Maxay yihiin dadka aan la xiriirin?
Context:Dadka aan lala xiriirin waa kooxo ka mid ah dadka asaliga ah ee aan xiriir joogto ah la lahayn bulshooyinka deriska ah iyo bulshada caalamiga ah. Kooxaha go'aansada inaysan la xiriirin waxaa loo yaqaanaa dadka asaliga ah ee go'doominta ikhtiyaariga ah. Ilaalinta sharciga waxay ka dhigeysaa qiyaasta tirada guud ee dadka aan la xiriirin inay tahay mid adag, laakiin qiyaasaha ka yimid Guddiga Mareykanka ee Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay iyo kooxda aan macaash doonka ahayn ee Badbaadada Caalamiga ah waxay tilmaamayaan inta u dhaxaysa 100 iyo 200 oo dad aan la xiriirin oo tiradoodu dhan tahay 10,000 oo qof. Inta badan dadka aan la xiriirin waxay ku nool yihiin Koonfurta Ameerika, gaar ahaan waqooyiga Brazil, halkaas oo dowladda Brazil iyo National Geographic ay ku qiyaasaan inta u dhaxaysa 77 iyo 84 qabiil.  Aqoonta dadka aan la xiriirin waxay inta badan ka timaaddaa la kulanka bulshooyinka asaliga ah ee deriska ah iyo muuqaalka hawada.
Dadka aan la xiriirin guud ahaan waxaa loola jeedaa dadka asaliga ah ee ilaa maanta si weyn u go'doonsan, iyagoo ilaalinaya qaab nololeedkooda dhaqameed isla markaana u shaqeynaya si madaxbanaan oo ka madaxbannaan hay'ad kasta oo siyaasadeed ama dawladeed. Si kastaba ha noqotee, sahaminta iyo gumeysiga Yurub inta lagu gudajiray xilligii hore ee casriga ah ayaa keenay dadka asaliga ah ee adduunka oo dhan inay la xiriiraan deggeneyaasha gumeysiga iyo sahamiyayaasha. Sidaa awgeed, kooxaha asalka ah badankoodu waxay lahaayeen nooc xiriir ah oo lala yeesho dadyow kale. Ereyga "aan la xiriirin" sidaas darteed waxaa loola jeedaa la'aanta xiriir joogto ah oo lala yeesho inta badan bulshada aan asalka ahayn waqtiga xaadirka ah.  Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Maraykanka ayaa dadka aan la xiriirin ku tilmaamay "dad asal ah oo si iskood ah u go'doonsan". Kooxahan waxaa lagu qeexaa diidmadooda guud ee xiriir kasta oo ka baxsan dadkooda. Qeexitaankan waxaa sidoo kale ku jira kooxo horey xiriir joogto ah ula yeeshay bulshadda aan asalka ahayn ee badankood laakiin waxay doorteen inay ku noqdaan go'doominta oo aysan sii wadin xiriirkooda. Sida dadka aan la xiriirin waxaa loo fahmay inaysan ku noolayn xaalad dabiici ah oo aan caadi ahayn laakiin ay yihiin kuwa casriga ah.  Warbixin ay Qaramada Midoobay soo saartay sanadkii 2009 ayaa sidoo kale lagu tilmaamay "dadka xiriirkii hore la yeeshay" inay yihiin dad leh astaamo isku mid ah, laakiin bilaabaya inay si joogto ah ula xiriiraan oo ay ula midoobaan bulshada guud.  Si ay u muujiyaan sida ay u go'aansadeen in aan lala xiriirin ama go'doomin, ururada caalamiga ah waxay ku adkeysanayaan inay ugu yeeraan "dadka asaliga ah ee go'doonsan" ama "go'doonsan". Haddii kale waxaa sidoo kale loogu yeeraa "dad qarsoon" ama "qabiilo aan lala xiriirin".  Taariikh ahaan fikradaha gumaysi ee reer Yurub ee dadka aan la xiriirin, iyo sheegashada gumaysi ee iyaga ka sarreeya, waxaa lagu wargeliyay mala-awaalka iyo raadinta Prester John, oo ah boqorka boqortooyo hodan ah oo Masiixiyiin ah oo go'doonsan, iyo sidoo kale Tobankii Qabiil ee lumay ee reer binu Israa'iil, oo aqoonsanaya dadka aan la xiriirin sida "qabiilo lumay".  Ururada caalamiga ah waxay iftiimiyeen muhiimada ay leedahay ilaalinta deegaanka iyo dhulalka dadka asaliga ah, muhiimada ay leedahay in laga ilaaliyo ka faa'iideysiga ama xadgudubka, iyo muhiimada xiriir la'aanta si looga hortago faafitaanka cudurada casriga ah.  Taariikhda ka danbaysa ka faa'iideysiga iyo ku xadgudubka gacanta kooxda ugu badan ayaa keentay in dowladaha badan ay siiyaan dadka aan la xiriirin dhulkooda iyo ilaalinta sharciga. Kooxo badan oo asal ah waxay ku nool yihiin kaymaha qaranka ama meelaha la ilaaliyo, sida Vale do Javari ee Brazil ama Jasiiradda Waqooyiga Sentinel ee Hindiya.  Inta badan muranka ku saabsan dadka aan la xiriirin ayaa ka dhashay rabitaanka dowladaha inay soo saaraan khayraadka dabiiciga ah. 1960kii iyo 1970kii, dowladda federaalka Brazil waxay isku dayday inay la qabsato oo ay la midoobaan kooxaha asaliga ah ee ku nool kaymaha Amazon si ay dhulkooda ugu isticmaalaan beeraha. Dadaalkoodu wuxuu la kulmay guul iyo dhaleeceyn isku dhafan ilaa, 1987, Brazil waxay abuurtay Waaxda Hindida Go'doonsan gudaha FUNAI (Fundação Nacional do Índio), Wakaaladda Hindida ee Brazil. FUNAI waxay ku guuleysatay inay hesho dhul la ilaaliyo oo u oggolaaday kooxaha qaarkood inay sii ahaadaan kuwo aan la xiriirin ilaa maanta.  Natiijo ka duwan tani waxay ka dhacday Kolombiya markii qabiilka Nukak ee dadka asaliga ah ay la soo xiriireen koox wacdiyayaal ah. Qabiilku wuxuu aad u jecel yahay ganacsiga, ugu dambeyntiina wuxuu u guuray si uu xiriir dhow ula yeesho dadka deegaanka. Tani waxay keentay in cudurada neefsashada ay dillaacaan, dagaal xoogan oo lala galo kuwa ka ganacsada maandooriyaha, iyo dhimashada boqolaal Nukak ah, in kabadan kala bar qabiilka. Ugu dambeyntii, dowladda Kolombiya waxay si qasab ah ugu wareejisay qabiilka magaalo u dhow halkaas oo ay ka heleen cunto iyo taageero dowladeed laakiin waxaa lagu soo warramey inay ku nool yihiin saboolnimo.  Khatarta ku wajahan qabiilka Nukak guud ahaan waxaa wadaaga dadyowga go'doonsan, gaar ahaan rabitaanka adduunka dibadiisa ee ah inay ka faa'iideystaan dhulkooda. Tan waxaa ka mid ah jarjarida, xoolo dhaqashada iyo beerashada, maalgelinta dhulka, raadinta saliida iyo macdanta, iyo ugaarsiga. Tusaale ahaan, madaxweynihii xilligaas ee Peru Alan García ayaa ku andacoonayay 2007 in kooxaha aan la xiriirin ay ahaayeen kaliya "abuurista dadka deegaanka jecel ee doonaya inay joojiyaan sahaminta saliida iyo gaaska". sanadii 2016-kii, shirkad shiinees ah oo ka howlgasha dhulka miyiga ah ee Boliivia ayaa iska indho tirtay calaamadihii muujinayay in ay ku xad gudbeen beelo aan la aqoonsan, waxayna isku dayeen in ay qariyaan. Ganacsiga ka sokow, dadka kale sida adeegayaasha kiniisadaha waxay sababi karaan waxyeelo weyn iyagoo aan ogeyn.  hanjabaadaas iyo weerarada ay qabiilkooda kala kulmeen kuwa ka ganacsada daroogada Kokain sharci darada ah, ayaa waxay keentay in kooxda Acre Indian ay la xariiraan tuulo ku taalo Brazil kadibna dowlada federaalka sanadka 2014 Tani waxay muujineysaa in qabiilooyin badan ay ka warqabaan dunida banaanka ah ayna doortaan in aysan xiriir la sameynin ilaa ay ka baqayaan ama dan gaar ah ay ka qabaan. Sawirada dayax gacmeedyada ayaa muujinaya in qabiilooyinka qaar ay si ula kac ah uga guuraan wadooyinka ama jarista dhirta si ay u go'doomiyaan.  Dadka u ololeeya xuquuqda dadka asaliga ah waxay inta badan ku doodeen in dadka asaliga ah ee go'doonsan la iska daayo, iyagoo leh xiriirku wuxuu faragelin doonaa xuquuqdooda is-go'aaminta dad ahaan. Dhinaca kale, waayo aragnimada Brazil waxay soo jeedineysaa in dadka go'doonsan ay rabaan inay yeeshaan xiriir ganacsi iyo xiriir bulsheed oo wanaagsan oo lala yeesho dadka kale, laakiin waxay doortaan go'doominta cabsida khilaafka ama ka faa'iideysiga. Ururka dowlada Brazil ee National Indian Foundation (FUNAI) oo kaashanaya khubaro ku xeel dheer cilmiga aadamiga ayaa doortay in ay sameeyaan xiriir horudhac ah oo la xakameeyo oo ay la yeeshaan qabiilooyinka. Ururku wuxuu ka shaqeeyaa 15 goobood oo ganacsi oo ku yaal dhul la ilaaliyo oo qabiilooyinku ku ganacsan karaan qalabka birta iyo qalabka wax lagu karsado. Ururku wuxuu kaloo ka hortagaa dagaalada qaarkood wuxuuna bixiyaa tallaalada. Si kastaba ha noqotee, FUNAI waxay dhaleeceysay rabitaanka siyaasadeed ee Brazil, iyagoo soo warinaya inay heshay kaliya 15% miisaaniyadda la codsaday ee 2017. Sanadkii 2018, ka dib markii ay isku raaceen wakiillada goobta, FUNAI waxay sii daayeen fiidiyowyo iyo sawirro dhowr qabiil oo ay ilaalinayeen. Inkastoo go'aankaas la dhaleeceeyay, agaasimaha waaxda Hindida Go'doonsan, Bruno Pereira, ayaa ku jawaabay in "Intii dadku ogaadaan iyo doodaha badan ee ku saabsan arrinta, fursadda ilaalinta Hindida go'doonsan iyo dhulkooda ay sii weynaato". Wuxuu sheegay in ururku uu la kulmay cadaadis siyaasadeed oo sii kordhaya si uu dhul uga furo shirkadaha ganacsiga. Wuxuu sidoo kale cadeeyay sawirka isagoo sharaxaya in FUNAI ay baareyso xasuuq suurtagal ah oo ka dhan ah qabiilka Flechieros.  Aqoonsiga dhibaatooyinka faraha badan ee la xiriira xiriirka, Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay 2009 iyo Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Mareykanka ee 2013 waxay soo bandhigeen tilmaamo iyo talooyin ay ku jiraan xuquuqda doorashada go'doominta.  Waxaa jira warar sheegaya safarada aadanaha ee Jasiiradaha Andaman ee Hindiya iyo Peru, halkaas oo shirkadaha dalxiiska ay isku dayaan inay ka caawiyaan dalxiisayaasha inay arkaan dad aan lala xiriirin ama dhawaan lala xiriiray. Caadadaani waa mid muran badan dhalisay.