Fana ka kakaretso ea Morero oa Manhattan
Context:Morero oa Manhattan e ne e le mosebetsi oa ho etsa lipatlisiso le nts'etsopele nakong ea Ntoa ea II ea Lefatše o ileng oa hlahisa libetsa tsa pele tsa nyutlelie. E ne e etelletsoe pele ke United States ka tšehetso ea United Kingdom le Canada. Ho tloha ka 1942 ho ea ho 1946, morero ona o ne o tsamaisoa ke Major General Leslie Groves oa Sesole sa United States sa Baenjiniere. Setsebi sa fisiks ea nyutlelie Robert Oppenheimer e ne e le motsamaisi oa Laboratori ea Los Alamos e ileng ea qapa libomo tsa sebele. Karolo ea sesole ea morero e ne e bitsoa Setereke sa Manhattan kaha ntlo-kholo ea eona ea pele e ne e le Manhattan; lebitso la sebaka seo butle-butle le ile la nkela lebitso la khoutu la semmuso sebaka, Nts'etsopele ea Lisebelisoa tsa Phetolo, bakeng sa morero oohle. Ha nako e ntse e e-ea, morero ona o ile oa kenyelletsa oa pele o neng o etsoa Brithani, oa Tube Alloys. Morero oa Manhattan o qalile ka mokhoa o itekanetseng ka 1939, empa o ile oa hola ho hira batho ba ka bang 130,000 tlhōrōng ea eona mme oa bitsa chelete e ka bang US $ 2 billion (e lekanang le hoo e ka bang $ 24 billion ka 2021). Ho feta karolo ea 90 lekholong ea litšenyehelo tsena e ne e le bakeng sa ho haha lifeme le ho hlahisa thepa e senyehang,'me ho ne ho setse karolo e ka tlaase ho 10 lekholong bakeng sa ho etsa libetsa le ho li hlahisa. Lipatlisiso le tlhahiso li ile tsa etsoa libakeng tse fetang mashome a mararo ho pholletsa le United States, United Kingdom le Canada.  Morero ona o ile oa etsa hore ho hlahisoe mefuta e'meli ea libomo tsa athomo, tseo ka bobeli li ileng tsa hlahisoa ka nako e le 'ngoe, nakong ea ntoa: e leng sebōpeho se bonolo sa lithunya se nang le fission le sebōpeho se rarahaneng sa ho phatloha ha libetsa tsa nyutlelie. Sebōpeho sa sethunya sa Thin Man se ile sa ipaka se sa sebetse bakeng sa ho sebelisa plutonium, kahoo ho ile ha etsoa sethunya se bonolo se bitsoang Little Boy se neng se sebelisa uranium-235, e leng isotope e etsang karolo ea 0,7 lekholong feela ea uranium ea tlhaho. Hobane ka lik'hemik'hale e tšoana le isotope e tloaelehileng ka ho fetisisa, uranium-238,'me e batla e lekana ka boima, ho ne ho le thata ho e arola. Mekhoa e meraro e ile ea sebelisoa bakeng sa ho ntlafatsa uraniamo: ea motlakase, ea khase le ea mocheso. Boholo ba mosebetsi ona bo ile ba etsoa Clinton Engineer Works e Oak Ridge, Tennessee.  Ka nako e tšoanang le mosebetsi oa uranium ho ne ho etsoa boiteko ba ho hlahisa plutonium, eo bafuputsi Univesithing ea California, Berkeley, ba ileng ba e sibolla ka 1940. Ka mor'a hore ho khonehe ha reactor ea pele ea maiketsetso ea nyutlelie, Chicago Pile-1, e bontšoe ka 1942 Setsing sa Metallurgical Univesithing ea Chicago, morero o ile oa rala X-10 Graphite Reactor ho Oak Ridge le li-reactor tsa tlhahiso sebakeng sa Hanford seterekeng sa Washington, moo uranium e neng e le teng e ile ea tšeloa le ho fetoloa plutonium. Joale plutonium e ne e aroloa ka lik'hemik'hale ho uranium, ho sebelisoa mokhoa oa bismuth phosphate. Sebetsa sa ho phatloha ha plutonium sa Fat Man se ile sa hlahisoa ka boiteko bo kopanetsoeng ba ho qapa le ho ntshetsa pele ke Laboratori ea Los Alamos.  Morero ona o ne o boetse o qosoa ka ho bokella boitsebiso bo mabapi le morero oa Jeremane oa ho etsa libetsa tsa nyutlelie. Ka Ts'ebetso ea Alsos, basebetsi ba Morero oa Manhattan ba ile ba sebeletsa Europe, ka linako tse ling ka mor'a mela ea sera, moo ba ileng ba bokella thepa ea nyutlelie le litokomane,'me ba tšoara bo-rasaense ba Majeremane. Ho sa tsotellehe tšireletso e matla ea Morero oa Manhattan, lihloela tsa Soviet tsa athomo li ile tsa atleha ho kena lenaneong leo.  Sesebelisoa sa pele sa nyutlelie se kileng sa thunngoa e bile bomo ea mofuta oa ho phatloha nakong ea teko ea Trinity, e ileng ea etsoa Alamogordo Bombing le Gunnery Range ea New Mexico ka la 16 Phupu 1945. Ho ile ha sebelisoa libomo tsa Little Boy le tsa Fat Man khoeling e 'ngoe hamorao ha ho ne ho thunngoa Hiroshima le Nagasaki ka bomo ea athomo,'me basebetsi ba Morero oa Manhattan ba ne ba sebetsa e le litsebi tsa ho bokella libomo le ho tsamaisa libetsa ka sefofaneng sa tlhaselo. Lilemong tsa ka mor'a ntoa, Morero oa Manhattan o ile oa etsa liteko tsa libetsa Bikini Atoll e le karolo ea Ts'ebetso ea Crossroads, oa hlahisa libetsa tse ncha, oa ntšetsa pele nts'etsopele ea marang-rang a lilaboratori tsa naha, oa tšehetsa lipatlisiso tsa bongaka tsa radiology le ho rala motheo oa sesole sa metsing sa nyutlelie. E ile ea laola lipatlisiso le tlhahiso ea libetsa tsa athomo tsa Amerika ho fihlela ho thehoa Khomishene ea Matla a Atomiki ea United States ka January 1947.
Morero oa Manhattan e ne e le lenaneo le thehiloeng United States le ileng la leka ho etsa libetsa tsa pele tsa nyutlelie. Morero ona o ile oa ja lidolara tse limilione tse likete tse peli,'me oa etsa metse e mengata ea lekunutu le lifeme tsa ho etsa libomo, tse kang laboratori e Los Alamos, New Mexico, mohaho oa nyutlelie o Hanford, Washington, le setsi sa ho lokisa uraniamo Oak Ridge, Tennessee. Setsebi se ka sehloohong mosebetsing ona e ne e le Robert Oppenheimer, setsebi se tummeng sa fisiks. Morero oa Manhattan o ne o lokela ho fumana tharollo mathateng a mabeli. Bothata ba pele ke ho etsa li - isotope tse khethehileng tsa uraniamo (uraniamo-235) kapa plutonium. Ts'ebetso ena e bitsoa ho arohana'me e etsahala butle haholo. United States e ile ea haha mehaho e meholo haholo e nang le mefuta e meraro e sa tšoaneng ea mechine ea ho arola. Ba ile ba etsa li - isotope tse khethehileng tse lekaneng bakeng sa libetsa tse seng kae tsa nyutlelie. Bothata ba bobeli e ne e le ho etsa bomo e neng e tla hlahisa ho phatloha ho hoholo ha nyutlelie nako le nako. Sebetsa se entsoeng hampe se ka baka ho phatloha ho fokolang ha nyutlelie. Sena se bitsoa "fizzle". Ka July 1945, Morero oa Manhattan o ile oa rarolla mathata ana a mabeli'me oa etsa hore ho qhomeloe ha pele ha nyutlelie. Teko ena ea sebetsa sa nyutlelie e ne e bitsoa "Trinity"'me e ile ea atleha. Morero oa Manhattan o ile oa etsa libomo tse peli tsa nyutlelie tse ileng tsa sebelisoa khahlanong le Japane ka 1945.