Daawooyin noocee ah ayaa loo heli karaa cudurka 'Autism'?
Context:Daaweynta cudurka waxaa ku jira daaweyn fara badan oo kala duwan taasoo ka caawisa dadka qaba cudurka ama qoysaskooda. Hababka daaweynta noocan oo kale ah waxay sidoo kale raadinayaan kordhinta madax-bannaanida shaqada ee dadka qaba cudurka autism-ka. Qaar badan oo ka mid ah daaweynta lagu iibiyo dadka qaba cudurka autism-ka iyo/ama waalidiintooda waxay sheeganayaan natiijooyin aan lagu taageerin Heerka Cilmi-baarista (LOE) Heerka 1 (heerka ugu sarreeya ee loo qoondeeyay iyadoo lagu saleynayo tayada hababka naqshadeynta, ansaxnimada, iyo ku habboonaanta daryeelka bukaanka). Daraasadda heerka 1 waxaa ku jira caddeyn ka timid dib-u-eegis nidaamsan ama falanqayn meta oo ku saabsan dhammaan RCT-yada la xiriira (dib-u-eegis la xakameeyay oo la kala soocay) ama tilmaamaha ku saleysan caddeynta ku saleysan dhaqanka kiliinikada ee ku saleysan dib-u-eegista nidaamsan ee RCT-yada ama saddex ama in ka badan oo RCT tayo wanaagsan leh oo leh natiijooyin isku mid ah.   Autism waa neurotype lagu garto dareenka iyo isgaarsiinta kala duwanaanta, marka la barbardhigo shakhsiyaadka neurotypical iyo allistic. Midkoodna daaweyntan ma baabi'in autism qof, iskaba daa heer sare oo nooleyn ah. Carruurta laxaadka la' waxay u koraan inay noqdaan dadka waaweyn ee laxaadka la' waxay halis ugu jiraan inay qabaan daal iyo murugada ka dib murugada (PTSD) taasoo lasoo daristo inta lagu jiro caruurnimada iyo qaangaarka, badanaaba la iska indhatiro kuwa mudnaanta siiya ciribtirka cudurka laxaadka la' ka sokow wanaagga guud ee dadka laxaadka la' Daaweynta waxaa sida caadiga ah loo sameeyaa iyadoo loo eegayo baahida qofka. Daaweynta waxaa loo qaybiyaa laba qaybood oo waaweyn: waxqabadka waxbarashada iyo maamulka caafimaadka. Waxaa sidoo kale la siiyaa tababar iyo taageero qoysaska dadka la ogaaday inay qabaan cudurka autism spectrum disorders (ASD)   Daraasadaha wax ka qabashada waxay leeyihiin qaar ka mid ah dhibaatooyinka hababka oo ka hortagaya natiijooyinka go'an ee ku saabsan waxtarka. In kasta oo wax ka qabashada cilmu-nafsiga badan ay leeyihiin caddeyn togan, oo soo jeedinaysa in nooc ka mid ah daaweynta ay ka wanaagsan tahay in aan wax daaweyn ah la samayn, dib u eegista nidaamsan ayaa soo warisay in tayada daraasadahaasi ay guud ahaan ahayd mid liidata, natiijooyinkooda caafimaad inta badan waa kuwo aan la hubin, waxaana jira caddeyn yar oo ku saabsan waxtarka la xiriira ee xulashooyinka daaweynta. Barnaamijyada waxbarashada gaarka ah ee xoogga leh, joogtada ah iyo daaweynta dabeecadda ee hore ee nolosha ayaa ka caawin kara carruurta qaba ASD inay helaan daryeelka naftooda, bulshada, iyo xirfadaha shaqada, waxayna inta badan hagaajin karaan shaqada, waxayna yareeyaan darnaanta astaamaha iyo dabeecadaha aan la qabsan karin. Daaweeyeyaasha shaqada waxay la shaqeeyaan carruurta la ildaran cudurka autismka iyagoo abuuraya waxqabadyo kor u qaadaya isdhexgalka bulshada sida wadaagista iyo iskaashiga.Waxay sidoo kale taageeraan cunugga la ildaran cudurka autismka iyagoo ka caawinaya inay ka shaqeeyaan xaalad adag maadaama OT uu ku daydo cunugga oo uu ka sugayo jawaab.Dhawrka waxqabadka waxbarashadu waxtar buu ku leeyahay carruurta: daaweynta ABA ee xoojinta leh waxay muujisay waxtarka kor u qaadista shaqada guud ee carruurta ku jirta da'da dugsiga barbaarinta,waxaana si fiican loo aasaasay hagaajinta waxqabadka garaadka carruurta yaryar.Warbixinnada neerfaha ayaa badanaa si liidata loogu wargaliyaa barayaasha, taas oo keentay farqi u dhexeeya waxa warbixintu ku talinayso iyo waxbarashada la bixiyo.Cilmi-baarista xaddidan ee ku saabsan waxtarka barnaamijyada degenaanshaha dadka waaweyn waxay muujineysaa natiijooyin isku dhafan.   Daawooyin badan ayaa loo isticmaalaa in lagu daaweeyo dhibaatooyinka la xiriira ASD.In ka badan kala bar carruurta Mareykanka ee lagu ogaaday ASD waxaa loo qoraa dawooyinka maskaxda ku dhaca ama dawooyinka ka hortagga suuxdinta, iyadoo kooxaha dawooyinka ee ugu caansan ay yihiin antidepressants, kiciyeyaasha.Marka laga reebo dawooyinka ka hortagga maskaxda,waxaa jira cilmi baaris la isku halleyn karo oo ku saabsan waxtarka ama badbaadada daaweynta daroogada ee dhallinyarada iyo dadka waaweyn ee qaba ASD.Qofka qaba ASD ayaa laga yaabaa inuu si aan caadi ahayn uga jawaabo daawooyinka, daawooyinka waxay yeelan karaan waxyeelo xun, mana jiro daawo la yaqaan oo yareyneysa astaamaha asaasiga ah ee cudurka autism ee ciladaha bulshada iyo isgaarsiinta.   Laga soo bilaabo 2008 daaweynta loo qoro carruurta qaba ASD waxay ahayd mid qaali ah; kharashaadka aan tooska ahayn ayaa ka badan. Qofka ku dhashay 2000, daraasad Mareykan ah ayaa lagu qiyaasay qiimo dhimis celcelis ahaan nolosha oo dhan $ 4.66 milyan (2023 doolar, sicir bararka la hagaajiyay laga soo bilaabo qiyaasta 2003), iyada oo qiyaastii 10% daryeel caafimaad, 30% waxbarasho dheeri ah iyo daryeel kale, iyo 60% wax soo saar dhaqaale oo lumay. Daraasad UK ah ayaa lagu qiyaasay qiimaha dhimista nolosha oo dhan £ 1.9 milyan iyo £ 1.23 milyan oo loogu talagalay qof autistic ah oo leh iyo mid aan lahayn naafonimo maskaxeed, siday u kala horreeyaan ((£ 2023, sicir bararka la hagaajiyay laga soo bilaabo qiyaasta 2005/06). Xuquuqda sharci ee daaweynta waa mid adag, waxay ku kala duwan yihiin goobta iyo da'da, waxayna u baahan yihiin u doodaha daryeelayaasha. Barnaamijyada dadweynaha ay taageeraan badanaa waa kuwo aan ku filnayn ama aan ku habboonayn cunugga la siiyay, iyo kharashyada caafimaad ee aan la soo celin ama kharashyada daaweynta ayaa lala xiriiriyaa suurtagalnimada dhibaatooyinka dhaqaale ee qoyska; Daraasad Mareykan ah oo la sameeyay 2008 ayaa lagu ogaaday 14% celcelis ahaan luminta dakhliga sanadlaha ah ee qoysaska carruurta leh ASD, iyo daraasad la xiriirta ayaa lagu ogaaday in ASD ay la xiriirto suurtagalnimada sare ee dhibaatooyinka daryeelka carruurtu ay si weyn u saameyn doonto shaqada waalidka.
Waxaa jira daaweyn badan oo loo heli karo cudurka 'Autism' iyadoo ku xiran nooca cudurka. Barnaamijyada waxbarashada gaarka ah ee joogtada ah iyo daaweynta habdhaqanka ee hore ee nolosha waxay ka caawin karaan carruurta leh ASD inay yeeshaan is-daryeel, xirfado bulsheed, iyo xirfado shaqo, waxayna inta badan hagaajin karaan shaqeynta waxayna yareyn karaan darnaanta astaamaha iyo dabeecadaha aan la qabsan karin. Hababka la heli karo waxaa ka mid ah falanqaynta habdhaqanka la adeegsaday (ABA), moodooyinka horumarinta, barista qaabdhismeedka leh, daaweynta hadalka iyo luqadda, daaweynta xirfadaha bulshada, iyo daaweynta shaqada. Khubarada cilmiga shaqada waxey la shaqeeyaan caruurta cudurka qaba iyagoo abuuraya is dhexgalka taasoo kor u qaada is dhexgalka bulshada sida wada shaqeynta iyo is kaashanka. Waxay sidoo kale ka caawiyaan ilmaha laxaadka la' iyagoo ka caawinaya inay ka shaqeeyaan xaalad adag maadaama OT uu ku daydo cunugga oo uu ka sugayo jawaabta cunugga. Waxqabadyada waxbarashadu waxay waxtar u leeyihiin carruurta: daaweynta ABA ee xoojinta waxay muujisay waxtarka kor u qaadista waxqabadka guud ee carruurta ku jirta da'da dugsiga barbaarinta oo si fiican loo aasaasay si loo hagaajiyo waxqabadka garaadka ee carruurta yaryar.