Kí ni Socrates àti Aristotle pè ní ìgbésí ayé tó dára, kí sì ni àwọn ohun tó ń mú kó dára? Ṣé èèyàn máa ń ní ìwà rere nígbà tó bá bímọ ni àbí ó máa ń kọ́ ọ, ṣé ẹnikẹ́ni sì lè ní irú ìwà rere bẹ́ẹ̀?
Ọ̀kan lára àwọn kókó tó ń múni ronú jinlẹ̀ jù lọ, tó sì jẹ́ pé àwọn èèyàn máa ń sọ èrò wọn nípa rẹ̀ ni kókó nípa ohun tí ìgbésí ayé túmọ̀ sí àti bí èèyàn ṣe lè gbé ìgbésí ayé tó "dára". Ìwà ẹ̀dá ènìyàn ni láti ṣàlàyé ohun tí a kò mọ̀ àti láti ṣe àlàyé nípa bí ayé ṣe ń ṣiṣẹ́; jálẹ̀ ìtàn àwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí ti wá sí ìparí tiwọn nípa ìdí tí àwọn kan fi ń gbé ìgbésí ayé tó dára nígbà tí àwọn mìíràn kì í ṣe bẹ́ẹ̀. Àwọn èèyàn méjì tó jẹ́ òléwájú nínú ọ̀ràn yìí ni Socrates nínú ìwé Plato tó pè ní The Apology, àti Aristotle nínú ìwé Nicomachean Ethics. Èrò tó dà bíi pé ó rọrùn láti lóye yìí tètè wá di èyí tó ń rúni lójú, tó sì díjú gan-an, tó jẹ́ pé kìkì tí wọ́n bá kóra jọ pọ̀ níwọ̀n tó yẹ nìkan ni ọkùnrin tàbí obìnrin kọ̀ọ̀kan fi lè gbádùn ìgbésí ayé tó dára. Ká tó lè jíròrò ọ̀nà tá a lè gbà gbé ìgbésí ayé rere, a gbọ́dọ̀ kọ́kọ́ jíròrò àwọn nǹkan tó yàtọ̀ síra tó máa ń jẹ́ ká mọ ohun tó jẹ́ rere lójú Sókírátè àti Aristotle. Kí làwọn ohun tó para pọ̀ jẹ́ ohun rere? Ṣé wọ́n bí i sí wa ni àbí wọ́n kọ́ ọ? Ǹjẹ́ a lè rà á? Ṣé fúngbà díẹ̀ ni àbí títí láé ni? Ṣé ẹnì kan ni àbí àwùjọ lápapọ̀? Ǹjẹ́ ẹnì kan máa ń hùwà rere? Báwo ni àwọn òrìṣà ṣe lè fúnni ní ìyè tó dára tàbí kí àwa èèyàn lè fúnni ní ìyè tó dára? Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sí ìdáhùn pàtó sí èyíkéyìí nínú àwọn ìbéèrè wọ̀nyí, nínú ìwé méjèèjì tí òǹkọ̀wé kọ, gbígbé ìgbésí ayé rere sinmi lórí àwọn ìpinnu tí o ṣe àti bí wọ́n ṣe bá ìtumọ̀ ohun tí o gbà pé ó dára mu. Socrates ati Aristotle lo awọn ọrọ bii iwa rere, igboya, ayọ, ati oye lati ṣe apejuwe awọn ẹya wọn ti ọna ti o gba lati de ọdọ igbesi aye to dara, ati pe gbogbo wọn ṣe pataki, ṣugbọn awakọ akọkọ ti igbesi aye to dara ni agbara ẹnikan lati wa iwọntunwọnsi to tọ laarin Dahlke 1 kọọkan ninu awọn abuda wọn ti o ṣe iranlọwọ fun idagbasoke igbesi aye ti o dara ti a ṣalaye. Ṣíṣe àbá nípa bí èèyàn ṣe lè gbé ìgbésí ayé rere ń mú kó pọn dandan láti ṣàpèjúwe ohun tí ìgbésí ayé rere jẹ́ àti àwọn ohun tó para pọ̀ di ìgbésí ayé rere. Aristotle sọ nínú ìwé Nicomachean Ethics pé èrò orí ìwà rere, tàbí ìwà tó dára jù lọ, lè jẹ́ kókó pàtàkì fún àwọn ohun tó para pọ̀ di "ohun rere" tó ga jù lọ, ìyẹn ohun rere tó jẹ́ òpin tàbí ohun tí gbogbo ìwàláàyè tó wà ṣáájú rẹ̀ pín sí. Ìdàgbàsókè ìwà rere sì wà ní àárín ohun tó pọ̀ jù àti èyí tó kéré jù nínú ìmọ̀lára, ìgbésẹ̀ tàbí ànímọ́ èyíkéyìí. ...ó wà nínú àwọn èrò àti ìgbésẹ̀ tí a rí àṣejù, àìsí àti ààlà. Nítorí náà, a lè ní ìbẹ̀rù ìfọkànbalẹ̀, ìfẹ́kúfẹ̀ẹ́, ìbínú, àánú àti ní gbogbogbo oríṣi ìdùnnú àti ìrora èyíkéyìí yálà ó pọ̀ jù tàbí ó kéré jù, àti nínú ọ̀ràn méjèèjì kì í ṣe bó ṣe yẹ. Ṣugbọn lati ni iriri gbogbo eyi ni akoko ti o tọ, si awọn ohun ti o tọ, si awọn eniyan ti o tọ, fun idi ti o tọ, ati ni ọna ti o tọ <unk> iyẹn ni apapọ ati ọna ti o dara julọ, ọna ti o jẹ ami ti iwa rere. (Aristotle. Bk. 2, ojú ìwé. 43) ì ì Àti pé, kódà pẹ̀lú ìtumọ̀ tó péye jù lọ tí Aristotle tàbí Socrates fúnni, àìmọye nǹkan ló ṣì wà. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ìwà tàbí ìṣe kan wà tí wọ́n pín sí rere tàbí búburú ní tiwọn, Aristotle sọ pé wíwulẹ̀ lo àwọn ìwà kan tàbí méjì kò túmọ̀ sí pé o jẹ́ èèyàn rere tó ń gbé ìgbésí ayé rere. Kàkà bẹ́ẹ̀, ó sọ wípé ó wà ní àlàfo ìmúlò kan láàrin àwọn òdìkejì tí kò sí àti ìgbàgbogbo èyí tí ó máa ń ṣètìlẹ́yìn fún ìwà rere, àti nígbà náà ìgbésí ayé rere. Ibi tí àlàfo yẹn wà kò tíì mọ́, ní apá kan nítorí àìmọye ìyàtọ̀ tó wà nínú ipò tí ẹnì kan lè ní sí ẹlòmíràn Dahlke 2  ní gbogbo ìgbà tí wọ́n bá wà láàyè, ó sì tún jẹ́ nítorí bí àwọn nǹkan tó ń nípa lórí ẹnì kọ̀ọ̀kan ṣe díjú tó àti bó ṣe pọ̀ tó. Àmọ́ ṣá o, Aristotle sọ àwọn kókó pàtàkì kan nípa ohun tó ń pè ní ọkùnrin tàbí obìnrin tó jẹ́ oníwà funfun láti fi ṣàlàyé ohun tó wà ní àárín àwọn méjèèjì. Bí àpẹẹrẹ, ohun tó máa ń jẹ́ kéèyàn ní ayọ̀ àti ìrora ni pé kéèyàn ní ìkóra-ẹni-níjàánu, ohun tó máa ń jẹ́ kéèyàn ní ìbẹ̀rù àti ìgbọ́kànlé nínú ara ẹni ni pé kéèyàn ní ìgboyà, ohun tó sì máa ń jẹ́ kí olódodo ní ìlara àti ìkórìíra ni pé kó jẹ́ onígboyà.1 Àwọn àpẹẹrẹ wọ̀nyí jẹ́ ká mọ bá a ṣe lè rí ọ̀nà tó máa jẹ́ ká ní ìkóra-ẹni-níjàánu láàárín àwọn ànímọ́ méjì tó yàtọ̀ síra, àmọ́ wọn ò sọ bá a ṣe lè gbé ìgbésí ayé tó dára. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àlàyé tí ó ṣe pàtó nípa èrò rere jẹ́ ohun tí ó díjú, àlàfo èrò láti lò nígbà tí a bá dojú kọ àwọn ìpinnu ojoojúmọ́ tí Aristotle pèsè jẹ́ kí àjíròrò nípa bí a ṣe lè gbé ìgbésí ayé rere. Ṣíṣẹ̀dá ètò kan tó wà létòlétò nípa bí èèyàn ṣe lè gbé ìgbésí ayé tó dára ń gbé ìbéèrè kan dìde, ìyẹn ni pé, Ǹjẹ́ ẹnikẹ́ni lè gbé ìgbésí ayé tó dára? Síwájú sí i, ṣé àwọn ànímọ́ tó ń mú kí ìwà funfun di pípé jẹ́ èyí tí a bí mọ́ni ni àbí èyí tí a kọ́? Aristotle sọ̀rọ̀ nípa àwọn ẹ̀ka ẹ̀kọ́ méjì, èyí àkọ́kọ́ ni pé àwọn ànímọ́ kan wà tí wọ́n bí mọ́ni tó lè ṣèdíwọ́ fún ẹni tó bá ń wá ìwà rere tàbí tó lè dá a dúró, èkejì sì ni pé, èèyàn máa ń ní àwọn ànímọ́ yìí bí àkókò ti ń lọ àti nípasẹ̀ àṣà ìbílẹ̀. Ó lo àfiwé láti ṣàpèjúwe èyí tó kẹ́yìn, ó ní, "Bí àwa náà ṣe jẹ́ olódodo nìyẹn, tá a bá ń ṣe ohun tó tọ́, tá a ní ìkóra-ẹni-níjàánu, tá a sì ń ṣe ohun tó fi hàn pé a ní ìgboyà". (Aristotle. Bk. 2, ojú ìwé. 34) Lédè mìíràn, téèyàn bá ń bá a nìṣó láti máa hùwà rere, ó ti di oníwà rere nìyẹn. Nítorí náà, ẹnìkan rí ara rẹ̀ nínú ìgbésí ayé rere nígbà tí ẹnìkan bá ń gbé láàrín gbogbo àwọn ànímọ́ tó tako ara wọn. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe gbogbo èèyàn tó wà nínú àwùjọ kan ló máa gbé ìgbésí ayé rere, gbogbo èèyàn tó wà nínú àwùjọ kan ló lè gbé ìgbésí ayé rere. Ní àkókò yìí, ó ṣe pàtàkì láti Àwọn àpẹẹrẹ tó wà nínú ìwé kejì, orí kìíní. 7 - Ẹ̀kọ́ Nicomachean Dahlke 3  bá a bá tún padà wo ìtumọ̀ ohun tí ìgbésí ayé rere jẹ́, kì í ṣe àṣeyọrí, òkìkí tàbí ọrọ̀, bí kò ṣe ṣíṣe àpapọ̀ àwọn ohun tó ń dá ìwà rere sílẹ̀. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ànímọ́ kan bí ìwà rere kò ṣeé jiyàn lé lórí, síbẹ̀ ọrọ̀ jẹ́ apá kan ìgbésí ayé tó dára tí wọ́n ń jiyàn lé lórí gan-an. Aristotle àti Socrates fohùn ṣọ̀kan pé ọrọ̀ kì í ṣe àmì pé èèyàn gbé ìgbésí ayé tó dára, àmọ́ èrò wọn yàtọ̀ síra lórí ipa tí owó ń kó nínú bí irú ìgbésí ayé bẹ́ẹ̀ ṣe ń tẹ̀ síwájú. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé Aristotle gbà gbọ́ pé ọrọ̀ ṣe pàtàkì fún àwọn apá kan nínú ìgbésí ayé rere, Socrates gbà gbọ́ pé ọrọ̀ kì í ṣe nǹkan mìíràn ju ohun tí ìgbésí ayé rere máa ń mú jáde lọ. Aristotle gbà láti sọ wípé, <unk> ọrọ̀ kì í ṣe rere tí a ń gbìyànjú láti rí, nítorí ó wúlò nìkan, i.e., ó jẹ́ ọ̀nà fún ohun mìíràn.<unk> (Aristotle. Bk. 1, ojú ìwé 9) Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọrọ̀ kìí ṣe àfojúsùn tí a gbé kalẹ̀, tí kò sì ní ìtumọ̀ kankan nígbà tí a bá ń ronú nípa bí ẹnìkan ṣe yẹ sí, ó jẹ́ ìrànlọ́wọ́ nínú ìṣẹ̀dá ìgbésí ayé rere. Ní òdìkejì ẹ̀wẹ̀, Socrates kọ̀wé nípa ọrọ̀ gẹ́gẹ́ bí ohun kan tí kì í dá ẹ̀bùn àrà ọ̀tọ̀, tí ó sì lè dènà ìdàgbàsókè rẹ̀ nígbà mìíràn. Nínú ìwé The Apology, Socrates sọ fún àwọn adájọ́ pé, "Ọlówó kì í mú àṣeyọrí wá, ṣùgbọ́n àṣeyọrí ń mú ọrọ̀ wá àti gbogbo ìbùkún tí ó jẹ́ ti gbogbo ènìyàn àti ti ara ẹni fún ènìyàn". (Platónì. 30b) Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a mú àyọkà yìí kúrò nínú àlàyé ìgbèjà, ó ṣì ní àwọn ìgbàgbọ́ Socrates nípa ọrọ̀. Òun, tó jẹ́ òtòṣì, kò ka owó sí nǹkan kan bíi tàwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí bíi Aristotle, nígbà tó sì ń gbèjà ìpinnu rẹ̀ pé òun kò ní gba owó lọ́wọ́ àwọn ọmọ iléèwé tó ń tẹ̀ lé èrò orí òun bíi tàwọn onímọ̀ ọgbọ́n orí yòókù, ó sọ pé òun wà níhìn-ín láti máa sin ọlọ́run. Ó ṣe pàtàkì láti gbé èrò méjèèjì yẹ̀ wò nípa ipa tí ọrọ̀ ń kó nínú ìgbésí ayé rere. Ǹjẹ́ ọrọ̀ máa ń yọrí sí ìwà ìbàjẹ́, ṣé ipò òṣì sì máa ń yọrí sí ìgbésí ayé ẹlẹ́ṣẹ̀? Bíi ti ìbẹ̀rù, ọrọ̀ náà nílò àárín gbùngbùn. Gẹ́gẹ́ bí Aristotle ṣe ṣàpèjúwe ìbẹ̀rù, tí ìbẹ̀rù bá kéré gan-an, ó túmọ̀ sí àìbìkítà, tí ìbẹ̀rù bá pọ̀ jù, ó túmọ̀ sí ìwà ojo. Nínú ọrọ̀ èrò kan náà Dahlke kẹrin  ó lè máà sí èyí tó pọ̀ tó nínú wọn tó máa mú kéèyàn di òtòṣì paraku, èyí tó máa ń mú kéèyàn má lè gbé ìgbé ayé rere, ó sì lè jẹ́ kí àwọn ohun tó ń pín ọkàn níyà máà pọ̀ tó, èyí tó máa ń yọrí sí àbájáde kan náà. Ẹ̀kọ́ mìíràn tó tún ń fa awuyewuye ni èyí tó dá lórí bí "ìwà rere" ṣe máa ń pẹ́ tó. Nígbà tí a bá ń ṣàpèjúwe ìgbésí ayé rere, ó ṣe pàtàkì láti ronú nípa ìgbà tí o lè lo "rere" gẹ́gẹ́ bí àlàyé. Bí ìwà rere tó ní í ṣe pẹ̀lú ìwàláàyè ẹnìkan bá wà títí láé, nígbà náà ọ̀rọ̀ náà máa ń wà títí lọ, a sì lè lò ó ní gbogbo ìgbà téèyàn bá wà láàyè. Bí ó bá jẹ́ pé ní ìdàkejì, ìwà rere máa ń wá, tí ó sì máa ń lọ ní gbogbo ayé, a lè lo ọ̀rọ̀ náà fún ìgbà díẹ̀ tàbí fún ìgbà díẹ̀ láti ṣàkíyèsí ìgbésí ayé ẹnì kan gẹ́gẹ́ bí odindi. Socrates, lẹ́yìn tí wọ́n ti kéde ikú ikú rẹ̀, sọ pé, "Ẹni rere kò lè fara pa, yálà nígbà tí ó wà láàyè tàbí nígbà tí ó bá kú, àti pé àwọn òrìṣà kì í pa àwọn ọ̀ràn rẹ̀ tì". (Platónì. 41 c-d) Fífi èrò náà lélẹ̀ pé ọkùnrin tàbí obìnrin rere tí ó ń gbé ìgbésí ayé rere jẹ́ èyí tí kò dáwọ́ dúró, títí ayé àti ikú. Àmọ́, Aristotle sọ pé níwọ̀n bí ìgbésí ayé rere ti jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn nǹkan kéékèèké, láti lo ọ̀rọ̀ náà láti ṣàpèjúwe ìgbésí ayé ẹnì kan, ó gbọ́dọ̀ dé ní òpin ìgbésí ayé rẹ̀, tí a bá wò ó lápapọ̀. Lẹ́yìn tí ó ṣàpèjúwe àwọn ìlépa tí ó kéré àti àwọn ìlépa tó gbẹ̀yìn, ó lọ síwájú ó sì sọ pé, "Ohun tí ó dára jùlọ, ní ọwọ́ kejì, gbọdọ̀ jẹ́ ohun tí ó gbẹ̀yìn" (Aristotle. Bk. 1 ojú ìwé. 14) Ṣiṣalaye pe lakoko ti awọn ẹka oriṣiriṣi wa ti igbesi aye to dara, ihuwasi iwa rere kii ṣe idaduro ati nitorinaa o ko le funni ni apejuwe si igbesi aye wọn lapapọ titi yoo fi pari. Awọn ariyanjiyan Socrates lori gigun rere jẹ ohun ti ko ni imọran, ni wiwo bi awọn eniyan ṣe yipada ni akoko, nikan pẹlu gbogbo alaye ti igbesi aye wọn ni ọkan le ṣe ẹtọ bi boya tabi kii ṣe wọn ni igbesi aye ti o dara. Ní kúkúrú, àwọn èrò méjì tó yàtọ̀ síra nípa bá a ṣe lè gbé ìgbésí ayé tó dára pa pọ̀ ń fúnni ní òye àti èròǹgbà lórí kókó náà, àmọ́ kò sí èyí tó fúnni ní ìtọ́ni tó kún rẹ́rẹ́ nípa bó ṣe yẹ ká gbé ìgbésí ayé tó dára pa pọ̀. Socrates, bi kọ silẹ nipa Plato, apejuwe ara rẹ aye eyi ti o Dahlke 5  ó sì fún wa ní ẹ̀kọ́ nípa ọgbọ́n orí nípa bó ṣe yẹ ká máa gbé ìgbé ayé rere, ká sì máa láyọ̀ tàbí ká máa gbé ìgbésí ayé tó dára. Ohun tó lè mú ká mọ bá a ṣe lè gbé ìgbé ayé rere ni pé ká mọ ohun tó ń mú kéèyàn gbé ìgbé ayé rere, èyí pàápàá kì í ṣe òkodoro òtítọ́. Èrò ẹnì kan nípa ohun tí ìgbésí ayé oníwà funfun túmọ̀ sí lè yàtọ̀ sí ti ẹlòmíràn gan-an, ó sinmi lórí ibi tí wọ́n ń gbé, ohun tí wọ́n gbà gbọ́ nínú ẹ̀sìn wọn, tàbí ipò tí wọ́n wà láwùjọ. Àwọn ìyàtọ̀ wọ̀nyí ló ń mú kí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìlànà àti ìtumọ̀ tó yàtọ̀ síra wà fún ìgbésí ayé rere. Ninu gbogbo awọn ero oriṣiriṣi, imọran ti a gbekalẹ ni Awọn iwa Nicomachean ti o le gba ni ibigbogbo ni pe laarin igbesi aye ẹnikan nibẹ ni aaye arin laarin ọkọọkan awọn ikunsinu wọn, awọn iṣe ati awọn abuda ti o ṣẹda iwa rere ati itọsọna si igbesi aye to dara.