Waa maxay farqiga u dhaxeeya dhinaca midig iyo dhinaca bidix ee maskaxda?
Context:Qeybinta shaqada maskaxdu waa u jeedada ah in qaar ka mid ah hawlaha neerfaha ama hababka garashada ay ku takhasusaan hal dhinac ama dhinaca kale ee maskaxda. Qeybta dheeriga ah ee dhexdhexaadka ah waxay maskaxda ka soocdaa laba qaybood oo kala duwan oo maskaxda ka mid ah, oo ku xiran jidhka callosum. Inkastoo qaab dhismeedka maskaxda ee labada qaybood uu isku mid yahay hadana qaab dhismeedka shabakadaha neerfaha ee kala duwan ayaa u sahlaya inay qabtaan shaqooyin gaar ah oo ka duwan qeybaha kale.
Qeybinta shaqada maskaxdu waa u jeedada ah in qaar ka mid ah hawlaha neerfaha ama hababka garashada ay ku takhasusaan hal dhinac ama dhinaca kale ee maskaxda. Qeybta dheeriga ah ee dhexdhexaadka ah waxay maskaxda ka soocdaa laba qaybood oo kala duwan oo maskaxda ka mid ah, oo ku xiran jidhka callosum. Inkastoo qaab dhismeedka maskaxda ee labada qaybood uu isku mid yahay hadana qaab dhismeedka shabakadaha neerfaha ee kala duwan ayaa u sahlaya inay qabtaan shaqooyin gaar ah oo ka duwan qeybaha kale.  Dhismayaasha maskaxda ee dhinacyadu waxay ku saleysan yihiin isbeddellada guud ee lagu muujiyey bukaannada caafimaadka qaba; si kastaba ha noqotee, waxaa jira tusaalooyin badan oo ka soo horjeeda guud ahaan. Qof kasta maskaxdiisa si ka duwan ayuu u korayaa taasoo keenta in uu noqdo qof ka duwan qof kasta. Tani waxay ka duwan tahay takhasus, sida lateralization loola jeedo oo kaliya in ay shaqo ka mid ah qaab-dhismeedka u dhexeeya laba hemispheres qaybiyey. Takhasusku waa mid aad u sahlan in la arko, maadaama uu leeyahay taariikh aad u xoogan oo cilmi-nafsi.  Tusaalaha ugu wanaagsan ee dhinac-dhex-dhexaadinta la aasaasay ayaa ah meelaha Broca iyo Wernicke, halkaas oo labaduba badanaa laga helo oo keliya hemisphere-ka bidix. Qeybinta shaqada, sida semantics, intonation, accentuation, iyo prosody, ayaa tan iyo markii la weydiiyay su'aal waxaana inta badan la ogaaday inay leeyihiin saldhig neerfaha ah labada hemispheres. Tusaale kale waa in qeyb kasta oo maskaxda ka mid ah ay matalaan hal dhinac oo jidhka ah. Cerebellum-ka dhexdiisa, tani waa dhinaca jidhka ee isku midka ah, laakin qeybta hore ee maskaxda, tani waa qeybta ka soo horjeeda caadiga.  Waxqabadka luqada sida naxwaha, erayada iyo macnaha macnaha ah waxaa sida caadiga ah loo gudbiyaa dhanka bidix ee maskaxda, gaar ahaan dadka midigta isticmaala. Inkastoo dhismaha luqada uu yahay mid bidix dhinac ah ilaa 90% dadka midigta isticmaala, waa mid laba dhinac ah, ama xitaa midig dhinac ah, qiyaastii 50% dadka bidix.  Deegaanka Broca iyo Wernicke, oo la xiriira soo saarista hadalka iyo fahamka hadalka, siday u kala horreeyaan, waxay ku yaalliin qeybta bidix ee maskaxda ee qiyaastii 95% dadka midigta isticmaala laakiin qiyaastii 70% dadka bidixda isticmaala. 69 Dadka ku hadla luqado badan waxay muujiyaan goobo kala duwan oo ku hadla luuqad kasta.  Macluumaadka aasaasiga ah ee dareenka waxaa loo qaybiyaa dhinaca midig iyo bidix ee jirka ama meel ku wareegsan jirka.  Aragtida, qiyaastii kala badh unugyada dareemayaasha indhaha ee isha kasta waxay u gudbaan si ay u muujiyaan dhinaca ka soo horjeeda, qiyaastii kala badhna ma gudbaan si ay u muujiyaan dhinaca dhinaca isla dhinaca. Taas macnaheedu waxa weeye qeybta bidix ee aragga waxaa badanaa laga baaraandegayaa maskaxda qeybta saxda ah ee maskaxda qeybta bidixna waxaa laga baaraandegayaa qeybta saxda ah ee aragga.  Maqalka, qiyaastii 90% dareemayaasha dareemayaasha maqalka ee hal dhegta ayaa isugu gudba si ay u gaaraan maqaarka maqalka ee qeybta kale ee maskaxda.  Dareenka taabashada, unugyada neerfaha badankooda waxay ka gudbaan maqaarka si ay ugu gudbaan unugyada dareemaha jidhka ee ka soo horjeeda.  Sababtoo ah qeybtan shaqo ee dhinacyada bidix iyo midig ee jirka iyo meelaha ku hareereysan, habka macluumaadka ee dareemayaasha dareemayaasha ayaa si isku mid ah u shaqeeya. Taas oo macnaheedu yahay, ka shaqaynta dareenka aragga iyo maqalka, maareynta meelaha, aragtida wajiga, iyo awooda farshaxanka ayaa labada dhinacba matalaya. Qiyaasta nambarka, isbarbardhigga iyo xisaabinta khadka tooska ah waxay kuxirantahay gobollada laba-geesoodka ah ee laba-geesoodka ah halka xisaabinta saxda ah iyo dib u soo celinta xaqiiqda ay la xiriiraan gobollada bidix ee bidix, laga yaabee inay sabab u tahay xiriirka ay la leeyihiin howsha luqadda.  halkii ay noqon laheyd kaliya iskudubka meelaha ay ka dhacaan qaybaha kala duwan ee maskaxda, waxaa jiro isku ekaansho la mida howlka laga arko dhinac kasta, tusaale ahaan sida dhinaca midig ee hoos u dhaca ee awooda sawirku uu u keeno bukaanku in ay sawirto qeybaha maadada oo leh xiriir gebi ahaanba aan iswaafaqsaneyn, ama halka nooca dhaawaca dhinaca bidix ee la arko ee hoos u dhaca luqada uusan wax u dhimeyn awooda bukaanka si uu u fahmo muhiimada dhawaaqa hadalka. Tani waxay keentay dhakhtarka dhimirka ee Ingriiska Iain McGilchrist inuu u arko labada hemispheres inay leeyihiin nidaamyo qiimo oo kaladuwan, halka hemisphere-ka bidix uu u muuqdo inuu yareeyo arrimaha adag sida anshaxa xeerarka iyo cabirrada, iyo hemisphere-ka midig wuxuu u janjeeraa dhanka guud iyo metaphorical.  Qaan-gaadhka ama niyad jabka waxaa lala xiriiriyaa dhaqdhaqaaq badan oo dhanka maskaxda ah. Cudurada kala duwan ee la yiraahdo delusional misidentification syndromes, reduplicative paramnesia iyo Capgras delusion ayaa sidoo kale badanaa sabab u ah dhaawacyada hemisphere-ka midig.  Waxyeelada dhanka midig ama bidix ee maskaxda, iyo laxaad la'aanta ka dhalan karta waxay na siinaysaa aragti ku saabsan sida ay u shaqayso meesha ay waxyeeladu ka dhacday. Dhibaatooyinka dhanka bidix ee maskaxda waxay saameyn ku yeeshaan hadalka iyo garashada. Waxyeelada ama dhaawaca dhanka midig ee maskaxda waxay keeni kartaa in la waayo dareen ama dareen la'aan marka la hadlayo. Dhibaatooyinka dhanka garabka midig ah waxay sidoo kale saameyn ba'an ku yeeshaan fahamka hadalka. Dadka qaba waxyeelada dhanka midig ee maskaxda waxay leeyihiin awood yar oo ay ku dhalin karaan fikrado, fahmi karaan ama soo saari karaan fikradaha muhiimka ah, iyo awood yar oo ay ku maareyn karaan macneyaal kale. Intaas waxaa sii dheer, dadka qaba dhaawaca maskaxda midig waxay inta badan ku hadlaan si lama filaan ah oo aan badneyn ama hadal badan oo xad dhaaf ah. Waxay sidoo kale yeelan karaan cilado ku saabsan xaaladaha kala wareejinta, dayactirka mowduuca iyo wadaagista aqoonta.  Waxyeelada dhinaca maskaxda waxay sidoo kale saameyn ku yeelan kartaa aragtida aragtida aragtida. Dadka qaba dhaawaca dhanka bidix waxaa laga yaabaa inay ku adkaato inay arkaan muuqaal aad u sareeya, ama muuqaal aad u faahfaahsan. Dadka qaba dhaawaca maskaxda midig waxaa laga yaabaa inay ku adkaato inay fahmaan qaybaha muuqaalka ee hooseeya, ama muuqaalka weyn.  Haddii qayb gaar ah oo maskaxda ka mid ah, ama xitaa qeyb ka mid ah maskaxda oo dhan, ay dhaawacmaan ama burburto, mararka qaarkood shaqooyinkeeda waxaa qaadi kara qayb deriska la ah isla qeybta ama qaybta u dhiganta ee qeybta kale, iyadoo ku xiran aagga dhaawacmay iyo da'da bukaanka. Marka dhaawaca uu carqaladeeyo waddooyinka ka socda hal aag ilaa mid kale, isku xirnaan kale (mid aan toos ahayn) ayaa laga yaabaa inay u soo baxaan si ay ula xiriiraan macluumaadka meelaha go'doonsan, in kasta oo aan waxtarka lahayn.  Afasia Broca waa nooc gaar ah oo ah afasia muujinaya waxaana loogu magac daray afasia taas oo ka dhalatay dhaawac ama dhaawac ka soo gaaray aagga Broca ee maskaxda, oo inta badan ka jira qeybta hoose ee bidix ee hore. Sidaa awgeed, afasia ka dhasha shaqo la'aanta aagga Broca waa afasia muujinaya oo aan si habsami leh u socon. Waxaa loogu yeeraa 'aan si fiican u dhicin' sababo la xiriira arrimaha soo baxa maxaa yeelay aagga Broca ayaa muhiim u ah dhawaaqa iyo soo saarista luqadda. Aagga wuxuu xakameynayaa qaar ka mid ah dhinacyada mootooyinka ee wax soo saarka hadalka iyo ku dhawaaqida fikradaha ereyada iyo sida dhaawacyada aagga ay u horseedaan aphasia aan fiicnayn oo gaar ah.  Wernicke's aphasia waxa uu ka dhashaa dhaawac ku yimaada qaybta maskaxda ee sida caadiga ah ku taala qeybta bidix ee maskaxda ee ka sarreysa silvian fissure. Waxyeelada ka timaada qaybtaani waxay sababtaa inta badan faham la'aanta luqada. Inkastoo awooda uu qofku u leeyahay inuu si fiican ugu hadlo codka caadiga ah ee codka, hadalka qofka leh Wernicke's aphasia waxaa ka buuxa khaladaad macne oo laga yaabo inuu u muuqdo mid aan macquul aheyn qofka dhagaystayaasha ah. Wernicke's aphasia waxaa lagu gartaa paraphasia phonemic, neologism ama jargon. Dabeecad kale oo qofka Wernicke qaba waa inuusan ka walwalin qaladaadka uu sameynayo.  Terence Hines wuxuu sheegayaa in cilmi baarista dhinaca maskaxdu ay ansax tahay barnaamij cilmi baaris, in kasta oo dhiirrigeliyeyaasha ganacsigu ay u adeegsadeen inay ku dhiirrigeliyaan maadooyinka iyo alaabada ka baxsan saameynta cilmi baarista. Tusaale ahaan, saameynta cilmi baaristu ma laha wax saameyn ah oo ku saabsan faragelinta cilmu-nafsiga sida indhaha dhaqdhaqaaqa dareenka iyo dib-u-habeynta (EMDR) iyo barnaamijyada neurolinguistic, qalabka tababarka maskaxda, ama tababarka maamulka.  Qaar ka mid ah dadka caanka ah ayaa si aad ah u fududeynaya sayniska ku saabsan dhinaca, iyagoo soo bandhigaya kala duwanaanshaha shaqada ee u dhexeeya hemispheres-ka oo ah mid ka buuxda marka loo eego sida dhabta ah. Waxaa xiiso leh, cilmi baaris ayaa muujisay shaqo ka soo horjeeda ee lateralization maskaxda, i.e. bidix hemisphere si hal abuur leh iyo xawaare links u dhexeeya fikradaha iyo hemisphere saxda ah waxay u muuqataa in ay u hoggaansamaan taariikh gaar ah iyo waqtiga, inkastoo guud ahaan u hoggaansanaayeen qaabka maskaxda bidix sida fasiraadda luqadda iyo maskaxda midig sida spatio-waqtiga.  Qarnigii 19aad iyo qarnigii 20aad, waxaa la rumeysan yahay in dhinac kasta oo maskaxda ka mid ah uu la xidhiidho jinsi gaar ah: bidix waxay u dhigantaa ragnimada iyo midig waxay u dhigantaa dumarka, qeyb walbana waxay u shaqayn kartaa si madax banaan. Dhinaca midig ee maskaxda waxaa loo arkaa mid ka hooseeya, waxaana loo malaynayaa inuu ka sarreeyo dumarka, dadka duurjoogta ah, caruurta, danbiilayaasha, iyo dadka waalan. Tusaalaha ugu wanaagsan ee tan ku jirta suugaanta khayaaliga ah waxaa lagu arki karaa Robert Louis Stevenson's kiiskii cajiibka ahaa ee Dr. Jekyll iyo Mr. Hyde.