Waa maxay falanqaynta hidda-wadaha?
Liiska hiddo-wadaha (genome) ee noolaha waxaa ku jira liiska hiddo-wadaha (DNA) ee hiddo-wadaha (chromosomes) ee noolaha. Bakteeriyada hal chromosome ka kooban, mashruuca genome wuxuu ku dadaali doonaa in lagu muujiyo taxanaha chromosome-kaas. Noocyada bini'aadamka, oo ay ku jiraan 22 isugeyn oo autosomes ah iyo 2 jinsi oo chromosomes ah, isku xigxiga genome oo dhameystiran wuxuu ku lug yeelan doonaa 46 isku xigxiga chromosome oo kala duwan.  Mashruuca hidda-wadaha bini'aadamka waa tusaale si fiican loo yaqaano.  Isku-darka hiddo-wadaha (genome assembly) waxaa loola jeedaa habka loo qaato tiro badan oo ah isku-darka DNA-ga gaaban iyo dib-u-dhiska si loo abuuro matalaad ka mid ah chromosomes-ka asalka ah ee DNA-du ka soo jeedo. Mashruucan taxanaha ah ee loo yaqaano shotgun, dhammaan DNA-da laga helo hal il (badanaa hal noole, wax kasta oo ka bilaabma bakteeriyada ilaa naasleyda) waxaa marka hore loo jajabiyaa malaayiin qaybood oo yaryar. Qeybahaan waxaa "akhriya" mashiinada taxanaha ah ee otomaatiga ah. Hababka loo yaqaano genome assembly algorithm waxay ku shaqaysaa qaadashada dhamaan qeybaha iskuna toosinta midba midka kale, iyo ogaanshaha dhamaan meelaha ay labo kamid ah taxanaha gaagaaban, ama akhriska, ay isku haleynayaan. Calaamadahaasi isku dhafan waa la isku dari karaa, howshu way sii soconaysaa.  Isku-darka genome-yada waa dhibaato xisaabineed oo aad u adag, taas oo sii adkaynaysa sababta oo ah genome-yada badankood waxay ka kooban yihiin tiro badan oo isku mid ah oo isku xigxiga, oo loo yaqaano soo noqnoqoshada. Soo noqnoqoshadani waxay noqon karaan kumanaan nucleotide ah, waxayna ku dhacaan meelo kala duwan, gaar ahaan genomes-ka waaweyn ee dhirta iyo xayawaanka.  Natiijo ahaan (qoraalka) taxanaha hiddo-wadaha waxaa lagu soo saaraa iyadoo la isku darayo macluumaadka la soo taxay oo la isku xiro ka dibna la adeegsado macluumaadka isku xirka si loo abuuro iskudhaf. Qaab dhismeedka waxaa lagu dhejiyaa khariidada jidhka ee chromosomes-ka, taasoo abuureysa "jid dahab ah".  Asal ahaan, xarumaha DNA-da ee baaxada weyn waxay sameeyeen barnaamijyo iyaga u gaar ah oo ay ku ururiyaan waxyaabaha ay soo saaraan. Si kastaba ha noqotee, tani way isbadashay maadaama softiweerka uu noqday mid aad u dhib badan iyo maadaama tirada xarumaha taxanaha ay kordheen. Tusaale ka mid ah qalabka noocan oo kale ah ee loo yaqaan 'Assembler Short Oligonucleotide Analysis Package' oo ay soo saartay BGI si loogu sameeyo isku-darka de novo ee hiddo-wadaha aadanaha, is-waafajinta, ogaanshaha SNP, dib-u-raaca, helitaanka indel, iyo falanqaynta kala duwanaanshaha qaab-dhismeedka.  Laga soo bilaabo 1980-meeyadii, bayoolajiyada molikal iyo bioinformatics waxay abuureen baahida loo qabo qoraalka DNA. DNA-ga ama qaab-dhismeedka hiddo-wadaha (genome annotation) waa habka lagu aqoonsado macluumaadka noolaha ee isku xigxiga, gaar ahaan in la aqoonsado meelaha hiddo-wadaha ay ku yaalaan iyo in la ogaado waxa ay hiddo-wadahaasi sameeyaan.  Marka la taxayayo genome, waxaa sida caadiga ah jira gobollo ay adag tahay in la taxay (inta badan gobollada leh DNA aad u soo noqnoqda). Sidaa darteed, taxanaha 'dhameystiran' ee genomesku mararka qaarkood waa dhameystiran yihiin, waxaana loo adeegsaday ereyo ay ka mid yihiin 'qoraalka shaqada' ama 'ugu yaraan dhammaystiran' si si sax ah loogu qeexo xaaladda mashaariicda noocan oo kale ah ee genomes. Xitaa marka la go'aamiyo lammaane kasta oo asaasi ah oo taxane ah, weli waxaa laga yaabaa inay jiraan khaladaad jira sababtoo ah taxanaha DNA ma aha hab gebi ahaanba sax ah. Waxaa sidoo kale la dhihi karaa in mashruuca hiddo-wadaha oo dhameystiran ay ku jiri doonaan taxanaha mitochondria iyo (dhirta) chloroplasts maadaama organelles-yadu ay leeyihiin genomes u gaar ah.  Waxaa inta badan la sheegaa in ujeedada la doonayo in la sameeyo taxanaha genome-ka ay tahay in la helo macluumaad ku saabsan hiddo-wadaha oo dhameystiran ee ku jira taxanahaas gaar ah ee genome-ka. Qaybta hiddo-wadaha ee hiddo-wadaha u qorta hiddo-wadaha waxay noqon kartaa mid aad u yar (gaar ahaan eukaryotes sida aadanaha, halkaas oo DNA-da codeynta ay kaliya xisaabtami karto boqolkiiba dhowr ah oo ah taxanaha oo dhan). Si kastaba ha noqotee, marwalba suurtagal ma ahan (ama lagama maarmaan ma aha) in si gooni gooni ah loo kala saaro gobollada koodhka. Sidoo kale, sida saynisyahannadu u fahmaan wax badan oo ku saabsan doorka DNA-gan aan-codka lahayn (oo badanaa loo yaqaan 'junk DNA'), waxay noqon doontaa mid aad muhiim u ah in la helo taxane hiddo-wadaha oo dhammaystiran oo asal u ah fahamka hiddo-wadaha iyo bayoolajiga noolaha kasta.  Habab badan oo mashaariicda hiddo-wadaha ah kuma koobna oo keliya go'aaminta taxanaha DNA ee noolaha. Mashruucyada noocan oo kale ah waxaa ka mid noqon kara saadaalinta hiddo-wadaha si loo ogaado meesha hiddo-wadaha ay ku jiraan hiddo-wadaha, iyo waxa hiddo-wadahaasi sameeyaan. Waxaa sidoo kale jiri kara mashaariic la xiriira isku xigxiga ESTs ama mRNAs si ay gacan uga geystaan ogaanshaha halka ay dhab ahaantii hiddo-wadaha yihiin.