Dǎɣ iba ən təmuqunt ən əlkitab, alil-i tabarat tan əšiɣil ən šax.
Context:Chess eqqal emal n taqqimt n imarhan s isim net White d Black, hak iyyan iknan assahat n timirwen n chess daɣ dumu net s ittus n asidu n almalik n amaxlak net Alwaqqan iyyad isim net international chess meɣ chess wan ikufar i ad izlay id timašɣulen ti olahnen chund xiangqi (chess wan Chine) d shogi (chess wan Japon) Tanfust tatilkamat ən chess təzjar ɣor azajor ən adal olahan, chaturanga, dǎɣ Inde dǎɣ 7e temede nawatay. Achareɣa tan win chess šund immik wa s issinen achal id izjar id daɣ Eroba daɣ amindi n awatay wan 1500 s amasuɣal d ijjuch n addinat fuk daɣ amindi n awatay wan 1900 Achal id, chess eqqal iyyan daɣ timachɣulen n alɣalim wi assohat nen, ijja milyon tan n addinat daɣ alɣalim fuk  Chess eqqal asuj n tikarsay war n ila isalan meɣ war eha axadam n tinfa meɣ karti tan Eqal adizgaran fal tabade ən échecs dər 64 ən tabarat taganen dǎɣ tabarat ən 8 x 8. Dǎɣ santo, hak amašar isaknen sadisət təniyaten: amaran, tamarawt, əsin təmuqunen, əsin iməgridan, əsin iməgridan əd wətyan əmik. White assirtay s tizarat, ilkam net Black Chessmating wan almalik wan amaxlak ehay ijjuch n almalik daɣ akinnas (daɣ "chess") s war t illa immik n afanaz net Illan ti immikan ajjotnen s addol addobat akarach n addal s iddikud  Chess eɣnan id daɣ awatay wan 1900 Tamadacht tan chess amarad taqqal a fal ijja FIDE (International Chess Federation) alxakum Əmigridan wi dazarnen ən aduniyat dǎɣ échéquette, Wilhelm Steinitz, iga tənna ənes dǎɣ 1886; Magnus Carlsen eqal amigridan wa amaradǎɣ. Tamusne maqarat ən šax təwad ɣor sənto ən adal. Iritan ən tamusne aqalan atiwagrawan dǎɣ tartit tan šaxan, əd šaxan dǎɣ əmik ənes adagal fal alɣayal əd təmusne tan egadal ən tafuk, əd tila tartit dər iyad tabaraten sund maɗinan, təmusne tan informatik əd psychologie.  Iyyan dǎɣ tarhaten ən imusanən ən ordinateur azarnen eqal iji ən maršin ən adal ən šax. Dǎɣ 1997, Deep Blue eqal wadazaran ordinateur wa igraw emag ən aduniyat dǎɣ tartit ugud wa gar Garry Kasparov. Əmigridan wən šaxeran amutayan aqalan ogaran aśuhu fal wi ogarnen aśuhu ən nadinat əd aqalan ayfan dǎɣ təwaƭ tan təmusne tan šaxeran.
Chess eqqal addal n awadim issin n awadim ijjanen fal tikarsay n tikarsay s ittus n chess mat Əmatagalan aqalan aygan fal əmatagalan ən tabade olahnen ən Inde sitawana Chatarunga, wa atwagrawan dǎɣ 17e temede nawatay.  Chess boards ilan 64 n ifrinkittan artaynen s 8x8 grid s ifrinkittan wi amputnen d wi iskatnen Awadim fuk eha 16 timirwen: 1 almalik, 1 tamattit, 2 imassukal, 2 turunen, 2 imassukal d 8 imassukal Harat tašrut tila alməɣna atiwəɣran ən anməšəj. Əmikan wən hak amaɗin kul aqalnen amosan amosan əndaran; dǎɣ asikin, afal amaɗin iyan ila əmikan wi nalkaman, amaɗin wa əsin adarima amosan santo ən tartit.  Chessmating wan almalik wan amaxlak azilzam i amaxlak ad ijji tikaraten net s amukin n asidu wa eɣchadan almalik wan amaxlak daɣ ag-az Awen itaj alwaq iyyan s asidu n almalik wan amichal tolas s sistematik daɣ alxidmat s ihandagan s almalik war addobat iji s immik wa s war addobat a hin ijjuch A fal almalik eqqal a ehan akinnas (almaɣna n awen almalik ehan edag s addobat anmichrayan ad ikrich almalik) awadim wa itaj in alxidmat ilzam ti ad ikrich tamatikwayt n akinnas s tamatikwayt fuk fal tablade meɣ ad ikrich almalik edag s almalik war eha akinnas, almaɣna wen isim net "Check" meɣ "Checked" Chess matches addoben deɣ ag-ad imdan s iddikud  Chess assofa isim net daɣ awatay wan 1900 tolas FIDE (Federation tan Chess tan alɣalim) tijja ɣur san Magnus Carlsen eqal emag ən aduniyat amaradǎɣ (2023) əd adal ila harat maqaran ən təmusne taqalat atwigaz ən adal.  Əmatagalan aqalan aygan fal təmuqunt tan egadal ən tafuk dǎɣ dagan ən təmusne, ən maɗinan, ən təmusnawen ən informatik əd ən psychologie. Imusanən ən ordinateur atwətkalən šax sund tamkare ye iji ən algorithmetan adoben adalən šax. Dǎɣ 1997, Deep Blue eqalan wadazaran ordinateur wa igmadan awadim, igmadan garry Kasparov, wa eqalan amaradǎɣ emag ən aduniyat dǎɣ azaman wen. Masin tan win amarad n chess iknan assahat hullan tolas iknan assahat fal imarhan n chess wi ojjaran daɣ alɣalim