text: Kolonbi ye jamanadenw ni ladamu caman sigiyɔrɔ ye kabini san 12 000 ni kɔ Krisita tile ɲɛ. Hispanikaw jigira fɔlɔ La Guajira san 1499, ani san kɛmɛda 16nan cɛmancɛ la u ye bi Kolonbi fanba mara, ani ka Granada Masaya Kura sigi, ni Santa Fé de Bogotá ye a faaba ye. Yɛrɛmahɔrɔnya sɔrɔla Ɛspaɲi Mansamara la san 1819, ni min bɛ wele bi Kolonbi ka bɔ kɛnɛ kan iko Granada kura marabolow . Politiki kura ye fédéralisme kɔlɔsi i n’a fɔ Granadine Confederation (1858) ani o kɔfɛ Kolonbi Etazuni (1863), sanni a ka kɛ republique ye — sisan Kolonbi Repibliki — san 1886. Ameriki ni Franse ka dɛmɛ fɛ, Panama y’a yɛrɛ Bɔ Kolonbi la san 1903, o min Kɛra Kolonbi ka dancɛw ye sisan. K’a daminɛ san 1960 waatiw la, jamana tɔɔrɔla marifatigiw ka kɛlɛ ni politiki fariyakow fɛ minnu fanga ka dɔgɔ, o fila bɛɛ cayara san 1990 waatiw la. Kabini san 2005, ɲɛtaa caman kɛra lakana, sabatili ani sariyasunba la, ka fara sɔrɔ yiriwali ni yiriwali kan, min ɲɔgɔn ma deli ka kɛ fɔlɔ.   Kolonbi lakodɔnnen don a ka kɛnɛyako siratigɛ la, a ye kɛnɛyako ɲuman ye Ameriki ca ka kɛɲɛ ni The World Health Organization ka fɔta ye ani a kɛra 22nan ye dugukolo kan,   San 2022, Kolonbi dɔgɔtɔrɔso 26 tun bɛ Ameriki Latin jamanaw ka dɔgɔtɔrɔso ɲumanw 61 cɛ (42 % kasabi).  San 2023 fana na, Kolonbi dɔgɔtɔrɔso fila tun bɛ diɲɛ dɔgɔtɔrɔso 75 ɲumanw cɛma.