booktegi.eus

ANJEL LERTXUNDI

Hunik arrats artean

Liburu hau Lur argitaletxeak plazaratu zuen 1970an.

AURKIBIDEA

HIZKETAN, ESPEROAN

NI EZ NAIZ ZU

HITZEZ HITZ

SARGORIA

PENTAGRAMA BAT OSATU EZINEAN

BIZARDUNEN BIZARRA ETA LORETOKIAK

NIRE LEHENENGO HITZALDIA

MACONDO DUT GOGOAN, EDO BASABIZITZARI HIRUKOA

LUISA

JOSIAS HAADIS

DEMONTRES

HILTZEA MUNDUKO GAUZA ERREZENA DUK

NERE HERRIARI HIRUKOA

ZORTZI BRANKA

AT JOATEN GARANEAN

ORAINDIK MAITASUN ISTORIO BAT

BETI GERTATZEN OHI DA

HIL ZENEAN

HAR EZAZUE EPILOGOTZAT

GEHIGARRIA: Noizbait hasten baita

GEHIGARRIA: 1970KO EDIZIOAREN SOLAPA

HIZKETAN, ESPEROAN

Inazio Mujika Iraolaren 2018ko hitzaurrea

Bi gizon, ukalondoak barandan jarrita, itsasoari begira. Egun argia, arratsaldeko lehen orduak. Herri honetan askotan bezala, itsaso haserre baina geldi-geldia. Laño, Getariako balearaino.

Getarian ez zegok balearik.

Hik esango didak niri zer dagoen Getarian. Oteizak esaten zian: Herrira begira dagoen balea, eta ez itsasora nora ezean galduta doan sagua.

Bueno Jorgek esaten bazuen, hala izango duk. Noiz dator Gargar?

Bost axola niri Gargar eta Gurgur. Gainera, malekoian ez zegok barandarik, eta hemen gaudek ukalondoak barandan jarrita, itsasoari begira.

Zenbat urte izango dira?

Kreditu orriari begira, berrogeita hamar arrimatuak.

Gutxi falta, urtebetetzerako.

1970eko ekaina. Hala ziok: Villa Zutik. Paseo Arbola, Donostia.

Mereziko likek Villa Zutik (lurrean kondenatu…) eta bertakoei buruz zeozer idaztea.

Saizarrek edo Urretabizkaiak idatzi zitean zeozer.

Gehio.

Bale. Berrogeita hamar urte, beraz, 2020an.

Hori duk. Benta Haundikoa gertatu eta gero argitaratu zuan.

Benta Haundikoa edo Adunakoa?

Biak. Ordu gutxiko aldearekin gertatu zuan dena, ala?

Burgoskoa baino lehenago, hala ere.

Eta arrastorik ikusi al duk testuan?

Gutxi. Hau behintzat ez zebilean Parisen 68an beste hainbat bezala!

Zein, Andu? Andu hobeto zebilean, trenean aldamenean esertzen zitzaion neskarekin morreatzen. «Askotan gertatzen ohi dena da». Adarrik ez jo! Niri ez zaidak behintzat sekula gertatu!

Orduko giroa eta jendea ageri duk, baina: Ez Dok Amairu, Galerías Barandiaran, Imanol Urbieta, Lete, Benito, etxekoneko Karl…

Treverisko txikitoa?

Hura eta bera. Paradisutik bota eta gaueko trena hartuta Altos Hornosen pioi sartu zena…

70ean argitaratu bazen, 68-69an idatzia behar dik. Hogei urtetxo!

Guri-guria.

Baina irakurria ere bai!

Hori bai Gurgur eta Gargar, a ze enpatxoa! : Beckett, Joyce, Ionesco, Bertolt Brecht…

Antzerki gehitxo aukeran.

Nouveau roman…

Bueno, Gabo ere irakurria zian, inondik ere, Cien años ez zekiat, baina Cándida Eréndira eta bai behintzat.

Cándida Eréndira gerokoa duk, motel. Funerales de la Mamá grande izango zuan izatez gerotan.

Europarrok magikotzat hartzen ditiagu kolonbiarrarentzat eguneroko kontuak direnak.

Nolabaiteko absurdo-aire bat ematen zekik García Márquezek ere!

Orduko euskal idazle gazte asko lan abanguardiazaleekin hasi zituan: Saizar, Sarasola, Urkizu, Atxaga, Andu bera…

Eta antzerkitik hurbil denak ere…

Anduri irakurri zioat Becketten Azken zinta antzeztu zuela gaztetan.

Argazkia ere ikusi diat nik non edo han.

Txukuna izango zuan, Krapp erremerrea.

Ikusi al duk Harold Pinter paper hori jokatzen Youtuben?

Ederra duk. Imajinatzen diat Andu Krappen rolean. Orain gainera karpetak ixten ari omen duk eta…

Karpetak ixten? Andu? Ez sinistu deabruari onduko denik…

Zentsura ere pasatu behar izango zian ba garai hartan…

Ikusiko nikek gustura zentsorearen informea, bai horixe!

Nik, muturra!

Noiz dator Gargar?

Inporta zaidak ba niri bost Gurgur izanda ere!

Lehenengo ipuin liburu modernoa omen duk.

Hala esan ditek, hala izango duk beraz… Aurretik ipuin modernoak bazeudek… Mirandek, Arestik, Txillardegik, Etxeparek idatziak… Baina libururik… apenas.

Martin Ugalde. ‘Iltzalleak’.

Joder! Beti izorratu behar duk borobiltasuna egia batekin!…

Esantzak hemen ez zela ezaguna: Venezuelan atera zian.

Lehena izateak hala ere… Debile principium…

Melior fortuna jarraitu ziok, ezta?

Hain debile ere ez duk, gainera…

Zaila egiten duk gaur irakurtzea.

«H» bat ez zegok bere lekuan eta!

Bueno, hori duk gutxienekoa! Horko «joanen» eta ekialdeko futuroaren marka, baita ezin denean ere… Horko aditz giputz inposibleak…

Joder, artean Arantzazuko batzarra bukatu zela bi urte ere ez zituan eta!

Tira, Anduk «h» bat bere lekuan jartzen oso berandu ikasi dik!

Bai, baina ikasi egin dik, azkenean! Beti brometan ibiltzen duk, baina gutxi egongo dituk hura bezain soldadu zintzoak horretan. Orain berehala harrapatuko duk «h» bat gaizki jartzen!

Ba!, horrek ez dik inportantziarik gaur egun... Xuxenekin eta...

Horrek inportantzia dik beti, hala iruditzen ez bazaik ere! Hizkuntzaren duintasunagatik besterik ez bada!

Gargar etorriko balitz, hala ere, hark jarriko likek diziplina!

Hark ere atzean zuloa, zera...

Kontua da behintzat edizio hau zuzendua dela. Ez gauza asko, «h»ak bere lekuan, erakusleak batuan jarrita, aditz giputzik ez... etc. Baina orduko ohitura asko eta errespetatuta. Eta irudipena zeukaat, orduko erreferentziak gorabehera, ondo funtzionatzen duela.

Halako aire arroztu bat ematen ziok hizkuntza horrek… erakargarria.

Hunikeko bi ipuin jaso zitian Anduk berak hamar urte geroago Aiserako, ezta?

Bai, eta ezin esan daitekek aukera txarra izan zenik (“Sargoria” eta “Hiltzea munduko gauza errazena duk”); baina bazeudek gehiago: “Bizardunen bizarra eta loretokiak” jeniala duk.

Niri “Bertzeak bezalako” gustatzen zaidak: «lau ukalondo eta hiru gizon» baranda gainean.

Zer kasualitatea, gu bezala.

Gu bi gizon gaituk...

Baina Gargar datorrenean...

Hura ez zetorrek honezkero.

Larri ibili.

Ilunbista duk.

Harentzat okerrago!

Harentzat edo beretzat!

Etzak adarrik jo eta begiraiok horri.

Horri, zeini?

Zeri… Urturiri noski. Ez al duk hor ikusten, itsaspean…

Oraindik itsaspean!

Bueno, eta geratzen zaiona…

Hemen agertzen duk aurreneko aldiz.

Ez nauk harritzen gero ajea izatea!

Hemengo Urturi gainera Hurturi duk.

Tira, edizio berrian kenduko ziotean hatxea.

Zertako? Euskararen Iraultzaren ikurra zuan! Hurturi. Jarri egingo zioagu: Ajea du Hurturik!

Baita nik ere!

«Hurturi lokatzetan hondoratutako zortzi edo hamar etxek osatzen zuten herrixka bat zen».

…

«Nik ez diat bizitzarik. Ni orain nauk. Bihar ez nauk izanen. Atzo ez ninduan. Eta orain, ibaian dauden izarrak ikusten ari den gizon bat nauzue. Bai, horixe! Izarrak ikusten ari den gizon bat».

Nahi dutena esango ditek, baina poeta bat duk Andu!

No jodas! Eta inor konturatu gabe? Kritikorik eta, esan nahi diat!

Poeta bat eta gutxi bezalakoa! Baina ez horregatik bakarrik.

Hartu “Sargoria” eta irakurri. Eskerrik asko! Hartu “At joaten garenean” eta irakurri, mila esker.

Sarasolak orduan ere begia!

Sarasolak begia jartzen duen lekuan…

Harena duk orduan solapa?

Kontuz… Hegala!

Bueno hegala… «Euskal ipuin antologia batean ez lirateke ahantzi behar». Hala ziok. Hiru ipuin aipatzen ditik.

Bazeudek gehio…

«Adibidez» esaten dik…

Bale, hura eta hi, biak etxerako!

Begira, begira ibaian, ilargiaren isla…

Ibaian?, baina itsasoaren aurrean ez al gaude ba?

Barandarik ez genian eta barandan kontra gaudek… Ibaian, itsasoan… barandarekin edo gabe, zer axola du? Kontua duk angulak balira bezala ikusten direla…

Hi ere ez haiz poeta makala!

Gargar datorrenean ikusiko duk! Hark jarriko ditik gauzak garbi!

Bai, Gurgur!, hark aterako zizkiguk eltzetik babak!

Azala ere ederra dik ba liburuak…

M.C. Escher. Esana zegok dena!

Alberto Corazónena ez den azal bakarra izango duk LURen.

Bueno, hark egokitua bai behintzat…

Bisiguak izango dituk horiek.

Edo antzarak…

Norberak zer ikusten duen…

Nik, bisigua.

Nik, antzara.

Komunikazioaren eta inkomunikazioaren metafora bat.

Ixilik egon hadi! Zeren metafora izango duk bisigua eta antzara?

Estilo eta forma anitzena.

Hori ere badiagu!… Autorea Oriokoa dela ari duk esaten!

Bueno, hi, etxera ere joan beharko diagu, hontara ezkero?

Hik esaten baldin baduk…

Gauza bat gelditzen zaidak…

Zer…

Izenburua nondik atera du?

Anduk beti izan ditik aintzat euskal klasikoak!

Zein esaterako?

Axular aipatua zegok behintzat liburuan!

Axularrena al da?

Joannes Etcheberry Ziburukoa. Manual Devotionezcoa.

Ño!

Otoitz bat duk arrantzaleek eguerdian egitekoa. Jainkoari beharrean, Anduri berari esateko ez zegok gaizki:

«Egiguzu gehiago hunik arrats-artean/ zure faboreak diren gu gaxoen gañean».

Alferrik, karpetak ixten ari bada…

Onduko denik ez sinistu Akilimarrori…! Ala, goazemak…

Eta Gargar?

Jango dik mehe!

Inazio Mujika Iraola

2018ko maiatza

PRESENTAZIO GISAN

Garai haietan azazkalak jaten ez dituzten gizonak sortuko nituelakoan nengoen. Arotzak egurra landa eta bankeroek denoi lagundu: Hau zen nire politikaren helburu nagusiena.

Zein gaitza den ideien iturrietaraino joatea! Ziur nengoen: Errezilgo baserritarrak ez zihoazen bide onetik, baina egun ondo dakit gure bideak ilunak badira, areago direla etorkizunak eta zelai guztietako belarrak.

«Sonetoak ez dira euskaldunak, eta nik ez dakit sonetorik egiten» idatzi nuen behin kontzientziaz jantzirik eta arrazaren maitasunez. Baina ez nintzen logikoa izan. Silogismo bat egin behar eta «nik euskaldun den zerbait egin nahi dut; zortziko txikia euskalduna dut. Has nadin zortziko txikiak idazten». Baina hau silogismo jator bat delarik ere, ez da oso logikoa bizitza beste eratako logikaz mugitzen baita.

Do-re-mi-fa-sol-la-si... do... re; abesten oso ondo omen dakigu euskaldunok, baina oso eskala eskasa betetzen dugu. Ondo kantatzearen mitoa pasa dela uste dut, eta egun asko hitz egitearen mitoa iritsi.

Honelaxe gabiltza bata bestearen aurka. Denak espiralera jotzen du. Ertz bat beste ertzarengandik urrutiratzen dihoakio eta ez dira behin ere elkartuko. Armiarma-sare handi bat eginen da, eta han itoko bere bizitzan zehar armiarmak itotzen ahalegindu zirenak.

Lurperaturik bizitzea merezi dugulakoan nago, ezkonduz gero semerik izan ez edota labean berotutako neurri handi, ikaragarrizko argizagi bati su handi, ikaragarri bat eman betiko iraun dezan gure bekatu astunenak erretzen.

Hil al gara? Ez dugu gehiago ogirik izanen. Eskolastikoak, kondairazaleak eta estrukturalistak itsasora erori dira auto borobil batean borobilduta.

Hemen gaude, itsasoaren bekatu-zulo batean, pentsaera-ekintza bikotea, bizitzaren samina, aingeruen, pipiza eta atomoaren puskatzean aztertu nahian. Zer eginen zeniezaioke zuk, hau irakurtzen ari zaran zuk, gosea izateko eskubidea eta askatasuna kendu dizkizun gizon bati? Nik, soka batean zintzilikatu, bitartean ni zintzilikatzen ez banaute. Demagogia. Bai, eta zer?

Hauxe da nik esaten dizuedana: Beltzekerietan eta dolarretan alferrik galdutako indarrak mila harmaza lehen eskuetan erortzen direnean entzunen dira siku Marquezko Lezamak zuzendutako bizkarren oihua.

Platerean dago okela aho-zulo baten zain, baina olio gehiegi dauka amets honek, gatza gehiegi hamalau tristeziaren negarrak.

NI EZ NAIZ ZU

«Zu izan zara eta izanen zara euskaldunen ohorea, habea, jabea, sostengua eta kantabres fina, naturala eta egiazkoa.» Axular. Gero.

Ez dut Eskritura Santuan irakurri. Ezta ere gure adiskide baten liburu gorrian. Gaur esan behar dudana bihotzaren burutik irteten zait: Ni ez naiz zu.

ni oso argia naiz,

ni poeta naiz,

ni borobilak dituen bat,

prakaduna,

eta, horregatixe, sexudun.

Ni jainkoa naiz.

Olerki konkretua eta sasi-bihotzak. Baina goazen, gurdia bere bidetik atera gabe. Nor da ni eta nor zu? Nor ilargi eta nor eguzki? Nor prakadun, nor gonadun?

Guztien burutan ni naiz hori dena. Ni naiz ni eta zu. Ilargi-eguzki prakadun eta gonadun.

Eta zu ez zara ni.

Zu zara herria,

langilea,

gosetia eta mila problema.

Zu zera hau, hori eta hura.

Inor ez.

Eskritura Santuak eta nire adiskide baten liburu gorriak nire aurka badoaz ere, ni ez naiz zu.

Nire autonomia oso sakratua da. Nire amarengandik ihes egin nuenean, zilborreko soka moztu zidatenean, urrutiratu egin nintzen. Bost apaiz ziren jatorrak, Rikardo zen jatorra, hango langileak ziren jatorrak, baina, konpreni ezazue, ez gara behin ere haiek eta ni zilbor-sokaz lotuta egon.

Atzo denak Joxe Mari ziren. Ohitura omen zen eta parrokietako akta guztiak «Joxe Mari» aspergarriez beteta daude:

«Hil honen 34an Joxe Mari jaio zen. Aitaren izena: Joxe Mari. Amarena: Maria Joxe.

Jainkoaren izenean izenpetzen du Joxe Mari apaizak.»

Gaur alderdia aldatu da. Gaur izenak ez duela garrantzirik eta denek(?) zerbait dute beren izen. Ez da Parrokietako aktetan idazten den izena beste eratako aktetan baizik. Hona hemen, bat:

«Hil honen Oan XXek hau egin du. Nik, nire alukeriak ematen didan eskubidearen izenean, XX afiliatu egiten dut eta ............ [Ipini norberak nahi duen afiliazioa] deitzen.

Ezin dut izenpetu.»

Akta honetan ez da aztertzen XXek zer egin duen, ez baita beharrezko zer egin duen jakitea, zerbait egin ote duen baizik.

Hala bedi konpli: Ni ez naiz zu.

BERTZEAK BEZALAKO

Igandeko lana galdu zuenetik ez zen bere buruaren jabe. Hiri hura handiegia zitzaion, hiri egokia bere burua galtzeko. Ibai gainean, hiru zubi. Bi mila karrika. Berrogei baino pisu gehiagoko milaka etxe. Joxe galduta zegoen. Beraren lagunak ere bai.

—Gogoratzen al zarete txikitan ikasitako gauza haiez? Karpoa, metakarpoa... Baina ni, ez behatz, ez beso gelditu nauk. Gezurra duk txikitan ikusitakoa.

—Zer egin behar dugu?

—Goazen!

—Oso ondo gaudek hemen.

Eta nik, idazle bezala, haiek aitortzera ausartzen ez ziren gauzak adieraziko dizkizuet. Ibaia oso ederra zela. Gau hartan nire lagunek izarretaraino joan nahi zutela... eta izarrak ibaian irribarrez zeudela.

—«Besorik gabe ez duk ezertarako balio. Indar gehiago behar duk». Esan zidak. Besterik ez.

—«Ez duk lan hontarako balio. Alde egin ezak lantokitik». Esan zidak. Besterik bai: «Joan hadi eta ez honat gehiago hurbil».

—Ni ez nauk saiatu. Zertarako? Besterik ez eta besterik bai. Hor non dagoen zuen arazo guztia. Baina ni, zorionez, besterik bai edo besterik ez gabe gelditu nauk.

—Zer egin behar dugu?

—Mila problema zauzkat.

—Bai, goazen!

Baina toki berean jarraitzen zuten. Ukalondoak barandaren gainean. Lau ukalondo eta hiru gizon. Ibaira begira, izarrak ikusten... irribarrez.

—Zergatik ez dugu bizitzaz zertxobait esaten?

—Baina besterik gabe.

—Has hadi.

—Behin omen ninduan... ni, presaka jaiotako gizaki bat. Amaren sabeletik, gizaki. Gixaki, aitak zionez. Eta, geroztik, harat joan, honat etorri, hemen naukazue. Edozertarako prest ezertarako balio ez dudalako.

—Nik ez diat bizitzarik. Ni orain nauk. Bihar ez nauk izanen. Atzo ez ninduan. Eta orain, ibaian dauden izarrak ikusten ari den gizon bat nauzue. Bai, horixe! Izarrak ikusten ari den gizon bat.

—Ba, nik... oso bizitza luzea diat. Banian aita. Joxe... ni bezala. Ama ere bai. Ez diat bere izena gogoratzen. Nik lau urte nituela hil zuan. Ez diat gogoratzen baina bere bularrak bai, oso ondo gogoratzen dizkiat. Ez nizueke esanen zelakoak ziren baina bai... begien aurrean zauzkat. Andregai bat izan nian hamabi urterekin. Beste bat hamalaurekin. Hortik aurrera beste asko izan nizkian. Ez nizkian behin ere ukitu baina nire ametsek zerbaiterako balio zitean.

Bitartean beste biak astronauten itxura hartu, izarren inguruan harat eta honat igeri.

—Zerbait izan diat nire bizitzan. Orain arte zuek ere izan zaituztet.

Orain arte.

HITZEZ HITZ

antzezlariak:

LUM.— Hogei eta hamar urteko mutila.

MILIA.— Hogei eta hamar urteko neska.

LUK.— Polizia.

KILIA.— Poliziaren emaztea, polizia.

Antzeztokia. Alde batean beribil zahar bat. Bestean, moto zahar bat.

LUM.— (Beribil zaharretik) Milia, hatoz! Arratoi bat ikusi dut beribilean!

MILIA.— (Motoaren gainean bizkortasun handian joanen balitz bezala. Ahoarekin motorraren burrunba antzeztuko du) Bruuuu... Bruuuu... Bota ezazu kanpora eta nik berehala zapalduko dut nire motoarekin. Bruuuu... Bruuuu...

LUM.— Zatoz, mesedez. Ezin dut beribiletik at jaurti. Zure beharra dut. Gainera... beldurra ematen dit.

MILIA.— Bruuuu... Bruuuu... Zaude isilik nik motoa gelditu arte. Frenoak oso txarrak dauzka. (Gelditu balitz bezala) Banoa. (Beribilean sartzen da. Lumek besoetan hartu eta muxuka bizian hasiko da). E, e. Ni arratoia hiltzera etorri naiz. (Lumek muxuka jarraitzen du) Ongi dago. Ez naiz zure arratoiak hiltzera gehiago etorriko. (Milia ere muxuka hasten da).

(LUK eta KILIA esker-eskubitik azalduko dira. Biak eskuetan makila bat dutelarik. Autora hurbiltzen dira)

LUK.— Ez al zenekiten.

KILIA.— muxuak eta besarkadak

LUK.— hiri honetan

KILIA.— galarazita daudela?

LUM eta MILIA.— (Biak batera) ez genekien.

LUK.— Ez al zenekiten

KILIA.— hori jakitera

LUK.— behartuta zaudetela?

LUM eta MILIA.— (Lehen bezala) ez genekien.

LUK.— Lehendabiziko legea:

KILIA.— behar-beharrezkoa da.

LUK.– gaur emanen ditugun

KILIA.— lege guztiak

LUK.— jakitea. Bigarren legea:

KILIA.— Debekatuak daude

LUK.— bai alde batetik

KILIA.— bai bestetik

LUK.— muxu eta besarkada guztiak. Hirugarren legea:

KILIA.— Bi lehenengo legeak

LUK.— betetzen ez dituena

KILIA.— behartuta dago

LUK.— emakume bada, gizon-polizia batekin

KILIA.— gizon bada, emakume-polizia batekin

LUK eta KILIA.— (Biak batera) egin behar diren gauzak egitera.

(Luk eta Kiliak hauek denak esaten zituzten bitartean Lum eta Milia negarrez eta zotinka hasiko dira. Baina negar eta zotinak hobe mimo-itxuran badira.)

LUK.— (Paper batean zerbait idazten du eta Miliari ematen dio) Hona hemen nire zuzenbidea. Zain egonen naiz gaueko hamarretan. Etortzen ez bazara zigor hau izanen duzu: Alegia, ez duzula gehiago gizonik ikusiko.

KILIA.— (Paper batean zerbait idazten du eta Lumi ematen dio). Hona hemen nire zuzenbidea. Zain egonen naiz gaueko hamarretan. Zigor hau izanen duzu etortzen ez bazara: Alegia, ez duzula gehiago emakumerik ikusiko.

LUM.— Arratoiak harrapatzen ari ginen. Bai, arratoiak harrapatzen.

MILIA.— (Lum besotik helduta). Arrazoi du Lumek. Ni hor bizi naiz (motoa seinalatzen du). Lum hemen. Arratoi bat azaldu zaiola eta horregatik hots egin dit. Eta arratoiak harrapatzen ari ginela... taup!... bata bestearen gainera erori gara.

LUK.— Nahiko da

KI LIA.— ikusitakoa.

LUK.— Entzundakoa nahikoago.

LUM.— (Miliaren aztalak ukituaz) Zergatik pentsatzen duzue gaizki? Aztal oso itsusiak dauzka. (Gonak jasoko dizkio). Izterrak ez dira beste munduko gauzak, eta ni oso exigentea naiz honelako gauzetan. Zerbait atsegin bazait, ez dut zerbait horren beharrik.

MILIA.— Berdin gertatzen zait niri ere. Lum niretzat anaia bat bezala da, eta gauza jakina: Anaiarekin ez dira...

LUK.— Nahiko da. Gaur gaueko hamarretan.

KILIA.— Bai, horixe. Gaur gaueko hamarretan. (Biak irteten dira)

LUM.— Goazen hemendik. Izanen da beste toki bat mundu honetan horrelako legerik gabea.

MILIA.— Alferrik da. Mundu honetan zu eta ni bakarrik gara polizia ez garanak.

(Biak negarrez. Mimoan lehen bezala. Zapia eror dadila biak besarkatuta daudenean).

SARGORIA

Aitonaren hortzak belztuta daude. «Piorrea dauka» esan zuen behin amak. Andoniri galdetu behar diot zer den piorrea.

Aitona ur bila joan denean, alpargatak busti ditu eta su ondoan jarri nahiko ditu, beti bezala, besorik ez duen egur landuaz egindako aulki zaharraren gainean. Eskuak usaindu eta igurtzi ondoren, ganbarara igoko da akuilu baten diametroa daukan aterkiaren bila. Babarrun zuritu gabeak hartu, eta balkoira aterako ditu, aterkia zabalik utziko, babarrunak eguzkiaren beroz gehiegi lehor ez daitezen.

Hauxe da unea. Atea irekiko dut isil-isilik, eskailerak jaitsiko eta Andonirengana ibaira joanen.

* * *

Eguzkia oraintxe etzan da zelaian basoaren adar eta hostoen sabaia emeki-emeki hautsi ondoren. Gero hementxe etzanen gara gu ere, Andoni eta ni, alegia, gure gorputz biluzik lehortu arte.

—Andoni, zer da piorrea?

Gaur urak ez du Andoniren biluz zuria bustitzen. Ibaiak aintzira bat dirudi. Irribarrez dago ur geldiaren bakea Andoniren gorputz biluziaren inguruan. Gaztetxoen lehendabiziko muxua dirudi: batetik, muxuaren beharra nabaritzen dute, baina, bestetik, ikaragarrizko beldurra diote.

Nire jantziak Andonirenen aldamenean utzi ditut eta harri txiki bat ipini dut gainean. Beldur diot gaur izanen dugun ekaitzari eta haizeari. Geldiune hauek beti ekarri ohi dute hego-haizea edo itsas ekaitza.

— Zelan deitzen zaio geldiune honi, Andoni?

Ama etxeratu baino lehen alde egin behar dut. Ordu hauetan haurtxo batek baino muxu gehiago jasoa izanen da.

Bai, sargoria. Aitonak askotan erabiltzen duen hitza. Esaera zahar bat ere entzun ohi izan diot sarritan: «Arima-sargoriak deabrua inguruan».

Ama orain sendagilearen etxea garbitzen egonen da. Aspaldi honetan ez nau eramaten. Sendagileak zelan ordaintzen duen jakinen ez banu bezala. Nesken artean zenbaterainoko irrikak sortu ote ditu Andoniren gorputz zuri horrek? Eta ni ere, uretan murgiltzean, bere gorputza mirestera inguratuko natzaio.

—Hotz al dago?

Alferrikako galdera egin diote eta berak ere badaki hainbeste. Erantzuna irribarre batean gelditu da eta «hator lehenbailehen» esan dit. Hondarra kiskalita dago. Gaur ibaiaren beste ertzeraino joan behar dut. Andoni lagun dudala, noski, ni bakarrik ez bainaiz ausartzen. Zuhaitzetara igoko gara eta habiak aurkitzen saiatuko. Joan zen asteko txoriak hogei duroz ordaindu zizkidaten. Alkatearen lorategian habi bat dago eta, jakin dudanez, datorren astean argiaren ez dakit zer auzi zuzentzera joan behar omen du hirira. Andonik biharko ziur jakinen du alkateak noiz alde egin behar duen, bere aita baserritarren alderdiko zinegotzia baita. Habia lapurtuko dugu berak alde egin bezain laster, eta txorikumeak haziko ditugu handiak direnean txori-merkatariari saltzeko.

Ura epela dago. Aurten udara udazkenari egunak kentzen ari da, eta udazkenak neguari kentzen badizkio, negua urtearen hasieratik martxoa amaitzeraino luzatuko da, eta, nik hamalau urte betetzen ditudanean, elurra izanen dugu eta itsasoan erabiltzen dugun txapaz jaitsiko naiz Andoniren baserritik nire etxeraino. Andoniren baserrira aginduak egitera joan behar dudanean, tipulak erostera adibidez, handik txaparekin jaitsiko naiz, baina horretarako, txapari atzean plastikozko zorro bat erantsiko diot tipulak barruan ekartzeko. Gaztainak eta intxaurrak ere bai.

— Gaur txoriak ez dituk bere habietatik irtenen.

Ahoa urez beteta zeukala hitz egin du, eta bere ahotsa barrika baten barruan egindako oihuaren hotsa iruditu zait.

Txoriek beldur diote beroari, noski. Sargori dago eta «arima-sargoriak deabrua inguruan». Beldur diote. Gaztetxoek muxuari bezala. Aitonak esaten duenez, gauza txarra da garai hauetan zeruan txoririk ikusten ez denean.

Iparrekoa hasi da. Ura geldirik dago, baina hondarrak jolasa nahi duela dirudi. Hodei beltzak datoz iparretik.

— Gauerako ekaitza izanen diagu.

Zer pentsatuko ote luke aitonak ni hemen biluzik ikustean? Hasieran, lotsa ematen zidan Andoniri begiratze hutsak, baina orain ohitu egin naiz. Gauean oheratzean, kolunpioan nabaritzen den bezalako dar-dar goxoa nabaritzen dut gerritik hasi eta belaunetaraino. Aitonak ez ditu gauza hauek ulertzen, baina amak bai, amak ondo ulertzen ditu; horregatixe joaten da sendagilearen etxera. Eta ulertzen baditu, zergatik ez nau eramaten?

—Aitonak baratzera joan behar du, eta geldi zaitez etxea zaintzen.

Harrezkeroztik ez nau berarekin eraman.

—Andoni...

—Zer?

—Ezer ez.

Ez ote naiz piorrea zer den galdetzera ausartuko? Lehen ere galdetu diot, baina ez dit erantzun.

—Andoni...

—Zer nahi duk?

—Zer da... piorrea?

—Hortzetako gaitz bat.

—Beste ezer ez?

Beldur nintzen. Asko maite dut aitona, eta ez diot ezer txarrik desiratzen. Piorrea hilea erortzearen antzeko gaitz bat zelakoan nengoen.

—Eta ilea erortzen denean?

—Batzuetan sifilisaren seinalea. Bestetan, zahartzaroarena.

* * *

Euriaren hotsa kristaletan entzutea da honelako gauetan gehienbat atsegin dudana. Gaur gogotik ari du. Bihar aitonaren aterki handia eraman beharko dut ikastolara eta lotsatu eginen naiz. Azkeneko aldiz euria egin zuenean Andonik «noren sotanaz egindako aterkia duk hori?» galdetu zidan, eta lagun guztiak barre egin zuten. Zergatik ote zen? Behin, neskak desiratzen egoten direla esan zuenean bezala. Zer desiratzen ote dute? Harrokeria handia iruditzen zait Andoni bere gorputzaz jardutea.

PENTAGRAMA BAT OSATU EZINEAN

Imanol Urbietari

BAT.– Egun ez zeukaagu orain arteko abeslariekin jarraitzerik. Orain artekoak, musika fusilatu, urkatu ditek, hitza salbatzearren.

BI.— Benito Lertxundi asko atsegin zaidak.

HIRU.— Baina non gelditzen dira euskal kadentziak? Eta tonalitateak, non? Abesti asko gaixo zegok bere oinarri bereizienean ere.

LAU.— Beatles-ek estilo berri bat sortu ditek... Frantziak, Italiak, lpar Amerikak ere baditiztek beren estilo bereiziak.

BOST.— Nirekiko, arazo guztia dirubidea bai edo ezean zegok. Badiat nik lagun bat astero «Zeruko Argian» idaztearren xentimorik kobratzen ez duena.

BI.— Noski, diskoak ez direla hain onak. Baina agirian, herriaren aurrean entzun behar diagu Benito eta ez diskoen mekanikan.

BOST.— Beharrezko duk profesionaltasuna. Baina profesionalismoak erantzun bat eskatzen dik. Errespontsabilitate bat. Lehendabizi, norberaren neurriak ezagutuaz eta bere prestasunak ordainketa bat merezi duen edo ez ikusiaz. Egiaz eta jator. Ez dadila ihesbide eta ogibide izan sarritan andereñoekin gertatu ohi den antzera.

BAT.— Eta ez ditek zaharretara jo. Zertarako dago Azkueren abesti-bilduma?

LAU.— Agian, hauetako abestitan gauza bereiziak entzuten dituk. Italiarren eta frantsesen kadentziak erabat ezberdinak dituk.

HIRU.— Gaztedia nora zoaz abesti hauekin? Alde batetik, abesti hauen zailtasunak ikastea debekatzen zigutek. Eta, bestetik, ez ditek dantzarako balio.

LAU.= Blues estiloan, adibidez. Hau, hauxe duk ikasi behar duguna.

BAT.— Gauza bat abeslari izatea duk, eta abeslari-olerkari-musikari izatea bestea. Zergatik ez dira norberaren mugak neurtzen? Euskal Herrian bazeuzkaagu bai abeslari, bai olerkari, bai musikari —gehiegi ez ote?—. Lana elkarturik egin behar diagu. Hau duk, nirekiko, Ez dok hamahirukoek izan duten errurik handiena.

BOST.— Penagarria duk idazleen egoera.

HIRU.— Nirekiko, kanpoko abestiak euskaratu, hauek dantzatu eta abesteko.

BI.— Ez dok hamairu abesten hasi zenean, kritika batera prestatu zuan. Inork ezagutzen al dituzue Galerias Barandiaraneko elkarrizketa eta abesti-saioak? Hitz egin nahi badugu, gaia ezagutu behar diagu lehendabizi.

BAT.— Gure herria izorratzen duena pertsonalismoa duk. Nik zerbait egin nahi badut, derrigorrean besteen aurka joan behar. Eta ez zegok honetarako eskubiderik.

HIRU.— Abestia, bestetik, arazo txikienetako bat duk. Kultura duk gure helburu. Ez zegok beste erremediorik. Honetan finkatzen ez bagara, joan gintezke pikutara.

LAU.— Beste aldetik, Kataluniako egoera aztertu al da behar den bezala?

BOST.— Gaizki ordainduta, ordainduta daudenean. Galdetu Txillardegi eta Torrealdairi.

BI.— Alferrik duk guztia gaia ezagutzen ez dugun bitartean.

HIRU.— Idazleak, alfabetatze-saioak eta beste honelako gauzak aurreratu behar dizkiagu. Eta antolatzen diren saioak ondo antolatu. Euskaltzaindiari edo beste bati amore emanaz. Baina autoritate bat behar diagu eta egun, nor Euskaltzaindia baino egokiago?

BAT.— Beti bakarka jardun gaituk. Inorekin kontatu gabe. Alfabetatzea zelarik, herrixka batean bi gizon hasi zituan lanean. Bakoitza bere aldetik. Honela, aste berdinetan bi alfabetatze-saioak antolatu zitiztean. Eta hau, bi edo hiru mila bizilaguneko herrixka batean.

BI.– Hutsune bat bete dutelakoan nagok.

LAU.— Zer gertatu da «Nova Canço» taldearekin? Zer egiten dute Raimon, Pi de la Serra eta gainontzekoek?

BOST.— Baina bazegok dirua. Galdetu argitaraldietako zuzendariei. Urretzen ari direla zirudik. Jendeak atzo baino gehiago irakurtzen dik. Eta euskal liburuak egun diru gutxi ematen badu ere, hasi duk bere igaliak ematen. Non gelditzen da diru hori?

BI.— Bere eginkizuna bete dutela? Taldea desegin eta kito! Baina nork esan niri ez dutela ezer gehiago esatekorik? Bere eskuetan zagok erantzuna. Eta herriak ere badik zerbait esan beharrekoa.

LAU.— Joan dituk erromantizismo garaiak. Zerbait egiten denean, izen onekoa izan dadila behinik behin. Gure egoera ez duk txantxetakoa.

BOST.— Nirekiko, ez dela jator jokatzen. Kontsumoko gizartean murgilduta gaudek erabat.

HIRU.– Batasuna beharrezkoa iruditzen zaidak.

BAT.– Bakarka eta oztopoak jartzen. Euskararen batasuna dela, Basarriren iritziak direla, Saizarbitoriarenak direla. Ez, ez goazak bide onetik.

LAU.— Bestetik, ez dik negar egiteak merezi.

HIRU.— Elebitasunaren arazoa aztertu nahi nikek. Bazekiat Alto Adigio-n honetaz lan serio bat egina dutela. Ez diat uste «Gaur» taldearen lana azkeneko hitza denik. Garrantzi handiko oinarriak dituk estatistikak, baina ez ditek arazo interesgarri eta garrantzitsuena argitu: Elebitasuna bai edo ez?

BI.— Herriari entzun. Ez zegok besterik.

BAT.— Frantzian batasuna lortu zutenean, zer egin zuten? Indartsuenak irabazi. Ni, Saizarbitoriaren alde. Edo Rikardoren alde. Lastima izan duk Rikardoren heriotza.

BOST.— Kontsumoko gizartearen ideia izan duk nirekiko Marcuse-ren ekarpen onenetakoa.

BI.— Bazirudik orain taldea irekitzen hasi dela.

HIRU.— Elebitasuna onartu diagu, baina non eta zertan oinarritu gara? Elebitasuna bi hizkuntza indartsuez eraman daiteke. Baina ez behartsu batez eta aberats batez. Hauxe izanen lukek herria izorratzeko bidea.

BOST.— Marcuse ez diagu gehiegi irakurri, eta pena duk benetan. Aberatsa baino aberatsagoa iruditzen zaidak. Cohn Bendit eta maiatzeko iraultzaren gainontzeko eragileak, Marcusen liburuetan ikasiak dituk. Amerikako Unibertsitatetik bidali omen ditek. Barre eragiten zidak Amerikako demokraziak.

LAU.— Negarra irtenbidea balitz, orain negar egitera joanen ninduan.

BAT.— Gauza bat eskertzen badut, Rikardo ezagutzen nuen bezala ezagutzea duk.

BI.— Egun Lurdex eta Xabier Lete ez dituk hainbeste entzuten.

LAU.— Baina egoera batzuek dena pikutara jaurtitzeko gogoa ematen zidatek.

HIRU.— Hau duk Alto Adigioko egoera. Eta filosofian doktore maila lortu duen batek elebakartasuna behar dutela esaten dik. Arrazoiak jakin nahi nizkike.

BOST.— Eta SESB-koek ere berdin. Berriro Intelektualen purgak datozelakoan nagok.

BAT.— Joseba ere bere anaiaren bideetan zebilek. Teologiako gaiak prestatzen ari duk, eta izanen dik nahiko lan. Gure herrian errazegia duk Jainkoa ukatzea. «Jainkoaren heriotza-teologia» ezagutu diat egun hauetan. Harrigarria duk Robinson gotzain izana.

BOST.— Non aurkitu sozialismo jator bat?

BI.— Eta ez zaidak gehiegi gustatu biak elkarrekin egindako diskoa.

HIRU.— Liburua iaz argitaratu zian. Italieraz zegok.

LAU.— Hobe duk isildu eta lanean jarraitu.

BAT.— Berak dionez, orain arte Jainkoa goian jarri dugula. «Aita gurea, zeruetan zaudena». Baina Jainkoak ez dik tokirik. Orduan gure otoitzak faltsutuak zaudek. Baina Jainkoa norberaren barnean dagoela esaten duenean, pauso kontraesankor bat ematen dik. Tokirik ez badu, zelan norberaren barnean jarri?

BIZARDUNEN BIZARRA ETA LORETOKIAK

Arrazoia ote zuen pintore hark? Bai, noski, ezin fidatuko naiz kale ertzean azaltzen zaidan bizardun bakoitzarekin —izena Gorka zuela uste dut— baina badute beraiek ere arrazoi puntta bat. Nik ezin diet nahi duten guztia egiten utzi, eta, gainera, gozoa jarriko litzateke ertzainburua. Bizardunak ez ditu argazkietan ere ikusi nahi. «Bizardunek hobe bizarra beste toki batean edukiko balute» esan ohi du sarritan. Eta ertzainburuak ere badu bere arrazoi puntta. Eta nik ere bai beste bat ertzainburu eta pintorearen erdian egotean. Egia esan, zer jokabideri jarraitu behar nion gaur gertatutakoarekin? Isildu?

Ezin arriska dezaket nire ogibidea. Pintorea salatu? Ezin dezaket bere arrazoia uka.

Semeari galdetu diot pintorearen berri. Nahiko estutasun ematen dizkit nire seme honek bere bizar eta nehork ulertu ezin dezaken literaturarekin. Beckett, Lezama Lima, Ionesco eta nik ba al dakit zer gehiago? Semeari pintorearen berri galdetu diot. Erantzun hoberik ezin al zezakean eman? «Egun, estruktura etsai bat dugu, eta ertilariak dira estrukturen salatzaileak. Zuek ondorioak salatzen dituzue, jokoan parte hartzen duzue. Baina, haiek, haiek dira oinarrira jo eta zerbait interesgarrira heltzen direnak». Agian, Gorka edo dena delakoa, fantasma bat dugu. Norbaitek bere autoa galarazitako toki batean ipintzen badu, nik isun bat ipintzen diot. Baina hark ez; hark estrukturak salatzen ditu. Estruktura garajetako garestia ote da? Ezer garbirik ez. Mendiak urruti daude hiritik, eta ez da erraza mendira joatea. Ni birritan bakarrik izan naiz. Ezkondu nintzenean, eta orain bi urte izan genuen borrokaldiaren ondoren, emaztearekin adiskidetu nintzenean. Eta horregatixe ulertu dut pintorea. Ados gaude puntu honetan. Baina kontuz ibili beharko du hurrengoan. Nik ez dut nire ogibidea arriskatzerik nahi. Loretokiek ere ba omen dute beren eginkizuna. «Arren, lorerik ez zapaldu» ote da loretokien eginkizuna? Hauxe esan dit pintoreak. Baina argi dago hori ez dela loretokien eginkizuna. Estetika? Hitz hori ezagutzen nuen lehen ere, pintoreari entzun baino lehen. Semeari entzunda, noski. Guk ez ditugu hitz marika hauek erabiltzen. Loretokien eginkizuna estetika baldin bada, hobe dute propagandako txartetxo bat ipintzea. Pintoreak esaten zuenez, belarra, loretokietako belarra, zapaltzeko hobeto dagoela ikusteko baino. «Nik loretokiei funtzio bat eman nahi diet. Nire semeek ez dute oraindik mendirik ikusi eta eskubide osoa dute belarra zapaltzeko. Eta nik ez diet galaraziko. Azkenean gure semeek, hanken ordez, autoen gurpilak izanen dituzte, eta horixe behar genuke! !» Autoen gurpilak! Zaila da pintorearen semeek autoen gurpilak edukitzea. Haien hankak ez ziren hankak, muskuluak baizik. Haur haiek, hala ere, bazuten zerbait bereizia. Alaiak edo basatiak ziren. Edo nik ez dakit zer.

Belarra zapaltzea: 50 pezeta.

Belarra birritan zapaltzea: 100 pezeta.

Isuna une berean ordainduz gero: % 20-ko deskontua.

Garbi dago. Pintoreak ordaindu behar zituenak hirurehun pezeta ziren. Bi semeena, berrehun, eta ehun berea. Semeei belarra zapaltzen uztea ez dut ulertzen baina, tira! Ulertu ezin dudana, berak ere zapaltzea. Eta semeekin belarretan jolastea. Noski, pintoreari uzten badiot, denei utzi beharko diet. Eta ez. Ezin dezaket nire ogibidea arriska. Gainera pintoreak baditu bere semeentzako jolas-leku aproposak. Parke bat dago loretokitik gertu. «Linda Park» izenez. Badago ume bihurriena ere asetzeko nahiko leku. Baina, ez. Semeen hankak autoen gurpil bihurtuko omen dira. Erantzun ederra! Gizon batek dena egiteko askatasuna duzela iruditzen zaie. Nere semeari bezala. Baina emazteak eta nik sufritutako dirua gozatzen ari da. Gitarra. Zertarako behar zuen gitarra bat? Erosi eta sei hilabetera berriro saltzeko? Zelan bururatu zitzaion dituen belarriekin gitarra bat erostea? Zerbait ikasiak direnek dena ikasi nahi dute. Eta dena berentzako egina dela uste. Nere semeak bezalaxe. Baina gizarteak baditu jokorako erregelak. Denok onartu ditugunak. Haiek ez omen dute erregela hauen aukeran parterik hartu. Zelan hartuko zuten jaio baino lehen sortutako legeetan? Eta legeak bete behar ditugu. Zergatik ez, orduan, jokotik hasi eta paretara, txikira eta handira jokatu? Musean ere denok onartutako legeak jarraitu behar ditugu. Baina jarritako adibideak ez du zentzurik. Musean jokotik hasiko bagina, jokoa dudanean, besteek handia dudala antzemanen lukete. Eta jokoa eta pareak baditut pare onak izateko posibilitatea dudala. Seiak gutxienez. Ez dut konparazio onik egin. Beste konparazio bat... ea... beste bat... Bai, futbolean. Arbitrorik ez balitz, zer gertatuko litzake? Jokalari guztiak egiazaleak izan behar. Baina dirua tarteko denean, nire ertzainburuarekin gertatzen ohi dena: Nahi duenaren berria bakarrik eman. Berak konpondu ezin zezakeen zerbait gertatzen dela? Isildu egiten da. Bere nagusiak prima onak ematen omen dizkio zerbait ondo zuzendutakoan. Eta oker zuzendutakoetan, hileko soldatatik kendu. Ondore txarretara etortzen ari naiz. Oraindik denok errudun garela aitortu beharko dut. Ez pintorea bakarrik.

Baina aurpegia behar da... Ni agintaria naiz eta nik esandako guztia...

—Jose, noiz itzali behar duzu argi hori? Gogora zaitez bihar zazpietan jaiki behar dugula.

Emazte hau beti marmarrean dago. Eta, okerrago oraindik, semearen alde beti. Gaur denbora asko pasatuko ote dut lo hartzen? Atzo berehala hartu nuen... Hotzak hasi dira... bi tapaki jartzen hasi beharko dugu... Emazteari esan behar diot... Ez dut uste egun hauetan lo handirik egiten duenik. Eta gaizki... Ohean gehiegi mugitzen da... Gaur ere, semea eztulka... Zenbat erretzen ote du? Estrukturak, estrukturak bakarrik eman diote guk izan ez genuen bizitza izateko aukera... Gure garaietan...

NIRE LEHENENGO HITZALDIA

Ez nuen uste honela izanen zenik, baina, azkenean, badakit ezin zitekeela beste era batera izan. Egun ez dut uste okerra handia izan zenik, baina garai hartan erru guztiak nireak zirelakoan nengoen. Nire burua beti nire inguruan gertatutakoaren errudun bezala ikusi izan dut, nire gibelean norbait estropu zain egonen balitz bezala. Behatz luze batzuk niri begira zeudela ziruditen bai zeru-gainetik, eta baita lurpetik ere. Eta leiho guztietako aztalik gabeko andereak ez dute nirekin ezer jakin nahi edo honela iruditzen zait.

Horregatik harritu nintzen Josebak hitzaldi bat eman behar nuela esan zidanean. Gaia ezaguna nuen, ondo ezaguna, baina ez nintzen oso estimatua hitzaldia eman behar nuen zentrokoentzat. Beldur nintzen eta beldur, batez ere mila begi-pare nire gorputzean irristatuko zirelako eta nik begi haien ituna, argia edo iluna zen edo ez jakinen ez nuelako. Gaia atsegina zitzaidan: «Bertoldt Bretch eta urrutiratzea, munduaren aurrean hartutako jarrera bat». Atsegin zitzaidan gaia, eta hiru egun egon nintzen nire lantxoa antolatzen. Egia esan, niretzako ez zen lan ikaragarria izan, lehendik fitxa asko jasoak bainituen irakurritako liburuetatik. Baina, hala ere, ez nintzen nire buruaren jabe. Mila begi-pare ikusten nituen nire gelako ispiluan, nigandik urrutiratuta eta urrutiratze hau nire aurrean hartutako jarrera bat izanen balitz bezala. Nere aurpegia ispiluari eskaintzen nion bakoitzean, begiak azaltzen zitzaizkidan, mila begi-pareak, bi mila era ezberdinetan. Batean, begi guztiak labainez erdibituta, bestean, malkoen ordez esnea isuriaz, eta bestean, zakurren irudiarekin, eta bestean...

Ez nekien zer pentsa, zer egin, baina hitza emana neukan eta ez nuen irtenbiderik.

Hitzaldiaren egunean, propaganda orritxo batzuk azaldu ziren herrian. «Egun, jokabide bat hartu nahi badugu, munduarengandik urrutiratu behar dugu, hartutako posturarekin berriro munduarengana hurbiltzeko. Ikus, ikusi, entzun beharrak ditugu honetarako bideak, honen arazoak eta ondoreak. Gaur gaueko 8 eta erdie tan...»

Ez nuen irakurtzen jarraitu. «Ikus ikusi beharrak ditugu...» Bi bider azaltzen zen «ikusi» aditza. Nire ispiluko amets basatiak egiak bihurtzen ari baziren bezala. «Ikus-ikusi beharrak ditugu...»

«Brecht antzezlaria izan zen batez ere eta urrutiratzea antzerkirako erabili zuen...»

Izerdietan nengoen. Nire lehenengo hitzaldia zen, baina ez zen horregatik. Hainbat aldiz ikusitako begiak ezagutu nituen hitzaldi-gelan. Batzuk labainez erdibituak, besteak esnea zeriela, beste batzuek zakurrak ziruditela eta gainontzekoak...

«Baina antzerki bat bizitzan oinarritzen ez denean ez da egiazko antzerkia. Antzeztokia gure mundua da eta guk, antzeztokia ikustean, mundua ikusi behar dugu...».

«Ikusi» hitza esan nuenean, ikustearen metafisika bat egiten hasi nintzen. Ikusteak bi alderdi dituela, alegia. Bat, nirea: NIK ikusten dut. Eta bestea, objektiboa: ZERBAIT ikusten dut. Horrela, honekin jarraitu nien hitzaldiaren gaia.

—Zertaz zuan hitzaldia? Ikusteaz edo Bertoldt Bretchez? Denak haserre irten dituk. Aprobetxatu egin haizela ziotek. Formalitate pixka bat, arren. Ez nian uste honela erantzunen zuanik. Beste hizlari batzuk zuhaitzen gaia badute ere, politika sartzen ditek tartean; eta hik ere antzekoa egin duk.

Ez nuen erantzun. Banekien nire burua ez nuela gehiago altxatuko. Itsututa bezala nengoen, baina errua ez zen nirea izan, herriaren begiena baizik.

MACONDO DUT GOGOAN, EDO BASABIZITZARI HIRUKOA

LUISA

Bai, errazena etxera joatea zen. Luisak ondo zekien bere bizitzan gertatutakoaren berri. Urte asko igaro ondoren, oso ondo gogoratzen zuen bere aita Augustok itsasoa ezagutzera eraman zuen eguna. Garai haietan, Hurturi lokatzetan hondoratutako zortzi edo hamar etxek osatzen zuten herrixka bat zen; komunen ordez, lehendabiziko pisuan zulo bat, kakak ukuilura eror zitezen. Ez zuten eguzkia ezagutzen, eguzkia baitzen beraien ordulari bakarra. Sua deabrukeria bat zen, eta barazkiak gordinik jaten zituzten. Haragiak ere bai. Lurrak eskuz lantzen. Zuhaitzak harrien kolpez puskatzen. Maitasuna ahariekin egiten.

Ulertzekoa da Luisari itsasoa ikusteak eman zion zirrara. Hain ur garbia mundu zikin hartan! Hamabi urterekin haurdun zen, eta ez zekien aitaren berri. Augusto bere aita izan zitekeen. Edo Augusto, bere anaia. Edo Augusto, bere etxean bizi zen lehengusua. Herrixka hartan denek Augusto eta Augusta zuten izena. Luisa ere garai haietan Augusta zen. Mundua ezagutu zuenean bere basa-bizitza ahaztu behar zuela eta, izena aldatu zuen. Denak Augusto eta Augusta zuten bere izena behin herrira heldu zen misiolari erdi lapur erdi ero baten oroimenean. Elizatxo bat eraiki behar zuela, eta nahiko diru bildu zuenean, ihes egin zuen. Baina Hurturiko andereeak, gizon-andere guztiek, Jainkoak bere Josafateko zelaira eraman zuela uste zuten. Eta egun ere horretan izanen dira.

Haurra sabelean hil zuen, eta urtebetera berriro haurdun bihurtu. Hura ere sabelean hil behar. Herrixka hartan oheak ez ziren sobratzen, eta norbait hiltzen zenean, borroka gogorra izaten zuten andereen artean nork lehenagoka haurra edukitzeko apustuan. Bitartean, sabelean hiltzen zituzten semeak. Eta haurrak jaiotzen baziren, aitona izaten zen haurra hil behar izaten zuena. Hau zen ohitura, denak onartzen zuten ohitura.

Hamabost urte eta sabelean hiru seme zituen Luisak Hurturitik ihes egin zuenean. Handiegia zen itsasoaren deiari erantzunik ez emateko. Mendaitza alderen alde igaro, aintzira ikaragarri batzuetan galdu eta ibai luze bati jarraituaz itsasora heldu zenean eskorbutoaz gaixotu zen. Hiru egun igaro behar izan zuen itsasoak hondartzera botatako plastiko batean bilduta. Sukarra amaitu zitzaionean abiatu zen.

Ehun eta berrogeita hamar urte igaro zituen hirian. Lehendabiziko hamabi urtetan paperak, zigarroen azkenak eta zuhaitzen hostoak jaten zituen. Bost bider egon zen kartzelan. Emagaldutzan lanean hasi zenean hogei eta zazpi urte zituen. Hirurogei urte baino gehiago egin zituen bere bizitzan izan zuen ogibide onenean. Milaka gizon ezagutu zituen, eta, tarteka, izen handiko andereak ere bai. Hauek, gehienetan, dirudunak izaten ziren. Bat, izurria sendatzeko pastilla bat asmatu zuen sendagile baten emaztea. Bestea, bankako zuzendariarena. Bestea, hiriko etxe gehienen nagusiarena. Luisaren izena asko zabaldu zen. Andere zintzo, jator eta leiala zela zioten. Bere lanak oso isilean egiten zituena. Adinik ez zuelakoan zeuden. Adina zuela jakin eta zenbat urte zituen asmatu zutenean, Luisak bere ogibidea aldatu behar izan zuen.

Zortzi urte igaro zituen moja-komentu batean. Hauexek izan ziren Luisaren urte gogorrenak. Lo ordubete bakarrik egiten zuen. Eliza ikaragarri bat egunero goitik behera garbitu, komentuan zeuden zortzi mila mojentzat janaria egin, haien arropak garbitu, loretokia txukundu eta baratza landu.

Lan hauek ez zituen oso gustura egiten, baina bere onetik ateratzen zuena elizan egunero ordu pare bat egon beharra zen. Behin, mojatxo haiek «Jaunaren babesean nago ni, eta honek egiten nau zintzo» abesten ari zirenean, Luisak ahots handiz «Banoa» esan zuen, eta ez dute gehiago haren berririk izan. Geroaren geroan, zigarroen azkenak biltzen jardun zen. Eta gaztainak saltzen. Eta hiriko komunak garbitzen. Eta hildakoen etxeetan negar egiten. Ehun eta hirurogei eta bost urte zituenean, haur bat izan zuen, eta izenez Augusto ipini. Orduan erabaki zuen: Errazena, etxera joatea zen.

JOSIAS HAADIS

Kalera begira zegoen danbor baten handiko lupaz. Leihoak Lehendakariaren ateak ziruditen, eta emakumeen aztalak, boabdad zuhaitzaren enborrak. Handi ikusi nahi zuen dena. Ezagutu zituen lupa guztiak txikiak zirela, eta Amsterdamera joan zen hango lupa-egile batengana. Josias Haadis zen bere izena, eta munduko gizon traketsenek ezagutzen zuten: Kontrabandistek eta marinelek; gobernadore eta gotzainek; jakintsu eta idazleek. Terroristak ere inguratzen zitzaizkion. Lupa-egile trebea eta inorekin fidatzen ez zena. Lagunek, begien ordez bi lupa zituela esaten zuten. Ez zitzaien arrazoirik falta. Ni, askotan bezala, Josias Haadis augurtzera joan nintzen batean, bi urte lehenago belarriaren ertzean izan nuen pikortagatik galdetu zidan. «Rue des Napolitaines» kalean zeukan gozotegiari esker mantentzen zen eta gauaz, lupak egiten zituen. Era guztietakoak. Bere gelatxoan zortzi ispilu handi zeuzkan. Batean, buru handi eta gorputz txikiz ikusten nintzen. Bigarrenean, borobil. Hurrengoan, arkatzaren mehea nuen. Laugarrenean, biluzik ikusten nintzen «x» tximisten sistema miragarri baten bitartez. Bestean, begiak bakarrik ikusten nituen, seigarrenean, belarriak. Zazpigarrenak emakume baten irudiaz janzten ninduen. Eta azkenekoak, nintzen bezalakoa: Nire sudur luze eta belarri handiez.

Danbor baten handiko lupaz kalera begira zegoen gizona Amsterdamera Josias Haadis lupa-egile trebearengana joan zenean, ez zekien zer pentsatu. Neurri guztietako lupak zeuzkan gizon harrigarri hark. Pentsa ezazue han zegoen lupa baten handia zelakoa izanen zen: Lupa, ematen zituen irudiak baino handiagoa zen. Harrigarria, benetan. Baina Josias Haadisek ez zion saldu izan nahi. Bere arrazoia oso argia iruditzen zait: Danbor baten handiko lupaz kalera begira zegoen gizonak lupa bat behar zuen, baina Josias Haadisek asmatutako tresna trakets hura palu bat zen. Josias Haadisen bertute handienetako bat logika zen. Eta logikari jarraituz, danbor baten handiko lupa bakarrik salduko ziola esan zion:

—Danborraren handiko lupa hau da zuk behar duzun lupa. Batetik, tresna egokia duzu gerrian zintzilik ibiltzeko. Eta, bestetik, gerla-garaietan, danbor jotzailetzat hartu eta danbor-jotzaile eginen zaituzte danborraren handiko lupa hau gerrian zintzilik ikustean. Baina, gertatuko dena, danborraren handiko lupa hau ez dela danborra, lupa eta oso lupa baizik. Eta zuk ez duzu gerlarik eginen. Ez da gerlarik egin behar. Lupa ere gerlarako erabilia duzu. Bai, gizona, bai. Greziarren garaian. Zuk nahi duzun handiko lupa bat asmatu zuten, eguzkiaren dirdirak luparatu eta aurkakoen itsasontzien zapiei su emateko. Hara hemen zergatik ez dizudan zuk nahi zenukeen handiko lupa bat saldu. Zure herrian istilu gorriak dira egun, eta posibleetan erortzen da gerla bat hastea. Tentaldian erortzen bazara, zer? Ez, gizona, ez. Hobe duzu danborraren handiko lupa bat, gerla-garaietan gerlarik ez egiteko.

Logika oso ona erabiltzen zuen Josias Haadisek. Danborraren handiko lupaz kalera begira zegoen gizonari danborraren handiko lupa hura saldu zionean, bederatzigarren ispilu bat asmatzen hasi zen. Burua kiskaltzen zeukan ideia bat eraman nahi zuen aurrera: Bederatzigarren ispilu hartan begiratzen zirenak, eguzkiaren dirdiren ispiluratzeaz erreko ziren. Ez naiz harrezkero bere etxera joan. Eta munduan kontrabandista eta marinel, gobernadore eta gotzain, jakintsu eta idazle eta terrorista gutxiago dago.

DEMONTRES

Hurturik bigarren ipuin bat merezi duela, eta Demontres apaizaren gertaerak adierazteko idatzi dudan ipuina.

—Gauza guztiak dute berezkirozko bizitza —esan zuen apaizak—. Jainkoaren bultzada behar ibiltzen hasteko.

Hurturiko zaharrenek ere ez zuten gogoratzen Demontres —honela deitzen zioten apaizari, orain ahaztuta edo gainduta zeukan, baina lehen eduki zuen «Demontres» esateko ohituragatik— Hurturira noiz etorri zen.

Hurturin hiru gizon-era zeuden. Bata, Elizara sarritan joaten zirenena; bestea, Elizara joan gabe, apaizari etxera kafea hartzera hots egiten ziotenena, eta azkena, ez Eliza, ez kafe, Demontres erotuta zegoela esaten zutenena. Azken hauek ziren gehienak. Hurturin «erreferendum» bat eginen balitz, eta Demontres hautagai bakarra izanen, ehundik laurogeik ezezkoa emanen lukete, hamasei-hemezortzik ez lukete erabakirik hartuko eta azken lau-bik, zalantza askoren ondoren, kristau onak ez duela politikan sartu behar, eta baiezkoa emanen lukete.

Hurturikoek bere bizitza guztian gogoratuko zuten Demontresen behingo zeremonia, herriko enparantzan mahai batera igota, sukarrez dardarka, begi-zuloekin, bere irudimenaren indarrarekin azken kausitzea —mistiko bat zela esan behar dugu— azaldu zienean:

—Galileok ez zuen arrazoirik. Munduak eta munduan dauden gauza guztiak Jainkoa dute bere ardatz.

Hurturikoek ez zuten Galileo eta Galileok esana ezagutzen, baina ardatzaren auziak buru asko berotu zuen. Herrian izan ziren ondorioak azaltzen ahaleginduko naiz.

Augustok, hirira joan zen Augusta, baina Luisaz bere izena aldatu zuenaren aitak, bere gurdiaren gurpilak deslotu eta Demontresek ardatza aldatu ote zion beldurrez, ardatza, garbitu ezin litzatekeen olioz busti zuen.

Bere izena gogoratzen ez dudan hogei edo hirurogei urteko neskatxa batek ez zion bere semeari zilbor-soka moztu izan nahi. Zilbor-sokatik zintzilik hil zen gizarajoa.

Hiriko egunerokoak jasotzen zituen, baina irakurtzen ez zekielako bere etxeko hormak egunerokoen orriez estaltzen zituen gizon jakintsu bat bere ukuiluan zulo handi bat egiten hasi zen munduaren erdia aurkitzeko itxaropenez. Baina, okerrena, Demontresek Ogi-Deunak Jainkoa ber-bera atxikitzen zuela esan zuenean izan zen. Jendea jabetu zen Demontresen buru ero eta nahasiaz.

Nik, noski, onartzen dut Demontresen egia eta sinetsi, fede zintzoz sinesten dut, baina ipuin basati bat idazten ari naizenez, gero ez dut inkisidoreen beldur izan behar, beldur honek justifikaziozko hitz hauek idaztera behartu banau ere.

Demontres Hurturin bertan jaioa zen, baina bost urte zituelarik Seminariora bidali zuten, edota Augusto misiolari erdi-ero, erdi-lapurrak eraman zuen, eta Gotzainak hamabost urteetarako apaiz egin zuen. «Bederatzi urteko Aita Santu batek zuzendu zuen Eliza». Hauexek izan ziren Gotzainaren hitzak, eta hauexek sarritan Demontreserenak ere.

Hurturira heldu zenean ez zuen inork gogoratzen, eta bera ere ez zen bere semetza azaltzen ahalegindu.

Hamabost urte zituen bere sotana beltzez enparantza erdian azaldu zenean, eta, istant berean, Hurturiko neskatxa guztiak bihotz-minez gelditu ziren Demontresek semeak egiteko behar zena ez zeukala jakin zuten arte.

Harrezkeroztik. Elizara ez da garai haietako neskatxariik azaldu. Inkestak egiten ibiltzen zen batek apaizaren prestasuna eta gorputz alaia zirela neskatxak Elizara joatearen kakoa erabaki zuen gertatutakoaren analisi jator bat egin ondoren.

Sermoietan Sofokles-en «Elektra» liburuko testuak irakurtzen zituen, baina, Hurturikoen zoritxarrez, grekoz irakurtzen zituen.

Ez dut grekoz idatziko, irakurleen zoritxarrez izan ez dadin, Demontresek askotan erabiltzen zuen zatia:

«Ez naiz erotuta dagoen igarlea,

jakinduriarik gabea;

Ni honat zuzena ekarriko

dudana naiz». (El. 474-477)

Luisa Hurturira hurbildu zenean txekor batek baino bizi gehiago zeukan.

—Egun on.

—Baita zuri ere

—Ni Luisa naiz.

—Banekien. Hurturiko berriak berehala zabaltzen dira; ni Augusto naiz, Hurturiko apaiza.

—Hitz gutxitan, Demontres. Nik ere banekien. Hurturiko berriak azkar zabaltzen dira.

—Zer nahi zenuke?

—Zurekin hitz egin.

—Ez dut nire bizitzan horrelakorik entzun. Nirekin hitz egin nahi duzula, eta norekin ari zarela uste duzu?

—Apaiza zaranez, lagundu egin behar nauzu.

—Semeren bat, edo lapurketa bat edo...

—Ez, ez. Ez dut horrelakorik.

—Has gaitezen lehendabiziko agindutik.

—Ez, ez. Ez dut aginduen kezkarik.

—Zer duzu, bada?

—Heriotzaren ertzean nauzu, eta Elizari mesede bat eskatu nahi nioke.

—Elizari mesede bat? Elizak mesedeak jasotzen ditu, eta ez nola-hala eskaintzen.

—Santa egin behar nauzue.

—Horrelakorik...

—Bai. Aldare txikienean irudi bat, eta nire heriotzaren eguneko urtebetetzeetan, arrosa-xorta bat eskatzen dut. Besterik ez.

—Eta zuk zer eskaintzen diozu Elizari?

— Nire santutasuna eta nirea den guztia.

—Nor zen zure aita?

—Zurea.

—Zer diozu?

—Bai. Zure seme bat abortatu behar izan nuen gure gazte-denboratan.

—E?

—Entzuten duzuna da egia. Nire isila, aldare txikiko irudia eta nire heriotzaren urtebetetzeetako arrosa guztien ordez.

Nire amonak bereari eta honek nork daki nori entzundako gauzak dituzu, irakurle. Dena, nik aitari askotan ertzundako esaera duzu: «Izen onaren truke, aldare eta arrosa gorriak».

Hurturi itsasoak jan omen zuen, eta egun turismoko herri polit bat dago Hurturiren gibelean, Hurturik zituen bekatuz eraikitako etxez, hotelez, umeentzako parkerik ez, hondartza zabalez jantzita.

Ez nizkioke suari nire eskuak eskainiko herri polit hori non den ez dakidala esateagatik.

HILTZEA MUNDUKO GAUZA ERREZENA DUK

«Pandemonium. Lurra dardarez dago ikusleen oinpean.

Gelan, hosto orlegi batzuk, hegan.

Aurpegi zuri eta mehea gelaren erdian.

Erraza da efektu hauek lortzea.»

Jacques Audiberti «Théâtre»

Gaur da lehendibiziko aldia hila nabaritzen naizena. Lo dauzkat oinetako behatzak, eta belaunak eta zilborra (amagandik askatu zitzaidan soka lotu egin zait berriro, baina gaur heriotza dut nire soka-kideko) eta begiak.

Beste askotan, oraindik hil ez nintzenean, hila egoten nintzen, sarritan, nahiz eta gorputz bizi batean sartuta egon. Eta barrendik hilda egoteak nire gorputz bizia ere nolabait hil egiten zuen. Hiriko kaleetan zehar, autobus, auto, polizia, gizon eta emakumez inguratuta nengoenean ere hilda egoten nintzen. Froga onena autobus, auto, polizia, gizon eta emakumeak nirekiko geldirik hilda zeudela. Hilda nengoen egun haietan emaztea, Remedios eta mundu honetan gehienbat maite nuen izakia, katua, alegia, pixka bat nirekin batera hiltzen ziren.

Gaur goizeko hiruretan hil naiz. Emaztea bostetan jaiki denean, bere ezpainak nireekin batu dira beti bezala. Orain direla urte asko ezpain txiki horiek laborriz, dardaraka inguratzen zitzaizkidan, baina azken garaietan hotz, oso hotzak iruditzen zitzaizkidan. Dena dela, gaurko nire ezpainak emaztearenak baino hotzagoak ziren eta beldurtu egin da eta garrasika ohetik jaiki eta Remediosi hots egin. «Nire senarra hilzorian dago». Ez, ez, emazte tuntuna: Ondo hilda nengoen. Hori ere ukatu egin behar al didazu?

Asteazkena da. Nire jaieguna. Hobe bihar hil banintz, horrela gaurko eguna pintaketan jarraituko nuen. Nire jaieguna, tabernariek ezin baitugu jairik egin. Eta asteazkenetan emazteak trajez, gorbataz eta batere gustatu ez zaizkidan oinetako marroiez janzten nau: «Tabernara etortzen direnek zer pentsatu behar dute?». Ezin dut asmatu zelan aukeratu nuen emazte tuntun hau.

Tabernara etortzen direnak trajez, gorbataz eta oinetako marroiez ikusten banaute, beraien kontura aberastu naizela pentsatuko dute. Gainera, eta behin ere aitortu ez dudan hau orain aitortzen badut nire hilkutxan oso seguru aurkitzen naizelako da, arrazoi guztia daukate ni beraien kontura aberastu naizela esateko. Baina nik nahiago ditut alpargatak. Dirua ez zait behin ere burura igo. Gaur asteazkena da, eta asteazkenetan bezala jantzi naute. Trajez, gorbataz baina oinetako beltzez: «Ez da itxurazkoa marroiez janztea». Ez hilda nagoelako, tuntuna, min ematen didatelako baizik.

Emaztea eta ni noiz elkartu ote ginen ohean azkeneko aldiz? Bi urte, gutxienez. Bai, bai: Azken garaietan Playboy-ko argazkiek baino goxamen gutxiago ematen zidan bateko. Besteko, asko gizendu da eta badakizute gizentzeak zer ekarri ohi duen. Lehendabizi haserretu egiten zen, baina azkenean, ezer ez zuela lortuko ulertu zuenean, lehortu egin nintzela esaten zien bere adiskideei. Ni lehortu? Gaixoa, ez ditu ondo ezagutzen nire ibilaldiak. Azkeneko aldiz gaur astebete Bilboraino joan behar izan nuenean, «Eskoziako whiskia erosi nahi dut eta itsasontzi bat etorri da; kaxatxo batzuk izanen ditudala baieztatu dit Bilboko lagun batek». Orain direla hamar urte ez zidan bakarrik joaten utziko, baina egun bai. «Nire senarra Gernikako zuhaitza baino lehorrago dago». Isabelek emanen lioke nire lehorraren berri. Baina betiere niri Remediosen semea aurpegira botatzen saiatu. «Pax mulieribus malae voluntatis». Aspertuta nengoen beti ni aldatu egin nintzela eta zoratzen hasia nengoela leloarekin hasten baitziren. Honen zergatia baino gauza barregarriagorik... Erotzen hasia pintaketari ekin diodalako. Txikitatik maite izan dudan gauza bat duzue pintura, eta egun batez, orain direla zortzi hilabete, margo-tutu, olio, margozki, paleta eta asto batez etorri nintzen etxera. Nire emazteak ez zidan diru handirik ematen, baina zertxobait aurreratzea lortu nuenean, margo-dendara joan nintzen, eta pintaketarako behar nuen guztia erosi. Harrezkeroztik hamar bat koadro margotuko nituen. Jakina, asteazkenetan bakarrik pinta nezakeen. Esposizio bat antolatuko zidala agindu zidan herriko alkateak. Aker arrania! Adarra jotzen ari zela jakinen ez banu bezala. Baina hamar koadro margotu ditut, eta Zabiaurrek esan zidanez, bi oso onak dira. Ez da nik esaten dudalako, baina Zubiaurre ez da txantxetako gizona pintura auzietan. Orain dela urtebete Paristik hots egin zioten euskaldunen esposizio batera eta zilarrezko medaila bat irabazi zuen.

Gehiago margotu ez badut, tabernak asko eta asko lotzen ninduelako izan da. Eguna leher eginda amaitzen nuen: hankak handituta, burua leher-zorian eta egun guztia nire emaztea jasan beharrez. Tabernatik mozkor bat bidali behar dela, kantari hasten direla, tximaluze hark ez duela banderila ordaindu, gauzaina etortzen dela eta alditan Guardia Zibilak ere... Zergak, ardoaren garestia, neskame tuntunak, emaztea, Remedios, goiz jaiki, berandu oheratu... Zer izan zen sendagilea mozkor-mozkor eginda «Gora Erregea» lehen, «puten gainean k...» gero eta azkenean, Jainko eta Birjina guztiekin hasi zeneko egun hura... Lagunek, nik sendagilea asko estimatzen nuela eta horregatik ez niola gau-zainari hots egin. Egun gogorrak izan ziren: ez zen tabernan inor sartzen. Emazteak «nik gripea nuenean zaindu ez ninduen sendagile alu horren gauza behar zuen izan», eta nik «sendagilea bezain gizon onik ez duzu gure herrian aurkituko. Gainera nork ematen diote taberna honi dirua? Nortzuek? erantzun». Ezin dut sendagilea begien aurrean ikusi, baina emaztea gutxiago eta urrea ordainduko nuke emazteari arrazoirik ez ematearren.

Nire askatasuna izanen da gehienbat min emanen didana. Adibidez, taberna Aste Santuan ireki eta Bazkotan itxi egiten nuen. Behin ez nuela Isabel ahaztu nahi eta apaizak ez zidan benedikaziorik eman. Hobe. Horixe izan da nik harrezkeroztik egin dudana: Aste Santuan ireki eta Bazkotan itxi. Eta elizako santu tristeak gehiago ikusi gabe gelditu. Nire emaztea oso elizkoia izan da beti, baina azkenean konformatu egin zen Aste Santuan irabazten genuen dirutza ikustean.

Zorigaitzez, hemen nago hilkutxa beltz honetan. Zorigaitza, elizara eramanen nautelako. Ez dute hilkutxa oso ondo neurtu: Belaunak kizkurtuta dauzkat. Honetan ere diruzaleak azaldu dira. Zenbat kostako ote zitzaien bost zentimetro luzeagoko hilkutxa bat?... Baina ez zait axolarik. «Begiak erabat zabalduta dauzka» esan du Remediosek. Eta nire begiak zabalduta jarraituko dute nire inguruan gertatzen dena ikusi eta tarte pixka bat egiteko. Ezkerreko begia itxiko banu, armairua, aurreko horma, nire emaztea eta Remediosen erdia ikusiko nituzke. Eta eskubikoa itxiaz gero, Remediosen beste erdia emaztearen sasilagun bi neskazahar horiek, Remediosen semea eta aulkiaren gaineko pixontzi horia. Orain nire egunerokoa jarri didate esku batean eta gurutzea bestean, bi eskuak elkartu eta bular erdian utzi. Pintatzearekin batera hasi nuen egunerokoa nire pentsakizunak idatzi behar nituela eta. Honezkero dena irakurria daukate sorgin horiek. A zer izualdia emaztearena nire lehorraren berri ezagutzean! Elizatik irteten ikusi nuenean, bere zerbaitek zoratu ninduen. Baina gaur ez nioke txakur txiki bat ere eskainiko. Askotan ikusi izan ditut haren begiak baino politagoak, eta haren aztalak ez ziren beste munduko gauzarik, baina bazuen zerbait ni zoratu ninduena. «Egun on», eta hitzik ez. Beti gertatzen da. «Jakin dut lan bila zabiltzala». Lurrean josi zen, baina hitzik ez.

«Tabernan neska bat behar dut». Gezurra zen baina bi neskatxekin hobeto eramanen nuela taberna eta «zortzi mila pezeta hileko». Ahoa zabaldu zuen, baina ez ziren bere ezpainak mugitzen. «Bai, bai, zortzi mila pezeta, eta astean egun bat jai izanen duzu». Hitzik esan gabe alde egin zuen. Hurrengo egunean, goizeko bederatzietan mantal bat eta maletatxo batez azaldu zen. Ez zitzaidan burutik pasa etorriko zenik ere. Eta emazteak «zertara etorri da sorgin hori». Ikaragarrizko borroka izan genuen biok, baina azkenean, tabernan geldituko zela erabaki genunean, «Remedios naiz. Astean bi egunetan jai. Osterantzean, banoa». Beste egoera batean barre eginen nion eta tabernatik ostikoka bidali. Baina auzi hartan nire nortasun eta nagusitza jokatzen ziren eta, «Konforme. Has zintezke lanean». Zortzi mila aldiz damutu naiz, baina Remedios sendiko bat bihurtu zen eta ni baino gehiago agintzera iritsi, eta etxea eramanen zuela, baina ez taberna, eta gero, urtean hilabeteko oporraldiak behar zituela, eta, geroaren geroan, hamar mila pezeta eskatu zizkidan. Baina soldataren gutun-azalean eman nion batean «soldata konfidantzaren falta da» eta ez zidan soldatarik hartu. Gaur etxeko dirua berak erabiltzen du, eta berak agintzen gehiena nire-nirea behar lukeen baina ez den etxean. Etxeko k... guztia bere bizkar gainean eror dadila. Nik espero nuen Remediosen eta Remedios honen artean santa eta emagaldu baten arteko aldia dago. Zenbat barre egin ote dit emazteak!

Emazteak semea eduki nahi zuela. Bere arrean eta nire soan, hark, elizak agintzen ziola eta nik, ez zegoela amaren alabarik nigandik semerik izanen zuenik. Zer izan zen Remediosek seme bat izan zuenean! Baina Jainkoaren zigor guztia niri, seme asto horren aita ni banaiz! Remediosek ez zuen semearen aitaz hitzik esan. Eta isilak baietza zirudien, ni nintzela, alegia. Baina etxeko jabea izatearren ez ninduen defenditu. Egun batzuk igaro zirenean, egia esan zion emazteari (orain dela gutxi aitortu zidan emazteak hainbat urte igaro ondoren), baina ezer ez zekienarena egiten zuen eta egoera egokietan, Remediosena baina nirea ez zen haurraz baliatzen zen niri nahi zuena aurpegira jaurtitzeko. Infernuko suak bularrak lehortu dizkizutelakoan nago, ulertezina baita zuen bularrak hain azkar lehortzea.

Ur benedikatuaz busti naute erramu-hosto batez. «Ohitura jarraitu behar da». Eta buldak ipini dituzte mahaitxo baten gainean. Nire gorputza buldaz estali dute, duro batzuen ordainez. Apaiz horiek dirua irabazi behar norbait hiltzen denean ere!

Badatoz hilkutxaren estalkiarekin. Remediosen semeak eta apaizak jarri didate. Zirrikitu horretatik behin ere niretzako hartuko ez nukeen haur ergel hori ikusten dut. Emazteak muxu eman dio estalkiaren kristalari. Orain gutxiago ikusten dut emazteak kristalari eman dion laztanak dena lurrundu baitu. Koroa bat eta hau ere kristalaren gainean. Ea irakurtzen dudan zintan zer idatzi duten. Bai... «Bere... emaz... teak... J. I. L.» Ez «maitasunez», ez «minez», ez «gorrotoz». «Bere emazteak» huts hutsik.

Arrosa gorri eta zuriak. Eta ni behin betiko hiltzen naiz zuen lasaitasunerako. Biharko ahaztuko zaituztet. A zer lasaia nabaritzen dudan!

NERE HERRIARI HIRUKOA

ZORTZI BRANKA

«Tardieuk dionez, gizonaren buruak —kaleko gizonaren buruak, alegia—,

ez du errespontsabilitaterik nahi, eta horregatik azaltzen da apalki;

nahita baina gehiegi pentsatu gabe azaltzen da apalki

lehendabizi aurkitzen duen agintariaren aurrean.»

George E. Wellwarth.

«Paradoxa eta protesta antzerkia».

«Bahuen ordua» esan zuen Abrahamek, eta besterik gabe, lanean jarraitu zuen. Morroia, ate ondoan zegoen aulki batean eseri zen esku bat kopetan, ukalondoa belaunean eta beste hatz meheenez sudurra odoltzeraino igurtzitzen zuelarik. «Joan hadi sukaldera eta ekar ezak babarrunak egosteko ontzia'. Morroiak sudurra garbitzeari jarraitu zion indar handiagoz.

Gelak ero batena zirudien. Denetik zegoen gela hartan: ispilu handi bat, libururik gabeko baina babarrun-ontziz betetako liburutegi bat, IV. gizaldiko «mapa mundi» bat Afrikan «Hic sunt leones» hitzekin, arrantzarako tresnak, ardo-bonbillak, mailuak, hiltzeak, lera bat, gurdi baten gurpilak... Baina gauza bat zegoan morroiak bere zergatia ulertzen ez zuena: batel bat sabaiatik zintzilik. Sabaiaren alde batean bi iltze handi osorik sartu gabe, eta beste bi beste aldean, hauek ere osorik sartu gabe, lauen artean bi eusten zietela, sabaia eta egurren arteko burdinazko barra bat sartzeko tartea uzten zutelarik. Burdinatik soka batzuk zintzilik batela eusteko. Abrahamek zioenez, itsasoan hondoratu gabe ibiltzeko asmatutako tresna bat omen zen batel hura. Morroiak itsasoa zer zen galdetu zion batean, itsasoa handik berrehun kilometrora zegoela, baina behin bere etxeko atea bustitzeraino iritsi omen zen mila egun eta mila gau euritan bizi izan ziren batean, eta batel hura urak ekarri omen zuen. Morroiaren amonaren bizkarrak bi gizaldien pisua zeukan, baina ez zuen horrelakorik gogoratzen.

—Babarrunak egosteko ontzi berria ekartzeko esan diat.

Abraham izar baten antzeko itsasontzi bat asmatu nahian zebilen batel hura aurkitu zuenetik.

—Zaila duk zer nahi dudan esatea —esan zien behin entzun nahi zuten guztiei— baina nire itsasontziak ez dik jirarik eman beharko bere joera aldatu nahi denean. Zer gertatzen da iparrera hoala, hegoaldera joan nahi duanean? Bost minutu igaro behar dituk gutxienez itsasontzia jiratzeko. Nereak ez dik horrelakorik beharko zortzi branka izanen bai ditik, haize-arrosak bezala; nire itsasontzia ipar, ipar-sortalde, ipar-sartalde, sortalde, hego-sortalde, hego-sartalde, hego eta sartaldeari begira egonen baituk. Zortzi helize izanen ditik, baina lema bakarra. Oso garrantzi handiko asmakizuna duk ekaitzetarako. Sartaldeko brankaren gibel-aldea sortaldea izanen duk, eta hegoaldea iparrekoarena. Eta denetan berdin. Itsasontzia hondoratzeko arriskurik ez duk izanen, eta estetika aldetik begiratuaz gero ere, ez dik galerarik, irabazia eta irabazi handia baizik. Dena antolatuta zaukat, baina orain nire proiektua merkeagotu nahi diat. Helizeak kenduko banitu, zer jarriko nioke helizeen ordez?

Babarrunen lapikoa irakiten jarri zuen babarrunen joera ikustearren. «Eta zortzi branketan zortzi galdara jarriko banitu?» Baina ez, irtenbide hori helizeak baino garestiago irtenen litzaiokeela eta, azkenean, helizeak aldaezinak zirela erabaki zuen. «Luzaroan nire asmakizun hau, gelan daukaten itsasontzia baino merkeagoa izanen delakoan nago». Morroiari baratzean zulo handi eta zabal bat egiteko eta urez betetzeko esan zion itsasontziaren frogak egiteko. Bitartean, Abraham bere ametsetako itsasontzia eraikitzen hasi zen.

Itsasontzia amaitzeko tresna asko falta zitzaiola konturatu zenean, proiektuaren aurrera eramatea hiriko agintarien eskuetan uztea hobe zela eta itsasontziaren planoak igorri zizkien.

Egunak joan, egunak etorri, agintarien erantzunik ez zuela izanen pentsatzen zegoen batean, eskutitz ofizial bat ekarri zioten:

IZAR MINISTERIOA

Von Braun, 26-IT-44

HIRURKI-00152.

Nere Abraham jauna:

Zuk igorritako planoak ondo aztertu ondoren, Karlos Erregearen mailako nire ministerioaren urrezko medaila merezi duzula erabaki dugu.

Gure herria basoez inguratuta dago eta zuk asmatutako itsasontzia ez dugu beharrezko.

Ezta ere beste herri guztiek, itsasoa orain dela gizaldi asko lehortu baitzen. Teknikoki hitz egitearren, munduak izan duen azken-bigarrengo glaziazioan. Dena dela, oroigarri gisa eta gure semeek itsasontzi bat zer den jakin dezaten, zure proiektua aurrera eramatea erabaki dugu.

Herriak asko zor dizu eta on har ezazu hainbat mesede zor dizunaren omena.

Zure zerbitzari...

Eta izenpearen ordez, hogei eta bat zulo IBM tresnatan erabiltzen diren fitxek bezala.

AT JOATEN GARANEAN

I

Ez dakit zergatik ez den inor ni agurtzera etorri. Estazioa ez dago hain urruti. Askotan denak ni noiz joan zain zeudela iruditzen zait. «Londresera noa». Ez zen inor harritu. «Bost urtetan ez nauzue ikusiko». Kolpea oso ondo preparatuta neukan asko atsegin baitzait lagunak nitaz kezkatzea. Baina «ondo pentsatu baduk, ez zaukagu zer esanik» hotz bat besterik ez nuen entzun.

Bost egun igaro nituen erabakia sendotzen; zaila da jaioterritik alde egitea, zelan utzi hainbat diru ematen didan maisutza, mutil-zahar izateko arriskuan nago, amaren negarrak ez dira txikiak izanen, Anek zer pentsatuko ote du.

«Ondo pentsatu baduk, ez zaukagu esanik», izan zen lagunen erantzun bakarra.

Bizitzak beste garrantzirik izanen ez balu bezala. Tren hau ez dihoa Parisera joaten dena bezain azkar. Ez nuen uste nire lagunak hain sasilagunak zirenik. Hogeita bost orduko bidaian badaukat non aspertua. Aurrean daukadan neska ez dago oso gaizki. Anek zer pentsatzen ote du? Azkenean ez dugu garbiegi hitz egin. Badakit maite dudala eta baita ere maite nauela. Edo ez? Ez dugu behin ere garbi hitz egin. Mila gauza aitatu dugu gure elkarrizketetan baina puntu hauetan atzeratu egin gara beti.

—Nahi al duzu?

Ingalaterran kontuz ibili beharko dut tabakoarekin. Erroman izan nintzenean, asko zaindu behar izan nuen dirua. Gure tabako txarrenak baino txarrago batek hirurehun eta hamar lira balio zuen. Hogei eta hamabost pezeta kanbioan. Dena dela, gure hau erreko dut dagoen bitartean eta ez dagoenean, ez erretzen saiatu. Mugan daukadan tabakoa pasatzen utziko ote didate? Eskolako mutilak oso ondo portatu dira. Ehun zigarro-pakete eman dizkidate.

Seguru aski Erramunen gauza izanen zen.

—Zer herri da hau?

Nongoa ote da? Erromara joan nintzenean, Iruñe-ko neska bat ezagutu nuen. Psikologia ikastera zihoan ez dakit nork emandako diruarekin. Nork eman ote zioten beka? Niri ez didate eman nahi izan Aurrezki Kutxan. Ez omen nuen dirurik aurreratu. Zelan aurreratu Estatuak maisuei ematen digun soldatarekin? Baina, tira, ondo konpontzen nintzen partikularki ematen nituen klaseekin. Muxuka ere jardun ginen. Askotan gertatzen ohi dena da. Bidaia luzeegiak dira eta lo egin nahi izaten da eta burua aldamenekoaren sorbalden jartzen eta lo egiten ez bada ere, itxura-itxuran egoerak onartzen dira, aldamenekoak lo egin nahi izaten du, eta burua nire bizkarrean jarri zuen, eta lo egiten ez bazuen ere, itxura-itxuran elkarri eskainitako egoera onartu, nik gauza hauek ezagutzen ez banitu bezala eta, azkenean, muxuka hasi ginen, andere batek egoera hauetan sortzen den eztul-estutasunari ekin zion eta guk, barnean, barre egiten genuen, interbentorea azaldu zen, billeteak pikatu gabe azaldu ginen Erromara, muxuka jardun ginen, zergatik hasten ote dira beti eztulka, Ventimiglia-n geunden, ni turismoa egitera nihoan eta Iruñeko neska Psikologia ikastera ez dakit nork emandako beka batekin.

Bazen ordua. Aspertuta nengoen. Azkenean, Londresera noa. «Gaztegia zara, itxarotea ez zaizu damutuko». Bi azkeneko urteetan gauza bere entzuten egon beharra. Dena dela, hemen nago, eta trenak ez dira atzeraka joaten. Aspertuta nengoen herri hartan. Aurpegi berak beti, gauza berak denda beretan, gazte gehienak erdi mozkorrak. Ezagutzen ditut nigatik esaten dituztenak. Hor zebilen orain dela gutxi arte Antxon, Marx gora eta Marx behera. Eta proletariotzaren iraultzaz hitz egiten zuen beti. «Proletariotza da, Marxen baitan, iraultzaren subjektua». «Gezurra —erantzun nion nik—; Marx-ek ez du horrelakorik esaten. Marxek iraultzaren subjektua proletariotza zela esan zuenean, historia-egoera batzuk onartu zituelako izan zen: Alemaniako proletariotza zapalduta eta bat eginda ikusten zuelako, alegia. Egun, egoerak aldatu badira, zergatik ez da iraultzaren subjektua aldatu behar?». Isilik gelditu zen. Eta gero: «Barka, ez nuen uste Marx irakurria zenuenik». Zer uste dute? Gainera, mundu honetan Marx besterik izanen ez balitz bezala. Nork irakurri du Ionesco eta nork Joyce? Edo García Marquez? Literatura eta ertia burgeskeriak dira. Gainera ahoa bete-beterik dutela esaten dute: Burgeskeria. Marx bakarrik irakurtzea da burgeskeria. Noski. Ionesco eta Joyce, eta Marquez, eta Jarry eta Sartre dekadenteak dira. «Socialist realism» esan, eta hain lasai gelditzen dira.

—Ez, eskerrik asko.

Nirekin hitz egin nahi badu, egon dadila lasai. Hori bakarrik falta zait: Herritik irten eta herritar batekin hitz egin behar. Ezagutzen dut berak ezagutzen ez banau ere. Baina ez diot ezer esanen. Seminarioan egon zen ez dakit zenbat urtetan eta orain herriko jabea dela iruditzen zaio. Beti gertatzen ohi da. Honek badakit «marxismoa», «proletaritzaren iraultza», «konsumoko gizartea» eta horrelako gauzak esaten dituela, baina apustu eginen nuke erdiaren erdi ez dakiela. «Ea, zer da kontsumoko gizartea» nik, eta berak «bada... gizarte kapitalistak sortu duen...», eta nik «hori bakarrik?» «ba, baldintza ekonomiko eta politikoak sortutako...» berak eta nik «eta soziologikoak, kulturalak, psikologikoak, erlijiosoak ez al dute ezertarako balio?».

—Ez dakit.

Ikusten ari naiz beste departamentu batera joan beharko dudala... Ama oso haserre gelditu da, baina beti bere gonapean egonen naizela uste al du? Konpondua dago. Orain dela astebete ikaragarrizko iskanbila sortu zidan, eta dena nik beltzez jantzita itsusia zegoela esan niolako. Aitona orain zortzi hilabete hil zen, eta nahiko denbora badela uste dut. Dena dela, beltzez janzten jarraitu nahi badu ere, ez zeukan horrelakorik sortu beharrik. «Denok beti nire aurka zaudete; ikusiko duzue ni falta naizenean; dirua nondik etortzen dela uste duzue...?». Nik gauza horiek jakinen ez banitu bezala. Bidaia luzeegia eginen zait, eta zerbait irakurri beharko dut. Hurrengo geltokian zerbait erosteko denborarik izanen al dut?

II

Ez nintzen behin ere itsasontzian ibili. Mareatu eginen nintzela uste nuen, baina badira bi ordu eta sagar bat baino freskoago nago. Aneri postal bat bidaltzea ahaztu zait. Orain gogoratzen naiz nor den neska hori. Sakristauaren alaba da. Noski, ez da harritzekoa ni ez gogoratzea. Beti Donostian sartuta Donostiako mutilak Persiar tigreak balira bezala, eta gu ibai zikinetako elefante batzuk. Ez dut ulertzen. Ane oso bestelakoa da. Oso herrikoia izan da beti, eta herriko arazoekin kezkatu ohi den neska. «Wisdow». Itsasontzi honen izenak zakur batena dirudi. Honezkero alfabetatze-saioa hasia egonen da. Negargarria da hogei eta hamar besterik ez joatea. Herriarengandik ihes ote nabil? Gure herriak kulturaz hornitutako gizonak behar ditu, eta horregatik noa Londresera filosofia ikastera. Bultzada batzuk behar ditu gure herriak. Herrian ez naute ulertu. «Ondo pentsatu baduk, ez zaukagu zer esanik».

ltsasontzi honen barandak ez dira handiegiak. Ekaitza denean, oso erraza da hemendik erortzea. Ze arrain ote da? Ez naiz diruz oso ondo ibiliko. Erdarazko klaseak eman beharko ditut. Batzuk platerak garbituaz ordaintzen omen dituzte bere ikasketak. Niri ez zait oso egokia iruditzen. Snobzale gehiegi dago gure herrian. Parisen dauden ikasle asko goserik ibiltzen omen da. Baina zertara joan dira: Ikastera edo gosea pasatzera? Dena dela, mila pintore, ertilari eta filosofo goserik bizi izan dira eta nor hil da? Baina ni ez nintzake haien egoeran jarriko.

Neska horrek pena ematen dit. Eta dena, txikitatik nahi zuena egiten utzi ziotelako. «Hau nahi dut», «har ezazu, maitea»; «hango erakuslehioan soineko berri bat dago», «arratsaldean erosiko dizut»; «dauzkadan oinetakoak modatik pasata dauzkat», «bihar Donostiara joanen gara berriak erostera». Hau eskatu, hau eman; hori nahi, hori eduki; hura desiratu, hura lortu. Eta gero ez dute arrautza-pare bat frijitzeko funtsik. Bizitzaren oinarri bat falta zaie. Zertara ote doa Londresera? Egunen batean «Londresera joan nahi dut» esanen zuen etxean, eta «noiz joan nahi duzu» erantzunen zioten.

Hemendik bost urtetara zer izanen ote da nire herria? Zer esanen ote du Anek? Atzo dutxaren azpian nengoenean negarra heldu zitzaidan begietara.

«Nora joan nahi dut? Ez al naiz nire herrian aseko?». Hemen nago, eta ez dakit zer gertatuko den. Bitartean, bederatziak izateko bizpahiru minutu falta direlarik eskuetan hutsa nabarmentzen dut, izerdia bularrean, astuna buruan, amets honek amairik izanen ez balu bezala, gerokoa noiz etorriko den zain, hura ote da kapitaina, hemen daudenak ba ote dakite bere gerokoaren berri, sakristauaren alaba gaixoa, Anek maite ote nau, ama negarrez egonen da, maite ote dut Ane, alfabetatzeak beste era batera antolatu behar dira, Ane ere joaten da, barreak gainditzeko indarra banu herrira hurbilduko nintzake, Ane nirekin lotsatuko litzake, nire amets honek ez du azkenik izanen, Aneri postal bat bidali behar diot, ez da egoera ona gosea pasa behar izatea. Van Goghek ere gosea pasa zuen, ez naiz oraindik mareatu, herrira hurbiltzen naizenean zelan aurkituko ote dut, sakristauaren alaba zertara ote doa Londresera.

* * *

Azkenean, Londreseko bidean! Eskutitz bat idatzi diot nire Donostiako taldeari. Moilara iristean bidaliko diet. «Lagun maiteak: Mantxako itsasoan, lainoak ilunean ezkutatu baino lehen, zuetaz gogoratu naiz eta berehala idazten jarri. Azkenean ez nizuen nire bidaiaren berririk eman. Londresera noa 'Institut of Modern Art' ikastetxean marxismoaren estetika ideiaz doktoratzera. Dakizuenez, ez daukat dirurik, ez didate bekarik eman, eta etxe batean neskametzan lan eginaz ordainduko dut ikastaro hau. Segur aski gosea pasa beharko dut, baina ez daukat beste erremediorik. Idatzi: zuen eskutitzak behar ditut. 'Tiffany's'era joaten zaretenean dantza egitera, nire izenean dantza egin. Oraintxe itsas gainean 'blues' bat dantzatzen hasiko nintzake. Eskumuinak denei; agur».

Amak hogei mila pezetako beroki bat erosi nahi zidan, baina ni haserretu egin nintzen. Holakorik! Londreseko familia hori zer moduzkoa ote da? Diskoak oso merke omen daude... Nora begira dago aker hori! Harrituta gelditu da. Segur aski «Etudes» besopean daukadalako. Zer uste zuen?

ORAINDIK MAITASUN ISTORIO BAT

Alex maitea:

... eta Neuchâtel oso polita da. Amaia ikusten ez zaion aintzira handi eta polit bat. Suizak bere txukunarekin bereganatu nau. Kale garbiak, etxe garbiak, haur garbiak... Denak oso pozik bizi direla dirudi.

Alex maitea:

Etxean oso ondo hartu naute. Senar-emazteak hogei eta hamabost urte dituzte. Senarrak literaturan doktore maila dauka, eta Friburgoko Unibertsitatean frantses literatura ikertzen du. Bi liburu dauzka argitaratuak. Bat «Nouveau roman et responsabilité», eta bestea «James Joyce et l'heure de notre destinée».

Hemen asko estimatzen dute. Emazteak zaharkinen dendatxo bat dauka. Egunaren zati luzeenak etxean igarotzen ditut bakarrik.

Gabonetan ez naiz horrat joanen...

Alex maitea:

...Hemendik bost kilometrora dagoen herrixka batean «Aquarium» bat dago, eta han katu-arrain bat tiburoi izenarekin. A zer barreak eginen lituzkeen zure aitak hau jakitean!

Oso gustura nago. Etxekoandrea petrala da, baina ondo konpontzen gara.

Andonik astero idazten dit, eta haren bitartez jakiten ditut horko berriak. Zuk zeureak bidali...

Alex maitea:

...Nere Sautier Casaseca-ren dramatxoaz idaztera noa. Beste etxe batera aldatu naiz. Beste etxeko andereak nirekin nahi zuena eginen zuela pentsatzen zuen. Oso bitxia zen, baina egiten zizkidan eta ez zizkidan guztiak jasan egiten nizkion. Orain dela astebete, hau da, joan zen larunbatean, errieta osoan igaro zuen goiz guztia (ez zen dendara joan), eta etxe hartan ez nuela denbora gehiago pasako pentsatzen jarrita nengoen. Arratsaldean egunero bezala kalera irten nintzen berari baimena eskatu ondoren: «Nahi baduzu, kalean aurkitzen duzun lehengoarekin igaro dezakezu gaua». Seietan etxera hurbiltzean dena itxita zegoen. Nere giltzak ez zuen balio etxeko atea irekitzeko, hau segurtasun sarrailez itxita baitzegoen, eta, azkenean, ordubete ate ondoan negarrez igaro ondoren, lan guztiak eginda zeuzkan, eta ez zidan ezertxo ere eman afaritarako. Hurrengo egunean han dagoen gure apaiz Aita Xalbador, eta nik etxe horretatik irtetea pentsatu genuen, baina lehendabizi beste etxerik aurkitzen posible zen edo ez jakin behar genuen. Lan-agentzia batean beste etxe bat aurkitu nuen, eta astelehen goizean etxekoandrea agurtzen hasi nintzenean, iskanbila bizian hasi zen, poliziari hots egin zion nire aurrean nik kontratu bat egina bainuen, baina poliziak ez zuen parte hartzerik nahi izan, eta horrelaxe alde egin nuen etxe hartatik. Okerrena, senarrak ez zuela txintik ere esaten. Liburu asko bere baitan, baina gizatasun falta harrigarria zeukan gizon ustel hark... Asteartean joan nintzen nire oraingo etxera, eta oso jatorrak dira. Bost eta bi urteko bi mutil koxkor dituzte eta azkar ohitu dira nirekin.

Gauza asko esan behar didazu hurrengoan. Baina zeureak nahi ditut...

Alex maitea:

...Oso pozik hartuko nuke zuk nire urtebetetzerako egin nahi didazun bezuza... Uler ezazu, magnetofoia ez zait egokia iruditzen. Gainera hemen hor baino hobeak eta merkeagoak aurkitu ditzazket. Hobe duzu, eta bihotzez eskertuko nizuke, disko bat edo bien bezuza. Ez al zara haserretuko? Niri gehienbat atsegin zaizkidan hauexek dituzu une honetan.

«Lore txikia» Sidney Beckett-ena; Ray Charles-en edozein disko baina ahal baduzu kanta hauek dauzkana: «Georgia» eta «Yesterday».

Edo, aurrekoak aurkitzen ez badituzu, Jazzeko edozein disko...

Alex maitea:

...Zer esanen dizut? Gehiegi maite zaitudala? Oso gustura utzi nauzula eta bazela ordua...

Andoni... nor ote zen egoten zinela? Ez kezkatu, maitea, Andoni nire anaia duzu.

Gabonetan horrat joatea erabaki dut. Dirua aurreratzen joan beharko dut, baina bizitzak bere alai-aldiak ere bizitzeko agintzen digu.

Kaleetan zuri-zuri dagoen elurretan etzan, bertan amildu, hodeitaraino hegan igo, Neuchâtel-go aintzira izoztuan murgilduko nintzake gaur bihotzean sentitzen dudan zirrarak eraginda...

BETI GERTATZEN OHI DA

I

Amerikarrak Biltzirara etorri zirenean, Biltzirako semeak zer pentsatu ez zekitela gelditu ziren. Biltzirako semeentzat amerikarrak Iparamerikakoak ziren. Hegoamerikakoak ez ziren amerikarrak, hilda baitzeuden. Amerikarrek tresna gehiegi ekarri zuten Biltzirako jendearen fidantza irabazi nahi bazuten. Urtebete lehenago militar batek eraiki zuen etxe batean jarri ziren bizitzen, eta han sartu zituzten beren tresnak. Denetik zegoen etxe handi hartako garajean: Lainoak euritzeko koheteak, petrolioa bilatzeko lur-zulatzaileak, lurra aldatzeko traktore bi, sagardoa eta txakolina egiteko dolare bat eta, azkenik, Biltzirako nekazariak bihotzeraino zapaltzeko zakuka bat asmo.

Biltziran ez zegoen alkaterik, baina egoera gogorrenetan herriko andere zaharrenak hartzen zuen agintea. Bere etxean bildu ziren nekazari guztiak.

Denetik zegoen andere zaharraren etxean, militarrek eraikitako eta amerikarrek erabiltzen zuten etxe handiko garajean denetik zegoen antzera: Euririk gabeko bi urteek emandako gosea, lurra ereiteko erabilitako esku zartatuak, lurra aldatzen zeudelarik eguzkiak erretako aurpegiak, sagardoa eta txakolina egiten zimurtutako oinak eta, azkenik, zapalketaren aurka joateko indar falta.

Andere zaharrenak hitz egin zuen lehendabizi:

—Ezagutzen duzue egoera. Horiek ez dira guri mesede bat egitera etorri, horretan ez zalantzarik izan; gainera, ekarri dituzten tresnak igaliak jasotzeko, haziera bizkortzeko eta mila honelako lanetarako sortuak dira, eta garbi dago beraiek nahi duten igalia hemen, gure lur honetan dagoela.

Denak konforme zeuden andere zaharraren gela zaharrean. Honela hitz egin zuen hamabi seme zituen gizon txiki eta lehor batek:

—Konforme, erabat konforme nago. Orain zer egin behar dugun pentsatu behar. Jakina, egun ez daukagu ezer egiterik. Gure igitaiek ez dute ezer balio haien arma handien aurka. Arma horiek su hartzen dutenean, guk ¡plos! eginen dugu.

Besterik ez. Eta besterik gabe. Orduan, eta konforme bazarete, luzerako plan bat pentsatu behar dugu.

—Bai —esan zuen burua bere tokian zuela esaten zuten gizon batek—. Horixe da guk egin behar duguna. Hauxe da nire plana: Amerikarrek gaur hemendik bidaliko bagenitu, eta nahiko zaila izanen litzaiguke, ez ditugu bere tresna horiek izanen, eta izaten baditugu, alferrik, ez baitugu tresna horiez lanik egiteko prestasunik. Eta honela beti behartsu izaten jarraituko genuke. Horregatik deritzot hau dela planik onena: Lehendabiziko urtean beraiekin kolaboratu eta hau bi arrazoirengatik: bat, beraien konfidantza irabazteko eta, bestea, tresnak erabiltzen ikasteko. Orduan hilko ditugu. Konforme al gara?

Denak konforme ziren andere zaharraren gela zaharrean. Piku batzuk jan zituzten erabakia baieztatzeko, eta denak bere etxeetarantz joan ziren.

II

Biltzirako semeek ez zuten ezagutu zer zen lasaitasuna eta zer bakea. Goizean bostetan jaikitzen ziren, eta gaueko hamabietan oheratzen. Bi urte igaro zituzten horrela. Biltziraren eta Biltzirako semeen aurpegiak aldatu ziren arte. Biltzira garrantzi handiko herria bihurtu zen: asfaltozko kaleak egin zituzten lehen lokatza zegoen tokietan, eta fabrika bat eraiki herriaren gibelean. Biltzirako semeek bere izerdi guztiak isuri zituztenean, hezurretan iragartzen zitzaien bizkar gainetan eramanen zituzten zakuen pisua.

Egoera hauetan igaro zituzten bi urtean, Biltzirako hamabi gizon, hogeita bi andere eta hirurogeita bi haur hil ziren. Bi etxe hondoratu ziren, eta etxe haietan bizi ziren bi sendiek txabola txiki bat eraiki zuten gaueko ordu bi eta erdietan eta hantxe bizitzen jarri. Amerikarrek herriko urak kendu zituztenean, hilobiraino lagunduko zien zikina sartu zen Biltzirako semeen haragi-zuloetan, lanean zeudenean kaka galtzetan egin behar izaten zuten, eta euria ari zenean lana biluzik egin behar jantzi bustien hotza hezurretaraino sartzerik nahi ez bazuten.

Andere zaharra tuberkulosi, minbizia, eskorbuto, peste eta bihotzekoaz gaixotu zen kolpe batean eta beste kolpe batean hil.

Gauzak horrela zirelarik, bilera bat egitea erabaki zuten Biltzirako gizon-andereek.

Burua bere tokian zeukan gizonak honela hitz egin zuen:

—Heldu da denok itxaro genuen unea. Hogeita bost fusil dauzkagu amerikarrei lapurtutakoak. Beraiek hogeita hamar dauzkate, baina ez dira hamabi gizon besterik. Jokoa gure alde dago. Bihar denok lanera joanen zarete. Ni eta atzo hil zen andere zahar gajoaren semea mendirantz joanen gara. Badugu irtenbidea: zerbait galdetzen badigute, nagusiak zuhaitzak ebakitzera bidali gaituela erantzunen dugu. Baina fusilak eramanen ditugu aizkoren ordez, eta zuei begira egoten diren gizon armakikoak hil. Andere zaharraren etxean daude gainontzeko fusilak. Guk zuei begira egoten diren gizonak hiltzen ditugunean, zuek militarrek eraikitako, baina orain amerikarrena den etxera joanen zarete. Guk, bitartean, garajean atezain egoten dena hilko dugu. Zuek eta guk biok etxearen inguruan ipiniko gara, eta fusilak kargatuko ditugu. Zuek defenditzen banauzue, nik su emanen diot etxeari, eta su ematen diodanean andereak garajearen inguruan egonen zarete, han sua piztuko balitz berehala itzaltzeko. Garajeak suaren arrisku txikia du etxetik oso urrutiratuta dagoelako, baina posibilitate guztiak neurtu behar ditugu: hango tresnak baliotsuegiak dira gure zuhurtziagabekeriaz erretzeko. Nor prestatuko da fabrikako atezaina hiltzera guk hau dena egiten dugun bitartean? Zeuden gizon-andere baino esku gehiago altxa ziren. Hamabi seme zituen gizonak hitza eskatu zuen:

—Zazpi seme hil zaizkit bi urte hauetan, eta beste bostak oso gaixorik daude.

Bizitzak ez du niretzako zentzu handirik. Utz nazazue fabrikako atezaina hiltzera. Gibelak kenduko dizkiot nire seme gazteenari jaten emateko.

Denak isildu ziren. Gau hartan ez zen pikurik jan erabakiaren baietza sendotzeko.

III

Hamar urte igaro dira. Betiko arazoa da. Eta, azkenean, beti berdin gertatzen da. Gezurrik ezin esan atezainari gibelak kendu nahi dizkion gizonari.

Zein ederra den gaur Biltzira eta zein ederrak Biltzirako odolik gabeko zelaiak.

KRISOTEMI

Gela batean, jendez beterik, bi neska-mutil, biak gorriz jantziak, eta beste gelako guztiak beltzez. Elkarrizketa honi esanahia aurkitzen saiatuko direnei, ohar bat: Beltzak hildakoak eta gorriak bizirik daudenak direla iruditzen bazaizue, oker zabiltzate. Saiatu beti idatzitakoari amore ematen. Eta nik ez ditut inon hildakoak aipatu. Festa bat dirudi gelako giroak. Noizbehinka morroi batzuek xanpaina eskaintzen eta gozokiak ere bai eta, nahi baduzue, hauek zuriz jantzita. Eta zuriz janzte honek ere ez du ezer esan nahi. Eta pertsonaia harrigarria urdinez. Eta honek ere ez du ezer esan nahi.

PILADE.— (Gorriz jantzitako mutila). Klitenestra!

KLITENESTRA.— (Gorriz jantzitako neska). Zer nahi duzu?

PILADE.— Esadazu esna nagoen edo ametsetan murgildurik, ez dudala ezer ikusten.

KLITENESTRA.— Zaude isilik! Erotu egin al zara?

PILADE.— Ez, baina berehala erotuko naiz hor aurrean daukagun hori Krisotemi ez bada.

KLITENESTRA.— Krisotemi? Nor da Krisotemi?

PILADE.— Ezkerrean dagoena. Bai, horixe.

KLITENESTRA.— Ez nizuke bai edo ez esanen. Ez dut behin ere nire aurrean ikusi.

PILADE.— Nik ere ez. Baina bost duroz bat hori Krisotemi dela.

KLITENESTRA.— Ez naiz Krisotemi nor den ondoegi gogoratzen. Esadazu bere berriren bat.

PILADE.— Bada, han zegoena eta gero horrat etorri zena baina, amonak esaten duenez, hemen behin ere egon ez dena. Edo beti, ene ustez.

KLITENESTRA.— Bai, ondo gogoratzen naiz orain. Hiru bertute omen ditu: Hau esan, hori egin, hura maitatu.

PILADE.— Krisotemi, izenez. Kri... so... te... mi... Amonak asko maite zuen.

KLITENESTRA.— Horixe dela esanen nuke. Ez hemen, ez hor, ez han baina hemen, hor eta han. Zalantzarik gabe: Horixe dugu Krisotemi.

PILADE.— Gogoratzen al zera? Behin hara joan omen zen, eta zerbait eman omen zuen, eta han zeudenek ikaragarri eskertu omen zuten berak emandako zerbait hura.

KLITENESTRA.— Bai, argi dago Krisotemiren bihotz ona. Eta hor hitz egiten hasi omen zenean? «Ni naiz hemen nagoena eta asko eskertzen dizuet hitzei diozuen errespetua».

PILADE.— Ez naiz harritzen amonak Krisotemiri dion zeraz.

KLITENESTRA.— Hitz eginen al diogu?

PILADE.— Nik «orain bai» esanen diot.

KLITENESTRA.— Berak «zerbaiten itzalean bizi zara» erantzunen dizu.

PILADE.— Eta zer esan behar diozu zuk?

KLITENESTRA.— «Hobe horrela» seguru aski.

PILADE.— Hitz ederrak, benetan.

KLITENESTRA.— Ekintza oso erreza da begi xinplerekin begiratzen badiozu. Baina negozioek ere badute bere garrantzia. Gainera, zazpigarren aginduak dionez, beltzek ere ezagutzen omen dituzte emakumeak. Ez dut zalantzarik: hemen zerbait harrigarria gertatzen ari da.

PILADE.— Ez dago biluzik. Begi onez begiratu behar diogu ihes egiteak ez baitu garrantzi handirik arriskua hor, hemen, han dagoenean eta munduan ostikoka hasten garenean, hutsuneak ugarituko zaizkigu eta nortasuna hilko zuhaitzaren itzalak itxaropena ematen badigu. Gu gara maisuak, eta Krisotemik dauka indar guztia; zuzena erosiko digu baina, azkenean, soka batetik zintzilik hilko gara.

HIL ZENEAN

Neme berriro hasi omen da olerkiak idazten. Bizkarra zeharo zuritu ote zaio?

Gizaldiaren erdia atzoko eguzkiaren irteeran jaio zitzaionean, edo hil, hutsetik berrogei eta hamarrera jotzen badugu, liburuxka bat Lapurdiko argitaraldi batean, Axularren lurraldeetan, azal orlegia, Ikortaren marrazkiak, hitzaurrean «hemen nauzue berriro» hitz hutsekin gauza asko esaten hasi zen berriro Neme bere olerki miragarrietan. Bere etxean sartuta, Uztaritzen edo Angiozaharren ez dakit, ordulariak urteak markatzen zituelarik egon da Neme hogei urte munduaren berririk jakin gabe eta mundua bera gabe. Zuhaitzak izanen zituen sonak, denekin ezkonduta baina inorekin lotu gabea, eta gaur,

«mahaia igaliz beteta utziz,

ohea emazte hotzarekin,

gelak bere arnasarekin

eta maitasunarekin herria

joan zen

eta gure hezurren ordez

bereak printzatuko dituzte».

eta bihar,

«zerutik datozen lainoak eta zauriak,

gure herriaren kanpai-hotsak.

amaren sabeleko semeak,

gazteen barreak

etorriko direla gogoratzen digute».

Eta etzirako,

«eta hori dela bizitza.

Negarra dela bizitza.

Zigorraren mina dela.

Arkakusoen agintea, bizitza.

Odolik gabekoen menpea dela.

Eta hori dela bizitza».

Eta betiko,

«Badakit zer den heriotza

eta zer hezurrez betetako hilobia,

arnasarik gabeko ahoa,

txantxetan ari ez den hitza».

Orain duela hogei urte, lana elkarrekin egiten genuenean, teknikoak jaten genituen, apaizak hilobiratzen eta kritikoak ahazten eta Kafka irakurri genuen. Uharte batean jarri ginen bizitzen biok bakarrik, eta ez zen itsasontzirik etorri gure maitasuna etetera. Laranjak jaten genituen, eta biluzik ibili hondartzan, eta egunero itsas zabalean elkarrekin murgildu. Paradisuan bezalaxe. Behin dortoka bat ikusi genuen hondartzan, gure uhartera hiltzera etorri zen dortoka bat. Kutxatxo bat egin nion, eta Nemek gurutze bat ipini lurperatuta utzi genuen tokian. Eta «hemen jaio da behin betiko hondar hauen arnasa» egur zabal batean idatzita. Uhartetik etxerantz abiatu ginenean, bere olerkietan murgildu zen, eta nitaz ahaztu. Orduko liburu hartan, azalean marrazki beltz bat: Dortoka. Liburuaren izena ere hizki beltzetan: «Hemen jaio da behin betiko nire lokatz honen arnasa». Gaur arte. Eta gaur, bere olerki batean:

«Mundua hain arestikoa zelarik,

gauza askok ez zuen izenik

eta behatzarekin bereizi behar izaten ziren.

Eskuetan hamar egiak

eta behatzetan luma bat eduki dut

nire gorputza pixkanaka zulatuz joateko,

arestiko mundu hori aurkitzeko».

Uhartean hasi nintzen pintatzen. Eta bere bizkar zurian egiten nituen boligrafoz nire lehendabiziko apunteak. Itsasoak garbituko zituen gero, ene bizkarreko apunte haiek. Nemek esaten zidanez «zure apunteek ez dute oraindik, eta ez ditut ikusten, sentitzen baizik, oinarririk aurkitu. Nire ornoaren zuzena pintatzen duzunean bakarrik iritsiko zara oinarrira. Hor, goitik behera, edo, espirituak garanez, behetik gorako zuzen horretan haseko gara». Baina bere atzoko liburuan ez da zuzen horretara iritsi. Eta Ikortaren marrazkietan oker gehiago daude zuzenak baino. Eta zergatik ez dit deitu? Iritsi naiz pinturaren funtsera, eta nire apunteak ezin zuzenagoak dira, behetik gorakoak, margo xinple batean. Eta bere bizkarrean edo itsas zabalaren ildoan daude nire bihotz eta apunteak. Apunte zuzenetan ote dago oinarria? Neme konturatu egin da. Estetika berri batera doa. Picasso bezala: begi galduak, alde batean biak, begia da bihotza eta bihotza alpargataz erabili behar litzatekeen gauza.

Eta gaur, Uztaritzen edo Angiozaharren, zuhaitzak senartzat harturik dago Neme gizaldiaren erdia atzoko eguzkiaren irteeran jaio zenean, edo hil zenean, hutsetik berrogei eta hamarrera jotzen badugu. Hil zenean. Bai ezean eta ezin bestean.

HAR EZAZUE EPILOGOTZAT

Gizon eroria etorri zait

bizitzaren beheko aldetik,

heriotza loratzen, martxotzen den ganbaratik.

Bai, bai, bai...

Noski, ba!

Bertze batean.

Bihar goizean?

Zain, zain, zain gelditu gera biok;

Noiz eroriko naiz ni.

Edo —eta berdin dio—

gizon eroria noiz jaikiko ote da.

Primo agitur de ente;

deinde et principaliter, de essentia.

Bagoaz

—ba al goaz?—

eta goazen betiko.

Hemen al zaude?

Noiz lapurtu dituzu

bizitzaren San Tomasak?

Nolatan zurituko dut

belzten ari naizen paper hau?

Eta

borobil,

borobil,

borobil,

—Oteizaren arrautza ez, noski—

eta

borobil,

borobil,

borobil,

gai berri bat asmatu dut estetikarako. James Joyce

hil zen baina «muskiren orlegia irlandarren pin-

turarako» utzi ondoren. Nik, «eta borobil, borobil,

borobil» euskaldunen tristeziarako.

Asteko egunak

eguneko asteak bihurtu dira.

Eta eguneko astearen orduak,

orduko egunaren asteak...

Eta orduaren eguneko astearen minutuak...

Suspentsioko puntuetan gelditu dira minutuak. Segun-

doen zain, alegia.

«Muchas mujeres tienen hijos, y las mujeres que

tienen hijos están contentas» esaten du Aurora de

Albornoz-ek. Minutuekin gertatu ohi den antzera.

Minutu askok segundoak dituzte eta kontent daude

segundoak izaten dituzten minutuak.

Eta bitartean, Euskal Herrian,

izenik gabeko etxe batean,

lau mila euskaldun

—nekazari eta politiko—

lau mila goseti

Euskalerrian

izenik gabeko gose betean.

Lehendabiziko irtenbidea;

bigarren aukera;

hamargarren lehendabiziko irtenbidea.

Estrategia da dena.

Herria bere onetik atera zen eta «erotu behar ba-

duk, bakarrik erotu» —deiadar— «baina ez ahale-

gindu segundoei hire bai-ezak ematen». Ni, lasai,

ez nintzen beldurtu nire herriak, desperantzaz era-

ginda, ordularia lurrera jaurti eta apurtu zuenean.

Beste berri bat egin nuen eta...

...goitik behera,

mahastiak herri aldera

tokirik ez dutenean,

itxaropenak, malko-hur bihurturik,

bakea ukatzen duenean...

...goitik behera

herri baten dohainak,

ur behera

ahaztu ezin diren ekaitzak...

...goitik behera

indarrik gabeko abestiak,

txalotzen diren bularrak;

beldurrarekin batera sortu da

gure herriaren eraztuna...

...goitik behera,

alde batetik bestera,

lokatzetan dagoen gurasotza...

goitik behera...

... askatasunera.

GEHIGARRIA: Noizbait hasten baita

Aritz Galarragaren 2014ko martxoaren 30aren artikulua

ARGIAn plazaratua

Berrogeita lau urte luze eta oparoko ibilbide literarioa noizbait hasiko zen. Eta abiapuntua Hunik arrats artean honetan kokatu behar. 1970. Gutxigatik, Rafael Berrioren diskorik merezi ez duen urtea. Ipuingintza huskeria izatearen ustetik libratzen ari zen garaia. Anjel Lertxundi “izan zen lehena, Martin Ugalderen ondoren, ipuina modu sistematikoan lantzen eta genero honi literatur balio osoa ematen”, esango digu Izagirre-Mendiguren tandemak. Ipuin liburuaren azal hegala mintzo zaigu orain, akaso ausarki, estreinakoa baitzen, hogeita bi urterekin argitaratua: Anjel Lertxundi “euskal literaturako ipuinegileen artean onenetako bat da”. Hasier Etxeberriaren Bost idazle elkarrizketa liburuan aitortzen du Lertxundik azal hegal horrekiko ahalkea; berak idatzi ez zuela aitortzeaz gainera.

Emaitza gogoangarrienak nobelagintzan aitortu bazaizkio ere –Hamaseigarrenean, aidanez; Otto Pette–, Espainiako sari nazionala saiakera batekin irabazi duen arren –Eskarmentuaren paperak–, hasieran izan zen ipuina. Kasu honetan ipuin aski laburra, errebueltarik gabea, ez gutxitan bihurria. Tarteka, hegoamerikarren errealismo magiko deitu hura gogorarazten-edo diguna. Luisa ipuinean, esate batera, eta ez bakarrik “maitasuna ahariekin egiten” dutelako; protagonistagatik: “hamabi urterekin haurdun zen eta ez zekien aitaren berri. Augusto bere aita izan zezakean. Edo Augusto, bere anaia. Edo Augusto, bere etxean bizi zen lengusua”. Marteka saiakeratxora gerturatzen den ipuina, iritzitik iristen dena: adibide dira Pentagrama bat osatu ezinean –abeslariek, “musika fusilatu, hurkatu ditek, hitza salbatzearren”– edota “Bizardunen bizarra eta loretokia” –“Egun, estruktura etsai bat dugu eta ertilariak dira estrukturen salatzaileak”–. Tarteka eta marteka, azkenerako, izateko gure herriaren berri ematen digun ipuina. At joaten geranean, erakusgarri gisa: “Literatura eta ertia burgeskeriak dira”, aurrerago esateko “Marx bakarrik irakurtzea da burgeskeria”. Baina, tira, Lertxundik esaten zuen jada, 1970ean dagoeneko: “Snob-zale gehiegi dago gure herrian”.

Berrogeita lau urte ez dira alferrik pasa, ordea; gauza batzuetan, onerako gainera: “Ba diat nik lagun bat astero Zeruko Argian idatziarren xentimorik kobratzen ez duena”. Lertxundiren obra gerora hazi da, sendotu, gainditu ditu hasierako ipuin haiek. Baina ia mende erdi bat geroago irakurririk, eta emailu batek kolpatzen digun bezala, “nekerik gabe atzemango dugu idazle baten sena bideratu zuela genero baztertu honek”. Ibilbide literario luze eta oparoena ere, beti, noizbait hasten baita.

GEHIGARRIA: 1970KO EDIZIOAREN SOLAPA