Láìsí pé ó ń fa ọ̀rọ̀ yọ ní tààràtà láti inú ìwé náà fún mi ní àkópọ̀ eré ìdárayá ìdárayá
Context:Chess jẹ́ eré ìdárayá fún àwọn méjì, tí wọ́n ń pè ní White àti Black, tí ẹnì kọ̀ọ̀kan wọn ń ṣàkóso ẹgbẹ́ ọmọ ogun àwọn ẹyọ ìdárayá tí ó ní àwọ̀ tirẹ̀, pẹ̀lú ète láti fi ọba alátakò ṣe checkmate. Nígbà míì, wọ́n máa ń pè é ní ìdárayá àgbáyé tàbí ìdárayá ti Ìwọ̀ Oòrùn láti fi yàtọ̀ sí àwọn eré tó ní í ṣe pẹ̀lú rẹ̀, irú bí xiangqi (ìdárayá Ṣáínà) àti shogi (ìdárayá Japan). Àkọsílẹ̀ nípa ìtàn eré ìdárayá chess ti bẹ̀rẹ̀ látìgbà tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí í ṣe irú eré ìdárayá kan náà, ìyẹn chaturanga, ní ilẹ̀ Íńdíà ní ọ̀rúndún keje Sànmánì Kristẹni. Òfin tí wọ́n ń tẹ̀ lé nínú eré ìdárayá ayọ̀ tí wọ́n ń pè ní ajẹ́jẹ̀ẹ́ ìdiwọ̀n, èyí tá à ń mọ̀ lónìí, bẹ̀rẹ̀ sí í gbilẹ̀ nílẹ̀ Yúróòpù ní òpin ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún. Lóde òní, ìdárayá ayọ̀ ni ìdárayá chess jẹ́, àràádọ́ta ọ̀kẹ́ èèyàn ló ń gbá a jákèjádò ayé.  Eré ìdárayá jẹ́ oríṣi eré ìdárayá kan tí kò ní ìsọfúnni tó fara sin nínú, kò sì sí pẹ́ńsù tàbí káàdì tí wọ́n fi ń ṣeré. Wọ́n máa ń ṣe é lórí pákó tí wọ́n to àwọn àlàfo mẹ́rìnlélọ́gọ́ta sí, tí wọ́n sì to àwọn àlàfo mẹ́jọ sí mẹ́jọ. Nígbà tí eré náà bá bẹ̀rẹ̀, ẹnì kọ̀ọ̀kan nínú àwọn òṣèré náà á ní ère mẹ́rìndínlógún lọ́wọ́: ọba kan, ọbabìnrin kan, ilé gogoro méjì, òṣèré méjì, ọ̀gá méjì, àti ẹṣin mẹ́jọ. Àwọn aláwọ̀ funfun ló máa kọ́kọ́ lọ, àwọn aláwọ̀ dúdú ló máa tẹ̀ lé wọn. Ṣẹ́ẹ̀kátì ọba ọ̀tá ní í ṣe pẹ̀lú fífi ọba náà sí ìkọlù lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ (ní "ṣẹ́ẹ̀kátì") níbi tí kò ti sí ọ̀nà fún un láti sá. Àwọn ọ̀nà bíi mélòó kan tún wà tí eré ìdárayá kan fi lè parí sí bíbá a dọ́gba.  Ọgọ́rùn-ún ọdún kọkàndínlógún ni wọ́n bẹ̀rẹ̀ sí í ṣètò ìdárayá. FIDE (ìyẹn International Chess Federation) ló ń bójú tó ìdíje ìdárayá lágbàáyé lónìí. Olóyè Àgbáyé àkọ́kọ́ tí gbogbo ayé mọ̀, Wilhelm Steinitz, gba oyè rẹ̀ lọ́dún 1886; Magnus Carlsen ni Olóyè Àgbáyé tí ó wà lọ́wọ́lọ́wọ́. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ èròǹgbà nípa ìdárayá ni wọ́n ti gbé jáde látìgbà tí wọ́n ti bẹ̀rẹ̀ sí ṣeré ìdárayá. A rí àwọn apá tí ó jẹ́ ti ọnà nínú àwọn àdàkọ ìdárayá, ìdárayá sì ní ipa lórí àṣà àti ọnà Ìwọ̀ Oòrùn ayé, ó sì ní àwọn ìjápọ̀ pẹ̀lú àwọn ẹ̀ka mìíràn bíi ìṣirò, ìmọ̀ kọ̀ǹpútà, àti ìmọ̀ ẹ̀mí.  Ọ̀kan lára ohun táwọn onímọ̀ nípa kọ̀ǹpútà tó kọ́kọ́ dáyé fẹ́ ṣe ni bí wọ́n ṣe máa ṣe ẹ̀rọ tó lè máa fi fàájì ṣeré ìdárayá. Ní ọdún 1997, Deep Blue di kọ̀ǹpútà àkọ́kọ́ tí ó ṣẹ́gun Olóyè Àgbáyé tó wà lórí oyè nínú ìdíje nígbà tí ó ṣẹ́gun Garry Kasparov. Àwọn ẹ̀rọ ìṣeré ìdárayá òde òní lágbára gan-an ju àwọn èèyàn tó mọ bí wọ́n ṣe ń ṣeré ìdárayá lọ, wọ́n sì ti ní ipa tó lágbára lórí ìtẹ̀síwájú ẹ̀kọ́ nípa ìdárayá.
Chess jẹ́ eré orí àtẹ tí ó jẹ́ ti ọ̀nà tí a ń lò fún àwọn olùdíje méjì, tí ó ní àfojúsùn rẹ̀ láti mú kí Ọba àwọn alátakò ṣe checkmat. Eré yìí wá látinú eré orí tábìlì kan tí wọ́n ń pè ní Chatarunga ní Íńdíà, èyí tí wọ́n ń ṣe ní ọ̀rúndún kẹtàdínlógún.  Àwọn pákó ìdárayá náà ní àwọn àlàfo mẹ́rìnlélọ́gọ́ta tí wọ́n to síbi tí wọ́n ti lè rí àlàfo mẹ́jọ ní ẹyọ mẹ́jọ, tí àlàfo funfun àti àlàfo dúdú sì máa ń pààrọ̀. Ẹnì kọ̀ọ̀kan àwọn tó ń kópa nínú eré náà ló ń darí àwọn ohun ìdárayá mẹ́rìndínlógún: ọba kan, ayaba kan, àwọn bíṣọ́ọ̀bù méjì, àwọn ilé gogoro méjì, àwọn ọmọ ogun méjì, àti àwọn ọmọ ẹṣin mẹ́jọ. Onírúurú ọ̀nà ni ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn máa ń gbà rìn. Àwọn ẹyọ tí olùṣeré kọ̀ọ̀kan ní ni àwọ̀ kan náà; fún àpẹrẹ bí olùṣeré kan bá ní àwọn ẹyọ funfun, olùṣeré kan ni yóò bẹ̀rẹ̀ ìdíje náà.  Ṣẹ́ẹ́mátì ọba ọ̀tá béèrè pé kí ọ̀tá gbé àwọn ẹ̀yà ara wọn sínú ètò ìkọlù tí kò jẹ́ kí ọba ọ̀tá tó ń dáàbò bò ó lè lọ. Èyí ni wọ́n sábà máa ń ṣe nípa dídé ọba tí wọ́n bá ń jà, tí wọ́n sì máa ń ṣiṣẹ́ lọ́nà tó wà létòlétò láti dé ipò tí ọba kò ti ní lè rìn mọ́ láìjẹ́ pé wọ́n mú un. Bí ọba bá wà lábẹ́ ìkọlù (tó túmọ̀ sí pé ọba wà ní ipò tí àwọn alátakò ní ìgbésẹ̀ tí ó tẹ̀lé yóò gba ọba) agbábọ́ọ̀lù tí ó ń dáàbò bo ara rẹ̀ gbọdọ̀ gba ẹ̀yà tí ó ń kọlù pẹ̀lú ẹ̀yà èyíkéyìí lórí pákó tàbí kó gbé ọba lọ sí ipò tí ọba kò sí lábẹ́ ìkọlù, àyípadà yìí ni a pè ní "Check" tàbí "Checked". Àwọn eré ìdárayá ayọ̀ tún lè parí sí bákan náà.  Ìṣeré ìdárayá gbajúmọ̀ ní ọ̀rúndún kọkàndínlógún, àjọ FIDE (ìparapọ àjọ ìdárayá àgbáyé) ló sì ń darí rẹ̀ kárí ayé. Magnus Carlsen ni oludije agbaye lọwọlọwọ (2023) ati pe ere naa ni ara nla ti imọran ti o ni nkan ṣe pẹlu ṣiṣere ere naa.  Àwọn eré ìdárayá yìí ti ní ipa lórí àṣà ìwọ̀ oòrùn ayé nínú ẹ̀ka iṣẹ́ ọnà, ìṣirò, ìmọ̀-ìjìnlẹ̀ kọ̀ǹpútà àti ìmọ̀-ìhùwàsí. Àwọn onímọ̀ nípa kọ̀ǹpútà ti lo ìdárayá gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà kan láti ṣe àwọn ìlànà ìṣirò tó lè ṣe ìdárayá ìdárayá. Ní ọdún 1997, Deep Blue di kọ̀ǹpútà àkọ́kọ́ tí ó ṣẹ́gun ènìyàn, ó ṣẹ́gun olúborí àgbáyé Garry Kasparov nígbà náà. Àwọn ẹ̀rọ tí wọ́n fi ń ṣeré ìdárayá lóde òní lágbára gan-an ju ti ìgbàkígbà rí lọ, àwọn òṣèré ìdárayá tó tayọ jù lọ lágbàáyé sì ti ní ipa lórí wọn.