Phapang ke efe pakeng tsa lehlakore le letona le le letšehali la boko?
Context:Ho sebetsa ha boko ka mahlakoreng ke tšekamelo ea hore mesebetsi e meng ea methapo ea kutlo kapa mekhoa ea ho tseba lintho e be e khethehileng ka lehlakoreng le leng la boko kapa le leng. Karolo e bohareng ea boko e arola boko ba motho ka likarolo tse peli tse arohaneng tsa boko, tse kopantsoeng ke corpus callosum. Le hoja sebopeho sa li - hemisphere tsena tse peli se bonahala se batla se tšoana, ho fapana ha tsela eo li - neural network li entsoeng ka eona ho etsa hore li sebetse ka tsela e khethehileng e fapaneng hemisphereng ka 'ngoe.
Ho sebetsa ha boko ka mahlakoreng ke tšekamelo ea hore mesebetsi e meng ea methapo ea kutlo kapa mekhoa ea ho tseba lintho e be e khethehileng ka lehlakoreng le leng la boko kapa le leng. Karolo e bohareng ea boko e arola boko ba motho ka likarolo tse peli tse arohaneng tsa boko, tse kopantsoeng ke corpus callosum. Le hoja sebopeho sa li - hemisphere tsena tse peli se bonahala se batla se tšoana, ho fapana ha tsela eo li - neural network li entsoeng ka eona ho etsa hore li sebetse ka tsela e khethehileng e fapaneng hemisphereng ka 'ngoe.  Ho hlophisoa ha likarolo tsa boko ho thehiloe mekhoeng e akaretsang e bontšitsoeng ho bakuli ba phetseng hantle; leha ho le joalo, ho na le mehlala e mengata e hanyetsanang le kakaretso ka 'ngoe. Boko ba motho e mong le e mong bo hōla ka tsela e sa tšoaneng, e leng se lebisang ho batho ka bomong ba ikhethang. Sena se fapane le ho khetheha, kaha lateralization e bua feela ka mosebetsi oa mohaho o le mong o arotsoeng pakeng tsa li-hemispheres tse peli. Ho bonolo haholo ho hlokomela hore ho na le tšekamelo e itseng, kaha e na le histori e matla ea thuto ea batho.  Mohlala o motle ka ho fetisisa oa lateralization e thehiloeng ke oa libaka tsa Broca le Wernicke, moo ka bobeli li fumanoang ka ho khetheha karolong e ka letsohong le letšehali. Ho tloha ka nako eo ho 'nile ha belaelloa hore tšebetso ea ho etsa lintho ka mahlakoreng, e kang ea ho hlalosa mantsoe, ea ho beha mantsoe ka tsela e hlakileng, ea ho hatisa mantsoe le ea ho qotsa mantsoe,'me ho fumanoe hore e na le motheo oa methapo ea kutlo likarolong ka bobeli tsa boko. Mohlala o mong ke hore karolo e' ngoe le e' ngoe ea boko e emela lehlakore le le leng la' mele. Ho cerebellum, hona ke lehlakore le tšoanang la'mele, empa bokong bo ka pele, hona ke lehlakore le ka thōko.  Mesebetsi ea puo e kang sebōpeho-puo, pokello ea mantsoe le moelelo oa mantsoe ka ho toba hangata e kenella karolong e ka letsohong le letšehali la boko, haholo-holo ho batho ba sebelisang letsoho le letona. Le hoja tlhahiso ea puo e le ka lehlakoreng le letšehali ho batho ba etsang karolo ea 90 lekholong ba sebelisang letsoho le letona, e ka mahlakore a mabeli, kapa esita le ka lehlakoreng le letona, ho batho ba etsang karolo ea 50 lekholong ba sebelisang letsoho le letšehali.  Sebaka sa Broca le sa Wernicke, tse amanang le ho hlahisa puo le ho utloisisa puo, li fumaneha karolong e ka letsohong le letšehali ea boko bakeng sa batho ba ka bang 95% ba sebelisang matsoho a matona empa e le ba ka bang 70% ba sebelisang matsoho a leqele. Batho ba buang lipuo tse ngata ba bontša hore puo ka 'ngoe e na le libaka tse arohaneng tsa puo.  Ho sebetsana le boitsebiso ba motheo ba kutlo ho etsoa ka mahlakoreng ka ho aroloa ka mahlakoreng a letšehali le a letona a'mele kapa sebaka se potolohileng'mele.  Ha motho a bona, hoo e ka bang halofo ea lisele tsa methapo ea mahlo e tsoang leihlong ka leng e tšela e le hore e hlahelle ka lehlakoreng le leng,'me hoo e ka bang halofo ha e tšele e le hore e hlahelle ka lehlakoreng le leng. Sena se bolela hore karolo e ka letsohong le letšehali ea tšimo ea pono e sebetsoa haholo ke mokokotlo oa pono oa hemisphere e ka ho le letona le ka lehlakoreng le leng bakeng sa karolo e ka letsohong le letona ea tšimo ea pono.  Ha ho utluoa, hoo e ka bang 90% ea lisele tsa methapo ea kutlo tse tsoang tsebeng e le 'ngoe li tšela'me li fetela mokokotlong oa kutlo o ka lehlakoreng le leng.  Ka kutloisiso ea ho ama, boholo ba lisele tsa methapo ea kutlo tse tsoang letlalong lia tšela'me li fetela mokokotlong oa'mele o ka lehlakoreng le leng.  Ka lebaka la karohano ena e sebetsang ea lehlakore le letšehali le le letona la' mele le sebaka se o pota - potileng, ho sebetsana ha boitsebiso likarolong tsa kutlo ho tšoana ka ho feletseng. Ka mantsoe a mang, ho sebetsana le tšusumetso ea pono le ea kutlo, ho laola sebaka, ho lemoha sefahleho le bokhoni ba bonono li hlahisoa ka mahlakore a mabeli. Tekanyetso ea linomoro, papiso le lipalo tsa marang-rang li itšetlehile ka libaka tsa mahlakore a mabeli ha lipalo tse nepahetseng le ho khutlisa lintlha li amahanngoa le libaka tsa mahlakore a mabeli, mohlomong ka lebaka la likamano tsa tsona le ts'ebetso ea puo.  Ho e-na le hore e be letoto la libaka tseo ho tsona ho hlahang li-module tse fapaneng tsa boko, ho na le lintho tse tšoanang tse sebetsang karolong e 'ngoe le e 'ngoe, ka mohlala, ho senyeha ha bokhoni ba ho taka ka lehlakoreng le letona ho etsa hore bakuli ba taka likarolo tsa taba ka kamano e sa lumellaneng ka ho feletseng, kapa moo mofuta oa tšenyo e ka lehlakoreng le letšehali e bonoang ho senyeheng ha puo e sa senyang bokhoni ba mokuli ba ho utloisisa moelelo oa mantsoe ha a bua. Sena se ile sa etsa hore ngaka ea mafu a kelello ea Brithani Iain McGilchrist a talime li - hemisphere tse peli e le tse nang le mekhoa e fapaneng ea litekanyetso, moo hemisphere e ka letsohong le letšehali e sekametseng ho fokotsa litaba tse rarahaneng tse kang melao ea boitšoaro ho ea ho melao le litekanyo,'me hemisphere e ka ho le letona e sekametse ho tse akaretsang le tse tšoantšetsang.  Ho tepella maikutlo ho amahanngoa le ho ba le boko bo sebetsang ka ho feteletseng karolong ea boko e ka ho le letona. Maikutlo a fosahetseng a ho khetholla, ho lahleheloa ke kelello le ho ferekana kelellong le ho ferekana kelellong ha Capgras le tsona hangata li bakoa ke ho senyeha ha hemisphere e nepahetseng.  Tšenyo ea hemisphere e ka letsohong le letona kapa e ka ho le letšehali, le bofokoli ba eona bo bakoang ke seo, li fana ka leseli mabapi le hore na sebaka seo se senyehileng se sebetsa joang. Tšenyo ea hemisphere e ka letsohong le letšehali e na le liphello tse ngata tabeng ea ho hlahisa puo le ho e utloisisa. Tšenyo kapa ho lemala ha hemisphere e ka ho le letona ho ka fella ka hore motho a se ke a bua ka tsela e bontšang hore o na le maikutlo a itseng kapa a se ke a bua ka tsela e bontšang hore o na le maikutlo a itseng ha a bua. Tšenyo ea hemisphere e ka ho le letona e boetse e na le liphello tse mpe kutloisisong ea puo. Batho ba nang le tšenyo ea boko bo ka lehlakoreng le letona ba na le bokhoni bo fokolang ba ho etsa liqeto, ba ho utloisisa le ho hlahisa likhopolo tse ka sehloohong, le bokhoni bo fokolang ba ho laola meelelo e meng. Ho feta moo, hangata batho ba nang le tšenyo ea boko bo ka ho le letona ba bua ka lepotlapotla le ka tsela e sa hlakang kapa ba bua ka ho pheta-pheta le ka ho fetelletseng. Ba ka boela ba ba le bofokoli ba pragmatic maemong a ho nka sebaka, ho boloka lihlooho le ho arolelana tsebo.  Tšenyo ea boko e ka 'na ea boela ea ama ho hlaka ha pono. Batho ba nang le tšenyo ea boko bo ka lehlakoreng le letšehali ba ka' na ba se ke ba khona ho bona litšoantšo tse hlakileng hantle kapa tse qaqileng. Batho ba nang le tšenyo ea boko ba ka lehlakoreng le letona ba ka' na ba se ke ba khona ho bona lintho tse nyenyane kapa tse khōlō tse hlahang setšoantšong.  Haeba sebaka se itseng sa boko, kapa esita le hemisphere eohle, se lemetse kapa se senyehile, ka linako tse ling mesebetsi ea sona e ka nkeloa sebaka ke sebaka se haufi se karolong e le 'ngoe ea boko kapa sebaka se tšoanang se karolong e 'ngoe ea boko, ho itšetlehile ka sebaka se senyehileng le lilemo tsa mokuli. Ha kotsi e kena-kenana le litsela tse tsoang sebakeng se seng ho ea ho se seng, ho ka 'na ha hlaha litsela tse ling (tse sa tobang) tsa ho fetisetsa boitsebiso libakeng tse arohaneng, ho sa tsotellehe hore ha li sebetse hantle.  Aphasia ea Broca ke mofuta o itseng oa aphasia e hlalosang maikutlo'me e bitsoa joalo ka lebaka la aphasia e bakoang ke tšenyo kapa likotsi sebakeng sa boko sa Broca, se fumanehang ka ho fetisisa karolong e ka tlase e ka pele ea boko. Ka hona, aphasia e hlahang ka lebaka la ho se sebetse ha sebaka sa Broca ke aphasia e hlalosang le e sa phetseng hantle. E bitsoa 'non-fluent' ka lebaka la litaba tse hlahang hobane sebaka sa Broca se bohlokoa bakeng sa ho bitsoa ha puo le tlhahiso ea eona. Sebaka sena se laola likarolo tse ling tsa motsamao oa tlhahiso ea puo le ho hlahisa menahano ka mantsoe'me ka lebaka leo, ho senyeha ha sebaka sena ho fella ka aphasia e itseng e sa tsebeng ho bua hantle.  Aphasia ea Wernicke ke phello ea tšenyo e etsahalang karolong ea boko e atisang ho ba karolong e ka letsohong le letšehali la boko ka holim'a lekhalo la Sylvian. Ho senyeha ha karolo ena ho baka haholo-holo bofokoli ba kutloisiso ea puo. Le hoja motho ea nang le bothata ba Wernicke a sa khone ho bua ka mokhoa o phollatsi a sebelisa molumo o tloaelehileng, puo ea hae e tletse liphoso tsa moelelo' me e ka' na ea utloahala e sa utloahale ho motho ea mametseng. Aphasia ea Wernicke e khetholloa ka li-paraphasias tsa phonemic, neologism kapa jargon. Tšobotsi e 'ngoe ea motho ea nang le bothata ba ho se utloisise puo ke hore ha a amehe ka liphoso tseo a li etsang.  Terence Hines o bolela hore ho etsa lipatlisiso ka ho kenngoa ha boko ka mahlakoreng ho nepahetse e le lenaneo la lipatlisiso, le hoja batšehetsi ba khoebo ba le sebelisitse ho ntšetsa pele lihlooho le lihlahisoa tse ka thōko ho seo lipatlisiso li se bolelang. Ka mohlala, liphello tsa patlisiso ena ha li ame ho kenella ha kelello ho kang ho felisa boikutlo ba ho hlohlona ha mahlo le ho bo lokisa (EMDR) le ho etsa mananeo a lipuo tsa methapo ea kutlo, lisebelisoa tsa ho koetlisa boko, kapa koetliso ea tsamaiso.  Liphetolelo tse ling li nolofatsa saense ka ho fetelletseng ka ho hlahisa phapang e sebetsang lipakeng tsa li-hemispheres e le e felletseng ho feta kamoo e leng ka teng. Ho thahasellisang ke hore lipatlisiso li bontšitse hore boko bo sebetsa ka tsela e fapaneng ka ho feletseng, ke hore, boko bo ka ho le letšehali bo bōpa le ho etsa likamano tse ferekanyang pakeng tsa likhopolo le boko bo ka ho le letona bo tloaetse ho khomarela letsatsi le nako e itseng, le hoja ka kakaretso bo khomarela mokhoa oa boko bo ka ho le letšehali e le tlhaloso ea puo le boko bo ka ho le letona e le sebaka le nako.  Lekholong la bo19 la lilemo le la bo20 la lilemo, ho ne ho nahanoa hore lehlakore le leng le le leng la boko le ne le amana le bong bo itseng: lehlakore le letšehali le ne le amana le bonna'me le letona le ne le amana le bosali'me halofo ka 'ngoe e ne e sebetsa ka ho ikemela. Karolo e ka ho le letona ea boko e ne e nkoa e le e tlaase' me ho nahanoa hore ke eona e hlahelletseng ho basali, batho ba hlaha, bana, linokoane le batho ba hlanyang kelellong. Mohlala o ka sehloohong oa sena lingoliloeng tse iqapetsoeng o ka bonoa bukeng ea Robert Louis Stevenson e bitsoang Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde.