booktegi.eus

Julene Azpeitia lehiaketa

Testu hauek jatorrizkoaren moldaketak dira, Julene Azpeitia lehiaketako sari-banaketa emanaldian irakurtzeko egokitu baitira. Itzulpenak eta moldaketak Juan Antonio Atutxak egindakoak dira. Ilustrazioak: Imanol Larrinaga

Leiho irekia

IPUINAK

Itzulpenak eta moldaketak:

JUAN ANTONIO ATUTXA

Ilustrazioak:

IMANOL LARRINAGA

AURKIBIDEA

Apustua

Giovanni Boccaccio

Basoan

Ryunosuke Akutagawa

Leiho irekia

Saki

Nartzisoren kondaira

Oscar Wilde

Sevillako eroa

Miguel de Cervantes

Apustua

Giovanni Boccaccio

Asko ez dela, Miguel Scalza izeneko gazte bat bizi zen Florentzian. Hain zen alaia eta barregarria ze hiriko gazte guztiek nahi zuten bere adiskide izan.

Egun batez, konpainia on batean, adiskiderik baizik ez zen lekuan zegoela, ekarri zuen solasa izan zen Florentziako familiarik antzinakoen eta nobleena zein zen ebatzi beharra. Batzuek zioten Ubertitarrak zirela aspaldikoenak, beste batzuek Lanbertitarrak zirela eta hauek baino antzinakoak zeudela ziotenak ere bazeuden: hitz batez esanda, bakoitzak bere ideia eta interesak jartzen zituen beste edozeren gainean. Scalzak, iritzi ezberdinak entzun ostean, hau esan zien irribarretsu:

- Oker zaudete guztiok, ideiarik ere ez daukazue. Familiarik zaharrena eta, hortaz, nobleena, ez bakarrik Florentzian baizik eta mundu osoan, edo, gehiegikerietan erori gabe, gutxienez Toscanan, Baroncitarrak dira. Jakintsu guztiak eta nik bezainbeste ezagutzen dituztenak iritzi berekoak dira. Eta nire hitzek nahasmenik eragin ez dezaten, jakinarazten dizuet gure Baroncitarrez ari naizela, Andra Mariaren eliza ondoan bizi direnak, alegia.

Scalzaren lagunak, ezezagunak zitzaizkien beste Baronci batzuez ari zela pentsaturik, eta jakinik familia honek ez zuela antzinako jatorria izatearen inongo osperik, barrezka hasi ziren, eta benetan ari ote zen galdetu zioten:

Zuk adina ezagutzen ditugu Baroncitarrak, beraz, ez pentsa horren inozoak garenik hiriko noblezia zaharrena direla pentsatzeko.

Horrela pentsatzen baduzue –erantzun zuen gazteak- ziur naiz ez dituzuela ezagutzen. Gainera, ez zauzkatet inozotzat, baina hain nago ziur diodanaz ezen prest nago zuotako edozeini hemen gauden seiontzako afaria jokatzeko. Zuon esku uzten dut ezbaia erabakiko duen pertsona egokiena aukeratzea.

Neri Mannini izeneko batek onartu zuen apustua, eta Pedro Florentinoren iritzipean utzi zuten ebazpena. Berehala atera ziren Florentinoren etxera, gogotsu baitzeuden Scalza galtzaile atera zedin beraren kontura barre batzuk egiteko.

Florentino, gaztea bazen ere, zuhurra eta zentzuduna zen. Neriri entzun ondoren, Scalzari eskatu zion bere baieztapena frogatu zezala:

Hain erraz frogatuko dut ezen, zuk eta gainerako guztiek, zuzen nagoela aitortzea besterik ez duzuen izango.

Eta halaxe jarraitu zuen:

- Zenbat eta antzinakoagoa izan familia bat, are handiagoa da bere noblezia –halaxe diote behintzat nire adiskideek. Beraz, Baroncitarrak Florentziako familiarik zaharrena balira, nobleena ere izango lirateke. Esandako hau onartzen badidazue, apustua irabazteko, Baroncitarren antzinatasuna frogatzea besterik ez zait geratzen. Eta orain dator froga: gizon-emakume guztiak ahalguztidunaren obra dira. Argi dago Jainkoak margolari lanetan hasi berria zenean egin zituela Baroncitarrak, eta gainerako gizon-emakumeak marrazkigintzan maisu bilakatu zenean. Ez dago froga argigarriagorik Baroncitarrak gainerako gizakiekin alderatzea baino: azken hauek simetrikoak dira, proportzio egokiak dituzte eta aurpegiera erregularra; baina Baroncitarrak zirriborro bat dirudite. Eta halaxe da, Baroncitarretan denetarik dago: batek aurpegiera luzanga eta meharra du, beste batek talo aurpegia; sudur motzak ere badira, eta harbetekoa dutenak ere bai; bizar luzeak eta asto-matraildunak aurkituko dituzue, eta matrail motzekoak eta zapaldunak ere bai, tximinoen antzekoak alegia. Baroncitar batzuk begi bat bestea baino handiagoa dute, edo bata gorago eta bestea beherago. Labur esanda, Baroncitarren aurpegierek umeak marrazten hasten direnean egiten dituztenen antza dute. Argi dago, beraz, Jainkoa ez zela horren margolari prestua Baroncitarrak egin zituenean, eta hemendik ondorioztatu behar dugu Baroncitarrak antzinatasun antzinakoenetik datozela eta, hortaz, gainerako gizakiak baino nobleagoak direla.

Florentino epailea, Neri apustularia eta gainerako konpainia-kideak, ikusirik Baroncitarrak Scalzak azaldu bezalakoak zirela, barre-zantzo baten hasi ziren gaztearen argudioak txalotzen zituzten bitartean. Eta aho batez aitortu zioten irabazi egin zuela apustua. Halaxe zioten guztiek: “arrazoi du, arrazoi du, Baroncitarrak dira Florentziako zaharrenak eta nobleenak”.

Basoan

Ryunosuke Akutagawa

Egurgilearen deklarazioa kasuaren ikerketaz arduratzen den ofizialaren aurrean

- Hala da, jauna. Neuk deskubritu nuen gorpua. Gaur goizean, egunero egiten dudan bezala, basora joan naiz zuhaitzak moztera. Eta han zegoen hilotza, mendiaren magalean, kanabera eta zuhaitz mengelen artean.

Ahuspez zegoen hildakoa. Ehiztari arropak zituen eta zauri bakarra bularrean, zauri sakona nolanahi ere. Gorpuaren bueltan kanabera-hostoak pilatzen ziren. Dagoeneko ez zen odolik ateratzen zauritik.

Ezpatarik-edo aurkitu ote nuen? Ez. Ezer ez. Soka bat eta orrazi bat baino ez zeuden ondoko zuhaitzaren ondoan. Baina belarrak eta kanabera-hostoak zapalduta zeuden han-hemen. Argi dago gizona gogor borrokatu zela eraila izan baino lehen. Zaldirik ikusi ote nuen? Ez ofizial jauna, ez dago modurik toki horretara zaldiz iristeko.

Monje budistaren deklarazioa aurreko ofizialaren aurrean

- Zin dagizut, ofizial jauna, atzo ikusi nuela gaur hilda aurkitu dutena. Bioleta koloreko kimono batez zihoan jantzita, eta emakume batek laguntzen zion. Eguerdi aldera izan zela uste dut. Emakumea zaldi gainean zihoan, aurpegia belo batez estalia zeramala.

Zaldia kanela kolorekoa zen. Gizonaren armak ondo ikusi nituen: ezpata, arkua eta hogei bat gezi.

Zer dela-eta imajina nezakeen gertatuko zitzaiona? Bizitza ihintza edo oinaztua bezain iheskorra da. Sentitzen dut… ez dut hitz egokiagorik aurkitzen.

Kontakatiluaren deklarazioa ofizialaren aurrean

- Harrapatu nuen gizonaren izenaz galdetzen didazu? Tajomaru izeneko bandolero famatua da, duda barik. Harrapatu nuenean zubi gainean zegoen, jausita. Zalditik jausi zela ematen zuen. Zein ordutan? Ilunabar aldera esango nuke. Aurreko batean ihes egin zidanean ere kimono urdinez jantzita zihoan, eta ezpata bera zeraman. Eta orain ere ezpata bera eta gezi berberak ditu. Argi dago: Tajomaru da hiltzailea. Arma guztiak berekin zeramatzan. Zaldia ere zuk esandakoaren modukoa zen: kanela kolorekoa.

Lapur guztien artean Tajomaru da andrezaleena. Aurreko udazkenean bi emakume aurkitu zituzten hilik. Zurrumurruen arabera, Tajomaru izan zen hiltzailea. Hortaz, gizon hau hil bazuen, pentsatzekoa da zer egin zuen zaldiz zihoan emakumeaz.

Ez naiz inoren gauzetan sartu zale; baina, ofizial jauna, uste dut aspektu hau argitu beharra dagoela.

Atsoaren deklarazioa ofizialaren aurrean

- Bai, nire suhiaren gorpua da. Takehiro Kanazawa du izena. Hogeita sei urte zituen. Gizon ona zen, ezin zezakeen etsairik izan.

Nire alaba Masago da. Hemeretzi urte ditu, eta gizonik ausartena bezain ausarta da. Takehiro zen ezagutzen zuen gizon bakarra. Biak abiatu ziren atzo Wakasa herrirantz. Nork pentsa zezakeen holakorik gerta zitzaiekeenik! Non dago nire alaba? Ofizial jauna, mesedez, ikertu ezazu zer gertatu zaion nire alabari. Gorroto dut Tajomaru hori.

Tajomaruren aitorpena

- Bai, neuk hil nuen gizona. Baina ez nuen emakumea hil. Non dagoen? Ez dakit. Krudelki torturatu nazakezue, baina ezin didazue oinaze bidez atera ezagutzen ez dudana.

Atzo, eguerdi aldera, bikotearekin bat egin nuen. Haizeak emakumearen beloa astindu zuenean bere aurpegi liraina ikusi nuen, une batez baino ez, segundo batez. Emakumea neureganatzea erabaki nuen, horretarako gizona hil behar banuen ere.

Zer? Gizonezko bat hiltzea ez da hain gauza garrantzitsua: emakumea bahitu nahi bada bere laguntzailea hil beharra dago. Nik ezpatarekin hiltzen dut, zuek ordea boterearen eta diruaren bidez. Zuek hiltzen duzunean ez dago odolik, biktimak bizirik jarraitzen du. Baina ez dago, horregatik, biziago! Nor da, beraz, kriminalagoa?

Erraza izan zen: neure burua bidaiari gisa aurkeztu ondoren, esan nien mendi hartan hilobi zahar bat zegoela ezpata eta ispilu ederrez beteta. Altxorra neurea zela esan nien, eta erosle bat aurkitzen nenbilela. Gizonak parez pare zabaldu zituen begiak. Hain da saihestezina ondasun-gosea!

Hilobiaren bila abiatu ginen. Gizona nirekin zetorren; emakumeak zaldi gainean jarraitu zuen. Gizona eta biok basoan sartu ginen.

Hasieran kanaberak baino ez zeuden. Gutxira argiune batera heldu ginen, handik gertu zuhaitz batzuk zeuden: leku aproposa nire plana martxan jartzeko. Gizonari esan nion zuhaitzpean zegoela altxorra, eta harantz abiatu zen. Eta orduantxe deliberatu nuen gizona erasotzea. Indartsua zen, baina ez zuen nire erasoa espero. Holaxe, derrepentean, arbola batera lotu nuen. Sokagatik galdetzen didazu? Ofizial jauna, ni lapurra naiz, hortaz jakin behar zenuke lapurroi soka ezinbestekoa zaigula gure langintzarako. Gizona zilioka hasi ez zedin, kanabera-hostoak sartu nizkion ahoan.

Orduan, emakumearengana itzuli eta nirekin etorri zedila eskatu nion, bere lagunak gaixotasunaren bat zuela argudiatuz. Sinistu egin zidan. Eskutik heldu zidan eta basoan sartu ginen. Baina, ene zoritxarrerako, laguna ikusi zuen arbolara lotuta. Eraso bizian hasi zitzaidan. Oldarra zen benetan! Kostatu zitzaidan aurre egitea. Eskerrak Tajomaru ospetsua naizela! Azkenik lortu nuen emakumeari ganibeta kentzea, eta inor hil gabe eskuratu nuen nahi nuena.

Basotik alde egiteko nintzela, emakumea, negarretan blai, neure besoetara jaurti zen ero baten gisan. Ulertu uste nion neure heriotza edo bere lagunarena eskatzen zidala, ezin baitzuen bere lotsa gainditu bizirik zeuden bi gizonen aurrean. Eta ez hori bakarrik, bizirik geratzen zen gizonarekin uztartuko zela gaineratu zuen. Gogo bizia sentitu nuen gizona hiltzeko.

Kiyomizu tenplura joan zen emakume baten deklarazioa

- Ni bortxatu ostean, kimono urdindun gizonak lotuta zegoen nire senarrari begiratu zion trufaz. Gorroto biziz behar zuen egon nire senarrak. Senari jarraituz, senarrarengana abiatu nintzen, baina gizatxarrak ez zidan utzi. Ostiko batez lurrera bota ninduen. Orduan dirdira arraro bat sumatu nuen senarraren begietan. Erraietaraino sartu zitzaidan. Begirada horren bidez barren-barrenean sentitzen zuena adierazten zuen: ez zen sumindura, tristura baizik. Mespretxua erakusten zuen nirekiko. Gizatxarraren kolpeak baino min handiago egin zidan senarraren begiek adierazten zutena. Eta korderik gabe jausi nintzen lurrera.

Ez dakit zenbat denbora iragan zen konortea berreskuratu nuen arte. Gizatxarra alde egina zen, eta senarrak han jarraitzen zuen: arbolari lotuta. Begiratu egin nion, eta berak aurreko begirada erdeinagarriaz erantzun zidan. Ezin deskribatu dezaket une hartan sentitu nuena: lotsa? Tristura? Haserrea? Senarrarengana hurbildu eta esan nion:

- Takehiro, sufritu dudana sufritu ondoren ezin dezaket zurekin jarraitu. Hementxe bertan egingo dut nire buruaz beste. Baina zuk ere gauza bera egitea eskatzen dizut, ene lotsaren lekuko izan baitzara. Ezin permititu dezaket zu bizirik jarraitzea.

Ahots errimez esan nion, baina berak berdin jarraitu zuen, mesprezuz gainezka. Ezpata bila hasi nintzen, baina ez zegoen, gizatxarrak eramango zuen seguruenik. Arkua eta geziak ere desagertuak ziren. Baina han zen ganibeta.

Eskuetan hartu, eta Takehirori zuzenduz, hauxe esan nion:

- Zure bizitza eskatzen dizut. Nik jarraitu egingo dizut.

Orduan, ezpainak zertxobait mugituz, hauxe esan zidala gogoratzen dut: “hil nazazu”.

Konortea galtzekotan nengoela, ganibeta sartu nion paparretik.

Eta, berriro ere, konortea galdu nuen. Izartu nintzenean, hantxe zegoen senarra, aspalditik hila. Ez dut indarrik hemendik aurrera gertatu zena kontatzeko. Ez nuen nire buruaz beste egitea lortu. Saiatu nintzen ganibeta eztarrian barrena sartzen… aintzira batera neure burua jaurtitzen… denetik probatu nuen, baina alperrik! Bizirik jarraitzen dut. Senarra hil nuen, gizatxar batek bortxatu ninduen, … zenbat desgrazi! Ez nuen beste aukerarik.

Izpirituaren narrazioa sorgin baten ezpainetatik jasoa

- Bidelapurra, nahi zuena lortu eta gero, nire emaztearen ondoan eseri zen kontsolatu nahian. Nik ezin nuen hitzik esan: arbolara lotuta nengoen. Baina emazteari begiratzen nion honako zerbait esan guran: “ez egiozu sinistu, esaten duen guztia gezurra da”. Baina bazirudien emazteak sinistu egiten zuela bidelapurrak esaten ziona. Torturatuta sentitzen nintzen, eta jeloskor. Bidelapurrak honakoak esaten zizkion: “zure gorputza orbandua izan da eta orain zure senarrak ez du ezer jakin nahi izango. Abandonatu ezazu eta esposatu zaitez nirekin”.

Nire emaztea pozez zoratzen zegoen. Inoiz baino ederrago ikusi nuen. Hauxe erantzun zion bidelapurrari: “eraman nazazu zurekin”.

Baina bere traizioa are krudelagoa izan zen. Aurpegi zurbilez begiratzen ninduen bitartean erregu hau egin zion bidelapurrari: “hil ezazu gizon hau, bestela ezingo baitut zurekin bizi. Hil ezazu, oraintxe bertan!” Eta hitz hauek darabiltzat buruan bueltaka eternitate osoan. Entzun al du inork hitz maltzurragorik!

Bidelapurra bera ere zurbildu egin zen, sinesgaitz. Eta niri begira hauxe galdetu zidan: “Zer egin dezaket. Aukera bi ditut: zure emaztea hiltzea edo barkatzea. Esadazu burua mugituz: Hil egingo dut?”

Jarrera horregatik bakarrik barkatu egingo niokeen gizonari.

Zer esan pentsatzen nengoen bitartean, emakumeak oihu egin eta ihes egin zuen basoan barrena. Gizona atzetik jarraitu zitzaion, baina ez zuen harrapatu. Eta nik, mugitu ezinik, dena ikusi nuen.

Emazteak ihes egin ostean, bidelapurrak nire armak hartu eta arbolara kateatzen ninduen soka moztu zuen. Eta basoan barrena sartu zuen.

Hortik aurrera, bare-bare zegoen guztia. Baina ez, norbait ari zen negarrez: neu nintzen negar-zotinka ari zena.

Azkenik, arbolapean, askatu egin nuen erabat neure gorputz minberatua. Begi aurrean nuen emaztearen ganibeta. Eskuetan hartu eta bularrean barrena sartu nuen. Odola sentitu nuen eztarrian gora, baina ez nuen minik. Bularra gogortzenago zihoan eta isiltasuna handitzenago. Txoririk ere ez zen entzuten. Gauza bakarra atzeman nezakeen kanabera eta arbolen artetik: desagertuz zihoan azken eguzki-errainua. Gero, ez kanaberarik ez arbolarik. Akabo guztia. Lurrean nentzala, isiltasunak inguratu ninduen. Urratsak atzeman nituen enegana hurbiltzen. Burua jaso nahi izan nuen, baina iluntasun lauso batez inguratua nintzen. Esku ikusezin batek ganibeta atera zidan bularretik. Ahoa odolez bete zitzaidan. Hor amaitu zen guztia. Betiereko gauean abaildu nintzen berriro ez itzultzeko…

Leiho irekia

Saki

“Nire izeba berehala jaitsiko da, Nuttel jauna”, esan zuen ziurtasun osoz hamabost urteko neskatxak; “bitartean ni agoantatzen saiatu beharko duzu.”

Framton Nuttel-ek ahaleginak egin zituen zuzen jokatzen eta ilobarekin balakari agertzen, baina ahaztu barik une batetik bestera iristear zen izeba. Nolanahi ere, mesfidati zen pertsona ezezagunei egiten zien bisitaldi formal hauek lagungarri izango ote zitzaizkion nerbioak baretzeko abian jarri zuen asmoari.

“Badakit zer gertatuko den” esan zion arrebak paraje idiliko hartara joateko prestatze-lanak egiten ikusi zuenean. “Erabat bilduko zara zure baitara, inorekin hitz egin barik, eta zure nerbioek okerrera egingo dute depresioaren eraginez. Nolanahi ere, gomendiozko gutunak emango dizkizut inguru hartan ezagutzen ditudan pertsonentzat. Hauetako batzuk, oker ez banago, nahiko atseginak dira”.

Framton jaunak bere buruari galdetu zion, Sappleton andrea, gomendiozko gutunetako bat jaso zuen dama, atseginen artean sartzen ote zen.

“Jende asko ezagutzen al duzu inguru honetan?”, galdetu zion ilobak bion arteko isilaldiari luze iritzi zionean.

“Bakarren bat baino ez”, esan zuen Framtonek. “Ene arreba hemen izan zen, errektoretzan, duela lau urte, eta gomendiozko gutunak eman zizkidan bertako batzuei emateko.”

Azken aitorpen hau damu antzeko tonuan egin zuen.

“Hortaz, ezer gutxi dakizu nire izebaz?” jarraitu zuen damatxo harroxkoak.

“Bere izena eta helbidea baino ez dakizkit”, onartu zuen bisitariak. Bere buruari galdetzen zion Sappleton andrea ezkondurik edo ezkongabe ote zegoen. Baina gelan bazen gizonezkoen presentzia iradokitzen zion zerbait.

“Tragedia duela hiru urte gertatu zen”, esan zuen neskatoak; “zure arrebak alde egin eta gero, alegia”.

“Zein tragediaz ari zara?” galdetu zuen Framtonek; sinestezina baitzirudien holako paraje lasai batean tragediarik gertatzea.

“Ez al zaizu arraroa egiten, urriko arratsalde baten, leiho hori zabalik ikustea”, esan zuen ilobak lorategira ematen zuen leihotzarra seinalatuz.

“Eguraldi epela dago, gauden sasoian egonda”, esan zuen Framtonek; “edozelan ere, ba al du leihoak zerikusirik tragediarekin?”

“Leiho horretatik atera ziren, duela hiru urte, senarra eta bere bi neba gazteak ehizan egitera. Ez ziren sekula itzuli. Eremu mortua zeharkatzen ari zirela horren gogoko zuten ehiza-lekura iristeko, bat-batean, zingira traidore batek irentsi zituen. Uda ikaragarri euritsu hartan gertatu zen, jauna: ordura arte irmoak ziren lurrak inoizko arriskutsuenak bilakatu ziren. Gorpuak ez ziren agertu. Eta horixe izan zen lazgarriena.”

Une honetan ahuldu egin zen neskatoaren ahotsa, humanoagoa zirudien, zalantzatia.

“Izeba laztana! oraindik ere uste du egunen batean itzuliko direla senarra, nebak eta eurekin zihoan spaniel marroia, eta, egin ohi zuten bezala, leihotzarretik sartuko direla etxean. Horrexegatik, hain zuzen, egoten da leihoa zabalik ilundu arte. Izeba koitadua, zenbat aldiz esan ote dit zelan atera ziren: senarra euritako beroki zuria besoan eta, Ronnie, bere neba gaztea, beti bezala, ‘Bertie, zergatik egiten duzu jauzi?’ abesten, jakin bazekien abestiak kirioak dantzan jartzen zizkiola arrebari. Badakizu, Framton jauna, oraindik ere, gaurkoa bezalako arratsalde lasaietan, leihotik sartuko diren sentipena izaten dudala?”

Ikara batek eten zuen neskatoaren jarduna. Framtonek lasaitu ederra hartu zuen izeba aretoan sartu eta barka-eske hasi zitzaionean berandu iritsi izanagatik.

“Ondo pasatuko zenuen Verarekin, ez ba?”, esan zuen.

“Oso ondo”, esan zuen Framtonek.

“Espero dut ez zaizula inportako leihoa zabalik badaukat”, esan zuen animoso Sappleton andreak; “senarra eta nebak ehizara atera dira, eta berehala itzultzekotan dira. Istingorretan atera dira pantanora, hortaz, pentsatu ere ez dut egin nahi zenbat lorrin eta lokats utziko duten nire alfonbra koitaduan! Gizonak beti igual, ez al da egia?”

Pozik jarraitu zuen ehizaz eta hegaztien eskasiaz hitz egiten, eta neguan ahateak ehizatzeko itxaropenez. Framton ikaragarri gaizki sentitzen zen. Ahalegin etsia egin zuen elkarrizketaren sama arintze aldera, erdizkako arrakasta lortu bazuen ere. Jabetzen zen anfitrioiak atentzio apur bat baino ez ziola eskaintzen, eta bere begiak leihoaz haratago pausatzen zirela, leiho aurreko zelaian alegia. Ikaragarria zen, zer eta zoritxarreko urteurrenean egin behar izatea bisitaldia!

“Sendagileek, aho batez, erabateko atsedena agindu didate, alegia, asaldura mentalik ez eta ariketa fisiko bortitzak saihestea”, esan zuen Framtonek, pentsatuz, askok pentsatzen duten moduan, ezezagunek eta noizbehinkako adiskideek jakin-minez egoten direla inoren oinaze eta gaixotasunen detaile txikienen berri izateko eta gaitzaren jatorria eta sendabideak ezagutzeko. ”Dietari dagokionez ordea, ez datoz bat”, jarraitu zuen Framtonek.

“Ez da izango?” esan zuen Sappleton andreak, aharrausia justu samar alboratuz. Bat-batean, nabarmen piztu zitzaion arreta, baina ez Framton esaten ari zenagatik.

“Badatoz, azkenean!” egin zuen oihu. “Justu tea hartzeko orduan, eta ez dirudite horren zikin datozenik!”

Framtonek inarrosaldi txiki bat izan zuen eta ilobari begiratu zion nolabaiteko errukia adierazteko. Neskatoa leiho irekiaz harago zegoen begira, begi erabat izutuez. Framtonek, egundoko izurik handienak astindua, aulkia jiratu eta norabide berean begiratu zuen.

Oskorri ilunean barrena, hiru irudi, zelaia zeharkatzen ari ziren leihorako norabidean; eskopetak zeramatzaten besopean eta hiruretako batek euritako beroki zuria zeukan sorbalda gainean. Marroi koloreko spaniel nekatu bat zetorren eurengandik gertu. Isil-isilik hurbildu ziren etxera. Orduan ahots gazte erlats bat entzun zen abesten: “Esadazu, Bertie, zergatik egiten duzu jauzi?”

Framtonek makila eta sonbreirua hartu eta arrapaladan atera zen etxetik; ihesean zihoala apenas erreparatu zituen bidezidorra eta sarrerako atea. Errepidetik zetorren bizikletari bat bide-bazterrean sartu behar izan zen kolisioa saihesteko.

“Iritsi gara, maitea”, esan zuen euritako zuridunaz jantzita zegoena leihotik sartzen zen bitartean, “nahiko lokatz dakargu, baina lokatz lehorra da. Nor izan da gu heltzeaz batera arrapaladan atera den hori?”

“Gizon benetan bitxia, Mr. Nuttel delakoa”, esan zuen Sappleton andreak; “bere gaixotasunaz baino ez du hitz egin, eta agurrik esan gabe egin du alde zuek heltzeaz batera. Ezta mamuak ikusi balitu ere!”

“Uste dut spanielagatik izan dela”, esan zuen ilobak lasai asko; “beldur ikaragarria omen die txakurrei. Behin, txakur paria saldo batek Ganges ibaiertzeko kanposanturaino jarraitu zion atzetik, eta gau osoa pasatu behar izan zuen panteoi zulatu berri baten barruan, piztiak hilobi gainean zeuden bitartean marmarka, hortzak erakutsiz eta ahotik bitsa zeriela. Normala, gero, nerbioak dantzan izatea.”

Bat-bateko fantasia zen bere espezialitatea.

Nartzisoren kondaira

Oscar Wilde

Nartziso gazte lirain bat zen. Egunero aintzirara joaten zen bere edertasuna kontenplatzera. Hain zegoen liluratuta bere buruaz ze, halako baten, aintzirara jausi eta ito egin zen. Erori zen lekuan lore bat sortu zen, eta nartziso izena jarri zioten.

Narziso hil ostean Oreadeak heldu ziren, basoko jainkosak, eta aintzira eraldatuta aurkitu zuten: behinolako ur geza, malko gazien pegarra bilakatu zen.

Zergatik egiten duzu negar? –galdetu zioten Oreadeak aintzirari.

Nartzisorengatik egiten dut negar. –erantzun zuen.

Ulertzekoa da –jarraitu zuten Oreadeak- Nartzisorengatik negar egitea. Gu bere atzetik ibiltzen ginen basoan zehar korrika, baina zuk gertu-gertutik gozatzen zenuen bere edertasunaz.

Baina, Nartziso liraina al zen? –galdetu zuen aintzirak.

Nor zu baino aproposagoa hori jakiteko! –erantzun zioten harrituta Oreadeek-. Azken baten, aintzira ertzean makurtzen zen egunero bere burua kontenplatzera.

Aintzira isilik egon zen une batez, eta azkenean esan zuen:

Nik Nartzisorengatik egiten dut negar, baina ez nekien liraina zenik: Nartziso aintzira ertzean makurtzen zenean, nik, neure edertasuna ikusten nuen bere begietan islatuta.

Sevillako eroa

On kixote mantxakoa (2. Partea)

Miguel de Cervantes

Sevillako eroetxean gizon bat zegoen, bere ahaideek bertan sartu zutena burutik egina zegoelako. Zuzenbidean graduatua zen Osunatik, baina askoren iritziz, Salamancatik izan balitz ere, burutik egina jarraituko zukeen.

Graduatu honek, zenbait urtez eroetxean izan eta gero, jakitera eman zuen bere senera bueltatu zela eta zentzua berreskuratu zuela, eta halaxe idatzi zion artzapezpikuari, arren eta arren erregutuz eta arrazoiak emanez bizi zuen miseria hartatik atera zezan, zeren eta, Jainkoaren errukiari esker, berreskuratua baitzuen behinola galdu zuen zentzuna; haatik, ahaideek, eroaren aziendaren zatiari probetxua atera nahian eta egiari muzin eginez, eroetxean zeukaten zokoratuta, ero nahi baitzuten hil zedin arte. Artzapezpikuak, eroak igorritako gutun zentzuzkoak horretaraxe gogatuta, bere kapilaua bidali zuen eroetxeko errektorearengana lizentziatuak idazten zizkionak egia ote ziren begiztatu zitzan, eta halaber, eskatzen zion eroarekin hitz egin zezala, eta bere onera itzulia zela ikusten bazuen, eroetxetik atera zezala eta askatasuna itzul zekiola.

Kapilauak halaxe egin zuen, baina errektoreak esan zion gizona oraindik erotuta zegoela, eta askotan jakinduria handiz hitz egiten bazuen ere, hortik gutxira ergelkeriak esaten jarraitzen zuela, aurretik esandako zentzuzko hitzen bezainbestekoak maiztasunez zein tamainaz, eroarekin hitz eginda froga zitekeen bezala.

Kapilauak errektoreak esandakoa frogatu nahi izan zuen, halaxe, eroarekin bildurik, hitz egiten egon ziren ordu betez edo gehiago, eta tarte hartan guztian eroak ez zuen behin ere arrazoi oker edo burugaberik eman; horren adeitsu hitz egiten zuen ezen kapilauak ez zuen beste erremediorik izan gizona bere onera itzuli zela pentsatzea baino. Eroak besteak beste, kapilauari esan zion errektoreak begitan hartua zuela, eta ez zuela eroaren ahaideek egiten zizkioten opariak galdu nahi burutik eginda jarraitzen zuela esategatik, eta noizbehinka argiuneak zituela; eta bere zoritxarrean zeukan eragozpen handiena bere ondasun ugariak zirela, zeren eta, ondasunez baliatzeagatik, bere etsaiak, jakinaren gainean, gezurrak esaten baitzituzten eta zalantzan jartzen baitzuten Gure Jaunak egin zion grazia behinola piztia zena gizon bilakatu izanagatik. Halaxe, bere hitzek susmagarri bihurtu zuten errektorea, gutiziatsu eta gupidagabeak bere ahaideak, eta bera horren zentzudun agertzen zen non kapilauak berarekin eramatea erabaki baitzuen artzapezpikuak ikusi eta, pertsonalki, egiaztatu zezan endredo haren egia osoa.

Fede ona lagun, kapilauak eskatu zion errektoreari lizentziatuari itzuli zekizkiola eroetxera sartu zenean jantzita zeramatzan arropak. Baina errektoreak esan zion ondo pentsatzeko zer egiten ari zen, lizentziatua, inongo zalantzarik gabe, oraindik ere erotuta zegoelako. Kapilauak, hala ere, ez zien batere jaramonik egin errektoreak egiten zizkion prebentzio eta oharrei. Errektoreak men egin zuen, artzapezpikuaren agindua baitzen; lizentziatuari bere jantziak jarri zizkioten, berriak eta itxurosoak oso, eta orduantxe, ikusi zuenean bere burua zentzudun-arropez jantzia eta ero-arropez erantsia, kapilauari eskatu zion, karitatearen izenean, baimena eman zekiola bere adiskide zoroak agurtzeko. Kapilauak esan zion berak lagunduko ziola eta, halaxe, etxean zeuden eroak ikusiko zituela.

Eskaileratan gora egin zuten lizentziatuak, kapilauak eta beraiekin zeuden beste batzuk; lizentziatua zoro oldartsu bat zegoen kaiolara heldu zenean, une hartan bare eta lasai bazegoen ere, hauxe esan zion:

- Adiskide maitea, etxera noakizu, Jainkoak, bere ontasun eta erruki amaigabearekin, merezi ez baitut ere, nire zenera itzuli bainau, alegia, osasuntsu eta zentzudun nagoela, izan ere, ezer ez baita ezinezko Jainko ahalguztidunarentzat. Ez galdu esperantza ez konfiantza Jainkoarengan, ni neure onera itzuli banau zu ere itzuliko baitzaitu zeurera, baldin eta Beragan konfiantzarik baduzu. Opari batzuk bidaliko dizkizut jan dezazun, eta ez utzi jateari, uste baitut, esperientziari esker, gure eroaldi guztiak sabela hutsik eta garuna airez beteta izateagatik datozela. Saia zaitez lagun, zoritxarretan ahul jokatzen duenak osasuna uzkurtu eta heriotza erakartzen duelako.

Lizentziatuaren hitz hauek, ero oldartsuaren aurrez aurre zegoen beste kaiola baten zegoen ero batek ere entzun zituen eta, etzanik zegoen ohantzetik biluzik jaiki eta gero, ahots errimez galdetu zuen nor zen osasuntsu eta zentzudun ateratzen zena. Lizentziatuak erantzun zion:

- Neu nauzu, adiskide, kanpora noana; dagoeneko ez baitut premiarik hemen jarraitzeko, eta horrexegatik ene esker ona eman nahi diet zeru-goiei eman izan didaten graziarengatik.

- Kontuz diozunarekin, lizentziatu, ez zaitzan demonioak engaina –erantzun zion zoroak-; mantso ibili, eta lasai geratu etxean, eta horrela ez duzu hona itzuli beharrik izango.

- Ondo baino hobeto dakit sano nagoela –erantzun zion lizentziatuak-, ez naiz lehengoetara bueltatuko.

- Sano zu? –esan zuen zoroak-: hori ikusteko dago, Jainkoak lagun zaitzala. Baina zin degit Jupiterrez, bere Handientzaren ordezkaria naizelarik lurrean, Sevillak gaur egiten duen bekatu honegatik bakarrik, alegia, zu etxe honetatik atereaz eta sano zaudela esateaz, sekula sekulorum oroituko den gaztigua ordainaraziko diodala, amen. Ez al dakizu ba, legegile ziztrin horrek, gauza naizela holakorik egiteko, esan dudan moduan, Jupiter tunante naizelako eta eskuan ditudalako mundua mehatxatu eta hondatu ditzaketen oinaztarri kiskalgarriak? Baina gauza bakar batez baino ez dut herri ezjakin hau gaztigatu nahi, alegia, euririk ez egiteaz Sevillan ez bere barrutian ez eskualde osoan hiru urte luzez, betiere, mehatxu hau egin den egunetik zenbatuta. Zu libre, sano eta zentzuzko, eta ni zoro, gaixo eta kateatua…? Ez dut euririk egingo, urkatuko ez naizen bezalaxe.

Inguruko guztiak zoroaren hots eta arrazoiei adi egon ziren, baina gure lizentziatua, kapilauari itzuliz eta eskuetatik oratuz, esan zion:

- Ez nahigabetu, ene jauna, eta ez egin jaramon zoro honek esandakoari, bera Jupiter bada eta ez badu euri egin nahi, ni, Neptuno izanik, ur guztien aita eta jainko, nahi beste eta behar beste euri egingo dut.

Eta kapilauak erantzun zuen:

- Hortaz, Neptuno jauna, hobe litzateke Jupiter jauna ez haserretzea: Berorren Mesedea etxean gera bedi eta, beste egun baten, erosotasun eta asti gehiago izango dugunean, itzuliko gara Berorren Mesedearen bila.

Errektoreak eta inguruko guztiek barre egin zuten, eta kapilaua irrigarri samar geratu zen. Lizentziatua biluzi egin zuten, eroetxean geratu zen eta kontakizuna amaitu egin da.


Egun atsegina zenez, Madame Valmondé L´Abri-ra joan zen Désirée eta umetxoa ikustera.

Barre egin zuen Désirée umetxo batekin gogoan hartzean. Zera, ematen zuen atzo bertan izan zela Désirée bera umetxoa baino handixeagoa; Monsieurrek zaldi gainean Valmondéko burdin atetik pasatzean aurkitu zuenean umetxoa lotan, harrizko zutoin handiaren itzalpean.

Txikia gizonaren besoetan esnatua zen eta negarrez hasia zen «aitta»-ri deika. Hori baino ez zekien egiten edo esaten. Batzuek uste zuten agian bere kabuz helduko zela hara, tipi-tapa ibiltzeko adinean baitzegoen. Uste orokorra zen texastarren talde batek utzia zuela nahita han, haien karreta olanaz estaliak, ilunabarrean, Coton Maïs-ek plantaziotik harago zeukan ferrya hartu zuelako. Denborarekin Madame Valmondék bazter utzi zituen espekulazio guztiak, hau izan ezik: Désirée Probidentzia ongileak bidali zuela bere bihotzeko umea izan zedin, haragiko umerik ez zuela ikusita. Izan ere, hazi zenean, neska ederra eta goxoa, maitetsua eta zintzoa egin zen, Valmondéko idoloa.

Ez zen harritzekoa izan egun batean, Désirée harrizko zutoinaren ondoan zegoela, —zeinaren itzalpean lo egona baitzen hamazortzi urte lehenago— Armand Aubigny zaldi gainean handik pasatzean neska ikusi eta berarekin maitemintzea. Halaxe maitemintzen ziren aubignytar guztiak, tiro batek jota legez. Harrigarria zen lehenagotik maite ez izana; izan ere, neska ezagutzen zuen bere aitak bera, Armand, Parisetik ekarri zuenetik, zortzi urteko mutikoa zela, ama han hil zenean. Egun hartan neska atean ikustean esnatutako pasioa elur jausi baten moduan etorri zitzaion gainera, edo zelaietan hedatzen den sutea bezala, edo oztopo guztiak gainditurik buruz aurrera nagusitzen den edozer bezala.

Monseiur Valmondé praktiko jarri eta gura izan zuen gauzak ondo pentsatzea: hau da, neskaren jatorri iluna kontuan hartzea. Armandek neskaren begiei so egin eta berdin izan zitzaion. Gogorarazi zioten neskak ez zuela abizenik. Zer axola zion abizen batek berak eman ahal zionean Louisianako abizen zahar eta harroenetako bat? Parisen enkargatu zuen corbeillea1eta ahal izan zuen pazientzia guztiarekin eutsi zion bere buruari hura ailegatu arte. Orduan, ezkondu egin ziren.

Madame Valmondék lau aste zeramatzan Désirée eta umetxoa ikusi barik. L´Abri-ra heldu zenean hotzikara izan zuen tokia ikusi eta batera, ohi zuen legez. Itxura tristeko lekua zen, urte askoan ugazaba andre baten presentzia goxoa ezagutu ez zuena, Monsieur Aubigny zaharra Frantziara ezkondua baitzen eta hantxe lurperatua baitzuen emaztea, hark gehiegi maite zuen-eta bere herria bertatik aldentzeko. Teilatua malkar eta beltz zetorren goitik behera, kaputxa baten moduan, eta iztukuz estalitako etxe horiaren inguruko galeria zabaletatik harago zabaltzen zen. Haritz handi eta solemneak zeuden etxetik gertu eta haien adar luze eta hostotsuek hileta mantua bezalako itzala egiten zioten. Gainera, Aubigny gaztea agintari zorrotza zen, eta haren menpeko negroek ahaztua zuten alaiak izaten, ugazaba zahar hurbilerraz eta esku bigunaren garaian izan ohi ziren bezala.

Ama gaztea astiro indartzen ari zen, eta etzanda zegoen, muselina eta farfail zuri leunetan, sofa baten gainean. Umetxoa ondoan zeukan, besoaren gainean, bertan lo geratua baitzen bularra hartzen. Umezain horia leiho baten ondoan jesarrita zegoen, bere burua abanikatzen.

Madame Valmondék bere figura dotorea makurtu zuen Désiréeren gainean eta musua eman zion, une batez besarkada xamurrean bilduta. Gero umearengana jiratu zen.

—Hau ez da gure umetxoa!— hots egin zuen, txundituta. Egun haietan frantsesez egiten zuten Valmondékoek.

—Jakin dut zur eta lur geratuko zinela —esan zuen Désiréek barreka—, zelan hazi den ikusita. Ai, gure cochon de lait! Begiratu zelako hankak, ama, eta eskuak eta azazkalak... benetako azazkalak. Zandrinek moztu behar izan dizkio goizean. Ez da egia, Zandrine?

Emakumeak buru turbanteduna makurtu zuen maiestatez: —Mais si, Madame.

—Eta zelan egiten duen negar! —jarraitu zuen Désiréek— Gortzeko moduan! Lehengo egunean Armandek La Blanche-ren txabolatik entzun zion.

Denbora horretan guztian Madame Valmondék ez zituen begiak umearengandik apartatu. Besoetan hartu zuen eta argi gehien zegoen leihora eraman zuen. Gertutik aztertu zuen, gero Zandrineri begiratu zion peskiza keinu beraz, baina hark beste aldera zeukan aurpegia, zelaiei begira.

—Bai, umea hazi egin da, aldatu egin da —esan zuen Madame Valmondék astiro, umea amaren ondoan utziz berriro. —Zer dio Armandek?

Désiréeren aurpegian piztu zen distira zoriona bera zen.

—Ai, barruti osoan ez dago aita harroagorik, nik uste batez ere mutila delako, eta bere izena eramango duelako, nahiz eta berak dioen ezetz, berdin-berdin maiteko zuela neska balitz. Baina badakit ez dela egia. Badakit ni pozteko esaten duela. Eta, ama: —gehitu zuen, Madame Valmondéren aurpegia berarengana hurbilduz eta ahopeka hitz eginez— ez du bakar bat ere zigortu, ezta bakar bat ere, umetxoa jaio zenetik. Ezta Négrillon ere, itxura egin zuenean hanka erre zuela lanera ez joateko... barre baino ez zuen egin, eta esan zuen Negrillón alproja hutsa dela. Ai, ama, oso zoriontsua naiz; beldurra ematen dit.

Désiréek esandakoa egia zen. Ezkontzak eta semearen jaiotzak asko bigundu zuten Armand Aubignyren izaera agintzaile eta zorrotza. Horrek egiten zuen hain zoriontsu Désirée goxoa, itsuki maite baitzuen senarra. Hark betozkoa jarri eta Désirée dardarka jartzen zen, baina maite egiten zuen. Hark irribarre egiten zuenean, Désiréek ez zion Jainkoari beste bedeinkaziorik eskatzen. Baina betozkoek ez zuten oso sarri Armanden aurpegi ilun eta ederra desitxuratu Désiréerekin maitemindu zen egunetik.

Umetxoak hiru hilabete inguru zituenean, egun batean Désirée esnatu zen konbentziturik airean zeozer zegoela bere bakea mehatxupean zuena. Hasieran sotilegia zen harrapatzeko. Iradokizun asaldagarri bat baino ez zen; misterio aire bat beltzen artean; urrungo auzoen ustekabeko bisitak, nekez azal zitzaketenak. Gero aldaketa bitxi, izugarri bat senarraren moduetan, zeinaren zergatia galdetzera Désirée ez zen ausartu ere egin. Senarrak berba egiten zionean, begiak apartatuta egiten zuen, eta bazirudien lehengo maitasun argia itzalia zela begi haietatik. Gizona desagertu egiten zen etxetik; eta bertan zegoenean, ihes egiten zien bai berari eta bai umeari aitzakiarik gabe. Eta bazirudien bat-batean Satanen izpirituak berak hartua zuela gizona esklaboekiko harremanetan. Désiréeren zorigaitza hiltzeko modukoa zen.

Arratsalde bero batean bere gelan zegoen, peignoirrean jesarrita, sorbalda gainean erortzen zitzaion ile marroi zetatsu eta luzearen xerloetatik atzamarrak sartzen gogo motelaz. Umetxoa, erdi biluzik, lo zegoen bere kaobazko ohe handian, zeina tronu handios baten modukoa zen, satinez forratutako zeru erdia eta guzti. La Blancheren mutiko mulatoetako bat —erdi biluzik bera ere— ondoan zegoen, umetxoa astiro abanikatzen pauma hegatsezko abaniko batekin. Désiréek umetxoarengan finkatuak zeuzkan begiak, gogoa urrun eta triste, bere inguruan biltzen sentitzen zuen laino mehatxagarria zulatzeko borrokan ziharduela. Begirada eraman zuen umetxoarengandik haren ondoan zegoen mutikoarengana, eta atzera berriro; eta behin eta berriz. «A!». Eutsi ezineko oihua izan zen; ohartu ere ez zen egin bota zuenik. Odola izoztu egin zitzaion zainetan, eta hezetasun hotz batek estali zion aurpegia.

Mulatotxoari berba egiten saiatu zen, baina hasieran ez zitzaion soinurik atera. Hark bere izena entzun zuenean, gora begiratu eta ugazaba andrea atea seinalatzen ikusi zuen. Abaniko handi eta leuna albo batean utzi eta ezkutatu egin zen, esaneko, zoru distiratsuaren gainean oin puntta biluzietan.

Désirée geldi geratu zen, begirada umearengan iltzaturik, aurpegia izuaren erretratua.

Bat-batean senarra gelan sartu zen, eta emakumea han zela ohartu gabe, mahai batera joan eta paper batzuen artean bilatzen hasi zen.

—Armand —deitu zion andreak, gizonari sastakada eman beharko zion ahots batez, gizakia baldin bazen. Baina senarra ez zen ohartu. —Armand —esan zuen berriro arnasestuka, besotik oratuz—, begiratu gure umeari. Zer gertatzen da? Esadazu.

Gizonak, hotz baina astiro, emakumearen atzamarrak kendu zituen bere besotik eta eskua baztertu zuen. —Esan zer gertatzen den! —oihu egin zuen emakumeak etsipenez.

—Gertatzen da —erantzun zuen gizonak arintasunez— umea ez dela zuria; gertatzen da zu ez zarela zuria.

Akusazioak berarentzat inplikatzen zuen guztia arin harrapatzeak adorea eman zion Désiréeri hura ezohiko ausardiaz ukatzeko. —Gezurra da; ez da egia, zuria naiz! Begiratu nire ileari, marroia da; eta begiak grisak dauzkat, Armand, badakizu grisak dauzkadana. Eta azala argia daukat —eskumuturretik heldu zion gizonari—. Begiratu esku honi: zurea baino zuriagoa, Armand —barre histerikoaz.

—La Blancherena bezain zuria —arrapostu zion hark zital; eta joan egin zen, Désirée eta umea bakarrik utzita.

Luma eskuan hartzeko moduan egon zenean, Désiréek etsipenezko gutun bat bidali zion Madame Valmondéri.

«Ama, dioste ez naizela zuria. Armandek esan dit ez naizela zuria. Jainkoarren, esaiezu ez dela egia. Zuk jakin behar duzu ez dela egia. Hil egingo naiz. Hil egin behar naiz. Ezin naiz hain zorigaitzekoa izan eta bizirik iraun».

Erantzuna laburra izan zen.

«Désirée neurea: erdu etxera, Valmondéra; zeure amarengana, maite zaituenarengana. Etorri umetxoarekin».

Désiréek gutuna jaso zuenean senarraren estudiora joan zen gutunarekin, eta gizona jesarrita zegoen mahaiaren gainean utzi zuen. Bertan utzita, Désirée harrizko irudi baten moduan geratu zen: isilik, zuri, geldirik.

Gizonak begi hotzak pasatu zituen hitz idatzien gainetik isiltasunean. Ez zuen ezer esan. «Joango naiz, Armand?» galdetu zion Désiréek, suspentsearen bihotz esturak zorroztutako doinuaz.

—Bai, joan.

—Joatea gura duzu?

—Bai, joatea gura dut.

Armandek uste zuen Jainko Ahalguztidunak zital eta bidegabe jokatu zuela berarekin; eta, zelanbait, iruditzen zitzaion txanpon berarekin ordaintzen zebilela Jainkoari emaztearen arima horrela sastakatuz. Gainera, ez zuen jada maite, bere etxeari eta bere izenari jakingabean egindako laidoagatik.

Désiréek buelta eman zuen kolpe batek tuntunduta bezala, eta aterantz joan zen astiro, Armandek bueltatzeko deituko zion itxaropenaz.

—Agur, Armand —esan zuen auhenez.

Ez zion erantzun. Hori izan zen Armandek patuari jotako azkeneko kolpea.

Désirée umearen bila joan zen. Zandrine galeria itzaltsuan zebilen berarekin aurrera eta atzera. Désiréek ttikia hartu zuen umezainaren besoetatik azalpenik gabe, eta, eskailerak jaitsiz, alde egin zuen, haritzen adarren pean.

Urriko arratsalde bat zen; eguzkia ezkutatzen ari zen. Zelai bareetan negroak kotoia batzen zeuden.

Désiréek ez zituen aldatu soinean edukitako jantzi zuria eta zapatilak. Burua estali barik zeukan eta eguzki izpiek urrezko distira ateratzen zioten ile katramila marroiari. Ez zuen hartu Valmondé plantazio urrunera zeraman errepide zabala, normalean jendeak erabiltzen zuena. Zelai mortu bat zeharkatu zuen, non uztondoak beltzuneak egin zizkion oin xamurretan, oinetako hain delikatuez jantzietan, eta soineko mehea urratu zion zarpail bihurtzeraino.

Padura sakon eta geldoaren ertzetako ihi eta sahats masan desagertu zen; eta ez zen sekula itzuli.

Handik aste batzuetara, eszena bitxi bat antzeztu zen L´Abri-n. Atzeko patio ondo eskobatuaren erdigunean su handi bat egin zuten. Armand Aubigny atarte zabalean jesarrita zegoen, ikuskizunaren ikuspegi ona izateko moduan; eta berak banatzen zien sua bizirik edukitzeko gaia dozena erdi bat negrori.

Piraren gainean sahats egurrezko sehaska dotore bat zegoen, bere apaingarri pinpirin guztiekin; layette2 ikaragarri preziotsuaren aberastasunak elikatua zuen sua dagoeneko. Gero zetazko soinekoak, eta tertziopelozkoak eta satinezkoak gehitu zizkioten; farfailak ere bai, eta brodatuak; bonetak eta eskularruak; izan ere, corbeillea apartekoa izandakoa zen.

Bota zuten azkeneko gauza gutun multzo ttiki bat izan zen: ezkon denboran Désiréek berari bidalitako zirriborrotxo inozenteak. Gutun zati bat geratu zen Armandek gutunak hartuak zituen tiraderan. Baina ez zen Désiréerena; bere amak bere aitari bidalitako gutun zahar baten parte zen. Armandek irakurri egin zuen. Amak eskerrak ematen zizkion Jainkoari aitaren maitasunagatik...

«Baina batez ere —idazten zuen— gauez eta egunez, eskerrak ematen dizkiot Jainko onari gure bizitzak halako moduan antolatu dituelako, non gure Armandek ez duen egundo jakingo bere ama, bera adoratzen duen ama, esklabotzaren markarekin madarikatutako arrazakoa dela».

Oharrak

[←1] Ezkontza arreoa, frantsesez jatorrizkoan. Itzultzailearen oharra.

[←2] Jaioberri baten arropen bilduma. Frantsesez jatorrizkoan. (I.O.)


AURKIBIDEA

Margariten hizkuntza hautua – Fito Rodriguezen hitzaurrea

INFERNUA

RAQUEL

GAUEZKO ORDUTEGIAK

HOLOKAUSTOAREN MUSEOA, JERUSALEM

EZ ZEGOEN URRUN, EZ ZEN ZAILA

CONCA-REN PAISAIA

PLAZA PRÍNCIPE

PERGAMON MUSEUM

JENDEA HONDARTZAN

UNE ERRUKIGARRI BAT

ERRUKI-ETXEA

IRAKURTZEA

IDEALA

AUTOPISTA

JOAN MARAGALL

AUTOERRETRATUA ITSAS ONDOAN

AMARI EGINDAKO AZKEN AURREKO POEMA

NORTASUNA

Margariten hizkuntza hautua – Fito Rodriguezen hitzaurrea

Poeta guztien ekarpen komuna idazketaren bidez sentitu, pentsatu eta adieraztea da, nahiz eta jardun horretan, literaturako izen ospetsu guztien artean, ez den erraza izaten irakurketa-gustuak asetzen dituen izen bakarra aurkitzea. Hala ere, literaturaren munduan, J.Conrad, Vladimir Nabokov, Milan Kundera eta beste autore asko ere aurkituko ditugu, beren literatura-hizkuntza aukeratu eta beren idazketa-ereduak sortu behar izan dituztenak, hala literatura-ekoizpenerako nola haren gozamenerako bideak garatzeko.

Izan ere, goian aipatutako guztiek hizkuntza aukeraketa bat egin behar izan zuten literatura sortu aurretik eta, batzuk, letren munduan lan egin dute hizkuntza ezberdinetan, adibidez, Joan Margaritek berak (1980 baina lehenago poesia gaztelaniaz bakarrik idatzi arren, handik aurrera katalanera nagusiki erabili ohi zuena).

Lan-hizkuntza literarioa zehazteko premia ez da inola ere huskeri bat, hori egoera elebitasunetik ez ezik norberaren elebiduntasunetik ere abiatzen da1, eta haren ekoizpen-garapenean, Montaignen kasuan bezala2, literatura-estilo mota markatzen du.

Dena den, hitz egitea eta idaztea bi gauza desberdinak badira ere, bietarako hizkuntza-gaitasun araztua behar da, nahiz eta literaturak, berez, egunerokotasunetik behar duena baino gehiago ez duen eskatzen. Literaturaren helburua litzateke, bada, modu singularrean eta beharrezkoan (ez erredundantean) adieraztea. Hau da, denontzat nabaria ez dena hizkuntzaren bidez bizitzari so egitea eta idazketaren dela medio, nabarmendutako hura erakusteko gai izatea. Eta nola egin daiteke hori? Sintaxia dela bide, alegia, edo, beste modu batera esanda, esaldi zehatzen bidez, hizkuntza jakin baten bidez eta, hautatutako hizkuntza horrek, hizkuntz ukipen egoera jakin batean beste hizkuntzekin harremanetan dagoenean, egin beharreko hizkuntza aukera suposatzen du lehenik eta behin…3

Idatzi nahi dugunaren muina transmititzen duten esaldiak lortzen ez baditugu, hori ez da behar bezala azalduko eta ezingo da irakurri, nahiz eta sentimendu koherenteak izan. Gainera, eta lehen esan dudan bezala, hizkuntza bakoitzak testu-eredu desberdinak ditu, sintaxi bereiziak, berezkoak.

Beraz, aukeratutako hizkuntzan idaztea, hala nola Ionescok, Cioranek, Beckhettek, Pessoak, Borgesek edo Margaritek egin zuten bezala, horretan datza literaturaren hautu behinena…, sintaxi jakin baten bidez adieraztea, testu-eredu batzuen eta tradizio literario jakin baten aukera egitea esan nahi du hain zuzen ere, Flaubertek esango lukeen moduan.

Literatura-idazketaren oinarria hizkuntza-aukera da eta, horren arabera, (sintaxi) esaldi zehatzak erabiltzea ere bada. Ondorioz, idazten hasi aurretik jakin behar dugu zer hizkuntza erabiliko dugun, zer azalduko dugun eta nola garatuko dugun horri buruzko azalpena.

Poesia hitzontziaren aurka dago, eta hark agertarazitakoa gauzatuz onartuta zegoenari buruzko zalantzak sortzen ditu. Era berean, testu galkorrak proposatzen ditu, kontzientziak mugiarazteko collageak, hitz hausleak, irakurtzeko idatzia izaten direnak baina autorearen hizkuntza(k) dituen aukeren eta mugen arabera izkiriatuta betiere, Joan Margaritek erakutsi digunaren ereduaren bidetik.

1RODRIGUEZ, F. (1993). Hizkuntza, Hezkuntza eta Elebiduntasuna. Bilbo, UE

2RODRIGUEZ, F. (2011). Entsegu literarioaren bidean. Madril, Delta.

3RODRIGUEZ, F. (2020). Adostutako Tenorean. Madril, Delta. (Booktegin deskargatzeko)

INFERNUA

Imagina ezazu udako gau bat itsasoaren ondoan,

zabalduriko izaren artean,

ilargia patioko barandak zeharkatzen ari delarik,

eta azalean burdin-harien itzalak

amets baten musika idazteko.

Imagina itzazu irlak olibondoekin,

marmolezko eta heriotzezko muinoak

bertan Leonardo errege delarik, kondenatuta

sekula lortu ez zuen gorri kolorearen ñabardura batengatik.

RAQUEL

Den-dena ongi egiten irakatsi zizuten

Jostaketan, txintxo-txintxo, leku seguruetara

ohitzen zinen, laster desagertuko ziren

leku seguruak, zeren eta ordena

desordena bezain arriskutsua baita.

Neskato baten gela itxiak dira,

jadanik inor bizi ez den etxe baten

ate-danbadak, haize-bufadak.

Oso urrunetik zatoz,

ahoan irribarre herabeti bat dakarzula

txuri-beltzezko mundu batetik,

zure amaren eta ikatz-berogailuaren mundutik,

eta korridore bat

garai bateko berotasuna gordetzen ez zuten

oso kristal mehekin,

patio bateko zeru urdinerantz

galtzen zen berotasuna.

Ohitu zinen zeure buruaz ez fidatzen. Ez zenuen ulertzen

zer egina zenuen gaizki

zuk esaten ez zenituen biraoak

orain nik zuri esateko,

baita destainazko keinuak zuri egiteko ere.

Zeren eta maitatzen jakin izan duzu, bizitzak

begietara heriotza anitz ekarri arren.

Gaur berriz ere txuri-beltzezko neskato txintxo

horren goxotasun herabetia dakarzu,

den-dena ongi egiten ikasi zuen neskato horrena,

hartara salbatu ahal izateko, hainbeste urteren bueltan

gure maitasuna.

GAUEZKO ORDUTEGIAK

Ohean zure ondoan natzalarik,

trenen joan-etorria dut aditzen,

eta beraien leihoetako argi piztuek

ene kopeta dute zeharkatzen

gau honen belusa urratzen.

Isilune bakoitzak argi

gorri bat uzten dit kable eta trenbide

ilun eta dirdiratsuen pentagraman

nota bat. Ohean zure ondoan natzalarik,

soinurik tristeena duten

trenak urruntzen ditut aditzen.

Agian tren horietako batera ez igotzean

okertu egin naiz.

Agian ongi jokatzea —zuri besarkaturik—

gauezko trenak pasatzen uztean datza azkenik.

HOLOKAUSTOAREN MUSEOA, JERUSALEM

Kupula handiaren pean ilun zegoen

eta bertan, ume hilak argi txikiak ziren

ortzia bezala dir-dir.

Ahots batek errezitatzen zuen amaigabeko

izen zerrenda, otoitz baten gisara

jainko batek inoiz entzun duen tristeena.

Joana alaba etorri zitzaidan burura, ume hilak

beti iluntasun berean egoten dira-eta.

Zaharregia naiz: guztiengatik egin behar dut negar.

Etxeak eraiki ditut, burdinazko eskeletoak dituztenak,

bagoien antzekoak, eta egunen batean

jendeak jadanik imaginatzen duen amaierara

arrastaka eramanen dituztenak,

zeren eta guztiek ikusi dute egia

distira bat ur putzu zikin batean.

Ume hilen areto hura ene baitan daramat.

Zaharregia naiz: guztiengatik egin behar dut negar.

EZ ZEGOEN URRUN, EZ ZEN ZAILA

Garaia heldu da

jadanik galtzen ari den bizitzak ez du minik ematen,

jadanik haragikeria alferrikako lanpara baino ez dela,

eta ahantzi egiten da bekaizkeria.

Galera zuhurren,

beharrezkoen garaia da,

eta ez ailegatzeko garaia

joatekoa baizik. Orain, maitasunak

adimenarekin bat egiten du azkenik.

Ez zegoen urrun,

ez zen zaila. Bada garai bat

bakardadea neurtzeko

soilik ortzimuga uzten diguna.

Tristura babesgarriaren garaia.

CONCA-REN PAISAIA

(Solivella, Blancafort)

Mahastiek inguratu eta ezkutatutako bi herri,

zure mina eta nire mina balira bezala.

Hilerriak, argi eta garbi,

urruneko bi muinoetatik elkarri begira.

Aire urdin, isil eta hotzetik zehar.

Bi herri horien gisara, zure mina eta nire mina

ezkutuan dira. Eta berriz ere

sekula ikusiko ez dugun alaba

guri begira dago geure begietatik.

Bizitza nekez da ulertzen, ez heriotza.

Heriotzak ez du neholako enigmarik gordetzen.

PLAZA PRÍNCIPE

Santa Cruz de Tenerife

Ene erromantizismoa ez dator

ez literaturatik ez musikatik,

baizik eta irlen arteko itsasbidea

egiten zuten posta eta zamaontzietatik.

Gogoan ditut ontzi horiek plaza batekin batera,

musikarientzako tenplete bat zuen plaza harekin,

Indietako ereinotzen zurrumurren azpian.

Bizitzak banderarik gabeko masta astinduaren antza

hartu du poliki-poliki.

Posta eta zamaontziek nabigatzen jarraituko dute beti

ahanzturak bildurik,

itsas zabaleko gau batean bezala,

bat-bateko uhain epelek astindurik,

Plaza Prínciperako norabidean.

PERGAMON MUSEUM

Txanponaren aurpegiak urrezkoa du

baina ifrentzuak, kuprezkoa, beltza eta zikina,

heriotzaren urdinaz estalia. Europa barbaroak,

museoaren eta musikaren Europak,

badu arima ilun bat: zelatatu behar dugu

Erromak beti egin zuen modura.

Ilargia atera eta Marko Aurelio datorkit burura

neguko bere kanpaina militarra

ordoki izoztuetan, Danubio ibaiaren ertzeetan.

Marko Aureliok longainaren azpian

eta militar-jendailaz inguratuta ere,

ahanzturaz eta malenkoniaz idazten zuen.

Artearen eta filosofiaren atzean

suteak eta zaldiak antzematen dira.

JENDEA HONDARTZAN

Emakumeak aparkatu egin du.

Jaitsi eta, poliki-poliki, autotik atera du

aulki-gurpildun bat.

Gero, mutikoa hartu,

aulkian ezarri eta oinak ongi jarri dizkio.

Emakumeak ilea aurpegitik kendu eta aurki-gurpilduna

itsasorantz bultzatzen hasi da,

haizeak gona nola astintzen dion sentitzen duelarik.

Hondartzara egurrezko pasabidetik sartu du,

uretatik metro gutxira bukatzen den pasabidetik.

Handik oso hurbil, soroslea itsasoari begira dago.

Emakumeak mutikoa hartu du:

galtzarbeetatik hartu eta

uretarantz bizkarra emanda darama,

oin hilek hondarrean

bi ildo uzten dituztelarik.

Uhainetatik oso hurbil denean,

mutikoa bertan utzi eta atzera egin du

parasolaren eta aulki-gurpildunaren bila.

Azken metro hauek.

Azken metro madarikatu, anker hauek.

Metro hauek bihotza hautsiko dizute:

ez dago maitasunik, ez hondarrean, ez eguzkitan,

ez egurrezko pasabidean, ez soroslearen begietan,

ezta itsasoan ere.

Maitasuna, azken metro hauek.

Beren bakardadean.

UNE ERRUKIGARRI BAT

Heriotza hauxe baino ez da: logela,

arratsalde argitsua leihoan,

eta irrati-kasete hau mahai txikian

zure bihotza bezain itzalita

zure kanta guztiekin betiko kantaturik.

Zure azken hatsa nire baitan gelditu da

zintzilik oraino: ez dut ahitzen uzten.

Badakizu, Joana, zein den hurrengo kontzertua?

Entzuten diezu umeei eskolako patioan jostaketan?

Badakizu, arrastirian,

nola izanen den gaurko gaua,

udaberriko gaua? Jendea etorriko da.

Etxeak argi oro piztuta izanen du.

ERRUKI-ETXEA

Aita fusilatua.

Edo epaileak dioen gisan, ejecutado,

Ama, miseria eta gosea,

norbaitek makinaz idatzitako jakinarazpena jasotzen:

Saludo al Vencedor, Segundo Año Triunfal,

Solicito a Vuecencia seme-alabak uzteko

Erruki-etxean.

Etorkizuneko hotza eskabide batean dago.

Umezurtz-etxeak gogorrak ziren,

baina kale gorria, gogorragoa.

Benetako karitateak beldurra eragiten du.

Poesiaren antzera: poema on batek,

oso ederra izanagatik, gupidagabea behar du.

Ez dago deus gehiagorik: poesia dugu orain

azken erruki-etxea.

IRAKURTZEA

Bertzeen bizitzetara sartzen naiz.

Egunak daramatzat irakurtzen, baina orain

liburutik begiak jaso ditut, zeren eta ohartu egin naiz

ezer gutxi dakidala liburua idatzi zuenaz.

Lotsa ematen dit ez ezagutzeak

haren buru-argitasuna baizik ez. Bizi-iraute oro

denborarik gabeko elkarrizketa isil

moduko bat da. Beldurgarria da

eta gogamenaren amildegian da gertatzen,

zeru urdin hotz bat, non maitasuna

irauteko modu bakarra den.

IDEALA

Itzal atsegin hori,

ene begien ispilutik zu noiz agertuko zain egon nintzen,

eta hurbil-hurbil antzeman zaitut, balkoian,

udako gauetan.

Isiltasune luzeetan pizten zara

murru pobreetan karea argiarekin nola.

Eta bertze itsaso baten susmoan,

ortzimugaren mosaiko urdinaren atzean.

Etxe huts honen atarian, arrosa gorriak utzi ditut,

non eta zure zain egon nintzen toki berean,

nor zaren, inoiz etorriko zaren jakin gaberik.

AUTOPISTA

Hasi du iluntzen, eta autoan

Neruda-ren ahotsa bere poemak errezitatzen.

Gure faroek kamioien orroen artean

euria dute zeharkatzen. Antza, faroak

hilobi batean ahaztutako neskato bat bilatzen ari dira,

baita Nerudak sekula idatzi ez zuen poema hori ere.

Egolatra eta patetikoa, ene heroia.

Sentitu al zuen inoiz gau sakonean

maitatzea ez dela maitasun-kantuak egitea?

Neruda gizarajoa, poeta handi gizarajoa

lur azpian negarrez neskato batengatik

hilerri zahar batean haren zain egon ez zen neskatoarengatik

lore liliz eta horiz inguraturik,

Holandako zelaietan.

Poemek neskato hori ezkutatzen dute, hildako txoria legez

haizeak orbelaz estalia.

JOAN MARAGALL

Eraikitzaile zaharrek

fatxadaren horman

sillareak uzten zituzten beti,

noizbait ondoko orubean

beste eraikin bat eginez gero

bi eraikinak ongi uztarturik gera zitezen.

Maragallek bere artelanetan sillareak

utzi zituen, guk gurea berearekin

uztartu ahal izateko, egunen batean.

Bere buru-argitasun zibil eta arrazoizkoak

erakutsi zidan poema batek, poema on batek,

beti gupidatsua behar duela, gupida ezinbestekoa delako

begirunea bilatzen baduzu,

eta katalanez, gaur arte behintzat,

beste poeta batek ez du sekula lortu,

Maragallek lortu zuen gisan.

AUTOERRETRATUA ITSAS ONDOAN

Ume isil hura. Jolasean bakarka.

Agure-begi hauen atzean datza,

eguerdiaren oldartze ikaragarriari aurre eginez

itsasoaren bertseta nahasiak entzuten dituelarik,

baita biluztutako gorputz herdoilduen oihua ere

harrizko hondartza ondoko ur hotz eta gardenetara

sartzen direlarik. Lotsaturik, ipuinen gordeleku batetik bestera

egiten dute lasterka.

Egizu lo ene baitan, ume babesgabea:

egizu lo ene baitan, eta egizu amets errege egunaren bezperarekin,

erratzak isilean hegan dabiltzala eta

otsoek elurrean utzitako oinatzekin.

Kanpoaldean, abrikotaz beteriko zeru dirdiratsua,

eta aranez ilundutako itsaso urdina,

haitzen labar beltzekin desegiten dena.

Udak, alkohol hotzak begietan, ene bizitza sentiarazten dit

oroimenaren hezurraren inguruko fruitu-mami baten gisa,

iluna eta urre-kolorekoa.

Gorde zaitez ene baitan buru-argitasun ankerretik.

Errezita ezazu elezahar hura, ume grisaz

eta bizikleta eskasaz mintzo den elezahar hura,

aldirietako txirrindulari tristeak daramanaz.

Zure bila dabil eta hurbiltzen ari zaizu.

Aztalka, honuntza.

AMARI EGINDAKO AZKEN AURREKO POEMA

Gerla bukatutakoan, karrikara irten ginen

jostaketan aritzera, eta zuk, hegazkin bat aditzean

gure bila etortzen zinen

harik eta hegazkinaren soinua

hodei artean galtzen zen arte.

Haurtzaroko toki seguru horren hondarrak dira.

Behin, gogoan dut,

goizaldeko ordu txikitan jaiki nintzen

eta zu han zeunden, iluntasunean,

sukaldean geldi-geldi, kaio baten gisan

harkaitz baten arrakala batean

denboralea dagoelarik.

Argi ahul bat baino ez dut ikusten:

existitzen ez den etxearena,

hain gizarajo ez nintzela sentiarazi ninduena.

Harik eta arriskua

ortzimugan galdu arte.

NORTASUNA

Zer egin hitzekin bukaeran?

Jakiteko zer naizen, soilik bilatzen ahal dut,

haurtzaroan eta, orain, zahartzaroan:

gaua hotza eta garbia den lekuan,

oinarri logiko batean bezala.

Ene bizitzaren beste zati guztia

nahasmen bat da, inoiz ulertu ez dudanarengatik:

sexu-zalantza aspergarriak

eta adimenaren alferrikako

txinpartak. Bizi behar dut

tristurarekin eta zoriontasunarekin batera,

gupidagabeko auzokideak.

Azken egia hurbil da,

gogor-gogorra eta xalo-xaloa.

Haurtzaroko trenak bezala,

ene ondo-ondotik pasatzean

nasan jostaketan ari nintzelarik.