Ntle le ho qotsa ka ho toba ho tloha temaneng mphe kakaretso ea papali ea chess
Context:Chess ke papali ea boto bakeng sa libapali tse peli, tse bitsoang White le Black, e mong le e mong o laola lebotho la likotoana tsa chess ka'mala oa tsona, ka sepheo sa ho bolaea morena oa mohanyetsi. Ka linako tse ling e bitsoa chess ea machaba kapa chess ea Bophirimela ho e khetholla lipapaling tse amanang le eona, tse kang xiangqi (chess ea Chaena) le shogi (chess ea Japane). Histori e tlalehiloeng ea papali ea chess e qalile bonyane ha ho ne ho hlaha papali e tšoanang, e leng chaturanga, lekholong la bosupa la lilemo India. Melao ea papali ea chess eo re e tsebang kajeno e hlahile Europe qetellong ea lekholo la bo15 la lilemo,'me e ile ea etsoa molao'me ea amoheloa hohle qetellong ea lekholo la bo19 la lilemo. Kajeno, chess ke e 'ngoe ea lipapali tse ratoang haholo lefatšeng, e bapaloang ke batho ba limilione lefatšeng ka bophara.  Chess ke papali ea leano e sa akaretseng e sa kenyelletseng boitsebiso bo patiloeng ebile e sa sebeliseng dice kapa likarete. E bapaloa leboteng la chess le nang le lisekoere tse 64 tse hlophisitsoeng ka mokhoa o lekanang ka makhetlo a robeli. Qalong, sebapali se seng le se seng se laola likotoana tse leshome le metso e tšeletseng: morena a le mong, mofumahali a le mong, litora tse peli, babishopo ba babeli, bahlabani ba babeli le libapali tse robeli. Ba basoeu ba qala ho tsamaea, ba lateloa ke ba batšo. Ho etsa hore morena oa mohanyetsi a be le cheke ho akarelletsa ho beha morena tlas'a tlhaselo e potlakileng ("cheke") moo ho se nang tsela ea hore a phonyohe. Ho boetse ho na le litsela tse'maloa tseo ka tsona papali e ka qetellang ka ho behelana.  Chess e hlophisitsoeng e hlahile lekholong la bo19 la lilemo. Kajeno tlholisano ea chess e laoloa ke FIDE (International Chess Federation). Wilhelm Steinitz, eo e neng e le'mampoli oa pele oa lefatše oa chess ea neng a amoheloa hohle, o ile a re ke eena'mampoli oa lefatše ka 1886; Magnus Carlsen ke eena'mampoli oa lefatše oa hona joale. Ho bile le likhopolo tse ngata tsa chess ho tloha ha papali ena e qala. Likarolo tsa bonono li fumanoa ka sebopeho sa chess,'me chess le eona e ile ea susumetsa setso le bonono ba Bophirimela,' me e na le likamano le likarolo tse ling tse kang lipalo, saense ea k'homphieutha le kelello.  E 'ngoe ea lipakane tsa bo-rasaense ba pele ba k'homphieutha e ne e le ho etsa mochine o bapalang chess. Ka 1997, Deep Blue e ile ea e-ba k'homphieutha ea pele ea ho hlōla 'Mampuli oa Lefatše ea busang papaling ha e ne e hlōla Garry Kasparov. Mechine ea kajeno ea papali ea chess e matla haholo ho feta libapali tsa batho tse ntle ka ho fetisisa' me e susumelitse ka ho teba tsoelo - pele ea thuto ea chess.
Chess ke sebapali sa libapali tse peli se ipapisitseng le leano la papali ea boto ka sepheo sa ho etsa hore mohanyetsi oa hae a be le morena. Papali ena e simolohile papaling e 'ngoe e bapaloang India e bitsoang Chatarunga, e neng e bapaloa lekholong la bo17 la lilemo.  Boto ea chess e na le lisekoere tse 64 tse hlophisitsoeng ka mokhoa oa 8x8 tse nang le lisekoere tse tšoeu le tse ntšo tse fapanyetsanang. Sebapali se seng le se seng se laola likotoana tse 16: morena a le mong, mofumahali a le mong, babishopo ba babeli, litora tse peli, bahlabani ba babeli le libapali tse robeli. Karolo e 'ngoe le e 'ngoe e na le mokhoa o itseng oa ho tsamaea. Likaroloana tsa sebapali ka seng li na le'mala o tšoanang; ka mohlala, haeba sebapali sa pele se e-na le likaroloana tse tšoeu, sebapali sa pele se tla qala papali.  Ho etsa hore morena oa mohanyetsi a be le chessmat ho hloka hore mohanyetsi a behe likotoana tsa hae ka tsela e hlaselang e thibelang morena oa mohanyetsi ho tsamaea. Hangata sena se finyelloa ka ho atamela morena oa bahanyetsi ba bona le ho sebetsa ka mokhoa o hlophisehileng ho ea libakeng tseo morena a ke keng a hlola a tsamaea ntle le hore a nkuoe. Haeba morena a hlaseloa (ho bolelang hore morena o boemong boo mohanyetsi a tlang ho nka morena) sebapali se itšireletsang se tlameha ho nka sekhechana se hlaselang ka sekhechana leha e le sefe se ka lebokoseng kapa se tsamaise morena ho ea boemong boo morena a seng a le tlas'a bona, tlhophiso ena e bitsoa "Check" kapa "Ho hlahlojoa". Lipapali tsa chess le tsona li ka qetella li sa hlōlisane.  Chess e ile ea tsebahala lekholong la bo19 la lilemo'me e laoloa ke FIDE (mokhatlo oa machaba oa chess). Magnus Carlsen ke'mampoli oa lefatše oa hona joale (2023)'me papali e na le khopolo e kholo e amanang le ho bapala papali.  Papali ena e' nile ea susumetsa setso sa Bophirimela litabeng tsa bonono, lipalo, saense ea k'homphieutha le kelello. Bo-rasaense ba lik'homphieutha ba sebelisitse papali ea chess e le mokhoa oa ho etsa lialgorithm tse ka bapalang papali ea chess. Ka 1997, Deep Blue e ile ea e-ba k'homphieutha ea pele e ileng ea hlōla mohanyetsi oa motho, e hlōla eo e neng e le'mampoli oa lefatše ka nako eo, Garry Kasparov. Mechine ea kajeno ea ho bapala chess e matla haholo' me e' nile ea susumetsoa ke libapali tsa chess tse ntle ka ho fetisisa lefatšeng.