booktegi.eus

Julene Azpeitia lehiaketa

Testu hauek jatorrizkoaren moldaketak dira, Julene Azpeitia lehiaketako sari-banaketa emanaldian irakurtzeko egokitu baitira. Itzulpenak eta moldaketak Juan Antonio Atutxak egindakoak dira. Ilustrazioak: Imanol Larrinaga

Bilduma ikusezina

IPUINAK

Itzulpenak eta moldaketak:

JUAN ANTONIO ATUTXA

Ilustrazioak:

IMANOL LARRINAGA

AURKIBIDEA

Bilduma ikusezina

Stefan Zweig

Ipuin kontalaria

Saki

Printze zoriontsua

Oscar Wilde

Markoa

Saki

Sukaldaria

Giovanni Bocaccio

Bilduma ikusezina

Alemaniako inflazioaren episodio bat (1925)

Stefan Zweig

Dresden hiria igaro eta bi geltoki geroago gizon nagusi bat igo zen gure konpartimentura. Agur adeitsua egin eta, begiak goratuz, burua makurtu zuen niri begira, aspaldiko adiskidea balitz bezala. Hasiera batean ez nuen ezagutu, baina bere izena esan zuenean, irribarre xume batekin, berehala ezagutu nuen: Berlingo antikuario ospetsuenetakoa zen. Gerra aurretik, behin baino gehiagotan gozatu eta ikusi nituen bere dendan liburu zaharrak eta autografoak. Hasieran garrantzi gabeko gauzez jardun genuen. Bat-batean, hauxe esan zuen:

Nondik natorren kontatuko dizut, izan ere, arte-saltzaile lez ibili izan naizen hogeita hamazazpi urtetan gertatu zaidan gauzarik bitxiena da. Agian jakingo duzu zer gertatzen ari den gaur egun artelanen salerosketetan diruaren balioa gasa airean bezala desagertzen ari denetik: zorri-aberatsek birjina gotikoak, inkunableak, grabatu zaharrak eta koadroak dituzte gogoko; aseezinak dira, deskuidatzen bazara etxea bera ere hustuko dizute. Eurengatik balitz, alkandoraren bikiak eta idazmahaiko kriseilua ere erosiko lizkidakete. Geroz eta zailagoa da merkantzia berri bat aurkitzea (barkatu espresio hau erabiltzea guretzat horren sakratuak diren objektuak izendatzeko), baina kasta higuingarri honentzat inkunable veneziar miresgarri bat dolarrak irabazteko bilgarri xinple bat baino ez da, eta Guercino-ren marrazki autografo bat ehun liberako pare bat billeteren inkarnazioa.

Ez dago lehiatzerik erosle amorratu hauen lotsagabekeria baldarren aurrean. Honela, berriro ere, lumatua sentitu nintzen, larrutua, pertsianak behera botatzeko desioaz. Aitak aitonarengandik oinordetzan hartutako denda miresgarria itzaliz zihoala ikustean lotsa sentitzen nuen: purtzilkeriak baino ez zitzaizkidan geratzen, behinolako traperoek ere nahiko ez luketena euren gurdietarako.

Estualdi honetan nengoela kontabilitate-liburu zaharrak errebisatzea otu zitzaidan, bezero zaharren bat eta erosketa posibleren bat aurkituko nuenaren esperantzan. Bezeroen zerrenda zahar hauek hilotz-zelaia dirudite beti, eta batez ere garai hauetan; nolanahi ere, ez nuen aparteko ezer aurkitu: aspaldiko erosle gehienek enkanteetan saldu behar izan zituzten euren jabetzak; beste asko hilda zeuden, eta bizirik zirautenengandik ezer gutxi espero zitekeen. Baina, halako baten, gure bezero zaharrenaren eskutitz mordoa aurkitu nuen. Ahaztua nuen bezero hau, izan ere, gerra hasi zenetik hona, 1914an, ez zigun inongo mandaturik edota galderarik egin.

Eskutitzok –harrigarria bada ere– duela hirurogei urte bidaliak ziren. Bezero honek jeneroa erosi zien nire aitari eta baita aitonari ere, baina bildumagile lanetan neramatzan hogeita hamazazpi urteetan, oroimenak huts egiten ez badit behintzat, ez zuen sekula gure denda zapaldu. Itxura baten, gizon eszentrikoa zen, antigoalekoa eta originala, Mendel edo Spitzweg-en koadro batetik ateratako alemaniar horietako bat, probintzietako hiri txikietan, gaur egun ere, nonahi aurkitu daitekeen ale bakan arraro bat.

Bere eskutitzak kaligrafia-maisulanak ziren: oso ondo idatzita zeuden, eta kopuruak erregelaz eta tinta gorriz azpimarratuta zeuden. Gainera, bi aldiz errepikatzen zuen kopurua, okerrik egon ez zedin. Gutun-azalak xumeak ziren, merkeak, aspaldiko probintziano baten urritasunaren eta aurrezteko grinaren adierazgarri. Dokumentu guztietan bere izenaren sinadura idazteaz gain, honako titulua ere agertzen zen: Baso eta ekonomia kontseilari erretiratua, teniente erretiratua, lehen mailako burdinazko gurutzearekin kondekoratua. Hirurogeita hamarrean erretiratuta bazegoen, bizirik bazen, ezinbestean, laurogei urte izan behar zituen. Baina pertsona aurreztaile orijinal eta absurdo hau jakinduria handikoa zen lamina zaharren bildumagile bezala: irizpide onekoa zen eta gustu finekoa. Duela hirurogei urte egin zituen enkarguei begira nengoela, hauetako batzuk zilarrezko diruarekin kontabilizatuak, jabetu nintzen probintziano txiki honek, xilografia aleman ederrenenak merke asko eta zarata handirik egin gabe eskuratu zitezkeen sasoian, kobrezko grabatuen bilduma eder bat zuela, zorri-aberatsen bilduma arranditsuen inbidiarik ez zuena. Guri bakarrik mende erdian zehar erosi zigunak balio ikaragarria zuen, eta pentsatzekoa da eskuraketa gehiago egingo zituela beste zenbait enkante eta antikuarioetan. 1914az geroztik ez genuen bere enkargurik jaso, baina jakin banekien tamaina horretako bilduma bat nekez saldu zitekeela hautsak harrotu barik; hortaz, pertsonai kurioso horrek bizirik behar du egon edo bilduma bere oinordekoen esku dago.

Kontua interesgarria zirudien, honela, hurrengo egunean, hobeto esanda, atzo gauean, trenez abiatu nintzen Saxoniako probintzia-hiri jasanezin horietako batera. Geltoki txikitik kale nagusirantz nindoala paseoan pentsatu nuen ezinezkoa zela, etxe xume eta jendilaje burges txiki haien artean, Renbrandt-en estanpa ederrenen eta Durero eta Mantegnaren grabatuen jabe zen pertsona bizi zitekeela.

Postetxean galdetu nuen baso eta ekonomia kontseilaria bizirik ote zen, eta, harrigarria iruditu bazitzaidan ere, halaxe zela erantzun zidaten, bizirik zela gizon zaharra, eta, beldur apur batez, aitortu beharra dut, eguerdia baino lehen abian jarri nintzen gizona bisitatzeko.

Erraz aurkitu nuen bere etxea. Probintzia-etxe xume horietako baten bigarren solairuan zegoen, hirurogeigarren hamarkadan etxegile zoli batek arin asko altxaturiko eraikin batean. Lehenengo solairuan sastre ondratu bat bizi zen; ezkerraldean poste-etxeko funtzionario baten plaka ikus zitekeen; eskuman, azkenik, portzelanazko errotulu bat agertzen zen, baso eta ekonomia kontseilariaren izenarekin. Atea suabe jo ostean, ile urdindun emakume zahar bat agertu zen buruan kofia dotorea zuela. Nire txartela eman eta galdetu nion baso kontseilaria ikus nezakeen. Harrituta eta mesfidati samar, begiratu bat eman zidan eta gero txartelari so geratu zen: hiri galdu honetan, etxe zahar honetan, bisitaldi bat gertakaria zen. Hala ere, amultsuki eskatu zidan itxaron nezala; txartela hartu eta gelan barrena sartu zen. Ahapeka hitz egiten entzun nion, eta gero gizonezko baten ahots errimea eta lagunkoia entzun nuen:

- A! Berlingo R. jauna, antikuario-etxe ezagunekoa. Pasa dadila… atsegin handiz!

Eta andreak, urrats txikiak emanez, egongelara pasa nadila esan zidan.

Berokia kendu eta barrura egin nuen. Gela xume baten erdian bibote handidun gizon zahar bat zegoen, tente asko, etxe barruan eraman ohi diren jaka soinean eta militar tankera zuena. Bi eskuak luzatu zizkidan. Baina ongietorri –keinu adeitsu eta espontaneo honi zurruntasun arraroa kontrajartzen zitzaion. Ez zuen urrats bat ere eman nigana gerturatzeko, eta ni –zertxobait harrituta– hurbildu egin behar izan nintzaion eskua emateko. Bere eskua estutzera nindoala konturatu nintzen bere eskuek ez zituztela nireak bilatzen: zain zeuden. Eta orduan jabetu nintzen itsua zela.

Umetatik izan ditut arazoak itsuekin tratatzeko orduan. Aztoratuta eta lotsakor agertzen nintzen pertsona bat erabat bizirik zela sentitzean eta, aldi berean, nireak ez bezalako sentipenak zituela jakitean. Eta oraingo honetan ere hotzikara sentitu nuen begi hil horiek ikusi nituenean, hutsalari irmo zuzenduak, bekain sendo eta zurien azpian. Baina itsuak berehala eten zuen nire harridura; nire eskuak berea ukitu zuen unean bertan, agur adeitsua eta eztia eskaini zidan esku biak indarrez astinduta.

- Bisitaldi ezohikoa, inondik inora! –esan zuen irribarretsu-. Benetan, miraria da Berlingo jaun handi-mandi bat bidean galdu eta gure herrixkara heldu izana… Baina kontuz ibili behar da arte-merkatari batek trena hartzen duenean… Hemen esaten dugu poltsak eta ateak itxi behar direla buhameak agertzen direnean… Bai, badakit zergatik zatozen nigana… Negozioek okerrera egin dute gure Alemania gaixo eta errukarri honetan, dagoeneko ez dago eroslerik, eta orduan, jaun handi-mandiak aspaldiko bezeroez oroitzen dira eta bisitak egiten dizkiete… Nolanahi ere, nirekin ez zaude suerteko; gu, pentsiodun dohakabeok, pozarren gara ogi-koxkor bat dugunean ahora eramateko. Ezinezkoa zaigu zuen prezio ikaragarri horiekin lehiatzea… Jokoz kanpo gaude, betiko.

Gaizki ulertu zidala esan nion, ez nintzaiola ezer saltzera etorri, kasualitatez heldu nintzela auzora eta ez nuela aukera galdu nahi berari bisitaldi bat egiteko, kontuan izanda, bidenabar, gure etxearen bezeroa izan zela makina bat urtez eta, gainera, Alemaniako bildumagile gailenetakoa ere bazela. Azken hitz hauek esateaz batera, “Alemaniako bildumagile gailenetakoa”, aldaketa arraroa sumatu nuen agurearen bisajean. Tente eta geldi jarraitzen zuen logelarekin erdian, baina bat-bateko argitasun-espresioak eta barne-harrotasunak bere figura animatu zuten. Emaztea zegoen lekurantz zuzendu zen, honakoa esan nahiko balu bezala: “Entzuten duzu”, eta ahots alaiz, ordura arte erabilitako doinu irmo eta militarra alboratuz, hau esan zidan goxo-goxo eta amultsuki:

- Benetan eskertzen dut zure adeitasuna… Ez duzu alperreko bidaia egin. Egunero ikusten ez den zerbait ikusiko duzu… ezta Berlinenen ere… Albertinan edo ditxosozko Paris horretan baino ikusi ez daitekeen zerbait… Bai, hirurogei urtez ibiliz gero bildumak egiten gauza asko lortu ahal dira, kalean botata ez dauden gauzak alegia. Luisa, emadazu armairuko giltza!

Bat-batean, ezusteko zerbait gertatu zen. Emazteak, senarraren ondoan zegoena eta adeitasun irribarretsuaz jarraitu zuena gure solasaldia, bi eskuak altxatu eta ezezko keinua egin zuen buruaz, eta nik ez nuen ezer ulertu. Orduan, senarrarengana urreratu eta eskuak jarri zizkion leunki sorbalda gainean.

- Baina Herwarth –purrusta egin zion-, ez diozu bisitariari galdetu astirik ote duen bilduma ikusteko, dagoeneko eguerdia da. Bazkalostean ordubeteko atsedena hartzea agindu zizun sendagileak. Ez al da hobea bazkaldu eta gero ikustea bilduma? Eta, ostean, kafea hartu dezakegu. Ordurako Annemarie ere etxean egongo da, ondo baino hobeto ezagutzen du bilduma eta lagundu egin zaitzake zeregin horretan.

Eta berriro ere, hitzok esan ostean, erregu-keinua errepikatu zuen emazteak. Eta orduantxe ulertu nuen guztia: berak nahi zuen nik ez nezala berehala bilduma ikusi, horrexegatik asmatu nuen hitzordu bat bazkaltzeko. Esan nuen plazer handia izango zela niretzat bere bilduma ikustea, baina ezinezkoa zitzaidala hirurak baino lehen egitea, eta hiruretan pozaren pozez agertuko nintzela.

Jostailu kuttunena kentzen zaion umea bezala haserretu zen agurea, eta hauxe esan zidan.

- Ulertzen dut –esan zuen marmarka-, Berlingo handi-mandiek sekula ez dute astirik ezertarako. Baina oraingoan denbora beharko duzu, ez baitira hiruzpalau pieza, hogeita zazpi karpeta baino, bakoitza artista diferente batena eta bat ere ez erdi beteta. Ondo da, hiruretan elkartuko gara, baina izan puntual, bestela ez dugu amaituko-eta.

Eta eskua luzatu zidan berriro ere.

- Ikusiko duzu, plazer handia izango da zuretzat … edo disgustua. Eta zenbat eta disgustu handiagoa zuk are pozago ni. Horrelakoxeak gara bildumagileak: dena guretzat eta deus ez besteentzat!

–Eta eskua luzatu zidan indartsu.

Emazteak atera lagundu ninduen. Sumatua nion, lehentsuagotik, deseroso samar zegoela, beldurrez-edo. Atondoan zegoela, hitz hauek zezeldu zituen ahots apalez:

- Inportako litzaizuke gure alaba Annemariek jasoko bazintu gurera etorri baino lehen? Hobe da… hainbat arrazoi tarteko… Hotelean bazkalduko duzu, ezta?

- Bai, ados nago. Plazer handia izango da niretzat.

Eta halaxe, ordubete geroago, bazkaria amaitu berritan Azoka Plazako hotelaren jangela txikian, urteetan aurrera zihoan andere bat sartu zen jangelan, dotore jantzia eta jakingurazko begiradaz. Berarengana hurbildu, nire burua aurkeztu eta prest nintzela berarekin batera bilduma ikusteko esan nion. Berak, ordea, erabat ahalke eta bere ama bezain aztoratuta, esan zidan nahiago zuela lehenago pare bat hitz egin nirekin. Berehala jabetu nintzen kosta egiten zitzaiola hitz egitea. Zerbait esaten saiatzen zen aldi oro gorritu egiten zen goitik behera, eta eskua ere endredatu egiten zitzaion soinekoaren tolesturetan. Azkenean, baldar eta zalantzakor, esan zidan:

- Amak bidali nau zu ikustera… gertatutakoa kontatu dit… eta mesede handi bat eskatu nahi dizuegu… gure aita ikusten joan baino lehen… azaldu nahi dizuegu… Aitak nahiko du, normala den moduan, bere bilduma erakutsi… baina, bilduma… bilduma… ez dago osorik… zenbait pieza falta dira… egia esan, pieza asko falta dira.

Airea hartu zuen berriro, eta arrapalada baten esan zidan:

- Garbi hitz egin behar dizut… Jakitun zara garai gogorrak bizi ditugula, horrexegatik ulertuko duzu esango dizudana… Aitak ikusmena galdu zuen gerra hasi zenean.

–Aurretik ere arazoak zituen, askotan kale egiten baitzion, baina gerra pizteaz batera itsu geratu zen. Bere asmoa zen, nahiz eta hirurogeita hamasei urte izan, Frantziako frontera joatea, baina armadaren jazarraldiak 1870ekoak baino motelagoak izanik, aitak disgustu handia hartu zuen, eta hortxe hasi zen ikusmena galtzen. Nolanahi ere, gaitz horretaz aparte, aita osasuntsu dago; duela gutxi arte orduak eta orduak ibiltzen zen paseoan, eta bere ehiza kuttunari ere ez zion muzin egiten. Gaur egun, ordea, ezin du ibilaldirik egin, eta bere bildumak baino ez du asebetetzen. Egunero ikuskatzen du… hobeto esanda, ez du ikusten, dagoeneko ez baitu ezer ikusten, baina arratsero ateratzen ditu karpeta guztiak eta laminak ukitzen ditu, bata bestearen atzean eta beti ordena berean, buruz baitaki aspalditik zelan sailkatuta dauden… Hori besterik ez zaio axola gaur egun, eta nik egunkariek enkanteei buruz esaten dutena irakurri behar izaten diot, eta prezioek zenbat eta gorago egin, bera zoriontsuago da… zeren… hauxe da larriena, aitak ez daki ezer gure garaiko prezioez… ez daki dena galdu dugula eta bere pentsioaz hilean bi egun baino ezin gaitezkeela bizi… Gainera, nire ahizparen senarra frontean hil zuten, eta ahizpak lau ume hazi behar ditu… Baina gure aitak ezer ez daki gure arazo materialez. Hasieran dirua aurrezten hasi ginen, geroz eta gehiago, baina alperrik zen. Orduan, gauzak saltzen hasi ginen, baina bere bilduma kuttuna ukitu barik… Geneuzkan bitxi apurrak saldu genituen, baina, Alajainkoa!, txakur handirik ere ez zitzaigun geratzen, aitak guztiak enplegatu baitzituen arte-laminak erosten. Eta orduan, zer saldu ez genuela… eta zer egin ez genekiela… orduan… amak eta biok pieza bat saldu genuen. Aitak ez zigun egundo baimenik emango, baina berak ez daki gauzak zein gaizki dauden, ez daki zein zaila den merkatu beltzean jatekorik aurkitzea, eta gerra galdu dugula ere ez daki, Alsazia eta Lorena entregatu behar izan dugula ere ez… Egunkaria irakurtzen diogunean ez diogu holakorik aipatzen, kezkatu ez dadin.

–Pieza baliotsua saldu genuen, Rembrandt-en grabatu bat. Antikuarioak milaka marko eskaini zizkigun, eta pentsatu genuen horiekin zenbait urtez iraungo genuela. Baina, badakizu, dirua urtu egiten da… Sobratu zitzaiguna bankuan sartu genuen, baina handik bi hilabetera guztia xahutu genuen. Beste pieza bat saldu behar izan genuen, eta gero beste bat, baina antikuarioa atzeratu egiten zen dirua bidaltzen, eta heltzen zenerako galdua zuen bere balioa. Saiatu ginen enkanteetara joaten, baina han ere iruzur egin ziguten, nahiz eta prezioak ikaragarriak izan… Milioiak heltzen zirenerako gure eskuetara, balio gabeko paperak bilakatuak ziren. Honela, apurka-apurka, desagertuz zihoazen bildumako piezarik ederrenak. Aparteko piezak baino ez genituen salbuetsi, bizimodu oinarrizkoena segurtatze aldera, eta gure aitak ezer ere ez zekien.

–Horrexegatik asaldatu da ama agertu zarenean… zeren aitak karpetak erakutsi balizkizu dena agerian geratuko zen… izan ere, ukituaz bakarrik ezagutzen dituen aspaldiko passe-partouts horietan jarri dizkiogu saldu ditugun orijinalen erreprodukzioak edo antzeko laminak. Ukitzen eta zenbatzen dituenean (buruz daki zein ordenetan dauden) pozarren jartzen da, begiak zabalik ikusten zituenean bezainbeste. Hiri txiki honetako inori ez lioke gure aitak bere altxorrak erakutsiko, ez baiteritze aski duin ikusten horretarako… eta horren sutsuki maite ditu bere laminak ezen bihotza hautsiko litzaioke jakingo balu dagoeneko desagertuak direla bere eskuetatik. Dresdeneko grabatuen bildumako zuzendari zaharra hil zenetik, eta igaro dira urte batzuk ordudanik, zu zara bere bilduma ikusteko ohorea duen lehena… Horrexegatik, zinez eskatzen dizut…

Bat-batean, andere edadetuak eskuak jaso zituen eta begiek distira bustiaz bete zitzaizkion.

- … horrexegatik eskatzen dizugu… ez gaitzazula zorigaiztoko egin, ez aita ez gu… Ez hondatu bere azken ilusioa… Lagun gaitzazu aitari sinestarazten berak deskribatuko dizkizun lamina guztiek hor jarraitzen dutela… Zerbait sumatuko balu hondoratu egingo litzateke. Agian ez dugu ondo jokatu berarekin, baina ez genuen beste aukerarik: bizi beharra zegoen… Aita, ama, ni, eta ene ahizparen lau umezurtzak, grabatu batzuk baino garrantzitsuagoak dira… Gaur arte ez diogu bere plazera lapurtu; bera zoriontsu da arratsaldero bere karpetak hiru orduz darabiltzanean esku artean, pertsona batekin arituko balitz bezala hitz egiten dio pieza bakoitzari. Eta gaurkoa… gaurkoa bere bizitzako egunik zoriontsuena izango litzateke, aspaldiko urtez baitago zain bere piezarik kuttunenak aditu bati erakusteko. Mesedez eskatzen dizut… ez ezazu bere zoriona hondatu!

Hain modu hunkigarrian egin zituen hitzok ezen ezin baitut hitzez adierazi. Ene Jauna! Arte-saltzaile naizen aldetik pertsona asko ikusi ditut dohakabeki lumatuak, inflazioak era erdeinagarrian astinduak, ogitarteko baten truke familia-ondare ikusgarri eta balio handikoak ostu dizkiotenak; baina oraingo honetan halabeharrak kasu berezi bat jartzen zidan aurrez aurre, barru-barrutik inarrosten ninduena. Normala denez, isilik izango nintzela agindu nion nire solaskideari eta nire esku zegoen guztia egingo nuela.

Elkarrekin joan ginen etxera. Bidean gindoazela haserre biziz enteratu nintzen erosleek zeinen zikoitz eta iruzurti jokatu zuten emakume dontsu eta ezjakin hauekin, eta horrexek bultzatu ninduen emakumeok azkenera arte laguntzera. Eskailera igo eta atea zabaltzeaz batera agurearen ahots goxoa entzun genuen:

- Aurrera! –itsuek oi duten belarri finaz baliatuko zen eskaileran gorako gure pasuak entzuteko.

- Herwarth lo egin ezinik egon da bere altxorrak erakusteko gogoari ezin eutsiz -esan zuen barrezka emazteak.

Alabaren begiradak nire intentzioen berri eman zionean lasaitu egin zen. Mahai gainean zeuden karpetak bata bestearen gainean, eta itsuak nire eskua sentitzeaz batera besotik heldu eta besaulkian eserarazi ninduen.

- Ondo da, hasi egingo gara; asko dago ikusteko, eta Berlingo jaunek inoiz ez dute denbora nahikorik. Lehenengo karpeta hau Durero maisuarena da eta, ikus dezakezunez, nahiko osotua dago… pieza bat ederra bada hurrengoa are ederragoa. Zuk zeuk ikusi, esaterako, hemen dago zaldi handia! –esan zuen karpetako lehen lamina erakutsiz.

Eta halaxe atera zuen karpetatik, zerbait hauskorra manipulatzen den arreta berberaz. Hatz-puntez ukitu zuen kontu handiz, passe-partout bat zen, barruan lamina huts bat zuen, hori kolorekoa, eta eskuetan eusten zion baliorik gabeko paperari bozkario handiz. Zenbait minutuz egon zitzaion begira, ikusten ez bazuen ere; lamina hutsa begi parean jarri eta adi-adi begiratzen zion, eta bere aurpegiak ikusteko gauza den pertsonaren keinua adierazten zuen magikoki. Eta bere begietan, bere begi-nini hiletan, bat-batean, argi-distira islatu zen, argi orojakilea –paperaren erreflexua zen edo barrutik zetorkion sua?

- Zer diostazu? –esan zuen harro asko-. Ikusi al duzu inoiz estanpa ederragorik? Detaileak zehatzak dira oso, argitsuak. Dresdeneko piezarekin alderatu dut lamina hau, baina Dresdenekoa askozaz difusoagoa da, pobreagoa. Eta ez du ez askazi makala! Begira. -lamina jiratu zuen eta atzazalarekin atzealdeko posizioak markatu zituen, eta bertan agertzen ziren zeinuak ikusi nituen-. Hemen da Nagler bildumaren zigilua, hemen Remy eta Esdaile-rena; inoiz ez zuten pentsatuko lamina honen behinolako jabeek hona helduko zela, gela txiki honetara.

Hotzikara batek astindu zidan bizkarra agureak orrialde zuria horren sutsuki deskribatzen zidala entzutean. Ikaragarria zen ikustea azazkalarekin nola markatzen zituen, zehaztasun milimetrikoarekin, bere fantasian baino existitzen ez ziren bildumagileen zigilu ikusezinak. Eztarria ikaraz lotua nuen, ez nekien zer esan; baina nahasmen honetan murgildua nintzela, begirada jaso nuen emakumeengana eta, berriro ere, emazte zaharra ikusi nuen eskuak goian eta keinu ikarati eta aztoratua egiten zidala. Indarrak berreskuratu eta hitz egiten hasi nintzen.

- Ikaragarria! –esan nuen-. Pieza ezin hobea da.

Agurearen aurpegia harrotasunez argitu zen.

- Hau ez da ezer –esan zuen garaipen-doinuz-. Begira hauek, «Malenkonia» edo «Pasioa», argiz beteta daude, gutxitan ikusiko duzu kalitate honekin. Begira, -eta, berriro ere, atzamarrak pasatu zituen irudizko eszenatik- begira freskotasun hau, tonu bero eta pikortsu hau. Berlingo arte-merkatariak eta museoetako adituak zoratu egingo lirateke.

Bi ordutik gora jarraitu zuen erakustaldi liluragarri eta berritsu honek. Ezin deskriba dezaket zein lazgarria egin zitzaidan ehun edo berrehun paper zuri eta erreprodukzio merke horiek berarekin batera ikustea; nolanahi ere, inozo tragiko honen oroimenean hain ziren benetakoak piezok ezen akatsik gabe eta zegokien ordenan deskribatzen baitzituen, pieza bakoitzari zegozkion detaileak erantsiz. Bilduma ikusezina, dagoeneko barreiatua egon behar zuena han-hemen, errealitate hautemangarria zen itsu honentzat, gizon honentzat, engainatu hunkigarri honentzat, eta hain zen indartsua bere ikusmenaren sua ezen ni ere sinesten hasia bainintzen ikusi egiten zuela. Behin baino ez zen agurearen segurtasuna arriskuan izan: Rembrandt-en «Antiope» deskribatzen hasi zenean (prezio ikaragarri handia izango zuen pieza, dudarik gabe), grabatuaren zehaztasuna aitatu zuen eta, horretan ziharduela, bere atzamar urduri eta iragarleak plantxaren lorratza jarraitu zuten ohiko goxotasunaz, baina bere ukimen-nerbio zorrotzek ez zuten inongo aztarnarik aurkitu lamina gainean. Laino moduko bat igaro zen bere kopetatik, eta ahotsak estropezu egin zion.

- «Antiopea» da, ezta? –xuxurlatu zuen aztoratu samar.

Lamina eskuetatik kendu nion eta gogo biziz hasi nintzen ondo baino hobeto ezagutzen nuen laminaren detaile guztiak deskribatzen. Zaharraren aurpegi nahasia argitu egin zen. Zenbat eta laudorio gehiago egiten nituen nik, orduan eta ageriago zintzotasun alaia eta adeitasun zinezkoa gizon ihar haren aurpegieran.

- Orain bai! Gizon honi esker orain badakizue zenbat balio duten nire laminek. Haserre egin didazue beti diru guztia bildumara bideratzen nuelako; egia da, hirurogei urtetan ez garagardorik, ez ardorik, ez tabakorik, ez bidaiarik, ez bisitarik antzokira, ez libururik… beti aurrezten eta aurrezten aritu izan naiz obra hauek eskuratzeko. Baina ikusiko duzue ni ez naizenean: aberatsak izango zarete, hiriko aberatsenak, Dresdeneko aberatsenak bezain aberats, eta orduan eskertu egingo didazue nire eromena. Baina bizirik naizen bitartean ez da lamina bakar bat ere aterako etxe honetatik; lehenengo ni aterako naute, eta gero bilduma.

Eta hori esateaz batera bere eskuek maitekiro laztandu zuten, bizirik baleude lez, aspalditik hutsik zeuden karpetak. Ikaragarria zen eta, aldi berean, hunkigarria, izan ere, gerrako urte guzti hauetan, ez nuen inoiz espresio hain absoluturik, hain aratzik, hain dohatsurik hauteman alemaniar baten begitartean. Zaharraren alboan emaztea eta alaba zeuden, maisu alemaniarren estanparen irudi femeninoak ziruditela. Estanpako emakume haiek, Salbatzailearen hilobia bisitatzera etorriak, harri eta zur geratzen dira hilobia irekita eta hutsik dagoela ikustean, izu otzaneko espresioaz eta, aldi berean, mirariarekiko estasi errukiorra eta fedezkoa erakutsiz. Eta halaxe zeuden ama-alabak ere.

Grabatuko emakumeak Salbatzailearen intuizio zerutiarraz argituta zeuden bezala, ama-alaba zaharkitu, nekatu eta dohakabe hauek ere agurearen zorion infantilaz argituta zeuden, eta lur jota, erdi barrezka, erdi negarrez. Ez dut inoiz espektakulu hunkigarriagorik ikusi. Zaharra ez zen nire laudorio-hitzez aspertzen, karpeta bat hartu, gero beste bat eta, beti ere, gogotsu entzuten nire berbak. Atsedena hartu nuen, azkenean, karpeta iruzurtiak alboratu zituztenean eta zaharrak lekutxoa egin zuenean mahaian kafe hartzeko. Nolanahi ere, ezin alderatu daiteke hartu nuen lasaitua karpetak alboratuak izateagatik agurearen bozkario zalapartatsuaz, hogeita hamar urte gaztetu zen gizon horren euforiaz.

Milaka anekdota kontatu zituen bere erosketa eta salmentez. Jaiki egin zen, laguntzari muzin eginez, eta beste lamina bat erakutsi zidan, eta gero beste bat: animatuta eta hordituta zegoen, ardoa edan balu bezala. Azkenean, alde egin behar nuela esan nuenean, ikaratu egin zen, mainak egin zituen ume baten moduan eta, haserre bizi, kolpe bat eman zuen hankarekin zoruan, bildumaren erdia ere ez nuela ikusi esanez. Ama-alabek eginahalak egin behar izan zituzten alde egiten utzi nezan, bestela, trena galduko bainuen.

Onartu zuenean alde egin beharra nuela, gogor erresistitu ostean, eta agur egiteko ordua heldu zenean, ahotsa leundu egin zitzaion. Eskuak hartu zizkidan eta bere atzamarrek adierazkortasun handienaz laztandu zituzten nireak eskumuturreraino, nigandik gehiago ezagutu nahiko balute bezala eta hitzekin esan ezin daitekeena maitasunez adierazi nahiko balu bezala.

- Poz handia eman didazu zure bisitarekin –esan zuen egundo ahaztuko ez dudan barren-barreneko emozioaz-. Pozaren pozez izan naiz, azkenean, aditu batekin begiratu ditudalako nire lamina maiteak. Baina itsu honi egin diozun bisitaldia ez zaizu alperrekoa izango. Ene emaztea lekuko dela, agintzen dizut nire testamentuan klausula bat sartuko dudala nire bildumaren enkantea zure etxe ohoretsuari enkargatzeko. Altxor hau administratzeko ohorea izango duzu –eta eskuak jarri zituen karpeta hustuen gainean- harik eta barruan dagoena munduan zehar sakabanatzen den arte. Agindu egidazu katalogo ederra egingo duzula: ene oroitarria izanen da, ez dut besterik behar.

Emazteari eta alabari begiratu nien, zutik zeuden eta elkarren ondoan. Bazirudien dardara bat pasatzen zela noizbehinka batetik bestearengana, gorputz bakarra balira bezala eta emozioak ere partekatuko balituzte bezala. Ni ere handitasun-sentsazio batez bete nintzen inozo maitagarriak bere bilduma ikusezin eta aspaldi sakabanatuaren administrazioa enkargatu zidanean, altxorraren zaindari bihurtu banindu bezala. Hunkiturik, inoiz bete ez nezakeena beteko nuela agindu nion. Eta berriro ere argia piztu zen bere begi-nini hiletan. Bere amultsutasunak fisikoki atrapatu nahi ninduela sentitu nuen: samurtasunez mintzo zitzaidan, bere atzamarrek maitasunez ukitzen ninduten, eta nire atzamarrekin gurutzatzen ziren eskerroneko keinuan.

Ama-alabek ateraino lagundu ninduten. Ez ziren hitz egiten ausartzen, zaharraren belarri finak guztia atzemango baitzuen. Baina, zein adeitsuak ziren malkotan izanik ere! Zein eskerronekoak niri zuzendutako begiradak! Eskaileretan behera jaitsi nintzen, zorabiatu samar. Barren-barrenean lotsatuta nengoen: ipuineko aingerua bezala, jende urrikaldu baten etxean sartu nintzen, itsu batek ordu batez ikus zezala lortu nuen, engainatzaile errukior eta gezurti lotsagabearen papera eginez, eta hau guztia neuk egin nuen, artelan baliotsu batzuk azpikeriaz eskuratu nahian etorri zen merkatari zikoitz honek. Hala ere, hori baino gehiago neraman: garai latz eta triste hauetan bizipoza sentitu nuen berriro ere, izpirituak transferitu eta gure garaiko gizon-emakumeek aspaldi ahaztu bide duten artelanetan ardaztutako estasi moduko bat. Eta debozioa sentitu nuen (ezin dut beste era batean adierazi), nahiz eta aldi berean lotsatu egiten nintzen, zergatik ez banekien ere.

Kalean nengoen etxearen goialdean leiho bat ireki zenean zalaparta handiz. Nire izenez deitzen zuten, eta bai, bera zen, zaharra, bere begi itsuekin nire norabidea jarraitzen zuena. Horrenbeste aurreratu zen leihoan ezen ama-alabek kontu handiz heldu behar izan zioten. Zapia astinduz hauxe oihukatu zuen:

- Bidaia on, adiskide! –esan zuen mutiko baten ahots alaiaz.

Ez dut inoiz irudi hau ahaztuko: Ile urdindun zaharraren aurpegi zoriontsua han goian, leihoan, kaleko gizaki haserretu, grinatu eta lanpetuen gainetik hegaldatzen; delirio onbera baten laino zuriak gure mundu erreal eta nardagarritik gozo-gozo aldentzen zuela. Eta aspaldiko esaldi zaharra eta zehatza etorri zitzaidan burura (uste dut Goetherena dela): «Bildumagileak jende zoriontsua dira».

Ipuin kontalaria

Saki

Bero handia egiten zuen arratsalde hartan eta, horregatik, tren bagoiko giroa ere sargoria zen, eta gainera, oraindik ordubete falta zen hurrengo geltokira heltzeko: Templecombe. Bagoian neskato txiki bat, beste bat gazteagoa eta mutiko bat zeuden.

Izeba, alde batean jarrita zegoen eta bestaldean berriz, taldekoa ez zen mutilzahar bat. Hala ere, bagoia okupatu, neskatoek eta mutikoak okupatzen zuten. Izebak eta umeek funtsa handirik gabeko elkarrizketa etengabean ziharduten, mandeuli gogaikarriak bezala.

Izebak ezetz, umeek ea zergatik ez; hauexek ziren solasaren oinarriak. Mutilzaharrak ez zuen ezer esaten.

“Ez egin hori Cyril!” oihukatu zuen izebak, mutikoak jarlekuaren almohadatxoa astintzean, bagoia hautsez betetzen baitzuen.

“Etorri hona eta begiratu lehiatilatik” jarraitu zuen.

Mutikoak gogo handirik erakutsi ez bazuen ere, lehiatilarantz abiatu zen. “Zergatik eramaten dituzte ardiak beste zelai horretara?” galdetu zuen.

“Behar bada, beste horretan belar gehiago egongo da” erantzun zuen izebak gogorik gabe.

“Baina hemengoan belar ugari dago” erantzun zion haserre. “Belarra baino ez dago-eta. Izeba, hemengoan belar ugari dago”.

“Behar bada beste horretakoa hobea izango da” bota zuen izebak arretarik jarri gabe.

“Zergatik?” ezinbesteko galdera berriz ere.

“Hara, begiratu behi horiei!” oihukatu zuen izebak. Trenbidearen inguruko zelai guztiak behiz eta idiz beterik zeuden, baina izebak, umearen arreta desbideratu nahian edo, gauza bitxia balitz bezala adierazi zuen.

“Zergatik da hobea beste zelai horretako belarra?”ekin zion umeak.

Mutilzaharrak kopeta zimurtu zuen. Sentiberatasunik gabeko gizona da, zakarra, pentsatu zuen izebak. Ondoren, beste azalpen hoberik emateko ezinean ikusi zuen bere burua.

Neskato gazteena “Mandalayrako bidean” errezitatzen hasi zen, giroari barre ikutua ematen ziola. Lehenengo lerroa baino ez zekien, baina hala ere, probetxu handia ateratzen zion. Behin eta berriz errepikatzen zuen esaldi bera, eztiki eta aldi berean errime. Halako gisaz ezen, mutilzaharrarri iruditzen zitzaion, norbaiten erronkari erantzunez ari zela neskatoa leloa bi mila aldiz jarraian eta ozenki errepikatzen. Eta apusturik egin izan balitz, zalantzarik gabe, neskatoa aterako zen garaile.

“Etorri nire ondora, ipuin bat kontatuko dizuet” esan zuen izebak mutilzaharrak zenbait begitu jaurti zituenean, bi izebari eta beste bat berriz, zerbitzua deitzeko sokari. Umeak izebaren aginduari jarraituz, izeba jarrita zegoen bagoiaren tokirantz abiatu ziren, ideia oso gogoko ez bazuten ere. Ez zuten asko preziatzen ipuin kontalari gisa.

Ahopeka hitz egiten zuen, ia isilean, eta entzuleek hamaika aldiz mozten zioten narrazioaren ildoa, galdera zalapartatsu eta lotsagabeak eginez. Hala ere, interesik eta gatzik gabeko neskato on baten gaineko ipuinarekin jarraitu zuen.

Hain zen ona gure neskatoa, ezen mundu guztia zuen lagun, eta honela, azkenean, bere izaeraren goresle ziren hainbat zerbitzarik zezen basati baten atzaparretatik askatzea erdietsi zuten.

“Eta hain ona izan ez balitz, salbatuko ote zuten?” galdetu zuen neskato zaharrenak. Horixe bera zen mutilzaharrak galdetu nahi izan zuena.

“Bai, noski” esan zuen izebak gogo txarrez, “baina hain ona izan ez balitz, ez dut uste hain arin joango zirenik laguntza ematen”

“Entzun dudan ipuinik inozoena da” bota zuen neskato zaharrenak uste osoz.

“Hasiera baino ez dut entzun, oso tentelegia baita” esan zuen Cyril-ek.

Neskato gazteenak ez zuen komentariorik egin, izan ere aspaldi ekin baitzion bere lelorik maiteena errepikatzeari.

“Ez duzu arrakasta handirik kontalari gisa” esan zion bat-batean mutilzaharrak bere zokotik.

Oharkabean harrapatu zuen izeba halako erasoak, eta berehala erne jarri zen.

“Oso zaila da, umeek ulertuko eta aldi berean gogoko izango duten ipuina kontatzea” bota zuen brast.

“Ez nago ados” esan zuen mutilzaharrak.

“Behar bada zuk zeuk kontatu nahi diezu ipuin bat” erantzun zion izebak.

“Hori, kontatu ipuin bat” eskatu zion neskato zaharrenak.

“Bazen behin” hasi zen mutilzaharra, “Bertha izeneko neskato zinez ona”.

Umeen hasierako arreta, apurka-apurka desagertzen hasi zen, kontalaria kontalari, ipuin guztiek hasiera berdin-berdintsua baitzuten.

“Agintzen zioten guztia egiten zuen, inoiz ez zuen gezurrik esaten, ezta jantzirik zikindu ere, pudinak mermeladazko pastelak legez jaten zituen, ikasgaiak bikain barneratzen zituen eta ondo hezita zegoen.”

“Polita al zen?” galdetu zuen neskato zaharrenak.

“Ez zuek bezain polita” esan zuen mutilzaharrak, “baina nazkagarri ona zen”.

Azken esaldi honek, istorioarekiko arreta berpiztu zuen umeengan: nazkagarri hitzak ontasunari itsatsirik, halako erakargarritasun misteriotsu bat sortzen zuen. Izebaren ipuinetan agertzen ez zen sinesgarritasuna ematen zion.

“Hain zen ona” jarraitu zuen mutilzaharrak, “ezen medaila ugari irabazi baitzituen eta, kateorratzaz josita, paparretik eskegita eramaten zituen. Bata, agindutako guztia betetzen zuelako; bestea, beti garaiz heltzen zelako eta hirugarrena, portaera ona zuelako. Metalezko medaila handiak ziren eta oinez zihoala, batak bestea jotzean, dilin-hotsa egiten zuten. Herrian ez zegoen hainbeste medaila zituen umerik, beraz, guztiek zekiten ikaragarri ona zela.”

“Nazkagarri ona” azpimarratu zuen Cyril-ek.

“Jende guztiak hitz egiten zuen bere ontasunari buruz eta lurralde hartako Printzeak haren berri izan zuenean, astean behin, herriaren kanpoaldean zuen jardinean ibiltzeko baimena eman zion. Jardina ederra zen eta umeak ezin ziren bertan sartu, beraz, ohore handia zen Bertharentzat.”

“Ardirik ba al zegoen?” galdetu zuen Cyril-ek.

“Ez” erantzun zion mutilzaharrak, “ez zegoen ardirik”.

“Zergatik?” aurreko erantzunaren ezinbesteko galdera.

“Ez zegoen ardirik” hasi zen mutilzaharra, “zeren Printzearen amak amestu zuen bezala, bere semea ardi batek erasota edo hormako erloju bat gainera jausita hilko baitzen. Ondorioz, etxean ez zuen ez ardirik ezta erlojurik ere.”

Izeba harri eta zur gelditu zen.

“Eta azkenean, ardiren batek edo gainean eroritako erlojuak hil ote zuten printzea?” galdetu zuen Cyril-ek.

“Oraindik bizirik dago, hortaz, ez dago jakiterik ametsa egia bilakatuko denentz” esan zuen axolarik gabe. “Hala ere, ardirik ez bazegoen ere, batetik bestera korrika zebiltzan txerri ugari zegoen”

“Zein koloretakoak ziren?”

“Batzuk beltzak eta buru zuriak, besteak zuriak orban beltzekin, beste batzuk ostera, beltz-beltzak, baita grisak orban zuriekin ere, eta azkenik, zuri-zuriak zirenak ere bazeuden”.

Kontalariak eten bat egin zuen umeen irudimena jardinaren barneko bitxikerietan murgil zedin. Ondoren, ipuinarekin jarraitu zuen:

“Bertha oso goibel sentitzen zen jardinean lorerik ez zegoelako. Hara joan aurretik, begiak malkoz beteta zituela, izebei zin egin zien, ez zuela Printze onberaren lorerik hartuko, eta halaxe, hitza gordetzeko asmoa zuen. Baina lorerik ez zegoenez, gure neskatoa barregarri gelditu zen.”

“Zergatik ez zegoen lorerik?”

“Txerriek guztiak jan zituztelako” esan zuen mutilzaharrak berehala. “Lorazainak zera esan zion, ezinezkoa zela aldi berean loreak eta txerriak izatea. Orduan, Printzeak txerriak aukeratu zituen.”

Printzearen erabakiak oso harrera ona izan zuen umeengan, izan ere, gehienek beste aukera hartuko zuten seguraski.

“Jardinean, bazeuden bestelako gauza atseginak ere: urdin, berde eta urre koloreko arrainez beteriko umaelak, bat-batean esaldi zorrotzak botatzen zituzten papagaiak eta egun osoan kantu-kantari aritzen ziren kolibriak. Bertha hara eta hona zebilen atsegin handiz eta zera pentsatu zuen; ”Hain ona ez banintz, ez nuke aukerarik izango jardin honetara sartzeko eta hemen dagoen guztiaz gozatzeko”, eta aurrera jarraitzean, medailen dilin-hotsak zenbateraino ona zen gogorarazten zion.

Orduantxe, otso bat agertu zen txerritxoren bat afaltzeko asmoz.”

“Zein koloretakoa zen?” galdetu zuten umeek, bat-batean piztutako interesak bultzatuta.

“Lokatz kolorekoa goitik behera, mihi beltz eta begi grisekin, ankerkeria azaltezinaren ispilu. Lehenik eta behin, otsoak, Bertha ikusi zuen, amantala hain zuri eta garbia zuenez, urrunetik ikus baitzezakeen. Bertha otsoa beragana zuzen-zuzenean zetorrela konturatu zen eta orain, aldiz, jardinera sartzeko baimena lortu izanak nahigabetu egiten zuen. Korrika hasi zen, ahalik eta arinen, eta atzetik otsoa, salto eta oinkada ikaragarriak eginez. Azkenean, mirto sasi zarratu bat ikusi eta haren atzean ezkutatu zen. Otsoa sasitzaren inguruan usaintzen hasi zen, mihi beltz handi hura ahotik eskegita eta begi gris zurbilek amorru bizia erakusten zutelarik. Berthak beldur ikaragarria zuen eta bere buruari esan zion: “Hain ona izango ez banintz, orain herrian egongo nintzateke arriskutik kanpo”. Nolanahi ere, mirtoaren usain gogorrak ez zion aukerarik ematen otsoari Bertharen gordelekua deskubritzeko, eta gainera, sasitza hain zen zarratua, ezen denbora luzez inguruan bueltaka ibilita ere, ez bailuke inondik inora neskatoaren arrastorik ikusiko. Hortaz, neskatoa alde batera utzi eta txerritxo bat harrapatzea hobe zuela pentsatu zuen.

Otsoa hain hurbil ikustean, Bertha dardara batean hasi zen eta, honela, paparrean zeramatzan medailak ere dardarka hasi ziren. Portaera ona izateagatiko medailak obedientziaren eta puntualtasunaren medailen kontra jo zuen. Otsoa etsita zegoen, baina medailen dilin-hotsa entzutean, gelditu egin zen bat-batean, adi-adi, hotsa sasitzatik baitzetorren. Bat-batean sasitzara salto egin zuen, garaipen gosezko begi gris zurbil eta ankerrekin, eta Bertha handik arrastaka atera ondoren, oso-osorik irentsi zuen. Utzi zuen bakarra hauxe: oinetakoak, jantzi zarpail batzuk eta ona izateagatik irabazitako hiru medailak.”

“Txerritxoren bat hil al zuen?”

“Ez, ihes egin zuten guztiek”

“Hasiera kaskarra du” esan zuen neskato gazteenak, “baina bukaera benetan bikaina da.”

“Entzun dudan istoriorik politena da” esan zuen neskato zaharrenak uste osoz.

“Entzun dudan ipuin polit bakarra da” esan zuen Cyril-ek.

Izeba ez zetorren bat.

“Egon badago ipuin egokiagorik umeei kontatzeko! Urte askotako irakaspen arduratsuak zapuztu dizkidazu.”

“Nolanahi ere” esan zuen mutilzaharrak gauza guztiak hartuta eta joateko prest, “umeak hamar minutuz isilik egotea lortu dut, zuk lortu ez duzuna alegia”

“Emakume gizajoa!” pentsatu zuen, Templecombe-ko geltokiaren nasatik zihoala. “Txarrena da umeek horrelako ipuin desegokiak eskatuko dizkiotela hurrengo sei hilabeteetan.”

Printze zoriontsua

Oscar Wilde (egokitzapena)

Hiriko eraikin guztien artean Printze Zoriontsuaren estatua gailentzen zen. Urrezkoa zen goitik behera; begiak zafiroak ziren, eta ezpata-burua errubi gorri batez hornitua zegoen.

“Haize-orratza bezain ederra da” –esan zuen nagusien kontseiluko buruak, “baina ez da oso praktikoa”.

“Zergatik ez zara Printze Zoriontsua bezalakoa?” esan zion ama batek ilargia eskatzen ari zitzaion seme negartiari-. “Printze Zoriontsuak ez du egundo negarrik egiten”.

“Pozten naiz ikusteaz munduan badela zorionez beteriko norbait”, xuxurlatu zuen gazte desengainatu batek estatuari begira.

“Aingeru itxura dauka”, esan zuten hospizioko umezurtz batek.

Gau batez, enara txiki bat hegaldatu zen hiri gainetik. Bere ahizpak Egiptora joanak ziren duela sei aste, baina bera geratu egin zen inguruko palmondo batez maitemindu zelako. Udaberri hasieran aurkitu zuen erreka ertzean. Hain zen lerdena palmondoa ze enara geratu egin zen berarekin hitz egiteko.

“Maite zaitut”. Esan zion enarak. Eta palmondoak, bizkarra makurtuz, erreberentzia egin zion.

Orduan, enara jira-biraka hasi zen palmondoaren inguruan. Pirueta konpasatuak eskaini zizkion, sinfonia baten antzera: andante, allegro ma non troppo, molto vivace…

“Baina zertan ari zara?” esan zioten beste enarek. “Negozio ederra egingo duzu txakurraundirik bako maitale horrekin! Horrek diru gutxi eta senide ugari”.

Eta halaxe zen, inguru guztia palmondoz beterik baitzegoen.

Udagoiena heldu zenean enara guztiak Afrika aldera joan ziren. Orduan, enara maitemindua bakarrik sentitu zen, eta aspertuta ere bai bere maitalearekin: “hain da isila! gainera, seguru haizea ere gatibatu nahian dabilela. Gurea ezinezkoa da, bera hortxe beti, kieto, eta ni ibili zale”.

Azkenean, ezinbesteko galdera egin zion enarak: “etorri nahi duzu nirekin?”. Baina palmondoak ezetz esan zion adarrei eraginez.

“Agur” xume bat esanda alde egin zuen enarak.

Piramideen gainetik igaro ostean, hirira heldu zen. Ostatu bila aritu zen harik eta Printzearen estatua ikusi zuen arte: “Hementxe hartuko dut ostatu, leku ederra da eta ondo aireztatua gainera”. Honela, Printze Zoriontsuaren magalean pausatu zen.

Loak hartzeko zegoela, ur-tanta bat jausi zitzaion gainera. “Hau bai arraroa”, esan zuen. “Zeruan lainorik ez eta euri-tantak jausten ari dira”.

Orduan beste tanta bat erori zen. “Hau gehiegi da, zertarako behar dut estatua bat euritik babesteko ez bada?” esan zuen. “Alde egin beharko dut hemendik”.

Baina hegaz hasi orduko, hirugarren tanta bat erori zen. Orduan, gorantz begiratu eta zer ikusiko eta, Printze Zoriontsuaren begiak negarrez ikusi zituen.

“Nor zara zu?” galdetu zion enarak. “Printze Zoriontsua naiz” erantzun zuen. “Orduan, zoriontsua bazara, zergatik ari zara negarrez?” berriro ere enarak.

Eta printzeak bere historia kontatu zion: “Bizirik nintzelarik, gizona nintzelarik, bozkarioz beteta bizi nintzen. Ez nekien zer zen negar egitea. Lorategietan dostatzen nintzen, eta saloi handietan ibiltzen nintzen dantza hona eta dantza hara. Horrexegatik deitzen zidaten nire herrikideek Printze Zoriontsua, benetan nintzelako zoriontsua. Eta halaxe bizi nintzen, eta halaxe hil nintzen. Eta orain, hemendik goitik, herriaren miseria guztiak ikusten ditut. Bihotza berunezkoa badut ere, negar egiten dut”.

“Berunezkoa? Ez al zen ba urrezkoa estatua osoa” esan zuen berekiko enarak printzea sentiberago ez jartzeko.

“Hemendik goitik txabola triste bat ikusten dut –hasi zen Printzea, “Barruan emakume bat dago mahai aurrean eserita. Ondoan bere semetxoa dago, gaixorik: kalentura dauka. Enaratxo maitea, eramango zenioke andreari nire ezpata-buruko errubia?”

Eta enarak: “Egiptora joan behar dut. Zain dauzkat nire adiskideak”.

“Enaratxo, enaratxo. Geratu nirekin, gaurko gaua baino ez da izango”

“Ondo da” esan zuen enarak, “hotz egiten du hemen, hala eta guzti, gaurko honetan zurekin geratuko naiz, eta mezulari-lana egingo dut”.

Orduan, enarak Printzearen errubia hartu eta herriko teilatu gainetik igaro zen harik eta txabola tristera heldu zen arte. Umeak kalenturarekin jarraitzen zuen, eta ama, nekearen nekez, lo zegoen.

Enarak, jostunaren titara ondoan utzi zuen harribitxia. Eta umearen gainean hasi zen hegalditxoak egiten, hegoekin umearen bekokiari haize ematen.

“Hau freskura” esan zuen umeak. “Badirudi sendatu egin naizela”, eta loak hartu zuen.

Enara, orduan, Printze Zoriontsuarengana itzuli zen, eta zer egin zuen kontatu zion. Gero, erreka aldera jo zuen bainu txiki bat hartzeko.

“Hau bai bitxia” esan zuen ornitologia irakasleak, “Neguan enarak, otrotanto!”. Eta fenomeno antinatural honi buruzko artikulu luze bezain ulergaitza idatzi zuen herriko gazetan.

Egunez hortik zehar ibili ostean, gaua abaildu zenean berriro itzuli zen estatuaren babesera.

“Zer moduz Printze? Ba al duzu enkarguren bat Egiptorako?”

“Enaratxo, enaratxo, geratu zaitez nirekin, gaurko gaua baino ez da izango. Han, Barrenkalean, gazte ameslari bat ikusten dut bere etxeko ganbaran, mahai gainean abailduta eta paperez inguratuta. Antzerki-lan bat dauka amaitzeko, baina hotz gehiegi egiten du idazten jarraitzeko. Tximinian surik ez dago, eta sabela hutsik dauka.”

“Ondo da” esan zion enarak. “Gaurkoagatik geratuko naiz. Ekatzu beste errubi bat”

“Ez daukat errubi gehiago. Begiko zafiroak baino ez zaizkit geratzen, Indiatik ekarri zituzten duela mila urte baino gehiago. Kendu egidazu zafiro bat eta emaiozu gazteari.”

“Printze maitea” esan zuen enarak “nik ezin dut holakorik egin”, eta negarrez hasi zen.

“Enaratxo, egizu nik esandakoa”

Orduan, enarak, Printzeari begi bat kendu eta gaztearen ganbarako mahai gainean utzi zuen. Gaztea esnatu zenean, han ikusi zuen harribitxia.

“Azkenean norbaitek estimatu du nire lana. Miresleren bat izango da” esan zuen gazteak inoiz baino animosoago.

Enarak, enkargua egin ostean, portu aldera egin zuen. “Egiptora noa” esan zien portuko marinelei, baino inork ez zion jaramonik egin.

Gauean Printzearengana itzuli zen.

“Enaratxo, enaratxo, geratu zaitez nirekin, gaurko gaua baino ez da izango. Han, Zeharkalean, neskato bat ikusten dut pospoloak saltzen. Pospolo guztiak jausi zaizkio, eta etxera dirurik eroaten ez badu, aitak jo egingo du. Horrexegatik dago neskatoa negarrez. Enaratxo, kendu egidazu beste begia eta emaiozu neskatoari”.

“Printze maitea” esan zuen enarak “nik ezin dut holakorik egin”, eta negarrez hasi zen.

“Enaratxo, egizu nik esandakoa”

Orduan, enarak, Printzeari beste begia kendu eta neskatoarengana joan zen. Suabe-suabe, zafiroa utzi zion sorbalda gainean: zafiroa neskatoaren eskuetaraino irristatu zen. Akabo negarrak eta estualdiak!

Enara Printzearengana itzuli zen. “orain, itsu zaudenez, zurekin geratuko naiz betiko.”

“Ez enaratxo” esan zuen printze koitaduak, “Egiptora joan behar duzu”.

“Esana dago: zurekin geratuko naiz betiko” errepikatu zuen enarak. Eta printzearen oinetan lokartu zen.

Biharamunean, Printzearen sorbalda gainean pausatu eta urrutiko parajeetan ikusitakoa aritu zitzaion kontatzen, esaterako, mundua bezain zaharra den esfinge jakintsuarena; gameluen martxa geldoan doazen merkatariena; ebanoa bezain beltza den Mendietako Erregearena; palmera baten gainean lo datzan sugetzar berdearen kontuak, eta beste hainbat holako.

“Enaratxo, maitea” esan zion Printzeak, “benetan ederra da kontatzen didazuna, baina nahiago dut gizon-emakumeek sufritzen dutena ezagutzea. Egintzazu hegaz herri gainetik eta kontaidazu ikusten duzuna”.

Enara hegazka hasi zen: aberatsak ikusi zituen euren jauregietan, eta eskekoak aberatsen ateetan. Ume gosetiak ikusi zituen herriko kale gorrienetan hotza pasatzen. Ume bi ikusi zituen bata bestearen ondoan elkarri beroa ematen.

“Hau gosea”, umeek

“Alde hemendik”, ostera, ingurua zaintzen zuen guardia batek.

Enara Printzearengana joan zen eta ikusitakoaren berri eman zion. Eta Printzeak:

“Urre-gorri finez nago estalita, kendu egizkidazu urre-kapa guztiak eta emazkiezu pobreei”.

Eta halaxe egin zuen enarak: urre-kapa guztiak kendu zizkion, eta Printze Zoriontsua distirarik eta edertasunik gabe geratu zen. Urrea pobreen artean banatu zuen, eta umeen begitarteetan bozkarioa baino ez zegoen dagoeneko.

“Badugu zer jana!” oihukatzen zuten pozarren.

Hortik gutxira elurra iritsi zen, eta gero izotza. Kaleek, distiraren distiraz, zilarrezkoak ziruditen: Etxeetako hegaletan izotzezko kandelak zeuden zintzilik. Umeak, berriz ere dostari, izotz gainean irristatzen ziren.

Enaratxoa, ostera, hotz zen, baina ez zuen Printzea bakarrik utzi nahi: bihotz-bihotzez maite zuen. Ogi-mamiak biltzen zituen okinaren ate aurrean, eta hegoei eragiten zien gorputza berotu nahian.

Baina azkenean konturatu zen hiltzera zihoala. Azken indarrak bildu eta Printzearen sorbaldan pausatu zen.

“Agur, Printze maitea” xuxurlatu zuen, “musukatu ahal dizut eskua?”

“Pozten naiz azkenean Egiptora zoazela ikusteaz” esan zuen Printzeak. “Denbora luzez izan zara nirekin, horregatik, eskuan ez, ezpainetan emoidazu musua, nik ere maite zaitut-eta”.

Eta enarak: “Ez noa Egiptora, heriotzaren etxera noa. Heriotza eta ametsa ahizpak omen dira.”

Eta Printze Zoriontsuaren ezpainak musukatu eta bere oinetan erori zen hilik.

Orduan, harrabots izugarria atera zen estatuaren barrualdetik. Berunezko bihotza bi zatitan puskatu zen. Ikaragarrizko hotza egiten zuen.

Hurrengo goizean, egunero lez, Herriko Nagusien Kontseilua batu zen Plaza inguruan. Kontseilu-buruak, abesbatzako korifeoa bailitzan, estatuari begiratu eta hauxe esan zuen:

“Ze itxura negargarria daukan Printze Zoriontsuak!”

“Benetan negargarria” esan zuten korokoek.

“Negargarria baino okerrago, eskekoa ematen du” esan zuen korifeoak.

“Hori, hori, eskekoa” korokoek.

“Gainera” esan zuen nagusiak, “txori bat dago hilda estatuaren oinetan. Bando bat atera beharko dugu txoriak hona hiltzera etorri ez daitezen debekatuz”.

Kasualki, inguruan zebilen Udaletxeko idazkariak, papertxo baten apuntatu zuen Herriko Nagusien kontseilu-buruak esandakoa.

Halaxe, behera bota zuten Printze Zoriontsuaren estatua, eta fundidu egin zuten. Orduan, kontseilu-buruak, Herriko Nagusien Kontseilua deitu zuen hurrengo egunerako, estatua zaharretik lortutako metalarekin zer egin zezaketen erabakitzeko. Eta hauxe okurritu zitzaion: “beste estatua bat egin dezakezu, esate baterako, nirea”. “Edo nirea” esaten zuten aldi berean gainerako kontseilu-kideek.

Eta halaxe jarraitzen dute oraindik ere, eztabaida hutsean. Bitartean, “hau bai bitxia” esan zuen Fundizioko enkargatuak. “Berunezko bihotz honek ez du urtu nahi, zaborretara bota beharko dugu”.

Eta zabortegira bota zuten, enara hila zetzan zabortegira hain zuzen ere.

“Ekarridazuz hiriko bi gauza ederrenak” eskatu zion Jainkoak aingeruetako bati.

Eta aingeruak berunezko bihotza eta txori hila ekarri zizkion.

“Ondo aukeratu duzu” esan zuen Jainkoak, “enara paradisuko lorategian ibiliko da kantari, eta Printze Zoriontsuak nire laudorioak errepikatuko ditu”.

Markoa

Saki

- Ez dut batere gogoko emakume horren hitz egiteko modua –esan zion Clodoveok kazetari lagunari-. Beti dabil esaka koadro batzuk “azaleraino sartzen direla”, legena balira bezala.

- Henri Deplis-en historia gogorarazten dit –esan zuen kazetariak. Ez al dizut inoiz kontatu?

Clodoveok ezetz egin zuen buruaz.

- Henri Deplis, jatorriz, Luxenburgoko Dukerri Handiko hiritarra zen. Asko pentsatu eta gero merkataritza-bidaiari moduan hasi zen lanean. Merkatal egitekoek Dukerri Handiko lurraldez haratago eraman zuten behin baino gehiagotan. Italiako iparraldeko hiri batean zegoela albiste bat heldu zitzaion etxetik: urruneko ahaide baten herentzia tokatu zitzaion.

Ez zen aparteko dirutza, ezta Henri Deplis moduko pertsona xume batentzat ere, edozein modutan, itxura baten kalterik gabea zirudien oparotasunean murgildu zen. Honela, bertako artea sustatzen hasi zen, alegia, Andrea Pincini signorearen tatuaje-lanak.

Pincini jauna Italiak egundo izan duen tatuaje-maisu handiena zen, baina bizitzaren gorabeherek horrenbeste xaxatu zuten ezen, 600 liberaren truke, Henri Deplis bere bezeroaren bizkarra tatuatzen hasi baitzen, sorburutik gerriraino, Ikaroren erorialdia maisuki marraztuz. Grabatua amaitu ostean, etsitu samar agertu zen Deplis jauna, zeharo konbentzituta baitzegoen, Ikaro, Wallenstein jeneralak Hogeita Hamar Urteko Gerlan irabazitako gotorleku bat zela. Hala ere, gustura geratu zen lanarekin. Marrazkia ikusteko pribilegioa izan zutenen iritziz, Pinciniren maisu-lan handiena zen.

Pinciniren ahaleginik neketsuena eta hondarrekoa izan zen. Lana kobratzeko asti barik, artista miresgarria beste mundura joan zen.

Hilobia bi kerubin hegaldunez apaindua zegoen, lekurik apenas uzten ziotenak horrenbeste maite zuen artea praktikatzeko. Baina Piniciniren alarguna geratzen zen, eta seiehun libera zor zizkioten. Inoizko krisirik handienean murgildu zen Deplis jauna. Herentzia txikituz zihoakion apurka-apurka; kantitate ziztrin bat baino ez zitzaion geratzen eta, ardo faktura bat eta beste zor txiki batzuk ordaindu eta gero, 430 libera baino ez zitzaizkion geratzen alargunari ordaintzeko.

Emakumea haserre bizi zegoen, ez horrenbeste, berak esan bezala, 170 libera gutxiago ordainduko zitzaizkiolako, baizik eta bere senar zenduaren maisu-lana gutxietsi egiten zelako. Astebeteko epean, Deplis jaunak 405 liberara jaitsi zuen bere eskaintza, eta are haserreago agertu zen alarguna. Sasoi hartan, txutxu-mutxu bat heldu zen Deplis jaunaren belarrietara:

alargunak artelana saltzea eskaini omen zion Bergamoko Udalari, eta Udalak onartu egin zuen. Deplis jaunak ahalik eta isilen alde egin zuen eskualde hartatik, eta atseden ederra hartu zuen beren egitekoek Erromara eraman zutenean, espero baitzuen inor ez zela ez beraz ez marrazki opetsuaz oroituko.

Baina bizkarrean zeraman itsatsia hildakoaren talentua. Halako baten, bainu turkiar bateko korridore lurrundu baten zegoela, jabeak, Italiako iparraldekoa bera, arropak jantzi zitzala eskatu zion, erabat kontra baitzegoen Ikaroren erorialdi ospetsua publikoki erakusteaz Bergamoko Udalaren baimenik gabe.

Zarraparra zabalduz zihoan neurrian jendearen arreta piztu zen eta zainketa-lanak ere areagotu egin behar izan ziren. Deplisi ezinezkoa gertatzen zitzaion, egunik beroenetan ere, itsasoan edo errekan bainuak hartzea: samarainoko bainu-jantzia eraman behar izaten zuen. Hortik gutxira, Bergamoko agintariek pentsatu zuten itsasoko ur gazia kaltegarria izan zitekeela artelanerako, eta agindu bat atera zuten Deplis jaunari itsasoan bainatzea erabat debekatuz. Zorionez, Deplisen merkataritza-etxeak beste herrialde batera bidali zuen lanera: Bordele ingurura.

Pozak, hala ere, Italia eta Frantziaren arteko mugaraino baino ez zion iraun. Agindu ofizial baten arabera, ukatu egin zitzaion Italiatik ateratzea, eta jakinarazi zioten erabat debekatuta zegoela artelan italiarren esportazioa.

Lanean hasi zen Luxenburgo eta Italiako gobernuen arteko diplomazia. Une batez, laino beltzak agertu ziren Europako zeruan, gatazka piztu zitekeenaren seinale. Italiako gobernuak bere horretan jarraitzen zuen; ez zitzaion batere axola Deplis-en etorkizuna ezta oraina ere, baina ez zuen inondik inora onartuko Ikaroren erorialdia artelana, Bergamoko Udala izanik jabea, Italiatik ateratzerik.

Zalaparta motelduz joan zen, baina Deplis koitadua, nahiko lotsakorra berez, zurrunbiloaren erdian aurkitu zen berriro ere hilabete batzuk geroago. Aleman bat agertu zen, arte aditua nonbait, Bergamoko Udalaren baimena lortu zuena artelan ospetsua aztertzeko. Bere ustez, Ikaroren erorialdia Pincini faltsu bat zen, ziurrenik maisuarekin ibilitako ikasleren batek egina. Esan beharrik ez dago Deplisen lekukotzak ez zuela ezertarako balio, marrazkia ziztatu zioten tarte luzean narkotikoen efektupean egon baitzen.

Italiako arte-aldizkari baten zuzendariak ezeztatu egin zituen aditu alemaniarrak esandakoak eta eginahalak egin zituen adituaren bizitza pribatua duintasunetik urrun zebilela frogatu nahian. Italiak eta Alemaniak piztu zuten suziria eta gutxira Europa osoa sartu zen eztabaidan. Itzelezko liskarrak bizi izan ziren Espainiako parlamentuan eta Kopenhage Unibertsitateak urrezko domina oparitu zion aditu alemaniarri, nahiz eta, gerora, batzorde bat eratu zuen frogak tokian bertan aztertzeko. Parisen, bestalde, bi ikasle poloniarrek beren buruaz beste egin zuten gertakariaz zuten iritzia plazaratzeko.

Bitartean, artista dohakabeak maldan behera jarraitzen zuen eta inor ez zen harritu anarkista italiarren bandora pasatu zela jakiterakoan. Gutxienez lau aldiz jarri zuten Italiako fronteran, atzerritar arriskutsu eta fidagaitza zela argudiatuz, baina bueltan bidali zuten behin eta berriro, Ikaroren erorialdia antzeztea egokituko balitzaio bezala. Azkenik, Genovako kongresu anarkista baten zegoela, kamarada batek, eztabaida sutsuaren erdian, likido korrosibo bat jaurti zion bizkarrera. Jantzita zeraman alkandora gorriak gutxitu egin zituen kalteak, baina Ikaroa erabat desitxuratuta geratu zen, ez ezagutzeko moduan.

Erasotzaileari errieta gogorra egin zioten kamarada anarkistari eraso egiteagatik, eta zazpi urteko kartzela-zigorra jarri zioten altxor artistiko nazionala hondatzeagatik. Ospitaletik ateratzeko moduan izan bezain laster, Henri Depli fronteran jarri zuten atzerritar zitalaren etiketapean.

Pariseko kale atseginetan bazabiltzate, batez ere, Arte Ederren Ministerioaren inguruan, itxura kuzkur eta etsituko gizon batekin egin dezakezue estropezu. Lehenengo berban erreparatuko diozue Luxenburgoko doinua duela. Uste du, edo horixe da bere ilusioa behintzat, Miloko Venusek galdutako besoetako bat dela, eta Frantziako gobernuak galdutako pieza erosiko duelakoaren esperantzaz bizi da. Gainerako guztian, erabat zentzuduna dela esango nuke.

Sukaldaria

Giovanni Bocaccio

Entzun izango zenuten, ikusi ez baduzue ere, micer Conrado Florentziarra, betidanik izan zela gizon xahutzaile, liberal, eskuzabal, txakurzale, txorizale eta beste zaletasun askoren jabe.

Egun batez, Peretola herrixka ondoan belaz-ehizan zebilela, kurrilo bat harrapatu zuen, eta pieza samurra eta sendoa zela ikusirik, bere sukaldariari eman zion kurriloa labean erre eta afarian zerbitza zezan. Sukaldaria, Veneziarra jatorriz eta izenez Chichibio, tontolapiko galanta zen. Kurriloa hartu eta labean erre zuen ondoen zekien bezala. Erdi erreta zegoela eta lurrin ezin goxoagoa jariatzen zuela, Brunetta izeneko auzoko emakume bat sartu zen sukaldean, Chichibioren maite-laguna alegia. Hegaztiari zerion erre-usain desiragarriak pieza dastatzeko irrika piztu zion emakumeari eta, halaxe, kurrilo-izter bat eskatu zion sukaldariari. Baina sukaldariak, trufa eginez, “ezinezkoa da, Brunetta andrea, ezinezkoa da” esan zion kanta-kantari.

- Izterra ematen ez badidazu zin degizut ez dizudala mesederik txikiena ere egingo.

Eztabaida txiki baten ostean, Chichibiok, bere maitale kuttunari atsekaberik ez eragiteko, izterra moztu eta eman egin zion.

Egun hartan gonbidatu asko bildu ziren nagusiaren mahai bueltan. Kurriloa izter bakarrarekin zerbitzatu zuten. Gonbidatuetako batek, lehena konturatzean, harridura erakutsi zuen; orduan, Conradok, sukaldariari deitu eta beste izterra non zegoen galdetu zion.

Veneziarra, gezurtia jaiotzez, atrebentzia osoz erantzun zion kurriloek hanka bakarra zutela.

- Zer uste duzu zuk, kurrilo asko ikusitakoa naiz! –nagusiak.

- Esan dizudana, nagusi jauna, egia berdaderoa da eta, nahi baduzu, bizirik dauden kurriloak ikusita erakutsiko dizut halaxe dela.

Mahaikide guztiek barre egin zuten sukaldariaren okurrentzia entzunda, baina Conrado, mahai bueltan zeuden pertsona bereziekin adeitsu agertu nahirik, hauxe erantzun zion sukaldariai.

- Tunante halakoa, zeure horretan jarraitzen duzula ikusita, alegia, nire bizitza osoan ikusi eta entzun ez dudana frogatu nahian, bihar bertan ikusiko dugu zuk diozuna egia ote den; baina kontrakoa frogatzen bada, zin degizut, luzaroan gogoratuko dituzula zure ergeltasuna eta burugogortasuna. Momentuz, bere horretan utziko dugu kontua: joan zaitez.

Hurrengo egunean, Micer Conrado, gau osoan begiak itxi ezinik egon zena, egunsentiarekin batera jaiki zen, sumindua oso sukaldariekin. Zaldira igo eta sukaldariari agintzen dio bera ere zaldi gainera igotzeko eta atzetik jarrai zekiola. Errekatxo batera heldu ziren, erreka-ertzetan kurriloak egoten zirelako beti ordu horretan.

- Ikusiko dugu bietako zeinek duen arrazoia –ziotson nagusiak.

Veneziarrak ikusik nagusiak baretu gabe jarraitzen zuela, barkamena eskatzeko moduren bat pentsatzen aritu zen, baina alperrik. Alde egiteko gogoa piztu zitzaion, baina ez zuen horretarako adorerik, beldurra sorrarazten baitzioten nagusiaren mehatxuek. Gainera, zelan egin ihes nagusiak berak baino zaldi hobeagoa izanik? Horrela, ikaraturik begiratzen zuen alde guztietara, hanka biren gainean pausatuta zeuden kurriloak baino ez zekusan han-hemen.

Erreka-ertzean dozena bat kurrilo ikusi zituen hanka baten gainean pausatuta, halaxe egiten badute lo daudenean. Segituan, hauxe diotso nagusiari:

- Han! Bart esandakoa egia berdaderoa zen, ikusi kurrilo haiek, hanka bakarra dute den-denek.

- Atoan frogatuko dizut bi dituztela –esan zion Conradok-; itxaron apur bat.

Eta hegaztiengana hurbildu eta oihuka hasi zen:

- Hu, hu, hu…

Oihuok entzuteaz batera, kurriloak esnatu, bigarren hanka luzatu eta hegaka hasi ziren arin asko.

- Beraz, tunante hori, -esan zuen nagusiak- zenbat hanka dituzte kurriloek, bat edo bi? Zer diozu orain?

- Baina jauna -erantzun zion Chichibiok ataka honetatik zelan irten ez zekiela-, bart ez zenuen “Hu, hu, hu” egin; egin izan bazenu kurriloak bigarren hanka luzatuko zukeen, hemengo hauek egin duten bezalaxe.

Erantzun burutsu hau micer Conradoren gustukoa izan zen, eta haserrea ere joan egin zitzaion. Barreari ezin eutsiz esan zuen:

- Arrazoi duzu, Chichibio, zuk esan bezala egin behar nuen bart. Tira, barkatzen dizut, baino ez berriro holakorik egin.

Halaxe, erantzun zoli bati esker, sukaldariak gaztigua saihestu eta nagusiarekin adiskidetu zen.


booktegi.eus

JAVI CILLERO

xake-jokalaria

Antzerkia

GAUAZ GENEVAKO PARKE BATEAN

KARLOS CID ABASOLO

Javi Cillero (Bilbo, 1961) Kazetaritzan lizentziatua da EHUn. Itzulpen Masterra egin zuen Deustuko Unibertsitatean, eta Nevadako Unibertsitatean PH.D-a erdietsi zuen Euskal Literaturan, euskal literaturako detektibe fikzioa gai hartuta.

Euskal literaturari hainbat ekarpen egin dizkio sortzaile gisa, baita itzultzaile gisa ere (Mark Twain, Roald Dahl, Charles Dickens, Robert Bloch, Ross McDonald, Ernest Hemingway, Raymond Chandler eta Francis Scott Fitzgerald itzuli ditu euskarara), bi zereginak bere ibilbidean zeharo loturik egon direlarik. Haur eta gazte literaturan sortzaile gisa idatzi dituen lanak honako hauek dira: Eddy Merckxen gurpila (Zarauzko Udalak antolatutako Xabier Lizardi sariaren irabazle eta 1994an argitaratua), Thailandiako noodle izugarriak (2001), Kofi itsasora bidean (2001), eta Esne katilu batean ezkutatu egiten zen neska (2005). Helduen literaturari dagokionez, lau lanen egile dugu: Norena da Virginia City kronika-liburua (1995), Baiona blues ipuina (1996, Ignacio Aldecoa ipuin-lehiaketan irabazle), eta Hollywood eta biok (1999) eta Ero hiria (2005) narrazio bildumak, azken biak gaztelaniara itzuliak (Hollywood me mata, 2004, eta Ciudad de locos, 2008).

Narratzaile ez ezik, antzerkigile ere bada, antzerkigile saritua eta argitaratua, inondik ere: Bere Uztailaren laua, Renon izeneko antzezlanak Donostia Hiria saria irabazi zuen 1999an eta horri esker urte berean izan zen plazaratua, baita –eta batez ere– antzeztua ere, 2000. urtean, Donostiako Antzoki Zaharrean, Mikel Garmendia eta Juan Cruz Gurrutxaga aktoreen eskutik eta Aitzpea Goenagaren zuzendaritzapean.

Esku artean duzun liburu (digital) hau bere bigarren antzezlana da: Xake jokalariak, 2002an “Café Bar Bilbao” Teatro Laburreko Sarien II. edizioan irabazle izandakoa Kepa Gallegoren Sexua.org.asmoa antzezlanarekin batera. 2011n argitaratu zen paperezko edizioan, Artezblaik plazaratutako Teatro Laburreko Saria, Cafe Bar Bilbao 2001-2010 lan kolektiboan, eta lehenagotik dago Interneten irakurgai, http://www.teatro-testuak.com/ webgunean.

Xake jolalariak ez da (oraindik) antzeztua izan, baina haren irakurketa dramatizatua egin zuten Arriaga antzokiko foyerrean, 2007ko martxoko 5ean, Jose Cruz Gurrutxagak, Iñaki Ziarrustak eta Peio Gutiérrezek, Mikel Martínezen zuzendaritzapean.

Javi Cilleroren bi antzezlanen artean badira zenbait lotura: bien kokaguneak egilearen bizileku izan dira edo dira (Reno eta Geneva), biek bi pertsonaiaren arteko berriketa bat eta joko bat (dela xakea, dela apustua) dituzte oinarri, eta bietan bi pertsonaietako bat bestearentzat ezezaguna da. Xake jokalariak honek, bestalde, lotura estuak ditu, Javi Cillerok nahita bilatutakoak edo kasualitatezkoak, euskal literaturaren beste liburu batzuekin. Besteak beste: Bernardo Atxagaren Obabakoak narrazio-bilduma (xakearen eta bizitzaren arteko antzekotasuna azaltzean), Anjel Lertxundiren Otto Pette eleberria (solasaldi-egituran eta bi pertsonaietako bat bestearentzat ezezaguna izatean) eta Jon Miranderen Gauaz parke batean ipuina (Javi Cilleroren antzezlanak izenburu hori izan zezakeen Mirandek aurrea hartu ez balio). Era berean, Ingmar Bergmanen Zazpigarren zigilua filmetik ateratako pertsonaia bat dugu xakelarietako bat, erraz ezagutzen den sinbolismoaren tradizioan.

XAKE-JOKALARIA

Estudio txiki batean EMAKUME gazte bat eserita dago ohe ertzean, kaleko arropaz jantzita.

Ilun dago gela, bakarrik argi txiki bat dago gau-mahaian. Alboan medizina flasko ugari eta edalontzi bat, urarekin.

EMAKUMEA pilula pilo bat irensten ari da, bata bestearen ondoren. Bat, bi, hiru… hamar edo hogei pilula batera. Gero, EMAKUMEAK edalontzia hartu eta kolpe batean edaten du ura.

Azkenean, ohean etzaten da buruz gora.

EMAKUMEA ez da batere mugitzen.

Bat-batean, PERTSONAIA BAT agertzen da EMAKUMEARI begira. Ez zaio aurpegia ikusten PERTSONAIA horri.

PERTSONAIAK keinu bat egiten du eskuaz EMAKUMEAREN buruaren gainetik, laztanduko balu bezala. Eskuarekin zer edo zer zapaldu eta gero putz egiten du esku-ahurraren gainean.

Orduan ikusten diogu tatuaje bat eskuan PERTSONAIA horri: hareazko erloju bat.

Gero, PERTSONAIA gau-mahaiko argiaren ondoan gelditzen da.

Argiak dar-dar egiten du, piztu-itzali batzuk, eta azkenean amatatzen da.

Iluna.

Argia dator berriro, baina orain parke batean gaude.

Genevako Parc des Bastionsen xakelariak biltzen dira sarrera ondoko txoko batean. Zuriz pintatutako laukiez osatzen dute xake-esparrua lurrean, beltzez pintatutako laukiekin batera. Plastikozko irudi handi batzuk atonduta daude xakean egiteko: erregea, erregina, alfila, peoiak.

AGURE bat eta JOKALARIA aurrez aurre daude elkarri begira.

Une batez AGUREA eta JOKALARIA geldi-geldi geratzen dira piezei begira. Azkenean elkarrengana doaz eta bostekoa ematen diote elkarri.

JOKALARIA: Berriz ere, berdindu.

AGUREA: Bai.

JOK: Sinestezina da.

AGU: Ez pentsa.

JOK: Bai, sinestezina da.

AGU: Jokoa beti joko.

JOK: Aspaldiko partez izan dudan areriorik gogorrena zaitut.

AGU: Egia da?

JOK: Bai.

AGU: Bizitza osoan ibili naiz neure burua prestatzen.

JOK: Ez duzu hain zaharra ematen.

AGU: Oso engainagarria da itxura.

JOK: Zeuk esaten baduzu…

AGU: Baina zuk ere ondo jokatzen duzu eta gaztea ematen duzu.

JOK: Ez pentsa. Oso engainagarria da itxura.

AGUREA ondoko aulki batean esertzen da.

JOK: Hasieran kili-kolo ibili zara, baina laster berotu zara.

AGU: Etorri berria nintzen erietxetik.

JOK: Inor bisitatzetik?

AGU: Medikua ikustetik, hain zuzen ere.

JOK: Zer daukazu?

AGU: Azterketa sakon bat egin didate. Aipatu ezin daitekeen zer hori daukat.

Isilunea. JOKALARIA aulkira hurbiltzen da, AGUREAREN ondora.

JOK: Barkatu, ez nekien larria zenik.

AGU: Nola jakingo zenuen, ba? Erizainek esan didate ostera bat egitera joateko. Aztoratuta zebiltzan denak, ez ninduten asaldatu nahi. Bihar goizera arte ez da espezialista etorriko eta alferrik nenbilen ospitalean. Hobe lo pixka bat hartzea.

AGUREA eserlekutik jaikitzen da.

JOK: Ez da ideia txarra. Nahikoa berandu da-eta.

AGU: Baina lo eginez ez zait pasatuko. Medikuek esan dutenez, ez dut zer eginik. Hau edo bestea gertatuko da, baina nik ez dut zeresanik izango horretan. Ez onerako, ez txarrerako. Prozesuak aurrera egingo du eta kito.

AGUREAK zigarreta bat ateratzen du, baina zalantzan dago. Azkenean, piztu egiten du.

AGU: Dagoeneko, ez dio axola. Alabari deika ibili naiz baina ez zegoen etxean. Beharbada, motorrean joan da lagunarekin. Pentsatu dut taberna batera joatea, ardoa edatera. Bihar goizera arte alferrik nabil ospitalean. Oinez etorri naiz parkera, burua beste nonbait neukala. Konturatu gabe azaldu naiz betiko txokora, eta jokoan hasi naiz.

JOK: Arratsalde osoa eman dugu jokoan.

Isilune labur baten ostean AGUREAK jarrera aldatzen du.

AGU: Tira, ekingo diogu berriro?

JOK: Zuk nahi baduzu…

AGU: Ez daukat zer egin hoberik. Eta zuk?

JOK: Nik beti daukat zer edo zer esku artean. Baina itxarongo didate, itxaron behar didatenek.

Azkenean, AGUREAK zigarreta itzaltzen du etsita eta zakarrontzira botatzen du. Beste partida bat jokatzeko prestatzen hasi dira.

JOK: Dena den, harrigarri xamarra da: partida batzuk jokatu ditut kaleko xake-joko hauetan, eta erraz menderatu ditut aurkariak, zu izan ezik.

AGU: Nortzuk izan dituzu aurkari?

JOK: Jende xehea. Liburuzain bat, kriminaleko polizia bat, epaile bat.

AGU: Ez nekien poliziek xake-jokoa maite zutenik.

JOK: Polizia horrek bai. Maite zuen xakearen zehaztasuna. Benetako kasuetan, hau da, kalean, askoz ere nahasiagoak dira kontuak.

AGU: Polizia bat xakean….

JOK: Ez zuen txarto jokatzen, baina irabazi egin nion.

AGU: Eta lasai-lasai esan zizun polizia zela?

JOK: Igarri egin nion. Ohituta nago jendearen aurpegia eta keinuak aztertzen.

AGU: Ez da izango.

JOK: Bai, horixe.

AGU: Esango didazu zertan nabilen ni, orduan?

JOK: Aise.

AGU: Txantxetan ari zara.

JOK: Ez, benetan.

AGU: Tira, tira, ez adarrik jo niri.

JOK: Egiaz eta begiaz ari naiz.

AGUREA jaiki egin da eta jokalariaren aurrean ezartzen da.

AGU: Zera, begipean ipini behar dizut aurpegia aztertzeko?

JOK: Ez duzu zertan egin. Ezagun duzu zertan ibili zaren.

AGU: Hara!

JOK: Bai, ez duzu zertan keinu-meinurik egin.

AGU: Eta?

JOK: Zamalanak egin dituzu biltegi batean, baina orain erretiroa hartuta zaude.

AGU: Nola dakizu?

JOK: Egia da?

AGUREA eseri egin da berriro, bizkarra emanda jokalariari.

AGU: Bai… eta ez.

JOK: Nolatan, bai eta ez?

AGU: Ez duzula zehazki asmatu.

JOK: Nahi duzu…?

AGU: Jakina, zimurrei begiratuta, erraz atera daiteke erretiroa hartuta nagoela.

JOK: Dudan jartzen duzu nire ahalmena?

AGU: Ez, ez. Baina oso bestelako lanbidean aritu izan naiz.

JOK: Adibidez?

AGU: Arrantzalea nintzen. Laku ondoko herrixka batean. Oraindik ere arrain usaina darie nire hatz muturrei.

AGUREAK eskua erakusten dio. JOKALARIA jaiki eta beren lekuan jartzen hasi da xake piezak, beste partida bat hasteko edo. AGUREA eserita dago.

JOKALARIAK hankaz gora ezarri du erregea, nahita ezarri ere. AGUREA begira-begira gelditzen zaio.

AGU: Horrela kokatu behar dituzu piezak?

JOK: Zuk egia bihurtzen duzu. Nik, berriz, xakeko txotxongiloak.

AGU: Ez izan zakarra.

JOK: Zilegi zaizu gezurretan aritzea. Baina barru-barruan badakizu zuzen nabilela. Arrain-usain eta guzti.

AGUREA jaiki da etsita.

AGU: Bai, biltegi batean ibilia naiz.

JOKALARIAK behar den moduan jartzen du pieza esku artean biratuz.

AGU: Zorte kontua izan liteke, dena den.

JOK: Ez horixe. Nik ez dut zorterik erabiltzen. Ez xakean ez beste ezertan. Xakeak arauak ditu. Eta jendearen jokaerak ere bai.

AGU: Nola jakin duzu?

JOK: Esan dizut, ohituta nago.

AGU: Ohitura bitxiak dituzu.

JOK: Ez uste hain zaila denik. Xakean aritzea baino errazagoa duzu.

AGU: Baliteke. Xake-jokoa ez da mundu guztiarentzat egina.

JOK: Ados nago. Nik ez dut edonorekin jokatzen. Batzuk denbora-pasa ibiltzen dira. Bizpahiru mugimendu egin eta akabo partida. Dorrea, erregina, zaldia… Ustel irteten zaizkit. Baina zuk badakizu jokatzen. Irudipena daukat nire zain egon zarela aspalditik.

AGUREAK estropezu egiten du pieza batekin eta lurrera botatzen du. Gero, pieza jasotzen du eta bere lekuan kokatzen.

AGU: Urteak eman ditut jokoan. Aitak irakatsi zidanetik. Hasieran pentsatzen nuen ez zuela ezertarako balio izango. Baina aitak esan zidan jokoaren gorabeherak ondo ikasiz gero, bizitza osoan baliatuko nuela ikasitakoa.

JOK: Eta zer ikasi zenuen?

AGU: Adibidez, behin urrats bat egindakoan, ez dagoela atzera egiterik.

JOK: Zuhur jokatzen duzu.

AGU: Eta epaileak? Zer moduz jokatzen zuen?

JOK: Oso txarto. Iruzur egin nahi zidan.

AGU: Eta?

JOK: Harrapatu egin nuen.

AGU: Txakurrarenak botako zenizkion.

JOK: Isildu egin nintzen, utzi nion ziria sartzen neuri pare bat aldiz, eta hirugarrenean, jokaldi maltzur batez menderatu nuen. Goitik behera irauli zituen piezak, haserre.

AGU: Astakeria galanta!

JOK: Ezer gutxirako balio izan zion. Trikimailu guztiak ezagutzen ditut.

AGU: Orduan, zergatik jokatu nahi zenuen epailarekin?

JOK: Batzuetan, ezin aukeratu guk joko-laguna. Joko-lagunak berak aukeratzen gaitu. Baina nik ez ditut iruzurtiak atsegin.

AGU: Nik egia aitortu dizut lehenago.

JOK: Halabeharrez.

AGU: Ez zara nitaz fidatzen?

JOK: Zure egoeran dagoena ez da oso fidagarria, berez.

AGU: Eta zein da nire egoera?

JOKALARIAK erregina txiki bi ateratzen ditu patrikatik, zuria eta beltza. Erakusten dizkie biak AGUREARI eta esku batean biltzen ditu. Gero, beste eskuaz pieza bat hartu, AGUREAK ikusterik ez duela, eta aurrera daramatza esku biak ukabilean bilduta.

Orduan ikusten zaio JOKALARIARI tatuaje bat eskuan: hareazko erloju bat.

JOK: Zure txanda.

JOKALARIAK irekitzen du eskuineko eskua eta erregina zuria azaltzen da.

JOK: Zuria. Zeu hasiko zara oraingoan.

Lekuz aldatzen dira. JOKALARIA pieza beltzen aldera doa, AGUREA pieza zurienera. Heldu baino lehenago gelditzen da.

AGU: Egon pixka bat.

Urrutira zirkuko musika aditzen da.

AGU: Aditzen duzu? Ikuskizuna hasi da.

JOK: Nolako ikuskizuna?

AGU: Urtero-urtero zirkua etortzen da plaza honetara.

JOK: Bai auzo harrigarria. Auzo magikoa, batzuen esanetan.

AGU: Irudipena daukat ikusi zaitudala zirku inguruan.

JOK: Baliteke, maite dut zirku mundua.

AGU: Gauero bizitza arriskatzen duen jendea dabil hor.

JOK: Bizitza edonon arriskatzen da, egia esatera. Nahikoa modu ergelean, batzuetan. Esaiozu, adibidez, polizia horri. Edo epaileari berari.

AGU: Egunkarietan azaltzen direnak ikaragarriak dira.

JOK: Dagoeneko, badirudi ez dagoela legerik munduan.

AGU: Baina xake-jokoan arauak daude, behintzat.

JOK: Bai, eta errespetatu egin behar dira. Nik partida sail bat jokatzen dut parke honetan urtero. Partida horiek jokatzeko denbora amaitzen denean atsedenaldia hartzen dut. Bitartean, dena da posible.

AGU: Ni ez naiz inoiz etorri lehenago hona jokatzera.

JOK: Eta beldur zara?

AGU: Ez, ondo prestatuta nago-eta. Bizitza osoa eman dut ikasten.

JOK: Ez da eginkizun makala, ez alferra ere. Xake-jokoaren arauak zorrotzak baina zehatzak dira.

AGUREA pieza zuriak dauden lekuraino heltzen da.

AGU: Gehiago ikasiz gero, menderatu egingo zaitut.

JOK: Horrenbesteraino ez nuke esango. Baina saia zaitezte. Badugu denborarik.

AGU: Partida horretan pare-parean ibili gara. Alabaina, hurrengoan zerbait ikasita daukat eta beharbada menderatuko zaitut.

JOK: Nik ez dut inoiz jokoan galtzen. Gehienez, berdindu egingo dut batzuetan, harik eta neurea egin arte.

AGU: Profesionala zara?

JOK: Ez da hori nire ogibidea. Epaileak, poliziak… horiexek dira benetako ogibideak.

AGU: Bai, badakit. Nik ez dut inoiz benetako ogibiderik izan.

JOK: Zamalanak egitea ogibide horiek bezain duina da.

AGU: Ez dakit, zuk esaten baduzu…

AGUREA pieza zurien aldera doa, partida berria hasteko asmoz. Jokatzen hasten dira eta hala ibiliko dira aurrerantzean, partida amaitu arte.

JOK: Zera… egingo zenuke berriro? Hau da, atzera gaztea izanda, hasiko zinateke zamalanak egiten berriro?

AGU: Ez dut inoiz jakingo.

JOK: Baina bururatu zaizu inoiz besterik egitea?

AGU: Jakina. Garai batean herri txiki batera joatea bururatu zitzaidan. Arrantzan egitera. Txalupa txiki bat neukan, aitak emana. Arraina dago ugari lakuan, eta jateko beste atera daiteke.

JOK: Arrantzaleak eta arrainak bata besteaz elikatzen dira. Arrantzalearen eginkizuna arraina biltzea da. Eta lehen, itsaso ondoko herrietan uretara botatzen zituzten hildakoen gorpuak. Beraz, etengabe dabil zikloa.

AGUREAK zigarreta bat piztu du gogoetan bilduta. JOKALARIAK piezak mugitzen ditu.

JOK: Zergatik ez zinen aldatu herrira?

AGU: Badakizu, ardurak, egin beharrak.

JOK: Adibidez?

AGU: Dirua, eroso ibiltzea, koldarkeria.

JOK: Ez zait iruditzen koldarra zarenik.

AGU: Ez nauzu ondo ezagutzen.

JOK: Ohituta nago jendearen keinuak eta zeinuak aztertzen. Esango nuke adoretsua zarela.

AGU: Ez, benetan, ez naiz batere adoretsua.

JOK: Beharbada, inoiz ez duzu aukerarik izan adoretsua zarela frogatzeko.

AGUREAK JOKALARIARI begiratzen dio.

AGU: Tira, egia esango dizut. Alabagatik geratu nintzen Genevan. Senide bakarra dut.

JOK: Eta oso maite duzu, jakina.

AGU: Jakina.

AGUREA berriro murgiltzen da partidan.

JOK: Alabak maitagarriak dira aitarentzat.

AGU: Baina buruhauste asko ematen dituzte.

JOK: Semeek ere bai, ez pentsa.

AGU: Bai, baina alabak oso bestelakoak dira.

JOK: Hala diote, behintzat.

AGU: Egia da. Ez da erraz alaba bat zeure kabuz hazten.

JOK: Ez da erraza izan behar.

AGU: Egunero jaiki beharra, biltegira joateko. Hainbat urtez biltegiko hautsak jaten, ezertarako ere ez.

JOK: Asko maitatu behar duzu alaba.

AGU: Hogeita hamar urte eman nituen biltegian.

JOK: Eta alaba hazita daukazu.

AGUREAK keinu bat egiten dio jokalariari.

JOK: Uste dut zure txanda dela.

AGU: A, bai?

JOK: Bai, ziur nago.

AGUREAK dorrea mugitzen du, eta JOKALARIA urrutiratzen da jokaldia hobeto ikusteko. Aldi baten ondoren, eskuak sartzen ditu patrikan.

AGU: Alabagatik geratu nintzen Genevan.

JOK: Eta eutsi egin zenion lanari.

AGU: Ezin alaba nora edo hara eraman.

JOK: Badira bestelako moduak.

AGU: Ondo eta egoki hezi nahi nuen alaba. Munduko zoko-moko guztiak ikusteko aukera eskaini nahi nion.

JOK: Ez dituzu zuk ezagutu?

AGU: Ez.

JOK: Zergatik?

AGU: Ez dio axola. Ez naiz Alpeetatik harantzago ibili.

JOK: Esan nahi dut, zergatik irrika hori, seme-alabek gurasoek egin ez dutena egitekoa?

AGU: Seme-alabak gurasoen katebegiak dira, azken batean.

JOK: Edo gurasoak seme-alabenak, nondik begiratzen zaion.

Etenaldia. AGUREA isilik geratu da, pentsakor. Ez du erantzuten.

JOK: Bai, Darwin harro egongo litzateke horretaz. Baina gaur egun ez gaude ziur gurasoak eta seme-alabak jatorri berekoak ote diren.

AGU: Baliteke gurasoek eta seme-alabek elkarrekin zerikusirik ez izatea, baina ni harro nago alabaz.

JOK: Jakina, aita arduratsua zarenez.

AGU: Alabak merezi zuen.

JOK: Eta merezi du? Hau da, zoko-moko guztiak ikusi ditu? Saiatu da bazterrak ikusten?

AGU: Bai, horixe. Patagonian eta guzti ibilia da.

JOK: Patagonia… Urrun dago, bai.

AGU: Motorrean joan zen lagun batekin.

JOK: Patagonia polita da, dena den. Eremu zabal horiek, mortuak… Azkenean, gizakiak beti jotzen du eremura, lur mingotsa dagoen eremura..

AGU: Ez bat ez bi joan zen bidaian. Ez zidan ezer esan itzuli zen arte.

JOK: Gazteen sekretuak. Beti ausart, mundua deskubritzeko irrikan.

AGU: Bai, horixe. Neuk ere egingo nukeen.

JOK: Baina ez zenuen egin.

AGU: Alabagatik geratu nintzen biltegian.

JOK: Dena den, aukera horiek ez dira egunero gertatzen.

AGU: Oso aukera gutxi dugu bizitza goitik behera iraultzeko.

JOK: Eta okerrena, irauli ustean ari dela, gizakia tronpatu egiten da.

AGU: Hala uste duzu?

JOK: Ziur nago, lagun, ziur nago.

JOKALARIA eta AGUREA partidan murgilduta daude. Parkeko argiak pizten hasi dira, eta jendea lekuak husten.

Azkenean, bakar-bakarrik geratu dira biak.

Une batez, JOKALARIA itzuli eta aulkian eseri da. AGUREA xake jokoaren ondoan dago, piezei begira. Gero, JOKALARIARENGANA doa, hari eskua luzatzera. JOKALARIA eserita gelditzen da, ordea.

AGU: Zera, kontu batek kitzikatzen nau.

JOK: Esan, bada.

AGU: Zera galdetu nahi nizun… Nola dakizu hain ondo jokoan? Zure ogibidea da?

JOK: Poliziak, epaileak eta biltegietako arduradunak dira ogibideak. Nik nahiago dut eginkizun hitza erabili zer horretarako.

AGU: Nola ikasi duzu, bada?

JOK: Jendearen zeinuak eta keinuak aztertuz. Etengabe nabil jokoan, eta aspalditik trebatu naiz eginkizun honetan. Zuk baino askoz ere urte gehiago emanez eginkizun horri, halabeharrez. Badakizu? Eskuetan biltzen ditut ikusitako eta ikasitako gauza guztiak.

JOKALARIAK bi eskuak erakusten dizkio AGUREARI.

AGU: Hori bai zama neketsua.

JOK: Ezin da ezabatu, harean egiten diren zirrimarren antzera.

JOKALARIAK keinu bat egiten du eskuaz, lotan dagoen norbait laztanduko balu bezala. Hasieran ikusi dugun keinuaren antzekoa da.

AGU: Dena da denbora kontua.

JOK: Denbora eta nekea. Oso nekatuta nago dagoeneko.

AGU: Bada, ez duzu hain zaharra ematen.

JOK: Ez. Baina nekatuta nago, oso nekatuta.

AGU: Esan, ez zaude aspertuta behin eta berriro jokatzeaz? Jendearekin hizketan ibiltzeaz?

Bi aurkariak elkarri begira geratzen dira une batez, isilik.

JOK: Segi hitz egiten, maite dut zure alabaren berri jakitea.

AGU: Zuk ez duzu seme-alabarik?

JOKALARIAK keinu anbiguo bat egiten du eskuaz, eta ez dakigu baiezkoa ala ezezkoa den.

AGU: Argi pixka bat ematen diote bizitzari.

JOK: Ez beti, ordea.

AGU: Ez beti, ez betiko. Beti dugu bihotza urratzen digun konturen bat.

AGUREA arin itzuli da xake jokoaren esparrura. Zutik gelditu da bere piezen atzean, han babestuta bailegoen. JOKALARIA jaiki eta xake jokoaren esparrura doa. Ilun dago parkean, baina biek jokatzen segitzen dute.

AGU: Zer izango da nire alabaz, ilunpean?

JOK: Argia ere ilundu egiten da, usterik gutxienean. Gogoan izan ilunpean bizi izan zela gizakia, lurrean agertu zenetik.

AGU: Zer gertatuko da partida amaitzen denean? Hau da, nik galduz gero.

JOK: Ezer ez da irteten guk uste dugun bezala. Horixe baino ez dizut esango.

AGUREAK keinu bat egiten dio jokalariari, parkeko argi bati begira. Argia kili-kolo dabil, dardaraz, piztu-itzalika.

Parkeko argia joan da behingoz. Orain aurkari biek nekez ikusten dute zer daukaten inguruan.

JOK: Orain alaba hazita daukazu. Ziurrenik, maitemindu da baten batekin, eta kezkatuta zaude.

AGU: Alaba askotan maitemindu da, baina ez nago kezkatuta horregatik. Alabak badaki bere burua zaintzen. Nik baino hobeto.

JOK: Ez dute hori esango aita guztiek.

AGU: Berdin zait. Halaxe da, badakit.

JOK: Zerk kezkatzen zaitu, orduan?

AGU: Zurekin topo egin izan ez banu, etxera joango nintzen. Leihoan izango nintzen, zigarreta bat erretzen. Edota zirku ondotik paseatzen.

JOK: Baina nirekin topo egin duzu eta jokatzen hasi zara.

AGU: Banuen beste irtenbiderik?

JOK: Lo hartzea, inorekin mintzatzea.

AGU: Lo hartzea, mintzatzea…: gizakiak asmatutako trikimailuak.

JOK: Baina erabili beharrekoak minari ihes egiteko.

AGU: Ni indartsua naiz, ez naiz minaren beldur.

JOK: Eta alaba?

AGU: Alabak laguntza beharko du. Nik ez nion irakatsi behar bezala ibiltzen. Eta ni ondoan ez banauka, nork irakatsiko dio?

JOK: Ibilbide luze eta neketsua da, eta bakarrik egin beharrekoa.

AGU: Gu biok bakarrik gaude munduan.

JOK: Alabarekin dabilen lagun hori kontuan hartu gabe. Motorrean paseatzen duena.

AGU: Bai, hori ere kontuan hartzekoa da.

AGUREA eta JOKALARIA jokoan ari dira, poliki-poliki piezak mugituz. Estrategia jokoa darabilte, eta ez diote piezarik jaten elkarri. Edo behintzat, ez da oso ondo ageri piezarik jan ote dioten elkarri.

JOK: Lehengo lepotik burua gabiltza, nonbait.

AGU: Arratsalde osoan legez.

JOK: Aukera bakarra geratzen zaizu berdinketa egiteko.

AGU: Horrexek emango digu berriro jokatzeko irrika.

JOK: Baina ez betiko, gogoan izan.

AGU: Bai, gogoan daukat.

Orduan, JOKALARIAK eskuaz laztantzen du zaldi bat, laukiaren txoko batean baztertuta zeukana.

JOK: Seme-alabengatik sakrifizio handiak egiten dira.

AGU: Ezagutu ez dituenak ez du hori ulertzen. Ni ez nintzen arrantzara joan, baina horrek ere ez zuen bestelako eraginik alabarengan.

JOK: Inoiz ez duzu jakingo.

AGU: Bai, badakit. Egia esan, lotsatuta nago. Ez diot nahi beste irakatsi alabari. Ez nizkion xakeko gorabehera guztiak azaldu, adibidez. Bizitzan aurrera egiteko behar direnak.

JOK: Beharbada, bere kabuz ikasi ditu behar direnak... Egia esan, ez duzu zure alabaren bizitza goitik behera ezagutzen, ezta?

AGU: Zer esan nahi duzu?

JOK: Zure alabak sekretuak izango ditu. Ez dakit, Patagoniarako bidaian ezagutu zuen mutil hori, adibidez.

AGU: Nola dakizu hori?

JOKALARIAK keinu bat egiten dio esku batez. Hareazko erloju baten tatuajea daukan eskuaz, hain zuzen ere. Hala ere, ez du ezer esaten.

AGUREAK jakin-min handiaz begiratzen dio.

AGU: Zer gertatzen da mutilarekin?

JOK: Mutil hori motorrean ibili da zure alabarekin gaur. Egunero irteten omen dira motorrean paseatzera. Ziurrenik, alabak gogor eusten dio mutilari motorrean dabiltzanean. Adibidez, kandela txiki bati eskuan eusten zaion bezala. Baina ez da nahikoa izango haizeak zakar jotzen duenean. Gaur, haize zakar batek jo du zure alaba. Mutilarekin hautsi du. Eta guztiz beheratuta etxeratu da. Lehenengo amodioaren kolpea izugarria da, zuk dakizunez.

AGU: Nola… dakizu… hori?

AGUREAK bere erregea botatzen du nahi gabe, eta lurretik jaso behar du. Maitasunez jasotzen du plastikozko pieza handia, benetako pertsona bat bailitzan.

JOK: Oso erraz erortzen dira piezak xakean, kontuz ibili.

AGU: Jendearen patua bezala, ezta?

JOK: Bai. Nik neure eginkizuna bete behar dut.

AGU: Uste nuen zu eta bion arteko kontua zela gaurkoa.

JOK: Zurekin egiten ari naizena denbora-pasa baino ez da. Zure denbora ez da oraindik bete.

AGUREAK zigarreta kendu du ezpainetatik, eta lurrean zapaldu. Gero, kontu handiz jaso eta paperontzi batera bota du.

AGU: Eta nork mugitzen ditu jendearen piezak? Indar ezezagun batek? Eta batez ere, zergatik botatzen ditu lurrera? Apeta hutsez?

JOK: Hori nik ezin dizut esan.

AGU: Eta zergatik nire alaba eta ez ni?

JOK: Hori ere ezin dizut esan.

AGU: Ezin dut onartu.

JOK: Damu dut, benetan.

AGU: Ez! Hori ez!

Badirudi AGUREAK handik alde egin nahi duela korrika, baina geldi-geldi dago. Izoztuta.

AGU: Alaba dut munduko argi bakarra zahartzaroan. Bera gabe ez nuke bizi nahi.

JOK: Zergatik tematzen da gizakia beti ere horretan? Zergatik eusten dio argi bakar bati? Beti kriseiluren bila, ilunpean ibiltzeko. Eta beti ahazten zaio haize zakar batek amatatuko duela kriseiluaren argia.

AGU: Zer egin, orduan?

JOK: Etsi, bada, etsi, ilunpean.

AGU: Eta nahi badugu…?

JOK: Nahia duzu gaitzen iturburua.

AGU: Nahi gabe ez dago ezer.

JOK: Oker zabiltza: nahi gabe, dena dago.

AGU: Horiek filosofiak dira.

JOK: Zergatik itsutzen da gizakia? Zergatik ez du ikusi nahi aurrean duena?

AGU: Esan, orduan: zergatik?

JOK: Nahiak ikusmena galarazten diolako. Gizakia itsututa bizi izan da aspaldiko garaietatik hona. Eta gaur egun, inoiz baino itsuago dabil.

AGU: Bai, baina non dago argia?

JOK: Ez dago argirik.

AGU: Eta zer egingo dugu orduan?

JOK: Etsi, bada, etsi. Gizakiak asmatu du argitasun kontu hori bere burua engainatzeko.

AGU: Lan politak sortu ditu horri esker, sikiera:musika, pintura, arte guztiak… Ez dakit: poesia, dantza, literatura…

JOK: Kontuak kontu, matematika eta zientzia guztia ere sar dezakegu zaku berean. Izan ere, argitasuna dute xede.

(Etenaldia)

JOK: Eta, zergatik ez?, xake-jokoa.

(Etenaldia)

JOK: Xake-jokoa gizakiaren argitasun irrika horren metafora duzu. Irrika bortitza eta hutsala.

AGU: Eta, hala ere, jokatzen segitu behar.

JOK: Baina ez betiko. Gogoan hartu.

Isil-isilik dago kalea, nahiz eta gaugiro ederra izan. Urrutitik aditzen dira zirkutik datozen musika eta zarata, oso urrutitik.

AGU: Aditzen duzu zirkuaren zarata?

JOK: Bai.

AGU: Heldua da trapezistaren txanda.

JOK: Baliteke, nahikoa berandu da. Ikuskizuna amaitzen ibiliko da.

AGU: Musikarekin batera igoko da trapezista karparen goialderaino. Danbor bat hasiko da dantzari, larruazal tenkatuaren kontra. Une honetan trapezista batek bere burua botako du pista erdira, eta zorte apur batez beste batek jasoko du trapeziotik. Baina inoiz ez jakin: baliteke jasotzailea nekatuta egotea, edota ardo pixka bat hartu izana afaltzean, zuzendariaren gomendioei muzin eginez. Eta trapezista bera ere zalantzan dabil indar nahikoaz jauzi egingo duen lagunaren besoetan erortzeko. Izan ere, zirku honetan ez dute inoiz sarea ipintzen trapezistak babesteko.

JOK: Zera, berandu da. Amai dezagun partida.

AGU: Itxaron. Adi egon.

JOK: Utzi hori. Amaitu da zirkua.

AGU: Ez, oraindik ez da amaitu.

AGUREAK geldiarazi egin du JOKALARIA. AGUREAK besotik heldu dio JOKALARIARI, eta biak geratzen dira zain, erne.

Zirkuko zarata ere itzali da une batez.

AGUREAK gogor eusten dio besotik JOKALARIARI.

Orduan, AGUREA lasaitu egin da, eta aske utzi du JOKALARIA. Berriz ere, zirkuko zarataren txaloak aditzen dira urrutitik, musikarekin batera. Une batez, badirudi JOKALARIAK besarkatu egin behar duela AGUREA, baina ez du zirkinik egiten. Gero, lehen bezain lasai mintzatzen zaio.

AGU: Bai, amai dezagun partida.

JOK: Berdin-berdin gelditu gara. Beste partida bat jokatu beharko dugu.

AGU: Ez, partida hau amaitu behar dugu

JOK: Barka, ez dizut ulertzen. Berdinketa eskaini dizut.

AGU: Baina nik ez dut oraindik onartu.

AGUREAK zaldia mugitzen du, erregea babesik gabe utzita.

JOK: Ez da posible.

AGU: Begira.

AGUREAK erakusten dio jokaldia. JOKALARIA konturatu da AGUREAK nahita galdu duela, eta haserretu egin da.

JOK: Ez da bidezkoa.. Ezin duzu hori egin.

AGU: Egin dut, eta galdu dut partida.

JOK: Alferrik ari zara. Nire eginkizuna betetzera joan behar dut.

AGU: Ez duzu zertan inora joan zure eginkizuna betetzera. Elkarren kontra jokatu dugu partida, gogoratzen zara? Eta ni menderatu nauzu; beraz, nitaz arduratu behar duzu.

JOK: Nik arauak bete behar ditut.

AGU: Arauek diotenez, urtero partida sail bat jokatu behar duzu parkean. Eta behin partidak amaituta, atsedenaldia hartu behar duzu. Bada, oraingo partida amaitu da eta nitaz arduratu behar duzu. Beste inor kontuan hartu gabe. Jokoaren legeak, zuzenak baina zorrotzak.

JOKALARIA eta AGUREA elkarren ondoan daude, xake esparruaren ertzean. Azkenean, biak sartzen dira esparrura, eta piezak txukun-txukun jasotzen dituzte. Horrela, prest egongo dira biharamunerako, jokalari berriak heltzen direnean.

JOK: Ziur zaude hori nahi duzula?

AGU: Nik ez dut zalantzarik.

JOK: Ondo gogoan izan. Oraindik ere baduzu denbora apur bat gauza batzuk egiteko. Aspalditik egin gabe geratu zitzaizkizunak. Ez zenuen arrantzara joan nahi? Ez zenuen ikusi nahi zer dagoen Alpeez harantzago?

AGU: Dagoeneko, ez dit axola. Alabagatik axola dit. Ez dit axola beste ezergatik

JOK: Nekatuegi nago eztabaidatzeko.

JOKALARIAK etsipenezko keinu bat egiten du.

JOK: Esan nizun adoretsua zinela.

AGU: Aukera eman didazu hori probatzeko.

JOK: Benetan nahi nuke zuri errebantxa ematea. Baina ez dut aukerarik izango zurekin berriz jokatzeko.

AGU: Batzuetan, ezin aukeratu guk joko-laguna. Joko-lagunak berak aukeratzen gaitu.

JOK: Itxaropen horretan bizi da gizakia, aukeratzea posiblea dela sinetsita. Tira, hala bedi, behingoan.

JOKALARIAK eta AGUREAK bostekoa ematen diote elkarri.

AGUREAK besotik heltzen dio JOKALARIARI.

AGU: Oraindik ere denbora apur bat geratzen zait eguna etorri arte. Azken aldiz ikusi nahi nuke alaba, behintzat.

JOK: Goazen, oraindik ere denbora apur bat duzu.

AGU: Goazen, bada.

JOKALARIA eta AGUREA elkarrekin doaz kalean barrena.

Orduan, parketik joateko zorian daudela, parkeko argi amatatua piztu-itzalika hasi da berriro, dardaraz. Bada, azkenean erabat amatatu da.

Aldi batez argia joan da.

Argia itzuli denean, hasierako estudioan gaude berriro.

Estudioko ohean EMAKUME GAZTEA dago lotan. Ilun dago gela, bakarrik argi txiki bat gau-mahaian. Ondoan, AGUREA dago zutik, emakumeari begira. EMAKUMEA ez da batere mugitzen.

Poliki-poliki, JOKALARIA ilunpetik hurbiltzen zaio AGUREARI.

Biak gelditzen dira apur batez EMAKUMEARI begira. AGUREAK keinu bat egiten du eskuaz EMAKUMEAREN buruaren gainetik, laztanduko balu bezala.

Orduan, EMAKUMEA bestaldera mugitzen da. Ametsetan dago, burukoa besarkatzen.

AGUREA eta JOKALARIA poliki-poliki irteten dira gelatik.

Gau-mahaiaren ondoko argia piztuta gelditzen da.

Aldi baten ondoren, EMAKUMEA esnatzen da, eta astiro-astiro hasten da nagiak ateratzen.

AMAIERA