booktegi.eus

ANTONIO CASADO DA ROCHA

Thoreauren poemak

(benetakoak zein

apokrifoak) edo

Poesia txarraren apologia

Henry David Thoreau idazle ipar amerikarra ospetsua da Walden, Desobedientzia Zibila eta beste entseguak, eta bere egunkaria direla eta. Prosazko artelanak dira, denak. Baina Thoreau ez zen poeta ona, eta bazekien.

Behin batean Harvard Unibertsitateak inkesta bidali zion, ikasketak bukatu ostean bere ogibidea zein zen jakiteko. Honako hau erantzun zuen: “Eskolako maisua izan naiz, baita tutorea, lur-neurtzailea, lorazaina, baserritarra, pareta-margotzailea, arotza, igeltseroa, jornalaria, arkatz egilea, idazlea eta sasipoeta ere.”

Thoreauk “poetaster” hitza erabili zuen, poetastroa, poeta kaxkarra. Txarra zela jakinda ere, ez zion poesia idazteari inoiz utzi. Antza, poesia txarrak ere balio du. Besteak beste, poeta txarraren asmo onak zeintzuk diren adierazteko.

Hipotesi hori egiaztatzeko, hainbat poema jarriko ditugu hemen. Zertarako balio du poema batek? Adibidez, naturaren edertasuna adierazteko. Hala esaten du gure lehenengo poema honek. Norena den… gero jakingo dugu.

1.

Gauzen edertasun harrigarria sentitu eta deklaratu: lurra, harria eta ura,

piztia, gizon-emakumea, eguzkia, ilargia eta izarrak;

giza naturaren edertasun gorria, bere pentsamenduak, astinduak eta pasioak,

natura gizagabea eta bere nagusitasuna,

gizakia amets erdia baita; gizakia naturaren ametsa omen da, baina harkaitza

eta ura eta zerua egonkorrak dira. Zabal

sentitzea, zabal ulertzea, zabal adieraztea naturaren

edertasuna, poesiaren zeregin bakarra da.

Gainontzekoa jolasa da: sentimendu onak edo nobleak, ideia korapilotsuak,

amodioa, lizunkeria, desioa: arrazoiak baina ez arrazoia.

To feel and speak the astonishing beauty of things—earth, stone and water,

Beast, man and woman, sun, moon and stars—

The blood-shot beauty of human nature, its thoughts, frenzies and passions,

And unhuman nature its towering reality—

For man’s half dream; man, you might say, is nature dreaming, but rock

And water and sky are constant—to feel

Greatly, and understand greatly, and express greatly, the natural

Beauty, is the sole business of poetry.

The rest’s diversion: those holy or noble sentiments, the intricate ideas,

The love, lust, longing: reasons, but not the reason.

Gainontzekoa jolasa denez, jolas bat proposatzen diogu entzuleari. Irakurraldi honetako poema gehienak Thoreaurenak dira, 19. mendekoak. Baina denak ez dira Thoreauk eginak: beste batzuk tartekatu ditugu, 20. eta 21. mendekoak, Thoreauren eran-edo idatzitakoak.

Zeintzuk diren benetakoak eta zeintzuk apokrifoak asmatu beharko du entzuleak, kiniela, “quiz” edo “porra” moduko bat osatuz. Poema bakoitzari zenbaki bat jarri diogu, eta amaieran esango dugu zeintzuk diren benetakoak, eta nortzuk dira apokrifoen egileak.

Gaztetan, Thoreauk poema batzuk argitaratu zituen The Dial aldizkarian. Baina aldizkariak 1844an porrot egin zuenean, bere prosazko testuetan poemak txertatzeko ohitura hartu zuen.

Horietako poema batzuk oso laburrak dira, tiro hotsak dirudite. Honako honek badirudi horietako poema japoniar bat, haiku bat. Hain da laburra (17 silaba ditu), ezen bitan irakurriko baitut.

2.

Ikusten dugu

planeta eroria:

hori da guztia.

We see the planet fall,

And that is all.

Thoreau jaio zen 1817an Concord-en, Massachusetts estatuko herri txiki batean; Walden laku txikia oso gertu dago. Bertan izandako bizipenak Walden izeneko liburuan jaso zituen. Liburuak 18 atal ditu, eta azken aurrekoak udaberriaz dihardu.

Luzeak eta ankerrak dira Ingalaterra Berriko neguak; martxoaren eta apirilaren bitartean, Thoreauren inguruan denak zeuden adi-adi udaberria noiz etorriko. Ezen udaberriaren etorrera ikusten dugu orduan, baina adi egonez gero, entzun ere egiten baita.

3.

Apirilak 1. Eguzkiak jota,

berrabiatu da natura osoa,

lur bustia zirtakatzen hasi da

txingarrak zirtakatzen diren legez,

barruko sua oraindik bizirik

dagoela esaten ari dira,

hasten eta mugitzen, zirt eta zart,

zirt eta zart belarrak

gaur entzun dituzu, gaur

zirt eta zart hostoak

hasten eta mugitzen, zirt eta zart

dagoela esaten ari dira,

barruko sua oraindik bizirik

txingarrak zirtakatzen diren legez

lur bustia zirtakatzen hasi da,

berrabiatu da natura osoa

eguzkiak eta apirilak jota.

April 1st. The sun hits

And the whole of nature starts up,

Damp earth begins to sizzle

The way embers do

The inner fire still alive

That’s what they are saying,

They grow and move, here and there,

Here and there the grass

Today you have heard, today

Here and there the leaves

They grow and move, here and there,

That’s what they are saying,

The inner fire still alive

The way embers do,

Damp earth begins to sizzle

And the whole of nature starts up,

Hit by the sun and April.

Euskal Herria Kantauriari begira dagoen moduan, Ingalaterra Berria Atlantikoari begira dago. Balearen arrantzan ere ibiltzen ziren han; izan ere, Walden baino hiru urte lehenago argitaratu zen Moby Dick eleberria. Thoreauk bizitza osoa eman zuen herrixka, Concord, kostaldetik 35 kilometrotara dago.

Hurrengo poemari itsas usaina dario. Oso laburra da hau ere, berriz ere bitan irakurriko dut. Arreta jarri, misteriotsua da eta.

4.

Eguzki etzanaren eta bidaiaren artean.

Itsasertzeko duna higikor batean altxatuta,

ehiza-txakurra gizon baten gorpuaren gainean.

Between the traveler and the setting sun.

Upon some drifting sand heap of the shore,

A hound stands o’er the carcass of a man.

Norena ote zen gorpu hura, itsasertzeko duna batean hilotz? Thoreauk bidaia batzuk egin zituen Cape Cod-eko hondartzetara, eta horietako batean naufragio baten biktimak topatu zituen; gehienak etorkin irlandarrak ziren.

Thoreauren garaian, langile asko Irlandatik joan ziren Estatu Batuetara, goseari ihes. Bere etxetxoa egiteko oholtzak irlandar bati erosi zizkion Thoreauk. Pobreetan pobreenak ziren, eta beren egoeraz kezkatuta hainbat pasarte idatzi zuen.

Hona hemen mutiko irlandar bati egindako poematxo bat. Thoreauk idatzia da, ala beste poeta txar batek? Apustua egin, eta gero jakingo dugu.

5.

Mutiko irlandarra naiz,

txabolan bizi dena;

lau urte ditut orain

baina laster bi dozena.

Gizon bat bihurtzeko

hazi egingo naiz eta

eguna emango dut

palarekin lanetan;

lurrean murgilduta

Lubaki Sakonetan,

trenbidea egiten

irlandarren oinetan.

Afaltzeko patatak,

ogia batzuetan,

eta hotza badago

sartzen naiz ohean.

Amak ez du negarrik,

aitak ez dit errieta:

mutiko irlandar bait naiz,

lau urte dituena.

Eskolara egunero

jarraituz trenbidea,

elurra hain zen hotza

negar egin nuela;

halere ez dit axola

elur-mina edo jela:

mutiko irlandar bait naiz

lau urte dituena.

I am the little Irish boy

That lives in the shanty

I am four years old today

And shall soon be one and twenty

I shall grow up

And be a great man

And shovel all day

As hard as I can.

Down in the deep cut

Where the men lived

Who made the Rail road.

For supper

I have some potatoes

And sometimes some bread

And then if its cold

I go right to bed.

My mother does not cry

And my father does not scold

For I am a little Irish Boy

And I'm four years old.

Every day I go to school

Along the Railroad

It was so cold it made me cry

The day that it snowed.

And if my feet ache

I do not mind the cold

For I am a little Irish boy

& I'm four years old.

Irakurtzen ari garen poema gehienak gaztelaniaz argitaratu ditu aurten Cátedra argitaletxeak. Javier Alcorizak egin du bertsioa eta berarekin hitz egin dut Thoreauren idatziak itzultzeko zailtasunaz. Horiek saihesteko, Javierrek erabaki du Thoreauren errimak eta bertso neurria ez mantentzea, bertsoen esanahian arreta jartze aldera.

Zilegia da erabakia noski, baina jatorrizko poemak errimaz beteta daude eta hori kenduz gero, musikarik gabe geratzen dira bertsioak. Hori dela eta, euskarazko bertsioak musikarekin ezkontzea erabaki nuen nik. Eta kasu batzuetan errimak mantentzen saiatu naiz.

Hurrengo poema Walden liburuaren zirriborro batean zegoen, baina ez zen behin-betiko bertsiora iritsi. Lakuan idatzitako eskuizkribu hura txukuntzen eta berridazten urte batzuk eman zituen Thoreauk. Egunez egun bizi baitzen, ez zuen presarik.

6.

Oraingo denboraren bila noa,

beste klimarik ez dut behar,

bizitzara gaur, ez beste inora,

Parisera edo Erromara,

edo urrunago dagoen bestera.

Heriotza morala da gizakiarena

bizitza arnasarekin bat ez datorrela.

Zer dira balentriak

etxetik at?

Zer da entsegurik onena

Erromako hondakinen gainean?

Bide urratuak,

Bibliako esaerak,

eguraldi atseginak,

errekaren bueltak

eta horrek guztiak

noraezean ibiltzea galarazten didate

pentsamenduan zein ekintzan.

Izotzean edo uholdean,

Hego eguzkitsua bilatu ordez

bidaia osoa egin nahi dut

oraingo ordu eguzkitsuan.

Hemen porrot eginez gero

non irabazi?

Zure lurra maite ez baduzu

ez duzu ezer maitagarririk topatuko

urruneko kostalde batean.

Azken ilunsentia maite ezean,

zer dago irudietan edo harribitxietan?

I seek the present time,

No other clime,

Life in to-day,—

Not to sail another way,—

To Paris or to Rome,

Or farther still from home.

That man, whoe'er he is,

Lives but a moral death

Whose life is not coeval

With his breath. […]

What are deeds done

Away from home?

What the best essay

On the Ruins of Rome?

[…] The dusty highways,

What Scripture says,

This pleasant weather,

And all else together,

The river's meander,

All things, in short,

Forbid me to wander

In deed or in thought.

In cold or in drouth,

Not seek the sunny South,

But make my whole tour

In the sunny present hour.

For here if thou fail,

Where can'st thou prevail?

If you love not

Your own land most,

You'll find nothing lovely

On a distant coast.

If you love not

The latest sunset,

What is there in pictures

Or old gems set?

Walden laku ertzeko maldatxo baten gainean bi urte eta bi hilabetez bizi zen Thoreau, berak egindako etxetxoan, nahiz eta batzuetan gurasoen eta lagunen etxean afaldu.

Uztailaren 4rean etorri eta irailaren 6an joan zen. Bertan bizi zelarik, bi liburu eta hainbat hitzaldi idatzi zituen. Gero bere laguna eta maisua Ralph Waldo Emerson-en etxea eta familia zaintzera joan zen, Emersonek atzerrian hitzaldiak ematen zituen bitartean.

Thoreau joan eta gero, lakuko etxolak urte batzuk iraun zituen zutik baina hutsik.

7.

Maldan gora altxatu dut soa

eta bertan xut etxola:

herdoilak eta huntzak jan dute.

Hala ere, ez dakit nola

ez den erori, ezen etxea

aspaldi hutsik baitago,

eta begirada joan egin zait

sinbolotik haratago

zein eskasa den literatura

pentsatzera: idazleek

orduak eta orduak eman

eta gero, bakar batek

bakarrik lortuko du loria,

urritasuna nagusi,

eta zein azkar ahaztuko den

liburua eta guzti.

Baina hori ez da guztiz egia

egia erdia baizik:

etxola ondoko haritza ere

bertan ikusi dut zutik,

argi berdea adar puntetan.

Hosto berriek bizitza

oparoa iragatzen dute:

bertan ere dago hitza.

Sinboloak bilatzeko grina

(hain gurea den gura hau)

zorionez ez da inoiz gelditzen:

poesiak salbatu nau.

Uphill I raise my eyes

And see the little house upright—

Eaten by ivy and rust.

Still I don’t know

How it hasn’t fallen, since the house

Has been empty for years now,

And my gaze is gone

From this symbol to beyond—

Why, what a meagre thing

Literature is: writers

Putting hour after hour of work

And after all that, only one

Will be succesful, you know—

The scarcity of success,

And how fast it will be gone

With the books and all.

Yet that is not the whole truth

But half of it:

By the little house an oak tree

Standing up I have seen—

Green light its branches and buds.

New leaves life

A plenty announce—

And the word is there, too.

This longing to find a symbol

(Such a will that is so ours)

Keeps moving without end—

And poetry saves me again.

Hitzaldiak emanez sosa batzuk irabazten zituen Thoreauk ere. Hitzaldi horien artean, “Sagar basatiak” (Wild Apples) izeneko bat dago. Sagarren historia eta kultura gaitzat hartuta, bertan kontu asko aipatzen ditu Thoreauk. Batzuk berak ikusitakoak, beste batzuk liburuetan ikasiak.

Adibidez, Alberto Handia filosofo eta apezpiku katolikoak jaso omen zuen honako bitxikeria hau, sagarroi edo trikuari buruz. Antza, trikuak lurrean eroritako sagarrak topatzen dituenean, txiribueltak egiten omen ditu sagarren gainean, bere arantzetan zintzilik eraman ahal izateko.

8.

Liburu zaharrek esaten dute

trikuak holakoetan

sagarra etxera eramaten du

zintzilik bere arantzetan

bere gainean zilipurdika

edo jira eta bira

trikutxoek jan ditzaten dabil

sagarrak baldin badira.

I learn from Topsell’s Gesner, whose authority appears to be Albertus, that the following is the way in which the hedge-hog collects and carries home his apples. He says,—“His meat is apples, worms, or grapes: when he findeth apples or grapes on the earth, he rolleth himself upon them, until he have filled all his prickles, and then carrieth them home to his den, never bearing above one in his mouth; and if it fortune that one of them fall off by the way, he likewise shaketh off all the residue, and walloweth upon them afresh, until they be all settled upon his back again. So, forth he goeth, making a noise like a cart-wheel; and if he have any young ones in his nest, they pull off his load wherewithal he is loaded, eating thereof what they please, and laying up the residue for the time to come.”

Animalietaz idatzi zuen Thoreauk, baina baita txoriei buruz ere. Ibaian topatzen zituen txoriak, eta itsas ertzean ere bai. Mendiak eta tontorrak bere filosofia eta etika irakasleak zirela esaten zuen.

Ameriketako natiboak edo “indioak” estimatzen lehenengoetako bat izan zen, beren hizkuntza eta ohiturak ikasteko gogo bizia zuen. Politikaz ere idatzi zuen, paisaiaz, eta urtaroen igarotzeaz.

Hona hemen udaberriari buruzko beste poema bat.

9.

Xoxo bat, hiru bele adar biluzietan

berdez eta poliki janzten ari den maldan;

habigintzan sortu den higiezinen boom hau

gure bizilagunak moztutako adaxkak

birziklatzeko asmo garbiaz etorri da,

eta kimuak nonahi zerbaiten esperoan

isilik eta ernai.

Gelditasun une hau

bada zerbait esan nahi duen isilunea,

bat-batean paisaia baino gehiago dena:

bizi den misterioaren dardara dago bertan,

barruan daramadan mundu urruti batean,

barruan daramazun mundu urruti batean,

barruan daramagun mundu urruti batean.

A blackbird, three crows on the bare branches

In a slope that is slowly getting dressed in green—

Nest building was the origin of this rise in real estate

By using the branches our neighbor just cut

It speaks of its clear intention to recycle,

And the buds are everywhere waiting for something,

Still yet awake.

This moment of silence,

A silence that means to say something,

It suddenly is more than landscape—

There’s in it the beat of a living mistery

In such a far away world I have inside,

In such a far away world you have inside,

In such a far away world we have inside.

Trena entzuten zuen Thoreauk Waldeneko bere etxetik. Oraindik ere hortik, laku ertzetik, pasatzen baita Boston-Fitchburg trenbidea.

Baina 19. mendean beste trenbide mota bat igaro zen Concordetik: The Underground Railway, “lurpeko trenbidea”, Hegoaldetik ihes egindako esklabu beltzak laguntzeko lagun sarea, alegia. Etxez etxe laguntzen zieten iheslariei, gauez iparralderako eta askatasunerako bidea salbu egin dezaten.

Thoreauren etxetxoa izan zen trenbide horren geltoki bat. Bere familia esklabutzaren kontrako aktibistak ziren eta, Emersonen etxea utzitakoan, beraiekin joan zen bizitzera.

Henry David Thoreau 1862an hil zen, 44 urte zituela, tuberkulosiak jota, bere familia eta lagunez inguraturik.

Amaitu aurretik, “indioa” eta “altzea” hitzak ahoskatu omen zituen.

10.

Nire pentsamenduak ez dira hilko,

zeren lehortea etorri arren

zeruaren urdina ez baita inoiz kixkali.

Zerua ez da zimeltzen, ez da lehortzen,

handik begi orok uzta bildu arren ez da agortzen.

Nire begiak dira nire artaldeak,

mendiak dira nire uzta.

Nire artaldeak ez dira galduko,

eguna gora eta behera ibiltzekoak baitira,

harat-honat azken argi izpiekin ibili arren

gaua etorri eta etxeratu dira.

I do not fear my thoughts will die

For never yet it was so dry

As to scorch the azure of the sky.

It knows no withering & no drought

Though all eyes crop it ne'er gives out

My eyes my flocks are

Mountains my crops.

I do not fear my flocks will stray

For they were made to roam the day

For they can wander with the latest light

Yet be at home at night.

Gaua dator eta etxeratzeko tenorea dugu; hauxe epilogoa. Poema txar hauek zer edo zer ikasteko balio izan digutela espero dugu. Esate baterako, Thoreau oraindik bizirik dagoela, nola edo hala, poeta txarra izan arren; trikuek arantzak erabiltzen dituztela guk erosketarako poltsa erabiltzen dugun moduan; lau urteko haurrak eskolara oinez joan daitezkeela; Walden lakua uste baino gertuago daukagula; edo 19., 20. eta 21. mendeko sasipoetak ez garela hain ezberdinak; kontrakoa frogatu arte, poeta txarrak gara guztiok.

Esan bezala, hemen irakurri diren lau poema ez dira Thoreaurenak. Lehenengoa Robinson Jeffers-en“The Beauty of Things” poemaren nire bertsioa da. Hirugarrena eta zazpigarrena nik idatziak dira. Zortzigarren poema Thoreaurena da, baina jatorriz prosan idatzia, eta Jon Altuna Iza “Oxan”en laguntzaz zortziko handian moldatua. Bederatzigarren poemak Miguel d’Ors-en Manzanas robadas liburuari zor dio bukaera.

Hori guztia Andoni Tolosak jarritako soinu bandaren gainean , eta Iñaki Armendarizek gitarrarekin lagunduta, Alkizako Ur Mara museoan aurkeztu zen 2018ko irailaren 15ean.

Denon izenean, eskerrik asko eta hurrengora arte.


Nekropolian, Don Inorrez

Momiak atera dira paseatzera

mugiro bila dabiltza nekropolian

mugiro bia nekropolian

Auzoak hustu ziren mende hasieran

Inditex izurriteak eraginda

turistak dira ugaztun berriak

Kanpaiak entzuten dira

hiriaren bestaldean

hileta-martxa atsegin bat

Jende desegokia, toki egokian

mugiro bila dabiltza nekropolian

Kanpaiak entzuten dira

hiriaren bestaldean

hileta-martxa atsegin bat

hiriaren bestaldean

Momiak atera dira paseatzera

mugiro bila dabiltza nekropolian

Eboluzioaren teoriaren arabera, Homoa ez da beti Sapiens izan. Hori baino lehen, eta Australopithecusaren garai urrunetatik hasita, beste hamaika deitura bitxi ere ukan ditu. Ez noa, noski, historia goitik behera azaltzera, baina komeni da argitzea Sapiens izendapena —ezagueraren edo jakitatearen labela, alegia— giza espezie modernoaren jaiotza zedarritzeko aitzakia sinple bat besterik ez dela, eta ez duela baitezpadako loturarik espezie osoaren benetako izaerarekin. Nola ulertu bestela, Homo Sapiens-Sapiensak eta Homo Artaburu-Artaburuak patroi genetiko, antropologiko eta kasik politiko berberekoak izatea gaur egun.

Aipa dezagun horren harira, Sapiens-Sapiensaren funtsezko kontraesan hori Grezia klasikoko homo ero batek jarri zuela agerian, eta ez zela preseski Homero izan. Homerok, gehientsuenok jakingo duzuen bezala, nahiko lan izan zuelako odisea luze batetik onik ateratzen. Homo ero diot, eta ez adibidez homo intelektual, batetik, pitoa izan behar delako gero, demokraziaren aurka aritzeko, non eta demokrazia asmatu zutenen joko-zelaian eta hoolligan guztien aurrean. Eta bestetik, batere zentzu logikorik ez duen axioma bat proposatu zuelako egia objektiboak bilatzeko metodo gisa eta sapientzia sublimeenaren etsenplu. “Nik dakidan gauza bakarra da, ez dakidala ezer”, bota zuen tipoak ziplo, dizipulu guztiak apunteak hartzen ari ziren batean. Eta halere, eskola sortu zuen, aizue. Delako ero ezjakina gaurdaino izan da gogoratua.

Hura, hortaz, ezjakintasunaz kexu, eta XX. mendeko Homo Sapiens-Sapiensik burutsuena, berriz, jakitateari berari garrantzia kendu nahian. Ez dut izenik esango, baina imajina ezazue tipo kalpar harro bibotedun bat, arbelean e=mc2 idatzi ondoren, umemoko bihurriek bezala mingaina luze atera, eta batere ironia sokratikorik gabe, honoko hau esaten: “Edozein babok jakin dezake. Gakoa ulertzea da”. Alegia, Bilboko kafetegi dotore batean sartu, mesedez eta silabak ongi ahoskatuz kafesne bat eskatu, eta “no entiendo” esaten dizutenean bezala.

Nabarmendu dezagun, halaber, homo megainteligente horrek, logikoa denez, jenio ikaragarri bizia zuela, edo euskara jatorrean esanda, sekulako aiurria, eta aho-bilorik gabe, gordin baino gordinago larderiatzen zituela larderiatu beharrekoak, bere aurrean aita santua bera paratuko bazitzaion ere. Erran nahi baita, “nire uste apalean”, edo “beharbada oker nengoke baina”, edo antzeko manera oneko formula leungarririk erabili gabe, beti tinko eta zuzen, nahiz eta, paradoxikoki, erlatibitatearen aita dela esaten den. Jarraian datorren esaldia ere berea da: “Bi gauza dira mugagabeak edo infinituak. Bat, giza ergelkeria, eta bi, unibertsoa; eta bigarrenaz ez nago horren ziur”.

Ez nuke esan gabe utzi nahi, gizaki moderno bilakatzeko bide horretan, primateen ordenako bi genero-edo kondenatu zirela ostrazismora. Batetik, Homo Habilis delakoa, espezie gisa ageri zaiguna, baina paleogenetista askoren ustez, homo-z aparteko beste genero batean sailkatu beharko litzatekeena. Eta bestetik, jakina, genero femeninoa. Eta bigarren kontu honetaz, aitor dezadan azkar-azkar, gehiegi lokaztu gabe eta bitxikeria gisa, askoz argibide hobeak dakartzala King Kong teoriak, gure eboluzioaren gaineko beste edozein teoriak baino. Huskeria dirudi, baina nahaspila latza da ni naizen homo artaburu honentzat. Orain ez baitakit gorilak garen, ala moroak garen, behe-laino artean.

Eta lehentxeago aipatu dudan Homo Habilis delakoaz, esan, inguruko baliabideak partekatu nahi izan ez zuelako bidali zuela Homo Erectusak zakurraren ipurdira, jada Pleistozenoan. Oso jatorra, oso aparta, lanabesak asmatzen ere ikaragarri iaioa, baina utikan Homo Habilisa. Horra hor, garai postmodernootaraino heldu den leitmotivik behinena. Horra hor, eboluzioa eboluzio, sapientzia kasik itzalean uzteraino nabarmendu zaigun ezaugarria: gure ongizatea, besteen iraupenaren bizkar antolatzeko sena. Oportunismoa.

Errautsen argia, Don Inorrez

Zimiko bat izaten da,

tximista bat begien artean;

gero urteen osinean amiltzen naiz

argi zuri batek kopetan jo arte.

Eta orduan oroitzen naiz,

eta hiltzen naiz.

Oroitzen naizenean

hiltzen naiz.

Bihotz jauzi bat izaten da,

erresumina garondo erdian

gero dirdai bizi bat sartzen zait buruan,

eta ahiturik uzten nau iraganean.

Eta orduan oroitzen naiz,

eta hiltzen naiz.

Oroitzen naizenean

hiltzen naiz.

Pello Lizarralde

Tira. Ez dezagun dramara jo. Garbi dagoena da, kontraesan handi baten gainean dagoela eraikia sapienstasuna. Eta garbi dagoena da, bestalde, gizaki moderno deitzen den horrek urrats askoz ere azkarragoa daramala beste edozein arbaso hominidok baino. Airoso doa eboluzioan barrena, arin baino arinago, ziztu bizian alajaina, bidean gurutzatzen dituen gainerako espezie guztiak barregarri utziz, eta erdiko hatza homo erectusa bera baino tenteago jarriz. Egia esan behar bada, ez sinestekoa da hartu duen abiadura. Lehen milaka urte behar zituen tokian, orain, pare bat hamarraldi eta to, Homo Sapiensak beste zedarri bat ipini du denboraren lerroan, eta ziurrenik, geruza berri bat Zumaiako Flyschean. Homo Sapiensa Homo Whatsappiens bihurtu da bat-batean. Jada ez du jakituria handirik behar aurrera egiteko. Aski du, komeni denean Wikipedian begiratu.

Jakitea, izan ere, zama da garaiotan, zorro bete harri noranahi eraman beharra bezain astun. Areago. Jakitea aberrazioa da, eta kurioski, baita giza eskubideen aurka joan litekeen zerbait ere. Galdetu bestela Navarra Sumako ekuazioaren barruan sartzen diren homoei, zergatik ari diren lingua navarroruma Nafarroako eskoletan irakastea eragozten. Zer arraroa euskararik gabe Nafarroa, abestu zuen orain ez aspaldi homo gazte histrioniko batek. Baina ez. Zer diote batuketa kenketaz ebazten duten apologista matematikazale berri horiek? “Etorkizuna ez jakitea da. Etorkizuna kontu horiek behin betiko alboratzea da eta bestela ez da etorkizunik izango zuentzat, hombre ya está bien”. Pin eta pan piper-poto sakratuaren izenean, eta kito. Akabo Homo Artaburu-artaburuen eskubideak errespetatzen ez dituzten Homo Sapiens-sapiensen inposaketak. Ignorantzia da berdinduko gaituena. Eta ignorantzia horren alde dagoen justizia inpartzialari dagokio berdintasun arlote hori bermatzea.

Adibide honi tiraka, eta apur bat gehixeago zehaztuz, hortaz, nabarmendu dezagun adarretatik joan gabe, kontua ez dela jakin ala ez jakin. Baizik eta ZER jakin. WHATsappiens.

Eta zer demontre da Homo whatsappiensak behar duena, jakituria atzean utzi badu edo jakingarri jakin batzuk interesatzen ez bazaizkio? Zer da Eboluzioaren AHTa hartu duen gizaki horrek eskatzen duena? Bada, sarea. Komunikatzeko, kontsultarako, segurtasunerako, kontrolerako, lanerako, aisiarako, ostiarena jotzeko, bullingerako, denetarako, sarea, sarea eta sarea. Horixe da oroz gainetik behar duena. Baina ez pentsa horren originala denik edo gaur-gaurko nobedadea denik ere. Badirelako gutxienez bi mila urte, sarearen aldarrikapena eskubide unibertsal gisa airean dantzan dabilela. Jesus ene, eskritura zaharretan ere ageri da-eta.

Begira zer dioen Bibliak, beren-berengi: “Eman gizonari arrain bat, eta egun bateko jana izango du. Emaiozu sarea eta arrantzan ikasiko du”. Eta eman zitzaion. Berandutxo, baina eman egin zitzaion. Eman zitzaizkion, sare sozialak. Eta geroztik ozeano zabalean ematen du eguna, gehienetan arrantzan, eta batzuetan, edo uste baino askoz gehiagotan, arrantzaka. Memeak dira bere mementoko arraina, komeni bezala multiplikatzen ditu gainera. Izan ere, gure homo sasijainkotxoak klik zirtzil batez lor lezake lehen mirari hutsez baizik gerta ezin zitekeena, alegia multiplikazioa, nahiz eta gaur egun, oso alimalekoa denean behintzat, biralizazio esaten zaion, izurriteekin zerikusirik ez izanagatik ere. Dagoeneko hiztegia behar bezala erabiltzen ere ez dakielako izango da, agian. Batek daki.

Homo berria hitz bakarrean definitu beharko banu, plastikoa dela esango nuke. Eta arrazoi bat baino gehiago neukake hautu hori justifikatzeko. Esate baterako, delako elementua zopetan ere azaltzen zaigulako, eta jaten duguna garelako. Baina jo dezagun argudio begi-bistakoenez harago. Homo berria plastikoa da, inoiz baino malguagoa delako. Hain da malgua, hainbestekoa du plastikotasuna, ezen, plastikoaren inbasioaren errudun eta biktima izateaz gainera, homo eta jainko izan litekeela lehentxeago esan bezala, edo turista eta bertako, hurbil eta arrotz, doninorrez eta san handiuste... eta dena aldi berean...

Garai postmodernoan, Don Inorrez

Garai postmodernoan

Sozialista eta liberal

biak aldi berean

Garai postmodernoan

Komunista eta kontsumista

ateo eta elizkoi

sozialista eta liberal

dena aldi berean

Gero eta gehiago dira

ustel-jatorrak politikoki zuzenak

Garai postmodernoan

Gure aita Homo Sapiensa zen. Zehatzago esanda, sarda sozialak sare tekno-pelagikorik gabe batzen ziren garaikoa. Paper-fabrika batean aritu zen lanean, bazterrak kirasten eta kirasten, burutik ezin kendu diren abestien gisan, buklean. San Panfletok agintzen zuen garaiko proletarioa izanik, goiz, arrats eta gaueko lanaldiak txandakatu behar izan zituen ia berrogeita hamar urtean. Ikaragarri zekien zelulosaren kalitateaz, ibaia urdin edo arrosa kolorez tindatzen duten prozesuez, paper-bobinak metatzeko sistemez edo patronalaren potroez, eta noski, ezer gutxi sare bidezko arrantzaz. Baina bizi izan balitz, ziur naiz azkar baino lehen helduko ziokeela garai berriotako amuari. Izango zatekeen, influentzerra, edo twitterren epelak esanda hartzen duena plazera. Eta izango zukeen kanala YouTuben, like asko Snapchaten eta espazio bat ETBn, noren eta Felix Linaresen aldamenen. Gure aitak bazuelako egundoko etorria. Eta eboluzionatzeko egarria. Eta bazuelako izaki malgu eta kontraesankorren artean kamuflatzeko dohaina, fabrikako ordu estrak amaitzen zituenean. Ez dakit ez ote zen bera ere, hain justu, denborei aurrea hartutako homo whatsappiens bat... Izan ere, zer whatsappiensago, Sapiensaren txiste merkeak kuadrillakoen poteoan errepikatzeari utzi, eta eguneko perla, eguneko pizgarri filosofikoa, txio batek iraun dezakeen luzeran sintetizatzea baino...

Behin, otordu oparo eta jendetsu horietariko baten postrean gazta mahairatu zigutenean, esan zigun bere hizkuntzan: “Lo mejor del queso, el membrillo”.

To. Apeta txoroa dirudi. Edo modu literario klasikoago batean esanda, Whatsappiensaren gauerdiko eztula. Niri, ordea, Homo Euskarienseari buruz ari zela iruditu zitzaidan, hau da, euskalduna Bilboko jauregi baten izena baino gehiago dela frogatu behar izaten duen populuaz ari zela. Eta esango didazue ez duela ez hanka eta ez ipurdi. Edo gazta zati batekin nire pelikula egin nuela, beste Maia bateko tipo batek egin zuen moduan. Baina gauza bat esango dizuet nire hipotesiaren alde: gaztak eta euskara parekatzea, euskaragatik gaztakoak hartzea bezain tradizio handikoa izan da azken mende pasatxoan, eta ez soilik Idiazabalen. Baita, demagun, nire bizitoki Hendaian ere.

Duela gutxi arte, esate baterako, kaleko afixa handi batekin egiten nuen estropezu, ia goizero. Hendaiako bide-bazterrik estrategikoenean zegoen jarrita. Alegia, nire moduko despistatuak ez ezik, gizakiak paseatzen dituzten zakurrak, hondartza-inbaditzaileak, eta oro har, jitoan mugitzen diren turista saldoak joan-etorrian harrapatzeko moduan. Kurioski, afixa horretatik oso metro eskasetara dagoen etxe batean bizi izan omen zen erbesteratuta, Migel Unamunokoa, bakardade argigarriaren bila aritu zena, eta beharbada horregatik, diot nik, argitasun horretan tematu zelako hain zuzen, euskara bonbilla batekin nahastu zuena, zaharkitze programatua besterik ez baitzion aplikatu nahi izan. Nahi zion, eutanasiaren gisako zerbait ezarri, eta nahi zuen homo euskariensea bere buruaz beste egitera behartu, ez ziolako garai modernoetarako erabilgarritasunik ez malgutasunik ikusten. Esan dezagun Unamunoren defentsan, halakorik ez ikustea, hein batean behintzat, normala izan zitekeela, gehiegizko argitasunak itsutu egiten baitu. Orduan ez zuten jakingo gaur dakiguna: eklipseei erreparatzeko ere betaurreko bereziak behar izaten direla.

Baina joan gara berriro adarretatik, esplikatu beharrekoak ondo esplikatu gabe lagata. Kaleko afixa bati buruz ari ginen. Ba, delako afixak, gogoan dudanez, Irati aldeko ardi gasna bikain bat zuen ageri, holaxe aurkeztuta: “Le fromage qui parle basque”.

Nik, egia esan behar bada, gauza handirik ez dakit artaldeez edo jatorri-izendapenez, eta are gutxiago %100 Basque deritzen aferez. Baina handik igarotzen nintzen bakoitzean, Itxaro-penaren Bordan nintzela iruditzen zitzaidan. Zeren eta, bada marka, esaten nuen nik nire kolkorako: hain zaila, hain bihurra, hain artifiziala eta hain urruna omen gaurko euskara batzuen ustez, eta horra, materia grisik gabeko elementu batek, tak: azalaz eta mamiz, euskara, eder eta natural. Ez aparteko konplexurik, ez ofizialtasun mugarik, ez chauvinistekin talkarik, ez suprefetaren baimen beharrik, ez bazterkeria salaketarik, ez bestelako betiko folklorerik ere.

Ezin uka garrantzia. Ezin uka, gertaerak aurreikuspen eta uste guztiak apurtzen zituenik. Ziur nago, euskararen sustapen-lanetan dabilen bati baino gehiagori zerbaitek krak egingo ziola bihotzean, inventariuma egitean. Eta hiru arrazoi emango ditut horretarako. Batetik, euskaraz mintzo ziren gazta horiek ez zirelako gaur behin eta berriz aipatzen diren arnas-gune edo arigune horietako batetik atereak; kontrara, gure aitak fabrikatzen zuen papera bezain industrialak zirelako. Alegia, euskarari historikoki ukatu izan zaion esparrukoak, ez Txomin Agirreneako garo artean sortuak edo Urepeleko artzainaren mendi-hegaletan gorakoak. Bigarrenik, turismoari edo bederen besteei zuzendutako produktua izanik ere, hizkuntzak definitzen zituelako, eta ez Pays Basque delakoak, zeinak, bide batez esanda, Euskadik edo Basque Country ospetsuak bezainbeste mutilatzen duen. Eta hirugarrenik, noski, iragarkiak zekarren informazio begi-bistakoenarengatik. Gaztak zirelako.

Hortaz, ez gorila eta ez moro, gaztak gara beheeeeeee-laino artean, eta orain horretara dauzkagu egokitu beharra, bai gure estereotipoa, bai eta gure kantutegia ere. Aitorren hizkuntz zaharra nahi degulako zabaldu oraindik ere, baina munduaren aurrean gizonki azaldu behar izan gabe.

Nolanahi dela ere, gu gazta bagara, zer da orduan menbrilloa? Zer da gailentzen zaigun elementu gozo likatsu hori? Gure merituak bereganatzen dituen aprobetxategia da, ala akatsak estaltzera datorren edulkoratzailea? Tamalez, sinonimo argi bat eman baino lehen joan zen aita, bere aforismoak, bere lo mejor del queso el menbrillo delakoak eragin zidan dardara airean utzita.

Baina ez nuke haria aske utzi nahi. Bertsolariek erantzun hoberik asmatzen ez badigute behintzat, eman dezagun erantzuna norberaren araberakoa dela. Eman dezagun, menbrilloa zirkunstantziala dela, baldintzatzen nauen bizipena dela, eta gaztago egiten nauena. Eman dezagun, pentsalari baten esaldia nire eginez, ni naizela ni eta nire menbrilloa.

Dardara hura, Don Inorrez

Han ginen, aita, senideok;

joan zinenean utzitako baratzera bilduak.

Leuna eta gozoa zen haizea,

bizia belar berriaren usaina.

Eta bat-batean isildu egin ginen.

Zu al zinen, aita,

airean zebilen dardara hura?

Zu al zinen?

Han ginen, aita, hitzik gabe,

Zuk ukituak zenituen haiek ukitzeko beldurrez.

Lanabesak, altzariak, harria…

Denak egunen joanak izoztuta.

Begiak jaso genituen orduan.

Zu al zinen, aita,

Airean zebilen dardara hura?

Zu al zinen?

Pello Lizarralde

Gazta gara. Superfizie handietan, zatikatuta, hutsean plastifikatuta eta hotzean kontserbatu ohi den jenero batekoak, alegia. Eta j-z idazten den jeneroak eta g-z idazten den generoak funtsean zerikusirik ez duten arren, ekidinezina zaigu alderaketa. Gogora dezagun Pleistozenoan gertatutakoa. Gogora dezagun Homo Habilisa; paleogenetista askoren ustez homo-z aparteko genero bat osatu beharko lukeena; eta, oso jatorra, oso aparta, oso trebea, baina Homo Erectusak eboluzioaren lerrotik utikan bidali zuena, baliabideak ez partekatzearren.

Garai posmodernootako Homo Habilisa ote da euskaraz mintzo den homoa? Batzuek esango digute, zalantzarik gabe ezetz. Ez dela negarti alarmista izan behar. Eta beste batzuek aldiz, esango digute baietz. Zalantzarik gabe baietz. Bagarela. Pleistozenoko Homo Habilisaren patu txarra ari garela tentatzen. Eta zergatik? Ba, kurioski, hemen ere, letra baten dantzagatik. Zehatzago esanda, bokal batengatik. GAZTA ez delako GAZTE. Eta gezurra dirudi E minuskula ziztrin ezdeus batek nola alda dezakeen panorama, nola itzulipurdika dezakeen etorkizuna. Baina momentuz, gazteak, oro har, ez darabil euskararik bere egunerokoan, eta hortaz, GAZTEA ez da GAZTA, eta kontraesan itzela da, gaztea GAZTA-ARO betean bizi baita. Kontraesanak kontraesan, ezin uka, gazta gaztetzen ez bada, eta era berean gaztea gaztantzen, ez gabiltzala oso oker etorkizun ez urrun batean gaztarenak egingo duela esanda.

Baina zer da bi letra zirtzilek osatzen duten aho-korapiloa, debeku guztien gainetik irautea, zahartze programatuari aurre egitea, h-aren gaineko kalapitak gainditzea eta euskara estandarra definitzea, puntueus domeinua martxan jartzea, Whatsappiensaren abiaduran atzean ez gelditzea edota adimen artifizialean oinarritutako itzultzaile automatiko bat plazaratzea lortu eta gero. Zer ote da bokal minuskula baten dantza...

Bilbo aldeko olerkari Sapiens-Sapiens batek ere, justuki, A eta Eren alternantzian oinarritu zuen bere obrarik ezagunena. Eta hartara noa ni zuzen, HARRIak eta HERRIak izenburutik batu zituen olerki-liburu horretara, eta zehazki, aitaren ondarea aipatzen duen orrira, GAZTEN eta GAZTEEN arteko erlazio iheskorra ulertzen lagunduko didalakoan. Eta otutzen zait, poemak dakarren profezia gureari aplikatuta,

Galduko duela,

ergatiboa,

hitanoa,

aditz trinkoa.

Galduko duela,

tz-ren ahoskera,

berezko doinua,

legezko hiztegia eta

joskera jatorra.

Baina gaztaren etxeak

iraunen duela zutik.

Eta zer-nolako bermea daukat nik, hementxe alaitsu eta kementsu agertzeko eta etorkizunean zutik eta indarrean iraunen duela baieztatzeko... Ba hizkuntzak berak ematen didan bermea. Gaztearen aroa gaztaroa den bezala, gaztaren etxea gaztetxea delako, nagusiki hamaika bider eta azkar-azkar errepikatzen baldin bada. Egin aproba: gazta-etxea, gazta-etxea, gaztaetxea, gaztaetxea, gaztetxea...

Homo euskarienseak Whatsappiensaren garaian bizi duen dilema argitzeko eta etorkizuna igartzeko aski ote den ? Nire uste harroan, bai.

Baina auskalo.

Auskalopitekus bat besterik ez naiz, nire behe-lainoa noiz saretuko zain.