандэнта "Кур'ера" (рэпартаж)

maintext:
У Капылі 4 і 5 верасня прайшло рэспубліканскае свята — Дзень беларускага пісьменства-2021. «Кур'ер» пабываў там у першай палове другога дня. Вось што пабачыла наш карэспандэнт.
Намёты
У Капыль мы прыехалі ў 10 гадзін раніцы. Праблем з паркоўкай не было. На стаянцы каля цэнтра горада хапала вольных месцаў. Сам цэнтр перакрылі для машын, ён стаў пешаходны. Уздоўж вуліц цягнуліся шэрагі намётаў розных арганізацый, прадпрыемстваў і гэтак далей. Напрыклад, працаўнікі Капыльскай бальніцы мералі ціск, а побач можна было сфатаграфавацца з «Грошыкам» Беларусбанка.
Реклама
Больш за ўсё было гандлёвых намётаў. Яны, здаецца, пераважалі на свяце. Гандляры і рамеснікі прадавалі гарбату, мёд, розныя вырабы, упрыгожванні, цацкі і прысмакі.
На плошчы насупраць Капыльскага райвыканкама праходзіў фестываль кнігі і прэсы. Там была выстава, прысвечаная Дню народнага адзінства, стэнды дзяржаўных рэспубліканскіх газет і выдавецтваў, а таксама пляцоўка, дзе выступалі члены Саюза пісьменнікаў Беларусі. Нечакана там жа сустрэлася маладая жанчына, якая смажыла мяса.
Каля выканкама былі выставы бібліятэк. У прыватнасці, прыехала Слуцкая бібліятэка і прывезла розныя стэнды, сувеніры, выданні, выставы і гульні. Была тут і адна са знакамітых слуцкіх «бібліятэчных лавак». Чытала вершы навучэнка 13-й школы Улляна Палазнік.
Гандаль, вецер і ежа
Насупраць на плошчы ўладкавалі вялізную сцэну, з усіх бакоў абгароджаную і з аховай на прапускных пунктах. Да поўдня там ішла рэпетыцыя канцэрта. Пакуль самое свята не пачалося, можна было абысці незлічоныя намёты і выставы.
Направа на некалькі кіламетраў цягнуліся гандлёвыя кропкі і пляцоўкі розных прадпрыемстваў. Стаялі сталы з пачастункамі, гралі музыкі.
Дзьмуў моцны вецер, і часта з грукатам падалі стэнды. Людзі, якія адказывалі за выставы, кідаліся іх падымаць. Адна з іх сказала іншай, што гэта тут «звычайная справа».
Налева ж ад плошчы была фудзона: гандлявалі рознай ежай, напоямі, можна было пасядзець і паесці. Сустракаліся дэгустацыйныя пункты. Напрыклад, слуцкі «Ясь Белавус» частаваў людзей сырамі.
У фудзоне таксама стаяла невялікая сцэна, дзе выступалі калектывы з народнай музыкай.
Выставы і касцюмы
Шматлікія выставы і фотазоны былі і за выканкамам. Прыехалі музей Вялікай Айчыннай вайны, БРСМ, Беларускі саюз жанчын і так далей. Розныя раёны прывезлі вырабы сваіх майстроў. Случчыну, напрыклад, прадставіў Квасыніцкі цэнтр рамёстваў. Там я сустрэла міністра культуры Анатоля Маркевіча, які слухаў спевы дзяўчынак з Мінскага раёна.
Паўсюль, куды ні пайдзі, можна было сустрэць хлопцаў і дзяўчат, мужчын і жанчын у старажытных касцюмах або ва ўборах нейкіх персанажаў. На плошчы стаялі «жывыя скульптуры». З усімі імі можна было бескаштоўна сфатаграфавацца.
Працавала «Літаратурнае кафэ». Там пелі бардаўскія песні і чыталі вершы. На новай «Алеі пісьменнікаў» паставілі лаўкі ў выглядзе літар. Там можна па QR-кодзе прачытаць інфармацыю пра пісьменнікаў.
Прапускная сістэма
Праз прапускныя пункты на ўваходзе да вялікай сцэны я прайшла двойчы. Абодва разы ахова папрасіла мяне паказаць літаральна ўсе кішэнькі маёй сумкі і паліто, адказаць на пытанні «А што ў вас тут?», «А тут?», «А гэта што ў кішэні?». Ахоўнік уважліва прачытаў маё журналісцкае пасведчанне. Дзяўчына-супрацоўніца рукамі абмацала маё паліто. А яшчэ папрасілі зрабіць здымак на фотаапарат «у падлогу» і паказаць ахоўніку. Вось ён.
Выходзіць жа з пляцоўкі каля сцэны можна было вольна.
Урачыстае адкрыццё
У поўдзень на вялікай сцэне ўрачыста адкрылі XXVIII Дзень беларускага пісьменства. Гэта зрабілі намеснік прэм’ер-міністра Ігар Петрышэнка, старшыня Мінаблвыканкама Аляксандр Турчын, міністр інфармацыі Уладзімір Пярцоў і мітрапаліт Веніямін.
Літаратурная прэмія
Потым старшыня Саюза пісьменнікаў Беларусі Мікалай Чаргінец і міністр інфармацыі ўручылі Нацыянальную літаратурную прэмію за 2020 год. Яе атрымалі
паэт Віктар Шніп ,
, пісьменнік Віктар Праўдзін ,
, былы міністр інфармацыі Беларусі Аляксандр Карлюкевіч,
былы намеснік кіраўніка Адміністрацыі прэзідэнта Аляксандр Радзькоў ,
, пісьменніца Валянціна Паліканіна , член Беларускага саюза жанчын,
, член Беларускага саюза жанчын, маладая пісьменніца-дэбютантка Кацярына Стройлава, якая піша на рэлігійную тэматыку.
Дарэчы, апошнія тры чалавекі атрымалі прэмію за кнігі на рускай мове. Потым быў канцэрт. Тэатралізаванае прадстаўленне зладзілі народныя і заслужаныя артысты, выступілі гурт «Дразды», Аляксандр Саладуха, Анатоль Ярмоленка і іншыя. У глядзельнай зале амаль усе сідзячыя месцы былі занятыя, але «стаячая» пляцоўка ззаду была амаль пустая. Калі я вярнулася да вялікай сцэны праз гадзіны дзве, там ужо выступалі, верагодна, мясцовыя артысты, і з усіх гледачоў засталіся адзінкі.
Пра беларускую мову
Беларускую мову на свяце можна было пачуць не паўсюль. Напрыклад, старшыня Саюза пісьменнікаў размаўляў са сцэны на рускай. З усіх выпадкова падслуханых гутарак людзей толькі тры я налічыла на беларускай мове, астатнія размаўлялі па-руску. Рускамоўныя стэнды таксама сустракаліся.
«Настрой нармальны»
За вялікай сцэнай каля трансфарматарнай будкі я сустрэла супрацоўнікаў раённых электрасетак. Адзін з іх, Васіль, расказаў, што перад святам яны «павялічылі магутнасць трансфарматарнай падстанцыі, каб забяспечыць бесперабойнае электразабеспячэнне сцэны, усіх мерапрыемстваў і таргоўлі». У суботу і нядзелю Васіль з калегамі працавалі з васьмі гадзін ранку да васьмі гадзін вечара, а таксама ў іх было начное дзяжурства, але «настрой нармальны».
Забавы, упрыгожванні і вецер
Для дзяцей працаваў вялікі луна-парк на школьным стадыёне. Яшчэ была зона адпачынку, дзе праходзіў фестываль «Капыльскія пацехі», але я, на жаль, на яго не трапіла. Там выступалі і гумарысты са Случчыны.
Капыль быў упрыгожаны скульптурамі і мураламі, будынкі ў цэнтры стаялі са свежым рамонтам. Але найпрыгажэй за ўсё была прырода: зялёныя ўзгоркі і шырокая, у параўнанні са Случчу ў Слуцку, капыльская рака Мажа. Усё гэта было залітае сонечным святлом.


description: Ў нядзелю, 5 верасня, у Капылі пройдзе Дзень беларускага пісьменства. Зараз у горадзе ідуць завяршальныя работы па рамонце, добраўпарадкаванні, а таксама падрыхтоўваюць галоўную сцэну, піша «Слава Працы».У нядзелю, 5 верасня, у Капылі пройдзе Дзень беларускага пісьменства. Зараз у горадзе ідуць завяршальныя работы па рамонце, добраўпарадкаванні, а таксама

title: Як Капыль рыхтуецца да свята. І што вам трэба ведаць

maintext:
У нядзелю, 5 верасня, у Капылі пройдзе Дзень беларускага пісьменства. Зараз у горадзе ідуць завяршальныя работы па рамонце, добраўпарадкаванні, а таксама падрыхтоўваюць галоўную сцэну, піша «Слава Працы».
Ідзе праца і па нанясенні дарожнай разметкі ў горадзе. Цяпер у некаторых месцах перад пешаходным пераходам размешчаны напамінкі аб правілах бяспекі пры перасячэнні праезнай часткі. Каля райвыканкама ўжо скончаны працы па рамонце прылеглай тэрыторыі.
Што трэба ведаць тым, хто збіраецца наведаць свята:


description: “Творчаму духу народу майго ахвярую…” — Бобруйский новостной портал Bobrlife

title: “Творчаму духу народу майго ахвярую…”

maintext:
130 гадоў таму, 17 (н. стыль 29) верасня 1891-га, у вёсцы Бацэвічы Бабруйскага павета нарадзіўся Аркадзь Смоліч – сябар Максіма Багдановіча, а таксама вядомы грамадска-палітычны дзеяч, вучоны ў галіне эканомікі, геаграфіі і сельскай гаспадаркі, прафесар, член прэзідыума Беларускай акадэміі навук.
Да юбілею таленавітай асобы ў філіяле Дзяржаўнага музея гісторыі беларускай літаратуры “Беларуская хатка” (Мінск) прымеркавалі адкрыццё экспазіцыі “Аркадзь Смоліч: Творчаму духу народу майго ахвярую…”. Выстава будзе працаваць з 17 верасня па 15 кастрычніка. На ёй будуць прадстаўлены ўнікальныя графічныя матэрыялы і кнігі, фота і эпісталярый, рукапісы і дакументы.
Смолічу давялося сустракаць і праводзіць Максіма Багдановіча ў яго апошні прыезд у Мінск, да таго ж ён дапамог паэту ўладкавацца працаваць у Губернскі харчовы камітэт. Аркадзь Антонавіч быў частым госцем дома Савы Рэдзькі, у якім сёння знаходзіцца музей “Беларуская хатка” і ў якім пяць месяцаў у адным з пакояў жыў Максім.
У сваіх успамінах пісьменніца Зоська Верас распавядала, што Смоліч са сваёй чуткай, добрай душой не мог не прывязацца да Багдановіча і наадварот. У гонар Максіма Аркадзь назваў свайго сына.
Дарэчы, Смоліч разам з Фларыянам Ждановічам, Усеваладам Фальскім і іншымі вядомымі беларускімі дзеячамі стварыў першую Беларускую тэатральную трупу, а потым Беларускі хор.
Смоліч многа і натхнёна працаваў на ніве навукі. Акрамя складання першай «Геаграфіі Беларусі», Аркадзь Антонавіч стаў аўтарам больш дзясятка кніг, даследаванняў і манаграфій.
З яго дапамогай адбылося адкрыццё сельскагаспадарчай акадэміі ў Горках і Навукова-даследчага інстытуту сельскай гаспадаркі і лесаводства ў Мінску. Смоліча можна лічыць першым ландшафтазнаўцам на тэрыторыі нашай краіны. Дзякуючы яму, а таксама Вацлаву Ластоўскаму, Усеваладу Ігнатоўскаму і Сцяпану Некрашэвічу пачала сваю дзейнасць Акадэмія навук Беларусі.
Невыпадкова за сваю дзейнасць Смоліч быў адзначаны Дзяржаўным геаграфічным таварыствам РСФСР – атрымаў Малы залаты медаль.


title: Прыгожа ўнутры, але не знадворку

maintext:
Добра, калі ў горадзе прыгожыя не толькі будынкі, дамы, архітэктурныя формы, але і навакольнае асяроддзе каля іх.
Вось з гэтай зусім не арыгінальнай думкі я пачынаю практычна кожную сваю працоўную раніцу. Думка гэта ненадакучліва наведвае мяне кожны раз, калі я іду з аўтобуснага прыпынку міма трох невялікіх, але папулярных у гара-джан магазінаў, размешчаных па вуліцы Чырвонаармейская адразу за гасцініцай. Гэта магазін, дзе прадаецца прадукцыя фабрыкі «Камунарка», вясельны салон і кнігарня.
Мне, напэўна, і казаць нічога не трэба пра тое, чаму настрой можа быць сапсаваны з самай раніцы. Наўрад ці ён застанецца добрым, бо вока ваша абавязкова спыніцца на добраўпарадкаванні прылеглай тэрыторыі.
Калі тое, што мы ўбачым, — кветнікі, то яны дакладна не былі кранутыя з моманту свайго стварэння. І ствараліся, напэўна, так сабе: на хуткую руку і абы з рук. Зараз, восенню, тут адны сухія палкі стаяць замест кветак, пра якія ніхто і не помніць.
Нейкае варушэнне прыкметна хіба што каля кнігарні, унутраны змест якой ўсё роўна па якасці ў разы пераўзыходзіць карцінку знадворку.
Каля кандытарскага магазіна і вясельнага салона сметніц няма, таму ўсё, што перашкаджае лю-дзям, аказваецца на клумбе або на газоне. А калі не там, то пад плотам жылога дома, што стаіць за кнігарняй.
Увогуле, ісці па гэтым баку вуліцы зусім непрыемна. І настрой быў бы сапсаваны надоўга, калі б не кантрасны процілеглы бок вуліцы, дзе прама каля будынка РАУС ёсць прыватны дом, тэрыторыя якога заўсёды ў ідэальным парадку і заўсёды патанае ў кветках.
Увогуле, ёсць падстава задумацца над тым, што калі за табой замацавана тэрыторыя, то за ёй трэба глядзець. І хай на ёй не будзе нечага незвычайнага, а будзе толькі парадак, гэта ўжо добра…
Алена ІВАНОВА.


title: Што расце ў цяпліцы пры Мар’інагорскай гімназіі?

maintext:
Мандарыны, лімоны, манга, гранаты, фінікі, авакада, ківі, інжыр, імбір… Гэта не пералік таго, што прадаецца сёння ў супермаркетах. Гэта няпоўны спіс раслін, якія можна ўбачыць у цяпліцы Мар’інагорскай гімназіі.
Гаспадыня цяпліцы Валянціна Іванаўна Штангель ганарыцца кожнай з гэтых экзатычных раслін. І не толькі таму, што наўрад ці ў нашым раёне знойдзецца хтосьці, хто можа скласці канкурэнцыю гэтаму ў прамым сэнсе слова невялікаму батанічнаму саду, але і таму, што тут, у звычайнай цяпліцы, змаглі дабіцца ўнікальных вынікаў па вырошчванні такой экзотыкі.
Цяпліца пры Мар’інагорскай гімназіі пачала функцыянаваць практычна адразу пасля таго, як установа адукацыі адзначыла наваселле. Акрамя традыцыйнай сезоннай рассады агуркоў і памідораў, там вырошчвалі кветкі для добраўпарадкавання тэрыторыі і разнастайныя пакаёвыя расліны. Але Валянціне Іванаўне заўсёды хацелася паспрабаваць вырасціць нешта незвычайнае.
Першай яе спробай «дамовіцца» з экзотыкай стала фінікавая пальма. Яна і цяпер цешыць вока ў адным з кабінетаў гімназіі. Удалася дык удалася! Але вось пладаносіць чамусьці адмаўляецца.
— Дома і на дачным участку я не аднойчы спрабавала выгадаваць розныя цікавыя “немясцовыя” расліны, — расказвае Валянціна Іванаўна. — Напрыклад, са-дзіла арахіс. Даглядаць за ім не складана. Але, безумоўна, у нашых шыротах ураджай не назавеш вялікім. Вырошчваю дома лімоны “пандэроза”. Гэта гібрыдная расліна, якая атрымалася ў выніку скрыжавання грэйпфрута і цытрона. Дома, праўда, лімоны вырастаюць не надта вялікія, а ў цяпліцы, вы бачыце, проста велізарныя. Адзін лімон мы ўзважылі — 680 грамаў.
І той лімончык, якім мяне пачаставалі, недалёка адстаў: у руку не памяшчаецца. Але і гэта не дзіва. Дзіва: які ён духмяны! На жаль, ні словамі, ні фотаздымкам я не магу перадаць гэтага нерэальна моцнага водару, подобнага на водар грэйпфрута.
Аднак маё здзіўленне лімонамі, якія, дарэчы, даюць ураждай толькі раз ў 9 месяцаў, не апошняе: Валянціна Іванаўна і намеснік дырэктара гімназіі Наталля Мухортых вядуць экскурсію далей.
Спыняемся на расліне, пра якую я чую ўпершыню: ланган. Гэта найсмачнейшы экзатычны фрукт, знаёмы кожнаму, хто бываў у Азіі. Першы ўраджай можна зняць не раней як праз 5 гадоў. Расліна вельмі патрабавальная да ўмоў. Любіць не толькі гарачыню, але і вільгаць. Таму хочаш мець ураджай — не адыходзь ад яе з пульверызатарам.
А вось пальма “вашынгтонія”. Яна ўражвае памерам. Там, дзе я яе бачыла, пальма была, можна сказаць “карлікавай”. А гэта імкнецца да рэкордаў: у прыродзе пальма “вашынгтонія” вырастае да 25 метраў. А, можа, цягнецца за кіпарысам, які падпірае столь?
— Мірт, размарын, інжыр…— працягвае Валянціна Іванаўна.— Апошні дае ўраджай тры разы на год. 48 штук знялі зусім нядаўна.
Стоп. А гэта ж банан! Бананавае дрэва ў цяпліцы? І не адно?
Валянціна Іванаўна гаворыць, што вясной гэтыя дрэвы былі значна прыгажэйшымі. Аднак на адным ёсць кветка, якая потым стане звязкай бананаў. Фантастыка!
— Банан самы капрызны,— гаворыць гаспадыня цяпліцы. — Ён баіцца розных раслінных хвароб. А самы лёгкі “па характары” — фейхуа. Расце не толькі ў цяпліцы, але і ў гімназіі на калідорах, і на двары, калі стаіць добрае надвор’е.
У планах — дадаць да раслін, што ўжо ёсць у цяпліцы, ананасы, гуаву, кумкват і кактус “фрукт дракона”, які цвіце толькі адну ноч. Экзотыка — значыць экзотыка. Здзіўляць — дык здзіўляць!
— Адысці ад традыцыйнага ўспрымання цяпліцы захацеў дырэктар гімназіі Сяргей Іванавіч Зінкевіч, — гаворыць Наталля Аляксандраўна.— Ён мае цікавасць да вырошчвання розных экзатычных раслін і сам часам шукае і прыносіць насенне.
Дзякуючы агульным намаганням мы сёння маем дзясяткі раслін, прывезеных з розных краін. Зрабіць так, каб ім было тут камфортна, умее Валянціна Іванаўна. Таму ў гімназіі, акрамя цяпліцы, ёсць уласны дэндрарый, дзе вырошчваюцца туі, ядлоўцы, лаванда і іншыя. Гэта прыгожа і прыносіць нейкі прыбытак: часам людзі набываюць расліны для сябе. Гэта ж сапраўды цікавы занятак, вынік якога вас абавязкова парадуе.
Як не згадзіцца з гэтым, калі ў тваіх руках такі духмяны, такі прыгожы лімон, які адным бокам падобны з-за рабрынкі на сонечны смайлік…
Алена ШАНТЫКА.


description: Победить пандемию позволит вакцинация.

title: 36 582 новых случая коронавируса выявили в РФ за сутки


authors: Amic.Ru Новости Барнаула И Алтайского Края

authors: Сергей Васильевич

description: Скончались еще двое пациентов

title: 38 случаев COVID-19 выявили за сутки в Горном Алтае


authors: Сергей Васильевич

description: Умерло еще 26 пациентов

title: В Алтайском крае за сутки выявили 268 случаев COVID-19


authors:
Андрей Седой
Сергей Лахов

description: У цэлым па раёне, па дадзеных райсельгасхарчу, кукуруза на зерне ўбрана з плошчы 442 гектары або 2% ад неабходнага.Да СВК ´Гігант´, ААТ ´Неўскі-Агра´ і філіяла ´Варатынь´ ААТ ´БЗТДіА´, якія першымі ўключыліся ва ўборку, далучыліся ААТ ´Міхалёўская Ніва´ і філіял ´Харчавік-Агра´ ААТ ´Чырвоны

title: восеньскія работы працягваюцца на палях Бабруйшчыны.


authors:
Володя Жерноклев
Aleks Virt
Пользователь Удален

description: Па дадзеных райсельгасхарчу, у раёне на раніцу сённяшняга дня быў выкапаны 22 га або 42% ад неабходнага. Накапана 6575 т клубняў пры сярэдняй ураджайнасці 298 ц/га. Ураджайнасць бульбы ў СВК ´Гігант´, на долю якога прыходзяцца асноўныя бульбяныя палеткі раёна - 305 ц/га. Земляробы ААТ ´Неўскі-Агра´

title: У разгары восеньскіх сельгасработ у раёне


authors:
Андрей Седой
Сергей Лахов

description: У кожнага чалавека ёсць родныя людзі - сваякі. Даведацца, як іх называюць па-беларуску змаглі ўдзельнікі праекту ´Расцём беларусамі´, вучні 2 ´А´ класу ДУА ´Сярэдняя школа №9 г. Бабруйска´. Дзеці завіталі ў дзіцячую бібліятэку №6 імя М. Астроўскага на гульню-знаёмства ´Мая сям´я´. Хлопчыкі і

title: обсуждение статьи


authors:
Андрей Седой
Сергей Лахов

description: У гарадской бібліятэцы № 8 імя Еўфрасінні Полацкай для вучняў 4 ´Б´ класа ДУА ´Сярэдняя школа № 8 г. Бабруйска´ прайшоў чарговы культурна-асветніцкі занятак праекта ´Кніжкіна гістрыя´ пад назвай ´Кніжная спадчына Францыска Скарыны´. Дзеці даведаліся пра наватарствы Скарыны ў галіне кнігадрукавання,

title: Кніжная спадчына Францыска Скарыны.


description: Вага сёлетняга хлебнага каравая сельскагаспадарчага вытворчага кааператыву - 746 тона. Сярэдняя ўраджайнасць збожжавых і зернебабовых раслін склала 5,3 ц/га - найвышэйшы паказчык у раёне. Планы на бліжэйшую перспектыву яшчэ больш амбіцыйныя - не павялічваючы пасяўную плошчу, давесці аб´ём намалоту

title: пераможца раённых спаборніцтваў па выніках жніва.


authors: Новости Урфо

description: Мы, народ Беларусі, усведамляючы сваю адказнасць перад сучасным і будучымі пакаленнямі, абапіраючыся на шматвяковую гісторыю беларускай дзяржаўнасці ад Полацкага княства і Вялікага княства Літоўскага да Беларускай Народнай Рэспублікі, Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і да нашых дзён,

title: Конституция "новой" Беларуси от Тихановской

maintext: «Как не вовремя» -два терминала СПГ в США вышли из строя, а это четверть всего производства


authors:
Артем Черников
Ирина Халип
Андрей Санников
Владимир Халип

description: У краіне распаўсюджваецца афрыканская чума свіней.

title: У 40 населеных пунктах Пружанскага раёна забаранілі трымаць свіней


authors:
Ирина Халип
Сергей Дылевский

maintext:
Ірына Халіп: Муратаў схільны думаць, што перамены ў Беларусі змогуць дапамагчы Расеі 9.10.2021, 9:26
Беларусь ніколі не сыходзіла са старонак «Новой газеты».
Беларуская журналістка расейскай «Новой газеты», былая палітзьняволеная Ірына Халіп лічыць прысуджэньне Нобэлеўскай прэміі міру свайму калегу Дзьмітрыю Муратаву цалкам заслужаным. У размове з «Радыё Свабода» яна распавяла, чым нешараговая асоба Муратава для журналістыкі і як новы Нобэлеўскі ляўрэат ставіцца да падзей у Беларусі.
— «Новая газета», якую ўзначальвае Дзьмітрый Муратаў, лічыцца дэмакратычным выданьнем. У Беларусі адразу па прысуджэньні прэміі ўспомнілі, што Муратаў падтрымаў выступленьні беларусаў 2020 году супраць аўтарытарнай улады. Ці вялікая ўвага рэдакцыі да падзей у Беларусі цяпер, калі на беларускіх вуліцах няма актыўных пратэстаў?
— Хачу адзначыць, што цягам 18 год, якія я працую ў гэтай рэдакцыі, увага да беларускіх падзей заўсёды была пільнай. Большасьць іншых выданьняў рэагавала на навіны зь Беларусі «хвалямі»: пры важнай падзеі пачыналі апісваць іх, а як толькі сытуацыя зноў уваходзіла ў стан такой «брэжнеўскай стагнацыі», — цікавіцца пераставалі.
У «Новой газете» ўсё ня так. Ад мяне заўсёды патрабавалі матэрыялаў пра краіну. Калі няма значных падзей, якія відаць з усіх краін сьвету, тады трэба вышукваць іншыя моманты, якія вызначаюць становішча ў Беларусі, знаходзіць людзей, гісторыі, у цэлым аглядаць сытуацыю. Беларусь ніколі й не сыходзіла са старонак «Новой», цікавасьць да краіны заўсёды была.
— Што ў розныя часы казаў пра Беларусь галоўны рэдактар газэты?
— Дзьмітры Муратаў заўсёды ўспрымаў і ўспрымае падзеі ў Беларусі як нешта вельмі важнае для Расеі. Лёгіка простая: усё роўна хтосьці з нас пацягне за сабой другога. Ці Расея першай стане вольнай, і гэта справакуе хутчэйшыя перамены ў Беларусі, ці наадварот, — спачатку нешта незваротнае адбудзецца ў Беларусі, што адаб’ецца рэзанансам у Расеі.
Хутчэй, на маю думку, адбудзецца якраз другі варыянт. Муратаў цяпер схільны думаць гэтаксама, ён лічыць, што перамены ў Беларусі змогуць дапамагчы Расеі.
— Ці можам мы сьцьвярджаць, што Дзьмітры Муратаў не прапускае падзей у нашай краіне і зьвяртаецца да нейкага беларускага досьведу ў сваёй журналісцка-грамадзкай дзейнасьці?
— Абсалютна так. Тым больш што Муратаў адзін з тых, для каго ўвогуле не існуе дзяленьня праблем па нейкіх дзяржаўных, нацыянальных, тэрытарыяльных прыкметах. Для яго няма чужой трагедыі — выбух гэта недзе ці новая ўспышка COVID-19 зь лятальнымі зыходамі. «Новая газета» піша пра ўсе значныя падзеі сьвету, не канцэнтруючыся толькі на Расеі ці яе бліжэйшых суседзях. Нашы журналісты пішуць пра сьвет, менавіта таму Муратава ведаюць у розных краінах.
Я лічу, што Нобэлеўская прэмія, прысуджаная яму, цалкам заслужаная. Ён варты яе больш, чым хто-небудзь яшчэ.
— Наколькі супадаюць вашы думкі і прагнозы стасоўна палітычнага становішча Беларусі з поглядамі Муратава?
— Я б сказала, што ўсё ж такі супадаюць. Муратаў вельмі аптымістычна глядзіць на будучыню Беларусі. Хаця мы часта спрачаемся: Дзьмітрый выступае з пэўнага прагматычнага боку, а я больш эмацыйная. Часам бывае, што мае маскоўскія калегі, рэдактары выпуску просяць: «Іра, ну не пішы ты больш, калі ласка: мы ўжо заўтра пераможам!» А я ўсё роўна пішу.
— Як Муратаў ставіцца да сваіх творчых дасягненьняў, ці можна казаць, што ён сьціплы чалавек, як пра яго гавораць іншыя?
— Так і ёсьць, ён досыць сьціпла ўспрымае ўласныя дасягненьні. Мне давялося папрацаваць у многіх рэдакцыях да таго, як знайшла шчасьце свайго жыцьця — «Новую газету». І магу сказаць, што Муратаў — адзіны галоўны рэдактар, які можа выскачыць са свайго кабінэту і пачаць скокаць, гойсаць па рэдакцыі, радуючыся за тое, што нехта з нас, журналістаў, напісаў цудоўны артыкул.
Чужыя посьпехі для яго маюць большае значэньне за ўласныя. Ён надае большую значнасьць і перавагу дасягненьням іншых, тых, хто працуе зь ім у адной рэдакцыі.
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


title: Яўген Афнагель ужо ў Наваполацку

maintext:
Яўген Афнагель ужо ў Наваполацку 5.10.2021, 10:49
Інтэрв'ю з жонкай актывiста «Еўрапейскай Беларусі».
«Родныя зняволеных становяцца перад выбарам — ці ставіць сваё жыццё на паўзу, пакуль любімы чалавек у турме, ці жыць толькі перадачамі і спатканнямі», — заўважае Кацярына Людвіг. Яе мужу, актывісту «Еўрапейскай Беларусі» Яўгену Афнагелю, далі сем год узмоцненага рэжыму. Пра затрыманне на канспіратыўнай кватэры, трывожнае чаканне навін з калоніі і каханне, якое мацнейшае за абставіны, — у інтэрв'ю nn.by.
— Чыталі, што з лета мінулага года за вашым домам было сачэнне. Як гэта выглядала?
— Гэта было ў чэрвені. Суседзі сталі паведамляць пра падазроныя машыны і людзей у нашым квартале. Было мінімум чатары бусы, якія стаялі на суседніх вуліцах, а таксама машыны з людзьмі ў штацкім ў пачатку і канцы нашага пасёлка.
Яны дзяжурылі і ўдзень, і ўначы, перыядычна патрулявалі вуліцы. Мы прачыталі, што арыштаваны Павел Севярынец, перспектыва сядзець на Акрэсціна да выбараў не вабіла, і Жэня вырашыў заставацца дома. У той час, відаць, былі яшчэ нейкія рамкі і яны не ўварваліся ўнутр.
Канечне, была напружаная сітацыя, калі даводзілася пастаянна быць напагатове. Мяне яны не чапалі, таму ўдавалася выгульваць сабак і ездзіць у горад. Але ў мяне тады быў дрэнны зрок (-6.5), і я вельмі баялася, што могуць пачаць штурм дома ўночы, каб усё ж такі затрымаць Жэню, а я нічога не ўбачу без лінзаў.
Таму, як толькі яны з’ехалі, а здарылася гэта недзе праз паўтара тыдня, я запісалася на лазерную карэкцыю зроку, на якую ніяк не рашалася. Так што хоць нейкі плюс у гэтай гісторыі.
— Што вам вядома пра затрыманне мужа?
— Яго затрымалі на здымнай кватэры, у якую ён пераехаў пасля выбараў, бо чакаў, што за ім могуць прыйсці. Дзе яна знаходзілася — я не ведаю. Ведаю, што дзверы ўзламвалі, доўга з імі вазіліся, за гэты час ён паспеў сабрацца і чакаў, калі ўвойдуць.
— Вы разам 10 год. Як пазнаёміліся?
— Мы пазнаёміліся ў «Еўрапейскай Беларусі», разам удзельнічалі ў выбарчай кампаніі 2010 года, але пачалі сустракацца ў 2011-м у Вільнюсе, калі былі ў эміграцыі.
— Чым Яўген вас скарыў?
— Сваёй дабрынёй, пачуццём гумару, любоўю да жывёл і ўменнем гатаваць. Нам заўсёды было лёгка і весела разам. Па выходных Жэня часта рабіў мне каву з карыцай і выпякаў печыва, гэта было нашай традыцыяй.
— Для грамадскасці ён — палітычны актывіст. А якім вы яго ведаеце?
— Як вечна пазітыўнага чалавека з усмешкай, які любіць нешта будаваць, глядзець фэнтазі, пастаянна спрабуе прынесці ў дом бяздомных катоў і вельмі любіць Беларусь і гісторыю.
Пасля кожнага нашага падарожжа ён яшчэ месяц гатаваў дома традыцыйныя стравы краіны, у якой мы пабывалі. Ён любіць гуляць у шахматы, часта гуляў са сваім бацькам, а цяпер скардзіцца, што ніхто з камеры не хоча, бо ён усіх абыгрывае.
— Тры сабакі ў вас даўно? Чаму менавіта маламутаў завялі?
— Жэня заўсёды хацеў паўночную пароду — ці маламута, ці самаеда. Яму падабаецца, што яны добрыя, незалежныя і свабодалюбныя. А трое іх стала ў 2017 годзе, калі Жэня вырашыў пакінуць двух шчанюкоў ад нашай сабакі Шціі і захацеў навучыць іх ездзіць у вупражы, каб зімой катацца па лесе (мы жывем каля яго). У выніку трэніроўкі праваліліся — усе трое пастаянна беглі ў розныя бакі (усміхаецца). Затое было весела назіраць за гэтым.
Яны наймілейшыя стварэнні, але часам дрэнна сябе паводзяць. Неяк выцягнулі з падвалу пакет з ёлачнымі цацкамі, раскідалі па ўсім двары і частку зацягнулі сабе ў будкі. Але нягледзячы на іх выхадкі, я вельмі рада, што сабак трое і кожны са сваім характарам.
— А што за гісторыя, калі падчас аднаго з вобшукаў шчанюкі нарадзіліся?
— О, гэту гісторыю я не забуду ніколі! Было 23 сакавіка 2017 года. Я чакала ўвечары Жэню дома ў маёй мамы, бо па ўсіх прыкметах было бачна, што наша сабака вось-вось пачне нараджаць. Было вельмі хвалююча, мы паглядзелі кучу ролікаў, каб зразумець, як прымаць роды і як сябе весці, калі штосьці пойдзе не так. Але Жэня ўсё не браў слухаўку і не адказваў на паведамленні.
Праз некалькі гадзін я вырашыла пайсці паглядзець, дзе наша машына, бо ўжо закрадаліся сумневы. Адчыняю дзверы, а на лесвічнай пляцоўцы стаіць Жэня ў кайданках і пяць ці шэсць міліцыянтаў з Першамайскага РУУС. Аказалася, што ў нас будзе вобшук. У той год былі пратэсты супраць дэкрэта аб дармаедстве, і таму перад Днём Волі пачаліся прэвентыўныя арышты.
Літаральна з пачатку вобшуку наша сабака пачала нараджаць на кухні. Міліцыянты адабралі тэлефоны, настойвалі на тым, каб усе знаходзіліся ў адным пакоі, але потым пад аглушальны вой сабакі дазволілі быць побач і патэлефанаваць ветэрынару для кансультацый. Яны самі так перапужаліся, што нават не зайшлі на кухню, каб там правесці вобшук. Агулам гэта нагадвала дурдом: куча міліцыянтаў рыецца ў шафах, суседзі-панятыя распытваюць маю маму пра рамонт, Жэня сядзіць у кайданках, сабака крычыць, а я прымаю роды.
У выніку праз некалькі гадзін Жэню забралі на 15 сутак, а мы з мамай і сабакам паехалі ў ветклініку, бо роды спыніліся. Падчас вобшуку паспелі з’явіцца на свет тры шчанюкі, астатнія пяць — у клініцы.
— Як прайшло ваша спатканне ў СІЗА?
— За год знаходжання там мы атрымалі тры спатканні. Першыя два былі вясёлыя, мы расказвалі смешныя гісторыі, я дзялілася апошнімі навінамі ад сяброў і сваякоў. Жэня расказваў, як яны штовечар гуляюць у мафію і спяваюць беларускія песні.
Апошні раз мы бачыліся ў пачатку верасня і абмяркоўвалі будучы этап у Наваполацк. Агулам было трывожна, пужала невядомасць. У той жа час пасля году ў СІЗА Жэня казаў, што хоча хутчэй паехаць у калонію, каб нарэшце змяніць абстаноўку, пачаць працаваць, а не сядзець у чатырох сцянах.
— Што муж піша ў лістах?
— Жэня піша, якія кнігі прачытаў, з кім перапісваецца, якія перадачы глядзеў па тэлевізары (у асноўным гэта «Арол і рэшка»). Ён вельмі шмат чытае: у Магілёве бібліятэкар прыходзіў менавіта да яго і пытаўся, якія кнігі выдаваць на камеру, бо ён ведае, каму што можа спадабацца з асартыменту турэмнай бібліятэкі. Таксама за час знаходжання ў СІЗА ў Жэні адкрыўся талент да малявання. Нядаўно даслаў серыю карцінак жывёл у афрыканскім стылі цінга-цінга.
За ўвесь час ён сядзеў са многімі цікавымі людзьмі, у якіх вучыўся чамусьці новаму — напрыклад, турэцкай і кітайскай мове, ландшафтнаму дызайну. Займаўся муай-тай у турэмным дворыку.
— Пра тое, як выглядае этап у калонію, расказваў?
— Днямі атрымала першы ліст ад яго з калоніі. Піша, што этап прайшоў добра, заехаў за адзін дзень з Магілёва ў Наваполацк. Зараз асвойваецца на новым месцы, пакуль на каранціне.
Піша, што ўпершыню за год пабачыў дрэвы і можа глядзець на неба без кратаў. Радуецца, што цяпер не давядзецца сядзець у камеры, дзе кураць. Пра работу стане вядома праз два тыдні, калі яго размяркуюць у атрад.
— Вы пасля выбараў збіраліся вырашыць — заставацца тут ці з’язджаць. Чаму гэта пытанне абмяркоўвалася і што прымусіла застацца?
— Жэня даўно ўдзельнічае ў палітычным жыцці Беларусі, да 2020 года неаднаразова падвяргаўся рэпрэсіям. Дый у мяне былі суткі яшчэ ў 2011-м. Сваякі казалі нам: можа, хопіць, як матылькі, біцца аб лямпу, нікому ў краіне гэта не трэба, на пратэсты выходзіць пару тысяч, а Жэня вечна на сутках, тэлефоны на праслухоўцы, вакол дома АМАП, жыццё адно, і не варта яго так пражываць.
Таму мы вырашылі паглядзець, што будзе ў 2020-м, і калі сапраўды нікому нічога не трэба, то з’едзем. Але ў жніўні мы пабачылі краіну, у якой хочацца жыць, і людзей, з якімі хочацца жыць побач.
— Вы ўжо былі ў эміграцыі. Як гэта — вяртацца дадому праз пяць год?
— Гэта было крута. Мы былі ў такой эйфарыі, вельмі сумавалі ўвесь гэты час па Беларусі, Мінску, сям’і і сябрам. Пачалі будаваць дом сваімі рукамі, хадзілі на канцэрты і футбольныя матчы, падарожнічалі па краіне.
У нас дома пастаянна былі госці, мы спрабавалі нагнаць усё, што ўпусцілі за пяць год па-за Беларуссю. Гэта быў насамрэч шчаслівы час.
— Калі параўнаць па эмоцыях стан пасля 2010-га і цяпер — што для вас складаней? Цяпе многія кажуць пра страх і адчай.
— Так, цяпер нашмат цяжэй, бо я моцна перажываю не толькі за Жэню, яго здароўе і ўмовы ў турме, але і за сітуацыю ў краіне, за іншых палітвязняў.
— Што вам дапамагае трымацца?
— Падтрымка сяброў і сям’і, мары пра будучыню, падарожжы.
Часта сваякі зняволеных становяцца перад выбарам — ці ставіць сваё жыццё на паўзу, пакуль любімы чалавек у турме, ці жыць толькі перадачамі і спатканнямі.
І я для сябе вырашыла, што трэба нават у такой сітуацыі спрабаваць знаходзіць радасныя моманты і выконваць мары. І летам мы з сяброўкай лёталі на Паўночны Ледавіты акіян (спыняліся ў вёсцы Цярыберка ў Расіі), каб паглядзець на кітоў і дэльфінаў. А ўзімку, спадзяюся, нам удасца злавіць паўночнае ззянне.
— Захаваць каханне ў такіх умовах складана?
— Канечне, складана не бачыцца амаль год, камунікаваць праз лісты, якія не заўсёды даходзяць. Але мне здаецца, менавіта ў такіх сітуацыях правяраецца каханне, менавіта для гэтага патрэбна сям’я — каб заўсёды адчуваць падтрымку і апору. Жэня стараецца дарыць мне на ўсе святы кветкі з дапамогай сяброў, а яму заўсёды збіраю лепшыя перадачы.
***
Адрас для лістоў: ПК №1. 211440, г. Наваполацк, вул. Тэхнічная, 8
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


authors:
Ирина Халип
Сергей Дылевский
Иван Войтович

description: Фотарэпартаж.

title: "Ноч расстраляных паэтаў" прайшла ў Бэрліне, Варшаве, Вільні і Кіеве

maintext:
«Ноч расстраляных паэтаў» прайшла ў Бэрліне, Варшаве, Вільні і Кіеве 29.10.2021, 22:22
Фотарэпартаж.
У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 году ў сутарэньнях менскай унутранай турмы НКВД («амэрыканкі»), карнікі НКВД расстралялі больш за 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлектуальнай эліты — выбітных дзеячоў культуры, мастацтва і навукі, а таксама грамадзкіх дзеячоў. Праўдападобна, яны пахаваныя ва ўрочышчы Курапаты пад Менскам.
У апошнія гады ва ўрочышчы традыцыйна ладзілі акцыю памяці «Ноч расстраляных паэтаў», аднак сёлета ва ўмовах рэпрэсіяў з боку ўладаў яе ня будзе. Пры гэтым акцыі ўшанаваньня праходзяць ва ўсім сьвеце, паведамляе svaboda.org.
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


description: Змянілася?

title: Беларусь на 100-гадовых фотаздымках і цяпер

maintext: А непадалёк ад Навагрудка знаходзіцца напаўвымерлая вёсачка Любча, не вельмі багатая на турыстаў, але ж там знаходзіцца чароўны палац.


maintext:
Паўла Севярынца не адпусцілі на пахаванне бацькі 4 5.10.2021, 9:02
1,868
ПАВЕЛ СЕВЯРЫНЕЦ
Палітыку спрабавалі дапамагчы выйсці на волю нават хрысціянскія іерархі.
У пятніцу раніцай стала вядома пра смерць у Віцебску таты Паўла Севярынца Канстанціна Паўлавіча, які памёр ад наступстваў кавіду. У суботу ва Унорыцы, што ў Рэчыцкім раёне, на яго радзіме прайшло пахаванне. Паўла Севярынца развітацца з бацькам не адпусцілі, перадае «Наша Ніва».
«Мы разумелі, што Паўла на пахаванне, хутчэй за ўсё, ніхто не адпусціць, але не спрабаваць не маглі, — напісала Вольга Севярынец. — Мы звярнуліся да хрысціянскіх іерархаў, хтосьці адразу ж адгукнуўся і стараўся дапамагчы, хтосьці сказаў, што дапамагчы ня зможа. Я бачыла, што сябры пісалі запыты ў калонію, каб Пашу адпусцілі. Бачыла, што выказваліся дыпламаты. Мы кожнаму вельмі ўдзячныя. Мы зрабілі, што маглі.
Пашу сказалі, што тата памёр, днём у пятніцу і адразу ж далі патэлефанаваць матулі. Ён напісаў заяву на выезд, тэарэтычна такая магчымасць у зняволенага ў калоніі ёсць, але дазвол яму не далі, сказалі, што цяжкі артыкул. Паша агаломшаны».
«Буду ўдзячная, калі зможаце падтрымаць яго лістамі: 213004, г. Шклоў, вул. 1-ая Заводская, 8, ПК-17, атрад 17. Дзякуем усім за падтрымку. Вельмі сумуем па нашаму Канстанціну Паўлавічу. Вечны яму супакой», — напісала Вольга Севярынец.
Павел Севярынец быў затрыманы 7 чэрвеня 2020 года пасля пікета на Камароўцы. Амаль праз год, 25 мая, у Магілёўскім абласным судзе — яго судзілі з шасцю іншымі палітвязнямі — быў прыгавораны да 7 гадоў калоніі ўзмоцненага рэжыму.
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


authors:
Ирина Халип
Андрей Новик
Андрей Бордухаев-Орел
Владимир Халип

title: "Генетычны алфавіт": Віктар Сазонаў перанес Беларусь у цэнтр сусветнай гісторыi апошняга паўстагоддзя

maintext:
«Генетычны алфавіт»: Віктар Сазонаў перанес Беларусь у цэнтр сусветнай гісторыi апошняга паўстагоддзя 23.10.2021, 14:38
Вялікая палітыка, шпіёнскія інтрыгі Масквы і Вашынгтона, засакрэчаныя начныя размовы і тайныя акцыі.
Сусветная гісторыя апошняга паўстагоддзя, а ў цэнтры яе – Беларусь. Усё гэта можна знайсці ў рамане Віктара Сазонава "Генетычны алфавіт”, які выйшаў у Беластоку. Кнігу выдала Праграмная рада тыднёвіка беларусаў у Польшчы – "Ніва”.
"Радыё Рацыя" паразмаўляла з аўтарам:
– Віктар, ці ведаеш ты ў якім годзе прыдумалі кандыцыянер?
– У маім рамане ўзгадваюцца такія рэчы. Я капаўся, шукаў, зараз па памяці я безумоўна не буду пра гэта гаварыць, але машына з кандыцыянерам у амерыканцаў, праўда кандыцыянер тады займаў цэлы багажнік, ужо ездзіла ў пасляваенны перыяд. Трошачкі пазней кандыцыянеры сталі нармальнымі і ўжо іх у службовых офісах выкарыстоўвалі напоўніцу і замянялі імі "круцёлачкі”.
– Твой раман пачынаецца ў 1969 годзе, у адным вельмі засакрэчаным офісе ў Вашынгтоне, там яшчэ ветрагоны працуюць на ўсё моц, там ён не адзін, кандыцыянера яшчэ няма. Галоўнаму герою даводзіцца ахалоджвацца віскі з лёдам.
– Безумоўна віскі з лёдам – выдатная рэч для ахаладжэння, падобныя героі таксама былі мне вельмі патрэбныя, я іх шукаў. Ці былі яны на самой справе такія людзі ў гісторыі амерыканскіх і іншых спецслужбаў. Я прыйшоў да высновы, што па вялікаму рахунку, людзі каторыя вырашалі так праблемы, седзячы пад ветрагонам, трымаючы ў руках бутэльку ці шклянку віскі з лёдам, былі найлепшыя. Гэты былі найлепшыя людзі, якія завязаныя чыста на кар’еру, якія хочуць пераскочыць праз плечы іншых людзей. Яны не рызыкуюць з алкаголем на працы, яны стараюцца выглядаць больш рэспектабельна, паказаць сябе лепшымі на свеце. Мне быў патрэбны менавіта такі герой, каб пакахаць з лепшага боку нават такія службы, якія плануюць нейкую ліквідацыю сваіх апанентаў і яшче нейкія там аперацыі, ад якіх у нармальнага чалавека валасы дыбам падымаюцца. Мне хацелася паказаць лепшага з іх, лепшага такога героя. Узнік вобраз такога героя з якога пачынаецца гэты раман.
– Ты аддаляешся, але Беларусі не пакідаеш, яна ставіцца цэнтрам свету.
– Так, безумоўна, Беларусь ёсць цэнтрам свету. Беларусь ёсць хіба адзінай тэрыторыяй геаграфічнай з якой выцякаюць рэкі ва ўсе кірункі, і ў Балтыйскае мора, і ў Чорнае мора цякуць, як ад сэрца выцякае кроў, якая насычае кіслародам усё цела. Хаця мы не гора, але ад нас чамусьці выцякаюць рэкі ва ўсе бакі. Безумоўна вакол гэтага цэнтру адбываюцца падзеі. Проста хацелася паказаць у выглядзе абсурднай сітуацыі, абсурднага сюжэту. У мяне там сюжэты раздзяляюцца. Па праўдзе сказаўшы мне гэта прыйшло ў галаву тады, калі я даведаўся ад аднаго чалавека, які меў вельмі вялікі доступ да сакрэтных матэрыялаў Савецкага Саюзу, як ён расказваў, што там выношваліся нават і такія вайсковыя планы, каб пабудаваць атамныя станцыі, якія можна ўзрываць, каб вораг далей не праходзіў. Тое, што на гэтай тэрыторыі жывуць простыя людзі, іх гэта не цікавіла. Такая была ваенная праграма ў некаторых галовах. Калі я пачуў гэты жудасны абсурд, то той смешны абсурд, які я прыдумаў, ён выглядае нявінным жартам.
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


description: У чым прычына, пакуль незразумелая.

title: У працы Facebook, Instagram і WhatsApp адбыўся збой


authors:
Ирина Халип
Андрей Санников
Владимир Халип
Артем Черников

title: "І Косьцевы вершы, і сям’я Севярынцаў - гэта тое, што будзе гонарам Беларусі"

maintext:
«І Косьцевы вершы, і сям’я Севярынцаў — гэта тое, што будзе гонарам Беларусі» 2.10.2021, 9:31
Важныя і шчырыя словы ў памяць Кастуся Севярынца.
1 кастрычніка 2021 году ў рэанімацыі ад каранавірусу памёр журналіст, паэт, публіцыст, перакладчык Кастусь Севярынец. Ён меў хворае сэрца.
Кастусь Севярынец нарадзіўся 4 верасьня 1952 году ў вёсцы Ўнорыца Рэчыцкага раёну. Скончыў філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту. Адслужыў у войску, там быў узнагароджаны мэдалём «За адвагу на пажары». Працаваў дырэктарам Пагасьцянскай васьмігодкі пад Оршай. З 1979 году — у журналістыцы: быў карэспандэнтам БелТА — ТАСС па Віцебскай вобласьці, працаваў у рэспубліканскіх газэтах, на Беларускім радыё.
Перакладаў з сэрбскай і харвацкай моваў. Аўтар зборнікаў лірыкі на расейскай мове «Пока дышу», «Пока цветёт сирень», некалькіх кніг дзіцячых вершаў, пяці зборнікаў крымінальных нарысаў, перадае «Радыё Свабода».
«Гэта чалавек, які заўсёды для мяне быў апорай»
Удава Кастуся Тацяна Севярынец расказала, што пазнаёмілася з Кастусём у 1974 годзе ў будаўнічым атрадзе.
«У 1975-м пажаніліся, Ганначка нарадзілася. Усялякае было за нашы 46 гадоў сумеснага жыцьця, цяжкасьцяў хапіла: і ў інтэрнаце жылі, і кватэры здымалі, але ўсё гэта перажывалася разам, дзяцей гадавалі, унукам радаваліся...
Я ўвогуле не ўяўляю свайго жыцьця безь яго. Гэта чалавек, які заўсёды для мяне быў апорай. Я ведала, што дзе б ні была — бацька дома, дом дагледзіць, абед прыгатуе, сустрэне. У грыбы зьезьдзім — я буду адпачываць, а бацька іх чысьціць і катаць. Гэта вельмі добры, вельмі шчыры чалавек.
Каб ня гэтая хвароба, каб ня сэрца, ён бы яшчэ пажыў. І Паша, і шмат людзей маліліся за яго здароўе. Ён вельмі моцны чалавек, вельмі цярплівы, але апошнія тыдні даліся яму вельмі цяжка. Мы ня ведалі, як дапамагчы, што рабіць. Ён казаў: „Нічога не насіце ў шпіталь“, але насілі ўсё дамашняе, каб хоць крышачку чаго зьеў.
У яго такія вершы цудоўныя, паэзія яскравая, добрая. Нікому не жадаў зла. Для дзяцей быў любімы татка, і ўнукі ў ім душы ня чулі», — Тацяна Севярынец ня можа стрымаць сьлёз.
Вадзім Баршчэўскі сябраваў з Кастусём Севярынцам са студэнцкіх гадоў, яны разам вучыліся ў Белдзяржунівэрсытэце.
«Уяўляеце, мы сябруем больш за 50 гадоў! На першым курсе прыглядаліся адзін да аднаго, а з другога блізка пасябравалі. Ён вельмі таленавіты ва ўсім: і як радыёжурналіст, і як паэт, і як перакладчык. Пісаў дэтэктыўныя апавяданьні, шмат зборнікаў апублікаваў.
Але лепш за ўсё ў яго атрымліваліся дзіцячыя вершы і лірыка, такая шчымлівая і пранікнёная. Было ў яго і шмат так званых „альбомных“ вершаў, якія ён не друкаваў, а пісаў для сяброў і сябе. Я думаў, што Косьця мяне перажыве, бо ён такі аптыміст, гумарыст, жыцьцярадасны чалавек. Не магу стрымаць сьлёз», — кажа студэнцкі сябар Севярынца Вадзім Баршчэўскі.
«Косьцевы вершы і сям’я Севярынцаў — гэта тое, што будзе гонарам Беларусі»
Кастусь Севярынец напісаў шмат дзіцячых вершаў. Ён пераможца міжнароднага конкурсу Радыё Свабода на найлепшы пераклад тэксту песьні «Fairytale» («Казка»), зь якой Аляксандр Рыбак перамог на «Эўравізіі-2009».
Разам зь віцебскай мастачкай Сьвятланай Баранкоўскай Кастусь Севярынец зрабіў першую беларускую азбуку для iPad «Буквар: Родная азбука».
«Я амаль год малявала „Азбуку“, у мяне нічога не атрымлівалася, і тады я сказала: „Буду рабіць, што ўмею — буду рабіць габэлены“. І на кожны яго верш (а яшчэ былі двухрадкоўі) я рабіла габэлены. Насіла яму здымкі, глядзелі на гэтыя габэленчыкі і радаваліся, як дзеці.
Пра лісу было двухрадкоўе: „Футра цёплае ў лісіцы, будзе шапка й рукавіцы“. Я зрабіла лісічку, у якой толькі носік тырчыць. Усе падыходзяць да габэлена і пытаюцца: „А дзе сама лісічка?“ Прыходжу да Косьці, а ён ужо напісаў працяг: „Вось яна, прыйшла зіма. Футра ёсьць, а дзе сама?“
Так весяліліся, так радаваліся, што мы на адной хвалі, што аднолькава думаем, аднолькава баліць, аднолькава радуе. Таму адыход такога чалавека — гэта ня проста балюча, гэта як кавалак ад сэрца адарвалі, гэта вялікая частка душы, якую ён нам падарыў.
Гэта чалавек настолькі сьветлы быў, настолькі заўсёды пазытыўны! Таму я разумею, чаму ў яго такая сям’я, такія дзеці — у такога бацькі не магло атрымацца інакш. Я думаю, што і Косьцевы вершы, і сям’я Севярынцаў — гэта тое, што будзе гонарам Беларусі», — кажа мастачка, сяброўка сям’і Севярынцаў Сьвятлана Баранкоўская.
У сям’і Кастуся і Тацяны Севярынцаў трое дзяцей: старэйшая дачка — настаўніца і пісьменьніца Ганна Севярынец; сын Павал — палітык, пісьменьнік, палітвязень; малодшая Дар’я — кандыдат тэхнічных навук.
Кастуся Севярынца многія ведаюць як бацьку Паўла Севярынца, грамадзкага актывіста, шчырага верніка, якога асудзілі на 7 гадоў пазбаўленьня волі.
Журналістка Ірына Хапіп успамінае, як у 1998 годзе ў кожным нумары газэты «Имя», дзе яна тады працавала, публікаваўся каляндар, колькі дзён 22-гадовы сын Кастуся Павал сядзіць у турме. Бацька Паўла з пачастункамі тады завітаў у рэдакцыю. А ў 2011 годзе Ірына апынулася на адной лаўцы падсудных з Паўлам — за падзеі Плошчы-2010.
«І прысутнасьць сям’і Севярынцаў у судзе ўспрымалася ўжо як зьяўленьне сваякоў. Вось мае бацькі, мае сябры і калегі, а вось цудоўныя Севярынцы, родныя людзі. А цяпер Паша зноў сядзіць, а Косьця памёр.
Паша, вяртайся хутчэй. Косьця, спачывай зь мірам. І хай ня кажуць, што гэта натуральная сьмерць, якая не залежыць ад рэжыму. Кожны бацька, які не дачакаўся вяртаньня сына зь лягераў — на сумленьні рэжыму», — напісала Ірына на сваёй старонцы ў фэйсбуку.
Намесьнік старшыні Беларускай асацыяцыі журналістаў Барыс Гарэцкі згадвае, што пазнаёміўся з бацькамі Паўла Севярынца ў 2005 годзе, калі Павал рыхтаваўся да чарговай «хіміі».
«Балюча, калі паміраюць сьветлыя людзі. Яшчэ больш балюча, калі паміраюць сьветлыя людзі, чые сьветлыя дзеці гніюць у турмах...
З 2005 году кватэра Севярынцаў назаўсёды стала адным з самых цёплых дамоў у сьвеце. Людзі, якія заўсёды чакалі і шчыра клікалі ў госьці», — піша Барыс. Апошні раз ён быў у Севярынцаў гэтай зімой. Заўважыў, што ад няспыннага перасьледу, затрыманьняў і ператрусаў у сваёй сям’і ў Віцебску і перасьледу сына Паўла Севярынцы яшчэ больш пастарэлі.
«Але ня страцілі энэргіі. Імпэту. Запалу. За лічаныя дні да майго прыезду Тацяну Севярынец затрымалі ў лесе падчас прабежкі. Уявіце сабе, наколькі тупое затрыманьне. Навошта?
А ўжо літаральна празь дзень мы сядзелі на кухні і гутарылі з Канстанцінам Севярынцам, а Тацяна Яўгенаўна паднялася а 6-й гадзіне раніцы, каб прыгатаваць печыва для ўсёй сям’і. Абмяняліся тады падарункамі і цёплымі словамі. І разьвіталіся з Канстанцінам Севярынцам. Цяпер назаўсёды», — піша ў фэйсбуку Барыс Гарэцкі.
Пахаваюць Кастуся Севярынца на радзіме, у вёсцы Ўнорыцы Рэчыцкага раёну. Ягоная дачка Ганна Севярынец на сваёй старонцы ў фэйсбуку напісала:
«Улічваючы, што мы забіраем яго з ковіднай рэанімацыі, а таксама тое, што ў самой вёсцы таксама ковід і, акрамя нашага, там адбудуцца яшчэ ковідныя пахаваньні, разьвітаньне і пахаваньне будзе ў вузкім коле сваякоў. Выбачаемся перад тымі, хто хацеў бы асабіста разьвітацца з нашым татам, просім згадаць яго добрым словам і памятаць».
Кастусь Севярынец. Верш «Ня бойся!»
Улада шчэрыцца, як зьвер?
Ня бойся.
Не прасі.
Ня вер.
Стой мужна.
Рады не дасі?
Ня вер.
Ня бойся.
Не прасі.
Ты — беларус.
Не супакойся!
Ня вер. І не прасі.
Ня бойся.
2 верасьня Кастусь Севярынец апублікаваў на сваёй старонцы ў фэйсбуку адзін са сваіх апошніх вершаў:
ПОД ЛИСТОПАДОМ
Крона клёна горит,
Плавит листья литые.
Облетают мои
Сентябри золотые.
Облетают, спеша,
И шуршат виновато,
Что устала душа
Горевать об утратах.
Покружат на ветру
Меж землёю и небом
И уносят листву
В невозвратную небыль.
А в саду, где цвело,
Там, где лето гуляло,
Сколько листьев смело!
Сколько яблок упало!
Что ж, давай без обид.
И — на выход с вещами!
Что-то память знобит
От разлук и прощаний.
Набегает слеза,
Удержать невозможно,
А друзей голоса
Всё милей, всё дороже.
За избыток кручин
Не суди меня строго —
Посидим, помолчим
Перед вечной дорогой.
Оглянусь, улыбнусь:
Жизнь со мной не скучала!
В путь-дорогу умчусь —
Без конца, без начала.
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


authors:
Артем Черников
Ирина Халип
Андрей Новик
Андрей Бордухаев-Орел

description: Вынікі апытання пікантныя.

title: "Наша Нiва": Якія наступствы будзе мець апытанне, якое паказала, што рэйтынг Лукашэнкі меншы, чым у Ціханоўскай, Бабарыкі і Калеснікавай?

maintext:
«Наша Нiва»: Якія наступствы будзе мець апытанне, якое паказала, што рэйтынг Лукашэнкі меншы, чым у Ціханоўскай, Бабарыкі і Калеснікавай? 1 26.10.2021, 21:41
5,244
Виктор Бабарико
Вынікі апытання пікантныя.
На днях праект «Дасье Чарнова» зліў у сеціва даныя апытання, праведзенага Усерасійскім цэнтрам вывучэння грамадскай думкі (УЦВГД) для Міністэрства замежных спраў Расіі, пiша «Наша Нiва».
Вынікі яго пікантныя: згодна з апытанкай, напрыклад, беларусы лепш за ўсё ставяцца да Марыі Калеснікавай, Віктара Бабарыкі і Святланы Ціханоўскай, а вось у Лукашэнкі там вялікі антырэйтынг: 55% рэспандэнтаў ставяцца да яго персоны адмоўна (а 59% апытаных увогуле падтрымліваюць яго адхіленне ад улады).
Далей — яшчэ цікавей. 65% беларусаў марыць, каб сённяшнія ўлады пачалі перамовы з апазіцыяй.
Большая частка апытаных таксама выступае за пераход да парламенцкай рэспублікі і пры гэтым — супраць аб’яднання Беларусі і Расіі ў адзіную дзяржаву.
76% суайчыннікаў хацелася б бачыць рашучыя рэформы ў галіне эканомікі, а 66% — з'яўлення новых палітычных партый.
Рэспандэнты выказалі адназначнае «не» блакіроўцы незалежных медыя і арыштам журналістаў, а таксама асуджэнню Віктара Бабарыкі на 14 год калоніі.
Лепш за ўсё, згодна з апытаннем сімпатый да дзяржаў і арганізацый, беларусы ставяцца да Украіны. Расія ў рэйтынгу прыязнасці падзяляе другое месца з Польшчай. Амаль адразу пасля іх ідуць ЕС, Літва і толькі потым Кітай.
Што тычыцца замежных палітыкаў, то найбольшая сімпатыя ў апытаных — да Ангелы Меркель, а горшы рэйтынг — у прэзідэнта ЗША Джо Байдэна.
Першапачаткова да дадзеных зліваў некаторыя паставіліся як да фэйкавых, але ВЦІОМ не абвергнуў іх наяўнасць. Гэта афіцыйна кажа, што апытанне сапраўды мела месца.
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


authors:
Андрей Бордухаев-Орел
Владимир Халип
Вероника Круглова
Артем Черников

title: Дзьмітры Фурманаў: Прыйдуць добрыя часы

maintext:
Дзьмітры Фурманаў: Прыйдуць добрыя часы 21.10.2021, 20:06
1,620
Дзьмітры Фурманаў
Першае інтэрвію на волі паплечніка Сяргея Ціханоўскага.
Дзьмітры Фурманаў, які першым з асуджаных па «справе Ціханоўскага» выйшаў на волю, даў першае інтэрвію на свабодзе. Ён расказаў «Радыё Свабода» пра галюцынацыі ад холаду, самы радасны падарунак на Раство і аднаўленьне барады.
«Стаяла задача мяне ізаляваць ад іншых асуджаных»
— Дзьмітры, як вы цяпер сябе адчуваеце?
— Я цяпер крыху ў стрэсавым стане, не разумею, што адбываецца. Мяне меліся вызваліць на дзень пазьней, 22 кастрычніка. Але чамусьці за паўгадзіны да вызваленьня да мяне прыйшлі і сказалі: «Калі ты хочаш сёньня выйсьці, мы цябе сёньня выпусьцім». Я не разумеў, калі я цяпер выйду, ці будзе нехта пра гэта ў курсе. Але мяне сустрэлі бацькі і сябры.
Апошнія паўтара месяца я быў ня ў курсе, што адбывалася. Я не атрымліваў лістоў, не было газэт. Я знаходзіўся ў штрафным ізалятары. Навіны мяне, канечне, засмуцілі, бо яшчэ горшаю стала сытуацыя з правамі чалавека ў Беларусі, людзей саджаюць, павялічваецца колькасьць палітвязьняў. Таму настрой ня надта добры, але, канечне, лепш, чым заставацца ў турме. Да таго ж я сустрэўся з блізкімі. Гэта вялікі зарад пазытыву, энэргіі. Спадзяюся, што мяне гэта ўзбадзёрыць.
— Што вы далей плянуеце рабіць?
— Паўтара месяца ў штрафным ізалятары (ШЫЗА) было дастаткова, каб абдумаць свае далейшыя пляны. Агулам хацелася хутчэй убачыцца з роднымі. Што рабіць далей, яшчэ ня вызначыўся. Я больш даведаюся, што адбываецца вакол, і буду ад гэтага адштурхоўвацца.
— Чаму вы так доўга сядзелі ў ШЫЗА калёніі?
— Мяне накіроўвалі ў ШЫЗА, як я думаю, з надуманых прычын. Калі я прыбыў у калёнію, стала відавочна, што стаіць задача як мага хутчэй мяне ізаляваць ад іншых асуджаных. Чаму — я пакуль не зразумеў. Яны вельмі хутка аформілі дакумэнты на ШЫЗА, і адтуль мяне не выпускалі да канца тэрміну. Ад іншых асуджаных, зь якімі хадзіў у душ, даведаўся, што калі мяне накіравалі ў ШЫЗА, то наўрад ці накіруюць у атрад за месяц да вызваленьня, бо гэта папяровая валакіта, гэта нязручна для калёніі.
«Часам у галаве пачыналіся галюцынацыі ад холаду»
— Як паўплывала зьняволеньне на вашае здароўе?
— ШЫЗА — вельмі складанае месца для здароўя. Няма спальных рэчаў, даводзіцца спаць на драўлянай нары. Было вельмі халодна, нават калі ўжо ўключылі ацяпленьне. Часам у галаве пачыналіся галюцынацыі ад холаду. Пасярод ночы даводзілася тройчы ўставаць і рабіць зарадку, каб сагрэцца. Адна з нырак пачала балець. Спадзяюся, яна адновіцца.
Па харчаваньні нельга сказаць, што яно там лепшае сярод усіх калёній, як яны самі кажуць. Я быў на «Валадарцы», у турмах Жодзіна і Горадні. На «Віцьбе» нічога асаблівага па ежы няма, звычайная баланда. Заўжды прысутнічаў голад, хацелася больш есьці.
— Што самае цяжкае было падчас зьняволеньня?
— ШЫЗА для мяне быў самым горшым варыянтам. З самага пачатку было лягчэй, калі не лічыць майго выкраданьня, а з кожным днём было цяжэй і цяжэй. ШЫЗА было самым складаным. У першай палове тэрміну ў мяне не было прафуліку, які «павесілі» на мяне ў турме: нібыта я схільны да нападаў на супрацоўнікаў турмы, захопу закладнікаў, а цяпер яшчэ «павесілі» экстрэмісцкую і іншую дэструктыўную дзейнасьць. Я даведаўся, што ўсім палітычным гэта вешаюць.
Пасьля пастаноўкі на ўлік у горадзенскай турме мяне пачалі накіроўваць у карцар, часам з надуманых прычын, часам была і мая віна празь непаразуменьні з начальствам.
— Якія моманты былі самыя радасныя?
— Калі я быў у турме Горадні, я думаў, што сустрэну Новы год адзін. Але адміністрацыя палічыла, што гэта будзе надта жорстка для мяне, таму 31 сьнежня мяне падсялілі да іншых асуджаных. Было цікава сустрэць Новы год зь іншымі людзьмі, пагаварыць, расказаць пра жыцьцё.
Калі гаварыць пра людзей, якія нас падтрымлівалі, гэта вялікая падтрымка і дапамога. Дзякуй ім вялікі за гэта. Калі б не лісты і перадачы, я ня ведаю, як бы ўсім палітычным асуджаным складана прыйшлося. Я вельмі добра памятаю момант, калі мне прыйшла перадача ад маёй дзяўчыны, якая знаходзілася за мяжой. Там былі навагоднія пернікі, яны былі вельмі смачныя. Я мяркую, што гэта найлепшы падарунак для мяне. Перадачы, пасылкі ад людзей, падтрымка дарагога вартыя.
— Дзе вы шукалі надзею ў самыя цёмныя моманты падчас зьняволеньня?
— Самы складаны этап быў у ШЫЗА. Ты не атрымліваеш ні лістоў, ні перадач. Тады вельмі цяжка. Акрамя сваіх думак, у чалавека нічога няма. Чалавеку даводзіцца ўзгадваць сваё жыцьцё, будаваць пляны на будучыню. Мяне гэта падтрымлівала. Я плянаваў, што буду рабіць далей. Узгадваў добрыя моманты з жыцьця. Мяне гэта ратавала ў гэтыя хвіліны.
— Цяпер многія беларусы ў прыгнечаным стане. Ці хацелі б вы ім нешта сказаць?
— Тым, хто зараз у дэпрэсіі і думае, што ў нас нічога не атрымаецца, я хачу сказаць, што гэта ўсё часова. Любы кепскі час заканчваецца. Прыйдуць добрыя часы. Нават у самай кепскай сытуацыі можна знайсьці добрае. Калі ты не ў турме, гэтаму ўжо можна радавацца. Хоць мы ўжо доўга цярпім, аказваецца, трэба яшчэ пацярпець нейкі час.
— Вас памятаюць з густой рудой барадой. Ці вернецца яна?
— У ШЫЗА трэба галіцца раз на тыдзень. Бліжэйшае галеньне ў мяне мелася быць у суботу. Я на яго ня трапіў. У будучыні я аднаўлю бараду, не хвалюйцеся.
— Як вас зьмяніла турма?
— Я думаю, ня толькі мяне зьмяніла турма, яна кожнага чалавека можа памяняць. Ня тое што ён стане горшы ці лепшы, ці азлобіцца на людзей. Турма дае час асэнсаваць сябе і свае дзеяньні і думкі. У цябе дастаткова часу, каб зразумець, што ты робіш. Людзей вакол ты разумееш з новага боку. Турма — гэта школа жыцьця, не такая, як войска, а больш жорсткая. Тут чалавек успрымае сам сябе па-новаму, даведваецца пра сябе новыя рэчы, пра людзей таксама. Баяцца турмы ня варта. Калі ты ўжо туды трапіў, у цябе ёсьць добры час для пераасэнсаваньня і разуменьня сябе і людзей агулам.
Дзьмітры Фурманаў — гарадзенец, сябра ініцыятыўнай групы Сьвятланы Ціханоўскай.
Яго затрымалі 29 траўня 2020 году на пікеце Сьвятланы Ціханоўскай у Горадні. Фурманаў зьбіраў подпісы як сябра ініцыятыўнай групы. Калі на Савецкай плошчы пачалася тузаніна і міліцыянт апынуўся на зямлі, затрымалі Сяргея Ціханоўскага і ягоных паплечнікаў. У гэты момант невядомыя схапілі Фурманава з-за стала разам з крэслам на вачах у бацькоў, выцялі па твары і завезьлі ў міліцыю.
Фурманаў атрымаў 2 гады калёніі агульнага рэжыму за «арганізацыю дзеяньняў, якія груба парушаюць грамадзкі парадак». Ён некалькі разоў галадаваў у няволі на знак пратэсту. Мінулым летам разам зь ім пад сьценамі «Валадаркі» галадалі ягоныя маці і дзяўчына.
Тэрмін Дзьмітрыя скараціўся пасьля пераліку паводле новага заканадаўства, дзе 1 дзень СІЗА залічваецца за паўтара дня калёніі агульнага рэжыму. А ў СІЗА ён правёў 1 год і 3 месяцы. 21 кастрычніка ён выйшаў на волю з калёніі «Віцьба».
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».


authors:
Артем Черников
Ирина Халип
Сергей Дылевский

maintext:
Як 400 год таму легендарны гетман ВКЛ Ян Хадкевіч перамог асманаў пад Хоцінам 9.10.2021, 16:14
Бітва пад Хоцінам без перабольшвання мела ключавое значэнне як для нашых народаў, так і для ўсёй Еўропы.
Радасць перамогі і трагізм смерці. Так гісторыя знітавала Хоцінскую бітву і гетмана Яна Караля Хадкевіча. Сёлета адзначаюцца 400-я ўгодкі падзей, калі крылатыя вершнікі скрыжавалі шаблі з асманамі на берагах далёкага Днястра, піша гісторык Павел Булаты дзеля novychas.by.
Калі завітаць у фарны касцёл Наваградка, можна ўбачыць загадкавую пліту. На ёй у апошняй малітве ўкленчылі постаці рыцараў, якія страцілі галовы. Над няшчаснымі ваярамі — Божая Маці, якая працягвае руку з вянцом пераможцаў. З лацінскага тэксту эпітафіі можна вычапіць згадкі пра 1621 год, перамогу і Хоцін… Гэта — памятная пліта, якую ў 1643 годзе паставіў наваградскі шляхціц, крылаты панцырны гусар Ян Рудаміна-Дусяцкі. Так праз 22 гады мужны рыцар увекавечыў памяць аб палеглых земляках у Хоцінскай бітве, дзе страціў брата і быў паранены сам.
Адгалосак у наваградскім касцёле падзей, якія разгарнуліся ў далёкай Бесарабіі, — невыпадковы. Бітва пад Хоцінам без перабольшвання мела ключавое значэнне як для нашых народаў, так і для ўсёй Еўропы. Адвага гусарскага чыну спыніла пагрозу ўварвання Асманскай імперыі, уладанні якой распасцерліся ў трох частках свету, а межы падпаўзалі пад гарады старой Еўропы.
Геапалітычныя інтарэсы і «гібрыдная» вайна
Другое дзесяцігоддзе XVII стагоддзя — гэта час, калі яшчэ моцная Рэч Паспалітая была ўплывовым гульцом на палітычнай арэне. І, як любая дзяржава з амбіцыямі, яна мела свае зоны ўплыву, а сярод суседзяў — пераменлівых ворагаў і хаўруснікаў. На парозе 1620-х на захадзе еўрапейскага кантыненту палыхала рэлігійная вайна паміж каталікамі і пратэстантамі, Маскоўская дзяржава, у якой толькі што адваявалі Смаленск, адыходзіла ад «смуты», а галоўным вектарам барацьбы для Рэчы Паспалітай была Швецыя і змаганне за Балтыйскае ўзбярэжжа.
Зусім нечакана кропка канфлікту перамясцілася з поўначы на поўдзень: пачалося адкрытае збройнае сутыкненне з Турцыяй. Да 1620-х стасункі Вільні і Варшавы са Стамбулам не былі вострымі, Турцыю больш цікавіў басейн Дуная. Што праўда, гэтыя адносіны не былі і прыяцельскімі, іх можна ахарактарызаваць сучасным тэрмінам «гібрыдная вайна», толькі ўзору XVII стагоддзя. Прамога канфлікту не было, але бакі адзін другому моцна надакучвалі. Паўднёвыя землі Рэчы Паспалітай часта цярпелі ад рабаўнічых набегаў адданых асманскіх леннікаў — крымскіх татар. Сіметрычным адказам былі Запарожскія казакі, якія па Дняпры і Чорным моры рабавалі не толькі Крым, але часам выпраўляліся да турэцкіх берагоў, неслі гвалт і пагрозу прадмесцям Стамбула.
Вайна развязвалася паступова. Першымі пагоршыліся дыпламатычныя адносіны ў еўрапейскім трыкутніку Габсбургі — Рэч Паспалітая — Асманская імперыя. Калі сцісла, то справа тут такая: галоўным ворагам Стамбула ў Еўропе былі дзяржавы Габсбургаў — шчыт на шляху турэцкай экспансіі, а Рэч Паспалітая ўступіла з імі ў альянс. Спрацаваў механізм «сябар майго ворага — мой вораг». Так Рэч Паспалітая аўтаматычна стала праціўнікам для Турцыі. Для пажару вайны знайшлася і глеба — малдаўскія землі, за ўплыў над якімі ішло спаборніцтва. Лакальныя сутычкі перараслі ў вайну, якая атрымала імя Хоцінскай.
Перад вялікай перамогай быў вялікі разгром
Першы эпізод Хоцінскай вайны — восеньскі паход 1620 года. Каронныя войскі і войскі Асмана ІІ сустрэліся недалёка ад малдаўскай вёсачкі Цэцора пры рацэ Прут. Асманскі вайскаводца Іскандэр-Паша ўшчэнт разбіў армію Рэчы Паспалітай, захапіў у палон гетмана Станіслава Канецпольскага, пакараў смерцю гетмана Станіслава Жалкеўскага. Толькі хуткі надыход зімы спыніў баявыя дзеянні.
Вайсковы трыумф неверагодна натхніў амбіцыйнага і зусім маладога, 16-ці гадовага султана. Без затрымак Асман ІІ сабраў вялікае войска і пачаў рыхтаваць паход на Рэч Паспалітую з сур’ёзным намерам выйсці да берагоў Балтыйскага мора. Знайшоўся і хаўруснік — Швецыя, даўні вораг і канкурэнт на Балтыцы, які адначасова распачаў баявы рух у Інфлянтах.
Не спала ў шапку і Рэч Паспалітая. Што праўда, яна замежнай падтрымкі не атрымала: еўрапейскія краіны былі вельмі занятыя войнамі на глебе спрэчак, чыё багаслоўе больш правільнае. Толькі праз шэсць дзесяцігоддзяў кааліцыя хрысціянскіх манархаў збярэцца і дасць бой турэцкай навале… А ў 1620 годзе Рэч Паспалітая аказалася адна, твар да твару з грозным ворагам. Разлік — толькі на сябе, трэба было збіраць сілы. Няўдача пад Цэцорай падштурхнула заняцца сур’ёзнай падрыхтоўкай да абароны краіны.
Амаль год цягнулася руціна падрыхтоўкі да вайны з яе звыклым клопатам: спозненыя падаткі на вайну, нястача коней і артылерыі, кепская вайсковая дысцыпліна. Але галоўным было іншае пытанне: хто будзе здольны камандаваць войскам?
Войскамі камандуе лепшы
Пытанне аб вайскаводцы вырашалася на варшаўскім сойме ў снежні 1620 года. Кароннае войска было разбітае, гетманы страчаны. Пры падтрымцы большасці ўплывовых вяльможаў, галоўнае камандаванне над узброенымі сіламі Рэчы Паспалітай прымае 50-ці гадовы вялікі гетман літоўскі Ян Караль Хадкевіч — адзін з найбольш таленавітых вайскаводцаў XVII стагоддзя. Не хопіць эпітэтаў, каб апісаць вайсковы талент Хадкевіча, ён — сапраўдная зорка і геній вайсковай справы.
Паслужны спіс гетмана — амаль 30 гадоў няспынных бітваў і перамог. Вайсковая кар’ера Хадкевіча пачалася з падаўлення казацкага паўстання Севярына Налівайкі, потым былі шматлікія войны са шведамі. Самы яскравы эпізод шведскай кампаніі — бітва пад Кірхгольмам. Гэта ўзор бліскучай перамогі меншымі сіламі, гэта бітва, дзе вырашальную ролю адыгралі гусары. Не застаўся гетман убаку і Маскоўскіх паходаў. І вось перад ім новы выклік — ратаваць айчыну ад турэцкіх шабель.
Хадкевіч вырашае абараняцца
Славуты гетман добра ацаніў аператыўную абстаноўку і суадносіны сіл, якія былі прыкладна адзін да трох на карысць туркаў. З улікам гэтага Хадкевіч абірае абарончую тактыку супраціву. Для лагера ён вызначыў месца каля крэпасці Хоцін на малдаўскім правабярэжжы Днястра.
Сучасны Хоцін — гэта раённы цэнтр у Чарнавіцкай вобласці ва Украіне, а ў 1621 годзе ён стаў арэнай вялікай бітвы. Асяроддзе гэтаму спрыяла. Хадкевіч разумна распарадзіўся ўмовамі мясцовасці. Паўночная лінія абароны абапіралася на замак XV стагоддзя і мураваную царкву, з усходу пазіцыі засланяў хуткаплынны Днестр і яго высокі скалісты бераг. Акрамя таго, да падыходу турак гетман добра падрыхтаваўся: былі насыпаны даўгія земляныя валы, узведзены ўмацаванні з зямлі і дрэва. Па сутнасці, было створанае паўкола палявых умацаванняў, разлічаных на выкарыстанне кавалерыйскіх контр-атак. А яны былі вельмі важныя, бо эліта, спадзеў і апора войска Рэчы Паспалітай — крылатыя гусары.
Пад сваёй гетманскай булавой Хадкевіч сабраў вялікае войска, частку якога складалі польскія харугвы, найміты з Сілезіі, Прусіі і Нямеччыны. Былі і харугвы з паветаў Вялікага Княства Літоўскага, якія мелі баявы досвед. Камандавалі імі загартаваныя ў бітвах ваяры — Аляксандр Сапега, Мікалай Зяновіч, Мікалай Касакоўскі, Ян Рудаміна. Таксама былі ў складзе войска гетмана легендарныя «лісоўчыкі», якія навадзілі жах на маскоўскія ваколіцы дзесяцігоддзем раней. У гэтай кампаніі трэба адзначыць асаблівую ролю, якую адыгралі запарожскія казакі.
На чыім баку запарожскія казакі?
Важнай задачай для кіраўніцтва было заручыцца падтрымкай запарожскага войска з яго першакласнай, спрактыкаванай мабільнай конніцай. Да таго ж, казацкія шаблі не раз скрыжоўваліся з турэцкімі, гэты вораг быў добра знаёмы. Але запарожскія старшыны вагаліся, і не без падстаў. Адносіны паміж Варшавай і запарожцамі былі напружаныя на фоне той гаспадарчай і рэлігійнай палітыкі, якая ажыццяўлялася ў адносінах да Падняпроўя. Да таго ж, казакі асцерагаліся, што стануць разменнай картай у дыпламатычных гульнях на перамовах з Турцыяй: султан асабліва патрабаваў разагнаць надаедлівую Сеч. Складаныя перамовы схілілі казакоў на бок Рэчы Паспалітай. Магутнае казацкае войска на чале з даўнім паплечнікам Хадкевіча гетманам Пятром Сагайдачным пераправілася праз Днестр.
Пакуль літоўскі гетман умацоўваў пазіцыі пад Хоцінам, казацкія ватагі спусташалі наваколле, чым пакідалі туркаў без правіянту, рабілі засады на непрыяцеля. Да таго ж, частка казакаў на чаўнах пачала марскія выправы на туркаў, наводзіла страх на турэцкае ўзбярэжжа, шкодзіла марскім камунікацыям. Напачатку кампаніі казакі займаліся звыклай для сябе вайсковай справай, чым выйгравалі для гетмана час.
Таленавіты гетман, магутныя ўмацаванні, спрытнасць гусараў і храбрасць казакаў — добры набор для супрацьстаяння. Але ўсяго гэтага не дастаткова. Трэба ідэя, якая б усіх яднала. І яна была: абарона хрысціянскай цывілізацыі ад мусульманскай навалы. Там, пад Хоцінам, казакі і гусары баранілі свае сем’і, свой далёкі дом, які многім не было наканавана пабачыць ужо ніколі.
Шэсць вырашальных дзён верасня
Першыя сутычкі з туркамі пачаліся яшчэ напрыканцы жніўня. Казацкі атрад здзейсніў смелы рэйд на асманскае войска, якое набліжалася да Хоціна, добра нашкодзіў яму, але амаль увесь і загінуў. Туркі намагаліся адсекчы казакоў, якія яшчэ не прыйшлі ў галоўны табар на Днястры, але без выніку.
1 верасня перадавыя атрады турак пачалі безвыніковы штурм яшчэ не ўмацаваных пазіцый, а 2 верасня пад Хоцін прыбыла галоўная частка вялікага войска Асмана ІІ. Распачалася бітва. Туркі паўтарылі штурм пазіцый запарожцаў, але тут гетман пасылае дапамогу казакам, падтрымлівае іх залпамі артылерыі. Янычары захісталіся, а казакі рынуліся ў контр-атаку.
3 верасня распачалася атака туркаў на пазіцыі блізу царквы, але польская пяхота спыніла гэты парыў. У другой палове дня зноў пачаўся наступ на пазіцыі запарожцаў. Бой завязаўся суровы, але казацкая шабля аказалася мацнейшай за турэцкую: асманы былі адкінуты, а мужныя запарожцы ўварваліся ў іх табар, адкуль вярнуліся толькі ўначы з багатай здабычай.
4 верасня сітуацыя абвастрылася. За гэты час Асман ІІ сабраў свежыя сілы і вырашыў паўтарыць атаку па тым жа плане: ударыць на пазіцыі каля царквы і на лагер запарожцаў. Наступ на царкву праваліўся, але туркі пачалі моцны абстрэл з гармат: чаго-чаго, а пораху ў іх не бракавала. Пасля артылерыйскага шквалу асманскія галаварэзы кінуліся на казакоў, моцна падціскалі. Калі сітуацыя стала крытычнай, гетман Хадкевіч робіць ход канём — выпускае ў бой літвінскую пяхоту і частку конніцы. Туркі адступілі. Але замест пабітых атрадаў султан пусціў у ход новыя сілы. Да вечара ўпарта біліся казакі поруч з «лісоўчыкамі», а пад ноч, якая спыніла сечу, нават перайшлі ў наступ. За адзін дзень ваяры Хадкевіча адбілі тры атакі султана!
5 верасня бакі пераводзілі дух, а 6 верасня турэцкі лагер узрушыла навіна аб тым, што вялікі атрад дзёрзкіх запарожцаў у Чорным моры патапіў 20 турэцкіх судоў з гарматамі і наблізіўся да Стамбула.
Гетман вядзе ў атаку гусараў
Вырашальным і цяжкім днём было 7 верасня 1621 года. Па сваёй завядзёнцы дзень пачаўся з моцнага гоману турэцкіх гармат. Цягам пяці гадзін асманская конніца і янычары чатыры разы спрабавалі скрышыць абарону запарожцаў. Але ўсё марна! Казакі не толькі выстаялі, але і зноў пайшлі ў контр-атаку.
Але Асман ІІ робіць нечаканы ход: галоўны ўдар ён скіроўвае на зазор у абароне, дзе стаялі польскія і літвінскія войскі. Перадавы атрад абаронцаў быў амаль цалкам пасечаны, янычары прарваліся праз нямецкіх наймітаў і пяхоту, захапілі галоўны вал, трапілі ў лагер. Здавалася, перамога турак блізка... Гетман не разгубіўся, ён імгненна ў прарыў скіраваў спешаных запарожцаў, якія ўратавалі сітуацыю і выбілі янычараў.
Султан, які ўжо адчуваў перамогу, кідае ў вір бітвы новыя сілы. Але насуперак яму Хадкевіч разыгрывае сваю партыю і робіць назапашаны ход. Падпусціўшы праціўніка пад самыя валы, у бой рынулася галоўная сіла — тры харугвы літвінскай крылатай конніцы і рэйтараў. У бой гусараў вядзе сам вялікі гетман літоўскі Ян Караль Хадкевіч. Кавалерыя ўдарыла туркаў у фланг, пабурыла іх шэрагі, раструшчыла шаблямі… З вялікімі стратамі туркі кінуліся ўцякаць.
Гэта смелая атака зламала маральны дух туркаў, а шляхецкія шаблі згасілі запал амбіцыйнага султана. Балтыйскае ўзбярэжжа яму больш не мроілася.
Зацяжная пазіцыйная вайна
Пастаянныя атакі пазіцый Хадкевіча аказаліся для турак справай не таннай. Асман ІІ абірае новую тактыку: адрэзаць камунікацыі, узяць у аблогу Хоцінскія пазіцыі і спадзявацца на тое, што абаронцы памруць ад голаду і хвароб. Змаганне перарастала ў нудную і доўгую пазіцыйную вайну.
Але тут усё пайшло па плане, які прадугледжваў гетман Хадкевіч. Ён рыхтаваўся да абароны і пазіцыйнай вайны, а туркі не былі да гэтага гатовыя. Войскі Асмана ІІ былі пазбаўлены галоўнай сваёй перавагі — мабільнасці, турэцкая і татарская конніца, узброеная халоднай зброяй і лукамі, аказалася бессэнсоўнай. Да таго ж на дапамогу Хадкевічу прыйшло надвор’е: турэцкія ваяры былі пераважна з цёплых краёў, а тут пачыналася халодная дажджлівая восень… Няўрымслівыя туркі аказаліся не гатовымі да доўгай аблогі.
Трэба прызнаць, што і ў лагеры абаронцаў не ўсе былі падрыхтаваныя да чакання. Запарожскія казакі таксама былі прызвычаеныя да імклівых дзеянняў. Але свой імпэт, яшчэ больш азлобленыя голадам і нястачай, яны перавялі ў рэчышча барацьбы. І дасталася ж туркам ад вылазак казакаў! Начныя імклівыя вылазкі смелых ваяроў наводзілі страх на турэцкі лагер, а казакі вярталіся з фуражом, каштоўнасцямі і коньмі. Да казакоў далучыліся «лісоўчыкі». Такія напады дэмаралізавалі ворага.
Час ішоў, і стан спраў у абодвух табарах пагаршаўся. Голад, хваробы, адсутнасць корму для коней, панічныя настроі пасяліліся ў войску Хадкевіча і Асмана ІІ. Справа перамогі вырашалася ўжо не зброяй, а ўпартасцю і вытрымкай маральнага духа. І ў гэты вырашальны момант лёс робіць нечаканы віраж: памірае славуты гетман.
Смерць гетмана і доўгачаканы мір
Падчас Хоцінскай бітвы гетман быў ужо не малады для свайго часу. Тры дзесяцігоддзі ваенных паходаў, жыцця ў сядле і намёце, спёка, маразы, смелыя конныя атакі… Здароўе было ўжо не тым, дый букет хвароб быў сур’ёзны. 24 верасня сэрца славутага ваяра спынілася. Але за дзень да гэтага ён перадаў булаву камандуючага свайму паплечніку — палкоўніку Любамірскаму.
Канешне, у лагеры як маглі трымалі смерць правадыра ў таямніцы, але навіна пераскочыла праз баявыя ўмацаванні і дайшла да Асмана ІІ. Смерць гетмана і падзенне маральнага духу — гэта быў апошні шанец султана на перамогу.
Ведалі гэта і абаронцы. 25 верасня Любамірскі адышоў ад першапачатковых пазіцый і аслабленыя войскі занялі больш кароткую абарончую лінію. Асманы пайшлі ў атаку, але яна захлябнулася. 28 верасня пасля моцнага артылерыйскага агню пачаўся вялікі штурм. Асман ІІ пайшоў ва-банк. Цягам дня было дзевяць адчайных спроб атакі. Але стан турэцкіх ваяроў быў дэпрэсіўны, яны ішлі з неахвотай і як лагічны вынік — поўная параза.
Яшчэ пры жыцці Хадкевіча былі спробы перамоў, апошнія няўдачы зрабілі Асмана ІІ больш згаворлівым, і доўгачаканы мір быў падпісаны 9 кастрычніка.
Што ў выніку?
Два бакі панеслі вялікія страты і разышліся кожны ў сваім напрамку: туркі пайшлі на поўдзень, палякі і літвіны на поўнач, казакі — у родны стэп. Але хто стаў пераможцам? Тут той выпадак, калі кожны вырашыў для сябе сам. У Рэчы Паспалітай і асяроддзі казакаў спыненне аграмаднай арміі асманаў было ўспрынятае як вялікая перамога, а вось султан Асман ІІ па выніках бітвы моцна зажурыўся.
Асаблівых палітычных перамен не адбылося. Канешне, амбіцыйным планам туркаў па выхаду да Балтыйскага ўзбярэжжа не лёс было здзейсніцца, у гэтым адназначная перамога Рэчы Паспалітай. Тэрытарыяльных змен не адбылося: мяжа паміж Рэччу Паспалітай і Асманскай імперыяй праходзіла па Днястры, Рэч Паспалітая прызнала Асманскі кантроль над Малдовай. Турцыі і Крымскаму ханству забаранялася здзяйсняць набегі на землі Рэчы Паспалітай, а запарожцам забаранялася здзяйсняць паходы на Крым і Турцыю, што, канечне ж, парушалася.
Цікава, што галоўныя героі Хоцінскай бітвы не шмат пасля яе пражылі. Ян Караль Хадкевіч памёр падчас бітвы. Гетман запарожцаў Пятро Сагайдачны сканаў ад атрыманых ран праз некалькі месяцаў. Не доўга пражыў і султан Асман ІІ. У паражэнні ён бачыў віну янычараў і хацеў мадэрнізаваць войска, але прыхільнікі старога ладу пайшлі на змову і ў 1622 годзе зрынулі з трону і забілі 17-ці гадовага султана.
Хоцінская бітва не спыніла супрацьстаянне з Турцыяй. Будуць яшчэ і шматлікія памежныя сутычкі, і Другая Хоцінская вайна, і Венская бітва…
P.S. Памяць аб бітве
У гонар слаўнай перамогі пад Хоцінам, якая, лічылася, уратавала хрысціянскі свет, Папа Рыгор XV і Урбан VIII прысвяцілі асобны дзень памяці — 10 кастрычніка: у гэты дзень Каталіцкая Царква да канца ХІХ стагоддзя ладзіла адмысловую імшу.
Пра бітву і подзвігі гетмана ў самой Рэчы Паспалітай памяталі, яны займалі годнае месца ў пантэоне памяці, як рамантызаваны ўспамін аб даўнім рыцарскім мінулым. Не стала Рэчы Паспалітай — памяць прытупілася, хоць суцэльны міф аб слаўным мінулым жыў.
У міжваенны час у Заходняй Беларусі памяць аб Хоцінскай бітве і гетмане Хадкевічу крыху ажыла. Дробны прыклад: у 1927 годзе ў баранавіцкай гімназіі імя Тадэвуша Рэйтана адбываліся школьныя ўрачыстасці, прысвечаныя перамозе пад Хоцінам; у Лідзе ж гімназія насіла імя Яна Караля Хадкевіча.
Гістарычная навука Савецкай Беларусі Хоцінскую бітву «згубіла» недзе паміж Берасцейскай уніяй і паўстаннем казакаў Багдана Хмяльніцкага. Слаўная перамога асабліва нідзе не згадвалася. Як і не згадваўся гетман Хадкевіч: феадал-эксплуататар гаротнага сялянства ніяк не падыходзіў на ролю героя ў савецкай краіне.
Сучасная Беларусь таксама не можа пахваліцца годнай культурай памяці. Хоцінская бітва і гетман Хадкевіч займаюць «пачэснае» месца сярод дзясятка такіх жа «забытых» бітваў і герояў. Але 400-годзе магло б стаць добрай нагодай для ўшанавання памяці аб бітве і гетмане. Ян Караль Хадкевіч заслугоўвае ўшанавання. Таленавіты ваяр і пераможца, будаўнік замкаў і храмаў… Яго імя павінны насіць вуліцы і плошчы нашых гарадоў, кадэцкія корпусы і вайсковыя спалучэнні. І як бы прыгожа выглядала на цэнтральнай плошчы якога-небудзь беларускага горада ўвекавечаная ў бронзе постаць сталага гетмана, які на кані вядзе крылатых вершнікаў у сваю апошнюю атаку!
Скачивайте и устанавливайте мессенджер Telegram на свой смартфон или компьютер, подписывайтесь (кнопка «Присоединиться») на канал «Хартия-97».