Kí ni ìyàtọ̀ tó wà láàárín apá ọ̀tún àti apá òsì ọpọlọ?
Context:Ìyípadà sí ẹ̀yìn nínú iṣẹ́ ọpọlọ jẹ́ àṣà fún àwọn iṣẹ́ ọpọlọ kan tàbí àwọn ìgbésẹ̀ ìmọ̀ láti jẹ́ àkànṣe sí ẹ̀gbẹ́ ọpọlọ kan tàbí ẹ̀gbẹ́ ọpọlọ kejì. Àlàfo tó wà ní ìhà àárín máa ń pín ọpọlọ èèyàn sí apá méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, èyí tí corpus callosum so pọ̀ mọ́ra. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀nà tí ọpọlọ àti ọpọlọ gbà ń ṣiṣẹ́ jọra, síbẹ̀ àwọn ohun tó wà nínú ọpọlọ yàtọ̀ síra, èyí sì máa ń jẹ́ kí wọ́n lè ṣe àwọn iṣẹ́ pàtàkì tó yàtọ̀ síra.
Ìyípadà sí ẹ̀yìn nínú iṣẹ́ ọpọlọ jẹ́ àṣà fún àwọn iṣẹ́ ọpọlọ kan tàbí àwọn ìgbésẹ̀ ìmọ̀ láti jẹ́ àkànṣe sí ẹ̀gbẹ́ ọpọlọ kan tàbí ẹ̀gbẹ́ ọpọlọ kejì. Àlàfo tó wà ní ìhà àárín máa ń pín ọpọlọ èèyàn sí apá méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, èyí tí corpus callosum so pọ̀ mọ́ra. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀nà tí ọpọlọ àti ọpọlọ gbà ń ṣiṣẹ́ jọra, síbẹ̀ àwọn ohun tó wà nínú ọpọlọ yàtọ̀ síra, èyí sì máa ń jẹ́ kí wọ́n lè ṣe àwọn iṣẹ́ pàtàkì tó yàtọ̀ síra.  Ìyípadà sí ẹ̀yà ọpọlọ lókè-òkè dá lórí ìyípadà tí àwọn aláìsàn tí ara wọn dá ṣáṣá máa ń ní; ṣùgbọ́n, àwọn àpẹẹrẹ tó ń tako ìyípadà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ wà. Ọpọlọ olúkúlùkù èèyàn máa ń dàgbà lọ́nà tó yàtọ̀ síra, èyí sì máa ń mú kí ẹnì kọ̀ọ̀kan ní àbùdá tó yàtọ̀. Èyí yàtọ̀ sí ìdánilẹ́kọ̀ọ́, nítorí pé ìdánilẹ́kọ̀ọ́ ti ẹ̀yìn ń tọ́ka sí iṣẹ́ tí ẹ̀yà ara kan pín sí méjì. Ó rọrùn gan-an láti ṣàkíyèsí ìdánilẹ́kọ̀ọ́ gẹ́gẹ́ bí àṣà kan, níwọ̀n bó ti jẹ́ pé ó ní ìtàn tó lágbára nínú ẹ̀kọ́ ẹ̀dá.  Àpẹẹrẹ tí ó dára jùlọ ti ìyípọ̀ apá tí ó ti fìdí múlẹ̀ ni ti àgbègbè Broca àti Wernicke, níbi tí a ti máa ń rí àwọn méjèèjì ní àkànṣe ní apá òsì àyà. Àkọsílẹ̀ iṣẹ́, bí ọ̀rọ̀-ìtumọ̀, ọ̀rọ̀-ọ̀rọ̀, àfiwé, àti ọ̀rọ̀-ọ̀rọ̀, ni a ti pè ní ìbéèrè láti ìgbà náà wá, tí a sì ti rí i pé ó ní ìpìlẹ̀ neuronal ní apá méjèèjì àgbáyé. Àpẹẹrẹ mìíràn ni pé, apá ibi kan nínú ọpọlọ ló máa ń dúró fún apá kan nínú ara. Ní inú ọpọlọ kékeré, apá yìí kan náà ni ara wà, ṣùgbọ́n ní inú ọpọlọ iwájú, apá yìí ló wà ní ìhà kejì.  Àwọn ohun tó ń mú kí èdè ṣiṣẹ́, irú bí gírámà, ọ̀rọ̀ àti ìtumọ̀ ọ̀rọ̀, sábà máa ń wà ní apá òsì ọpọlọ, pàápàá àwọn tó ń lo ọwọ́ ọ̀tún. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìsọfúnni nípa èdè máa ń wà ní apá òsì nínú ìdá àádọ́rùn-ún àwọn tó ń lo ọwọ́ ọ̀tún, ó máa ń wà ní apá méjì tàbí apá ọ̀tún nínú ìdá àádọ́ta àwọn tó ń lo ọwọ́ òsì.  Àgbègbè Broca àti àgbègbè Wernicke, tó ní í ṣe pẹ̀lú sísọ ọ̀rọ̀ àti òye ọ̀rọ̀, wà ní apá òsì ọpọlọ fún nǹkan bí ìdá àádọ́rùn-ún nínú ọgọ́rùn-ún àwọn tó ń lo ọwọ́ ọ̀tún, àmọ́ nǹkan bí ìdá àádọ́rin nínú ọgọ́rùn-ún àwọn tó ń lo ọwọ́ òsì. 69 Àwọn tó ń sọ èdè tó ju ẹyọ kan lọ máa ń fi hàn pé àgbègbè ọ̀rọ̀ tí èdè kọ̀ọ̀kan ń sọ yàtọ̀ síra.  Ìsọfúnni tó ń wá látara àwọn ẹ̀yà ara tó wà láyìíká ló máa ń pín sí apá òsì àti apá ọ̀tún ara tàbí ibi tó yí ara ká.  Nígbà téèyàn bá ń ríran, nǹkan bí ìdajì lára àwọn sẹ́ẹ̀lì inú iṣan ara tó ń mú kí ojú kan ríran máa ń kọjá lọ sí apá ibòmíì lára ojú náà, àmọ́ nǹkan bí ìdajì wọn kì í kọjá lọ sí apá ibòmíì lára ojú wọn. Èyí túmọ̀ sí pé apá òsì ojú ibi tí a ti ń ríran ni àyíká ojú ibi tí a ti ń ríran ní apá ọ̀tún ọpọlọ máa ń gbéṣẹ́ sí, bẹ́ẹ̀ náà ni apá ọ̀tún ojú ibi tí a ti ń ríran máa ń gbéṣẹ́ sí apá ọ̀tún.  Nígbà téèyàn bá ń gbọ́rọ̀, nǹkan bí ìdá àádọ́rùn-ún nínú ọgọ́rùn-ún àwọn sẹ́ẹ̀lì ara tó wà nínú ẹ̀yà ara tó ń mú kéèyàn gbọ́rọ̀ dáadáa ló máa ń kọjá láti etí kan lọ sí ẹ̀yà ara tó ń mú kéèyàn gbọ́rọ̀ dáadáa ní ẹ̀gbẹ́ kejì.  Nígbà tí wọ́n bá ń fọwọ́ kan nǹkan, èyí tó pọ̀ jù lọ lára àwọn sẹ́ẹ̀lì iṣan inú ara tó wà nínú awọ ara máa ń kọjá lọ sí apá ibi tí wọ́n ń pè ní cortex tó wà ní apá ibòmíì nínú àgbáyé.  Nítorí bí apá òsì àti apá ọ̀tún ara ṣe pín sí méjì yìí àti bí àyè tó yí wọn ká ṣe pín sí méjì yìí, bí àwọn èròjà inú ara ṣe ń ṣiṣẹ́ lórí ìsọfúnni kò yàtọ̀ síra rárá. Ìyẹn ni pé, bí wọ́n ṣe ń ṣe àwọn ohun tó ń mú kí èèyàn ríran àti ohun tí wọ́n ń gbọ́, bí wọ́n ṣe ń lo àyè, bí wọ́n ṣe ń wo ojú àti bí wọ́n ṣe ń ṣe iṣẹ́ ọnà ló wà nínú àwòrán náà. Ìṣirò ìṣirò, ìfiwéra àti ìṣirò orí-ayélujára sinmi lórí àwọn agbègbè parietal méjìlá nígbà tí ìṣirò tí ó ṣe pàtó àti ìmúpadàbọ̀ àwọn òtítọ́ ni a so pọ̀ pẹ̀lú àwọn agbègbè parietal òsì, bóyá nítorí ìjápọ̀ wọn pẹ̀lú ìtọ́jú èdè.  Dípò kí ó kàn jẹ́ oríṣiríṣi àwọn ibi tí àwọn ẹ̀yà ọpọlọ tó yàtọ̀ síra ti ń wáyé, àwọn nǹkan kan wà tó jọra nínú irú iṣẹ́ tí a rí ní ìhà kọ̀ọ̀kan, bí àpẹẹrẹ bí ìpalára apá ọ̀tún nínú agbára láti ya àwòrán ṣe ń mú kí àwọn aláìsàn ya àwọn apá kan nínú kókó ọ̀rọ̀ náà pẹ̀lú àwọn ìbátan tí kò bára mu rárá, tàbí bí irú ìpalára apá òsì tí a rí nínú ìpalára èdè kò ṣe ń ba agbára tí aláìsàn ní láti mọ ìtumọ̀ ọ̀rọ̀ tó ń sọ nínú ọ̀rọ̀ jẹ́. Èyí ló mú kí oníṣègùn ọpọlọ ọmọ ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì tó ń jẹ́ Iain McGilchrist ka àwọn ìhà ọ̀tún àti ìhà òsì ayé sí àwọn tó ní ìlànà tó yàtọ̀ síra, níbi tí ìhà òsì ayé ti máa ń sọ àwọn ọ̀ràn tó díjú bí ìwà rere di òfin àti ìlànà, tí ìhà ọ̀tún ayé sì máa ń sọ àwọn ọ̀rọ̀ tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn  Ìsoríkọ́ ní í ṣe pẹ̀lú kí apá ọ̀tún ọpọlọ máa ṣiṣẹ́ ju bó ṣe yẹ lọ. Àwọn ààrùn tí ó máa ń mú kí èèyàn máa ṣe àṣìṣe nínú ìdánimọ̀ ara ẹni, reduplicative paramnesia àti Capgras delusion tún sábà máa ń jẹ́ àbájáde ìpalára ọpọlọ ọ̀tún.  Tí apá ọ̀tún tàbí apá òsì nínú ọpọlọ bá bà jẹ́, tí èyí sì mú kí ọpọlọ má ṣiṣẹ́ bó ṣe yẹ, á jẹ́ ká mọ bí apá tó bà jẹ́ náà ṣe ń ṣiṣẹ́. Ìpalára tó bá ṣe sí apá òsì ọpọlọ máa ń nípa lórí ọ̀nà téèyàn gbà ń sọ èdè àti bó ṣe ń ronú. Bí ọpọlọ ọ̀tún bá bà jẹ́ tàbí tó bá ṣèṣe, ó lè mú kí ọ̀rọ̀ tí wọ́n ń sọ máà bára dé tàbí kí wọ́n má lè sọ̀rọ̀ bó ṣe yẹ. Ìpalára tó bá ṣe sí apá ọ̀tún ọpọlọ tún máa ń ṣàkóbá fún òye tá a ní nípa ọ̀rọ̀ sísọ. Àwọn èèyàn tí ọpọlọ wọn ti bà jẹ́ ní apá ọ̀tún kì í lè ronú lọ́nà tó já gaara, wọn kì í lè lóye àwọn kókó pàtàkì, wọn kì í sì í lè lo àwọn ọ̀nà míì láti ṣàlàyé ohun tí wọ́n ń sọ. Yàtọ̀ síyẹn, ọ̀rọ̀ tí àwọn tó ní àbùdá lọ́wọ́ ọ̀tún sábà máa ń sọ máa ń jẹ́ ọ̀rọ̀ tí kò mọ́gbọ́n dání, wọ́n sì máa ń sọ̀rọ̀ láìronú jinlẹ̀. Wọn tun le ni awọn aipe pragmatic ni awọn ipo ti gbigbe, itọju koko-ọrọ ati imọ pinpin.  Ìpalára ọpọlọ tó bá wà ní ẹ̀gbẹ́ tún lè ṣàkóbá fún òye tó o ní nípa ohun tó ò ń rí. Àwọn tí ọpọlọ wọn ò lè ṣiṣẹ́ dáadáa lọ́wọ́ òsì lè máà rí àwọn nǹkan tó ṣe kedere nínú àwòrán. Àwọn tí ọpọlọ wọn ò ṣiṣẹ́ dáadáa lè má lè rí àwọn nǹkan tó jẹ́ ojú ìwòye tó kéré tàbí ojú ìwòye tó tóbi lára àwòrán kan.  Bí àgbègbè kan pàtó nínú ọpọlọ, tàbí kí gbogbo apá ibi kan nínú ọpọlọ náà tiẹ̀ bà jẹ́ tàbí kó bà jẹ́ pátápátá, nígbà míì àgbègbè kan tó wà nítòsí nínú apá ibi kan náà nínú ọpọlọ tàbí àgbègbè tó bá a dọ́gba nínú apá ibòmíràn nínú ọpọlọ lè ṣe iṣẹ́ rẹ̀, ìyẹn sinmi lórí àgbègbè tó bà jẹ́ àti ọjọ́ orí aláìsàn náà. Nígbà tí ìpalára bá da ọ̀nà tó ń gbà láti àgbègbè kan lọ sí àgbègbè mìíràn rú, àwọn ìjùmọ̀sọ̀rọ̀ mìíràn (tí kò ṣe tààrà) lè wáyé láti fi ìsọfúnni ránṣẹ́ sí àwọn àgbègbè tí kò bára wọn tan, láìka àwọn àléébù náà sí.  Broca's aphasia jẹ iru kan pato ti aphasia ti o ni imọran ati pe a npe ni bẹ nitori aphasia ti o jẹ abajade lati ibajẹ tabi awọn ipalara si agbegbe Broca ti ọpọlọ, ti o wa ni igbagbogbo ni apa osi ti o wa ni apa osi. Nítorí náà, aphasia tó ń wáyé látàrí àìsí iṣẹ́ tó ń lọ ní àgbègbè Broca jẹ́ aphasia tó máa ń fi ọ̀rọ̀ hàn, tí kì í sì í sọ̀rọ̀ lọ́nà tó já gaara. A pè é ní 'aláìmọ̀' nítorí àwọn ọ̀rọ̀ tí ó dìde nítorí pé àgbègbè Broca ṣe pàtàkì fún ìsọ̀rọ̀sọ̀rọ̀ àti ìṣẹ̀dá èdè. Agbegbe naa n ṣakoso diẹ ninu awọn abala ti motor ti iṣelọpọ ọrọ ati sisọ awọn ero si awọn ọrọ ati bi iru awọn ipalara si agbegbe naa ni abajade aphasia ti ko ni oye.  Àrùn aphasia tí Wernicke ní jẹ́ àbájáde ìpalára tó bá àgbègbè kan nínú ọpọlọ, èyí tó sábà máa ń wà ní apá òsì ọpọlọ lókè ibi tí ọ̀pá Sylvian ti ya. Bí apá yìí bá bà jẹ́, kì í jẹ́ kéèyàn lè lóye èdè dáadáa. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò lè sọ̀rọ̀ lọ́nà tó já geere pẹ̀lú ohùn tó ń dún lọ́nà tó bára mu, síbẹ̀ ọ̀rọ̀ tí ẹni tó ní àrùn aphasia Wernicke bá sọ máa ń kún fún àṣìṣe nínú ọ̀rọ̀ tí wọ́n ń sọ, ó sì lè dà bíi pé kò bọ́gbọ́n mu lójú ẹni tó ń gbọ́ ọ. Àrùn aphasia ti Wernicke ni a mọ̀ sí àwọn àìsàn tí a ń pè ní phonemic paraphasias, neologism tàbí jargon. Ànímọ́ mìíràn tí ẹni tó ní àrùn aphasia ti Wernicke ní ni pé àwọn àṣìṣe tí wọ́n ń ṣe kì í jẹ wọ́n lógún.  Ọ̀gbẹ́ni Terence Hines sọ pé ìwádìí nípa bí ọpọlọ ṣe máa ń ṣe lọ́nà tó yàtọ̀ sí ti tẹ́lẹ̀ ṣì wúlò gẹ́gẹ́ bí ìtòlẹ́sẹẹsẹ ìwádìí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn oníṣòwò tó ń gbé ìwádìí náà lárugẹ ti lò ó láti ṣagbátẹrù àwọn kókó ẹ̀kọ́ àti àwọn nǹkan míì tó yàtọ̀ pátápátá sí ìwádìí náà. Fún àpẹẹrẹ, àwọn àbájáde ìwádìí náà kò ní nǹkan kan ṣe pẹ̀lú àwọn ètò tí wọ́n ń ṣe nípa ìrònú àti ìhùwàsí, irú bí ètò tí wọ́n ń pè ní eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) àti ètò tí wọ́n ń pè ní neurolinguistic programming, àwọn ohun èlò tí wọ́n fi ń dá ọpọlọ lẹ́kọ̀ọ́, tàbí ètò ìdánilẹ́kọ̀ọ́ nípa bó ṣe yẹ kéèyàn máa bójú tó nǹkan.  Diẹ ninu awọn popularizations oversimplify awọn imọ nipa lateralization, nipa fifi awọn functional iyato laarin hemispheres bi jije diẹ pipe ju ni o wa gangan ni irú. Ohun tó yani lẹ́nu ni pé, ìwádìí ti fi hàn pé iṣẹ́ tí ọpọlọ ń ṣe yàtọ̀ pátápátá sí èyí tí ọpọlọ ń ṣe, ìyẹn ni pé, ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ̀nà tí ọ  Ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún àti ní ìwọ̀nba díẹ̀ ní ọ̀rúndún ogún, àwọn èèyàn gbà pé apá ọpọlọ kọ̀ọ̀kan ní í ṣe pẹ̀lú ìran kan pàtó: apá òsì ní í ṣe pẹ̀lú ìran ọkùnrin àti apá ọ̀tún ní í ṣe pẹ̀lú ìran obìnrin àti pé ìdajì ọpọlọ kọ̀ọ̀kan lè máa ṣiṣẹ́ lómìnira. Wọ́n ka apá ọ̀tún ọpọlọ sí apá tó kéré jù lọ, wọ́n sì gbà pé apá yìí ló máa ń darí àwọn obìnrin, àwọn ẹranko ẹhànnà, àwọn ọmọdé, àwọn ọ̀daràn àtàwọn tí orí wọn ti dàrú. Àpẹẹrẹ pàtàkì kan nípa èyí nínú ìwé ìtàn àròsọ ni èyí tí Robert Louis Stevenson kọ, ìyẹn Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde.