Ṣàkópọ̀ ìpínrọ̀ yìí
Context:Gẹ́gẹ́ bí Báńkì Àgbáyé àti Ẹ̀ka Àjọ Ìparapọ̀ Àwọn Orílẹ̀-Èdè Tó Ń Rí sí Ọ̀ràn Oògùn Olóró àti Ìwà Ọ̀daràn (UNODC) ṣe sọ, ìwà ọ̀daràn àti ìwà ipá tó pọ̀ gan-an ní Látìn Amẹ́ríkà ń ba ìtẹ̀síwájú jẹ́, ó ń wu ire àwọn èèyàn léwu, ó sì ń ṣèdíwọ́ fún ìtẹ̀síwájú àwùjọ. Gẹ́gẹ́ bí ìwé ìròyìn Financial Times ṣe sọ, "Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ìdá ogójì nínú ọgọ́rùn-ún àwọn tí wọ́n ń pa nínú gbogbo ayé ní àgbègbè yìí, bó tilẹ̀ jẹ́ pé ìdá mẹ́sàn-án péré nínú ọgọ́rùn-ún àwọn èèyàn tó wà lágbàáyé ló ń gbébẹ̀. Gẹgẹbi Lapop, ọkan ninu mẹrin Latin America ni a kọlu ati ji" ni ọdun 2018. Ìwà ọ̀daràn tó pọ̀ gan-an ló ń dí ètò ọrọ̀ ajé lọ́wọ́ nílẹ̀ Látìn Amẹ́ríkà, bí ètò ọrọ̀ ajé ò ṣe rí bó ṣe yẹ kó rí ló ń fa ìwà ọ̀daràn tó pọ̀ gan-an. Ìwà ọ̀daràn àti ìwà ipá túbọ̀ ń pọ̀ sí i nígbà tí òfin kò bá ṣiṣẹ́ dáadáa, tí ètò ọrọ̀ ajé kò bá gbéṣẹ́, tí ẹ̀kọ́ ìwé kò sì pọ̀ tó. Nítorí náà, kí ìwà ọ̀daràn tó lè kásẹ̀ nílẹ̀, ó gba pé kí wọ́n gbé ìgbésẹ̀ lápapọ̀, kí wọ́n sì wá ojútùú sí onírúurú ọ̀ràn tó ń fa ìwà ọ̀daràn, irú bí ọ̀ràn ẹgbẹ́ òun ọ̀gbà, ọ̀ràn ìṣèlú àti ọrọ̀ ajé.  Ìṣirò tí wọ́n ṣe lẹ́nu àìpẹ́ yìí fi hàn pé ìwà ọ̀daràn ti wá di ìṣòro tó burú jù lọ ní Látìn Amẹ́ríkà. Àjọ Amnesty International ti kéde Latin America gẹ́gẹ́ bí agbègbè tó léwu jù lọ lágbàáyé fún àwọn oníròyìn láti ṣiṣẹ́.  Ní orílẹ̀-èdè Mẹ́síkò, àwọn ẹgbẹ́ jàǹdùkú tí wọ́n ń bá ara wọn jà tí wọ́n sì jọ ń ṣòwò oògùn olóró ti ń bá ara wọn jà, èyí sì ti dá ewu sílẹ̀ láwọn ìgbèríko. Ìwà ọ̀daràn pọ̀ gan-an ní gbogbo àwọn ìlú ńláńlá tó wà ní Brazil. Àwọn tó lówó lọ́wọ́ ti ní láti dáàbò bo ara wọn. Wọ́n sọ pé àwọn ọ̀daràn tó dìhámọ́ra ló ń ṣàkóso àwọn apá ibi tó pọ̀ ní ìlú Rio de Janeiro. Ìṣirò ìwà ọ̀daràn pọ̀ gan-an ní El Salvador, Guatemala àti Venezuela lọ́dún 1996. Àwọn ọlọ́pàá kò lè bójú tó iṣẹ́ náà, wọ́n sì ti pe àwọn ológun láti wá ṣèrànwọ́ ní àwọn orílẹ̀-èdè wọ̀nyí. Àìmọye ìwà ọ̀daràn ló ń wáyé ní Látìn Amẹ́ríkà. Ìlú San Pedro Sula tó wà ní Honduras ló wà nípò àkọ́kọ́ nínú àwọn ìlú tí ìwà ipá pọ̀ sí jù lọ lágbàáyé, èyí ló mú kí àwọn iléeṣẹ́ ìròyìn kan pè é ní "olú ìlú apànìyàn lágbàáyé". Colombia forúkọsílẹ̀ iye ìpànìyàn tó jẹ́ 24.4 nínú 100,000 ní 2016, èyí tó kéré jùlọ láti ọdún 1974. Ọdún kan náà tí ìjọba orílẹ̀-èdè Kólómbíà fọwọ́ sí àdéhùn àlàáfíà pẹ̀lú àwọn ọmọ ogun FARC ni ìpànìyàn tó kéré jù lọ ní ogójì ọdún sẹ́yìn.  Ìwà ọ̀daràn ń dẹwọ́ ìdàgbàsókè ètò ọrọ̀ ajé, ó sì ń ba ìṣọ̀kan ìjọba tiwa-n-tiwa jẹ́ ní Látìn Amẹ́ríkà. Lóde òní, Latin Amẹ́ríkà ni ibi tí ìwà ipá pọ̀ sí jù lọ lágbàáyé, tí iye ìwà ọ̀daràn tó ń ṣẹlẹ̀ níbẹ̀ lé ní ìlọ́po mẹ́ta iye tó wà lágbàáyé, ó sì jọ ti àwọn orílẹ̀-èdè tó wà nínú ogun. Èyí ń kó ìdàgbàsókè ní àgbègbè náà sí yóó nípa lórí ìdàgbàsókè ọrọ̀ ajé àti ìgbàgbọ́ tí àwọn aráàlú ní nínú ìjọba tiwa-n-tiwa.  Báńkì Ìdàgbàsókè Láàárín Àwọn Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà fojú bù ú pé iye tí wọ́n ń pè ní Gross Domestic Product (Bílíọ̀nù Owó Orílẹ̀-Èdè) fún ẹnì kọ̀ọ̀kan ní ilẹ̀ Látìn Amẹ́ríkà á fi ìpín mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n nínú ọgọ́rùn-ún pọ̀ sí i bí iye ìwà ọ̀daràn tó ń ṣẹlẹ̀ lágbègbè náà bá bá iye tó wà lágbàáyé dọ́gba. Bákan náà, Báńkì Àgbáyé ti rí i pé àjọṣe tó lágbára wà láàárín ìwà ọ̀daràn àti àìdọ́gba owó tó ń wọlé. Àwọn ẹgbẹ́ àwọn oníṣòwò tó wà lágbègbè náà sọ pé ìwà ọ̀daràn ni olórí ohun tó ń ṣàkóbá fún òwò àti ìnáwó. Ìwà ipá tó jẹ mọ́ ìwà ọ̀daràn tún jẹ́ ewu tó ṣe pàtàkì jù lọ fún ìlera àwọn èèyàn, ó sì ń pa àwọn èèyàn púpọ̀ ju àrùn éèdì tàbí àwọn àrùn mìíràn tó ń ranni lọ.
Àwọn orílẹ̀-èdè tó wà ní Látìn Amẹ́ríkà ń jìyà ìwà ọ̀daràn tó pọ̀ gan-an. Èyí ń dí ìdàgbàsókè ètò ọrọ̀ ajé wọn lọ́wọ́, ó sì ń ba ìfọwọ́sowọ́pọ̀ ìjọba tiwa-n-tiwa jẹ́. Irú àwọn ìwà ọ̀daràn tó pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ ni wọ́n fi ń ṣàkóbá fún àìdọ́gba tó wà nínú owó tó ń wọlé fún àwọn èèyàn ní àwọn àgbègbè wọ̀nyẹn. Ohun tó lè yanjú ìṣòro yìí ni pé kí wọ́n wá ojútùú sí onírúurú ọ̀ràn tó ń fa ìwà ọ̀daràn, ìyẹn àwọn ọ̀ràn tó jẹ mọ́ ọ̀ràn ẹgbẹ́ òun ọ̀gbà, ọ̀ràn ìṣèlú àti ọrọ̀ ajé.