Ibo ni èèyàn ti wá?
Context:Ènìyàn (Homo sapiens) ni ẹ̀yà tí ó wọ́pọ̀ jùlọ tí ó sì tàn kálẹ̀ jùlọ nínú ẹbí àbùdá ènìyàn Hominidae, àti ẹ̀yà tí ó wọ́pọ̀ jùlọ nínú ẹ̀yà àbùdá ènìyàn lápapọ̀. Àwọn èèyàn sábà máa ń rìn ní ẹsẹ̀ méjì, wọ́n sì ní làákàyè gan-an. Ọpọlọ tó tóbi táwọn èèyàn ní àti bí wọ́n ṣe mọ nǹkan dunjú ti jẹ́ kí wọ́n lè máa gbé nínú onírúurú àyíká, kí wọ́n sì di àwùjọ àti ẹgbẹ́ òun ọ̀gbà tó díjú. Àwọn ènìyàn jẹ́ àwùjọ tí ó lágbára, wọ́n sì máa ń gbé nínú àwọn àwùjọ tí ó díjú tí ó ní àwọn àwùjọ tí ó ń fọwọ́sowọ́pọ̀ àti àwọn àwùjọ tí ó ń bára wọn díje, láti àwọn ìdílé àti àwọn ẹ̀yà ìbátan títí dé àwọn ìjọba òṣèlú. Nítorí náà, àjọṣe tó wà láàárín àwọn èèyàn ti mú kí wọ́n ní oríṣiríṣi ìwà rere, ìlànà, èdè àti àṣà tó ń gbé ẹgbẹ́ òun ọ̀gbà ró. Ìfẹ́ láti lóye àti láti ní ipa lórí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ti sún ìdàgbàsókè ẹ̀dá ènìyàn nínú ìmọ̀ sáyẹ́ǹsì, ìmọ̀ ẹ̀rọ, ìmọ̀ ọgbọ́n orí, ìtàn àròsọ, ìsìn, àti àwọn ìlànà èrò orí mìíràn.  Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì kan ń fi ọ̀rọ̀ náà "ènìyàn" wé gbogbo àwọn ọmọ ẹ̀yà Homo, nínú ọ̀nà tí wọ́n gbà ń lò ó, ó sábà máa ń tọ́ka sí Homo sapiens, ọmọ ẹ̀yà kan ṣoṣo tó ṣì wà. Àwọn ènìyàn òde òní tí wọ́n ní ẹ̀yà ara wọn jáde ní nǹkan bí 300,000 ọdún sẹ́yìn ní Áfíríkà, tí wọ́n jáde láti inú Homo heidelbergensis tàbí irú àwọn ẹranko kan tí ó jọra tí wọ́n sì ṣí kúrò ní Áfíríkà, tí wọ́n rọ́pò díẹ̀díẹ̀ tàbí tí wọ́n dàpọ̀ pẹ̀lú àwọn ènìyàn àdúgbò tí wọ́n jẹ́ ènìyàn àtijọ́. Fún èyí tó pọ̀ jù lọ nínú ìtàn, àwọn ènìyàn jẹ́ olùṣọ́-ẹranko tí wọ́n ń ṣí kiri. Àwọn ènìyàn bẹ̀rẹ̀ sí fi ìwà òde òní hàn ní nǹkan bí 160,000<unk>60,000 ọdún sẹ́yìn. Ìyípadà ìgbà àtijọ́, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ ní Gúúsù-Oòrùn Asia ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún mẹ́tàlá ọdún sẹ́yìn (àti ní ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ní àwọn ibi díẹ̀ mìíràn), rí ìdàgbàsókè iṣẹ́-àgbẹ̀ àti gbígbé àwọn ènìyàn títí láé. Bí àwọn èèyàn ṣe ń pọ̀ sí i tí wọ́n sì ń pọ̀ sí i, bẹ́ẹ̀ ni onírúurú ìṣàkóso bẹ̀rẹ̀ sí í gbilẹ̀ láàárín àwọn àwùjọ àti láàárín àwọn àwùjọ náà, ọ̀pọ̀lọpọ̀ àṣà ìbílẹ̀ ló sì ti dìde tí wọ́n sì ti ṣubú. Àwọn èèyàn ti ń bá a lọ láti gbòòrò sí i, tí iye àwọn tó ń gbé ayé á sì lé ní bílíọ̀nù mẹ́jọ lọ́dún 2022.  Àwọn apilẹ̀ àbùdá àti àyíká ló ń nípa lórí bí ẹ̀dá èèyàn ṣe ń yàtọ̀ síra nínú àwọn ohun tó ṣeé fojú rí, nínú bí ara ṣe ń ṣiṣẹ́, bí àrùn ṣe máa ń tètè kọ lù ú, agbára ìrònú rẹ̀, bí ara rẹ̀ ṣe tóbi tó, àti bó ṣe máa ń pẹ́ tó láyé. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn èèyàn yàtọ̀ síra ní ọ̀pọ̀ ọ̀nà (bíi àwọn àbùdá àti àwọn ànímọ́ ara), ó kéré tán, èèyàn méjì ló jọra lọ́nà àbùdá ní ìdajì nínú ọgọ́rùn-ún. Awọn eniyan jẹ dimorphic ni ibalopo: ni gbogbogbo, awọn ọkunrin ni agbara ara ti o tobi julọ ati awọn obinrin ni ipin ti o ga julọ ti ọra ara. Nígbà ìbàlágà, àwọn èèyàn máa ń ní àwọn ànímọ́ ìbálòpọ̀ kejì. Àwọn abo máa ń lóyún láàárín ìgbà tí wọ́n bá ti ń bàlágà, ìyẹn nígbà tí wọ́n bá wà ní nǹkan bí ọmọ ọdún méjìlá, àti ìgbà tí wọ́n bá ti ń wọ̀ sí àkókò tí nǹkan oṣù máa ń yí padà, ìyẹn nígbà tí wọ́n bá wà ní nǹkan bí ọmọ ọdún márùndínláàádọ́ta.  Àwọn ènìyàn jẹ́ oníjẹun, tí ó lè jẹ oríṣiríṣi àwọn ohun ọ̀gbìn àti ẹranko, wọ́n sì ti ń lo iná àti àwọn ọ̀nà mìíràn tí ó jẹ́ ti ooru láti se oúnjẹ àti láti se oúnjẹ láti ìgbà Homo erectus. Àwọn èèyàn lè wà láàyè fún ọ̀sẹ̀ mẹ́jọ láìsí oúnjẹ àti fún ọjọ́ mẹ́ta tàbí mẹ́rin láìsí omi. Lọ́pọ̀ ìgbà, àwọn èèyàn kì í sùn ju wákàtí méje sí mẹ́sàn-án lọ lójúmọ́. Ó léwu gan-an kéèyàn bímọ, ó sì lè yọrí sí ìṣòro àti ikú. Lọ́pọ̀ ìgbà, ìyá àti bàbá ló máa ń tọ́jú àwọn ọmọ wọn, torí pé wọn ò lè dá ṣe nǹkan kan nígbà tí wọ́n bá bí wọn.  Àwọn èèyàn ní ẹ̀yà ara kan tó tóbi, tó ti dàgbà gan-an, tó sì díjú gan-an, ìyẹn ni àgbègbè kan nínú ọpọlọ tó ní í ṣe pẹ̀lú ìmòye tó ga. Àwọn èèyàn ní làákàyè gan-an, wọ́n máa ń rántí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ lásán, wọ́n máa ń fi ojú ṣe nǹkan lọ́nà tó rọrùn, wọ́n mọ bí nǹkan ṣe rí lára wọn, wọ́n sì ní èrò orí. Ọpọlọ ènìyàn lè ṣàwárí ara rẹ̀, ó lè ronú ní ìdákẹ́kọ̀ọ́, ó lè ronú, ó lè ṣe ìpinnu, ó sì lè ní èrò nípa ìwàláàyè. Eyi ti jẹ ki awọn ilọsiwaju imọ-ẹrọ nla ati idagbasoke irinṣẹ ti o nira lati ṣee ṣe nipasẹ iṣaro ti o nira ati gbigbe ti imọ si awọn iran ti o tẹle. Èdè, iṣẹ́ ọnà, àti iṣẹ́ òwò jẹ́ àwọn ànímọ́ tó ń fi àwọn èèyàn hàn. Ó ṣeé ṣe kí àwọn ọ̀nà táwọn èèyàn ń gbà ṣòwò ní ọ̀nà jíjìn ti yọrí sí ìbúgbàù àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ àti pínpín àwọn ohun àmúṣọrọ̀, èyí tó mú kí ẹ̀dá èèyàn ní àǹfààní ju àwọn ẹranko mìíràn lọ.
Homo sapiens Àwọn ènìyàn òde òní tí wọ́n ní ẹ̀yà ara wọn jáde ní nǹkan bí 300,000 ọdún sẹ́yìn ní Áfíríkà, tí wọ́n jáde láti inú Homo heidelbergensis tàbí irú àwọn ẹranko kan tí ó jọra tí wọ́n sì ṣí kúrò ní Áfíríkà, tí wọ́n rọ́pò díẹ̀díẹ̀ tàbí tí wọ́n dàpọ̀ pẹ̀lú àwọn ènìyàn àdúgbò tí wọ́n jẹ́ ènìyàn àtijọ́. Fún èyí tó pọ̀ jù lọ nínú ìtàn, àwọn ènìyàn jẹ́ olùṣọ́-ẹranko tí wọ́n ń ṣí kiri.