Waa maxay macnaha nolosha wanaagsan sida ay qabaan Socrates iyo Aristotle, iyo maxay yihiin waxyaabaha ay ka midka yihiin? Nolosha wanaagsani ma mid lasoo dhashey baa mise waa mid la bartay, qof walbana ma heli karaa?
Mid ka mid ah mowduucyada ugu xiisaha badan uguna fikirka badan ayaa ah tan macnaha nolosha iyo sida loo noolaado "si wanaagsan". Waa dabeecadda aadanaha in la caddeeyo waxyaabaha aan la garanayn iyo in la abuuro sharraxaad ku saabsan sida adduunku u shaqeeyo; taariikhda oo dhan falsafada ayaa soo saartay go'aanadooda gaarka ah ee ku saabsan sababta nolosha qaar ay u wanaagsan tahay kuwa kalena aysan u fiicneyn. Labada qof ee ugu muhiimsan ee wax ka sheega arrimahan waa Socrates oo ku jira Plato's The Apology, iyo Aristotle oo ku jira Nicomachean Ethics. Fikrad sahlan oo muuqata ayaa si dhaqso ah ugu soo baxda jaangooyooyin qasan oo wareersan oo qaybaha ka kooban kuwaas oo kaliya marka si wada jir ah loo eego saamiga saxda ah u siinaya nin kasta ama haweeney kasta nolol buuxda oo wanaagsan. Si aan ugala hadalno qaabka aan ku noolaano nolol wanaagsan waa in aan marka hore ka wada hadalnaa waxyaabaha kala duwan ee ka qayb qaata qeexitaanka wanaagga indhaha Socrates iyo Aristotle. Maxay yihiin waxyaabaha ay ka kooban tahay fikradda wanaagga? Miyuu qofku ku dhashaa ama ma bartaa? Ma la iibsan karaa? Miyuu yahay mid ku meel gaadh ah ama mid waara? Miyayna ku quseyn qofka ama bulshada oo dhan? Ma waxay u sugnaadeen kuwa ku dhawrsada (Gaalada) inay noqdaan kuwa wanaagsan. Nolosha wanaagsani sidee ayay ugu timaadaa ilaahyada ama dadka? Inkastoo aysan jirin jawaab ku filan su'aashan, qoraaga qoraalkiisa nolol wanaagsan wuxuu ku salaysan yahay doorashooyinka aad samayso iyo sida ay ula jaan qaadaan qeexitaanka wanaagga aad aqbasho. Socrates iyo Aristotle waxay isticmaaleen kelmedo ay ku tilmaameen wanaag, geesinimo, farxad, iyo garaad si ay ugu tilmaamaan qaabkooda wadada aad u socoto si aad u gaarto nolol wanaagsan, dhamaantoodna waa muhiim, laakiin wadada ugu weyn ee nolosha wanaagsan waa awooda aad u leedahay inaad hesho isku dheelitir sax ah Dahlke 1 midkasta oo kamid ah sifooyinka ay u leeyihiin horumarinta nolol wanaagsan oo si wada jir ah loo qeexay. Aragtida ku saabsan sida loo noolaado nolol wanaagsan waxay keenaysaa baahida loo qabo in la qeexo waxa nolol wanaagsan ay tahay iyo waxyaabaha ay ka kooban tahay. Aristotle wuxuu ku soo jeediyay Nicomachean Ethics in fikradda wanaagga, ama heer sare, ay noqon karto mowduuc guud oo loogu talagalay qaybaha ka kooban "wanaagga" ugu sarreeya, wanaagga oo ah dhammaadka ama wax soo saarka oo ka kooban nolosha oo dhan ka hor. Horumarka dabeecadda ayaa ku jira barta dhexe ee u dhaxaysa wax badan iyo wax yar oo dareen ah, ficil ama dabeecad. ... dareenka iyo ficilka dhexdiisa ayaa laga helaa xad-dhaafka, yaraanta iyo dhexdhexaadka. Markaa waxaan la kulmi karnaa cabsi, kalsooni, damac, xanaaq, naxariis iyo guud ahaan nooc kasta oo raaxada iyo xanuunka ah ama aad u badan ama aad u yar, iyo labada xaaladoodba si aan sax ahayn. laakiin in aad la kulanto waxaas dhan waqtiga saxda ah, ujeedooyinka saxda ah, dadka saxda ah, sababta saxda ah, iyo qaabka saxda ah- taasi waa wadada ugu fiican, waana wadada lagu garto dabeecada wanaagsan. (Aristotle) waxaa laga wadaa Wax badan. 2, bogga 43) Weli xitaa qeexitaanada saxda ah ee Aristotle ama Socrates ayaa bixiya waxaa jira qodobada aan la isku haleyn karin. Inkastoo sifooyinka ama ficillada qaarkood loo kala saaro wanaag ama xumaan Aristotle ayaa ku andacoonaya in si fudud loo isticmaalo hal ama laba astaamood micnaheedu maahan inaad tahay qof wanaagsan oo nolol wanaagsan ku nool. laakin wuxuu sheegaa in ay jirto kala duwanaansho ama kala duwanaansho u dhaxeeya marwalba iyo weligiis taasina waxay keenaysaa wanaag, kadibna nolol wanaagsan Meeshii uu ku dambeeyay weli lama oga, sababtoo ah waxaa jira kala duwanaansho xaaladeed oo aan xad laheyn taasoo uu qofku qof kale ku yeelan karo. Dahlke 2  inta lagu jiro noloshooda iyo qeyb ahaan sababo la xiriira kakanaanta iyo baaxada waxyaabaha isbedela ee ka qayb qaata qofka guud ahaan. Si kastaba ha ahaatee, Aristotle waxa uu qeexayaa qeexitaan kooban oo ku saabsan qeexitaankiisa nin ama naag daacad ah si uu u caawiyo qeexitaanka dhexdhexaadka u dhexeeya labada xaglood. Tusaale ahaan, dhexdhexaadka raaxada iyo xanuunka waa is-xakamaynta, cabsida iyo kalsoonida waa geesinimada, kuwa xaqa ahna waxay ku dhacaan hinaaso iyo xumaan.1 Tusaalayaashani waxay iftiiminayaan sida loo helo dhexdhexaadka u dhexeeya laba sifo oo iska soo horjeeda, laakiin ma tilmaamaan sida aan u noolaan karno nolol wanaagsan. Inkastoo qeexitaanka fikradda wanaagga ay adag tahay, qaab-dhismeedka fikirka ee loo adeegsado marka la wajahayo go'aannada maalinlaha ah ee Aristotle bixiyo wuxuu u oggolaanayaa doodda ku saabsan sida loo noolaado nolol wanaagsan. Abuuritaanka qorshe la dejiyay oo ku saabsan sida loo noolaado nolol wanaagsan waxay keenaysaa su'aasha ah, qof kastaa ma noolaan karaa nolol wanaagsan? Waxaa intaa dheer, miyay dhinacyada kaamilka ah ee kaamilka ah ay yihiin kuwo ku dhasha ama la barto? Aristotle waxa uu ka faaloodaa labo fikradood oo kala ah, tan koowaad waxay tahay in ay jiraan astaamo ku dhasha oo caqabad ku noqon kara ama joojin kara raadinta qof ee akhlaaqda wanaagsan, tan labaadna waxay tahay in qofku uu si dhakhso ah u yeesho astaamahan iyo caadooyinka dhaqanka. Midda danbe, wuxuu ku qeexayaa isbarbar dhigga, <unk>Sidaas oo kale, waxaan ku noqonaa kuwa xaqa ah adoo ku dhaqma falalka caddaaladda, is-xakamaynta adoo adeegsanaya is-xakamaynta, iyo geesinimada adoo fulinaya falal geesinimo leh.<unk> (Aristotle) waxaa laga wadaa Wax badan. 2, bogga 34) Si kale haddii loo dhigo, qofku wuxuu noqonayaa qof wanaagsan markuu sii wado wanaagga. Sidaa daraadeed, qofku wuxuu ku jiraa nolol wanaagsan marka uu qofku ku dhex nool yahay dhammaan sifooyinka lidka ku ah. Inkastoo qof walbo oo bulshadu ku jirto uusan nolol fiican ku noolaan karin, qof walbo oo bulshadu ku jirto nolol fiican ayuu ku noolaan karaa. Waqtigan xaadirka ah waxaa muhiim ah in Tusaalooyinka laga bixiyay buugga II Ch. 7 - Akhlaaqda Nicomachean Dahlke 3  Hadaba hadaad dib ugu noqotid qeexitaanka nolosha wanaagsan, micnaheedu maaha in aad ku guuleysato, ama caan noqotid, ama taajir noqotid, laakin waa in aad ku dadaashid isku darka qaybaha abuuraya wanaag. Inkastoo tayada qaarkood sida dabeecad wanaagsan ay tahay mid aan shaki ku jirin, taajirku waa qayb ka mid ah nolosha wanaagsan oo si weyn looga doodayo. Aristotle iyo Socrates labaduba waxay isku raaceen in hantidu aysan calaamad u ahayn nolol wanaagsan, laakiin fikirkoodu wuu kala duwan yahay marka ay timaado doorka ay lacagtu ku leedahay horumarinta nolosha noocaas ah. Inkastoo Aristotle aaminsan yahay in hantidu ay lagama maarmaan u tahay dhinacyada nolosha wanaagsan, Socrates wuxuu aaminsan yahay in hantidu ay tahay uun wax soo saarka nolosha wanaagsan. Aristotle wuxuu oggolaaday in la yiraahdo, "Hantidu ma aha wanaagga aan isku dayeyno inaan helno, maxaa yeelay waa waxtarka kaliya, i.e., waa hab wax kale lagu gaaro". (Aristotle) waxaa laga wadaa Wax badan. 1, bogga 9) Si kale haddii loo dhigo, in kasta oo maalku uusan ahayn yoolka ugu dambeeya oo aan macno lahayn marka laga fekerayo qiimaha qofku leeyahay, haddana waa mid waxtar u leh abuurista nolol wanaagsan. Dhanka kale, Socrates wuxuu ku qoraa hantida sida wax aan abuurin heer sare oo mararka qaar xitaa horjoogsan kara horumarkeeda. Apology-ka, Socrates wuxuu ku dhahay garsoorka, "Hantida ma keento heer sare, laakiin heer sare waxay keentaa hanti iyo dhamaan barakooyinka kale ee dadweynaha iyo kuwa gaarka loo leeyahay ee ragga". (Falaato. 30b) Inkastoo oraahdan laga soo saaray macnaha dood difaac ah, hadana waxay xambaarsan tahay aaminsanaanta Socrates ee ku saabsan hantida. Ninkaas faqiirka ah, ma helayo qiimaha lacageed ee ay soofistii Aristotle heleen, isagoo difaacaya go'aankiisa inuusan lacag ka qaadin ardayda raacaysa fikirkiisa falsafada sida soofistii kale ay sameeyeen, wuxuu yiri waxaan halkan u joogaa inaan ilaahay u adeego. Labada aragti ee ku saabsan doorka hantida ee nolosha wanaagsan waa muhiim in la tixgeliyo. Hantida ma ku keentaa musuqmaasuq iyo saboolnimada ma ku keentaa nolol danbi badan? Hantida, sida cabsida oo kale, waxay u baahan tahay dhexdhexaad. Sida Aristotle uu sheegayo, cabsida yar waxay la micno tahay feejignaan, cabsida badanina waxay la micno tahay geesi. Xoolahana waxaa ku jira mala-awaal. Dahlke 4  hadii la isticmaalo, xoogaa yar waxay abuureysaa faqri aad u xun taasoo kaa carqaladeynaysa inaad nolol wanaag ku noolaatid sidoo kale xoogaa badan waxay abuureysaa carqalado kale taasoo ku hogaamineysa natiijo isku mid ah. Aragtida kale ee la isku khilaafsan yahay waa tan ku saabsan mudada ay "wanaagu" socoto. Markii la qeexayo nolol wanaagsan, waxaa muhiim ah in laga fekero marka aad isticmaali karto wanaagga sida sharaxaada. Haddii wanaagga la xiriiro nolosha qofku uu weligiis sii socdo markaa ereygu waa mid joogto ah waxaana lagu dabaqi karaa nolosha qofka oo dhan. Haddii liddi ku ah, wanaagu uu yimaado oo uu sii socdo nolosha oo dhan, ereyga waxaa loo isticmaali karaa oo keliya si ku meel gaar ah ama mustaqbalka oo la xuso nolosha qofka oo dhan. Socrates, kadib markii lagu dhawaaqay dilkiisa wuxuu yiri, "Nin wanaagsan lama dhaawici karo noloshiisa ama geeridiisa, iyo in arrimihiisa aysan ilaahoodu dayacin". (Falaato. 41 c-d) In la siiyo fikrad ah in ninka wanaagsan ama haweeneyda wanaagsan ee nolol wanaagsan ku nool ay tahay mid joogto ah oo joogto ah, nolol iyo geeriba. Si kastaba ha ahaatee, Aristotle wuxuu ku dooday in maadaama nolol wanaagsan ay tahay isku darka alaabooyinka yaryar, in loo isticmaalo ereyga si loo qeexo nolosha qof, waa inay timaadaa dhamaadka noloshooda, iyadoo loo eegayo guud ahaan. Ka dib markii uu sharaxay hadafyada yaryar iyo dhamaadka wuxuu sii socdaa oo wuxuu leeyahay, <unk> Wanaagga ugu sarreeya, dhinaca kale, waa inuu ahaadaa wax kama dambeys ah <unk> (Aristotle. Wax badan. 1 xabbadood 14) Inkastoo ay jiraan qeybo kala duwan oo nolol wanaagsan ah, dhaqanka wanaagsani ma ahan mid joogto ah sidaa darteedna ma bixin kartid sharaxaad ku saabsan noloshooda oo dhan ilaa ay dhamaato. Doodaha Socrates ee ku saabsan dheelitirka wanaagu waa mid aan caqli gal ahayn, maxaa yeelay dadku way is beddelaan waqti ka dib, kaliya macluumaadka nolosha oo dhan ayaa qofku ku sheegi karaa inuu leeyahay ama uusan laheyn nolol wanaagsan. Isku soo wada duuboo, labada aragti ee kala duwan ee ku saabsan sida aan u wada noolaan karno nolol wanaagsan waxay bixiyaan aragti iyo aragti ku saabsan mowduuca laakiin midkoodna ma bixiyo tilmaamo dhammaystiran oo ku saabsan sida loo sameeyo. Socrates, sida uu qoray Plato, wuxuu sharaxayaa noloshiisa oo uu Dahlke 5  Aristotle waxa uu bixiyaa aragti falsafadeed oo ku saabsan sida loo noolaado nolol wanaag ah iyadoo ujeedadu tahay farxad ama si kale loo dhigo nolol wanaagsan. sida aad nolol fiican u heli kartaan waa in aad fahamtaan waxa nolosha ka dhiga mid wanaagsan, xitaa taas waa arin shakhsiyeed Aragtida qof ku saabsan waxa nolol wanaag ah ay ka dhigan tahay way ka duwanaan kartaa tan kale iyadoo ku xiran meesha uu ku noolaa, diintiisa, ama heerka bulshada. kala duwanaanshahani waxay keenaan hagayaal iyo qeexitaano kala duwan oo ku saabsan nolol wanaagsan. Dhinacyada kala duwan ee aragtida, fikrad lagu soo bandhigay Nicomachean Ethics oo si ballaaran loo aqbali karo ayaa ah in qof kasta noloshiisa ay ku jirto meel dhexe oo u dhexeysa mid kasta oo ka mid ah shucuurtiisa, ficilladiisa iyo astaamaha abuuraya wanaag una horseeda nolol wanaagsan.