Ta ni wọ́n sọ pé ó ṣàwárí ohun tó ń mú kí iná mànàmáná ṣiṣẹ́?
Context:Tipẹ́tipẹ́ ṣáájú kí wọ́n tó mọ nǹkan kan nípa iná mànàmáná, àwọn èèyàn ti mọ̀ nípa bí ẹja tó ń lo iná mànàmáná ṣe máa ń kọlu èèyàn. Àwọn ìwé tí àwọn ará Íjíbítì ìgbàanì kọ láti ọdún 2750 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni pe àwọn ẹja yìí ní "Ẹni tí ń sán ààrá ní Odò Náílì", wọ́n sì ṣàpèjúwe wọn bí "olùdáàbòbò" gbogbo ẹja yòókù. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún lẹ́yìn náà làwọn onímọ̀ ìṣẹ̀dá àti oníṣègùn Gíríìkì àti Róòmù àti Arábíà ìgbàanì tún sọ pé àwọn rí ẹja tó ń lo iná mànàmáná. Àwọn òǹkọ̀wé ayé ọjọ́un bíi Pliny Àgbà àti Scribonius Largus jẹ́rìí sí ipa tí iná mànàmáná tí ẹja ológoṣẹ́ àti ìtànṣán iná mànàmáná máa ń ní lórí ọpọlọ, wọ́n sì mọ̀ pé irú iná mànàmáná bẹ́ẹ̀ lè máa tàn dé àwọn nǹkan tó ń darí iná. Wọ́n máa ń sọ fún àwọn aláìsàn tó ní àrùn gout tàbí tí orí ń fọ́ pé kí wọ́n fọwọ́ kan ẹja tí iná mànàmáná ń mú ṣiṣẹ́, kí wọ́n lè gbà pé ìmìtìtì tó lágbára yẹn lè mú wọn lára dá. Àwọn èèyàn ayé àtijọ́ tó ń gbé ní àgbègbè Mẹditaréníà mọ̀ pé àwọn nǹkan kan wà tí wọ́n lè fi irun ológbò dí, irú bí ọ̀pá onírin, kí èyí lè fa àwọn nǹkan tó mọ́lẹ̀ lára bí ìyẹ́. Thales ti Miletus ṣe ọpọlọpọ awọn akiyesi lori ina mọnamọna ni ayika 600 BCE, lati eyiti o gbagbọ pe ifarakanra ṣe amber magneti, ni idakeji si awọn ohun alumọni bii magnetite, eyiti ko nilo fifọ. Thales kò tọ̀nà nígbà tó gbà gbọ́ pé agbára òòfà ló fà á, àmọ́ nígbà tó yá, sáyẹ́ǹsì fi hàn pé okùnfà wà láàárín agbára òòfà àti iná mànàmáná. Ìwádìí kan tí àwọn èèyàn ń jiyàn lé lórí sọ pé ó ṣeé ṣe kí àwọn ará Páṣíà ti mọ̀ nípa lílo irin láti fi ṣe ọ̀dà, èyí sì dá lórí ohun tí wọ́n ṣàwárí ní Baghdad Battery lọ́dún 1936, èyí tó dà bí ohun èlò kan tí wọ́n ń pè ní galvanic cell. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọdún ni iná mànàmáná kò fi jẹ́ nǹkan kan lójú àwọn ọ̀mọ̀wé títí di ọdún 1600, nígbà tí onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì kan tó ń jẹ́ William Gilbert kọ ìwé kan tó pè ní De Magnete, nínú ìwé náà, ó fara balẹ̀ kẹ́kọ̀ọ́ nípa iná mànàmáná àti agbára òòfà. Ó lo ọ̀rọ̀ èdè Látìn tuntun náà electricus ("ti amber" tàbí "bí amber", elektron, ọ̀rọ̀ Gíríìkì fún "amber") láti tọ́ka sí agbára tó ní láti fa àwọn nǹkan kéékèèké yọ lẹ́yìn tí wọ́n bá fi wọ́ ọ́. Ọ̀rọ̀ náà "electric" àti "electricity" ni wọ́n kọ́kọ́ lò nínú ìwé kan tí Thomas Browne kọ lọ́dún 1646 tó pè ní Pseudodoxia Epidemica. Ọ̀rúndún kẹtàdínlógún àti ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kejìdínlógún ni Otto von Guericke, Robert Boyle, Stephen Gray àti C. F. du Fay ṣe àwọn iṣẹ́ mìíràn. Nígbà tó yá ní ọ̀rúndún kejìdínlógún, Benjamin Franklin ṣe ìwádìí tó pọ̀ gan-an nípa iná mànàmáná, ó ta gbogbo ohun ìní rẹ̀ kó lè rówó fi ṣe iṣẹ́ náà. Wọ́n sọ pé ní June 1752, ó so kọ́kọ́rọ́ onírin kan mọ́ ìsàlẹ̀ ọ̀pá tí wọ́n fi ń fi ẹyẹ àparò ṣe, ó sì fi ẹyẹ àparò náà fò lójú ọ̀run níbi tí ìjì líle ti ń jà. Àwọn ìmọ́lẹ̀ tó ń tàn láti inú kọ́kọ́rọ́ náà lọ sí ẹ̀yìn ọwọ́ rẹ̀ fi hàn pé ààrá ló ń tàn lóòótọ́. Ó tún ṣàlàyé bí ìkòkò Leyden ṣe dà bí ẹni pé ó ṣàjèjì, èyí tó fi hàn pé ó jẹ́ ohun èlò kan tí wọ́n fi ń tọ́jú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹ̀rọ abánáṣiṣẹ́ tí wọ́n fi ń ṣe iná mànàmáná, èyí tó ní ẹ̀rọ abánáṣiṣẹ́ rere àti ẹ̀rọ abánáṣiṣẹ́ búburú Lọ́dún 1775, Hugh Williamson ròyìn àwọn àyẹ̀wò kan tó ṣe fún Royal Society nípa bí ẹja eléèérí ṣe máa ń fi iná ṣe àwọn nǹkan; lọ́dún yẹn kan náà, oníṣẹ́ abẹ àti onímọ̀ nípa ara, John Hunter ṣàpèjúwe bí àwọn ẹ̀yà ara eléèérí ṣe máa ń ṣiṣẹ́. Lọ́dún 1791, Luigi Galvani tẹ ohun tó ṣàwárí nípa ohun tó ń jẹ́ bioelectromagnetics jáde, ó sì fi hàn pé iná mànàmáná ni ohun tí àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan ara fi ń gbé ìsọfúnni lọ sí àwọn iṣan ara. Batiri tí Alessandro Volta ṣe lọ́dún 1800, tí wọ́n fi sẹ́ẹ̀lì sẹ́ẹ̀lì sẹ́ẹ̀lì sẹ́ẹ̀lì sẹ́ẹ̀lì sẹ́ẹ̀lì tí wọ́n fi irin àti bàbà ṣe, ló fún àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ní orísun iná mànàmáná tó ṣeé gbára lé ju àwọn ẹ̀rọ tí wọ́n fi ń mú iná mànàmáná jáde tí wọ́n ń lò tẹ́lẹ̀. Ìdánimọ ti electromagnetism, ìṣọ̀kan ti itanna ati magnetic phenomena, jẹ nitori Hans Christian Ørsted ati André-Marie Ampère ni 1819<unk>1820. Ọdún 1821 ni Michael Faraday ṣe ẹ̀rọ tó ń lo iná mànàmáná, Georg Ohm sì ṣe àyẹ̀wò ìṣirò nípa ohun tó ń lo iná mànàmáná lọ́dún 1827. Agbara ati magnetism (ati imọlẹ) ni James Clerk Maxwell ti sopọ patapata, ni pataki ninu "On Physical Lines of Force" rẹ ni ọdun 1861 ati 1862.  Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún kọkàndínlógún ni ìtẹ̀síwájú tó yára kánkán ti wáyé nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì nípa iná mànàmáná, òpin ọ̀rúndún kọkàndínlógún ni ìtẹ̀síwájú tó ga jù lọ ti wáyé nínú ìmọ̀ iṣẹ́ ẹ̀rọ nípa iná mànàmáná. Nípasẹ̀ àwọn ènìyàn bíi Alexander Graham Bell, Ottó Bláthy, Thomas Edison, Galileo Ferraris, Oliver Heaviside, Ányos Jedlik, William Thomson, 1st Baron Kelvin, Charles Algernon Parsons, Werner von Siemens, Joseph Swan, Reginald Fessenden, Nikola Tesla àti George Westinghouse, iná mànàmáná yí padà láti inú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì sí ohun èlò pàtàkì fún ìgbésí ayé òde òní. Lọ́dún 1887, ọ̀gbẹ́ni Heinrich Hertz ṣàwárí pé ó rọrùn fún àwọn ẹ̀rọ atọ́ka tí wọ́n fi ìmọ́lẹ̀ aláwọ̀ àlùkò tàn mọ́ láti mú kí iná mànàmáná máa tàn. Lọ́dún 1905, Albert Einstein tẹ ìwé kan jáde tó ṣàlàyé pé àwọn ìwádìí tí wọ́n ṣe nípa ìtànṣán iná ló jẹ́ ká mọ̀ pé agbára ìmọ́lẹ̀ máa ń wà nínú àwọn ìdìpọ̀ kan tí wọ́n ń pè ní ìdìpọ̀ kéékèèké, èyí tó máa ń fún àwọn ẹlẹ́kítà lágbára. Ìwádìí yìí ló mú kí wọ́n ṣe àyípadà ńláǹlà nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì. Lọ́dún 1921, wọ́n fún Einstein ní Ẹ̀bùn Nobel tó dá lórí ìmọ̀ físíìsì nítorí pé ó "ṣàwárí òfin tó ń darí bí iná ṣe ń ṣiṣẹ́". A tún máa ń lo ipa ìmọ́lẹ̀-ìmọ́lẹ̀ yìí nínú àwọn sẹẹli-ìmọ́lẹ̀ bí irú èyí tí a lè rí nínú àwọn sẹẹli-ìmọ́lẹ̀-ìmọ́lẹ̀. Ẹ̀rọ tó kọ́kọ́ gbé ìsọfúnni jáde ni ohun tí wọ́n ń pè ní ẹ̀rọ tó máa ń rí ìbòjú ológbò, èyí tí wọ́n kọ́kọ́ lò ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún nínú àwọn ohun tó ń gba rédíò. A fi okun ti o dabi irun-awọ si ifọwọkan diẹ pẹlu kirisita ti o lagbara (bii kirisita germanium) lati ṣe awari ifihan agbara redio nipasẹ ipa isopọ ifọwọkan. Nínú àwọn ohun tí ó wà nípò dídán, àwọn ohun tí ó wà nípò dídán àti àwọn èròjà tí a ṣe ní pàtó láti yí i padà àti láti mú kí ó pọ̀ sí i ni wọ́n ń lò. A lè fi òye wo ìsun omi ní oríṣi méjì: bí àwọn ẹ̀rọ-ìmọ̀-ayárabíàṣá tí wọ́n ní ẹ̀mí òdì, àti bí àwọn ẹ̀rọ-ìmọ̀-ayárabíàṣá tí wọ́n ní ẹ̀mí rere tí wọ́n ń pè ní ihò. A lè lóye àwọn ẹrù àtàwọn ihò yìí nínú ìlànà nípa físíìsì kúrúǹtì. Àwọn ohun èlò ìkọ́lé náà sábà máa ń jẹ́ àwọn ohun èlò onírin tó ń mú kí ìdajì àwọn ohun èlò náà máa darí. Ẹ̀rọ alágbèéká tí wọ́n ń pè ní solid-state electronics wá di èyí tó gbayì gan-an nígbà tí ìmọ̀ ẹ̀rọ tí wọ́n ń pè ní transistor dé. Àkọ́kọ́ transistor tó ń ṣiṣẹ́, ìyẹn germanium-based point-contact transistor, ni John Bardeen àti Walter Houser Brattain ṣe ní Bell Labs ní 1947, tí transistor bipolar junction sì tẹ̀lé e ní 1948.
Ìdánimọ ti electromagnetism, ìṣọ̀kan ti itanna ati magnetic phenomena, jẹ nitori Hans Christian Ørsted ati André-Marie Ampère ni 1819<unk>1820.