Kí ni àfojúdi olùwòye
Context:Àìmọ̀lára ẹni tó ń wo nǹkan jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oríṣi àìmọ̀lára ẹni tó ń ṣàwárí nǹkan, a sì ń pè é ní oríṣiríṣi àìsọ̀kan tó ń wáyé ní ṣísẹ̀-n-tèmi kúrò nínú àwọn òtítọ́ tó péye nígbà tí a bá ń ṣe àyẹ̀wò àti nígbà tí a bá ń ṣàkọsílẹ̀ àwọn ìsọfúnni àti ìsọfúnni nínú àwọn ìwádìí. Àpèjúwe yìí lè túbọ̀ gbòòrò sí i láti fi ìyàtọ̀ tó wà nínú ohun tí a ṣàkíyèsí nítorí ìyàtọ̀ tó wà nínú àwọn tó ń ṣàkíyèsí, àti ohun tí iye tòótọ́ jẹ́.  Àìmọ̀lára ẹni tó ń wo nǹkan ni àṣà àwọn tó ń wo nǹkan láti má rí ohun tó wà níbẹ̀, ṣùgbọ́n láti rí ohun tí wọ́n ń retí tàbí ohun tí wọ́n fẹ́ rí. Ìṣòro yìí wọ́pọ̀ nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́ ọ̀pọ̀ èèyàn, ó sì tún jẹ́ ìṣòro pàtàkì tí wọ́n máa ń bá pàdé nígbà míì nínú ìwádìí àti ìkẹ́kọ̀ọ́ sáyẹ́ǹsì. Àkíyèsí ṣe kókó fún ìwádìí àti ìgbòkègbodò sáyẹ́ǹsì, àti gẹ́gẹ́ bí irú rẹ̀, àríyànjiyàn àwọn olùkíyèsí lè jẹ́ bẹ́ẹ̀. Nígbà tí irú àwọn ìtanù bá wà, ìwádìí sáyẹ́ǹsì lè yọrí sí dídín ohun tó jẹ́ òótọ́ àti òótọ́ kù tàbí dídín rẹ̀ kù, èyí tó ń fi ìmúṣẹ àwọn ìwádìí àti àbájáde ìwádìí náà sínú ewu, kódà bí gbogbo àwọn ìwádìí àti ìgbésẹ̀ mìíràn nínú ìwádìí náà bá tiẹ̀ bá a mu.  Àwọn ìsọfúnni tó jẹ́ ti àyẹ̀wò ni ìpìlẹ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìmọ̀. Ìwòye jẹ́ ọ̀nà ìkójọ àwọn ìsọfúnni, ó sì wà nínú ẹ̀ka àwọn ọ̀nà ìwádìí tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìwà rere. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àǹfààní ló wà nínú wíwo, títí kan bí ó ṣe rọrùn láti lò gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìkójọpọ̀ ìsọfúnni àti bí ó ṣe wúlò fún àwọn àbá èrò orí. Ni akoko kanna, ọpọlọpọ awọn idiwọn ati awọn alailanfani wa ninu ilana wiwo, pẹlu aini ti o ṣeeṣe ti igbẹkẹle, iwulo ti ko dara, ati ero ti ko tọ. Àwọn àkíyèsí tí àwọn olùkópa ṣe ni wọ́n ń lò ní ọ̀pọ̀lọpọ̀lọpọ̀ nínú àwọn ìwádìí nípa ẹ̀dá àti ẹ̀dá ènìyàn, nígbà tí àwọn àkíyèsí tí wọ́n ṣe ní ṣísẹ̀-n-tèmi ni wọ́n ń lò níbi tí àwọn olùṣèwádìí ti nílò láti gba ìsọfúnni láìsí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ tààràtà àwọn olùkópa. Ọ̀nà ìkíyèsí tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni ìkíyèsí tí ó jẹ́ ti ìbílẹ̀, níbi tí a ti ń wo àwọn ènìyàn ní àyíká wọn tí ó jẹ́ ti ìbílẹ̀ pẹ̀lú àfojúsùn láti ṣe àgbéyẹ̀wò ìwà nínú àyíká tí kò ní ìsopọ̀ àti ti ìbílẹ̀.  Ìdánilójú oníwòye jẹ́ èyí tí ó ṣeé ṣe jùlọ nígbà tí olùwádìí tàbí olùṣèwádìí bá ní ìfẹ́ sí àbájáde ìwádìí náà tàbí tí ó ní àwọn èrò tí ó ti wà ní ìpilẹ̀ṣẹ̀. Paapọ pẹlu awọn data ipilẹ ti ko ni idaniloju ati ọna ti o ni imọran ti o ni imọran, awọn ifosiwewe mẹta wọnyi ṣe alabapin pupọ si iṣẹlẹ ti aiṣedede oluwo.  Awọn apẹẹrẹ ti awọn aiṣedede imọ pẹlu:  Idojukọ <unk> ìkórìíra tí ó mú kí àwọn ènìyàn gbára lé àwọn ìsọfúnni àkọ́kọ́ tí wọ́n fún wọn lórí kókó kan. Èyí máa ń mú kí ìdájọ́ máà tọ̀nà, kì í sì í jẹ́ kí àwọn èèyàn àtàwọn tó ń kíyè sí ohun tó ń ṣẹlẹ̀ lè ṣe àtúnṣe sí àwọn ìwéwèé wọn àti àsọtẹ̀lẹ̀ wọn bó bá ṣe yẹ. Àbájáde ìgbòkègbodò kan náà <unk> ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti <unk>rí ìgbòkègbodò kan náà <unk> pẹ̀lú àwọn ìwà àti ìṣesí kan, èyí tó túmọ̀ sí pé wọ́n máa ń ṣe àwọn ohun kan ní ìbámu pẹ̀lú ohun tí àwọn ẹlòmíràn ń ṣe. Àfojúdi òkùnkùn <unk> ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti mọ ipa tí ẹ̀tanú ní lórí àwọn ẹlòmíràn àti ìdájọ́ wọn, nígbà tí wọ́n sì ń kùnà láti mọ̀ àti láti mọ ipa tí ẹ̀tanú tiwọn ní lórí ìdájọ́ tiwọn. Ìdánilójú ìdánilójú (confirmation bias) <unk> èrò táwọn èèyàn ní láti wá ìsọfúnni, kí wọ́n túmọ̀ rẹ̀, kí wọ́n sì rántí rẹ̀ lọ́nà tó fi hàn pé ohun tí wọ́n gbà gbọ́ àti ohun tí wọ́n kà sí pàtàkì ni wọ́n gbà gbọ́. Ẹ̀bi àti àìmọ̀lára nípa ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ìtanù <unk> ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ sí wípé àwọn ènìyàn nínú àwùjọ kan ní àwọn ìwà àti ìṣe tí ó jọra, títí kan àwọn tí yóò pè wọ́n ní aláìmọ̀lára tàbí ẹlẹ́bi. Ipa Halo <unk> itara fun awọn ifihan rere ati awọn igbagbọ ni agbegbe kan ni ayika eniyan kan, ami iyasọtọ, ile-iṣẹ, ọja tabi bii lati ni ipa lori awọn ero tabi awọn ikunsinu ti oluwoye ni awọn agbegbe miiran ti ko ni ibatan. Ipa ifarabalẹ <unk> itara fun awọn eniyan lati ṣe awọn ipinnu ati awọn ero ti o da lori boya ohun ti o yẹ ti o yẹ ni a pese fun wọn pẹlu awọn imọran rere tabi odi. Àbájáde tó ń wáyé láìpẹ́ yìí <unk> ni pé àwọn èèyàn máa ń rántí àwọn ìsọfúnni, èrò tàbí àríyànjiyàn tó ṣẹ̀ṣẹ̀ wáyé ní kedere ju àwọn tó ṣáájú wọn lọ.
Àìmọ̀lára ẹni tó ń wo nǹkan jẹ́ ọ̀kan lára àwọn oríṣi àìmọ̀lára ẹni tó ń ṣàwárí nǹkan, a sì ń pè é ní oríṣiríṣi àìsọ̀kan tó ń wáyé ní ṣísẹ̀-n-tèmi kúrò nínú àwọn òtítọ́ tó péye nígbà tí a bá ń ṣe àyèwò àti nígbà tí a bá ń ṣàkọsílẹ̀ àwọn ìsọfúnni àti ìsọfúnni nínú àwọn ìwádìí. Àpèjúwe yìí lè túbọ̀ gbòòrò sí i láti fi ìyàtọ̀ tó wà nínú ohun tí a ṣàkíyèsí nítorí ìyàtọ̀ tó wà nínú àwọn tó ń ṣàkíyèsí, àti ohun tí iye tòótọ́ jẹ́.  Àìmọ̀lára ẹni tó ń wo nǹkan ni àṣà àwọn tó ń wo nǹkan láti má rí ohun tó wà níbẹ̀, ṣùgbọ́n láti rí ohun tí wọ́n ń retí tàbí ohun tí wọ́n fẹ́ rí. Ìṣòro yìí wọ́pọ̀ nínú ìgbésí ayé ojoojúmọ́ ọ̀pọ̀ èèyàn, ó sì tún jẹ́ ìṣòro pàtàkì tí wọ́n máa ń bá pàdé nígbà míì nínú ìwádìí àti ìkẹ́kọ̀ọ́ sáyẹ́ǹsì. Àkíyèsí ṣe kókó fún ìwádìí àti ìgbòkègbodò sáyẹ́ǹsì, àti gẹ́gẹ́ bí irú rẹ̀, àríyànjiyàn àwọn olùkíyèsí lè jẹ́ bẹ́ẹ̀. Nígbà tí irú àwọn ìtanù bá wà, ìwádìí sáyẹ́ǹsì lè yọrí sí dídín ohun tó jẹ́ òótọ́ àti òótọ́ kù tàbí dídín rẹ̀ kù, èyí tó ń fi ìmúṣẹ àwọn ìwádìí àti àbájáde ìwádìí náà sínú ewu, kódà bí gbogbo àwọn ìwádìí àti ìgbésẹ̀ mìíràn nínú ìwádìí náà bá tiẹ̀ bá a mu.  Àwọn ìsọfúnni tó jẹ́ ti àyẹ̀wò ni ìpìlẹ̀ fún ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìmọ̀. Ìwòye jẹ́ ọ̀nà ìkójọ àwọn ìsọfúnni, ó sì wà nínú ẹ̀ka àwọn ọ̀nà ìwádìí tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ìwà rere. Ọ̀pọ̀lọpọ̀ àǹfààní ló wà nínú wíwo, títí kan bí ó ṣe rọrùn láti lò gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìkójọpọ̀ ìsọfúnni àti bí ó ṣe wúlò fún àwọn àbá èrò orí. Ni akoko kanna, ọpọlọpọ awọn idiwọn ati awọn alailanfani wa ninu ilana wiwo, pẹlu aini ti o ṣeeṣe ti igbẹkẹle, iwulo ti ko dara, ati ero ti ko tọ. Àwọn àkíyèsí tí àwọn olùkópa ṣe ni wọ́n ń lò ní ọ̀pọ̀lọpọ̀lọpọ̀ nínú àwọn ìwádìí nípa ẹ̀dá àti ẹ̀dá ènìyàn, nígbà tí àwọn àkíyèsí tí wọ́n ṣe ní ṣísẹ̀-n-tèmi ni wọ́n ń lò níbi tí àwọn olùṣèwádìí ti nílò láti gba ìsọfúnni láìsí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ tààràtà àwọn olùkópa. Ọ̀nà ìkíyèsí tí ó wọ́pọ̀ jùlọ ni ìkíyèsí tí ó jẹ́ ti ìbílẹ̀, níbi tí a ti ń wo àwọn ènìyàn ní àyíká wọn tí ó jẹ́ ti ìbílẹ̀ pẹ̀lú àfojúsùn láti ṣe àgbéyẹ̀wò ìwà nínú àyíká tí kò ní àtúnṣe àti ti ìbílẹ̀.  Ìdánilójú oníwòye jẹ́ èyí tí ó ṣeé ṣe jùlọ nígbà tí olùwádìí tàbí olùṣèwádìí bá ní ìfẹ́ sí àbájáde ìwádìí náà tàbí tí ó ní àwọn èrò tí ó ti wà ní ìpilẹ̀ṣẹ̀. Paapọ pẹlu awọn data ipilẹ ti ko ni idaniloju ati ọna ti o ni imọran ti o ni imọran, awọn ifosiwewe mẹta wọnyi ṣe alabapin pupọ si iṣẹlẹ ti aiṣedede oluwo.  Awọn apẹẹrẹ ti awọn aiṣedede imọ pẹlu:  Idojukọ <unk> ìkórìíra tí ó mú kí àwọn ènìyàn gbára lé àwọn ìsọfúnni àkọ́kọ́ tí wọ́n fún wọn lórí kókó kan. Èyí máa ń mú kí ìdájọ́ máà tọ̀nà, kì í sì í jẹ́ kí àwọn èèyàn àtàwọn tó ń kíyè sí ohun tó ń ṣẹlẹ̀ lè ṣe àtúnṣe sí àwọn ìwéwèé wọn àti àsọtẹ̀lẹ̀ wọn bó bá ṣe yẹ.  Àbájáde ìgbòkègbodò kan náà <unk> ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti <unk>rí ìgbòkègbodò kan náà <unk> pẹ̀lú àwọn ìwà àti ìṣesí kan, èyí tó túmọ̀ sí pé wọ́n máa ń ṣe àwọn ohun kan ní ìbámu pẹ̀lú ohun tí àwọn ẹlòmíràn ń ṣe.  Àfojúdi òkùnkùn <unk> ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ láti mọ ipa tí ẹ̀tanú ní lórí àwọn ẹlòmíràn àti ìdájọ́ wọn, nígbà tí wọ́n sì ń kùnà láti mọ̀ àti láti mọ ipa tí ẹ̀tanú tiwọn ní lórí ìdájọ́ tiwọn.  Ìdánilójú ìdánilójú (confirmation bias) <unk> èrò táwọn èèyàn ní láti wá ìsọfúnni, kí wọ́n túmọ̀ rẹ̀, kí wọ́n sì rántí rẹ̀ lọ́nà tó máa fi hàn pé ohun tí wọ́n gbà gbọ́ àti ohun tí wọ́n kà sí pàtàkì ni wọ́n gbà gbọ́.  Ẹ̀bi àti àìmọ̀lára nípa ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ìtanù <unk> ìhà tí àwọn ènìyàn máa ń kọ sí wípé àwọn ènìyàn nínú àwùjọ kan ní àwọn ìwà àti ìṣe tí ó jọra, títí kan àwọn tí yóò pè wọ́n ní aláìmọ̀lára tàbí ẹlẹ́bi.  Ipa Halo <unk> itara fun awọn ifihan rere ati awọn igbagbọ ni agbegbe kan ni ayika eniyan kan, ami iyasọtọ, ile-iṣẹ, ọja tabi bii lati ni ipa lori awọn ero tabi awọn ikunsinu ti oluwoye ni awọn agbegbe miiran ti ko ni ibatan.  Ipa ifarabalẹ <unk> itara fun awọn eniyan lati ṣe awọn ipinnu ati awọn ero ti o da lori boya ohun ti o yẹ ti o yẹ ni a pese fun wọn pẹlu awọn imọran rere tabi odi.  Àbájáde tó ń wáyé láìpẹ́ yìí <unk> ni pé àwọn èèyàn máa ń rántí àwọn ìsọfúnni, èrò tàbí àríyànjiyàn tó ṣẹ̀ṣẹ̀ wáyé ní kedere ju àwọn tó ṣáájú wọn lọ.