Kí ni ìwádìí nípa àbùdá?
Ìtòlẹ́sẹẹsẹ genom ti ohun alààyè kan ní àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ DNA tí ó wà nínú kọ̀ọ̀kan àwọn kọ́rómósómù inú ohun alààyè náà. Fún kòkòrò bakitéríà tí ó ní chromosome kan ṣoṣo, iṣẹ́ ìwádìí nípa genom yóò ní àfojúsùn láti ṣe àwòrán ìtòlẹ́sẹẹsẹ chromosome náà. Ní ti ẹ̀dá èèyàn, tí apilẹ̀ àbùdá rẹ̀ ní méjìlélógún [22] péré lára àwọn ohun tó ń jẹ́ autosomes àti méjì lára àwọn ohun tó ń jẹ́ sex chromosomes nínú, bí wọ́n bá fẹ́ ṣàkópọ̀ gbogbo ohun tó wà nínú apilẹ̀ àbùdá kan, ó máa gba pé kí wọ́n ṣàkópọ̀ àwọn ohun tó wà nínú apilẹ̀ àbùdá mẹ́rìndínláàádọ́ta [46].  Àpẹẹrẹ kan tí a mọ̀ dáadáa nípa ìwádìí nípa àbùdá ènìyàn ni ìwádìí nípa àbùdá ènìyàn.  Àkójọ àwọn èròjà inú àbùdá ń tọ́ka sí ọ̀nà tí a gbà ń mú àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ DNA kúkúrú tó pọ̀ lọ́pọ̀lọpọ̀, tí a sì tún ń kó wọn jọ láti ṣe àfihàn àwọn èròjà inú àbùdá tí DNA ti jáde. Nínú iṣẹ́ pípín ìsọ̀rí DNA, gbogbo DNA láti orísun kan (nígbàgbogbo ohun alààyè kan ṣoṣo, ohunkóhun láti inú kòkòrò bakitéríà sí ẹranko tí ń jẹ́ ọmú) ni a kọ́kọ́ pín sí àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn apá kéékèèké. Lẹ́yìn náà, àwọn ẹ̀rọ tó ń ṣètò bí wọ́n ṣe ń ṣe nǹkan lọ́kọ̀ọ̀kan ló máa ń "ka" àwọn ẹ̀yà ara yìí. Alugoridimu ìkójọ genom ṣiṣẹ nípa gbígba gbogbo àwọn àlàfo náà, tí ó sì so wọn pọ̀ mọ́ ara wọn, tí ó sì ń rí gbogbo ibi tí méjì lára àwọn àlàfo kúkúrú náà, tàbí àwọn àlàfo náà, ti ń bára wọn pàdé. A lè pa àwọn ìsọfúnni tó bára wọn pọ̀ yìí pọ̀, kí ètò náà sì máa bá a lọ bẹ́ẹ̀.  Ìkójọpọ̀ genom jẹ́ ìṣòro ìṣirò tó ṣòro gan-an, èyí tó túbọ̀ nira sí i nítorí pé ọ̀pọ̀ genomes ló ní iye ńlá ti àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ kan náà, tí a mọ̀ sí àtúnṣe. Àwọn àtúnyẹ̀wò yìí lè gùn tó ẹgbẹẹgbẹ̀rún nucleotides, wọ́n sì máa ń wáyé ní àwọn ibi tó yàtọ̀ síra, pàápàá nínú àwọn genomes ńláńlá àwọn ewéko àti ẹranko.  Àkọsílẹ̀ (àkọsílẹ̀) àtọwọ́dọ́wọ́ àbùdá tí a mú jáde ni a mú jáde nípa sísopọ̀ àwọn ìsọfúnni tí a ṣe lẹ́sẹẹsẹ àti lẹ́yìn náà lílo ìsọfúnni ìsopọ̀ láti dá àwọn ìsọfúnni. Wọ́n máa ń to àwọn ohun tí wọ́n ń pè ní scaffolds síbi tí wọ́n bá fẹ́ kí wọ́n to àwọn chromosomes sí, wọ́n á wá ṣe "òpópónà oníwúrà".  Níbẹ̀rẹ̀, ọ̀pọ̀ àwọn ilé iṣẹ́ tó ń ṣe àyẹ̀wò DNA lọ́nà tó gbòòrò ló ní ẹ̀rọ tiwọn tí wọ́n fi ń ṣe àyẹ̀wò àwọn ìsọfúnni tí wọ́n bá rí. Àmọ́, èyí ti yí padà bí ẹ̀rọ kọ̀ǹpútà náà ṣe túbọ̀ ń díjú sí i àti bí iye àwọn ibi tí wọ́n ti ń ṣe àyẹ̀wò ìsọfúnni ṣe ń pọ̀ sí i. Àpẹẹrẹ irú àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀ àpapọ̀.  Láti ọdún 1980, ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá àti ẹ̀kọ́ nípa ẹ̀dá ti mú kó pọn dandan láti ṣe àlàyé nípa DNA. Àkọsílẹ̀ DNA tàbí àkọsílẹ̀ genom jẹ́ ìgbésẹ̀ tí a fi ń mọ̀, tí a fi ń so ìsọfúnni nípa ìwàláàyè mọ́ àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ, àti ní pàtàkì nínú dídá àwọn ibi tí àwọn jiini wà mọ̀ àti dídá ohun tí àwọn jiini wọ̀nyẹn ń ṣe mọ̀.  Nígbà tí wọ́n bá ń ṣe àkójọpọ̀ àbùdá, àwọn àgbègbè kan sábà máa ń wà tí ó ṣòro láti ṣe àkójọpọ̀ (ọ̀pọ̀ ìgbà ni àwọn àgbègbè tí ó ní àtúnṣe DNA tí ó pọ̀). Nítorí náà, àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìsọfúnni nípa àbùdá tí wọ́n ti "parí" kì í sábà pé tán, a sì máa ń lo àwọn ọ̀rọ̀ bí "ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìsọfúnni nípa àbùdá tí a ti parí" tàbí "ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìsọfúnni nípa àbùdá tí a ti parí pátápátá" láti ṣàpèjúwe bí irú àwọn ìsọfúnni nípa àbùdá yìí ṣe rí gan-an. Kódà nígbà tí a bá ti pinnu gbogbo báàsì méjì tí ó wà nínú ìsọ̀rí genom, ó ṣeé ṣe kí àṣìṣe wà nítorí pé ìsọ̀rí DNA kì í ṣe ètò tó pé pérépéré. A tún lè sọ wípé iṣẹ́ àkànṣe nípa àbùdá tí ó kúnjú ìwọ̀n gbọ́dọ̀ ní àwọn ìtòlẹ́sẹẹsẹ mitochondria àti chloroplasts (fún àwọn ewéko) nítorí pé àwọn organelles wọ̀nyí ní àbùdá tiwọn.  Wọ́n sábà máa ń sọ pé ohun tó ń mú kí wọ́n ṣe ìwádìí nípa bí àbùdá kan ṣe rí ni pé kí wọ́n lè rí ìsọfúnni nípa gbogbo àbùdá tó wà nínú ìsọ̀rí àbùdá kan. Ìpín kan nínú àpapọ̀ àbùdá tí ó ń ṣe àdàkọ fún àwọn àbùdá lè kéré gan-an (ní pàtàkì nínú àwọn eukaryotes bí ènìyàn, níbi tí àdàkọ DNA lè jẹ́ ìpín díẹ̀ nínú ọgọ́rùn-ún àpapọ̀ àpapọ̀). Àmọ́, kì í ṣe ìgbà gbogbo ni ó ṣeé ṣe (tàbí tí ó dára) láti ṣe àtòjọ àwọn agbègbè tí ó ń ṣe àdàkọ ní ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Bákan náà, bí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì bá ṣe túbọ̀ ń lóye ipa tí DNA tí kì í ṣe kódíò ń kó (tí wọ́n sábà máa ń pè ní DNA tí kò wúlò), ó máa ṣe pàtàkì gan-an láti ní àtòjọ àbùdá tó pé pérépéré gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ fún òye nípa àbùdá àti ìmọ̀ ìjìnlẹ̀ nípa ohun alààyè èyíkéyìí.  Ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọ̀nà, àwọn iṣẹ́ ìwádìí nípa àbùdá kì í wulẹ̀ ṣe láti mọ bí àbùdá kan ṣe máa rí. Irú àwọn iṣẹ́ bẹ́ẹ̀ tún lè ní ìsọfúnni nípa àwọn àbùdá nínú láti mọ ibi tí àwọn àbùdá wà nínú àbùdá, àti ohun tí àwọn àbùdá wọ̀nyẹn ń ṣe. Àwọn iṣẹ́ míì tún lè wà tó jẹ mọ́ ṣíṣàtúnṣe àwọn EST tàbí àwọn mRNA láti fi mọ ibi tí àwọn èròjà apilẹ̀ àbùdá náà wà gan-an.