Ho ea ka Socrates le Aristotle, bophelo bo botle ke eng,' me ke lintho life tse etsang hore bo be teng? Na bophelo bo botle bo hlaha ka tlhaho kapa bo ka ithutoa,'me na ho na le motho ea ka bo finyellang?
E 'ngoe ea lihlooho tse hohelang ka ho fetisisa le tse nahannoeng ka ho fetisisa ke ea se boleloang ke bophelo le ea hore na motho a ka phela bophelo bo "molemo" joang. Ke tlhaho ea motho ho hlalosa se sa tsejoeng le ho etsa litlhaloso tsa tsela eo lefatše le sebetsang ka eona; ho theosa le histori bo-rafilosofi ba fihletse liqeto tsa bona mabapi le hore na ke hobane'ng ha bophelo bo bong bo le molemo ha bo bong bo se joalo. Batho ba babeli ba ka sehloohong ba fanang ka temohisiso litabeng tsena ke Socrates ho The Apology ea Plato, le Aristotle ho Nicomachean Ethics. Khopolo e bonahalang e le bonolo kapele e fetoha marang-rang a ferekanyang le a rarahaneng a likarolo tseo ha li kopane ka tekanyo e loketseng feela li fang monna kapa mosali e mong le e mong bophelo bo feletseng le bo molemo. E le hore re buisane ka tsela eo re lokelang ho phela bophelo bo botle ka eona, re tlameha ho qala ka ho buisana ka lintlha tse fapaneng tse tlatsetsang ho hlalosoeng ha se setle mahlong a Socrates le Aristotle. Ke lintho life tse etsang hore motho a be le maikutlo a hore o molemo? Na ke ea tlhaho kapa ke e ithutoang? Na e ka rekoa? Na ke ea nakoana kapa ke ea ka ho sa feleng? Na e sebetsa ho motho a le mong kapa sechabeng ka kakaretso? Na motho o itšoara hantle hore a be ea molemo? Ke joang bophelo bo botle bo fanoang ke melimo kapa bo fumanoang ke batho? Le hoja ho se na karabo e tobileng ea lipotso tsena, litemaneng tsena ka bobeli tsa mongoli ho phela bophelo bo botle ho itšetlehile ka liqeto tseo u li etsang le kamoo li bapisoang kateng le tlhaloso ea se molemo eo u lumellanang le eona. Socrates le Aristotle ba sebelisa mantsoe a kang bokhabane, sebete, thabo le bohlale ho hlalosa litsela tsa bona tsa tsela eo u e nkang ho finyella bophelo bo botle,'me kaofela ke tsa bohlokoa, empa ntho e ka sehloohong e susumetsang bophelo bo botle ke bokhoni ba motho ba ho fumana botsitso bo loketseng pakeng tsa Dahlke 1 e 'ngoe le e 'ngoe ea litšobotsi tsa eona tse ka thusang ho nts'etsopele ea bophelo bo botle bo hlalosoang ka mokhoa o tloaelehileng. Ho nahana ka hore na motho a ka phela bophelo bo botle joang ho etsa hore ho be le tlhokahalo ea ho hlalosa hore na bophelo bo botle ke eng le hore na bo entsoe ka lintho life. Aristotle o ile a etsa khopolo ea Nicomachean Ethics ea hore khopolo ea bokhabane, kapa bokhabane, e ka ba sehlooho se akaretsang bakeng sa likarolo tse etsang "molemo" o phahameng ka ho fetisisa, molemo oo e leng ntlha ea ho qetela kapa sehlahisoa se akaretsang bophelo bohle pele ho oona. ' Me ho hōla ha bokhabane ho lutse bohareng ba ho ba le boikutlo, ketso kapa tšobotsi e itseng e ngata haholo kapa e nyenyane haholo. ... ke maikutlong le liketsong moo ho feteletseng, ho haella le ho ba teng ho ka fumanoang. Kahoo re ka ba le tšabo, kholiseho, takatso, bohale, kutloelo-bohloko'me ka kakaretso re ka ba le mofuta leha e le ofe oa thabo le bohloko bo bongata haholo kapa bo fokolang haholo,'me maemong ana ka bobeli ha ho joalo. Empa ho ba le phihlelo ena eohle ka nako e nepahetseng, u lebisitse tlhokomelo linthong tse nepahetseng, u lebisitse tlhokomelo ho batho ba nepahetseng, ka lebaka le nepahetseng, le ka tsela e nepahetseng - ke eona tsela e molemo ka ho fetisisa, e bontšang bokhabane. (Aristotle. Bk. 2, leq. 43) ho Leha ho le joalo, esita le tlhaloso e nepahetseng ka ho fetisisa eo Aristotle kapa Socrates a fanang ka eona ho na le ho se utloisisane ho hoholo. Le hoja litšobotsi tse ling kapa liketso li khetholloa e le tse ntle kapa tse mpe ka tlhaho, Aristotle o ile a bolela hore ho sebelisa litšobotsi tse ling ho feta tekano ha ho bolele hore motho ke motho ea molemo ea phelang bophelo bo botle. Empa ho e-na le hoo, o bolela hore ho na le sebaka se bohareng pakeng tsa ho se be teng le ho ba teng kamehla se tlatsetsang bokhabeng, ebe se tlatsetsa bophelong bo botle. Ha ho e-s'o tsejoe hore na ntlha eo e hokae, ka lebaka la phapang e sa lekanyetsoang eo motho a ka bang le eona ha a bapisoa le e mong Dahlke 2  nakong ea bophelo ba bona' me karolo e' ngoe e bakoa ke ho rarahana le boholo ba lintho tse fetohang tse tlatsetsang ho motho ka kakaretso. Leha ho le joalo, Aristotle o bua ka lintho tse seng kae tse akaretsang tse hlalosang tlhaloso ea hae ea monna kapa mosali ea khabane ho thusa ho hlalosa karolelano pakeng tsa lintho tsena tse peli tse feteletseng. Ka mohlala, karolelano ea thabo le bohloko ke boitšoaro, pakeng tsa tšabo le kholiseho ke sebete,'me ea lokileng o oela pakeng tsa mohono le lehloeo.1 Mehlala ena e fana ka leseli la kamoo re ka fumanang karolelano pakeng tsa litšobotsi tse peli tse hanyetsanang, empa ha e re rute kamoo re lokelang ho phela bophelo bo botle kateng. Le hoja ho hlalosa khopolo ea se molemo ka ho feletseng ho rarahane, moralo oa monahano oo ho ka sebelisoang oona ha motho a tobane le liqeto tsa letsatsi le letsatsi tseo Aristotle a fanang ka tsona o lumella hore ho buisanoe ka hore na motho a ka phela bophelo bo botle joang. Ho etsa moralo o hlophisitsoeng oa kamoo motho a ka phelang bophelo bo botle kateng ho hlahisa potso e reng, Na ho na le motho ea ka phelang bophelo bo botle? Ho feta moo, na likarolo tse phethang bokhabane li hlaha ka tlhaho kapa li ithutoa? Aristotle o bua ka mekhoa e'meli ea ho nahana, ea pele ke hore ho na le litšobotsi tse ling tseo motho a tsoetsoeng a e - na le tsona tse ka sitisang kapa tsa emisa motho ho batla bokhabane ba boitšoaro,'me ea bobeli ke hore motho o ba le litšobotsi tsena ha nako e ntse e feta le ka tloaelo ea moetlo. O hlalosa sena sa ho qetela ka papiso, <unk>Ka ho tšoanang, re fetoha ba lokileng ka ho etsa liketso tse lokileng, ba itšoarang ka ho itšoara, le ba sebete ka ho etsa liketso tsa sebete.<unk> (Aristotle. Bk. 2, leq. 34) Ka mantsoe a mang, motho o fetoha ea khabane ka ho lula a khabane. Ka hona, motho o iphumana a phela bophelo bo botle ha ka tloaelo a phela har'a litšobotsi tsohle tse hanyetsanang. Le hoja e se bohle sechabeng ba tla phela bophelo bo botle, e mong le e mong sechabeng a ka phela bophelo bo botle. Ntlheng ena ke habohlokoa ho Mehlala e fanoeng Bukeng ea II Ch. 7 - Boitšoaro ba Nicomachean Dahlke 3  ha re khutlela ho tlhaloso ea hore na bophelo bo botle ke eng, ha bo bolele katleho, botumo kapa leruo, empa ho e-na le hoo bo bolela ho sebelisa motsoako oa lintho tse bōpang bokhabane. Le hoja litšoaneleho tse ling tse kang bokhabane li nkoa e le tse ntle ntle le khang, leruo ke karolo e phehisanoang khang haholo ea bophelo bo botle. Aristotle le Socrates ba lumellana ka bobeli hore leruo hase sesupo sa bophelo bo botle empa monahano oa bona oa fapana mabapi le karolo eo chelete e e phethang ho hlahiseng bophelo bo joalo. Le hoja Aristotle a ne a lumela hore leruo ke ntho e hlokahalang hore motho a phele bophelo bo nang le bokhabane, Socrates eena o ne a lumela hore leruo ke feela phello ea bophelo bo botle. Aristotle o lumela ho re, "Maruo hase ntho e ntle eo re lekang ho e fumana, hobane a na le thuso feela, ke hore, ke mokhoa oa ho fumana ntho e 'ngoe". (Aristotle. Bk. 1, leq. 9) Ho seng joalo ho bolela hore le hoja leruo e se sepheo sa ho qetela ebile ha le na moelelo ha motho a nahana ka bohlokoa ba hae, le thusa ho bōpeng bophelo bo botle. Ka lehlakoreng le leng, Socrates o ngola ka leruo e le ntho e sa hlahiseng bokhabane'me ka linako tse ling e ka ba ea thibela tsoelo-pele ea lona. Ho The Apology Socrates o re ho lekhotla la baahloli, "Maruo ha a tlise bokhabane, empa bokhabane bo tlisa leruo le litlhohonolofatso tse ling tsohle tsa sechaba le tsa botho bakeng sa batho". (Plato. 30b) Le hoja qotsulo ena e nkiloe moelelong oa khang ea ho itšireletsa, e sa ntse e e-na le seo Socrates a se lumelang ka leruo. Eena, monna ea futsanehileng, ha a bone chelete e le ea bohlokoa joaloka li-sophist tse kang Aristotle,' me le hoja a ne a sireletsa khetho ea hae ea ho se lefise liithuti tse neng li latela monahano oa hae oa filosofi joalokaha li-sophist tse ling li ne li etsa, o ile a re o mona tšebeletsong ea molimo. Ke habohlokoa ho nahana ka likhopolo tsena tse peli tse mabapi le karolo ea leruo bophelong bo botle. Na leruo le lebisa bobolu' me bofutsana bo lebisa bophelong ba sebe haholoanyane? Maruo, joaloka tšabo, a hloka karolelano. Joalokaha Aristotle a hlalosa tšabo, ho ba le e nyenyane haholo ho bolela ho ba leeme, ha ho ba le e ngata haholo ho bolela ho ba boi. Ka leruo monahano o tšoanang Dahlke 4  e ka sebelisoa, e fokolang haholo e baka bofuma bo feteletseng bo sitisang ho phela bophelo bo botle'me e ngata haholo e ka baka litšitiso tse fapaneng tse lebisang phellong e tšoanang. Khopolo e 'ngoe e hanyetsanang ke ea hore na "botle" bo nka nako e kae. Ha u hlalosa bophelo bo botle, ke habohlokoa ho nahana hore na u ka sebelisa molemo neng e le tlhaloso. Haeba molemo o amanang le bophelo ba motho o tšoarella ka ho sa feleng, joale lentsoe lena ke la ka ho sa feleng' me le ka sebelisoa bophelong bohle ba motho. Ho fapana le hoo, haeba molemo o tla'me o fete bophelong bohle, polelo ena e ka sebelisoa ka nakoana feela kapa nakong e tlang ha motho a bua ka bophelo ba hae ka kakaretso. Socrates, ka mor'a hore ho phatlalatsoe ka ho bolaoa ha hae o re, "motho ea molemo a ke ke a ntšoa kotsi bophelong kapa lefung,'me litaba tsa hae ha li hlokomolohuoe ke melimo". (Plato. 41 c-d) Ho fana ka khopolo ea hore monna kapa mosali ea molemo ea phelang bophelo bo botle o tsoela pele ka ho tsoelang pele le ka ho sa feleng, ho pholletsa le bophelo le lefu. Leha ho le joalo, Aristotle o pheha khang ea hore kaha bophelo bo botle ke kakaretso ea lintho tse nyenyane, ho sebelisa lentsoe lena ho hlalosa bophelo ba motho e mong, bo tlameha ho tla qetellong ea bophelo ba hae, ha a bo sheba ka kakaretso. Ka mor'a hore a hlalose lipakane tse nyenyane le lintlha tsa ho qetela o tsoela pele ho ea pele'me o re, "Molemo o phahameng ka ho fetisisa, ka lehlakoreng le leng, e lokela ho ba ntho e itseng ea ho qetela" (Aristotle. Bk. 1 pg. 14) Ho bolela hore le hoja ho e-na le makala a sa tšoaneng a bophelo bo botle, boitšoaro bo botle hase ntho e sa fetoheng'me ka hona u ke ke ua hlalosa bophelo ba bona ka kakaretso ho fihlela bo fela. Likhang tsa Socrates mabapi le bolelele ba nako ea molemo li batla li sa utloahale, kaha batho ba fetoha ha nako e ntse e feta, ke feela ka boitsebiso bohle ba bophelo ba bona motho a ka bolelang hore na ba bile le bophelo bo botle kapa che. Ka bokhutšoanyane, likhopolo tse peli tse fapaneng tsa kamoo re ka phelang bophelo bo botle hammoho li fana ka temohisiso le khopolo tabeng ena empa ha ho le e 'ngoe ea tsona e fanang ka litaelo tse feletseng tsa ho etsa joalo. Socrates, joalokaha a ngotsoe ke Plato, o hlalosa bophelo ba hae boo a bo Dahlke 5  Aristotle o fana ka khopolo ea filosofi ea kamoo motho a ka phelang ka tsela e bontšang bokhabane ka sepheo sa ho qetela sa thabo kapa ka mantsoe a mang bophelo bo botle. Ntho e haufi ka ho fetisisa eo re ka e etsang ho utloisisa hore na re ka phela bophelo bo botle joang ke ka ho utloisisa hore na bophelo bo botle ke eng,'me sena le sona ke taba ea motho ka mong. Maikutlo a motho ka se boleloang ke bophelo bo botle a ka fapana haholo le a motho e mong ho itšetlehile ka moo a neng a lula teng, litumelo tsa hae tsa bolumeli, kapa boemo ba hae sechabeng. Liphapang tsena li fella ka tataiso le litlhaloso tse ngata tse fapaneng tsa bophelo bo botle. Ka hare ho maikutlo ana a fapaneng, khopolo e hlahisitsoeng ho Nicomachean Ethics e ka amoheloang hohle ke hore bophelong ba motho ho na le ntlha e bohareng pakeng tsa maikutlo a hae, liketso le litšobotsi tse hlahisang bokhabane le tse lebisang bophelong bo botle.