Ibo ni ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn èèyàn ti máa ń rí ọ̀pọ̀tọ́ lóde òní?
Context:Àwọn èso gbígbẹ tí wọ́n máa ń lò bí èso àjàrà, èso ọ̀pọ̀tọ́, èso déètì, èso apricot àti èso ápù ti jẹ pàtàkì nínú oúnjẹ Mẹditaréníà láti ẹgbẹẹgbẹ̀rún ọdún sẹ́yìn. Èyí jẹ́ nítorí pé wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí gbin àwọn igi yìí ní àgbègbè kan ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé tí wọ́n ń pè ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn Ayé, tó jẹ́ àwọn apá ibi tí wọ́n ń pè ní Iran, Iraq, gúúsù ìwọ̀ oòrùn Turkey, Síríà, Lẹ́bánónì, Palẹ́sìnì, Ísírẹ́lì àti àríwá Íjíbítì lóde òní. Ó tún ṣẹlẹ̀ pé gbígbẹ tàbí mímú kí omi gbẹ ni ọ̀nà àkọ́kọ́ tí wọ́n gbà ń tọ́jú oúnjẹ: àwọn èso àjàrà, èso déètì, àti èso ọ̀pọ̀tọ́ tó bá já bọ́ lára igi tàbí àjàrà á gbẹ nínú oòrùn gbígbóná. Àwọn tó ń ṣọdẹ rí i pé àwọn èso tí wọ́n ń jẹ yìí máa ń dà bí èyí tí wọ́n lè jẹ, wọ́n sì mọyì wọn nítorí pé wọ́n máa ń wà fún àkókò gígùn, wọ́n sì máa ń dùn ún jẹ. Àkọsílẹ̀ àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ nípa èso gbígbẹ wà nínú àwọn wàláà Mesopotámíà tí wọ́n ti wà láti nǹkan bí ọdún 1500 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni, èyí tó ní àwọn ohun tó ṣeé ṣe kó jẹ́ àwọn ìwé àjẹsára tí a mọ̀ jù lọ. Àwọn wàláà tí wọ́n fi amọ̀ ṣe yìí, tí wọ́n kọ lédè Akkadian, ìyẹn èdè táwọn ará Bábílónì ń sọ lójoojúmọ́, ni wọ́n fi àwọn ọ̀rọ̀ tí wọ́n kọ sára àwọn wàláà náà kọ, wọ́n sì sọ̀rọ̀ nípa oúnjẹ tí wọ́n máa ń jẹ látinú ọkà (bálì, ọkà ọ̀gẹ̀dẹ̀, àlìkámà), ewébẹ̀ àti èso bí ẹ̀gún, ọ̀pọ̀tọ́, ápù, pómégíránétì àti àjàrà. Àwọn àwùjọ ìbílẹ̀ ìjímìjí wọ̀nyí máa ń lo dáìlì, oje dáìlì tí wọ́n fi omi ṣan di sírọ́ọ̀pù àti èso rísìpù gẹ́gẹ́ bí ohun tí ń mú nǹkan dùn. Wọ́n máa ń fi èso gbígbẹ ṣe búrẹ́dì wọn, wọ́n sì ní oríṣiríṣi ọ̀nà tí wọ́n lè gbà ṣe búrẹ́dì tó lé ní ọgọ́rùn-ún mẹ́ta [300]. Igi déètì jẹ́ ọ̀kan lára àwọn igi tí wọ́n kọ́kọ́ gbìn. Ó ti lé ní ẹgbẹ̀rún márùn-ún [5,000] ọdún sẹ́yìn tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí í gbin ewéko yìí ní Mesopotámíà. Ọ̀pọ̀ rẹpẹtẹ ló máa ń hù ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé, ó sì máa ń méso jáde gan-an (ìdá kan máa ń mú èso tó tó àádọ́ta kìlógíráàmù [50 kg] jáde lọ́dún fún ọgọ́ta ọdún tàbí jù bẹ́ẹ̀ lọ), èyí ló mú kó jẹ́ pé ọ̀pọ̀ jù lọ àwọn oúnjẹ tí wọ́n máa ń jẹ ni kò wọ́nwó. Nítorí pé wọ́n ṣeyebíye gan-an, wọ́n kọ wọ́n sínú àwọn ohun ìrántí àtàwọn tẹ́ńpìlì Ásíríà àti Bábílónì. Àwọn ará abúlé tó wà ní Mesopotámíà máa ń gbẹ wọn, wọ́n sì máa ń jẹ wọ́n gẹ́gẹ́ bí ohun dídùn. Yálà wọ́n ṣẹ̀ṣẹ̀ sẹ̀ ni o, tàbí wọ́n ti sẹ̀ ẹ́ lọ́nà rírọ̀ tàbí wọ́n ti sẹ̀ ẹ́ lọ́nà rírọ̀, wọ́n máa ń jẹ́ kí àwọn oúnjẹ tí wọ́n fi ẹran ṣe àti èyí tí wọ́n fi ọkà ṣe túbọ̀ lẹ́wà sí i. Àwọn arìnrìn-àjò máa ń fẹ́ràn èso yìí gan-an nítorí pé ó máa ń fún wọn lókun, wọ́n sì máa ń rọ̀ wọ́n pé kí wọ́n máa jẹ ẹ́ kí wọ́n má bàa rẹ̀wẹ̀sì. Wọ́n tún máa ń rí èso ọ̀pọ̀tọ́ ní ilẹ̀ Mesopotámíà, Palẹ́sìnì, Ísírẹ́lì àti Íjíbítì. Yàtọ̀ sí pé wọ́n máa ń rí wọn lára àwọn àwòrán ara ògiri, wọ́n tún ti rí ọ̀pọ̀ lára wọn nínú ibojì àwọn ará Íjíbítì tí wọ́n fi ń rúbọ nígbà ìsìnkú. Ní ilẹ̀ Gíríìsì àti Kírétè, èso ọ̀pọ̀tọ́ máa ń tètè hù, àwọn tálákà àtàwọn ọlọ́rọ̀ sì máa ń jẹ ẹ́, pàápàá tí wọ́n bá ti gbẹ. Igbin àjàrà kọ́kọ́ bẹ̀rẹ̀ ní Armenia àti àwọn agbègbè ìlà oòrùn Mẹditaréníà ní ọ̀rúndún kẹrin ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Wọ́n máa ń gbẹ èso àjàrà nínú oòrùn aṣálẹ̀ tó ń mú ganrínganrín. Láìpẹ́, iṣẹ́ àjàrà àti pípèsè èso àjàrà túbọ̀ gbilẹ̀ jákèjádò Àríwá Áfíríkà títí kan Mòrókó àti Túnísì. Àwọn ará Fòníṣíà àtàwọn ará Íjíbítì ló mú kí pípèsè èso àjàrà gbayì, ó sì ṣeé ṣe kó jẹ́ pé àyíká tó gbẹ táútáú ni wọ́n ti ń mú èso náà. Wọ́n máa ń kó wọn sínú ìkòkò tí wọ́n á fi pa mọ́, wọ́n á sì pín wọn ní ẹgbẹẹgbẹ̀rún-ẹgbẹẹgbẹ̀rún sí àwọn tẹ́ńpìlì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀. Wọ́n tún máa ń fi wọ́n sínú búrẹ́dì àti oríṣiríṣi oúnjẹ aládùn, wọ́n máa ń fi oyin ṣe àwọn kan, wọ́n sì máa ń fi wàrà àti ẹyin ṣe àwọn míì. Láti Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé, àwọn èso wọ̀nyí tàn dé ilẹ̀ Gíríìsì títí dé Ítálì níbi tí wọ́n ti di apá pàtàkì nínú oúnjẹ àwọn èèyàn. Àwọn ará Róòmù ayé ọjọ́un máa ń jẹ èso àjàrà lọ́pọ̀ yanturu, wọ́n sì máa ń jẹ ẹ́ ní gbogbo ipò tí wọ́n bá wà láwùjọ. Wọ́n sábà máa ń jẹ búrẹ́dì tí wọ́n fi ọ̀dà bítúmẹ́nì sí fún oúnjẹ àárọ̀, wọ́n sì máa ń jẹ búrẹ́dì náà pẹ̀lú ọkà, ewébẹ̀ àti wàrà tí wọ́n fi ọ̀dà bítúmẹ́nì sí. Wọ́n mọyì èso rísínì gan-an débi pé kì í ṣe oúnjẹ lásán ni wọ́n ń lò ó fún, wọ́n tún máa ń lò ó fún èrè fún àwọn eléré ìdárayá tó bá ṣe àṣeyọrí, wọ́n sì tún máa ń lò ó láti fi ṣòwò. Níní èso gbígbẹ ṣe kókó ní Romu ìgbàanì gẹ́gẹ́ bí àwọn ìtọ́ni fún àwọn olùtọ́jú ilé ní nǹkan bí 100 BC ṣe sọ: "Ó gbọdọ̀ máa tọ́jú oúnjẹ tí a ti sè ní ọwọ́ fún ìwọ àti àwọn ìránṣẹ́. Ó ní láti ní ọ̀pọ̀ adìyẹ àti ọ̀pọ̀ ẹyin. Ó ní láti ní àpò ńlá ti èso ìrèké gbígbẹ, èso àjàrà, èso ọ̀pọ̀tọ́, èso àjàrà, èso àjàrà tí ó wà nínú mùsù, èso ìrèké tí a pa mọ́ àti èso àjàrà àti èso àjàrà. Ó tún gbọ́dọ̀ máa tọ́jú èso àjàrà tí wọ́n ti pa mọ́ sínú ọ̀rá èso àjàrà àti nínú ìkòkò tí wọ́n fi pa mọ́ sínú ilẹ̀, àti àwọn èso àjàrà Praenestine tí wọ́n ti pa mọ́ ní ọ̀nà kan náà, àti àwọn èso quinces Scantian nínú ìkòkò, àti àwọn èso mìíràn tí wọ́n sábà máa ń tọ́jú pa mọ́, àti àwọn èso ìgbẹ́. Ó gbọ́dọ̀ máa kó gbogbo ìwọ̀nyí pa mọ́ sọ́dọ̀ ara rẹ̀ láìjáfara lọ́dọọdún". Àwọn ará Róòmù náà fẹ́ràn èso ọ̀pọ̀tọ́ gan-an. Wọ́n máa ń fi èso ọ̀pọ̀tọ́ sẹ́yìn búrẹ́dì, ó sì jẹ́ ọ̀kan pàtàkì lára oúnjẹ táwọn ará abúlé máa ń jẹ nígbà òtútù. Wọ́n máa ń fi àwọn èròjà amóúnjẹ-ta-sánsán bí kúmínì, ànísì àti ẹ̀wà sí i, tàbí kí wọ́n se ewé ọ̀pọ̀tọ́ tí wọ́n ti fi ewé ọ̀pọ̀tọ́ wé, kí wọ́n sì tọ́jú wọn sínú ìkòkò. Lónìí, àwọn àgbègbè tí wọ́n ti ń mú èso jáde jù lọ ni Ísírẹ́lì, Jerúsálẹ́mù, Gásà àti ọ̀pọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè Lárúbáwá mìíràn. Ọ̀pọ̀ èròjà aṣaralóore ló wà nínú èso ọ̀pọ̀tọ́ tí wọ́n gbẹ. Orílẹ̀-èdè Éṣíà ni àwọn èso bí ọ̀gẹ̀dẹ̀, apricot àti ẹ̀fọ́ àlùbọ́sà ti wá. Wọn ti ṣe wọn ni ile ni Ilu China ni ẹgbẹrun ọdun kẹta BC ati tan si Fertile Crescent nibiti wọn tun gbajumọ pupọ, titun ati ti o gbẹ bakanna. Kò pẹ́ púpọ̀ tí wọ́n fi dé ilẹ̀ Gíríìsì àti Ítálì, wọ́n sì wọ́n gan-an, àmọ́ wọ́n mọyì wọn gan-an nígbà tí wọ́n bá ń se àwọn oúnjẹ aládùn tí wọ́n fi òdòdó port tàbí tí wọ́n fi oyin àti èròjà atasánsán sè.
Lónìí, àwọn ibi tí ọ̀pọ̀ jù lọ èèyàn ti máa ń rí ọ̀pọ̀tọ́ ni Ísírẹ́lì, Jerúsálẹ́mù, Gásà àti ọ̀pọ̀ àwọn orílẹ̀-èdè míì ní ilẹ̀ Arébíà. Ọ̀pọ̀ èròjà aṣaralóore ló wà nínú èso ọ̀pọ̀tọ́ tí wọ́n gbẹ.