Kí ni díẹ̀ lára àwọn àṣà ìbílẹ̀ tó pẹ́ jù lọ bẹ̀rẹ̀?
Ìgbèríko ìlú tí a mọ̀ pé ó ti pẹ́ jùlọ jẹ́ láti ọdún 4000-3500 Ṣ.K. A mọ̀ ọ́ sí Mesopotámíà (tó túmọ̀ sí, àárín odò méjì) èyí tí ó jẹ́ Iraq, Kuwait àti Síríà òde òní. Diẹ ninu awọn ilọsiwaju Mesopotamian pẹlu Code of Hammurabi, astronomy Babylonian ati ipilẹ 60 nọmba nọmba (eyiti o di ipilẹ ti 60 keji, iṣẹju 60 ati iyika iwọn 360. Ilẹ-ilu Egipti atijọ ((3100 BC) eyiti o jẹ ọkan ninu awọn ijọba ti o lagbara julọ ti o wa fun fere ọdun 3000. Ìlú yìí wà ní àyíká odò Náílì, èyí tó ti wà láti ilẹ̀ Síríà títí dé ilẹ̀ Sudan lónìí. Yàtọ̀ sí àwọn pírámìdì, wọ́n tún gbajúmọ̀ fún àwọn ibojì, àwọn òkú tí wọ́n rọra dà nù àti àwọn ibojì òkú. Wọ́n tún ṣe kàlẹ́ńdà tó ní wákàtí mẹ́rìnlélógún lóòjọ́ àti kàlẹ́ńdà tó ní ọjọ́ márùndínláàádọ́ta. Ọ̀làjú náà dópin ní nǹkan bí ọdún 332 ṣáájú Sànmánì Kristẹni nígbà tí Alẹkisáńdà Ńlá ṣẹ́gun rẹ̀. Ní nǹkan bí ẹgbẹ̀rún méjì ààbọ̀ [2,500] ọdún ṣáájú Sànmánì Kristẹni, àṣà ìbílẹ̀ àfonífojì Íńdíà gbèrú. Orúkọ náà wá látinú àfonífojì odò Indus tó ní Íńdíà, Pakistan àti Afghanistan lóde òní nínú. Wọ́n kà á sí ọ̀kan lára àwọn ìlú tó ti ní ìdàgbàsókè jù lọ, tí wọ́n ṣètò bí wọ́n á ṣe máa ṣe ìlú wọn, tí wọ́n sì ní ètò tó dáa fún ìdọ̀tí àti omi. Wọ́n tún jẹ́ ògbóǹkangí olùṣẹ̀dá, tí wọ́n ṣe àwọn ọ̀pá ìdiwọ̀n àti òṣùwọ̀n tó wà níwọ̀ntúnwọ̀nsì, tí wọ́n fi bàbà, bàbà, òólù, àti irin ṣe àwọn nǹkan, tí wọ́n sì fi èdìdì ṣe àwọn nǹkan. Àríyànjiyàn ṣì wà láàárín àwọn òpìtàn, àwọn ìwádìí kan sì wà tó fi hàn pé àṣà ìbílẹ̀ tó wà ní àfonífojì Íńdíà lè ti wà ṣáájú ti àwọn ará Íjíbítì àti Mesopotámíà ìgbàanì. Bó ti wù kó rí, ohun tá ò mọ̀ nípa ìlú ńlá yìí pọ̀ ju ohun tá a mọ̀ lọ. A gbagbọ́ wípé àyípadà ojú-ọjọ́ ló fa ìparun àwùjọ ìbílẹ̀ tí ó wà ní ọ̀nà iwájú yìí ní nǹkan bí ọdún 1700 ṣáájú Kristi.