description: Мы працягваем цыкл публікацый аб побытавай гісторыі беларусаў. Сёння раскажам пра тое, калі жыхары нашай краіны сталі святкаваць Новы год і Каляды, а Мы працягваем цыкл публікацый аб побытавай гісторыі беларусаў. Сёння раскажам пра тое, калі жыхары нашай краіны сталі святкаваць Новы год і Каляды, а таксама пачалі калядаваць, піша Onliner. Ці праўда, што раней новы год пачынаўся не з 1 студзеня? Адкуль з’явілася традыцыя ставіць ёлку? Якія стравы ставілі на стол падчас зімовых свят?

title: Калі з’явіўся Новы год у беларусаў і як нашы продкі святкавалі яго і Каляды

maintext:
Мы працягваем цыкл публікацый аб побытавай гісторыі беларусаў. Сёння раскажам пра тое, калі жыхары нашай краіны сталі святкаваць Новы год і Каляды, а таксама пачалі калядаваць, піша Onliner. Ці праўда, што раней новы год пачынаўся не з 1 студзеня? Адкуль з’явілася традыцыя ставіць ёлку? Якія стравы ставілі на стол падчас зімовых свят?
Патрапіць на Новы год нашых продкаў ды распавесці пра іх звычкі і традыцыі з мінулых часоў дапамагае Дар’я Гардзейчык, стваральніца маладога інстаграм-праекта «Альтэрнатыўны Музей» з некананічным падыходам да гісторыі, культуры і мастацтва Беларусі.
Калі з’явіўся Новы год у беларусаў і ці заўсёды яго адзначалі 1 студзеня?
Па сутнасці, для нашых продкаў гэта не было святам. У Еўропе з увядзеннем грыгарыянскага календара год стаў пачынацца менавіта з 1 студзеня. А Граматай Стэфана Баторыя 1583 года такі каляндар уводзiўся на ўсёй тэрыторыi Рэчы Паспалiтай. Але сказаць, што менавіта гэты дзень святкавалі нашы продкі, нельга.
Реклама
— У каталіцтве на 31 снежня выпадаў дзень святога Сільвестра. У народзе гэта называлася Шчодрым вечарам (у праваслаўных святкуецца 13 студзеня. — Заўв. Onlíner), але гэтае свята ніяк не асацыявалася з пачаткам новага года, — адзначае Дар’я. — Новы год у нас пачалі святкаваць толькі пры савецкай уладзе: менавіта тады з’явіліся звыклыя для нас атрыбуты.
Першапачаткова, з язычніцкіх часоў, заканчэнне старога і пачатак новага года былі звязаны са святам зімняга сонцастаяння.
Ці было 1 студзеня выхадным днём?
Не, гэта быў працоўны дзень. Выхадны быў устаноўлены толькі ў СССР указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета ад 23 снежня 1947 года. Таксама афіцыйна зацвярджалася, што 1 студзеня — гэта святочны дзень.
Як так атрымалася, што Каляды католікі і праваслаўныя адзначаюць з разрывам амаль у два тыдні?
Так склалася, што доўгі час Еўропа жыла паводле грыгарыянскага календара, а Расія — паводле юліянскага.
— Яшчэ на пачатку XX стагоддзя ў Расіі было 1 студзеня, а ў Еўропе — ужо 14-га. Перайсці на грыгарыянскі каляндар вырашылі бальшавікі, пасля чаго даты пасунуліся: людзі заснулі 31 студзеня, а прачнуліся 14 лютага! Раней праваслаўныя таксама адзначалі Каляды 25 снежня, як і цяпер католікі, але паводле юліянскага календара. Праваслаўная царква захавала гэтую традыцыю, і паводле цяперашняга календара — грыгарыянскага — афіцыйна гэты дзень выпадае на 7 студзеня. Таму так і замацавалася на постсавецкай прасторы: спачатку Новы год, а потым ужо Каляды, — тлумачыць Дар’я.
Як з’явіліся гэтыя календары і чаму паміж імі такая вялікая розніца? Нібыта больш як дзве тысячы гадоў таму астраномы недакладна палічылі дні, «згубіўшы» каля двух тыдняў жыцця. Гэта высветлілася падчас праўлення Папы Рымскага Грыгорыя, які загадаў «перагарнуць старонкі» календароў.
Добра, Новы год не святкавалі, а што з Калядамі? Ці дарылі падарункі, ці ўпрыгожвалі хаты?
Так, падарункі на Каляды дарылі. Гэта быў вялікі святочны перыяд — ад Каляд да Вадохрышча. Усе гэтыя дні сяляне і шляхта не працавалі і адпачывалі як маглі.
— Як адзначалі Каляды? Найперш пад абрус святочнага стала трэба было палажыць сена: яно сімвалізавала тое сена, якое ляжала ў калысцы нованароджанага Ісуса. Таксама гэта звязвалі з багатым ураджаем на наступны земляробчы год. Наконт колькасці страў на святочным стале былі розныя звычаі, таму што не ўсе сяляне маглі дазволіць сабе прыгатаваць менавіта 12 страў, — удакладняе Дар’я.
Але ж абавязковай стравай у кожнай сям’і была куцця — каша з ячных круп. Што цікава, традыцыйна гатаваліся тры куцці: перад Калядамі (у Шчодры вечар), а таксама напярэдадні Новага года і Вадохрышча.
— Першая святочная вячэра адбывалася 24 снежня (пазней у праваслаўных — 6 студзеня) і была поснай, бо яшчэ працягваўся пост. Гатавалі рыбу, аўсяны кісель і да т.п. Дарэчы, шляхта прыдумала спосаб трошкі схітрыць: яны елі мяса бабра, бо гэта як бы і жывёла, але жыве ў вадзе і мае хвост, таму амаль што рыба, — усміхаецца Дар’я.
Таксама напярэдадні Каляд было абавязковым ушанаванне памяці продкаў. У Шчодры вечар ставілі асобную пасудзіну ці клалі лыжку з куццёй, а гаспадар дома павінен быў запрасіць продкаў на вячэру.
Да Каляд нашы продкі ўпрыгожвалі хату: над сталом вешалі саламянага павука — выяву ідэальна спарадкаванага свету, традыцыйны абярэг беларусаў.
І нават ёлку не ставілі?
Не, гэты атрыбут нават у Еўропе распаўсюдзіўся не так даўно. Першапачаткова царква ставілася да ёлкі не вельмі добра, таму што такі звычай мае карані ў язычніцтве — гэтакі працяг культу пакланення дрэвам.
— Да нас з Еўропы традыцыя ставіць ёлку прыйшла толькі ў XIX стагоддзі. Цікава, што заходнія губерні Расійскай імперыі (Польшча, Беларусь і Украіна) — католікі і ўніяты — перанялі «ёлачны звычай» у суседняй Германіі, а ў цэнтральныя губерні гэта прыйшло зверху — ад нямецкіх імператрыц, з якімі тады жаніліся расійскія імператары, — тлумачыць Дар’я.
Аднак сяляне масава такую традыцыю не падтрымлівалі.
— Ёсць шмат легенд, чаму менавіта ёлка. Хутчэй за ўсё, таму, што гэта адзінае зялёнае дрэва ў нашых краях. Насамрэч у свеце якіх дрэў толькі не ставяць! Што можна знайсці зялёнае, тое і ўпрыгожваюць, — сцвярджае Дар’я. — Існуе легенда пра святога Баніфацыя, які ў нейкай нямецкай вёсцы нібыта ссек святы дуб, каля якога людзі заўсёды рабілі ахвярапрынашэнні. А каля гэтага дуба расла маленькая елачка, і быццам святы Баніфацый сказаў, маўляў, вось вам елка, упрыгожвайце яе на Каляды.
.
Гэта таксама адносна новая з’ява. У той жа Расіі вобраз Дзеда Мароза ўзнікае толькі ў XIX стагоддзі.
— Са святым Мікалаем тая ж гісторыя: у Еўропе вобраз дарыльшчыка замацаваўся за ім прыкладна ў той жа час. Дарэчы, па ўсім свеце такіх персанажаў вельмі шмат, але называюцца яны па-рознаму. Паўнавартасны вобраз Санта-Клаўса сфарміраваўся толькі ў XX стагоддзі, калі хітрыя маркетолагі пачалі афармляць усё гэта. А да таго часу вобраз святога Мікалая азначаў апеку і заступніцтва і выглядаў далёка не як Санта-Клаўс, — адзначае Дар’я.
Дзед Мароз жа ўпершыню быў згаданы ў літаратуры ў 1840 годзе — у зборніку Адоеўскага «Казкі дзядулі Іерэнея», куды была ўключана і казка «Мароз Іванавіч». Але гэта быў далёка не сучасны вобраз Дзеда Мароза. Пасля ён трансфармаваўся і асаблівае распаўсюджанне атрымаў у СССР.
Калядаванне. Калі яно з’явілася і што азначае? Чаму трэба хадзіць па хатах і нечага прасіць?
У адрозненне ад большасці звыклых атрыбутаў і лайфстайла падчас Каляд гэта сапраўды старажытная традыцыя. Даследчыкі звязваюць Каляды са старажытнымі культамі, з татэмізмам і ахвярапрынашэннем.
— Кшталту воўк — гэта ахоўнік нашага роду, і нам трэба надзець касцюм ваўка, каб задобрыць гэтую жывёлу, — распавядае Дар’я. — Калядаванне было распаўсюджаным у сялянскім асяроддзі: людзі пераапраналіся ў мядзведзяў/зайцаў/коз або ў дзядоў/цыганоў/салдат і хадзілі збіраць падарункі. Гэта ўсё адбывалася напярэдадні Каляд.
У кожнай вёсцы былі свае звычаі, у некаторых — вельмі цікавыя і на цяперашні погляд даволі дзіўныя.
— Традыцыя «цягнуць Каляду на дуба» папулярна ў Бярэзінскім раёне. Бралі нейкае кола, упрыгожанае стужачкамі, і вешалі яго на дуб. Фалькларысты мяркуюць, што гэта звязана з сімвалам сонца і зімовага сонцастаяння, — гаворыць Дар’я. — Таксама ў некаторых рэгіёнах існавала традыцыя «ката пячы». Ніводны кот не пацярпеў! Трэба было спячы пірог у форме ката, зрабіўшы яму хвост з каўбасы.
,


description: У адыходзячым 2021 годзе споўнілася 540 гадоў з пачатку княжання ў Слуцку Сімяона ІІ Міхайлавіча Алелькавіча, які быў уладаром Слуцкага краю з 1481 да У адыходзячым 2021 годзе споўнілася 540 гадоў з пачатку княжання ў Слуцку Сімяона ІІ Міхайлавіча Алелькавіча, які быў уладаром Слуцкага краю з 1481 да 1505 года

title: Князь Сімяон, які зрабіў са Слуцка крэпасць

maintext:
У адыходзячым 2021 годзе споўнілася 540 гадоў з пачатку княжання ў Слуцку Сімяона ІІ Міхайлавіча Алелькавіча, які быў уладаром Слуцкага краю з 1481 да 1505 года. Шырокаму колу грамадскасці гэты князь таксама знаёмы па кінафільму «Анастасія Слуцкая».
Вось што вядома аб ім з гістарычных крыніц.
Реклама
Да першай паловы 1490-х гадоў Сімяон кіраваў гаспадарствам разам са сваёй маці княгіняй Ганнай. Яго жонкай на пачатку 1490-х гадоў стала княгіня Анастасія, малодшая дачка апошняга мсціслаўскага князя Івана Юр’евіча. У 1492 годзе ў княжацкай сям’і нарадзіўся сын Юрый. Крыху пазней з’явіліся дочкі Таццяна (пра яе нічога не вядома, магчыма, памерла ў маленстве) і Аляксандра. Апошняя ў 1522 годзе стане жонкай вядомага ваяводы князя Канстанціна Астрожскага.
Асноўная рэзідэнцыя Алелькавічаў знаходзілася ў Капылі, пазней яны канчаткова перабраліся ў Слуцк.
Як прадстаўнік знакамітага роду князь Слуцкі карыстаўся аўтарытэтам у асяроддзі праваслаўных магнатаў краіны, якія не раз выказвалі меркаванні аб магчымасці кандыдатуры Сімяона на вялікакняжацкую пасаду. Напрыклад, у 1492 годзе пасля смерці вялікага князя Казіміра Ягелончыка прыхільнікі Сімяона Слуцкага прапанавалі яго на пасаду новага вялікага князя. На сойм у Вільню Сімяон прыбыў на чале свайго войска ў 500 чалавек. Тым не менш самі Алелькавічы – і Сімяон, а пазней і яго нашчадкі – актыўных прэтэнзій на Вільню не выказвалі.
Для Алелькавічаў было відавочным, што Слуцк — гэта не часовае месца прыпынку, а канчатковае. Яны звярнулі ўвагу і скіравалі энергію на ўладкаванне сваёй вотчыны. Перш за ўсё ўдасканальваліся замкавыя пабудовы, паляпшаліся яго абарончыя ўмацаванні. Можна не сумнявацца, што ў 1490-я гады будаўніцтва ў Слуцку разгарнулася вялікае, бо ў вусных народных паданнях успаміналася легендарнае імя галоўнага замкавага будаўніка Мураша.
На пачатку ХVІ стагоддзя Случчына разам з іншымі паўднёвымі беларускімі землямі падверглася нападам крымскіх татараў. Паходы з мэтай рабаўніцтва і захопу людзей у няволю для іх былі звычайнай справай.
Першы напад крымчакоў на Случчыну адбыўся восенню 1502 года, двойчы ў 1503-м, потым у 1505, 1506, 1508 гадах, апошні ў 1521-м.
Звычайна татары з’яўляліся нечакана, таму падрыхтавацца загадзя магчымасці не было.
«Князь Сімяон Міхайлавіч у той час быў у Слуцку і не ведаў нічога, толькі глянуў з града на места за ракой Случ з царквой святога Юр’я, і ўбачыў татар скачучых на конях, і мужчын, і жанчын хапаючых і забіваючых», — так апісваюцца падзеі восені 1503 года ў «Хроніцы Быхаўца».
У 1502 годзе Сімяон Слуцкі разам з ваяводам Янам Бучацкім, якога прыслаў на дапамогу кароль і вялікі князь Аляксандр, паспелі дагнаць крымчакоў на рацэ Ужы каля Бабруйска. Вораг быў разбіты, а палон вызвалены.
У 1503 годзе князь Сімяон трымаў абарону ад татараў у замку і не змог перашкодзіць ім вярнуцца з дабычай. Але падчас другога ў той жа год нападу аб’яднаныя войскі Сімяона Слуцкага, Альбрыхта Гаштольда, Юрыя Неміровіча і Станіслава Кішкі перахапілі татараў за Прыпяццю каля Давід-Гарадка. Крымчакам была нанесена параза, а палон і дабыча адбіты.
Па волі князя Сімяона ў 1503 годзе ў сувязі з ваеннай небяспекай і разбурэннямі, выкліканымі варожымі нападамі, у Слуцку было ліквідавана Магдэбургскае права з-за таго, што колькасць мясцовага насельніцтва зменшылася. Гораду тады былі дараваныя іншыя прывілеі, якія павінны былі спрыяць прыбыццю ў горад вольных людзей з іншых месцаў.
Самая моцная аблога Слуцкага замка адбылася ў жніўні 1505 года. Слуцкі замак татары не змаглі захапіць, аднак пасадская забудова і прадмесці падвергліся спусташэнню.
У тым жа 1505 годзе, 14 лістапада, князя Сімяона не стала. Як мяркуюць цяперашнія навукоўцы, памёр ён ад занесенай татарамі эпідэміі. Аднак некаторыя даследчыкі не выключаюць і магчымасць атруты. Менавіта такую лінію сюжэта прапанавалі стваральнікі фільма «Анастасія Слуцкая», у якім гледачы пабачылі апошнія дні атручанага князя Сімяона.
Пахаваны князь Сімяон Міхайлавіч у Кіева-Пячэрскай лаўры. Сын Сімяона і Анастасіі князь Юрый у будучым стане бацькам апошняй з роду Алелькавічаў — княжны Сафіі Слуцкай, якую ў наш час праваслаўная царква кананізавала ў лік святых. Помнік ёй з 2000 года стаіць на вуліцы Максіма Багдановіча, насупраць слуцкай пошты. Помнік яе бабулі Анастасіі, жонкі Сімяона, усталяваны на Замкавай горцы ў 2016 годзе — да 900-годдзя Слуцка.

fasttext_language: be


description: 17 снежня мог бы святкаваць 80-гадовы юбілей наш зямляк Вячаслаў Дубінка, журналіст і празаік, вядомы майстар выцінанкі. Менавіта ён адрадзіў у Беларусі 17 снежня мог бы святкаваць 80-гадовы юбілей наш зямляк Вячаслаў Дубінка, журналіст і празаік, вядомы майстар выцінанкі. Менавіта ён адрадзіў у Беларусі гэты народны дэкор — выразаныя з паперы аплікацыі.

title: "Але цягнік пагнаў за небакрай…" Памяці случчаніна Вячаслава Дубінкі, які адрадзіў забыты народны від мастацтва - выцінанкі

maintext:
17 снежня мог бы святкаваць 80-гадовы юбілей наш зямляк Вячаслаў Дубінка, журналіст і празаік, вядомы майстар выцінанкі. Менавіта ён адрадзіў у Беларусі гэты народны дэкор — выразаныя з паперы аплікацыі.
Майстра не стала ў жніўні 2010 года. За тры месяцы да сваёй заўчаснай смерці Вячаслаў Андрэевіч даў вялікае інтэрв’ю карэспандэнту «Кур’ера». З нагоды 80-годдзя земляка «Кур’ер» прапануе вытрымкі з той самай размовы з майстрам.
Реклама
Выразаў казку і трапіў у пастарунак
— Калі я пачынаў займацца выцінанкай, гэта лічылася не мастацтвам, а дурыкамі, у літаральным сэнсе. Так мне па-простаму «ўрэзаў» адзін з маіх калегаў па газеце «Звязда». Цяпер жа «дурыкамі» займаецца мо сотня аматараў гэтага віда народнай творчасці. Ці знайшоў сябе ў выцінанцы? А ў ёй я не шукаў, я проста цешыў душу.
А пачалося… Працуючы ў «Звяздзе» фотапамагатым партыі, шмат паездзіў па рэспубліцы і за яе межамі. А часу марна трацілася. На пераезды, у чаканні цягніка, самалёта. Вось і знайшоў занятак, крышыў нажніцамі паперу.
Падчас выцінання ў Жлобіне, калі чакаў цягніка, да мяне прычапіўся дзяжурны міліцыянт з пытаннем: «Што вы робіце?» — «Выразаю казку», — адказваю. «Для чаго?» — насядае служывы. «Для душы» — «Пройдземце са мной, — цягне мяне ў пастарунак і тлумачыць дзяжур-наму капітану: — Падазроны. Бачыце, усе людзі як людзі — сядзяць, піва п’юць, семкі плююць, у карты рэжуцца… А гэты ненармальны — з нажніцамі…»
Выцінанкі ў такім выглядзе, як цяпер, даўней і не было. Выцінанкай упрыгожвалі хату да Каляд, на Вялікдзень. Сціплыя фіранкі на вокны, разеткавыя ручнічкі для абразоў, палічак. На жаль, узораў амаль не захавалася.
Што натхняе
— Сюжэты для выцінанкі ўсюды — куды ні кінь вокам. Старая каплічка ў засені хвойкі. Магутны дуб на ўзлеску. Збуцвелы ветрачок у голым полі, які ветру жаліцца. А колькі казачных герояў просяцца на паперу! Тут і лесавік, і вадзянік, і ліса-хітруха, заяц-круцялей, конік. За гады творчасці героямі маіх выцінанак красаваліся і птушкі-павы, снягуркі, канькі-гарбункі, былінныя волаты — усіх і не пералічыць. Выцінанкі — усмешка душы. Як працую з нажніцамі — душа спявае!
Саюз аблазіў з «лейкай» і блакнотам
— Падарожнічаю аж з сёмага класа. Абабраў у суседа яблыньку, напакаваў мяшок і ўранні зацягнуў на Слуцкі сокавы завод, атрымаў чырвонец, набыў білет на Урэчча. А там «зайцам» на даху цягніка пагазаваў у Адэсу, пераначаваў на беразе Чорнага мора і да хаты. Атрымаў і «ганарар» — матуліных розгаў.
З тае пары і падарожнічаў па свеце. Савецкі Саюз аблазіў з «лейкай» і блакнотам. Сплаўляў платы па Енісею, ганяў коней па Алтаі, скуб жывіцу ў Краснаярскай тайзе.
Пасля кожнага падарожжа з радасцю вяртаўся дадому. А Беларусь абхадзіў уздоўж і ўпоперак, здымаючы, занатоўваючы, дзівячыся родным мясцінам. А ў Беларусі ўсе куткі цікавыя, хай сабе Клецк, Капыль, Бабоўня, Старобін.
Якім запомніўся Слуцк
— Пятая сярэдняя школа, рачулка Случ, Чортаў мост, дзе я прагульваў урокі, паліў дзённікі з каламі і двойкамі. Сваю адзіную пяцёрку за пяць гадоў вучобы я атрымаў за верш Кандрата Крапівы «Падзяка Сталіну», які і цяпер памятаю. Бегалі на кінасеансы ў 1-ы гарадок. Прасціну нацягвалі паміж двух слупоў, салдаты сядалі з правага боку, а мы, пацанва, — з «тылу». «Чапаева» глядзелі ўсё лета.
Шмат працавалі, дапамагалі бацькам ужо з чацвёртага класа. Білі шашу, разгружалі вагоны са шчэбнем на чыгунцы, пасвілі кароў, коней.
Як змяніў прафесію будаўніка на працу фотакора
— Атрымаў дыплом тэхніка-будаўніка, два гады працаваў прарабам, будаваў ракетныя пляцоўкі.
Але душа гарнулася да журналістыкі. Набыў старэнькі фотаапарат «Зеніт» і засынаў з ім, каб уранні кінуцца ў новы фотазабег, здымаючы ветрачок у Вялікай Сліве, сівых дзядоў у Кляпчанах, заход сонейка, сіверны ранак…
З тае пары, як толькі зрабіў першы фотаздымак і надрукаваў яго ў слуцкай раёнцы, зразумеў, што мая сцежка не ў прарабы, а ў журналістыку. І так разагнаўся, што апынуўся ў газеце «Звязда». А там усё бягом! Тэрмінова ў нумар! Святы, партканферэнцыі, фестывалі, з’езды маленькія і гістарычныя. Тысячы фотаздымкаў ударнікаў, перадавікоў, акадэмікаў, дзяржаўных дзеячаў.
За сваю творчую эпапею мне давялося працаваць фотакорам любанскай, салігорскай, лагойскай раёнак. Калі быць шчырым, дык фотарэпарцёр раёнкі таго часу — пекар фотабулак. Так у нас называлі фотаздымкі ўдарнікаў калгаснай нівы, лепшых даярак, свінарак, механізатараў.
Пра сямейнае шчасце
— Чым менш мы будзем гаварыць пра сямейнае шчасце, тым яно больш будзе ўтульным і шчырым. Сямейная ідылія — свой рабочы куточак, паліца з любімымі кнігамі, дубовы стол з лаўкамі на кухні, роўныя адносіны паміж роднымі. Адзін раз на год магчымасць скокнуць у Грэцыю альбо Іспанію, пацешыцца еўрапейскімі прысмакамі і адчуць сябе шчаслівым. Мы ж зусім не ведалі таго, як нецікава і бедна мы жылі.
Чаго шкада
— Шмат растраціў жыццёвага запалу, здымаў шмат пустога, а побач жылі выбітныя людзі, людзі сапраўднага Духу, духу Адраджэння.
Перабіраю свае негатывы і шмат якія без шкадавання кідаю ў сметнік. Хоць ты пачні жыццё спачатку. Але цягнік пагнаў за небакрай…