Láti inú ìpínrọ̀ yìí, sọ fún mi iye ènìyàn tó ń gbé ní Harappa.
Context:Ilẹ̀ Ìlà Omi Indus (IVC), tí a tún mọ̀ sí Ilẹ̀ Ìlà Omi Indus jẹ́ ilẹ̀ Ìlà Omi Idẹ̀dẹ̀dẹ̀ ní àwọn agbègbè àríwá ìwọ̀ oòrùn Gúúsù Asia, tí ó wà láti ọdún 3300 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni sí ọdún 1300 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni, àti ní ọ̀nà rẹ̀ tó dàgbà 2600 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni sí ọdún 1900 Ṣáájú Sànmánì Kristẹni. Òun àti ilẹ̀ Íjíbítì àti Mesopotámíà ìgbàanì jẹ́ ọ̀kan lára àwùjọ ẹ̀dá èèyàn tó kọ́kọ́ wà ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn ayé àti Gúúsù Éṣíà. Àwọn àgbègbè tí wọ́n ti ń ṣe iṣẹ́ ìkọ́lé náà bẹ̀rẹ̀ láti apá tó pọ̀ jù lọ ní orílẹ̀-èdè Pakistan, ó sì wá dé apá àríwá ìlà oòrùn orílẹ̀-èdè Afghanistan àti apá àríwá ìwọ̀ oòrùn orílẹ̀-èdè Íńdíà. Ìlú yìí gbèrú gan-an ní pẹ̀tẹ́lẹ̀ odò Indus tó ń ṣàn gba gbogbo ilẹ̀ Pakistan kọjá, ó sì tún gbèrú láwọn ibi tí òjò ti máa ń rọ̀ tó sì máa ń ṣàn déédéé, ìyẹn àwọn ibi tó wà nítòsí odò Ghaggar-Hakra, ìyẹn odò kan tó máa ń ṣàn déédéé ní àríwá ìwọ̀ oòrùn Íńdíà àti ìlà oòrùn Pakistan.  Àwọn ìgbà míì ni wọ́n máa ń lo ọ̀rọ̀ náà Harappan fún àṣà ìṣẹ̀dálẹ̀ Indus lẹ́yìn ibi tí wọ́n ti rí irú rẹ̀, ìyẹn Harappa, èyí tí wọ́n kọ́kọ́ gbẹ́ jáde ní ìbẹ̀rẹ̀ ọ̀rúndún ogún ní àgbègbè tí wọ́n ń pè ní Punjab nígbà yẹn ní ilẹ̀ India àti Punjab, ní Pakistan báyìí. Ìwárí Harappa àti Mohenjo-daro tó wáyé kété lẹ́yìn náà jẹ́ òpin iṣẹ́ tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n dá Ẹ̀ka Ìwádìí Ìwalẹ̀pìtàn Ilẹ̀ Íńdíà sílẹ̀ lákòókò ìjọba ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì ní ọdún 1861. Àwọn àṣà ìbílẹ̀ tó ti wà ṣáájú àti lẹ́yìn èyí tí wọ́n ń pè ní Early Harappan àti Late Harappan wà ní àgbègbè kan náà. Àwọn àṣà ìbílẹ̀ Harappan ìpilẹ̀ṣẹ̀ ni àwọn àṣà ìbílẹ̀ Neolithic, èyí tí ó ti pẹ́ jùlọ tí a sì mọ̀ jùlọ ni Mehrgarh, ní Balochistan, Pakistan. Àwọn ìgbà mìíràn wà tí wọ́n máa ń pe àṣà ìbílẹ̀ Harappan ní àṣà ìbílẹ̀ Harappan tó ti dàgbà kí wọ́n lè fi yàtọ̀ sí àwọn àṣà ìbílẹ̀ tó ti wà ṣáájú.  Àwọn ìlú tí wọ́n ń gbé ní ilẹ̀ Íńdíà ìgbàanì gbajúmọ̀ nítorí bí wọ́n ṣe ń ṣètò ìlú wọn, ilé tí wọ́n fi bíríkì ṣe, ọ̀nà tí wọ́n ń gbà ṣọ̀wọ́n omi, ọ̀nà tí wọ́n ń gbà ṣọ̀wọ́n omi, àwọn ilé ńláńlá tí kì í ṣe ilé gbígbé, àti ọ̀nà tí wọ́n ń gbà ṣe iṣẹ́ ọwọ́ àti iṣẹ́ irin. Ó ṣeé ṣe kí Mohenjo-daro àti Harappa tóbi débi pé àwọn èèyàn tó ń gbé ibẹ̀ tó ọ̀kẹ́ mẹ́ta sí ọ̀kẹ́ mẹ́ta, ó sì ṣeé ṣe kí àwùjọ àwọn èèyàn náà tó mílíọ̀nù kan sí mílíọ̀nù márùn-ún nígbà tí nǹkan ń lọ dáadáa. Dídá tí àgbègbè náà gbẹ ní ṣísẹ̀-n-tẹ̀lé ní ẹgbẹ̀rún ọdún kẹta ṣáájú Sànmánì Kristẹni lè jẹ́ ohun tó mú kó di ìlú ńlá. Ní àsẹ̀yìnwá àsẹ̀yìnbọ̀, ó tún dín omi tí wọ́n ń lò kù débi tó fi yọrí sí pé àṣà ìbílẹ̀ náà pa run, tó sì mú kí àwọn èèyàn rẹ̀ túká sí ìlà oòrùn.  Bó tilẹ̀ jẹ́ pé ó lé ní ẹgbẹ̀rún ibi tí wọ́n ti rí àwọn ohun ìṣẹ̀ǹbáyé tí wọ́n kọ nípa àwọn ará Harappa àti pé ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ọgọ́rùn-ún ibi tí wọ́n ti gbé àwókù jáde, àwọn ìlú ńláńlá márùn-ún ló wà: Mohenjo-daro ní àfonífojì Indus ìsàlẹ̀ (tí wọ́n sọ di ibi àjogúnbá àgbáyé UNESCO ní 1980 gẹ́gẹ́ bí "Àwọn àwókù Ìwalẹ́kú ní Moenjodaro"), Harappa ní agbègbè Punjab ìhà ìwọ̀ oòrùn, Ganeriwala ní aṣálẹ̀ Cholistan, Dholavira ní ìwọ̀ oòrùn Gujarat (tí wọ́n sọ di ibi àjogúnbá àgbáyé UNESCO ní 2021 gẹ́gẹ́ bí "Dholavira: A Harappan City"), àti Rakhigarhi ní Haryana. A kò rí ẹ̀rí kankan tó fi hàn pé èdè Harappan ni, a ò sì mọ ibi tí èdè yìí ti wá nítorí pé kò tíì sí ẹni tó lè tú ìwé tí wọ́n fi ń kọ èdè Indus. Àjọṣe kan pẹ̀lú ẹbí èdè Dravidian tàbí Elamo-Dravidian ni a fẹ́ràn nipasẹ ẹ̀ka kan ti àwọn ògbógi.
Àwọn èèyàn tó pọ̀ jù lọ ní Mohenjo-daro àti Harappa jẹ́ nǹkan bí ọ̀kẹ́ kan ààbọ̀ [30,000] sí ọ̀kẹ́ mẹ́ta [60,000]