Sọ kúlẹ̀kúlẹ̀ nípa Iṣẹ́ Manhattan
Context:Iṣẹ́ ìwádìí àti ìdàgbàsókè kan tí wọ́n ṣe nígbà Ogun Àgbáyé Kejì ni Àjọ Manhattan Project, èyí tó mú àwọn ohun ìjà runlérùnnà àkọ́kọ́ jáde. Orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà ló ń darí ètò náà pẹ̀lú ìtìlẹyìn ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Kánádà. Láti ọdún 1942 sí 1946, Ọ̀gágun Leslie Groves tó jẹ́ ọ̀kan lára Ẹgbẹ́ Àwọn Onímọ̀ Ẹ̀rọ Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà ló ń darí iṣẹ́ náà. Robert Oppenheimer tó jẹ́ onímọ̀ nípa ohun ìjà runlérùnnà ni olùdarí ibi iṣẹ́ ìwádìí ní Los Alamos, níbi tí wọ́n ti ṣe àwọn bọ́ǹbù náà. Ẹgbẹ́ ọmọ ogun ti iṣẹ́ náà ni a pè ní Agbegbe Manhattan bi orílé-iṣẹ́ àkọ́kọ́ rẹ̀ wà ní Manhattan; orúkọ ibẹ̀ rọ́pò orúkọ orúkọ ìkọ̀rọ̀, Development of Substitute Materials, fún gbogbo iṣẹ́ náà. Bí iṣẹ́ náà ṣe ń lọ, ó gba ẹ̀dà kan tí wọ́n ń pè ní Tube Alloys, tí wọ́n ṣe ní ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì. Iṣẹ́ Manhattan bẹ̀rẹ̀ ní pẹrẹu ní ọdún 1939, ṣùgbọ́n ó dàgbà láti gba àwọn ènìyàn tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 130,000 lẹ́nu iṣẹ́ ní àkókò tí ó ga jùlọ tí ó sì ná owó tó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó US$2 bílíọ̀nù (tó bá dọ́gba pẹ̀lú bílíọ̀nù $24 ní ọdún 2021). Ó lé ní ìdá àádọ́rùn-ún nínú ọgọ́rùn-ún iye tí wọ́n ń ná lórí rẹ̀ ni wọ́n fi ń kọ́ àwọn ilé iṣẹ́ tí wọ́n ti ń ṣe ẹ̀rọ, tí wọ́n sì fi ń ṣe àwọn ohun èlò tí wọ́n fi ń ṣe ẹ̀rọ tí wọ́n fi ń ṣe ẹ̀rọ tí wọ́n fi ń ṣe ẹ̀rọ tí wọ́n fi ń ṣe ẹ̀rọ tí wọ́n fi ń ṣe ẹ̀rọ tí wọ́n fi ń ṣe ohun ìjà. Ó lé ní ọgbọ̀n ibi tí wọ́n ti ń ṣe ìwádìí tí wọ́n sì ti ń ṣe ẹ̀rọ yìí káàkiri orílẹ̀-èdè Amẹ́ríkà, ilẹ̀ Gẹ̀ẹ́sì àti Kánádà.  Iṣẹ́ náà yọrí sí ìdàgbàsókè oríṣi méjì ti àwọn bóǹbù átómíìkì, àwọn méjèèjì ni wọ́n ṣe lákòókò kan náà, nígbà ogun: ohun ìjà tí wọ́n fi ń fi ohun èlò ìbọn ṣe tí wọ́n fi ń fi ohun èlò ìbọn ṣe tí wọ́n fi ń fi ohun èlò ìbọn ṣe tí wọ́n fi ń fi ohun èlò ìbọn ṣe tí wọ́n fi ń fi ohun èlò ìbọn ṣe tí wọ́n fi ń fi ohun èlò ìbọn ṣe. Bí wọ́n ṣe ń ṣe ìbọn náà kò rọrùn rárá láti lò ó pẹ̀lú èròjà plutonium, nítorí náà, wọ́n ṣe ìbọn tó rọrùn láti lò, tí wọ́n ń pè ní Little Boy, èyí tí wọ́n fi èròjà uranium-235 ṣe, ìyẹn èròjà kan tó jẹ́ pé kìkì ìpín mẹ́ta nínú ọgọ́rùn-ún èròjà uranium tó wà nínú ilẹ̀ ni wọ́n lò. Níwọ̀n bó ti jẹ́ pé ọ̀kan-kò-jọ̀kan ló wà nínú èròjà uranium tí wọ́n sábà máa ń rí, ìyẹn uranium-238, tó sì fẹ́rẹ̀ẹ́ jẹ́ pé ọ̀kan-kò-jọ̀kan ló wà nínú èròjà náà, ó ṣòro láti mọ ìyàtọ̀ tó wà láàárín wọn. Ọ̀nà mẹ́ta ni wọ́n lò láti mú kí uranium pọ̀ sí i: ọ̀nà iná mànàmáná, ọ̀nà gáàsì àti ọ̀nà gbígbóná. Ilé iṣẹ́ Clinton Engineer Works tó wà nílùú Oak Ridge, ní ìpínlẹ̀ Tennessee, ni wọ́n ti ṣe èyí tó pọ̀ jù lọ lára iṣẹ́ yìí.  Bákan náà, wọ́n tún ń gbìyànjú láti mú plutonium jáde, èyí táwọn olùṣèwádìí ní Yunifásítì California ní Berkeley ṣàwárí lọ́dún 1940. Lẹ́yìn tí wọ́n ṣe àfihàn bí wọ́n ṣe lè ṣe àkànṣe ohun ìjà runlérùnnà tí wọ́n kọ́kọ́ ṣe lágbàáyé, ìyẹn Chicago Pile-1, ní ọdún 1942 ní yàrá ìwádìí nípa irin ní Yunifásítì Chicago, wọ́n ṣe àkànṣe ohun ìjà runlérùnnà X-10 Graphite Reactor ní Oak Ridge àti àwọn ohun ìjà runlérùnnà tí wọ́n ń lò ní Hanford Site ní ìpínlẹ̀ Washington, níbi tí wọ́n ti ń fi ìtànṣán rọ́ uranium tí wọ́n sì ń sọ ọ́ di plutonium. Wọ́n wá fi kẹ́míkà ya plutonium kúrò nínú uranium, nípa lílo ìlànà bismuth phosphate. Ọ̀nà tí wọ́n gbà ṣe àwọn ohun ìjà tí wọ́n ń pè ní "Fat Man plutonium implosion-type weapon" ni àwọn tó ń ṣe àwọn ohun ìjà tí wọ́n ń pè ní "Fat Man plutonium implosion-type weapon" gbà ṣe é.  Iṣẹ́ náà tún ni láti kó ìjìnlẹ̀ òye jọ nípa iṣẹ́ ìṣẹ́gun àgbáyé ti Germany. Nípasẹ̀ Ìgbésẹ̀ Alsos, àwọn òṣìṣẹ́ Àkànṣe Manhattan ṣiṣẹ́ ní Yúróòpù, nígbà míì wọ́n máa ń wà lẹ́yìn àwọn ọ̀tá, níbi tí wọ́n ti ń kó àwọn ohun èlò àti àwọn ìwé tó jẹ mọ́ ohun ìjà olóró jọ, tí wọ́n sì ń kó àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ará Jámánì. Bó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n ń ṣọ́ iṣẹ́ ìkọ́lé náà lójú méjèèjì, síbẹ̀ àwọn amí ilẹ̀ Rọ́ṣíà tó ń ṣàyẹ̀wò àwọn ohun ìjà runlérùnnà ló rẹ́ni wọnú iṣẹ́ ìkọ́lé náà.  Ohun ìjà olóró àkọ́kọ́ tí wọ́n dáná wò jẹ́ irú bọ́ǹbù tí wọ́n ń pè ní implosion nígbà ìdánwò Trinity, tí wọ́n ṣe ní Alamogordo ní New Mexico ní July 16, 1945. Oṣù kan lẹ́yìn náà ni wọ́n lo àwọn bọ́ǹbù Little Boy àti Fat Man nígbà tí wọ́n ju bọ́ǹbù átọ́míìkì sí ìlú Hiroshima àti Nagasaki, àwọn òṣìṣẹ́ tí wọ́n wà nínú Àkànṣe Iṣẹ́ Manhattan ló sì ń kó àwọn bọ́ǹbù náà jọ, àwọn ló sì ń gbé àwọn ohun ìjà tó wà nínú ọkọ̀ òfuurufú náà. Láwọn ọdún tó tẹ̀ lé ogun náà, ètò tí wọ́n ń pè ní Manhattan Project ṣe àyẹ̀wò àwọn ohun ìjà ní Bikini Atoll gẹ́gẹ́ bí apá kan Ìgbésẹ̀ Crossroads, ó ṣe àwọn ohun ìjà tuntun, ó gbé ìdàgbàsókè ètò àwọn yàrá ìdánwò ti orílẹ̀-èdè lárugẹ, ó ṣètìlẹyìn fún ìwádìí ìṣègùn lórí ìmọ̀ ìtànṣán, ó sì fi ìpìlẹ̀ lélẹ̀ fún ẹgbẹ́ ológun òkun tó ń lo ohun ìjà olóró. Ó ń darí ìwádìí àti ṣíṣe àwọn ohun ìjà runlérùnnà ní Amẹ́ríkà títí tí wọ́n fi dá Ẹgbẹ́ Tó Ń Rí sí Iṣẹ́ Agbára Runlérùnnà ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà sílẹ̀ ní January 1947.
Iṣẹ́ Àkànṣe Manhattan ni ètò kan tí wọ́n dá sílẹ̀ ní Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, èyí tó gbìyànjú láti ṣe àwọn ohun ìjà runlérùnnà àkọ́kọ́. Owó tí wọ́n ná sórí iṣẹ́ náà jẹ́ bílíọ̀nù méjì dọ́là, wọ́n sì dá ọ̀pọ̀ ìlú tó jẹ́ àṣírí àtàwọn ilé iṣẹ́ tí wọ́n ti ń ṣe bọ́ǹbù sílẹ̀, irú bí yàrá ìdánilẹ́kọ̀ọ́ kan ní Los Alamos, ní New Mexico, ilé iṣẹ́ kan tí wọ́n ti ń ṣe ohun ìjà runlérùnnà ní Hanford, ní ìpínlẹ̀ Washington, àti ilé iṣẹ́ kan tí wọ́n ti ń ṣètò èròjà uranium ní Oak Ridge, ní ìpínlẹ̀ Tennessee. Onímọ̀ sáyẹ́ǹsì tó gbajúmọ̀ jù lọ nínú iṣẹ́ náà ni Robert Oppenheimer, tó jẹ́ onímọ̀ físíìsì tó gbajúmọ̀. Ìṣòro méjì ni Ìpolongo Manhattan ní láti wá ojútùú sí. Ìṣòro àkọ́kọ́ ni bí a ṣe lè ṣe àwọn isotopes àkànṣe ti uranium (uranium-235) tàbí plutonium. Ohun tí wọ́n ń pè ní ìyàsọ́tọ̀ yìí kì í tètè ṣẹlẹ̀. Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà kọ́ àwọn ilé ńláńlá pẹ̀lú oríṣi ẹ̀rọ mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ fún pípín. Wọ́n ṣe àwọn isotópù àkànṣe tí wọ́n lè pín fún àwọn ohun ìjà olóró mélòó kan. Ìṣòro kejì ni bí wọ́n ṣe máa ṣe bọ́ǹbù tó máa ń yọrí sí ìbúgbàù ńláǹlà ní gbogbo ìgbà. Ohun ìjà tí wọ́n ṣe lọ́nà tí kò dára lè mú kí ohun ìjà runlérùnnà tó kéré gan-an. Èyí ni wọ́n ń pè ní "ìwà ìbàjẹ́". Ní July ọdún 1945, ètò tí wọ́n pè ní Manhattan Project yanjú ìṣòro méjèèjì yìí, ó sì mú kí wọ́n ṣe ohun ìjà runlérùnnà àkọ́kọ́. Wọ́n pe àdánwò ohun ìjà olóró yìí ní "Trinity", ó sì yọrí sí rere. Iṣẹ́ Àkànṣe Manhattan dá àwọn bọ́ǹbù olóró méjì tí wọ́n lò lòdì sí Japan ní 1945.