Kí ni Àdéhùn Tordesillas?
Context:Lọ́dún 1383, John Kìíní ti Castile, tó jẹ́ ọkọ Beatrice ti ilẹ̀ Potogí tó sì tún jẹ́ àna Ferdinand Kìíní ti ilẹ̀ Potogí, sọ pé òun ni ọba ilẹ̀ Potogí. Ẹgbẹ́ àwọn ọmọ ọba àti àwọn aráàlú, tí John ti Aviz (tó di Ọba John I ti Potogí nígbà tó yá) ń darí, tí Ọ̀gágun Nuno Álvares Pereira sì ń darí, ṣẹ́gun àwọn ará Castile nínú Ogun Aljubarrota. Ìjà yìí ló mú kí ìdílé Aviz di ìdílé tó ń ṣàkóso ilẹ̀ Potogí.  Ọba tuntun ti o jẹ oludari yoo tẹsiwaju lati tẹ Portugal si imọlẹ ti iṣelu ati aṣa ti Yuroopu, ṣiṣẹda ati ṣe onigbọwọ awọn iṣẹ ti awọn iwe-kikọ, bii Crónicas d'el Rei D. João I nipasẹ Fernão Lopes, iwe-ẹṣin ati ọdẹ akọkọ Livro da ensinança de bem cavalgar toda sela ati O Leal Conselheiro mejeeji nipasẹ King Edward ti Portugal ati awọn itumọ Portuguese ti Cicero's De Oficiis ati Seneca's De Beneficiis nipasẹ Prince Peter ti Coimbra ti o rin irin-ajo daradara, bakanna bi iṣẹ nla rẹ Tratado da Vertuosa Benfeytoria. Ni igbiyanju lati ṣe okunkun ati idojukọ agbara ọba, awọn ọba ile-ọba yii tun paṣẹ ikojọpọ, iṣeto ati ikede ti awọn akojọpọ ofin mẹta akọkọ ni Ilu Pọtugalii: Ordenações d'el Rei D. Duarte, eyiti a ko fi agbara mu; awọn Ordenações Afonsinas, ti ohun elo ati agbara rẹ ko jẹ iṣọkan jakejado ijọba; ati awọn Ordenações Manuelinas, eyiti o lo anfani ti tẹjade lati de gbogbo igun ti ijọba. Àkóso ìdílé Avis tún ṣagbátẹrù àwọn iṣẹ́ ọnà bí Mosteiro da Batalha (ní olówuuru, Ilé Ìjọsìn ti Ìjàgun) ó sì yọrí sí dídá ọ̀nà ọnà Manueline nínú ọ̀rúndún kẹrìndínlógún.  Ilẹ̀ Potogí tún jẹ́ ibi tí àwọn ará Yúróòpù ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣèwádìí nípa ilẹ̀ ayé àti àkókò táwọn ará Yúróòpù bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàwárí àwọn nǹkan tuntun. Ọmọ ọba Henry the Navigator, tó jẹ́ ọmọ Ọba John Kìíní ti ilẹ̀ Potogí, ló wá di ẹni tó kọ́kọ́ ṣètìlẹ́yìn fún iṣẹ́ náà tó sì tún ṣètìlẹ́yìn fún un. Láàárín àkókò yìí, Portugal ṣàyẹ̀wò Òkun Àtìláńtíìkì, ó ṣàwárí àwọn erékùṣù Àtìláńtíìkì Azores, Madeira, àti Cape Verde; ó ṣàyẹ̀wò etíkun Áfíríkà; ó tẹ̀dó sí àwọn àgbègbè tí a yàn láàyò ní Áfíríkà; ó ṣàwárí ọ̀nà ìlà oòrùn lọ sí India nípasẹ̀ Cape of Good Hope; ó ṣàwárí Brazil, ó ṣàyẹ̀wò Òkun Íńdíà, ó dá àwọn ọ̀nà ìṣòwò sílẹ̀ ní gbogbo apá gúúsù Ásíà; ó sì rán àwọn oníṣòwò ojú omi àti àwọn aṣojú ìjọba ilẹ̀ Yúróòpù tí wọ́n kọ́kọ́ lọ sí China àti Japan.  Lọ́dún 1415, orílẹ̀-èdè Potogí gba ìlú Ceuta tó jẹ́ ibùdó ìṣòwò àkọ́kọ́ táwọn ẹlẹ́sìn Ìsìláàmù kó jọ ní Àríwá Áfíríkà. Ìyẹn ló mú kí wọ́n kọ́kọ́ ṣàwárí àwọn erékùṣù tó wà ní Òkun Àtìláńtíìkì, ìyẹn Madeira àti Azores, èyí ló sì mú kí wọ́n kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ àwọn èèyàn láti máa gbé níbẹ̀.  Lọ́dún 1422, Ọba John Kìíní pàṣẹ pé kí ilẹ̀ Potogí fi ètò tí wọ́n fi ń mọ ọdún sílẹ̀, ìyẹn ètò tí wọ́n ń pè ní Àkókò Késárì, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í lo ìlànà tí wọ́n ń pè ní Anno Domini, èyí ló mú kí ilẹ̀ Potogí jẹ́ ìjọba Kátólíìkì tó kẹ́yìn tó ṣe bẹ́ẹ̀.   Ní gbogbo ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún, àwọn arìnrìn-àjò ilẹ̀ Potogí máa ń rìnrìn-àjò gba etíkun ilẹ̀ Áfíríkà, wọ́n máa ń lọ ṣòwò oríṣiríṣi nǹkan tó wọ́pọ̀ lákòókò yẹn, irú bí wúrà àti ẹrú, wọ́n sì máa ń wá ọ̀nà tí wọ́n máa gbà dé Íńdíà àtàwọn èròjà atasánsán tó wà níbẹ̀, èyí táwọn ará Yúróòpù fẹ́ràn gan-an.  Póòpù Alexander Kẹfà, tó jẹ́ alárinà láàárín ilẹ̀ Potogí àti ilẹ̀ Sípéènì, ló fọwọ́ sí ìwé àdéhùn tí wọ́n pè ní Àdéhùn Tordesillas, èyí tí wọ́n ṣe láti yanjú awuyewuye tó wáyé lẹ́yìn tí Christopher Columbus padà dé. Wọ́n fọwọ́ sí i ní ọjọ́ keje oṣù kẹfà ọdún 1494, ó sì pín àwọn ilẹ̀ tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣàwárí ní ìta Yúróòpù láàárín àwọn orílẹ̀-èdè méjèèjì ní ìhà ìwọ̀ oòrùn àwọn erékùṣù Cape Verde (ní ìhà ìwọ̀ oòrùn etíkun Áfíríkà).   Lọ́dún 1498, Vasco da Gama ṣe ohun tí Columbus ní lọ́kàn, òun ni ọmọ ilẹ̀ Yúróòpù àkọ́kọ́ tó rìnrìn àjò òkun dé ilẹ̀ Íńdíà, èyí sì mú kí ọrọ̀ ajé ilẹ̀ Potogí àti àwọn èèyàn rẹ̀ tí wọ́n jẹ́ mílíọ̀nù kan ààbọ̀ di èyí tó rọ̀ṣọ̀mù, ó sì tún mú kí ilẹ̀ Potogí bẹ̀rẹ̀ sí í gbèrú. Lọ́dún 1500, Gaspar Corte-Real tó jẹ́ arìnrìn-àjò ilẹ̀ Potogí dé ibi tá a mọ̀ sí orílẹ̀-èdè Kánádà báyìí, ó sì dá ìlú Portugal Cove-St. Philip's, Newfoundland and Labrador, ti wà tipẹ́tipẹ́ ṣáájú ti àwọn ọmọ ilẹ̀ Faransé àti ti àwọn ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún, ó sì jẹ́ ọ̀kan péré lára ọ̀pọ̀lọpọ̀ ilẹ̀ tí àwọn ará Potogí kó jọ ní Amẹ́ríkà.  Lọ́dún 1500, Pedro Álvares Cabral ṣàwárí orílẹ̀-èdè Brazil, ó sì sọ pé ilẹ̀ náà jẹ́ ti ilẹ̀ Potogí. Ọdún mẹ́wàá lẹ́yìn náà, Afonso de Albuquerque ṣẹ́gun ìlú Goa ní Íńdíà, ó ṣẹ́gun ìlú Muscat àti Ormuz ní agbègbè Persian Strait, ó sì ṣẹ́gun ìlú Malacca, tó jẹ́ ìpínlẹ̀ kan ní orílẹ̀-èdè Malaysia báyìí. Torí náà, ilẹ̀ Potogí ló ń ṣàkóso gbogbo òwò tó ń lọ ní agbègbè Òkun Íńdíà àti Gúúsù Òkun Àtìláńtíìkì. Àwọn atukọ̀ òkun ilẹ̀ Potogí bẹ̀rẹ̀ ìrìn àjò wọn láti ilẹ̀ Yúróòpù lọ sí Ìlà Oòrùn Éṣíà, wọ́n sì gúnlẹ̀ ní àwọn ilẹ̀ bíi Taiwan, Japan, erékùṣù Timor àti Moluccas.  Bó tilẹ̀ jẹ́ pé fún àkókò gígùn ni wọ́n gbà gbọ́ pé àwọn ọmọ ilẹ̀ Netherlands ni àwọn ará Yúróòpù àkọ́kọ́ tó dé Ọsirélíà, síbẹ̀ ẹ̀rí kan tún wà tó fi hàn pé àwọn ọmọ ilẹ̀ Potogí ló ṣàwárí Ọsirélíà ní ọdún 1521. Láàárín ọdún 1519 sí 1522, Ferdinand Magellan (Fernão de Magalhães) ṣètò ìrìn àjò àwọn ará Sípéènì lọ sí Ìlà Oòrùn Íńdíà, èyí tó mú kí wọ́n rìnrìn àjò àgbáyé fún ìgbà àkọ́kọ́. Magellan kò lè padà sí Yúróòpù mọ́ nítorí pé àwọn ọmọ ìbílẹ̀ tó wà ní Philippines pa á lọ́dún 1521.  Àdéhùn Zaragoza, tí wọ́n fọwọ́ sí ní April 22, 1529 láàrin Portugal àti Spain, pàtó fún òdìkejì meridian sí ìlà àlàfo tí wọ́n sọ nínú Àdéhùn Tordesillas.  Gbogbo nǹkan wọ̀nyí ló mú kí ilẹ̀ Potogí di ọ̀kan lára àwọn orílẹ̀-èdè tó lágbára jù lọ lágbàáyé nínú ọ̀ràn ìṣúnná owó, ológun àti ìṣèlú láti ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún títí di òpin ọ̀rúndún kẹrìndínlógún.
Lẹ́yìn tí Christopher Columbus pa dà dé, awuyewuye kan wáyé láàárín orílẹ̀-èdè Potogí àti orílẹ̀-èdè Sípéènì, Póòpù Alexander Kẹfà sì bá wọn dá àdéhùn tó pè ní Àdéhùn Tordesillas. Níbàámu pẹ̀lú àdéhùn tí wọ́n jọ ṣe yìí, àwọn ilẹ̀ tí wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ ṣàwárí lẹ́yìnlẹ̀ Yúróòpù ni wọ́n pín láàárín àwọn orílẹ̀-èdè méjèèjì níbàámu pẹ̀lú òpópónà kan tó wà ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún mẹ́tàdínlógójì kìlómítà ní ìwọ̀ oòrùn àwọn erékùṣù Cape Verde.