Níwọ̀n bí a ti rí àkọsílẹ̀ yìí nípa Ilẹ̀ Ọba Byzantium, ìjọba wo ni àwọn ará Byzantium ti wá?
Context:Ilẹ̀ Ọba Byzantine,[note 1] tí wọ́n tún ń pè ní Ilẹ̀ Ọba Romu Ìlà Oòrùn tàbí Byzantium, jẹ́ ìlọsíwájú ti Ilẹ̀ Ọba Romu ní pàtàkì ní àwọn agbègbè ìlà oòrùn rẹ̀ ní ìgbà ìgbà òpin ìgbà àtijọ́ àti ìgbà ọ̀làjú, nígbà tí olú ìlú rẹ̀ jẹ Constantinople. Ó la ìyapa àti ìparun Ilẹ̀ Ọba Róòmù Ìwọ̀ Oòrùn ní ọ̀rúndún karùn-ún sànmánì tiwa já, ó sì ń bá a lọ láti wà fún ẹgbẹ̀rún ọdún sí i títí dìgbà tí Ilẹ̀ Ọba Ottoman fi gba Constantinople ní 1453. Láàárín èyí tó pọ̀ jù lọ lára àkókò tí ilẹ̀ ọba náà fi wà, òun ni ilẹ̀ tó lágbára jù lọ ní ti ọrọ̀ ajé, àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀, àti ti ológun ní Yúróòpù. Àwọn ọ̀rọ̀ náà "Byzantine Empire" àti "Eastern Roman Empire" ni wọ́n ń lò lẹ́yìn òpin ìjọba náà; àwọn aráàlú rẹ̀ ń bá a lọ láti tọ́ka sí ìjọba wọn gẹ́gẹ́ bíi Roman Empire àti sí ara wọn gẹ́gẹ́ bíi Romans[note 2] - ọ̀rọ̀ tí àwọn Gíríìkì ń bá a lọ láti lò fún ara wọn ní ìgbà Ottoman. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìjọba Romu tẹ̀síwájú àti pé àwọn àṣà rẹ̀ ṣì wà, àwọn òpìtàn òde òní fẹ́ràn láti yàtọ̀ sí Ilẹ̀ Ọba Byzantium láti Romu Àtijọ́ nítorí pé ó dá lórí Constantinople dípò Romu, ó tọ́ka sí àṣà Gíríìkì dípò àṣà Látìn, àti pé ó jẹ́ ti ẹ̀sìn Kristiẹni Ọ́tọ́dọ́ọ̀sì Ìlà Oòrùn.  Láàárín àkókò tí Ilẹ̀ Ọba Róòmù gbèrú gan-an, èyí tí wọ́n ń pè ní Pax Romana, àwọn apá ìwọ̀ oòrùn ilẹ̀ ọba náà ti sọ ara wọn di èdè Látìn, nígbà tí àwọn apá ìlà oòrùn ilẹ̀ ọba náà ṣì ní àṣà àwọn Hélénì. Àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ bíi mélòó kan tó wáyé láàárín ọ̀rúndún kẹrin sí ìkẹfà ló fi hàn pé àkókò tí Ilẹ̀ Ọba Róòmù pín sí apá Ìlà Oòrùn ilẹ̀ Gíríìsì àti apá Ìwọ̀ Oòrùn ilẹ̀ Látìn ti yí padà. Kọnsitatáìnì kìíní (r. 324<unk>337) ṣètò ìjọba náà padà, ó sọ Kọnsitantinópù di olú ìlú, ó sì fìdí ẹ̀sìn Kristẹni múlẹ̀ lábẹ́ òfin. Lábẹ́ Theodosius I (r. 379<unk>395), ẹ̀sìn Kristẹni di ìsìn ìjọba, wọ́n sì fòfin de àwọn àṣà ẹ̀sìn mìíràn. Ní ìgbà ìjọba Heraklius (r. 610<unk>641), wọ́n tún àwọn ẹgbẹ́ ológun àti ìjọba ilẹ̀ ọba náà ṣe, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí lo èdè Gíríìkì ní kẹ̀rẹ̀kẹ̀rẹ̀ dípò èdè Látìn.  Àwọn ààlà ilẹ̀ Ilẹ̀ Ọba náà máa ń yí padà nígbà tó bá yá. Nígbà ìṣàkóso Justinian I (r. 527<unk>565), ìjọba náà dé ibi tí ó tóbi jùlọ lẹ́yìn tí ìwọ̀-oòrùn ṣubú, ó tún gba ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn agbègbè ìhà ìwọ̀-oòrùn Mẹditaréníà tí ó jẹ́ ti àwọn ará Róòmù, títí kan Áfíríkà, Ítálì àti Romu, èyí tí ó tún gbà fún ọgọ́rùn-ún ọdún méjì sí i. Ogun Byzantine <unk> Sasanian ti 602 <unk> 628 pari awọn orisun ti ijọba, ati lakoko awọn iṣẹgun Musulumi ti ibẹrẹ ti ọrundun 7th, o padanu awọn agbegbe rẹ ti o ni ọlọrọ julọ, Egipti ati Siria, si Caliphate Rashidun. Lẹ́yìn náà, ó pàdánù Áfíríkà lọ́wọ́ àwọn Umayyads ní ọdún 698, kí ìjọba Isaurian tó gbà á sílẹ̀.  Lakoko ijọba ijọba Macedonian (ọgọrun ọdun kẹsan si kọkanla), ijọba naa gbooro lẹẹkansi o si ni iriri Renaissance Macedonian ti o pẹ ọgọrun ọdun meji, eyiti o pari pẹlu ikuna nipasẹ awọn Seljuk Turks ni Ogun ti Manzikert ni 1071. Àwọn ogun abẹ́lé àti bí àwọn Seljuk ṣe gbógun ti ilẹ̀ náà mú kí wọ́n pàdánù èyí tó pọ̀ jù lọ lára ilẹ̀ Éṣíà Kékeré. Ilẹ̀ ọba tún padà bọ̀ sípò nígbà ìmúbọ̀sípò Kómíníà, nígbà tó sì fi máa di ọ̀rúndún kejìlá, Kọnsitantinópù ni ìlú tó tóbi jù lọ tó sì lọ́rọ̀ jù lọ ní Yúróòpù.  Ìjàǹbá ńlá gbáà ló dé bá Ilẹ̀ Ọba náà nígbà Ogun Àjùmọ̀sìn Kẹrin, nígbà tí wọ́n gba Kọnsitantinópù lọ́dún 1204 tí wọ́n sì pín àwọn àgbègbè tí Ilẹ̀ Ọba náà ti ń ṣàkóso tẹ́lẹ̀ sí àwọn ilẹ̀ tó ń bára wọn díje tí wọ́n jẹ́ ilẹ̀ Gíríìkì àti ti Látìn ti Ilẹ̀ Ọba Byzantium. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n gba Constantinople padà ní ọdún 1261, Ilẹ̀ Ọba Byzantine ṣì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn orílẹ̀-èdè kéékèèké tó ń bára wọn jà ní àgbègbè náà fún ọgọ́rùn-ún ọdún méjì tó kẹ́yìn tí wọ́n wà. Awọn agbegbe rẹ ti o ku ni awọn Ottomans ti ṣafikun ni ilọsiwaju ni awọn ogun Byzantine-Ottoman ni awọn ọdun 14th ati 15th.  Ìṣubú Kọnsitatáìnìpọ́ọ̀lù fún Ilẹ̀ Ọba Ottoman lọ́dún 1453 ló sàmì sí òpin Ilẹ̀ Ọba Byzantine. Àwọn olùwá-ibi-ìsádi tí wọ́n sá kúrò ní ìlú náà lẹ́yìn tí wọ́n ṣẹ́gun rẹ̀ wá lọ ń gbé ní Ítálì àti àwọn apá ibòmíràn ní Yúróòpù, èyí sì mú kí ọ̀rúndún Tuntun bẹ̀rẹ̀. Ọdún mẹ́jọ lẹ́yìn náà ni wọ́n ṣẹ́gun Ilẹ̀ Ọba Trabzon nígbà tí olú ìlú rẹ̀ tó ń jẹ́ Trabzon tẹrí ba fún àwọn ọmọ ogun Ottoman lẹ́yìn tí wọ́n sàga tì í lọ́dún 1461. Orílẹ̀-èdè Byzantine tó gbẹ̀yìn, ìyẹn Ilẹ̀ Ọba Theodoro, làwọn Ottoman ṣẹ́gun lọ́dún 1475. A le ṣe ariyanjiyan pe isubu ti Ilẹ Byzantine si awọn Ottomans jẹ ọkan ninu awọn ifosiwewe pupọ ti o ṣe alabapin si opin awọn Middle Ages ati ibẹrẹ ti akoko igbalode tete.
Ilẹ̀ Ọba Byzantium wá látinú Ilẹ̀ Ọba Róòmù