AURKIBIDEA

Aitzin solas. Biziaren kanta

Lolita

Mendiola

Etxea sutan

Mendiolako maistra

Belarritakoak

Donostiara

Anaia Bixente

Bazkotako bildotsa

Ttantta

1967an ezkondu nintzen

Michelle

Azken agotea

Lorategia

Masusta marmelada

Traizioa

Bakarrik

Herri lurrak

Bertze irtenbideak

Arartekoari

Hago agote!

Sarratea Platan

Martin

Martina

Meltxora

Manuel

Liniers eta Peritxona

Camila eta Ladislao

Militantea

Mendiolatik Dogonera

Tunbuktu

Dogon Herria

Dragut

Ngorongoro

Errinozerontea

Baringo

Zanzibar

Vanarasi

Tassiliak

Kashgar

Harar

Lalibela

Lais Korintokoa

Gau beltza

Pelotaria

Geltokia

Felipe bigarrenari eskutitz

Andy Warhol

Txoritxoa

Euskara

Baztan aldeko erran moldetarik

Aitzin solas. Biziaren kanta

Lola Sarratearekin topatzea ez da ahazten den zerbait. Bere baitan duen kemena eta sorkuntza nahiak halako leinuru bat ematen dio. Belateko maldan den Almandozetik bere zuzia dakar. Iduriz bertatik atera ur errekak Baztan erreka Bidasoa bilakatuarekin bat eginez. Uren bideak, denek badakigu, itsasora eremaiten gaituela bertatik beste mundu guzietara. Hori izan da ere Lolaren bidea. Iturrien ura berritzen dela etengabe, gogoetatsu egon gaitezke zer indar berezik horrela jartzen duen ur xirripa xumea itsaso bilakatzeraino.

Bide hori “armarririk gabeko baserrian” hasi zuen. Gure lehengo aita eta amek kartsuki biziarazten zuten eta lanaren bortitzak inoiz itzaltzen zuen biziaren seaska txoko goxo horietarik batean. Eta horren jarraipenaren hemen irakurtzeko zoriona eskaintzen digu. Hitzak dira hitzak, poetak “ahal bezalakoak” direla deklaratu zuen baina sendituaren, gozatuaren eta minaren azaltzeko lehen, orain eta gero, baitezpadakoak dira. Hitzak direla hitzak eta denek ez dituztela menperatzen ahal ustea hedatua da gure herrian. Hitzak denenak direla aldarrikatu behar da berriro, denetan. Eta hitzek ona eta gaitzaren egiteko ahala dute, Esopek onerako bezain txarrerako balio duela hitzak zuzenki erran zuen.

Liburu honen biziaren jarioan hau bide atseginak, baina arrosak bezala arantzaz beteak ere. Ameriketako bazterretara eta Afrikara ere joaten gara kontakizun hauekin baina azpimarra daiteke hemengo urratsak begiak irekirik egin dituela idazleak.

Inor ez da hotzik aterako hemengo ixtorio hauek irakurtu ondoan. Orrialdez orrialde zerbaitek agintzen du bururaino eremaitea irakurketa. Bazterketa eta bidegabekeriarekin topatu den emaztea dugu hemen. Eta ez bakarrik bere bizitzan, baina ere ikusi eta jakin dituenekin. Eta hori, bizi bizirik, erakusten digu, zintzotasun handiarekin, egiari zor zaiona ateratuz.

Gure herria, Baztan eskualdea, eta beste guziak, ez da beste munduak baino hobea, bortizkeria, maiz izkutua, nagusi da gure etxe, borda, mendi erreketan, jaun eta boteretsuen agindu eta jarreretan. Ago agote! Oihu hori entzun da menderen mende hemen, kanpotarra omen den horren gaitzesle, bazterle, hiltzaile ere batzuetan. Umorezkoa ote da Lolaren lore untzien salbatzeko borrokaren kondaira hori herrian ereman zuena? Samintasunez jantzia da, gehiengoaren lege itsu bihotz gabekoaren menpe jartzen den legea, zoriona lerrokatzearen eta berdintasun itotzailearen menpe jartzen duena.

Zenbat pertsona hunkigarrirekin ez gaitu uzten liburuak! Martina Mendiolako neska gaixoa, Juana Josefa herritarrek basaki erahila, Camila haurdun zena, Maialen gerra zikin batean bere maitaleak galdua... Zor diegula bederen oroitzea, iragana ezin aldatuzkoa baita, baina haren aipamena hazkurri dugu. Baztandarrek hainbeste kurritu Ameriketara ere joaten gara liburuan. Konkistadore haien basakeri, esplotazio gogoetetarik ibiliz maiz. Han ditugula gure senideak, mundu berria eraikitzean hemengo bereko bidegabekerietan, baina gureak dira eta mundu berdinean garela oroitarazten digu horrek. Biharkoa berritzekoa eta arraeraikitzekoa dela!

Lolak topatu Lais Korintokoak, “amodioaren baratza” eraiki zuenak, maitasun librea aldarrikatuz poesia eta bertsoz, etzekien gure Pedro Axular apaiz sabantak egun batez haragiaren bekatuaren gaitzesteko eredutzat hartuko zuela demostratuz bekatuari betiere bere ondotik urrikia darraiola. Libertateari egin Lolaren keinu polita dugu hor. Batzuetan umorea ez dela beti Boris Vianek zioen “etsipenaren kortesia”.

Eskertzekoa da Lola Sarratea, artista, sortzaile eta so egile fina, Baztango mendi eta lurrek sortu zigutena.

Lucien Etxezaharreta

Lolita

Ile zuri eta aurpegi zimur, hirurogeita hamabi urte eginak bainituen ordurako. “Zure begiek gaztetako dirdira bera dute” horrela erran zidan gizonak, bera ere adintsukoa. Eta berrogei urte egin genuen gibelat, eta amodio hartan murgildu, bihotzean altxatua geneukan amodio hartan;

hainbertzetan kontsolagarri izan zen eta, oraindik atzendu gabea. Ederrak izan ziren egun haiek, gu bezain ederrak, gazteak ginen eta, ba al dago gazte amodio baino ederragorik? Ezinezkoa zen gurea, eta horrek handitu egiten zuen pasioa, desioa. Bai, ederra izan zen garai hura; xentimorik gabe ginen aberatsak, arras aberatsak, eguzkia, ilargia, basoa, itsasoa, ilunabarra... denak ziren gureak. Biziak egin zigun opari bat; inolako merezimendurik gabe, suertatu zen, amodioak izutu gintuen, eta ihes joan...

Eta bizirik nintzela sumatu nuen, berrogei urte lehenago bezalatsu, gizonaren usaina ezaguna nuen, solas doinu bera, irriño goxoa hortzak airean...; dardarak inarrosia zer erran ez nekiela, horrelaxe izan zen. Eta biziari eskerrak eman bertzerik ez nuela jabetu nintzen.

Mendiola

Baztango mendietako armarririk gabeko baserri batean sortua naiz. Herritik urrun, arras urrun. Ama, Maria, eta Anastasio, aita. Azkurreta baserriaren izena. Aitari axkurreta erraten zioten, eta ni axkurretaren alaba, beti.

Belate mendateko magalean, noizbait, aspaldi zaharrean, oihanari parajea ebatsi eta burdinola bat eraiki zuen norbaitek. Ola langileak inguruan egokituz joan ziren, larreak garbitu zituzten, behiak, ardiak eta ahuntzak bazkatzeko, eta artattikia, banabarra eta barazkiaren ereiteko lurra goldatu. Sagarrondo, intxaurrondo, gaztainondo basak txertatu zituzten, eta gero, harriz goratutako baserrien inguruan, landatu.

Arri burdin mendixka inguruan bazkatzen ziren gure ardiak. Harat joaten nintzen nire aitarekin gasna egiteko jetzi behar ziren ardien bila. Gogotik ibiltzen nintzen aitarekin, landare izenak ikasten, txorien kantak bereizten, haizearen norabideari eta zeruaren itxurari behatzen. Bortz urterekin ezagutzen nituen etxeko ardiak, artzainen modura, goizero ohatzetik jaitsi eta zuzenean arditegira joaten nintzen, gauez sortutako bildotsak ikustera. Amari ez zitzaion deus gustatzen nire zaletasun hori, ez zituen alabak nekazari nahi. Nolanahi ere, bizimodu basa hartan, hamabi urte egin nituen, eta nire urterik zoriontsuenak, doike.

Udaberri hezean egunak luze, zuhaitzak hosto berritan,

elorria eta intsusa loretan.

Belai eta baratze bazterrak liliz beteak.

Bazkotan soineko berria estreinatu,

anaia ttikia sortu.

Sanjoanetan sagar gorriak jan.

Uztailean uzta;

belar idorra metatu,

arto galdurrua bildu, lizarrak kimatu...

Gaztaina bildu urrian; helduek, morkotsa; haurrek, minauria.

Urra, intxaurra eta eztia.

Beterraba eta arbia...

Argi hastean zerria kurrinka,

goizean, auzoko gizonak sukaldean gosaltzen.

Emakumeak mondongoan, haurrak etxez etxe

txerri puskak ematen.

Aste beteko besta etxean.

Eguberritan elurra, sukaldean beti sua,

ukuiluan aziendak, arditegian ardiak,

oilategian oiloak, zerritegian zerrikumeak eta bargoak.

Behorrak larraineko aterpean...

Txantxangorria atarian ogi apurrak mokoka.

Anai ttikia lau hanketan.

Urteberritan “Urte berri, berri” etxez etxe urtetxa eskean.

Inauteritan mozorro,

Garizuman bijilia, bakailao eta sardina.

Etxea sutan

Nire ama goiz jaiki zen; ez zuen ongi lo egina, haurdunaldiaren zortzigarren hilabetean sartu zen, eta pisu eta nekatua zegoen. Eguraldiak ere ez zion laguntzen, haize hegoak giroa egiten zuen sargori. Astelehenetan egiten zuen aste osorako ogia, eta horixe eginen zuen. Labea biztu zuen, ordu pare bat behar zuen labeak ongi berotzeko. Gero, lasai, bezperan oratutako orea zatitu zuen, mahaian oihal baten gainean paratu zituen zatiak. Martina, hemezortzi urteko neskatxa, ezkontzeko zegoen, eta diru pixka bat irabazteren, bizpahiru hilabeterako ama laguntzera etorria zen. Aita argi hastean uso ehizara joana zen. Manuel morroia bargoak mendian ezkurretan bazkatzen ari zen.

―Martina, goizeko zortziak ditun, mugi hadi, maindireak atxiki zaizkin ala? hator gosaltzera, lan handia dinagu eta―. Esnatu zuen etxekoandreak neska.

Neska alaia eta bizia zen, Martina, hamar senidetan zaharrena, gazte hasi zen lanean, han, hemen… batzuetan otordu truk ia, ez zegoelako inon lanik. Baina zoriontsua zen, maitemindua, nobioa soldadu zegoen, haren kutuna bular gainean zeraman, mila aldiz leitu eta musukatua, zimur-zimur egina… mutila lizentziatzen zen bezain aise ezkonduko ziren.

Labea gorritu zen, amak, txingar eta enborrak akitu zirenean errautsak lekutu eta ore zatiak sartu zituen. Gizonak itzultzen zirenean elkarrekin afari-merienda egiteko, labeko atetik hurbil lau opil jarri zituen.

―Ze urrin ona! Anitz gustatzen zait sukaldeak hartzen duen giroa ogia egiten dugunean―. Erran zuen neskak.

―Bai, horrela dun, baina ez hadi sutondoan zozotu, beha ezan ea ze arrautza dauden oilategian, eta gero bazka itzan oiloak. Nekatua nagon eta deskantsua behar dinat. Neska zalu joan zen agindutakoak egitera. Nire amak oihal batzuk erosiak zizkion, eta siesta denbora profitatzen zuen arreoaren prestatzeko.

Arratsaldean, eguraldia makurtzen hasi zen. Derrepentean, zerua belztu zen, oinazturak eta ortotsak ia batera, bazirudien ortziak lehertu nahi zuela. Nire aita gerria usoz betea, eta urez blai ailegatu zen, arropaz aldatu, eta leiho eta ateak trangaz hertsi ondoren su ondora bildu

zen. Handik gutira, Manuel ikara hutsean, hatsanka etorri zen aziendak gobernatu eta gero. Lauak ogi beroekin afaldu, eta garaiz joan ziren ohatzera.

Goizeko hirurak aldera behien orroek iratzarri zuten Manuel. Nagusia abisatu eta aziendak laxatu zituen. Etxea sutan zegoen. Aitak etxeko paperak mesanotxean zeuzkan, eta eskopeta eta mesanotxea osorik kanpora leihotik bota ondoren, ama atera zuen; hura ere, leihotik. Ama nerbioak jota, Martina ikusi zuenean pixka bat lasaitu bazen ere, kale gorrian erdi biluzik, negarrez, garrasika kontsola ezina joan zuten auzoko baserri batera.

Bailara argi horitu zuen baserriaren suak, txinpartak, eztandak, asotsak, garrasiak, oihuak bazirudien infernuak ateak ireki zituela. Ikaragarrizko haizeak zuhaitzak erroetatik atera eta bideak moztu zituen. Bailarako jendea lasterka hurbildu zen, zuhaixka gainezka, ote eta elorri gainetik saltoka, estrata eta bidexka guztietatik… Baina ezin izan zuten deus egin, baserria zurezkoa eta zaharra, denbora laburrean kiskali zen.

―Martina non da? Non da Martina? ―Jendea hasi zen neskaren bila.

Martina hasieran kanpoan ikusi bazuten ere, ke ikaragarria zegoen, eta neska ez zuten inon arpatzen. Jende anitz etorri zen laguntzera, eta denak batera hasi ziren neskaren bila. Agian izutu eta mendian galdu izanen zelako ustean, miatu zituzten inguruko oihan, mendi eta larreak. Deiadarra joka, Martina! Martina! Martina! Oihuka. Baina Martina ez zen agertzen. Auzo kideek hamabi ordu Martina bila ibili ondoren, etxe bazterra behatzen hasi ziren, sua itzaltzen ari zen, eta etxearen ate ondoan aurkitu zuten neska kiskalia. Besoak bular gainean gurutzatuak, ezkontzeko prestatzen ari zen arreotxoa eta mutil lagunaren argazkia besarkan.

Hilabete bat geroago ohatze arrotzean sortu nintzen, mila bederatzi ehun eta berrogeita lauko azaroaren hamabortzgarrenean. Aitak etxe berria egin zuen, auzokideek lagunduta. Egun, bere gisa utzia, baina zutik dago. Amak zin egin zuen familia handik aterako zuela, eta hamabi urte geroago sei umerekin (gazteena besoetan) bete zuen berea; Bidasoa ondoan herritik hurbil baserri handi batean egokitu ginen.

Gauzak gertatu ziren lekuari etxea deitzen zioten.

Baita gerta ez beharra, gertatu zen tokiari ere.

Goizeko ihintzekin abiatu ziren.

Gibelat behatu gabe, gatzezko estatua bihur ez zitezen.

Itxaropena eta minaren arteko muga hartan;

gurutzatu zuten Artanzuteko zubia; sei ume, gaztena besoetan,

altzariak gurdian, txakurra jarraian,

aldapa gora egin zuten, errepideko bidean.

Gibelat utzi zuten bizimodu bat.

Sukaldeko beroa, gaztaina erreen eta taloen usain gozoa.

Mendian erruten zuen oiloaren arrautzen zaporea.

Bazkotako gaztanberaren gurina, bildotsaren xamurra.

Lixibaren garbi usaina, putzuko igelaren korroka.

Belarra metatu ondoko merienda.

Eskuz harrapatutako arrainen gutizia.

Sabai leihoko hontzaren begirada beilegia.

Oilarraren argi hasteko kukurrukua.

Igandetan mezara gateari utzi zioten

ez zela konfesatzeko bekaturik ikasi zutelako,

Horiek denak eta gehiago, utzi zituzten gibelat,

egun batetik bertzera folklore bihurtuko zirelarik.

1956ko udaberri hartan, Maria eta Anastasio, nahiz eta jakinen gainean ez egon, antzina moztu eta modernitatean sartu ziren. Bidasoa bazterrean egokitu eta umeak eskolara bidali zituzten, eta gazteena unibertsitatera ere bai, eta hantxe galdu zuen neskatxak euskara.

Gurdia eta abrearen ordez autoa,

goldea eta lera beharrean traktorea.

Presiozko eltzea, butanoz ornitutako labea.

Iturriko ur beroa.

Egongelan besaulki bi; parez pare telebista.

Mendeko tenperaturik hotzenak ikaratu zuen Europa.

Kuban Fidel Castro lehorreratu zen 82 iraultzaileekin.

Pio Baroja eta Bertol Brecht zendu ziren.

Mendiolako maistra

Gaizki pasatzen zuen maistrak eskolan. Gaztetxoa, erdalduna eta hiritarra zen. Sei hilabeterako etorri, baserri baten eskola eman, eta bertan ostatu ematen zioten. Nafarroako aldundiak bidaltzen zuen hamar bat baserriko haurrei irakastera idazten eta irakurtzen; gehiketak, kenketak eta zatiketak, Espainiako mugak, ibaiak eta mendiak. Hogeitabortz bat haur ginen, eta denok batera ikasten genuen; neska-mutilak, eta hiru urtetik hamalau bitartekoak.

Arras bihurriak eta basak ginen; maistra gaxoa, batzuetan negarrez joaten zen baserriko sukaldera atseden bat hartzera. Eskola gelako ateak etxeko korridorera ematen zuen, eta parez pare sukaldeko atea zegoen. Bazuen gortinatxo bat ateak, eta hantxe egoten ginen txandaka zelatari, maistra bazetorrela ikustean abisatzeko, orduan denok gure tokian eseri eta zintzoarena egiteko. Maistrak hauts laino batean aurkitzen gintuen, eta bertako leihotik ortzadar hits baten modura sartzen zen argien marrak salatzen gintuen. Maistrak nekez asmatzen zuen gurekin. Zigor xelebre bat jartzen zigun, adibidez, ehun aldiz biharamuneko perpaus bat idaztea, baina ez zigun papera ematen, eta gure etxeetan paperik ez. Baina azkarrak eta zorrotzak ginen, porlan zakuak paperezkoak ziren, eta haien pusketetan idazten genituen gure zigorrak.

Apeza etortzen zen noizbehinka dotrina ematera. Errezoak buruz ikastea behartzen gintuen eta lezioa hartzen. Mutikoei uhalarekin ipurdia astintzen zien, eta neskatikoei matelezurrekoak ematen, agindutakoak ez ikasiz gero.

Goiz erdi aldera maistrak errekreoa ematen zigun. Mendira gaten ginen lasterka. Hurbilean, bazegoen gaztainondo erraldoi bat erdi idortua, eta barnea hutsa zeukan. Egun batean handienak barnean sartu ginen, eta isil-isilik hantxe gelditu. Maistra ikaragarri izutu zen, eta ero

bat bezala gure bila ibili zen. Azkenik, baserriko nagusiari eskatu zion laguntza. Osaba Joxe erraten genion, gehienen osaba baitzen, ia auzotar guziak jendakiak ginelako. Osabari bekainak belzten zitzaizkionean, bagenekien kontuz ibili behar genuela. Berehala harrapatu gintuen, eta zintzo-zintzo sartu ginen eskolan. Hantxe egon ginen zigortuak, bazkaldu gabe egun osoa. Etxekoandrea, izeba Patrixi, emakume goxoa zen, eta arratsaldean etorri zitzaigun ogitarteko batzuekin.

Oroitzen dut urte batean, maistra euskaldun bat etorri zela, eta euskaraz abesti bat irakatsi ere zigula: Aldapeko sagarraren adarraren puntan puntaren puntan... Egun zoriontsu eta aberatsak haiek.

Belarritakoak

A! ze egun ederra, zazpi bat urte izanen nituen, baina ongi oroitzen dut amak belarritakoak erosi zizkidan egun hura. Belarritakoak bai, baina, belarrietan zulorik ez, hortaz, ezin izan nituen luzitu. Belarriak zulatu egin behar zizkidaten. Amak erran zidan, igandean, meza ondoren izeba Joanarengana joanen ginela eta izebak zulatuko zizkidala belarriak. Joana herriko haur guzien izeba zen, bera baitzen mundura etortzen lagundu gintuena. Aztoraturik joan nintzen eskolara eta ongi azaldu nien lagunei zein politak ziren nire belarritakoak; izeba Joanak belarrietan zuloak egin behar zizkidala ere erran nien.

-Belarrietan zuloak! Eta nola eginen dizkizu zuloak? -Galde egin zuen batek.

-Ba, hori zesarea izanen da. - Bota zuen bertze batek.

Berriki zesarea bidez haur bat sortu zen herrian, eta ohi kanpoko gertakizuna zenez, haur guziak nahasiak ibili ginen. Zesarea hitza bera lehendabiziko aldiz aditu genuen; bazuen halako misterio pittin bat eta errekreo orduan gai nagusia izan zen. Azkenik, eskolako lagun adituenak misterioa argitu nahian, erran zigun emakumeari sabelean zulo bat egin, eta haurra ateratzea zela zesarea.

Ene Jaungoikoa! Niri ere zesarea egin behar zidaten! Joan nintzaion amari etsipenean, eta galde egin nion.

-Ama! Hori eta hori erran didate eskolako lagunek, egia al da zesarea egin behar didatela belarritakoak paratzeko? - arrapaladan bota nion.

Ama, beti bezala, sukaldean lanean ari zen eta irribarretsu begiratu zidan.

-Ba horrelako zerbait… - erantzun zidan inongo inpor-tantziarik gabe.

Bai, ba, zesarea eginen zidaten. Ezin nuen lorik egin, izu ikaragarria sentitzen nuen, baina hain ziren politak nire belarritakoak! Ba, zesarea egin behar baldin badidate, hala bedi, pentsatu nuen. Luzeak egiten zitzaizkidan egunak; sarritan sartzen nintzen amaren gelan, eta mesanotxeko kajoia irekitzen, eta liluraturik gelditzen nintzen belarritakoei beha. Urreko arotxo batzuk ziren, altxorra handia niretzat. Eta ailegatu zen eguna, berriro igandea, eta meza ondoan joan ginen izeba Joanarengana, eta hartu zuen izebak jostorratza, misto bat biztu, eta muturra erre zion; gero kortxo bat belarriaren gibeleko aldean paratu, eta zas! zulatu zidan eskuineko belarria, gero zas! ezkerrekoa. A! ze miseria, oraingoan zuloak bai, baina belarritakorik ez, pentsatu nuen nire baitan, bi haritxo paratu zizkidan eta.

- Arras ausarta zara, nire polita, ez duzu negarrik ere egin. Ba orain ez ukitu haria, bere gisa eroriko da eta, gaur zortzi etorri berriz, eta paratuko dizkizut belarritakoak.

– Erran zidan muxu eta galleta batekin batera.

Pasatu ziren zortzi egun eta bertze hainbertze gau. Paratu zizkidan izeba Joanak belarritakoak. Harro itzuli nintzen etxera, are harroago astelehenean eskolara. Inguratu ninduten eskolakideek; ni printzesarena egiten hasi nintzen; orduan nire lagun minak pitxer bat ur hotz bota zidan.

-Ba, amak erran dit nik ez dudala belarritakorik behar polita naizelako. - Bertzerik gabe erran zidan.

Isilune handia egin zen, eskola ordua gaztigatuz ezkilen dilin-dalan soinuak moztu zuena.

Donostiara

1960ko urrian hamasei urte bete nituen eta, beroki berria, oinetakoak, galtzerdik, gona, elastikoa, kuleroak eta bertze gainerako guziak sartzeko, maleta erosi zidan amak, astelehenero arrautzak izebari eramateko poltsa bat ere bai.

Nire izebak ile apaindegi dotorea zeukan Donostian, eta harat nintzen joan ofizioaren ikastera. Hasieran, astelehenetik larunbatera egiten nuen Donostian, eta irrikan itzultzen nintzen astebururo baserrira. Amaren janariaren zaporea, etxeko haurride arteko giroa, ukuiluko animalien usaina; horiek denak eta gehiago sumatzen nituen eskas. Baina laster laketu nintzen.

Garai hartan mutil bat ezagutu nuen ni bezala astelehenero ikastera Donostiara joaten zena, eta harekin lehendabiziko aldiz maitemindu nintzen. Astebururo poltsa bete arrautza itzuli behar: hura miseria!, arrautzak hauts ez zitezen, amak belar idorrean biltzen zituen, eta poltsaren iskinetatik beti ageri zen belar izpiren bat, eta mutilak irri egiten zuen. German zuen izena, kaletarra zen, eta ez zekien zer nolakoa zen baserritar baten zama, beti arrautza garraio

―Zer daramazu poltsan?― Galde egiten zidan Germanek.

―Ba arropa eta horrelakoak... erantzuten nion.

Baina, mutilak zirikatu nahian jarraitzen zuen.

―Ba nik uste dut arrautzaren garraio zarela.― Eta barre egiten zuen.

Guti iraun zuen amodioak; igandetan herriko enparantzan dantzan aritzen ginen, eta batean neska frantsesak hasi ziren mugaren bertze aldetik etortzen, Brigitte Bardot modura jantzi eta orraztuak, eta herriko mutilak txoratu ziren. Gaizki pasa nuen, baina, frantsesena ez nion mutilari barkatu.

Bai, Donostian ongi laketu nintzen, nahiz eta ordurainoko giroa arras bertzelakoa izan. Nire izeba Txurruka kalean egokitua zen, eta ospe handiko ile apaindegia zeukan. Hamar bat neskek egiten genuen bertan lan. Gehienek ez genuen soldatarik irabazten, lan ordain ikasi egiten genuelako. Bezeroak aberatsak ziren, eta eskupekoa sartzen ziguten mantalaren sakelan. Neskek ongi genekien zein bezerok ematen zuen bortz pezetakoa, eta zeinek, pezeta bakarra; erne ibili behar zen, bezeroari harrera egin, berokia edo guardasola hartu, sinpatiaz agurtu, eta haren ipurdiari atxikita egon; beti, zerbitzari arrunta izango bazina bezala, haren aginduetara. Laster ikasi nuen, eta egun gehienetan sakela txanponez betetzen nuen.

Ile apaindegiko giroa arras faxista zen; batez ere uda partean, Madrildik diktadorearen gortea iristen zenean: ministroen emazte eta senideak, konde andreak, duke andreak, printzeak, militar andreak... eta noizbehinka diktadorearen alaba eta biloba ere bai. Nire izeba Elenak arreta handiz hartzen zuen berean gorte hura. Alde batetik negozioarentzako ona zela uste zuelako, eta bertzetik bera ere faxista zelako. Elenaren familia karlista sutsua izana zen, beraz, eskuindarra, eta guda garaian euskal abertzaleen salatzaile. Baina, nik garai hartan ez nekien deus, etxean gai haietaz ez zelako mintzatzen. Ez nekien zertan zetzan abertzale izatea ere. Sortzez nintzen euskalduna, euskara zelako nire lehen mintzoa. Nire erdara, garaian nahiko txepela izanik, sarritan mespretxuz begiratzen zidatela iruditzen zitzaidan.

Aise ikasi nuen gaztelaniaz ongi mintzatzen, baina nire betiko mintzoa ez nuen alde batera utzi; euskaraz alfabetatu egin nintzen: Izebari ez zitzaion batere gustatzen nire euskararekiko zaletasun hura, eta are gutigo egin nituen lagun berriak, baina, baziren nire gauza aunitz, izebak

jakinen ez zituenak. Txurruka kalea Gipuzkoa enparantzan akitzen da gaur egun, orduan bezala. Eta enparantzan aintzira ttiki bat zegoen gaur egungo berbera, eta ur putzuan betidanik antzarak. Abuztuan mezu bitxi bat hartu nuen; egunero behatu behar nuen ia antzarak Gipuzkoako enparantzako aintziratxoan zeuden, ala handik desagertu ziren. Jakina zen Franco Donostiara etortzen zenean, Gipuzkoa Enparantzako antzarak Aieten diktadoreak zeukan egoitzara eramaten zituztela. Anitzentzat ihes egiteko tenorea.

Anaia Bixente

Gaueko lana, lan berezia; ez dakit bertze tokitan nola aritzen ziren, gurean lan baino gehiago sport bat zela erranen nuke; jakina dirua irabazten zen, eta bazituen bere arriskuak; lehian indarrak neurtzeak ere bazuen berea. Hamasei urterekin hartu zuen eltzetzuak nire anaia portuges bat pasatzen; mugan izan zen eta anaiaren atorrarekin gelditu zen eltzetzua. Ipar aldera egin zuen ihes anaiak, baina, zer egin ez zekiela itzuli zen; hartu zuten, eta Iruñeko espetxera eraman. “Vagos y maleantes” zeritzana leporatu zioten.

Ama, larriturik joan zen Jacinto Argaya Gotzainaren arrebarengana laguntza eske, hark okindegi bat zeukan, eta honela erran zion nire amari: “mintzatuko naiz Gotzain Jaunarekin eta ahal duena eginen du, baina bihartik gurean erosten baduzu ogia, hobe”.

Sei hilabete egin zituen anaiak espetxean, baina gaueko lana ez zuen aise utzi. Badira bortz urte joan zaigula.

Bazkotako bildotsa

Larrean artaldearen biltzen ari zen Moises ilunabar hartan. Oinaztargi batek ortzia argitu eta Jinkoa mintzatu zitzaion. Moises larriturik belaunikatu zen. “Har ezazu zure herria eta ilargi berriarekin zoazte ihes, zuen bila datoz eta”; ahots gardenez aditu zuen Jinkoa. Aspalditik ziren laketuak Egipton, baina lekutzerik bertzerik ez zuten. Bildu zuen Moisesek bere herria eta behar-beharrezko aferak hartzeko agindu zien. Moises artzaina zen eta artaldea bere gisa uzteak mina ematen zion. Bildots xarmantei beha, gogoeta bat izan zuen. Berriz ere bere herriari zuzendu zitzaion: “ilargi berri bezperan janen ditugu bildotsak, gure azken afaria izanen da Egipton”, erran zien. Abilezia handiko gizona zen Moises, tinko zuzendu zuen herria oztopo guzien gainetik, itsasoko urak zituen zatitu, bide baten irekitzeko.

Ia bi mila urte geroago, Canaanen ziren egokituak. Maria neskatila polita zen; goiz batean amari aztoratua joan zitzaion; bartatsean oinaztargi batekin batera uso bat bere gelan sartu zela, eta: “Jinkoaren espiritua naiz eta ernaltzera etorri natzaizu, haren semea sortuko duzu, Jesus erranen diotena”, ahots gozoz erran eta joan zela usoa hegan, gero, lo sakon gozo batean murgildu zela. Mariaren familia nahiko arrunta zen, sosa gutikoa; nola nahi ere senar bat bilatu behar zioten alabari, sortu berriak aita bat izan zezan. Sotoan, urte batzuk zituen zurgin bat bizi zen, gizon zintzoa eta beti Jinkoaren aginduetara bizi zena. Jose erraten zioten. Harekin mintzo zen Mariaren aita eta, ez dakigu zein izan ziren arrazoiak gizona konbentzitzeko, baina Mariarekin ezkondu zen.

Jesus mutiko ederra eta mintzo onekoa suertatu zen; ez zuen zurgingoa laket, eta lagunekin hasi zen kale borrokan. Erromatarrek zuten herria menpe, eta haiek igorri egin behar zituzten. Jesusen tresna hoberena solasa zen; populista. Herriak, salbatzaile baten beharrean, Jinkoaren semea ontzat hartu zuen. Jesusen etxean pazkotan bildotsa ez zen barkatzen, Egiptotik atera ziren eguna ospatzeko, baina mutila berritzailea zen eta gurasoen aurka, guti bazen ere zerbait egiteren, gaztetxean bildu zuen taldea, eta ogia eta ardoarekin ospatzea otu zitzaion. Aitzina pazkotan, ogia, haren gorputza, eta ardoa haren odola izanen zen oturuntza. Gero mozkorraldia pasatzen olibondo batzuen azpian lo gelditu ziren. Erromatarrek taldean infiltratu bat zeukaten, eta goizeko ordu ttikitan Judasek Jesusi musu eman zion...

Bi mila urte geroago, pazkotan neure etxean bildotsa ez da barkatzen. Zehatz ez dakit zergatik, amarengandik datorkigun zaletasuna delako, edo arras gustuko dugulako. Ama ez zen bihotzez giristinoa; arauak zuhur bete egiten zituen, behartua izango balitz bezala; aldiz, aitak boneta kentzen zuen apez baten aitzinean. Amatxi (amaren ama) Lizarrakoa zen eta zurgin baten alaba, sosa gutikoa; baliteke haren arbasoak juduak izatea. 1498. urtean juduak Nafarroatik igorri zituzten; gehienak Baiona aldera heldu ziren. Baina denek joaterik izan zuten? Gauza da, ogiarekin eta ardoarekin ez dugula pazko eguna ospatzen. Ttikia nintzen ama ikusi nuenean haur sortu berria besoetan, burua estalia elizako bidean. Dirudienez umea erditu eta berrogei egun pasa eta emakumeak elizara joan behar zuen “garbitzera”. Zer garbitzera? Bai, laster utzi genion elizaren aginduak jarraitzeari. Berrogeialdiko bijiliari, igandetan mezara gateari, eta pazko betetzeari. Erabat laikoak, doike.

Ttantta

Udaberriko egun polit bat zen, amak oilategiko oilasko ederrena hil zuen, ttantta Mikaela bazkaltzera heldu zen. Haurrok ez genuen ezagutzen ttantta Mikaela, baziren hogei urte Kubara joana zela. Amaren lehengusua zen eta haren historia sarritan aditua genuen su ondoan.

Gazte ezkondu eta senarrarekin Kubara joan zen. Senarrak Donostiako elkarte gastronomiko batean abestu egiten zuen. “Los Xei” deritzon talde bat osatu zuten bortz lagunek eta Bartzelonan ari zirela abesten, kubatar enpresari batek egin zituen urte baterako kontratatu. Presaka ezkondu zen gure ttantta, eta ezkonbidaia, hasieran, urte batekoa, hogei urte luzatu zuten. Oh Pepita, Pepita de Mallorca... edo Buen menu... Buen menu.. eta horrelakoak abesten zituen taldeak egunero Tropicana kabaretean. Xarmanki egin ziren laketu Kuban, etxe eder baten jabe ziren, eta irlako elitearekin egiten zuten bizia. 1959an Fidel Kastro Habanan sartu zenean, dena utzi eta Miamira ihes egin zuten. Edozer gerta ere sosa batzuk zituzten han altxatuak. Gibelat egiterik ez zegoela ikusi zutenean, Euskal Herrira etorri ziren.

Automobil handi batekin hasi ziren gure baserrira heltzen, gurdi bide zakar bat zen bidea, eta lohian trabatu egin ziren; idiak uztartu eta aita joan zitzaien kotxea putzu hartatik ateratzera. Gaizki pasa zuen gure Mikaelak trantze hartan; pinpilinpauxa baten antzera kolorez jantzia, harribitxiz gainezka, haren zapata finak, lohiez blai... ez zen nahi orduko gurera ailegatu.

Bazkal ostean liluratu gintuen Habanako kontu kontari; haien etxe politaren xehetasunak, baratza eta ur putzuaren xarma, osabaren zaldi zuriaren jauziak, bi neskameen fidelitatea... etxe nagusietan egiten zituzten bestak, Batista diktadorearen etxeko dantzaldiak, kontzertuak, barbakoak... Osabak Allí en la Habana abestu zigun, eta arras ongi pasa genuen. Argazki kamera bat Miamitik ekarri zuten eta mahai inguruan denok bapo-bapo jarrita argazki bat egin zigun osabak.

Arratsalde apalean ttantta Karibeminez nire amari kexu mintzo zitzaion; Kuban galdutakoak ez zion lorik egiten uzten; haren bizi zoragarria bizardun basa batzuk bat batean kendu egin zioten. Karibeko argia, itsasoaren kolorea, ilunabarreko haize epela...

Anitz urte geroago nire semearen gelako paretetan Cheren eta Fidelen argazkiak ikusten nituen, eta gustatu ere bai, hainen ziren erakargarriak! Ttantta Mikaelak baleki!

1967an ezkondu nintzen

Eta 1975ean banandu. 1981ean dibortzioa lortu nuen; herrian lehena izan nintzen. Bi ume nituen ordurako, mutikoa eta neskatila. Nire negozioa jarri nuen, familia hazi, eta seme-alabak etxetik joan zirenean, saldu nuen negozioa. Artea nuen gogoko betidanik, nire aisialdia betetzen zuena; akuarela nuen biziki maite. Parisa joan nintzen Garaiko Artea aztertzera, eta grabatuak limurtu ninduen. Ipuinak ere idazten hasi nintzen.

Michelle

Azaroaren hamaikagarreneko 1918ko guda handiaren armistizioa gogoratzeren, Frantzian jai eguna izaten da eta, armistizioa gogoan, desfile bat egiten da.

Goizeko seietan jo zuen iratzargailuak, Michellek bi itzuli maindire artean egin eta nagi jaiki zen, ikusi zuen senarra goxo-goxo ohatze osoa beretzako hartzen, eta sartu zen bainugelan. Gizona irakaslea zen eta jai zeukan, Michelle, aldiz, gerdarmea, eta zortzietan hasten zen lanean. Metroan heldu zen, eta gendarmerie atean, platano azal bat zanpatu eta lurrera erortzean eskuineko eskua espaloian jarri zuen, gorputz dena haren gainera joan zitzaiola, eskumuturra bortxatu zuen.

Larrialdietara eraman zuten, eskumutur zauritua lotzeren. Hamarretan berriz kalean; senarra harritu eginen zuen, kruasan batzuekin joanen zitzaion. Hartu zuen metroa eta ordu erdi batean etxeko zerraiala ireki zuen, lurrin ezezagun batek geldiarazi zuen; etxeko sarrera nahasia, lurrean, jin batzuei, eta enkajezko kulero bati beha gelditu zen. Logelako atea ireki eta senarra neska gazte batekin kurrinka ikusi eta kruasanak haien gainean bota eta “on egin dizuela” erranez gibelat atera zen etxetik.

Noraezean hartu zuen berriz metroa eta Champs Elysées hurbilean atera zen. Hotz handia egiten zuen; jendez gainezka, turistak gehienak etorbideko desfileari begira. Kafetegi baten terrazan eseri eta ogitarteko bat eskatu zuen, goseak zegoen, gero pentsatuko zuen zer egin.

Bageta erdi bat urdai azpikoa gasnarekin, eta garagardo bat ekarri zion kamareroak; esku batekin jateko luzeegia, erdibitu zuen bokadiloa, pusketa bat mahaian utzi eta bertzeari gogotik ekin zion; neska gazte bat, boneta gorria buruan, eta esku arin pasa zen, mahaian zeukan ogitarteko puska eramanez, haize bolada batek bezala. Michelle negarrez hasi zen, zotinka, negar eta negar hartu zuen oinez etxerako bidea...

Azken agotea

Bizitzaren arratsean nire jaioterrira itzuli. Horixe zen nire ametsa. Udaberriko zelaiak nituen gogoan, haurtzaroko arratsaldeak. Nire gurasoek, laneguna amaitu ondoren, larrainean hartzen zuten atseden. Ordu magikoa zen guretzat, haurrontzat. Basatien antzera katuei segika jolasten genuen, zuhaitzetara igoz edo apoak harrapatuz. Bailara honetan udaberria da ederra, arras ederra: neskatxa bat bezain osasuntsu eta freskoa, pubertaroa bezain aldakor eta garratza. Ezustean eta bat-batean lehertu egiten da, bizigarri eta lizun. Unerik gorena San Juan gauekoa izaten da: sorginak matxinatu egiten dira eta ilargiari eguna luzatzeko eskatzen diote, haren argi zuri eta magikoak dena alda dezakeelako. Dionisos ere gonbidatu egiten dute, gehiegikeria eta haragikerien jainkoa. Akerraren gaua da, mandragora gaua, lebitazio gaua, akelarrea.

Berrogeita hamar urte beteta itzuli nintzen bailara hartara. Etxetxo bat erosi nuen, ilusio handiz konpondu nuen eta hantxe antolatu nuen nire grabatu estudioa. Bidegurutze batean zegoen, berrogei metro koadroko zoruan eta atariaren gainetik bi solairu zituen: bi solairu haiek inguruko etxeak baino altuago egiten zuten nirea. Aspaldian utzita zegoen, erasoak jasanda, minez, baina zutik. Duintasuna nabari zitzaion, lotsagabe ageri zen. Gaztelu baten ondoan zegoen, egun monumento historiko izendatuta dagoen gaztelu baten ondoan, Jauregizaharrea.

Nik neuk konpondu nahi nuelako erosi nuen etxea. Bi ikasle kontratatu eta etxea biluztu egin genuen, jatorrizkoa eta berezkoa agerian utziz. Usteldutako sabai aizuna puskatu genuen eta paretetan hezetasunez gainezka zegoen igeltsoa kendu genien harriei. Ohol arruntak kendu genituen, eta lehendik zeuden oholtza zahar bezain ederrak agerian utzi genituen, konpondu zitezkeelakoan. Inoiz oholtzen artean egon ziren tarteko adreiluak ere kendu genizkion. Askatu egin genuen etxea.

Sukaldea lehen solairuan zegoen. Etxearen zatirik garrantzitsuena zen eta arras desitxuratua. Hormak lauza itsusiz estalita zeuden eta lurra baldosa arruntez. Etxeak, material arrotz horiek kentzen nizkion heinean, irribarre egiten zidala zirudien, kontent, eta altxapean zuen altxorra non zegoen esaten ari zitzaidan, pixkanaka. Lanak aurrera egin ahala, zur eta lur gelditzen ari nintzen.

Burdin zahar, adreilu, igeltsu erdi ustel eta porlan zatien azpian jatorrizko sua zegoen, erabilpenak higatutako sua. Suaren ondoan, 60 zentimetrora, paretan sartuta labea, sukalde ekonomikoa jartzean hondatutakoa; modernitatearen ondorioa, eta ondoko paretan lixiba harri izugarria aurkitu nuen: harriz egindako kubo bat, metroa sakoneran, eta 70 zentimetro luzeran zuena. Zurrut harriak ura kanpora bideratzen zuen, pareta zeharkatuz. Eskuin aldean hautsontzi bat zegoen, erabiliaren erabiliaz hori ere higatua, lixiba harriari ukitu zoragarria emateko arabiar estiloko silleria harriz egindako leiho bat zeukan. Elementu hauek guziek modu perfektuan osatzen zuten etxearen egitura.

Harriduraz begiratzen zidaten bizilagunek. Zelatan zeudela ere iruditzen zitzaidan. Alboko bi etxeetan ez zen inor bizi baina oiloak eta untxiak biltzen zituzten han. Baratzea ere landatzen zuten, aitzaki horrekin egun osoa nire etxe inguruan egiten zuten. Hiru gizon haiek erretiroa hartuta zuten eta zeregin handirik ez, nonbait. Nik ez nien jaramon handirik egiten eta nire kontuekin jarraitzen nuen. Egun batean haietako batek, ausardia osoz, igeltsero lana ez zitzaidala komeni esan zidan, emakumeek halako lanak egiteko ohiturarik ez zegoela herrian. Erran hauek oso dibertigarriak ziren niretzat, baina handik astebetera, arrautzak erosten nizkion bertze bizilagun batek bere oiloek arrautzarik ez zutela jartzen esan zidan. Kezkatu egin nintzen, arrautzarik gabeko oilo haiek nire bizitzan zer ondorio izan zezaketen asmatu nahian.

Udazkena aitzina zihoan: fite euriak gogotik egingo zuen eta teilatua konpontzeko garaia iritsi zen. Aditu bati deitu nion. Teilatu berria egin behar zen, han zegoena arras hondatuta zegoelako. Estalkia mantentzen zuen masta haritza zen. Pipiak jandako zati batzuk izanda ere, haritz sendoa zen eta ez nuen aldatu izan nahi. Teilatua amaitu eta ataria antolatu nuen bertan lan egiteko. Tximinia jarri nuen; komuna, dutxa eta guzi, eta sukalde txiki bat, sukaldeko lana egiteaz gain, nire grabatuen plantxak egiteko balio izanen zuena.

Bizilagunen baratzeak etxeko hormen ondoraino iristen ziren, bertaraino. Larrainari zegokion lur zatia ezin zen erabili, ezkerreko etxera sartzeko eraiki zuten ataka baten erruz, eta ondorioz bizilaguna etxeko sarreratik zentimetro gutira pasatzen zen, kotxe eta guzi. Ataka hura duela hamar bat urte eraiki zutela erran zidaten eta aurrekoa nire larrainetik 30 metrora zegoela. Libre geratzen zitzaidan zatitxoa etxearen eskuinaldean zegoen, 20 metro koadroko zatitxo bat zen, lorategitxo bat jartzeko arras aproposa. Etxea erosi nuenean, salmenta agenteak lur hura nirea zela esan zidan eskriturak ematerakoan, baina Udaletxera joan behar nuela katastro kontua konpontzera. Zergatik ez ote nintzen berehala joan?

Bidera ematen zuen zatia garbitu nuen, eta pareta edertu asmoz mahats parra eta glizinia landatu nituen. Belarra ere erein nuen eta zuhaixka batzuk ere jarri nituen bazterrean. Eserleku bat atondu nuen gliziniaren azpian egon ahal izateko. Etxe hark harriduraz begiratzen zidan: bera, hain ahula izanik, hainbertzetan iraindu zuten… eta ni berriz, hain ausarta nintzen! Nahi nuena egiten utzi zidan: berriz irainak jasateko gogorik ez zuelako izan zitekeen edo emetzat zuelako bere burua. Lorategi ederra loratu zen, igokariak paretatik gora zihoazen, zuhaixkak hazten eta arrosa landarea lorez gainezka jarri zen. Nik neuk egindako mahaitxo bat jarri nuen eserlekuaren aitzinean eta hantxe egiten nituen otorduak.

Apirila amaitzear zegoen. Ostirala zen, goiza, eta ohi bezala, hondartzan nuen apartamentuan asteburua pasatzera nindoan. Zerbaitek itzularazi zidan arratsaldean, ezustean. Iristean baratzeko bizilaguna aurkitu nuen, arrautzarik gabeko oiloak zaintzen zituen hura: nire lorategiaren eta bere baratzearen artean zegoen pareta botatzen ari zen! Zertan ari zen ikusi nahian, harrituta hurbildu nintzen baina bere jarrerak eta hitz egiteko moduak arras beldurtu ninduen. Etsi-etsian telefonoa hartu eta lagunei hots egin nien baina ez nuen inor topatu. Herritarrak euren etxeetan sartu ziren. Larunbatean, nire bizilagunak eta bere bi koinatuek nire etxe ondoko paretan metroko ataka egin zuten traktorea pasa ahal izateko. Nire lorategia txikitu egin zuten eta inork ez zuen txintik ere erran. Ezikusiarena egin zuten guziek.

Bidegabekeria honek gogoetara eraman ninduen. Sukalde zahar hark izan behar zuen erantzuna. Etxe hura xumeegia zen halako sukalde ederra izateko. Arropa garbitzeko erabiltzen zuten hautsontzia oso sakona zen eta argi ikusten zen, asko erabilita zegoela. Gehiegi. Zalantzarik gabe etxe hartan arropa garbitzen zuenak beste batentzat garbitzen zuen. Inguruko etxeei erreparatuz, abereak sartzeko inolako aterik ez zuela ohartu nintzen. Gainera, haietako etxe bat bi aldetara handituta zegoen eta teilatuek tximinia zuten. Beraz, etxe haiek bizileku izan ziren. Noren bizileku? Inguru hura agote ghettoa zen. Nire etxea zen hartan, Jauregizaharreko zerbitzariak bizi izan ziren eta nire sukaldean euren jaunaren arropa garbitzen zuten. Doike.

Lorategia

Kanakonea deritzon etxea. Azalera: 130 metro koadro. Mugakide dituenak: aurrean, bidea; eskubian, bidea; atzean, Jauregizaharreko belaia; ezkerrera, Txostoako baratza.

Astelehenean eskriturak hartu eta Bailarako Udaletxera joan nintzen. Idazkariak, muturbeltz eta begirada lausotuz goitik beheiti begiratu zidan. Eskriturak erakutsi eta gertatzen zitzaidana azaldu nion. Agiria gainetik begiratu, eta bota egin zidan, nire etxeak lurrik ez zuela erranez. Gainera, aholku bat eman zidan: “Aizu, neska, abokatu bat hartu, hemen ez dizulako inork lagunduko kanpotarra zara eta”. Aho bete hortz gelditu nintzen. Xenofobia zer zen ez nekien. Ordurarte ez nuen halako bazterketarik sentitu inondik inora. Emakume haren begirada, eskriturak bota zizkidanean erakutsitako jarrera, bere ezpainek marraztu zutena “kanpotarra zara” erraterakoan, hau guzia buruan gelditu zitzaidan modu beldurgarrian, eta Udaletxera joan behar nuen bakoitzean takikardia izaten nuen, izuaren izuz.

Sinatu nuen salerosketa dokumentuan etxea hamaika aldiz emana zela azaltzen zen, beraz, familia bakarrarena izan zen hamaika belaunaldiz. Nirea zen lehen eskritura, “130 metro koadroko azalera” zuela adierazten zuen. Aldiz, Udalak 130 metroak hiru solairutan zituen sartuak. Aparejadore bati deitu nion eta jabegoa neur zitekeen modu bakarrean neurtu genuen: metroa hartu eta mugak neurtuz. Horrelaxe egiaztatu nuen eskrituretan ageri zena.

Jabetza erregistroan alboko jabetzen ohartxo bat eskatu nuen. Harrituta irakurri nuen nire lorategia zapaldu eta bizilagunak ataka eraiki zuen tokian hauxe jartzen zuela: “Kanakonea etxeko lurra”. Ataka egiteko Udaletxearen lan baimena eskatu nuen, eta baimen orokorra zuela jakin nuen, (norberaren baratzean ataka egin) alegia. Zeharo txundituta nengoen. Zalantzarik gabe Udaletxeak hori dena ondo zekien. Udaletxeak egindako katastroaren arabera, nire etxeko hormak eremu publikoan zeuden. Hori jakiteak kezkatu egin ninduen.

Etxearen aurrekarien bila erotzen ari nintzen bitartean, atariko bizilaguna herriko hauteskundeetara aurkeztu eta zinpeko alkate aukeratu zuten. Arrautza gabeko oiloak zaintzen zituen hura bera. Karguan hilabete egin baino lehen salatu egin ninduen nik nerabilen lur hura komunala zela argudiatuz, nire teilatupeko etxe ondoan egurra pilatuta nuelako. Nire loreak hiltzen ari ziren, eta loreontziak mailuz txikitzen zituzten. Ingurua txukun mantentzea oso zaila zitzaidan. Egun batean zinpeko alkateak nire lorategia asfaltatu egingo zuela erran zidan. Erotzekotan nengoen. Lorategiaren argazkia atera eta karteltxo batzuk egin nituen lorategia ez asfaltatzeko eskatuz. Gizona bere onetik atera zen eta batzarrea deitu zuen (auzokoen bilera).

Ohi bezala apezak igandeko mezan iragarri zuen eta hitz egiteko gaiak garrantzi handikoak zirenez, guziei arren azaltzeko dei egin zien. Batzarrera etxeko dokumentuekin joan nintzen, inuxente-inuxente. Hantxe zeuden, herriko etxeko atarian bilduta, gizon guziak. Emakumeak iskin batean, pixkat haratago. Alkateak patrikatik papertxo bat atera eta ia erroldatuta nengoen galdetu zidan. Nik, ezetz. “Udaletxearen aginduz erroldatuta ez dagoen inork ezin du sartu, herriak bestelakorik erabaki ezean”, esan zuen zinpeko alkateak.

Isiltasun latza. Herri guzia isilik gelditu zen, lurrera begira: koldarrak.

Biharamunean batzarreko akta eskatu nuen idatziz eta ukatu egin zidaten. Arartekoari laguntza eskatu nion baina gai horretan ez zela sartuko esan zidan. Agote banintz bezala tratatzen ninduten. Neurriz gainezkoa zen hura guzia; nik ez nuen arazorik herrian, etxea zen, etxeak bere gain estigma izugarria zuen eta handik lekutu nahi zuten. Lorategiak kontzientzia arazoa eragiten zien, ziur. Etxe hartan zerbait gertatu zen izugarria. Inoiz bertakoek etxea utzi egin behar izan zuten eta ingurukoen memorian gelditu zen gertaera.

Masusta marmelada

Maiatzaren 8an katastroa berraztertzeko eskaera egin nuen Udaletxean eta horretarako aparejadoreak egindako jabetzaren planoa aurkeztu nuen. Zinpeko alkateari nire katastro egoeraren berri emateko eskari berezia ere egin nion. Lorategia alanbre mehe batekin ixteko baimena ere eskatu nuen. Bizilagunak zirikatzen ari zitzaizkidan, batez ere alkatea: behin eta berriz bere jazarpena jasaten ari nintzen.

Ekaina. Hauteskundeak izan ziren, Udal hauteskundeak eta Orokorrak. Bailaran nazionalistek irabazi zuten eta emakume bat izendatu zuten alkate. Demokraziaren historian bailara hartako lehen emakume alkatea zen. Audientzia eskatu eta onartu egin ninduen. Hogeita hamar urte bete ez zituen emakume gaztea zen, erakargarria eta itxuraz modernoa. Ondo hartu ninduen, errateko nituenak entzun eta nire eskaera aztertu eta erantzungo zidatela erran zidan.

Ez nuen mesfidati izateko inolako arrazoirik. Lorategian izan nituen arazoak ahaztu nituen, ederra hazten ari zen, gainera, eta bailarako artistekin Kultur Etxean abuztuan eginen zen erakusketa bat antolatzeko lanean hasi nintzen. Neu izan nintzen bultzatzailea. Kultur Etxean Holandan ospatzen den kultur ekintzaren oinarriak aurkeztu nituen, bertan izan bainintzen holandar artista baten gonbidapenaz. Ekintza apala eta atsegina zen: Udaletxeak bailarako artisten kokaleku eta egiten zuten lanaren xehetasunak adieraziko zituen mapa bat egingo zuen, tailerrak ikusi ahal izateko ordutegia ere azaltzen zuena. Orri hauek Turismo bulegoaren bidez heda zitezkeen.

Abuztu erdialdea. Kultur arduradunak deitu eta alkate andrea bere lagun batzuekin nire estudioa ikusi nahi zuela erran zidan. Izugarri poztu nintzen, zita egin eta bisitariak modu egokienean hartzeko prest nengoen. Arratseko zortziak aldera iritsi ziren. Nire lanaren jarraipena egin zuten, etxea ere ikusi, eta baita lorategia ere. Sagardo botila batzuk edan eta lagunartean berriketan egon ginen. Alkate-andreak lagunentzat egiten ditudan masusta marmelada pote batzuk ikusi zituen. Bat eman nion. Maitekiro esan genion agur elkarri eta alkateak sorbaldan besoa jarriz “lasai, dena bere onera etorriko da” esan zidan. Kotxeraino lagundu nien eta etxera itzultzean masusta potea mahai gainean gelditu zela ikusi nuen.

Traizioa

Alkatesak atzendu zuen masusta potea ikusi nuenean barrez hasi nintzen. Nire barrak, ordea, arras guti iraun zuen. Asteartea zen. Ostiralean udaltzainak etorri ziren etxera eta urtebete lehenago nire teilatupean jarritako egurra zela eta zinpeko alkateak sinatutako salaketa aurkeztu zidaten. Nik aspaldi kendu nituen egur zatiak. Salaketa lorategia husteko aitzakia bertzerik ez zen. Autoa alkate-andreak sinatuta zegoen. Hamar egun nituen husteko. Abuztua zen, abokatuak oporretan egoten diren garaia. Madrileko lagun abokatu bati deitu nion eta errekerimendua legez kanpo zegoela esan zidan. Batetik katastroa berraztertzeko eskaera eginda zegoen eta bertzetik autoa ez zuen Udaletxeko Idazkariak sinatu. Baina Udaletxeek aurrea har dezaketela argitu zidan.

Lagun baten bitartez abokatu hirigile batekin hitz egin eta borrokatzea erabaki nuen. Errekerimendua errekurritu egin nuen. Baina alkate-andreak traizionatu izanak barrenak nahastu zizkidan. Ezusteko ederra ematea erabaki nuen. Ez zen nire laguna, argi eta garbi. Egindakoak eginda ere, makurrera joatea zaila zen.

Irailak bere lehenengo igandea zuen. Herrian festak ziren eta nire etxetik hirurehun metrora ekintzak antolatu zituzten. Goiz esnatu, ondo gosaldu eta karteltxoak egin nituen. Haietariko batean kaxatxo bat marraztu nuen, kaxatxo hartan zulo batetik emakumezko esku bat ateratzen zela ikus zitekeen alkateak emandako agiria sinatzen. Beste batean hauxe idatzi nuen: alkatesa, garbi joka ezazu, ausartu!

Jantzi zuria nuen soinean eta karteltxoen artean lorategian eseri nintzen, irakurtzen. Udaltzainak etorri, argazkiak egin zituzten eta joan egin ziren. Jendeak begiratu eta alde egiten zuen, besterik gabe. Baina alkateandreari ez zitzaion gustatu, bere legealdiarentzat ez zen hasiera txukuna. Bailaran emakumezko batek kargu hori izaten zuen lehen aldia zen eta bere lehen ekintza lorategi bat txikitzea izan zen, legeari muzin eginez. Gaualdera, karteltxoak kendu eta zer gertatu zain gelditu nintzen.

Biharamunean, alkate-andreak deitu zidan, negarrez, nirekin hitz egin nahi zuela erranez. Bere bulegora joan nintzen eta zalantzaz beteriko emakume negarti bat ikusi nuen. Behin eta berriz galdetu nion zergatik sinatu zuen errekerimendu hura eta “sinatzeko hainbeste paper jartzen dizkidate… zer sinatzen dudala ere ez dakidala” esan zidan. Nire aitak alkatearen aurrean txapela kentzen zuen. Nire alkate-andreak merezi ote zuen halako ohorerik?

Bakarrik

Zinpeko alkatearen baratzea eta nire lorategiaren arteko hormaren kontra begonia batzuk landatu nituen. Bereziki ederrak hazi ziren. Hormaren bertze aldean alkateak tomateak landatu zituen baina herdoil antzeko batek zapuztu egin zituen. Tomateak ez ziren heltzen, horixkak eta erdi ustelak hazten ziren, penagarri. Herritarrak etorri egiten ziren eta nire loreak ikusi ondoren alkatearen tomateei begira gelditzen ziren. Behin eta berriz nire loreak ureztatzeko zer erabiltzen nuen galdetzen zidaten. Nik ezin nuen ulertu zergatik galdetzen zidaten hura, baina berehala jakin nuen nire loreak ureztatzeko hura filtratu egiten zela hormapetik eta alkatearen tomateak zapuzten zituela.

“Agoteek ikutzen duten oro kutsatu egiten dute”. Horixe uste izan du herriak. Batzuetan beste iturriak erabiltzera behartzen zituzten, eta horregatik ageri dira toponimian agotiturriak deiturikoak. Oinutsik ibiltzea ere debekatzen zieten, eta inor horrela ibiltzera ausartzen bazen

oinazpiak burdinez erretzen zizkieten, haiek zapaldutako lurra antzu bihurtzen zela argudiatuz. Nire plazeretako bat lorategiko belarretan oinutsik ibiltzea zen. Zorionez, XXI. mendean geunden.

Batzarreko atea itxi zidaten une hartantxe bertan apartheid modukoa ezarri zidatela sentitu nuen. Komunitateko inori bost axola zer gertatzen ari zitzaidan: guziek ezikusiarena egiten zuten. Udaletxeak ez zidan jaramonik egin, arartekoak bere laguntza ukatu zidan, bere balioaz azpitik zegoen etxe hura herritarrei bakarrik sal niezaiekeen eta eurek erabakitako salneurrian gainera. Eskuak lotuta. Oinutsik. Bakarrik. Etxea itxi eta alde eginez gero, txikitu edo su emango zioten beldur nintzen. Bertan gelditu eta borrokatzea erabaki nuen.

Nire lanean murgildu nintzen: grabatuak eta plantxak. Lurraren inguruko gaiak landu nituen: euskal pilota, akelarrea, sorginak, lamiak, aurreskua, zamalzaina, joaldunak… Idazten laket nintzen, istorio eta ipuin laburrak, nire estudioan arrats zoragarri haietan, sutondoan asmatzen nituenak.

Herri lurrak

XVI. mendea “…bailarako biztanleren batek epaiketa deituko balu bereak edo herrikoak diren lurrak, bailarako errentak konprometituta geldituko lirateke, epaiketa eskatu duenak alkate eta bere epaimahaikideek esandakoari men egiten badio…”

Alkate-andrearen dei bat jaso nuen, nire lorategiko etsia ken nezan eskatuz, zinpeko alkateak bere traktorearekin bertatik pasa nahi zuela eta. Nire abokatuak katastro berrikusketaren gainean gorako helegitea jarri zuen, administrazioaren isiltasuna zela eta, eta artxibatzen saiatu baziren ere, onartu egin zuten. Bi errekurtso jarrita nituen eta erabakia jakin arte errugabea nintzen. Lorategia bertan behera uzteko arrazoirik ez zegoenez alkatearen deiari ez nion kasurik egin.

… ko herriko zinpeko alkateak honela adierazten du. Maiatzaren 2an, halako tokian egindako Batzarrean eta 27 biztanle bertan zirela ondokoa erabaki da.

Gaur arte … okupatuta duen herri lurrari dagokionean Batzarre honek emakume honek lur hori ezin duela okupatu ulertzen du, kontrakoa erakutsi arte lur hau publikoa delako, eta nahiz eta emakume honek arazoa epaitegien esku utzi duen lur honetatik ez du probetxurik izango aipatutako epaitegiak erabakiren bat hartu arte eta Batzarre honek azaldutako arrazoiengatik.

Zera eskatzen du: goian aipatutako datatik aurrera hilabete izango du Udaletxeak gatazka hau konpontzeko, edo bertzela, beharrezko neurriak hartzeko emakume honek lur hori utz dezan eta lehen bezala gel dadin, hainbeste denbora irauten duen gatazka honi irtenbidea aurkitu arte, emakume hau bera bakarrik ari delako lur hau erabiltzen inolako eskubiderik gabe eta bertzei min egiten, … bezala. Hau guztiarengatik herri osoa ordezkatzen duen Batzarre honek, eta Udaletxeari presiorik egin gabe baina bai arrazoi osoz bertze irtenbide batzuk hartuko dituela erabakitzen du.

Hau guzia lehen bai lehen konponduko den itxaropenez, bi aldeen mesedetan eta herrian guzion arteko elkarbizitza errazagoa izan dadin. Zinpeko alkatea

Ezkutuan egindako batzarre baten akta jaso nuen Udaletxearen enkarguz abokatu batek egindako txosten tekniko batekin batera. Lurra berreskuratzeko espedienteari hasiera eman zioten bortz urtez bide publikoa oztopatzeagatik. Lur hura, berreskuratu nahiak bultzatuta, guzion lur izendatu zuen Udaletxeak, edo herritarrek erraten zuten bezala, herri lur. Nire abokatuak zion Udaletxeak lur horren jabego titulua eskatu behar zuela, legea oso zehatza baita arlo honetan. Udaletxeak lur hura erregistratuta ez zuenez, bidea zela erran eta halaxe tipifikatu zuen. Nire etxea bide ondoan zegoen eta Udaletxeak erabakitako guzia bidea zen. Isun itzela jasotzeko arriskua nuen, baina errekurtsoen auzia bideratu arte nire lorategia mantentzea erabaki nuen.

Bertze irtenbideak

Irailak lehen astea zuen eta herriko jaiak ospatzen ari ziren. Handik joan egin nintzen jasaten ari nintzen tentsio hartatik urrundu asmoz. Niretik 300 metrora etxea zuen ahizpari bertara joan eta loreak ureztatzeko eskatu nion. Irailaren lehendabiziko igandea zen, eta ahizpak deitu

zidan. Lorategia txikitu egin zuten. Goizeko 10ak aldera iritsi nintzen eta ikusi nuena izugarria iruditu zitzaidan. Herriko lorategi ederrena txikitu zuten alkatea bere traktorearekin legez kanpoko sarrera egin eta bertatik pasa zedin.

“… beste irtenbide batzuk hartuko dituela erabakitzen du…” zioen maiatzaren 2ko Batzarreko aktak. Eta halaxe egin zuten. Lorontziak, zuhaixkak, amorruz puskatutako tomate landareak zeuden bide erdian. Begiluze batzuk zebiltzan handik, baita zinpeko alkatea ere, ezer gertatu ez balitz bezala. Emakume xahar bat hurbildu eta “Ez egin ezer; oraintxe datoz Udaletxekoak guzia eramatera” esan zidan, penaz. Poliziari deitu nion, irratiari eta herriko telebistari ere bai, eta jendeari handik alde egin eta bakarrik uzteko eskatu nion. Ustez herrian nuen lagun bakarra pasa zen, suhiltzailea. Kotxea gelditu eta jaitsi gabe txikizioari begira gelditu zen, larriduraz. Gertatutakoaren azalpen bila hurbildu nintzaion. “Hementxe bizi behar dut eta ezin dizut lagundu” esan zidan, horixe bertzerik ez. Nire abokatuari deitu eta gertatutakoa salatzeko esan zidan, izenik eman gabe, lekukorik ez nuelako. Irratiak eta telebistak egin nuen xenofobia salaketa hedatu zuten. Poliziarekin hitz egin eta hurrengo egunerako komisalgoan egin genuen hitzordua.

Agotea nintzen. Ezin lurrik izan. Herriak lege guzien gainetik justizia bere esku hartu zuen. Jabetza eskuratzeko espedientea, maiatzaren 28an hasitakoa, nire abokatuak errekurritu egin zuen epeen barruan eta oraindik ez zuten erantzun. Udaletxeak ez zidan deitu, nahiz eta komunikabideek bortxaketaren berri eman. Nire lorategia txikitu zutenek gorrotoz eta amorruz egin zuten, herriak, elizak eta agintariek babestuko zituztela jakinda. Halaxe izan zen mendeetan. Ehunka urtez bizi izan ziren euren gorputzetan xenofobiaren genak, baina ez ziren euren ekintzen erantzule bakarrak. Herri osoak zekien nor izan ziren. Piztikumeek ondo egin zuten lana, zaharrenek erakutsita. Alkate-andreak, unibertsitateko gaztea izanda, legez kanpo ez zuen jokatu nahi. Behin halaxe egin zuen eta arazoak izan zituen, baina herriak ez zuen idatzitako legerik ulertu nahi. Berezko legeak zituen, betikoak, tribuaren isiltasun koldarraren babesarekin.

Arartekoari

“Zure erakundearengana jotzen dut nire Udaletxearen aurrean inolako babesik gabe nagoelako. 1999an etxe zahar bat erosi nuen berregin eta bertan bizitzeko asmoz. Agote etxea zen, utzita zegoen, batek daki zergatik. Agintarien utzikeriak eta auzokoen lapurretak berea zuen lorategi txikia kendu zioten, baita etxeko eskrituren ematen didaten beste eskubide batzuk ere.

Kontua da baratze ondoan bizi dena herriko zinpeko alkatea dela, herri ondasunak zaintze aldera loreak landatzen uzten ez didana, ezta belarrik ere, aulkirik ezin dut jarri etxepean esertzeko, gaizki eginda eta errekurrituta dagoen lursailaren arabera ez baitut horretarako eskubiderik.

Etxe ingurua asfaltoz betetzeko ezetza eman nienean, eskrituretan jabea naizela adierazten den neurrian, alkateak batzarrea deitu zuen, herrian arazoren bat dagoen bakoitzean gertatu ohi den bezala. Etxearen inguruko dokumentazio guzia bildu nuen bertara joateko. Atera iritsi nintzenean, herri osoa bertan zegoenean, zinpeko alkateak sarrera ukatu zidan erroldatuta ez nengoela arrazoituz. Hori apirilan gertatu zen: 3 urte neramatzan herrian bizitzen. Alde interesatua izanda, iraingarria izateaz gain ez zidaten nire eskubideen defentsa ere egiten utzi.

Udaletxera joan nintzen azalpen eske eta ez ninduten ondo hartu. Idatzi bat egin nuen Batzarreko akta eta bertan egon ahal izateko Araudia zein zen eskatzeko. Sei hilabete pasa dira eta ez dut erantzunik jaso. Jaiotzaz bailatakoa izanik, badakit herriak errespetu handia diola zinpeko alkateari eta batzarreari, antzinako ohitura demokratikoak direlako eta harro daudelako. Oraingoan, erakunde hauek erabiltzean euren balioa indargabetu dute, arazo bat konpontzeko baino emakume bat iraintzeko erabili dutelako, bere eskubideak ukatu dizkiotelako. Nire ustez jarrera matxista eta xenofoboak indartzen ari dira eta horrelakoek gure komunitateari kalte egiten diote. Zure esku hartzeak egoera argitu eta konponduko duen itxaropenaz eta babes eskubidea eta berdintasun printzipioak lagunduko nautelakoan.”

Abenduaren 18an Arartekoaren ohar bat hartu nuen, nire kasua aztertuko zutela eta handik gutira zerbait esango zidatela adierazten zuena. Apirilaren 6an azken txostena jaso nuen:

“…jakin dugunez, aipatutako “batzarrea” hasi aurretik ..n erroldatuta zinen galdetu zizuten, ezezkoa erantzun zenuelarik, eta horixe izan zen gehiengo absolutuz bertan ez egotea erabaki izanaren arrazoia, parlamentu eta koto ordenantzak bere lehen kapituluan jartzen duena jarraituz, adin nagusikoa eta auzokoa izatea ezinbestekoa direla…” eta amaitzeko “…horregatik zinpeko alkateari inolako argibiderik egiteko arrazoirik ez dago..”.

Mendeetan zehar agoteak zapaldu zituzten arrazoiak ulertzen hasi nintzen pixkanaka. Nagusi zen klaseak legeak ezartzen zituen eta inork ez zituen zalantzan jartzen, ezta Arartekoak ere. “…gehiengo absolutuz bertan ez egotea erabaki zen…”: Esaldi hau Arartekoaren hitz bihurtzea krudela iruditu zitzaidan.

Hago agote!

Batzarre kontuetan eta herritar bat kanpoan uzteko azpijokotan aritzeko, herriak gaitasun berezia zuela ikusi nuen. Lorategia txukundu izanak zinpeko alkatea eta bere lagunen haserrea eragin zuen. Errekurtsoen berririk gabe jarraitzen nuen eta babesik gabe nengoela sentitzen nuen. Herrian nire aurkako azpilanetan ari zirela sumatzen nuen. Kasualitatez, alkateak martxoaren 19rako, iganderako, batzarrea deitu zuela jakin nuen. San Migel eguneko batzarre orokorrerako txostena prestatzen ari zela pentsatu nuen, urte osoan ospatzen den lau batzarretatik garrantzitsuena, eta han erabakitakoak halabeharrez bete behar izaten direlako.

Batzarre hartara joatea bultzatu ninduen zerbaitek. Etxe hark, beti adi, bere beldurren berri emango balit bezala. Baina lehenik elizara bisita egingo nuen. Apezari aurre egiteko gogoa izan nuen betidanik, batzarre hartan apez xixtrin hark bere elizatiarrak niri sarrera ukatzera bultzatu zituenetik.

Igandeko elizkizunera joan nintzen. Erdi erditik sartu nintzen elizara, guziak begira nituela eta lehen aulkian eseri nintzen, hutsik zegoen lehen aulki hartan. Jende gehiago sartu zela aditu nuen baino inor ez zen eseri nire ondoan. Elizkizun osoan bakarrik egon nintzen, legenadunen moduan. Apeza, ni ikusi orduko, oso urduri jarri zen. Tarteka begi zeharka begiratzen ninduen. Gizonak bazekien aurre egitera joan nintzaiola eta zer egingo nuen beldur zen. Ni han egotea ez zitzaion batere atsegin, ezta geroko batzarrean egotea ere.

Sermoi garaian bere onetik atera zen. Aurrez zer esango zuen jakin gabe ekin zion sermoiari. Moises Sinai menditik itzuli zeneko pasartea ekarri zuen gogora, legearen taulak eskuan zituela bere herritarrak urrezko txekorra gurtzen ari ziren unea. Sermoiak iraun zuen minutu eskasetan ehun bat aldiz errepikatu zituen Jainkoa eta Txekorra hitzak, ezer ulertzen ez zen aho korapilo antzeko batean. Hitz jarioa “amen” azkar batekin amaitu zuen.

Elizatik atera nintzenean etxearen aurreko jabearekin egin nuen topo. Begiraden esanahia. Gure begiradek egin zuten topo eta beldurra ikusi nuen bere begietan. Berak ondotxo zekien lorategiaren aldeko borrokarekin jarraituz gero zer gertatuko zitzaidan. Belaunaldietan pilatutako beldurra sumatu nuen emakume haren begiradan. Borroka hura galduta nuela jakiteak aske sentiarazi ninduen. Lorategi batek ez zuen nire bizitza osoa balio. Etxearentzat tristura izango zela nekien, oso panpoxa baitzen bera.

Batzarrera joan nintzen eta elizan bezala alkatearen aurrean eseri nintzen, lehen aulkian. Gizonak ez ninduen begiratu ere egin, ezta hurrik eman ere. Halako batean apeza sartu zen, ziztu bizian. Jendaurrean hitz egitera ohituta egonik, batzarre hartara joateko zergatik eskatu zioten, galdetu zuen ozenki. Alkateak esan zion herriak elizaren ondoan su txiki bat eraiki nahi zuela, haragiaren erretzeko, eta bere baimena nahi zuela. Apeza haserretu egin zen. “Batzarre honi ez dagokio elizaren lurrak aisialdirako erabiltzeko erabakia hartzea”, oihukatu zuen. Niri zuzen begiratu eta hala jarraitu zuen: “Beharrezkoa bada, nire odolarekin defendatuko dut elizaren lurra”. Gero adeitsuago, han zeudenei su txikia eraikitzeko zer egin behar zuten adierazi zien. Argi eta garbi utzi zuen bera ez zegoela sua eraikitzearen aurka, baina bai erabaki hura batzarreak hartzearen aurka.

Apeza, prestatu zitzaion iruzurraz ohartu zen. Nire etxearen aurreko jabeak han izateak adierazten zuen nire aurka deklaratzeko deitu zituztela. “Euren odola garbitu zuten” agoteak ziren, gizarteratuta zeuden eta ez zuten atzera begiratu nahi. Gatazka hasi zenean deitu egin nien, eta lehor eta gordinki erantzun zidaten: “Ez dugu deus jakin nahi”. Batzarreak erabakitakoak apezaren onespena behar zuen. Aktan, bera han izan zela jartzea nahikoa zen. Galdeketa egiten lehena izango zen, eta, berak alde egiterakoan, bilera hartakoek “beste erabaki” batzuk har zitzaketen, San Migel eguneko batzarre orokorrean eztabaidatzeko.

Dena neurri gabekoa zen. Hain neurrigabea! Kanpotik ikusita Erdi Aroko pastoral tragikomikoa zirudien: apezaren hitz potolo haiek (“Beharrezkoa bada, nire odolarekin defendatuko dut elizaren lurra”), etxearen aurreko jabeak hantxe eserita, txoko batean eta beldurtuta, ni neu, lehen aulkian eserita, alkatearen aurrean, isil isilik guziei aurre egiten. Norbaitek hesian alanbrea jartzeko baimena eskatu zuen. Eskatzaileak, aspaldi alkate izandakoak, bere garaian ukatu egin zion bertako bati hori bera egitea eta horrexegatik ukatu zioten baimena. Batzarrea erabakirik hartu gabe amaitu zen eta han hitz egin zenaren aktarik idatzi gabe.

Sarratea Platan

1985. urtean Paraguai eta Argentinatik itzuli bat egin nuen. Buenos Airesen Juan de Garai fundazioa bisitatu nuen eta han “usted ostenta el nombre de un benefactor de la patria Don Manuel de Sarratea” erran zidan idazkariak. Ikusmina sortu zidan eta hasi nintzen nire aitaren arbasoak ikertzen. Arakatu nituen inguruko elizak daten bila, aitaren aita nor zen, eta haren aitatxia, eta horrela, 1690. urtera ailegatu nintzen. Pedro Sarratea Sorondarena 1690an Oronozen sortu, Joanes Sarratea eta Catalina Sorondenaren iloba. Goienechea etxearen jabeak. Hortik aitzina, ez nuen deus aurkitu eta kaxa batean sartu eta ahantzi nituen paperak. Hogei urte mantsoago aurkitu nuen txostena, eta berriz ere, jakin-minak bultzaturik, Interneten hasi nintzen ikertzen.

Manuel Sarratea Buenos Airesen 1774ko abuztuaren 11n sortu eta 1849an Limogesen hil zen. Argentina nazioaren sortzaile aktiboa izan zen, lehendabiziko Hiru Aginte kide, aginte militarra, diplomatikoa eta Buenos Aires probintziako gobernadorea besteak beste. Itxura onekoa, hiztun hobea eta heziketa apartakoa, Erlazio publikotan abila eta arrakastatsua. Prestigio handia izan zuen garaian. Argentinako XIX. gizaldiaren lehen erdiko gertaeretan parte hartu zuen. Aita Martin Sarratea, Oñatin sortua, aitatxi Juan Manuel Zigan (Baztan) eta aitatxiren aitatxi… Joanes Sarratearen enborretik ni neu bezala?

Martin

Oñatin sortu zen 1731. urtean; 1750ean joan zen Buenos Airesera. Cadizetik atera zen; Martin

Altolagirrek hiru bidai txartel eskatu zituen idatziz beretzat eta bi morroientzako. Morroi haietako bat Martin Sarratea zen. Eta honela dator dokumentuan: Martin Simon Sarratea 19 años buen cuerpo, blanco, delgado y un lunar en el lado derecho de la cara…

1767an Tomasa Altolagirre bere ugazabaren alaba ezkondu zuen San Nicolas de Bari elizan emaztearen anaiak bedeinkatu ziten ezteiak. Altolagirre familia, ziren Albisturtik joanak Buenos Airesera eta han indartsuak ziren. Martin Altolaguirre Buenos Aireseko lehen botanikoa izan zen eta hamar mila zuhaitz landatu zituen Los Tapiales bere etxearen finkan. Intxaurrondoak adi bidez oraindik diraute. Etxea eta baratzak ondare historikoak dira. Ez dakigu zertan jardun zuen Martinek lehendabiziko urteetan. 1767. urtean Sarrateak bere ugazabaren alaba Tomasa Altolagirre ezkondu zuen. San Nicolas de Bari elizan, Frai Francisko Altolagirre emaztearen anaiak bedeinkatu zituen ezteiak. Merkataritzan ihardun zuen, esklabo tratante bizkorra, Karlos III.na Espainiako erregeak Madrilera deitu zuen esklabo garraioa prestatzeko.

1711. urtean Robert Harleyek The South Sea Company sortu zuen. Hego aldeko itsasoko merkataritzaren monopolioa lortu zuen (Asiento de Negros) esklabo harrapatzeko monopolioa. Kontratu honek 4.800 afrikar urteko, harrapatzeko ahalmena ematen zion. 30 urtez konpainiak burtsan kotizatu zuen eta kapitalismoaren lehen burtsa krisia bultzatu zuen. Jende anitz zorrak jana gelditu zen. Isaac Newton munduko zientzia gizon handienak bere aurrezki guztiak galdu zituen. Negozioek porrot egiten zuten. Baziren beren buruaz bertze egin zutenak ere. Konpainiak jarraitu zuen 1763 arte. Ingalaterratik ateratzen ziren jopu ontziak Ginea Golkoan afrikarrak harrapatu eta Rio de la Platara eramaten zituzten. Gero larrua, artilea, zilarra eta hainbat produkturekin itzultzen ziren esklabo ontziak.

Bi ontzi upategi handirekin egokitzea, ura eta janaria eramateko deposituak, ozpina desinfektatzeko, kanoiak frantsesen, portugesen, ingelesen, eta holandesen erasoei aurre egiteko eta kateak jopuen matxinadak kontrolatzeko eskatu zuen batzordeak. Ontziek bi mastakoak behar zuten izan zalu ibili ahal izateko. Sendagile bat, bi marinel eta pilotu bat espainolak izanen ziren. Itsasontzia Ingalaterrako ikurrarekin aterako zen, Ginea Golkoan esklaboak hartu eta Santo Tome irlan geldialdi bat eginen zuten tripulazioak atseden bat har zezan, eta mandioka irina frijola eta palma koipea prezio onean erostera, jopuei bazka egiteko, gero, Rio de la Platara ailegatzean ikurra aldatuko zuen espainola jarriz.

Portugesek egiten zuten bezala kostuak jaisteko marinel xeheak esklaboak izanen ziren. Denetara jopu bakoitza 155 peso kostatzen zen. Baker and Dawson konpainiarekin sinatu zen tratua bi urterako eta honek 6.000 afrikar urteko entregatzeko konpromisoa hartu zuen.

Merkantzia hautatu behar zen. Hoberenak, “pieza” 18 eta 25 urte bitarteko gizonezkoak. “Mulekones” 14 eta 25 bitartekoak eta neskatilak 10 eta 14 urterainokoak preziatuak ziren. Emaztekiak 25 urtetik beherakoak izan behar ziren. Itzuli zen Buenos Airesera jopu negozio azpiegitura Rio de la Platan antolatzera eta bitartean jauregia eraikin zuen Sarrateak.

Martin Sarratea Real Companía de Filipinas enpresaren partaide eta Buenos Aires eta Uruguaieko kaian konpainiaren apoderatua zen. Jopuak sartzeko barrakoiak eraikitzeko mandatua hartu zuen, eta ongi ezagutzen zuen The South Sea Companyk erabiltzen zituen areto erraldoiak udalari erosi eta prestatzen ari zela, Buenos Airesko biztanleek eragozpenak jarri zizkion usai, zarata eta eritasunak ekar zitzaketela jopuak etxe artean argudiatuz. Baino ez zen Sarratea gibelat egiten zuten horietakoa eta bertze terreno batzuk bere bizkar erosi eta aretoak prestatu zituen Principe eta Princesa jopu ontziak ailegatu zirenerako.

Principe ontzia Boni Gineatik 427 jopurekin atera zen, 363 bizirik ailegatu ziren. Princesak bide berdina egin zuen eta 412tik 349 afrikar soilik ailegatu ziren bizirik. Kaian 164 hil zirenekin batera konpainiak galera handiak izan zituen. Sarrateak Espainiako erregeari eskutitz bat zuzendu zion esklabo bakoitzerako kaian ordaindu behar zen zerga (9 peso) ez ordaintzea eskatuz. Erregeak onartu zuen eskaera. Negozioak porrot egin zuen eta bi urtetan bertan behera utzi zuen Carlos III.k jopu negozioa.

Baino ekintza ez zen gelditu. A los cuatro días de noviembre de 1799 se reciben quinientas cuarenta cabezas de negro. Contando con trescientos veinte mulecones de aprosimadamente quince años, y un centenar de muleques menores de diez años la mayoría tienen mala dentadura y estan muy flacos aunque con una buena alimentación serán aptos para el trabajo. Paper batean eskribitu zuen Martin Sarrateak. Principe jopu ontzian etorri ziren afrikarrak zenbatu eta gero. Geroago burdinaz markatu eta oraindik haragi errea usaia zeriela saltzen zituen Sarrateak jopuak. Hoberenak prezio onean, gajo eta herbalekin beherapenak egiten zituen. Gainera Ipar Amerikanoei fragata bat erosi zuen jopuak garraiatzeko. Santa Magdalena paratu zion izena. Benetan izen aproposa.

Martina

Fortuna handia egin zuen Martin Sarrateak. Jauregia eraiki zuen eta gizaldi bukaeran Buenos Aireseko etxe garrantzitsuenetakoa zen berea. Baina Sarratearen fortuna beltza zen eta hala edo nola garbitu behar zuen. 1791. urtean kapare ziurtagiria eskatu zuen Oñatin. Odolaren

garbitasun agiriaren txostenean horrela dator “natural de la villa de oñate, hijo lejitimo de Don Juan Sarratea natural de Ciga en el valle del Baztan, reino de Navarra en España”. Badirudi Baztango ondorengoa izateak kapare egiten zuela eta horrek baliabideak ematen zizkiola. 1441ean erregeak baztandarrak kapare egin zituen dekretuz: “Los vecinos et moradores en la dicha tierra de Baztan, así clerigos, como legos, fijosdalgos, francos et indepnes de toda pecha et servetud...”

19 urteko alaba Martina Sarratea ezkontzeko zegoen. Santiago Liniers zen ezkongaia. Gizonak ez zeukan dirurik, zorrak baizik, baina bai prestigioa. Fragata kapitaina zen eta Espainiako gobernuak bidali zuen Rio de la Platara ingelesen erasoetatik hiria defendatzera. Sarratea merkataria zen, diru anitz zeukan eta “aristokrazia” erosteko prest zegoen. Buenos Aireseko katedralean 1791. urtean, abuztuaren 3an ezkondu zen Martina. Frai Francisco Altolaguirrek, bere osabak, eman zion bedeinkazioa.

Liniers bikotea funtzionario soldata eta emaztearen familiaren laguntzarekin gainbizi zen. 1802an Santiago Liniers Misiones probintziako gobernadore izendatu zuten eta bere familiarekin Candelaria hirira joan zen. Han gauzak ez zitzaizkien nahi bezain ongi atera. Soldata ez zitzaien ordaintzen. Zazpi ume, Martina haurdun eta dirurik gabe, belaontzian Parana ibaia jaisten, Sarratea etxe aldera zihoazelarik, izurriteak jota, marinelen erdiak, etxekoandrearen zerbitzari larru beltza eta Martina bera zortzigarren haurra umatzean hil ziren.

El 29 de abril de 1805 di sepultura con entierro mayor en la capilla de las Conchas a Martina Sarratea legitima mujer de Santiago Liniers gobernador de Papes y Guaraní.

El 29 de abril de 1805 di sepultura con entierro menor al cadaver de Pilar Sarratea negra y libre.

Liniers familia Martin Sarratearen etxean bizi zen. 1806ko ekainaren 25ean ingelesek Buenos Aires gaineraso zuten, aise sartu ziren eta ezustean hiria zuten hartu. Conpañia de Filipinasek Buenos Aireseko fuertean gordeta zeukan altxorraren bila zebiltzan ingelesak baina Sobremonte erregeordeak altxorra hartu eta ihes egin zuen Cordobara. Orduan ingelesek kaiko ontziak hartuz hiria inguratu zuten errege ordea estutzeko. Merkatariek maltzurkeria handiz hartu zituzten harrapatzaileak. Martin Sarrateak bere etxean ongi etorria afari batekin eman zion Beresford almirante Ingelesari. Hasieratik kontrolatu eta entretenitu zituzten egozketa prestatzen zuten bitartean. Santiago Liniersek heroikiro defendatu zuen hiria eta abuztuaren 12an Beresford almirante berak etsipena sinatu zuen Sarratea etxean. Santiago Liniers ohore guztiekin hartu zuten hirian. Herriak, algara ikaragarrian, Buenos Aireseko kaleak bete zituen Liniersen desfileari jarraituz.

1810eko maiatzaren 25ean independentistek atxilotu eta abuztuaren 26an fusilatu zuten. Ez zituen ongi neurtu indarrak Santiagok: Sarratea familiak bizkarra eman zion. Ez zen jabetu otso artean bularretako dominek balio anitzik ez zutela.

Meltxora

Madame Stael (deitzen zuten) Martinen alabak solasaldi literarioak antolatzen zituen. Liberala

zen, eta bere etxean erein zen independentziaren hazia, bizi soziala etxeetan egiten zen garaian. Aurrea lau etxek zeukaten Escaladak Balbastrok Lucak eta Sarrateak Jabeak merkatariak ziren eta luxu handian bizi ziren. Emakumeak eragin handia ukan zuen iraultzan. Melchora neska ederra eta elegantzi handikoa zen eta bere etxeko saloietan astean behin egiten zituen tertuliak. Bisitariak jantzi eta apaingarri hoberenekin gaten ziren. Ezkongabeak bikote bila. Ezkonduak maitalea bila; Politikoak aukera; espiak informazioa; abertzaleek kide bila, Ilustrazio idazleen liburuak eskuz esku pasatzen zituzten. Garaian Buenos Airesen ez zegoen liburu dendarik. Liburutegiak pribatuak ziren. Meltxorak artistak babestu zituen, emakumearen emantzipazioaren alde lan egin eta iraultza bultzatu zuen.

1776. urtean Ipar Estatu Batuek independentzia deklaratu zuen eta Giza Eskubideak sinatu. Jabego pribatua eta merkataritza librea ere sinatu zituzten. Horrek eragin handia ukan zuen batez ere kriollo gizartean. Agintariek zentsura handia ezarri zuten. Voltairen, Rousseauren, Montesquieuren edo Dideroten liburuek ez zuten aduana pasatzen baina beti gertatzen den bezala, ez dago debekatzea bertzerik jendea zerbait egitera bultzatzeko, eta hala edo nola jendea filosofia berriez jabetzen zen. Metropolioak erregeordea, kargu garrantzitsuak eta funtzionarioak ezartzen zituen. Espainiatik bidaltzen zituzten. Nolabait kriolloak bigarren mailakoak sentitzen ziren. Gero eta gehiago ziren independentziaren alde zeudenak.

Haragi kanapeak azukrearekin hornituak, urdaiazpikoa, ardo portugesa, fruitu zukuak, txokolatea… eskaintzen ziren bileretan. Kartetan jokatzen zuten. Altxapeka ere aritzen ziren. Ordu ttikiak ematen zieten polka dantzan. Dudarik gabe atseginak izanen ziren Meltxora Sarratearen tertuliak.

Meltxorak, liberala, feminista, intelektuala, zenak iraultza sakonki bizi zuen. Manuel bere anaiarekin elkartasun handia ukan zuen. Biek hautsi zituzten metropoliarekiko kateak. Ez zen erraza garaia emakume liberalentzat, gizonaren babesean bizi baitziren. Ez zuten etxetik kanpo lanik egiten. Ez zieten Politikan aukerarik ematen. Etxeetan kondenatuta zeuden eta etxeetan hasi zuten iraultza.

Baziren senar hilaren fusila hartu eta gudara joan zirenak, gudarako urrezko bitxiak saldu eta dirua biltzen zutenak, edo jantziak josten zituztenak gudariak beztitzeko. Madame Estael etxean gelditu zen, baina etxea ireki egin zuen. Gaudinen Apezaren zelibatoaren eragozpenei buruzko oharrak Pazos Kandik itzulitako lana 1816an Meltxoraren tertulian aztertu zen. Vicente Pasos Silva, indio aymara, apeza zen eta bere ama hizkuntzara Argentina independentzia aitorpena itzuli zuen. Londresen Manuel Sarraterekin egon eta bere lana elkarrekin argitaratu zuten. Apeza izateari utzi eta ezkondu zen. Pazos Kandik Buenos Airesko Gazeta sortu zuen.

Manuel

Martin Sarratea bere semeari heziketa apartekoa ematen saiatu zen. Hamar urteko mutikoarekin familia osoa etorri zenean Euskal Herrira Bergaran Seminario patriotico vascongado deitzen zen eskolan utzi zuen mutikoa. Goi mailako eskola zen. Peñaflorida kondeak bultzatua. Prestigio handia lortu zuen eskolak: bertan intelektual anitz formatu zen.

Bergarako eskola hetsi zenean bertako artxiboa Herriko artxibo orokorrera eraman zuten. Joan nintzen ea ze dokumentazio zegoen Manuel Sarrateari buruz, eta eskolan egondakoen zerrendan zetorren.

Ordenagailutik atera zidaten zerrenda. Beraz, datu hotzak. Baina mutikoaren gastu xeheak, kaier polit batean eskuz idatziak eskuratu zizkidaten, koadernoa eskuan neukala zirrara sumatu nuen. Mutikoak ukitutako berbera ukitzen ari nintzen. Kaiera anitz erabilia zen. Kaligrafia ederrez idatzia. Berrogei bat mutilen datuak zeuzkan, bakoitzari horri alde bat zetxekion, eta sei hilabeteko gastuen xehetasunak zetozen. Gaineko aldean izena eta abizena; gero beharkizunen zerrenda, eta horrela zen; Igandetako saria. Sastrea. Oinetako konponketak. Posta zergak. …. Eta

denetara 1.043-30 real. Atalaren beheko partean familiak izendatutako administrariaren izena: Manuel Arabolaza. Manuelek denetara zazpi urte egin zituen Bergarako eskolan. 1785. urtean abuztuan ailegatu zen, eta 1792. urtean apirilean atera. Gero, Cadizen familiaren negozioetan lan egin zuen non frantsesa eta ingelesa ikasi zituen.

1800. urtean urtarrilaren 2an Buenos Aires hirirako bi txartel bidaia eskatu zituen Sevillan. Berarentzat eta Miguel Antonio Barrena bere morroiarentzat. Manuel Sarratea 24 urterekin ailegatu zen Buenos Airesera. Beraz 13 urte egon zen etxetik kanpo. Agian arrebaren ezteietara joanen zen, baina ez daukagu daturik. Garaiko grabatuen arabera mutil ederra zen, aberatsa eta arrakastatsu, kriolloa eta abertzalea, independentziaren alde beti lan egin zuena. Eztabaidazalea izan zen, kontraesan anitz izan zituen bere ekintza publikoak. Ilustrazioaren ideiak tinko barneratu zituen.

Iraultza hasierako ekintzek ikaratu zuten Buenos Aires. Kriolloek merkataritza menperatzen zuten. Berez metropoliak zeukan merkatuaren monopolioa. Baina kontrabandoa “legezkua” zen eta kriolloen esku zegoen. Haiek gogorki, indartuak, independentziaren aldeko urratsak hasi zituzten. Bertze aldea metropoliaren funtzionarioak eta errege ordearen inguruan profitatzen zutenak osatzen zuten.

1810. urtean Maiatzako iraultza izan zen: Argentina estatu berriaren sorrera. Metropolian bi urte lehenago Fernando VII.a erregeak Baionan abdikatu zuen Jose Bonaparteren alde. Buenos Airesen gaizki hartu zuten Frantziaren jabegoa eta Baltasar Hidalgo Cisneros Espainiako erregeordea bota eta kriolloek Cornelio Saavedra lehendakari gobernu bat ezarri zuten. Gobernu honek Fernando VII.aren izenean gobernatzen zuen nahiz eta independentziaren alde egon. Gobernua kontserbadorea zen. Agintariak aldatu nahi zituen baina hortik aitzina gauzak berdintsu nahi zituen. Baziren, aldiz, benetako iraultza egin behar zela uste zutenak. Eta Espainiaren aurka egiteko taldeek zuten adostasuna hautsi zen Cisneros bota ondoren.

Hamahiru hilabete geroago, disidente talde batek bota zuen Saavedra eta lehen triunbiratu edo hiruko aginte gobernua ezarri zuen. Manuel Sarratea, Feliciano Chiclana eta Juan Jose Pasok osatu zuten. Rivadivia idazkari. Metropoliarekin erabat moztu nahi zuten eta gizarte kriolloen indarra zeukaten. Baina aginte berriek traba handiak aurkitu zituzten. Uruguain Artigas-ek nekazari eta langileen artean ejertzito bat osatu eta gobernu popular eta ezkertiar bat ezarri nahi zuen Rio de la Platan. Aldiz, Sarratearen taldeek gizarte kosmopolita eta aurrerakoia nahi zuten. Perun jauntxoen erasoei, eta bertzetik Portugesei ibaian aurre egin behar zieten. Sarratea bidali zuten Uruguaira jauntxoei aurre egin gabe negoziaketa bidez ejertzitoaren jabegoa hartzera. Baina ez zuen arrakasta handirik ukan. Triunbiratuak hamahiru hilabete iraun zuen eta Lau aginteko gobernua osatu zenean Sarratea kanpoan gelditu zen. Baina ejertzitoaren buru jarraitu zuen.

1814an iraultzaileek gatazkak gainditurik Madrilera bidali zuten Sarratea Espainiako gobernuarekin bakea negoziatzera. Autonomia baten truke metropoliaren jabegoa onartzeko prest zeuden. Baina Madrilen traidoretzat zuten eta Londresera ihes egin zuen. Rivadivia eta Belgrano misio diplomatikoan zeuden Londresen eta haiekin errefuxiatu zen. Hemen ere ekintza xelebre baten mezulari izan zen. Argentina herri ikusgarria nahi zuten, eta errege baten beharra zeukatela uste zuten. Francisco de Paula Fernando VII.aren anaia zen aukeratua. Negoziazioak nahiko aurreratu zituzten. Konstituzioaren aurreproiektu bat eta guzti idatzi zuten. Baina honek azkenean gibelerat egin zuen eta orduan bahitu eta bortxan Buenos Airesera eraman eta errege egitea otu zitzaien. Gezurra badirudi ere ideia garaian nahiko onartua izan zen Napoleon bera eta Jose San Martin ere aukeraren alde zeudelarik. Ekintzak ez zuen emaitzarik eman, batez ere Napoleon Espainiatik atera eta Fernando VII.a itzuli zelako.

Londresen Belgrano eta Rivadiviarekin negoziaketa xelebre hau mamitzen zuen aldian gaua giroa profitatu zuen Sarrateak. Garai honetan ezagutu zuen Lord Byron herri zapalduen babeslea, olerkaria eta intelektual ikonoklasta eta adiskide minak egin ziren.

1815an Pueyredón lehendakariak deitu zuen eta ministro izendatu zuen. Baina denbora guti barru traidore izatea leporatu zioten. Eta Uruguaira espetxeratu zuten. Politika utzi eta Lujanen erretiratu zen. Ezkondu zen Josefina Marinekin eta hiru seme izan zituen. Lurrak erosi eta laborantzan jardun zuen. Egun bere ondorengoek jarraitzen dute etxaldearekin.

Berriz ere deitu eta 1820an Buenos Aireseko gobernadore izendatu zuten. Errepublika berri garaian bakea lortzeko pauso zehatzak eman zituen. Guda zibila amaitzeko probintzietako Jauntxoekin tratu bat sinatzea zuen lortu. Tratado del Pilar Dokumentua berak idatzi zuen. Hiru puntu garrantzitsu zeuzkan dokumentuak:

Lehenengoa- Nazioaren batasuna ageriko egin.

Bigarrena- Probintzietako autonomia baieztatu.

Hirugarrena- Gobernua federala deklaratu.

Ez zen erraza izan negoziaketa. Dokumentu ofizialaz aparte bertze txosten bat isilpean sinatu zuen jauntxoekin. Dokumentu honen bitartez armamentua ematen zien probintzietako arduradunei. Militarrak jabetu zirenean bere aurka egin zuten, eta ezin izan zituen kontrolatu. Kargua utzi eta Uruguai eta Argentina arteko gudan Artigas bere betiko etsaia zapaldu zuen. Ekintza hau izan zen bere arrakasta pertsonalik handiena.

Politika utzi eta berriz ere bere aziendan zegoela Rivadavia Buenos Aires Republikako lehen presidenteak deitu zuen 1826an eta Londresera bidali zuen Argentina enbaxada buru. Uruguai eta Buenos Aires arteko betiko liskarrari bukaera eman zion. Lord Strafordekin negoziatu zuen bi herrien segregazioa. Gero Parisen ireki zuen Argentinako enbaxada, garaiko kargu garrantzitsuenetakoa. Negoziatzen jarraitu zuen baina bere herriaren bakea ez zuen ezagutu. 1849an Euskal Herritik itzuli bat egin ondoren Limogesen hil zen. Gorpua Buenos Airesera eraman zuten.

Manuel Sarrateak Buenos Aireseko kale eta enparantza bati izena ematen dio. Anitz eskribitu zuen, kaligrafia polita zeukan. Adituak, dekretuak, akta ofizialak… pertsonalki idazten zituen. Iraultza kideekin ere korrespondentzia handia mantendu zuen. Argentina errepublika berriaren enbaxadore dotorea. Bakearen ideiari handia. Nahiz eta bere ekintzak zuri-beltzak izan, orokorrean aitzindari bat izan zen. Argentina nazioaren sorrera zalapartari hartan ez zuen amore eman eta deitzen zuten aldiro han egon zen. Intentsitatez bizi zuen iraultza.

Azkenik Parisen bere bulego erosoan nostalgiaz behatuko zuen gibelerat, eta, batek daki, agian nostalgiak berak mugiturik eginen zuen Euskal Herritik azken itzulia.

Martin Sarrateak hamabi ume izan zituen. Adinez oso nagusi hil zen. Bere etxeak, 1788an eraikina Venezuela kalea 469an, oraindik dirau. Kolonial estilokoa, sabaia teilatua, ate eta leihoak zurezkoak, denetara hiru mila metro koadro, erdian patio ederrarekin. Bere alaba Juana Sarrateak heredatu zuen. Fatxadan oroigarri bat dauka. Eta horrela dio:

“A don Santiago de Liniers jefe de la Gloriosa Reconquista y heroica defensa de Buenos Aires. 12 de agosto de 1806- 5 de julio de 1807”. Monumentu historikoa da.

Liniers eta Peritxona

Militar frantsesa zen Santiago de Liniers y Bremond (Niort, Frantzia, 1753ko uztailak 25 - Rio de la Plata, Argentina, 1810ko abuztuak 26), Maltako Ordenako zaldun gurutzeduna, San Juan Ordenako zalduna, Montesa Ordenako zalduna, Errege Armadako ontzi kapitaina. Bertzeak bertze, Espainiako Koroaren ondasun administratzaile eta erregeorde izan zen halaber Rio de la Platan.

Jaka urdin-gorrian, urrez azpilduriko papar hegaletan nekez kabitzen ziren Santiagoren domina guziak, gustu handiz ageri nahiko zituenak. Bere gudarien buru desfilatu zuen egun hartan Buenos Airesko kaleetan, jendearen “Liniers!, Liniers!, Liniers!” oihuek erdi zorabiaturik zeukatela. Kalea hartu zuten hiriko biztanleek. Esklaboak aratzeak erretzen ari ziren bitartean, upategiak hustu zituzten tabernariek. Nagusi, zerbitzari, esklabo, etxekoandre, neskatxa, inude eta besoetako haurrak… besta giroan eta algara hordigarrian bilduak ziren guziak, banden himno militarren soinuan, Allons enfants de la patrie, le jour de gloire est arrivé…, Erretirotik Maiatzeko Plaza aldera baitzihoazen soldaduak. Merced kalean ziren ordurako eta, Corrientes kalearekiko bidegurutzean, painelu batek moztu zion bidea kapitainari. Ezpataren punttarekin hartu zuen Santiagok oparia, eta burua gora egitean, ileordeko irineztatua hegaldaka hasi eta, besoa disimulu handienaz luzatuz, bere tokira kapelua eramaten zuen bitartean, zeremoniatsu agurtu zuen painelua bere etxeko leihotik bota zion emakumea. Hogeita hamar urteko emakume ederra zen. Ana Perichon zeritzan eta frantsesa zen, bera bezala.

Ana Perchon 1775an Reunion irlan sortu zen eta 1792an Thomas O’Gormanekin ezkondu. Gertakari nagusia izan zen Buenos Airesko kaira Maria Eugenia fragata iritsi zen egun hura. Itsasontzian familia xelebre bat heldu zen. Bikote bat hiru seme eta alaba batekin, hemeretzi jopu larru beltz animaliako zama bizkar gainean eta hiru kutxa erraldoi. Elegante jantzirik desfileak herria gurutzatu zuen biztanleen harridura sortuz. Ana senidetan zaharrena, edertasun handiko neska ezkon berria zen, baina senarra ez zetorren berarekin, gizona, Afrikan zeuzkan negozioak zuzentzen gelditua zen. Aferek maiz eramaten zuten Thomas Platara, batez ere ontziak esklaboz lepo hartara iristen zirenean. Eta senarraren bisitek Anari bi mutiko eman zizkion.

Ana ongi egokitu zen Platan, etxalde eder baten jabe, esklaboz lagundua, haren saloietan egiten

zituzten hiriko merkatariek eta kontrabandistek tratu eta negozio. Herritarrek laster paratu zioten izengoitia; horrela “Perichona” erraten zioten. Liniers erregeordea Perichonarekin erotu zen; berandu sartu eta goiz ateratzen hasi zen haren etxetik. Laster herriko zumardian besotik helduta paseoan ibiltzen hasi ziren. Egun batean maitalearen etxeko eskaileretan Santiagori gizon batek entzun nahi ez zuena erran zion eta joka hasi ziren, bigarren aldiz ileordekoa hegan joan zitzaion, eta jendeak istiak atera zizkion. Santiagok ez zuen gibelat egiteko asmorik, are gutxiago; emakumea babestu nahian haren etxearen atarian aga bat Frantziako ikurrarekin paratzeko agindua eman zuen eta emakumearekin lo egiten hasi zen.

Garaiko gizarte puritanoak ez zituen horrelakoak ongi hartzen, Santiago fama galtzen hasi zen, eta goititu zuten bezala beheititu ere. Buenos Airesko Kontearen domina eskatu izana Espainako koruari; edo Afrikatik 1.000 esklabo garraiatzeko baimena lortu izanak, ez zuen gizona anitz laguntzen, baina Maria Carmen Liniers Sarratea hamasei urteko bere alaba Juan Bautista Perichon hogeita zortziko Anaren anaiarekin, Katedralean besta ikaragarrian ezkondu zirenean Espainiako erregeen baimenik gabe. Jendea arras haserretu zen.

Camila eta Ladislao

Mutila apeza zen; neska, familia nagusi bateko alaba. Orduan, egoera haietan jartzen ziren muga guztien gainetik pasa eta maitemindu egin ziren, bai eta amodio hartan erre ere. Bikotea fusilatzeko agindua eman zuen Juan Manuel de Rosas lehendakariak, neska haurdun zela ongi jakin arren. Socorro eliza, Suipacha y Juncal herrian, izan zen zoritxarreko amodio horren hasieraren lekuko. 1847. urtean eskandalu ikaragarria sortu zuen gertaera hark Buenos Aires inguruko herri burges, dotore eta lasai hartan.

Amatxirengandik heldu zitzaion sedukzio artea Camila O´Gorman, hemeretzi urteko neska eder eta nortasun handikoari, Ana Perichon, Santiago Liniers erregeordearen maitale izan zena, baitzuen amatxi. Leinu porteño zahar batekoak ziren jatorriz O’Gormandarrak, eta Rosas lehendakariaren beraren lagun handiak: Camilaren adinekoa eta lagun mina zen, hain zuzen ere, haren alaba Manuela Rosas.

Tucumanetik etorria zen Ladislao Gutierrez, Socorro elizara apez. Hogeita lau urteko mutila, azkarra, hiztun ona eta atsegina. Amaren jatorri aimarari ohore eginez, larru beltzaran, begi bizi eta ile beltz kizkur ederren jabea zen. Berehala erreparatu zion apezak Camilaren xarmari, eta Eduardo O´Gorman anaiaren apez laguna zenez, arazorik gabe zuen ezagutu neska.

Bizitzako sasoirik hoberenean zeudelarik, maitasunaren eromenean galdu ziren neska eta mutila. Elizan ikusten zuten elkar, fedearen aurrean zituen zalantzak azaltzen zizkion neskak, eta bereak ere bazituela hauteman zion mutilak. Astunegia zitzaion zelibatoaren zama. Astuna eta zentzugabea, naturaren aurkakoa. Jainkoa nonbait izatekotan, hark berak emana ziokeen maitatzeko ahalmena. Bazuen gibelerat jotzeko eskubidea, eta eginak zituen botoek ez zuten egoera berri hartan balio. Berritik hasiko zuen bizia. Maite zuen emakumea Jainkoaren aitzinean eginen zuen berea, argi asko baitzekien munduaren aurrean ezinezkoa izanen zela.

Biziki maitemindua zen Camila, ezin zuen gizon hura gabe bizi. Eta ihesa prestatzen hasi ziren. Zakuto batean arropa batzuk, jateko zerbait eta ahal izan zuten dirua bildu ondoren, bi zaldi hartu eta Lujan aldera atera ziren 1847. abenduaren 12an. Lujanen, tokia utzi zien ostatu jabe batek etxearen gibeleko belaian, eta izarpean elkarrekin lo egin zuten lehendabiziko aldiz.

Hamar egun geroago, gobernadorearen aurrean salatu zuen Adolfo O´Gormanek “egundaino ezagutu ez den ekintza ikaragarri” hura. Eta “nornahik miserable, zorigaizto, dohakabe horiek nonahi aurkiturik ere, ekar ditzala” eskatu zion Medrano apezpikuak gobernadoreari, “justiziak agintzen duen arabera zigortuak izan daitezen”.

Zortea lagun zutela itxuraz, 1847ko otsailean paperak egin zituzten gazteek nortasun faltsuekin, bai eta pasaportea ere Brasilera joateko asmoz. Baina dirurik gabe gelditu ziren eta, Goya izeneko herri ttiki batean haur eskolarik ez zegoela ikusirik, eskola bat zuten antolatu aurrezki batzuk bildu nahian. Lau hilabete iraun zuten bertan, uztailean apez bat agertu eta Ladislao ezagutu zuen arte. Argiaren abiaduran zabaldu zuen albistea: biharamunean bertan atxilotu eta inkomunikatu zituzten, gobernadorearen aginduz.

Gertatuaren berri jakin zueneko, atxilotuak Santos Lugares, garai hartako espetxe gogorrenera, karro banatan eramateko agindu zuen Rosas lehendakariak. Ikara betean ziren maitaleak, euren artean eta munduarekin ezin hitz egin zezaketela. Hala eta guziaz ere, Manolita Rosasi gutun bat helaraztea lortu zuen Camilak. Abuztuaren 8an erantzun zion lehendakariaren alabak, biziari gogor eusteko eta itxaropena ez galtzeko eskatuz eta, arazoa konponbidean zegoela adierazi ondoren, Buenos Airesera lehenbailehen itzuliko zirela adieraziz. Liburu batzuk ere bidali zizkion Ladislaori. Aldi berean, komentu baten bila hasi zen Manuela bere lagunarentzako. Baina Rosasek ez zuen bikotea Buenos Airesen nahi, atxilotuak errazago defendatuko baitziren beharbada hiriburuan, eta hain guti bere alabaren erruki eskaerei erantzun. Bestalde, “egin zuenagatik ez zegoela damuturik, Jainkoarekin bakean zela” aitortu zuen Camilak espetxean. “Noraino ailegatu behar dugu, emakume izanik Jainkoarekin zuzenean komunikatzen hasten badira? Lutero usaina dario… arras arriskutsua da auzi hau”, erran zuen lehendakariak. Zalu eta zehatz ibiliko zen.

Argi hastean ailegatu ziren gobernadorearen gudariak. Zaldi trostan eta, beti egiten zuten bezala, zarata ikaragarrian, ate joka, oihuka… Apelazio edo defentsarako aukerarik eman gabe, bikotea fusilatzeko agindu zuen Rosasek. Orduan, zaldiak lehertzeko zorian bidali zituen espetxeko zuzendariak bi zaldun, lehendakariari neska haurdun zegoela gaztigatzera. Bertze bi igorri zituen Manuelarengana, mezu berdinarekin. Manuelak, ordea, egundaino ez zuen mezu hura jasoko.

Eguzkia oraindik apal, konfesatzeko aukera eman ondoren, zapi banarekin estali zizkieten begiak bi akusatuei. Eserleku banatan lotu eta gero, bi hagaren gainen eraman zuten lau gudarik atxilotu bakoitza espetxeko patiora, soinu banda eskoltan zutela.

Luzea egin zitzaion bidea Camilari. Ostikoka sumatzen zuen umea sabelean, bi eskuekin laztantzen zuen haurtxoa, eta haren bihotzaren taupadak, “tap… tap… tap…”, sumatzen zituen. Ninia ez! Ninia ez! Ez iezadazue ninia hil!, errepikatzen zuen behin eta berriz oihuka bere indar guziekin. Baina inork ez zion aditzen, soinu joleen doinua bikoiztu egin zen espetxeko korridorean. Hain zen estua eta apala, ezen kobazulo bat ematen zuen. Hurbilean sumatzen zuen Ladislao, bere maitea, haren ahatsa, haren usaina… Bere gizona zen eta harengana luzatzen zuen eskua, baina itsuek egiten duten modura, zortea tentatuz. Oihuka aditzen zuen gizona, ero baten moduan. Hil nazazue, baina utz ezazue bizirik nire emaztea, eta nire haurra! Ez ezazue nire semea hil!, errepikatzen zuen behin eta berriz ikaragarrizko doinu lazgarrian.

Antzerti batean bezala ari zen hogei urtetan bizi izanikoa ikusten. Ama, beti dotore, etxea zuzentzen, zerbitzua gobernatzen. Aita beti bere negozioetan, etxera opariekin itzultzen aldiro. Familia arteko bazkariak, bazkalondoko egonaldiak. Anai-arreben arteko jostetak. Ingeles klaseak, piano ikasketak,… Jostunak egiten zizkion soinekoak, hamabortz urteak ospatzeko egin zion arrosa koloreko hura bereziki, benetan polita, muselinaz landua, bere lehen emakume soinekoa, maukarik gabea eta bular erdia agerian uzten zuena. Eta amak elizara joateko erosi zion foulard loreztatu hura, emakume bati bezala ilea estaltzen ziona. Hasia zen ordurako mutilen begirada sumatzen eta anitz gustatzen zitzaion.

Lehendakariaren etxeko baratzean egiten zituzten bestetara joaten hasi zen egun haiek oroitu zituen. Eta Manuela lagunarekin batera mutilekin irrika ibiltzen ziren egun haiek…

Ongi oroitzen zuen Ladislao herriko elizara apez etorri zenekoa. Ordura arte, amarekin joana zen beti elizara, gogo anitzik gabe. Baina apez berriarekin gero eta atseginago egiten zitzaion meza, anitz gustatzen zitzaizkion haren sermoiak…

“Nire ninia!”, min egiten zion, sabela lehertu nahian “Nini maitea!”, umea laztantzen negar, negar, eta negar.

Camila neurea, badakit neurekin hiltzera zatozela. Munduan ezin izan dugu elkarrekin bizi, zeruan bilduko gara betiko Jinkoarekin. Maite zaitut. Zure Gutierrez. Oihuka bidali zion azken agurra bere maiteari, baina Camilak nekez adi ziezaioken, negar zotinka etsipenak jana baitzegoen gaixoa…

Gazteak patioaren erdian utzi, eta fusilak kargatu zituzten zortzi borreroek. Gero, alde batean jarri eta, danborren arrada ikaragarrian, lau tirok kasatu zuten Ladislao, eta hiruk Camila, huts egin baitzuen laugarrenak. Hemezortzigarren eguna zuen 1848ko abuztuak. Camilak hogei urte zituen, eta haurdunaldiko zortzigarren hilabetean zegoen.

Ondorio larriak ekarri zituen gertaera horrek, behera erori baitzen haren ondorioz Juan Manuel de Rosasen gobernua.

Militantea

Josetxo militantea zen. Lehendabiziko semea, bi gaztetxo, haren aita eta ama. Bi amatxi eta aitatxi bi, estatusa estreinatzen. Anitz bestatua izan zen iaio berria eguberriak baitziren. Ospitalera arreba ttikia ezagutzera eraman zuen aitak, bi urte eginak zituen mutikoak ordurako. Aitak automobila erosi eta asteburuetan beti parrandan xarmantki ibiltzen zen familia.

Zoriontsuak zirela uste zuten inguruan, itxura ona ematen baitzuten. Zazpi urte zituen mutikoak aitak etxetik alde egin zuenean. Ama, jostuna beti lanean; diruz doidoi, finitu ziren fantasiak. Hasieran asteburutan joaten ziren anai arrebak aitarekin, baina hark automobila galdu zuenean, ia ez zuten ikusten. Ongi ikasten zuen ikastolan mutikoak, eta kirola anitz maite zuen. Egokitzapen sozial aldetik integratua. Aise egiten zen giro gehienetara.

Ez zekien noiztik zen militantea, ezta zergatik ere. Horrela suertatu zelako nonbait. Herri ttiki batean sortu eta bizi zen. Ikastolan hasi berria zen diktadorea hil zenean. Kartel eta pintadaz betetako kaleetan jolastu zuen lagunekin estreinako aldiz. Oraindik galtza motzetan, ez zen oroitzen noiz jarri zuen estreinako kartela; ezta nork manatu zion paratzea ere; edo oroitzen zen; baliteke lehendabiziko aldi hartaz oroitzea, baina handik aitzina galdu zuen kontua. Haren bizia goiz makurtu zen, eta gibelat egiteko aukerarik gabeko bidean sartu. Taldearen hasierako ekintza inozoak, hagitz goraipatuak izan ziren. Udaletxean pleno bat orroka lehertzea, edo ikurrin erraldoi bat herriko harresian jartzea, balentria handia zen hamalau urteko mutiko kozkorrentzat.

Josetxo ama eta arrebarekin bizi zen. Institutuan fundamentu handirik ez zuen egin, eta amak ofizio bat ikasteko lanbide heziketetara zuzendu zuen, eta mekanikari ikasten hasi zen. Ama maite zuen, baina ezin zitzaion mintzo, ezin zion bere bihotza ireki, eta bien artean harresi bat sortu zen. Mutila berez irekia eta alaia, iheskor eta betizu bihurtu zen, aspaldi ikasi baitzuen bere ekintzen berri ez ematen, bakarrik eraman beharreko zama zen, beraz, pisu handiko zama hura. Beti bakarrik, egunkaria besapean betiko tabernara, taberna ilun eta zaratatsu hartan, betiko diskoak dezibel gorenean. Betiko lagunak han, janzkera kolorebakarrekoak, denak berdin. Ele gutxiko taldea zen berea, ia silababakarrekoa. Arbasoen herria askatzeko hautatuak izan ziren; pribilegio handia, aitzindariak ziren. Koktel Molotov usaina hordigarria zitzaien, zakar ontzien suekin kitzikatzen ziren.

Ipar Aldera joan zen lehendabiziko aldi hartan, iraultza buruak ezagutu zituen eta haien onespena hartu, pistola eman baitzioten. Hemezortzi urte bete berria zen Josetxo, eta bizarraren egiteko komando buru egin zuten. Hiru ziren talde kide, txosten bat eskuratu zieten automobil azpian lehergailuak jartzen ikasteko, eta ekintzak egiteko azpiegitura zuten ezagutu. Automobilak ebatsi, matrikula faltsuak lortu, produktu kimikoak...

Biziak baditu bere legeak, eta ez gara beti gure buruaren jabe. Baina hori oraindik ez zekien Josetxok neska berri bat ezagutu zuenean. Era bat aparta, orduraino ezagutu zuen neskarik politena, atseginena, alaia eta berba onekoa. Sagardotegi batean gertatu zen, bakailao tortilla eta idi txuleta mahai beraren bueltan dastatu zuten. Maialen zuen izen; neskaren lurrin freskoa, haren begien distira, haren ilearen urre kolorea... ezezaguna, berria, egiten zitzaion; neskaren atentzio osoa zeukan, eta horrek mutila handitu egin zuen; afal ostean pote batzuk hartzera joan ziren, eta neskari telefono zenbakia eskatzea ausartu zen. Ongi zekien horrelakorik ezin zuela egin. Buruz ikasi zenbakia eta paretxoa hautsi zuen. Taldearekiko traizio handia zen. Arau zorrotz pean egin zen talde kide, eta sartzea erraza bazen, ez hala ateratzea, eta hori arras ongi zekien Josetxok.

Biluzik ohatzean sartu eta argia itzali zuen. Loak hartu ezinik, neskaren iduriak jarraitzen zion. Estreinako aldiz zeraman bizimodua zalantzan jartzen hasi zen. Militantziaren bakardadea, militantziaren bide ilun eta estuak argi ikusten hasi zen. Eta, aspaldian ez bezala fantasiari eman zion aukera; neskaren ezpainak musuka erdi lo gelditu zen.

Tailer batean lana lortu zuen Josetxok. Automobilak konpontzen gustura aritzen zen, eta bere burua hornitzeko haina irabazten zuen. Maiz hartzen zuen autobusa ilunabarrean, eta Donostiako alde zaharrera hurbiltzen, neska ikusteko irrikan. Batzuetan ikusten zuen lagunekin irrika, txantxetan; durduzaz eta dardaraz, zirrara osoan hurbiltzen zitzaion neskari. Neskak irribarretsu hartzen zuen, limur zoragarri hark, olgetan, ziri sartzen, mutila txoratzen zuen. Josetxo zalantzak jana zegoen. Bere buruarekiko konfiantza galtzen ari zen. Ahul eta sentibera, niregatik dago? gustuko nau? Maialen! Maialen! Maialen! mailu bat zen neskaren izena bere buruan.

Estugarri, itolarrian negarra zeriola biltzen zen ohatzera. Bizia bikoiztu izan balitzaio bezala sentitzen hasi zen. Bere lehen ekintza prest zegoen, lehergailua egina, objektiboa zehaztua, eguna eta ordua adostea gelditzen zen. Aukera izan balu ez zukeen eginen, baina, bazekien ezin zuela gibelat egin. Azken ekintza izanen zela erabaki zuen. Erabakia hustu zuen, indargabetu, ahuldu; leize sakon baten barruan ikusten zuen bere bizia, eta leize haren hondarrean, beltza, dena beltza...

Lagun baten aitaren xaian prestatu zuen lehergailua. Ez zekien nor zen biktima, ez zen bere ardura. Talde kide biek objektiboa artatua zuten; gauero zelatari motoan joaten baitziren. Eguna eta ordua adostua zutela, Josetxok lehergailua motxilan sartu zuen, eta garajean konpontzen ari zen bezero baten kotxean sartu. Arratsaldeko zortziak ziren. Goizeko ordu bitan gelditua zen Easo aparkaleku parean. Kideak zain egonen ziren eta elkarrekin joanen ziren ekintza burutzera.

Sei ordu, sei ordu luzeak, sei ordu kiratsak gelditzen zitzaizkion. Eta Maialeni deitu zion. Ez zekien nondik atera zuen adorea, baina deitu zion, eta neska etxean zegoen gainera. Ez zen erraza izan haren konbentzitzea, azkenik, garagardo bat hartzeko haineko tartea hartuko zuela erran zion, eta ordu erdi batean kai parean ostatu baten terrazan gelditu ziren. Josetxok automobila hartu eta zuzenean aparkalekuan utzi zuen, etxetik hogei kilometrora. Arin abiatu zen, lastaren gabe, loturaren gabe, maitasunaren bila.

Zertaz mintzatu ziren? Ezerez, eta denez, sedukzio joko leun eta zalantzati hartan. Premia sartu zitzaion Maialeni, berandu ari zitzaiola egiten erran zion, biharamun goizean azterketa bat zeukan, eta etxean errietan eginen ziotelako. Bazihoazten gazteak Kontxako hondartzatik Ondarreta aldera, itsas behera, arras behera egun hartan, ze oinez joan baitzitekeen Haizeen Orraziraino. Alderdi Eder parean eskutik helduak elkarri beha gelditu ziren gazteak. Besarka gozo batean bildu ziren eta batean, neska laxatu eta lasterka eskuarekin aio eginez galdu zuen hegian. Zein iheslari, gibelat beha gelditu zen Josetxo, zeru mugarantz.

Lau ordu, lau ordu gelditzen zitzaizkion. Lau ordu luze eta kiratsak; taberna bitan egon zen denbora galtzen, denbora egiten. Kaleak ustu ziren, leihoak ilundu eta kotxeak gelditu. Bakar bakarrik aparkalekura hurbildu eta kotxean sartu zen. Ordu bitan atera zen eta kideak moto batean zain zeuzkan, solasik egin gabe jarraitu zien, eta zuzenean Ondarretako Mikelete kalera heldu ziren. Audi bati azpiko aldean lehergailu lapa bat atxiki zion Josetxok.

Nekatua, arras nekatua, bere buruarekin haserre ohatzean sartu zen; irratia biztu zuen, bazekien ez zuela lorik eginen, itzuli eta itzuli mandiria lepoan korapilaturik, lomoker eta izerditan, goizeko zortzietan aditu zuen albistea: Ondarretako Mikelete etorbidean duela hamar

minutu lehergailu batek eztanda egin eta A.B. Kazetaria eta bere alaba M.B hilik suertatu dira. Dirudienez, lehergailuak, kotxeari atxikia, motorra martxan jartzean eztanda egin du...

Mendiolatik Dogonera

Hirurogei urtetan joan nintzen Afrika ezagutzera. Aspaldiko ametsa zen, eta Mali omen zen Afrikako arima sentitzeko lurralderik interesgarriena. Halaxe esan zidaten eta harantz abiatu nintzen. Sahara eta tropiko artean dago Mali, Sahel erdian. Lurralde honetan basamortuko suak eta Niger ibaiaren isuri isilak paisaia magikoa sortzen dute, eta herri ugari elkarrekin bizi dira: Touareg-ak, Peulak Bozo-ak, Dogon-ak... abeltzainak, arrantzaleak eta nekazariak... Kultur aberastasun handia dago, bakoitzak bere historia du. Guziek, ordea, hitza erabiltzen dute iragana jarauntsi eta helarazteko; ipuin, mito, abesti eta kontakizunen bitartez herriaren jatorria lekuko zaharren berbatik ikasten dute belaunaldiz belaunaldi.

Gidariak lerrotu zidan txostena irakurtzen, hartu zuen lur hegazkinak. Pausu arinean sartu nintzen Bamakoko aireportuko aretoan. Berehala jabetu nintzen, ordea, gauzak bertzelakoak zirela Afrikan, eta lasai ibili behar zela. Bamakori ez nion itxura onik hartu; bazirudien dena itzulipurdika zebilela: zikinkeria, usain txarra, ezinezko trafikoa. Kapitalismoaren alderik txarrena, nolanahi ere.

Hamabi lagun gindoazen, 4x4 noranahiko batean hurrengo egunean. Gurdi bidez Dejenne-ra iritsi ginen, eta nire uste txar guziak aise ziren joan. Dejenne: jakintsuen eta merkatuen hirian; buztinez eraikia den meskita paregabearen bazterrean, astelehenero inguruko merkaturik ederrena egiten da. Etnia guztietako tratante, gurdi, orga, garraio asto, bezero, edo bitartekoek enparantza betetzen dute. Merkatua da besta bat. Neska eta mutil gazteak propiki apainduak bikote bila; ama gazteak haurra bizkarrean arin. Sendabelar saltzaile eta etorkizun irakurle. Haragia, arraina, barazkiak, laranja eta limoiak. Sukalde altzariak eta oihalak; zapelak, ile apaingarriak, eta oinetakoak... Eta haien denen artean plastikozko azpilak, neurri eta kolore guzietakoak.

Egun osoa pasa genuen merkatuan, eta denbora laburra egin zitzaidan benetan. Meskita ederra da, baita ederrenen artean ere. Buztinez, lastoz eta olioz egina, “baco” deritzon teknikarekin eraikia. Dejenne hiri osoa bezala. Baina etxebizitzen xumetasunaren ondoan meskitak jauregi xarmagarria ematen du. Eraikina gizaldi bat zaharra da. XII. gizaldian egindako baten gainean goratua. Gaur egun ikusten den bezala, erran daiteke herriko biztanleen artean egina dela. Urtero, ur handiak eta gero, uholdeek hondatzen dutena denen artean konpontzen dutelako. Adobez egindako munduko eraikinik handiena da. Ezin izan genuen bisitatu.

Mopti: Venezia beltza deitzen diote. Baliteke. Niger ibaian nabigatzen duten ontziak eraikitzen dira Mopti hiriko ontzioletan; zehatzago errateko, ia hiri osoa ontziola handi bat da. Oso interesgarria eta berezia. Afaldu, kaian itzuli bat egin eta garaiz lo egitera erretiratu ginen, biharamunean goiz pinaza batean Niger behera abiatzeko.

Niger: “ibaien ibaia” bereber mintzoan nahi du erran. Denbora luzez inork ez zekien non sortzen

zen. Abenturazale anitz ibili zen iturburuaren bila, eta batzuek biziarekin ordaindu zuten ausardia. Ibaia apetaz, Atlantikotik gertu Ginean sortu eta basamortuan sartzen da. Tunbuktu aldean supituki itzuli egiten da berriro Atlantikora, eta Nigerian itsasoratzen. Niger ibai bizia da. “Bozoak” arrantza gizon gotorrak, inguruan dira bizi. Egun osoan, sareak bota, itxaron, amua prestatu, arraina eguzkitan lehortu, lasai, astiro. Txoriz inguraturik; irribarretsu, hortzak airean hartzen gintuzten: arraina erosi egiten genien, gero gure “pinazan” su ttiki batean erre eta jateko. Hiru egun nabigatu genuen ibaian, dendatxuetan lo egitera bazterrean gelditu eta. Gibelat gelditu zen Niger ur padura, mila motako arrain eta txoriekin.

“Peul” abeltzainek behiak ur bazterretan edanaraztera joaten dituzten unea, magikoa da. Esnez elikatzen dira Peulak, eta handiak dira. Gizona lastozko txapela buruan. Eta emakumeak haurra bizkarrean zapi eder batean bilduta. Burua harro, sudurra eta belarriak kateorratzez apailaturik lepo luzean lepokoak eta arrakadak harro erakusten. Atorra, gona azpian, gorputz larruaren sentsualitatea airean. Eskuturrean, orkatiletan, eraztunak eta harribitxiak. Peul emakumeek ez dute urritzen politak egoteko unean. Behien joareen toberek, gizonen erausiak, zakurren zaunkek, karabanen ahotsek eta usainek erreka bazterrean bizia goraipa dute.

Tunbuktu

Tun zeritzon emakume batek ur putzu bat zaintzen zuen lekuan handitu zen hiria. Tunbuktu, basamortuko sekretua, 333 santuen ortu santu. Bero ikaragarria egiten zuen, baina hiriak merezi zuen. Hiriak galdutako handitasunaren aztarnak oraindik ikusgai. Meskita ederrak, Kati familiaren liburutegia, mundu islamikoan garrantzi handikoa. Basamortutik gatza garraioan, gamelu karabanen topagunea. Non dago Tunbuktuko urrea? Mediterraneo aldetik hirira ailegatzen ziren mota guztietako produktuak, urrearekin ordaintzen zituztenak. Sekretua izan zen bezala Kati familiak, 1492an, Espainiatik atera zituen liburu zaharren altxapea.

Gidariak emandako txostena eskuan neraman, eta bertan hiru meskita aipatzen ziren: Sankore, Sidi Yahia, eta Djinguereber. Harrigarria zen, baina egundaino Tunbuktu hiriari buruz ez nuen deus entzun edo irakurri, dena zen berria niretzat. Djinquereber meskitaren aurreko larrainean eseri nintzen, eta eraikinaren edertasunak hunkitu ninduen. 1327. urtean gauzatua, buztinez eta zurez eraikia; olerki baten antzera lerrokaturiko osagaiek, oreka perfektuan lotuta, goi mailako monumentu dute bihurtzen. Es-Saheli, Granadan sortua, arkitekto eta olerkaria, Mekara joan zen erromes, eta bidean Kanga Mussa Maliko erregea ezagutu zuen, eta meskitaren eraikitzeko eskatu zion. Erregea aberatsa, oso aberatsa zen: 600 esklabo eta 400 morroirekin egin zuen Mekarako bidea.

Iluntzen ari zuen eta, ostatura itzultzeko tenorea. Ongi sentitzen nintzen. Hantxe nengoen ni, emakume bakarra, europar jantziekin, baina inork ez ninduen gaizki begiratzen; are gehiago, mutil gazteek irribarretsu “Bon anniversaire madame”, zorionak opatzen zizkidaten (nire urtemuga zen eta lagunek albistea zabaldu zuten). Tuaregak, durbante azpian ezkutatuta, pauso arinean harro beti, gizon artean zebiltzan. Egundaino emazteki batekin. Hala eta guztiz ere, gauzak aldatzen ari ziren. XIX. gizaldi bukaeran Tunbuktutik ez zen atzerritar bat bera ere bizirik ateratzen. 1827. urtean Rene Caillé frantziarra bizirik atera zen europar bakarra izan zen. “Azkenean, zorionez, Tunbuktun sartu gara” izan ziren bere lehen hitzak; Frantziara itzuli zen eta gobernuak saritu zuen. 1826. urtean Gordon Laing eskoziarra izan zen Tunbuktun sartu zen Europako lehen gizona, baina hiriko agintariek handik igorri zuten, eta, ihes zihoala, bi morroirekin batera hil egin zuten.

Poliki-poliki ari nintzen laketzen. Tunbuktu gainetik begiratu, eta basamortuan sartu ginen, izarpean lo egin eta tuareg familia batekin bazkaltzera joan ginen. Bidean, inoiz ikusi ditudan neskatilarik politenak nituen ezagutu. Basamortu erdian, inongo bidean, merkatu batean.

Dogon Herria

Txokolatezkoa ematen du Dogon herriak. Etxeak, ttikiak eta borobilak, buztinezkoak, lastoz burutuak. Jatorriz zurezko ate bakarrekoak, non familiaren historia zizelkatzen zuten; egun, turistei atea saldu eta txapazkoa ordainean jarri egiten dute.

Haurrez inguraturik hasi nuen ibilaldia. Gehienak mutikoak ziren, neskatilak etxean amarekin gelditzen baitira etxekoandre lanaren ikasten. Haurrak oso maitagarriak ziren, begien ilun distira inguratzen duen zuria eta hortzak izan ezik, dena beltz ederra; gorputza, liraina eta malgua. Oinutsik harriz harri, matxinsaltoak bailiran.

Dogon herria Afrikako herri animista eta nekazaria da; jatorrizko baliabide gutxikoa izanik, gehien bat artatxikia ekoizten dute. Frantsesa da hizkuntza ofiziala, baina euren mintzoa bizi-bizian dago, nahiz eta alfabetorik ez ukan.

Abdolay eta Awa neska-mutilak egun osoan nirekin ibili ziren. Eskolan frantsesa ikasi zuten eta nire erdara txepelarekin komunikazioa lortu genuen. Dogon herriak kreazioaren eraikuntzaren mitoa nahi du izan. Honelaxe kontatu zidaten. “Herria ipar aldetik hego aldera, gizon bat etzanda bailitzan eraikitzen da. Buruan, Duguna, Dogon herriko zaharrekin gizonak batzartzen diren tokia. Dugunak zortzi zurezko zutabe dauzka, hainbat arbaso nagusiren omenez. Eraikina, lastozko sabaiarekin finitua. Besoetan, neskatilak hilerokoa daukatenean erretiratzen diren tokia. Gorputzean, etxe bizitzak eta uzta biltzeko aretoak. Hanketan, sexu sinboloa: hego harria, emea, eta goranzko harri luzea, arra.

Amma, Jaungoiko kreatzailea. Dogon baitan Ammak dena zuen sortu: lurra, ura, zuhaitzak animaliak ilargia... Sirios izarraren babesean bizi dira. Hirurogei urtean behin, izarra Dogon herritik pasatzen da, eta bestatzeko, jaialdi handi bat egiten da. Sigi jaialdirako “Iminana” maskara egiten dute. Suge luze bat irudikatzen duen maskara hau hamar metro luze izaten ahal da, eta Dogon handiaren lehena irudikatzen du. Herri osoaren aitzinean aurkeztu, eta jendeak, gaizki eginak aitortu ondoren, errukia eskatzen du. Gero, maskara hau erre egiten dute, eta hurrengo jaialdirako berri bat egiten hasten”.

Ostatuaren terrazan, zaku batean lo egin nuen. Herrian argirik ez zegoen, baina erre usaia sumatzen nuen. Familiak sutondoan afaltzen igartzen nituen. Haratago, minarete baten matraka aditzen zen. A ze madarikazioa! pentsatu nuen. Erlijioa bazterrak nahastera…

Zortzi bat urte izanen nituen etxean aitak irratia erosi zuenean. Iraultza bat izan zen irratiarena gure sukaldean. Aitak apaltxo bat egin zuen eta amak tresna berria estaltzeko kortinatxo bat egin zion. Eskuin aldean, begi handi bat zeukan irratiak, nonbait ezin zen estali; hortaz, agerian gelditu zen, eta etxeko euli guztiek bertan kaka egiten zuten.

Irratia erosi arte, arratsetan, sutondoan arrosarioa errezatzen genuen. Benetan xelebreak ziren gure arrosario haiek. Aitak zare bat arto erauzten zuen bitartean, haurrok lagatzean zintzilik zegoen gaztaina paderari epeka itzuli bat ematen genion; amak, bitartean, afaria egiten zuen, eta eskuak okupa-tuta izaten zituenez, “Agur Mariak” zenbatzen zituen: “Bat agur Mar…Bi agur Ma…” eta horrela, hamar arte. Gerta zitekeen errezo erdian amak aitari “oiloak bazkatu dituzu?” galdetzea. Letaniak, ez dakit zergatik, latinez errezatzen genituen, latinez eta ikaragarrizko abiadan, afariaren usain gozoak animaturik, orapronobisorapronobis…. Irratia aitak ekarri zuen eta gure etxean ez zen egundaino arrosariorik errezatu. Arrosarioaren ordez irratia entzuten genuen.

Dragut

Dragut Bizar Gorri pirataren “lugar tenientea” zen, itsaslapur gotorra, Zikladas irlak konkistatu nahian, 1498. urtean, txalupa batean haietara ailegatu zen. Txalupan, kutxa handi batean altxor ikaragarria zeraman. Ierakas irlako arroketan altxorra altxatzeko kobazulo aproposa aurkitu zuen: harkaitz artean, putzu handi baten muturrean leize sakon bat. Hartu zuen altxorra piratak bi marinelen laguntzarekin, eta leizean kutxa sartzerakoan, marinelak zituen bultzatu altxorrarekin batera leize barnera. Bi gizonak marrumaka gelditu ziren leizean atera ezinik.

Draguten txalupan mutiko gazte bat zihoan eta gertatutakoa ikusi zuen. Mutikoa handitu zen eta, Lepantoko gudan zauritua, 1571. urtean agure zahar bat izanik, Ierakas-era itzuli zen. Txalupa kaian bildu, etxekoak agurtu eta altxorra bila joan zen. Leizean bi marinelen marrumak entzun zituen, sartu zen gizonak salbatzeko asmoarekin, baina oihartzunak besterik ez ziren. Atera ezinik gelditu, eta etsipenean negarrari eman zion. Orduan, marinelen arimek errukiturik agurea txori bihurtu zuten. Hegan atera zen gizona.

Handik gutira, zuhaitz batean zegoela, bere hiletak zituen ikusi.

Ngorongoro

Ailegatu gara Ngorongoro eltzearen gailurrera. Egunez iristea zen asmoa eltzearen zola gailurretik ilunabarrean ikusi ahal izateko, baina ezinezkoa izan da. Arratsaldeko seiak dira eta dagoeneko iluntzen ari du.

Ngorongoro lurralde babestua da eta masaiek zaintzen dute. Nola nahi ere, gobernuaren funtzionario dira. Belai ttiki batean eman digute baimena kanpamenduaren paratzeko. Dendak ezarri eta su handi bat egin dugu. Denetara, hamabi lagun. Sukaldariak afaria prestatzen digun bitartean, arropa zikina zaku batean sartu eta masaiei eman diogu garbitzeko. 5 dolar zakuko eskatu digute, eta pozik eman ere, beraz, bazuen gure arropak garbitzeko premia. Mutilak su handi bat egin, eta lapiko erraldoi batean lixiba egiten ikusi ditut.

“Gaur, uztailaren hamaseigarrena dugu eta ilargi betea” dio gidariak.

Hogeitazortzi egunean behin ilargi betea Ngorongoro eltzea argitzen, eta guri suertatu zaigu. Magikoa iruditu zait ilargi zurixka mendi artean ateratzen. Su inguruan afaltzeko eseri garenerako, ilargia gainean dugu. Txuri-txuri, elegante argitzen du gure mahaia.

Hurbil, argi zuripean, zuhaitzek gizandiak dirudite, noiz zurrumurruka noiz txistuka, kilker abesbatzaren kontzertuari jarrai.

Baratzea borobila eta zelaia da; sumendi baten zulo sakona, zola hogeita zortzi kilometroko diametrokoa duena, eta bertan hiru aintzira daude: bi geza eta gazi bat bat, eta akazia baso bat ere bai. Goizean, lainoz estalia, eltze bat taparekin ematen du. Eguerdi aldera, lainoak zulatu dira eta eguzkiak laku gazia zilarrezko ispilu bat bihurtu du; ertzean marra arrosa bat: flamenkoak dira. Aldiz, laku gezak urdin ilunak, hipopotamoen eraginez, beltza ematen dute bazterrak. Aldapetan, masaiak behiak bazkatzen; soineko kolore biziz, ageriko egiten direlarik.

Ngorongoron Afrikako ia animalia guziak bizi dira; jirafak izan ezik, ezin dutelako bertara heltzeko erroitza jaitsi. Pikondo berde ilun erraldoiak, txori koloretsuz beteak.

Kanaberatan, bele eta zozoak elkarrekin. Ur paduran, ahate, antzara eta piruak arrantzan,

Arranoak haratustel bila hegaletan. Milaka txori koloretsu artattiki eta gari mokoka.

Belarra horixka dago, milaka zebra eta ñu jaten ari dira. Bufalo kafre talde bat etzanda, deskantsuan. Errinozeronte beltz bat bere umearekin bazkan; haren ondoan, txori txuri lirain bat belar izpi artean. Elefante zahar bat ur liliak eta kimu beratzak jaten. Ez da eltzetik aterako, bertan hilko da. Haginak galdu ditu eta ezin du belarra matxikatu. Gertu, elefante hilerria dago, hezurdura zuriz estalia. Lehoi familia bat ehizara atera da; bortz dira: bi eme, ar bat eta bi ume. Lehoi aldea astiro belaia gurutzatzen ari da. Aitzina begira. Ostruka ar bat emea limurtzeren dantzan, batbatean, dantza bertan behera utzi eta ihes du egin. Zebra bat buru tente, adi. Ostruka ezkutatzen ikusi du. Handik gutira, zebrak bere susmoa ziurtatu du: lehoi aldea heldu da. Zebrak irrintzi batekin taldeari abisatu eta denak batera lauoinketan ihes egin dute. Eta haien gibeletik ñuak.

Heldu dira lehoiak, gure automobilaren ondoondotik pasa dira, lau metrora ikusi ditut. Arra liskarrean ibilia ematen du, itsuski zauritua dago. Lehoiak jaramonik egin gabe, astiro, baldar, lerroz lerro zelaiaren gurutzatzen, bistan galdu ditugu. Ostrukak lasaitu direla ematen du eta hurbildu gara ia berriro arra dantzan ikusten dugun. Eta ikusi ere… ostruka arrak, isats azpian harako poltson zuri bat dauka, isatsa haizemaile modura astinduz, emearen aitzinean dantza egiten du. Ikuskizun txit polita, edertasun handiko balet bat. Emeak muzin egiten dio, baina arrak ez du amore ematen eta dantzan ikusi dut emearekin batera zuhaixka artean altxatu den arte... Antilopeek, gepardoek, lehoinabarrek... denek daukate lekua eltzean.

Belaia sendabelarrez betea, inarra loretan, krabelinak eta izpilikua ere bai. Kamamila eta erromeroa, anisa, ezki lorea eta berbena, ziapea eta jengibrea, eta denen usainaren ufada bakarrean, erle eta liztor, lanean. Badira ere lore apaingarriak. Bioletak, bitxiloreak, kuku prakak, lirioak, hiazintoak. Kaktus erraldoiak armiarma sarez beteak. Arrosak zuhaitz gora eta kolore guztietakoak. Huntz hostoz estalitako zuhaitzetan, huntzak altxapean. Intxaurrondo eta urritzetan, katagorriak adarrez adar.

Lerai akazia basoraino ailegatu gara. Basoa estua eta itzala da, eta akaziak, erraldoiak. Tximinoek adarrez adar, ate morroi, masaien baso sakratua zaintzen dute. Egundaino inork ez du ezta adar bat ere basoan mozten. Guda handian Datoga eta Masaien hilotzak akazien oinetan ehortzi zituzten eta, hilerri profanazio bat litzateke.

Bazkal ostean, eguzkia apaltzen hasi da, lurrari lanbroa dario, giroa hotz. Parkean egoteko dugun baimena arratsaldeko lauretan akitzen da, beraz, ez dugu denbora gehiegi, eta mantso-mantso abiatu gara irteerara.

Errinozerontea

Kriskitinak joka. ─ Jaiki neska-mutilak! kafea prest duzue. ─Aupa neska-mutilak! ─ Bere andaluziar doinu bereziarekin goizero lauretan ernatzen gaitu gidariak. Manu du izena eta sevillarra da.

Sukaldaria tanzaniarra da, Daby du izena, larru beltz ederra, ia bi metro altu. Galtza loredunen gainean, elastikoa maukarik gabe, beso sendoak agerian utziz. Lepo gotor gainean, ile sasi handia, Bob Marley modura orraztua. Aurpegia alaia, begiak beltz distiratsuak, sudur mintza zabalen azpian, ezpain handiak airea musuka. Itxura bikaina mutilarena. Sukaldari ona da, eta txit maitagarria, beti daki nork nahi duen kafea ala tea, nork ez duen zukurik nahi… Goizekoa da otordurik hoberena: arrautza eta txingarra, laranja zukua, ogi zigorra, marmelada, kafea… Bortzetan, gosaldu ondoren, zalu eta gogotsu hasten dut eguna.

Goiza hotza da; belarra ihintzez blai, belai handia zeharkatzen ari gara mantso-mantso animaliak ikusten. Bufalo kafre talde bat, inpala bikotea, antilopeak, gazelak… ez gaituzte ezta begiratu ere egiten, arrotzak sentitzen gara, badirudi ez dutela bazkatzeko tenorean bisitarik nahi.

Halako batean, txoferrak kamioia gelditu du. “Ixo! Ixo!” dio gidariak. Bide ertzean errinozeronte zuri bikote bat dago; alimalekoak dira, gris zurixkak, belarra jan eta jan ari dira. Seiehun kilo belar jaten omen ditu egunean bakoitzak. Errinozeronteek ez gaituzte ikusten. Azienda primitiboak dira; bista motza dute; usaimena daukate garatua eta haien gida da, baina oraingoan haizea aurka daukate. Errinozeronteek beren lurraldeko mugak pixaz ihinztatu eta gotor defendatzen dituzte. Bakean uzten bazaio, ez da animalia erasotzailea; haserrean, sudur adarrarekin adarka kasatzen du arrotza.

Dinosauroak akitu zirenean, belarjale erraldoiek hartu zuten haien tokia. Duela milioika urte gertatu zen. Errinozerontea, mamuta, bisontea… zelai handitan egokitzen joan ziren. Errinozerontea animalia mitikoa da. Txinpantzea zuhaitzetatik jaitsi eta zutik hasi zenean, errinozerontea zelaietan bizi zen. Hasieratik liluramendua sortuko zuen gizakiarengan, kobazuloetan maiz marraztu baitzuen gizonak haren irudia. Lau bat metro luze, ia bi metro altu, munduan dauden espezie handienetan laugarrena da. Hogei bat mila buru bertzerik ez dira gelditzen Afrikan; kontinentea kolonizatu baino lehen, ordea, miloi aletik gora bizi ziren.

Animaliaren defentsa sudur gaineko adar handia da, aldi berean, bere galera izan dena. Antzinatik izan da preziatua errinozerontearen adarra. Gizakiaren sexu potentzia indartzeko gaitasunak bazituela pentsatzen zuten, eta sarraskia ikaragarria izan zen. Gaur egun, espezia babestua da, baina desagertzeko arriskuan, betiere.

Kamioiko leihotik begira denbora bat egon gara, isil-isilean, errinozeronteak zanpa-zanpa belar jaten bata bertzearen gibeletik urrundu diren arte.

Bat marraztu eginen dut.

Muturra, luzea.

Ezpain handiak, sudur azpian

eta gainean, adar nagusia.

Goraxeago, adar motza.

Masailezur gainean, begiak.

Handik gora, kopeta, handia; belarriak, motzak.

Gorputza, lodia eta luzea.

Hanka motz sendoak.

Buztana, arina.

Eguerdi aldera, parkean, eguzkia eta belarra dar-dar; lekukoak, berriz, altxapean, kobazuloetan, sasipean. Haizea nagi, zeruan hodei pusketak alfer, egonean…

Baringo

Laku geza, 130 kilometro koadro handi, Afrikan den txori leku oparoena. Laurehun bat txori espezie bizi dira bertan. Lakua uherra da, ia ez da ikusten, lurrarekin bat nahasten delako. Txoriak dira nagusi. Harribitxien kolorea hartzen dute: azabatxea, korala, esmeralda, lapislazulia, karmina, kobaltoa…, horiek denak oreka perfektuan janzten dituzte txoriek.

Goliat gartza, munduan den mota handiena, lakuaren bazterrean bizi da. Bakartia, liraina eta malgua da, opera emanaldi baterako bezala apaindua, emazteki tankera ematen diot. Belusezko bizkar estalkia, setazko soinekoa, lepoa mokoraino luzea, bularrerainoko perlaz osatutako koilarea. Harro, ahaltsu, elegante hartzen du hegaldia.

Mattin arrantzalea, urdin berdexka, papo gorri eta lepo zuri; mokoa, beltz luze eta ezpata bezain indartsua. Egun osoa arrantzan ematen du, buruz txorrotxioan murgiltzen da uretan eta arraina mokoan itzultzen, txitatzen ari den bere txori lagunari jatekoa ematera.

Txori ehuleek lan polita egiten dute, zuhaitz adarretatik zilintzan egiten dituzte habiak. Ehuna parpaila modura, sagar handi baten neurrian bukatuak. Binaka aritzen dira lanean, belar izpiak, goroildua … eta horrelako osagaiak ekarri eta hegaletan iruten.

Lur lehorrean, oasi eder bat da aintzira. Handik hurbil bizi diren pokot komunitateko emakumeek koilaretan txorien kolore berak erakusten dituzte. Bizi miserable xamarra pokot tribuarena. Ahuntzak zaindu eta ehizan aritzen dira. Nomadak dira; fruitu lehorrak biltzen dituzte negu gorrian jateko. Ahuntz larruekin egiten dituzte etxolak, baita helduen soinekoak ere (nahiko politak). Emakumeek koilare ikusgarriak luzitzen dituzte bular gainean, norberaren estatusaren ezaugarri. Ez dakite arropa garbitzen. Haurrek, Europako jantzi zikin eta zulatuak gainean. Nahiz eta Kenyan haurrak eskolara joan, ez du ematen hemengoek hori egiten dutenik.

Komunitatea ttikia da, apenas berrogei bat lagun. Etxola bat bisitatu dugu: borobila da, sua erdian eta bazterretan etzateko lekuak. Pertsona zutik ez da kabitzen, nahi eta nahi ez totoriko ibili behar du. Abar ziztadunez egindako hesi baten barnean ahuntzak bilduak; bertan etxola ttiki-ttiki bat dago, piztietatik aziendak zaintzeko, eta han bertan mutikoek egiten dute lo. Neskatikoek, ezkondu arte, amatxirekin egiten dute lo, begiratuak izateko. Lau sosen truke, dozena erdi bat emakume guretzako dira dantzatu. Emakume batzuek, adinez nagusi, nahiko ximelduak, abesti triste bat abesten.

Zanzibar

Arushako aireportu aldera goaz, hegazkina hartu eta Zanzibar irlan geldituko gara. Bertan hiru egun eginen ditugu. Urrunean, Kilimanjaro mutur beltz, kaska zuri ageri da. Zanzibar Tanzanian dago, Hindiko ozeanoan. 1.600 kilometro koadro dauzka, eta miloi bat biztanle. Swahili herria da. Stone Town du hiriburua.

Zuria, gorria, beltza. Ederra. Hiru egun egonen gara uhartean. Itsas gorarekin batera ailegatu gara. Ura epel-epela dago eta gazia. Hartu dugun ostatuak, hondartzan ederki kokatuak, arrunta bada ere, luxuzko terraza dauka. Zuhaitz erraldoi batzuen azpian etzanda egoteko amaka batzuk daude. Zernahi fruitu zuku bertan lau sosetan hartzen ditugu. Otorduak ere, hantxe, lagun batekin, eginen ditut. Itsaskiak eta mariskoa, arroza eta barazkiak, iltze kanela eta nahi haina espeziekin hornituak; ongi jangarriak.

Ilunabarra gozoa da. Haize epel iltze kanelaz lurrinduak ferekatzen gaitu. Itsasbehera hagitz handia; itsaspadurak pare bat kilometro hartzen ditu. Emakumeak itsas belarrak biltzen ari dira. Zango erdiraino sartzen dira uretan, eta kotoizko soineko bustiak gorpuari atxikitzen zaizkio, lamiña sentsualak bailiran, itsasoko arrantzaleek limurtzen. Area zuri-zuria da; bazterra koralezko arrokek babesten dute, zeinetan itsaso esmeralda lehertzen baita. Ederra eta aberatsa da benetan tokia: itsas belar mila koloretakoak, barraskilo polit eta molde anitzetakoak, belakiak, koralak...

Bi egun itsaso bazterrean egon ondoren, Harrizko Hirira joan gara. Shangani merkatari auzoan hartu dugu ostatu. Hiriko alde zaharreko kale estuetan, denda anitz, eta jendez lepo. Denen gainetik, Meskiten minareteak zerurantz. Oraindik tratanteen jauregi ospetsuen aztarnak begi bistan daude, esklaboak biltzeko erabiltzen zituzten aretoenak ere bai, mendetan izan baitzen Zanzibar esklaboak saltzen zituzten munduko merkaturik handiena.

Hiria bizia da, arraza eta sinesmen guzietako jendea dago, nor bere modura jantzia: badira masaiak haien soineko eta apaingarri bereziekin; soineko arin eta sentsualekin jantzitako emakume afrikarrak, gizonezko soineko zuriz jantziak edo galtza bakeroekin, era bat beltzez estalitako emazteki islamiarrak…, eta turistak, nola nahi apainduak; gaizki, noski.

Zanzibartarrek, kai bazterrean, parke batean afaltzen dute. Hainbat txosna moduko aretoak jartzen dituzte, eta bertan, sukaldariek prestatzen dute janaria. Eta, ze janaria! Familia osoak joaten dira bertan jatekoa erosi eta eserleku publikoetan eserita afaltzera.

─Zer iruditzen zain hemen afaltzen badugu?─ Galdetu diot nire lagunari.

─Bai, ba, zergatik ez? ─ Gogotsu erantzun dit.

Plastikozko platertxo bana hartu eta txosnaz txosna itzuli bat egin dugu. Ez da erraza aukera: arrozak, barazkiak, bildots errea, oilaskoa, olagarroa, txipia eta txipiroiak plantxan, otarrain eta otarrainxkak… Lagunak ukondoz besoan eman dit bildots errearen gainetik, lastozko haizemaile batekin euliak nola uxatzen ari diren seinalatuz.

─Begira ezan hori….

─Bai, ikusi dinat. Lasai, lasai, hau Afrika dun neska…─ Gogoarazi diot, eta irribarretsu jarraitu dugu.

Nik arrain errea eta txipia plantxan egindako barazkiekin hartu dut. Platera gainezka, esertzeko toki baten bila ari garela, emakume batek keinuka deitu digu. Burua estalia dauka, baina ez aurpegia; senarra bi alaba eta edadezko emakume batekin dago eta tokia egin digute ondoan.

─Where do you come from ?─Sinpatiaz galde egin digu.

─Europa… europarrak gara… ─Biek batera erantzun diogu.

Musulmanak dira. Gustura egon gara berbetan, erdi ingelesez, edo keinuka, baina elkar ulertu dugu. Jakinminez etengabe ari zaizkigu galdezka. Zein den gure lana, bakarrik joanak garen, zein den gure Jinkoa… Edadezko emakumeak gure senarrak non diren galdetu digu. Guk ez dugula senarrik erran diogunean, harrituta gelditu da, gazteena, berriz, ia irriz lehertu da. Neskatikoek gure apaingarri eta eskuak ukitzen dizkigute. Gizona irakaslea dela erran digu; emaztea, etxekoandre; haurrak ingelesez eskolan ikasten ari direla, swahili eta familiako betiko hizkuntza ere badakizkitela. Ia iluntzen hasi denean, besarkada batekin anfitrioiak agurtu eta sentsazio on batekin hotelera abiatu gara.

─Ongi afaldu dinagu, ezta? ─Erran dit lagunak.

─Bai halaxe dun, agian, baso bat ardo faltan sumatu dinat… Baina musulmanek ez diten alkoholik edaten, hortaz… Akuna matata.

Goiz jaiki gara, uharteko gure azken orduak dira, eguerdian abioia hartzekoak gara, eta hotelean galdetu dugu ia badagoen edozer interesgarria goizean ikusteko. Arraina enkantean ateratzen dutela eta ikusgarria dela erran digute. Hara joan gara goizeko zazpietan. Hiriko kaleetan jende guti dabil: kale garbitzaileren bat; gizonezkoak lanera, meskitetara; haurrak eskola aldera, baina bezperan ikusitakoarekin deus parekorik. Ez dago turistarik, ile hori bakarrak gu biok gara, ez gaituzte begiratu ere egiten. Arrandegia, edo arraina enkantatzen duten aretoa, hiri erdigunetik hurbil; areto beltz erraldoia da. Arrantzaleek gauez arrantzatutako arraina oraindik bizirik dakarte, garraio mota guziak erabiliz: bizkar gainean, bizikletaz, esku gurdiz. Ezpata arraina buztanetik helduta arrastaka… Aretoaren erdian dago baskula; ezinezkoa haraino ailegatzea. Oihu erausia itzala da, jasan ezina. Arrantzaleek, iritsi ahala, lurrean mukurutzen dute arraina, txipiroiak, sepiak, olagarroak; arrainak ihes egin nahian espaloian zehar... Usaina hagitz pisua eta sakona; ehunka gizon izerditan, oihuka, elkarri bultzaka. Gizon larru beltzak, kaska motz,

Vanarasi

Indiako zazpi hiri sakratuetako bat da Vanarasi, Ganges ibaiaren ertzean. Kasi (“guziaz ederra, eguzkia bezain distiratsua” hindi hizkuntzan) zeritzan antzina, eta K.a. 3100. urtean eraiki zuten, Shiva jainkoaren malko bat erori zen lekuan, hain zuzen. Horrela idatzi zuen (bere garaian) Mark Twain idazle satirikoak. Historia aitzinekoa da Vanarasi, tradizioa baino antzinagokoa, elezaharrak berak baino lehenagokoa, eta horiek denak baino bi aldiz zaharragoa dirudi.

Inpresio handia eragiten duen hiria da. Bi milioi biztanle ditu, baina baliteke denak erroldatuak ez egotea. Egunero ailegatzen da jende berria hirira, garraio modu guziak erabiliz. Anitz ez dira gehiago etxera itzuliko; batzuk, sosik gabe geldituko direlako; bertze batzuk, ibai ertzean hil nahi dutelako. Hinduistak bizian behin joan beharreko hiria denez, mota guztietako jendea biltzen da bertara. Eta hantxe nahasten dira kasta guziak, aberatsak eta eskaleak, gazteak eta zaharrak. Animaliek ere badute beren tokia; jendearen artean bizi dira, bertzeak bertze, behiak, zakurrak, bufaloak, basurdeak eta ahuntzak… Vanarasin kalean egiten da bizia; usaina, kolorea, erritmoa, asotsa eta kutsadura dira han garaile, eta horien guztien gainetik errezoak, abestiak eta erreguak.

2.510 kilometro luze da Ganges, “Jinkosa Ibaia”, munduko ibai kutsatuenetako bat. Haren ertzean milaka hilotz erre eta errautsak segidan uretarat igortzen dituzte egunero. Hinduisten artean deus ez da hala ezaguturik, nola baita beren hilez hartzen duten arreta berezia. Badakite heriotzarekin arima galtzen ez dela, eta bertan gelditu den gorputza berriz arimarekin bat egin beharra dela. Nonahi prestatzen dituzte egur metak, hilotzak gainean hartzeko prest. Hildakoa gizonezkoa bada, gertu egoten da bere alarguntsa, kaska motz eta zuriz jantzia, isil-isilik. Ingelesak Indiara ailegatu baino lehen, senarrarekin batera erre zezan bere burua surat botatzen ziren alarguntsak. Gero, izugarrikeria hori debekatu zutenez, ibai bazterrean gelditzen dira alarguntsak hil arte. Seme zaharrenak bizten du su txondorra, eta errespetuz ondoan gelditzen da sua itzali arte.

Bufaloak uretan bainatzen ari diren bitartean, ibai bazterrean biluzten da jendea eta, arropa garbitu eta eguzkian hedatu ondoren, bainatu eta jantzi egiten da berriro. Erromesak fede handiz bertan bainatzen ari diren bitarte horretan, kometak zerurantz astintzen aritzen dira haurrak; bizar mozten, barberuak, eta egitekoan, gainerako guziak: masajistak, sukaldariak, saltzaileak, erosleak, turistak…

Surrealista xamar gertatzen da hau guzia nire antzeko agnostiko baten begietan. Alabaina, erlijio bat baino areago bizi modu bat da hinduismoa. Hinduisten sinesteetan ez dago sortzailerik, hinduismoak ez dauka elizarik, ezta gidaririk ere. Veda testuetan ageri diren herri gurtzeak, ohiturak eta sinesmenak dira hinduisten erlijioaren funts eta oinarria. Betikoa da Veda, ez du hasierarik ez bukaerarik. Milaka urtetan zabaldu da, ahoz aho. Testuak berandu idatzi ziren, K.a. 700. urtearen inguruan, baina ahozkoa da benetako Veda, bere doinuak ditu eta gauzak horrela direla irakasten diete maisuek ikasleei. Mila milioi jarraitzaile ditu hinduismoak, eta 330 bat milioi jinko gurtzen dituzte haren jarraitzaileek aldi berean, mota anitzetako Jinkoak eta Jinkosak baitituzte: piztiak, zuhaitzak, mendiak eta ibaiak, loreak, lurrinak, koloreak… Izena duen guzia da gurgarria. Egunerokoan bizi dituzte hinduistek Jinkoak.

Tassiliak

Ajjerko Tassilliak Tuareg xarmagarriekin gurutzatu ditugu. Ez da erraza paraje hauen edertasuna deskribatzea. Dena da berria niretzat, gezurrezkoa dirudit. Ez daukat zerekin parekatu, konparatu. Haizeak duna erraldoiak zizelkatu eta desbideratzen dituen hareazko itsaso izugarria. Alimaleko harrizko mendi desorekatuen itxura keriatsuak. Bat-bateko haitzarteko ur gardenak edo ustekabeko liliak. Izarrez betetako gau magikoak.

Gaur, sei orduko ibilaldia eginen dugu. Argi hastean atera gara ongi gosalduak. Motxilan, ura eta eguerdiko otordua. 1800 metrora behar dugu igo. Mendi mazela harritza eta gogorra da, beraz, eguzkiak berotu baino lehen ailegatu nahi dugu.

Urteetan goseak eta etsipenak bultzaturik, hego aldetik ipar aldera Algeriako basamortua gurutzatzen duten emigranteek ireki zuten bidea egin dugu. Helmuga Libia da. Muamar Gadafik ongi hartzen zituen eta egoitza eta behi bat ere ematen zien. Bide bazterrean nonahi oinetakoak

daude. Zapata muturrek, ahate mokoen antzera irekita, harri artean zeruari diote begiratzen. Neskatila zapatatxo batekin gelditu naiz. “Corte Ingles” dendetan saltzen diren horietako bat da, koloretako uhalez osatua. Takoia hautsia dauka. Oinetakoa eskuan, hotzikara sentitu dut. Neska imajina dezaket, gaztea eta behartsua. Baina, Bakarrik zihoan? Haurra zeraman bizkarrean? Edonora ailegatu bazen... bete ziren haren ametsak?

Gabarain ordokiak, Libia eta Argeliako mugako sumendi baten ohatzean kokatuak, hiri magiko baten antza dauka. Harrizko bloke erraldoien sotoek eta terrazek kale, zumardi eta enparantzetara ematen dute. Eta badira kale nagusiak eta eskulturekin hornitutako enparantza nagusiak. Kale estuak dituzten auzo xumeak. Zutabe zizelkatuekin eraikitako jauregiak. Iturri agorrak. Ehunka hego harri, errota-etxeak antzu.

Munduko haitzetako artearen kapela “Sixtina” deitzen diote Gabarain haitzuloetako margo bildumari. Henri Lhote frantziar ikertzailea denbora luzea egon zen bertan bizitzen, eta 1957 urtean ikerketa zabaldu zuen. Duela hamar mila urte paraje hauek umelak, emankorrak eta hostotsuak ziren, bertan, zibilizazio dinamiko bat gauzatu zen. Ez dakigu zein zen artista hauen asmoa egoitzak dekoratzen, nolanahi ere, euren biziaren berri utzi zuten.

Badakigu abeltzainak zirela, ehiztariak, eta zirrika ezagutzen zutela. Lurraldean bizi ziren animalia eta piztiak ongi irudikatuak daude: lehoia, jirafa, antilopea, elefantea, hipopotamoa, basahuntza, behia, zaldia, gamelua… Ehunka pertsonaia abereekin, ehizan, dantzan… Gizarte antolakuntza tribala zela ematen du. Marrazkiak eta grabatuak goi mailakoak dira, pigmentu gorrixka, zuria, beltza erabiltzen zuten eta arras ongi iraun du oraino. Pertsonaia anitzek emazteki antza dauka: gerri fina, bular keinua, eta zango sendoak, gona motzaren azpian. Lirainak eta malguak zein baleta dantzariak.

Kashgar

Turfan-en trena hartu eta, Taklamaklan basamortua ipar-sortaldetik gaindituz, Kashgar hirira ailegatu ginen, eta Marko Polorekin oroitu nintzen…

Kashgar antzina erreinua izan zen; gaur egun Khan Handiaren menpe bizi diren biztanleek Mahoma gurtzen dute. Ipar-ekialde eta sortalde aldera hiri eta gaztelu anitz daude eta horietatik handiena Kashgar da. Ofizio eta merkataritza dituzte ogibide. Bertako merkatariak sarritan joaten dira munduan zehar. Baratzea eta mahatsondo anitzen jabe dira eta kotoi preziatua ekoizten dute. Beren mintzoa daukate. Kristauak ere badira eta badituzte elizak. Lurraldea bortz jardunalditan gurutzatzen da.

Nahiz eta antzinako hiria beheiti etortzeko zorian egon, badu bere xarma. Ofizio guziak kaleetan daude: bizargileak, okinak, jostunak, txapel eta boneta egileak, abere hiltzaile eta larrutzaileak, bitxigile eta saltzaileak, eta horien denen artean: barazkiak, fruituak, arrautza eta esnekiak. Gari eta laboreak. Perretxiko eta onddoak. Espezia eta ongailuak, kolore eta zapore guzietakoak. Usaina: pisua, sakona, gozoa, geza, samina… erre usaina, perfume usaina, izerdi eta hanka usaina… mando kaka ufada, ahuntz eta ardi larru kiratsa…

Zetaren Bidea gaur, atzo bezala, merkataritza eta kultura anitzean datza. Kashgarren komunitatea gehien bat Uigur-a da. Bide gurutze batean kokaturik, antzinako usadio eta ohiturei atxikia, betiko mintzoa mantentzen du; musulmana da eta meskita ederra hiriko enparantzan dago. Kirgis-ak, tadjik-ak, kazako-ak, uzbeko-ak…ematen diote hiriari kolorea eta aniztasuna; merkatuari, interesa eta oparotasuna, eta, aldi berean, herriari, mestizaje osasuntsua.

Bi egun egon ginen Kashgarren eta laburra egin zitzaidan. Bertako biztanle eta tratanteekin kalean jaten genuen. Janari bizi-bizia, bizkorra, zaporetsua eta pipertsua. Ez genekien zer eramaten genuen ahora, baina “Tira, ondokoari ongi egiten badio, guri ere ongi digu”. Pentsatzen genuen.

Erosketa xarmantak egin nituen. Agure xahar batekin egin nuen tratu. Denda ttiki baten atean eserita lo zegoen, zuriz jantzia iugur txapeltxoa buruan eta bizar luze. Bitrina antzeko batean zeuzkan merkantzia guziak, hauek ere denboretan lo, aspaldiko hauts batez estaliak. Trapu bat hartu eta garbitu egin zuen beirazko estalkia. Eta hantxe zeuzkan era sinplean, antzinako modura, zilarrarekin kateatu eta krokatuak, harribitxi eta perlak. Eraztun, koilare, belarritako edo amuletoak…Txit politak.

Harar

122.000 biztanle, 82 meskita, eta 200 santu hobi, harresiz inguratua. Islamaren laugarren hiri santua. Etiopiako sortalderantz kokatua. Herri musulmana, zazpigarren gizaldian sortua, Adal-eko sultangoa. Askotariko etniak daude: Harari, Amhara, Oromo, Somali, Tigray...

Hiriak erdi arora eramaten zaitu. Harresiko bortz ateetan, gizonak josten, harakinak oilasko hiltzen, gozogile, gozosaltzaile, zapatagile, ile moztaile... Egunero sartzen dira Oromo nekazariak astoak egurrez, ikatzez, patataz, azukre kanaberaz... gainezka kontrabandoan Somaliatik garraio. Intziensoaren, kanelaren, kafearen, albahakaren eta hainbat belarren usainek, emakumeen jantzien koloreek eta hiriko bizimoduek liluratu zuten Arthur Rimbaud poeta frantsesa, eta bere azken hamar urteak hantxe egin zituen. Hiria biziki ederra da, kale estuak, makurrak, etxeak ttikiak eta propiki apainduak, ate eta leiho koloretsu. Etxeetako patio babestuetan emakumeak, ezkutuan aditu egiten direnak. Mutiko koxkorrak, kale arteko enparantza ttikietan. Han-hemenka asto bat atarian lotua, edo oilar bat ihesian. Gizonak meskita bidean, noraezean turistak...

Kahat-a da gaur egun Harari lurraldean egiten den negozio handiena. Bizigarri bat da kahat deritzon hori; zuhaitz hosto sortu berri xamurra, argi hastean ihintzez blai bildu eta berrogeita zortzi ordu baino lehen matxikatu egiten dena. Arazo handiak sortzen duen hostoa da, zaletuz gero, ahoa belztu, hortzak galearazi eta erotu ere egiten duena. Sarritan ikusten dira gizonak etzanda kalean erabat zorabiatuak.

Harar-ko kahat-a munduko hoberentzat hartua da, eta Itsaso Gorriraino iristen da haren merkatua. Goiz hasten da hiriko harresiko kanpoko aldean, narkotiko azokan hosto enkantea; algara ederrean emakumeak dira merkatua aitzina eramaten dutenak. Alimaleko kamioi ilara egoten da hostoaren zain Somaliara eramateko; gero, ordu gutitan, hegazkinez Yemen-era heltzen da. Herrialde hura da narkotikoaren lehen kontsumitzailea.

Arratsalde apalean, imanak erregu egitera deitzen duenean, emakumeak, tunika gorri, more edo urre kolorezkoak galtza gainean, eta painelua buruan erretiratzen dira etxe txuri ate urdin, berde, edo moreetara. Kafea, tea eta hosto bigunak prestatzeren, gizonak meskitatik itzultzen direnean, elkarrekin eginen dituzte erausian orduak hosto matxikatzen eta kafe edaten.

Lalibela

Bagindoazen gogotsu Abune Yusef lau mila metroko mendiaren mazelak gurutzatzen, ikaragarrizko erroitz artetik genekusan ibarrak liluratzen gintuela; ehunka nekazari herrixka, zeinek, txinoei esker, etxolak txapaz estaliak zeuzkaten; Etiopiako ipar aldean geunden, Lalibela-ko bidean.

Etiopian ehun miloi biztanle bizi dira; haietatik laurogei miloi, nekazari. Musolinik, 1936an, Etiopia inbaditu zuen, eta betiko bideak egin zituen asfaltatu. Milaka urte zeramaten behiak, ahuntzak eta astoak bide haiek egiten ura edateko putzuetara. Animaliak burmuinean GPSa zuten kokatua, eta inork inoiz ezin izan zituen handik lekutu. Are gehiago, lehentasuna argi zuten: lehenik eurek, gero, ahal zenean, gure “todo terrenoa” astiro, poliki...

Lalibela 1160 aldera sortu eta erlekume batek inguratu zuen, handik datorkio izena (lalibela, erlekumea amarikoz). Bere amak patu onaren zeinu hartu zuen gertatutakoa eta errege izanen zela aurresan zuen. Eta hala izan zen errege 1181tik 1221arte. Giristinoa zen, eta musulmanek Jerusalen inbaditu zutenean, Etiopiako ipar aldean, mendi artean, inoren bidean, Jerusalen berri bat eraikitzea erabaki zuen. Hamaika eliz lurpeko harkaitz artean zizelkatzeko agindua eman zuen.

Kondairak dionez, erregea Jinkoak bahitu eta zerura zuen eraman, eta eraikin zoragarriak erakutsi zizkion, eta bere herrira itzuli eta bertan ikusitakoak eraikitzeko eskatu zion. Kondairarekin jarraituz, aingeruak langileren laguntzera etortzen ziren, eta iluntzean aingeruek jarraitzen zuten lanarekin. Eliz bat bederen gau batez aingeruek egina omen.

Elizak ederrak dira, sinesgaitzak, ehun urtetan eginak, gehienak harri bakarrean garatuak, xarmantki dekoratuak eta nahiko ongi kontserbatuak. Lekua kezkagarria da, misteriotsua, harrigarria. Erromesak jite agurgarrian zuriz jantziak, makil bat eskuan, gurutze handiak ageriko, Jinkoaren erregu, bakarka edo multzoka, isilean edo doinu tristean errezitatzen... ni bezalako fede gutiko batentzat... Kiristian ortodoxoen hiri saindua da. 2005ean Unescok humanitatearen ondasuna izendatu zuen Lalibela.

Lais Korintokoa

Grezia zaharrean, Peloponesoko guden garaian, Korinton sortutako hetaira famatua izan zen Lais. Ederren artean ederrena. Lehendabiziko emazteki filosofoa. Korinton, Elokuentzia eta Amodioaren Baratza eraiki zuen, eta han biltzen ziren garaiko filosofoak. Aristipo izan zuen maisu eta maitale; haren lanen arteko bi Laisi buruzkoak dira. Aristipok bezala, gizonaren azken helburua plazerra zela irakasten zuen Laisek. Bere baratzean besta handiak egiten zituen, eta goi mailako filosofoak bertan biltzen ziren, non gizakiarentzako plazeraren onurak zituzten eztabaidatzen.

Gaztetxo zela, hainbat eskultorek haitzurdinean zizelkatu zuten haren iduria. Apeles margolariak Afrodita irudikatzeko hartu zuen neskatxa modelo, eta berarekin eraman zuen Atenasera. Neskak Tenpluan ezagutu zituen filosofoak, eta bere faboreak eskaintzen zuen ikasi. Demostenesek neska ezagutu zuenean, 10.000 drakma eskaini zizkion berarekin gau bat egotearen ordez, baina hark ezetz erran zion, bere gustukoekin baizik ez baitzen oheratzen.

Nostalgiak jota Korintora itzultzeko gogoa adierazi zion bere maitaleari, eta Aristipo eta biak itzuli ziren Korintora. Ordurako goi mailako hetaira zen Lais, eta Afroditari loreak eskaintzera Tenplura zuzendu zen. Neska Tenpluan sartu zenean, bertan zeuden prostitutek Laisen edertasunaz liluraturik bidea egin zioten, gero, han zeuden gizonek bizkar gainean atera zuten hetaira. Aspasia Periclesen maitalearen laguna egin zen, eta hark alargun zahar aberats bat aurkeztu zion eta harekin zen ezkondu Lais, gero, Aspasiak berak lagundu zion gizona kasatzeko modua aurkitzen.

Lais alarguntsa aberatsa zen, eta jauregi oparo bat erosi zuen, non Elokuentzia eta Amodioaren baratza zuen paratu. Aristipori fidela ezin zitzaiola izan erran zion, eta bere bideari zion jarraitu. Edertasuna galtzen zuen heinean, galdu zituen maitale, lagunak eta dirua. Edariari eman zion, eta 10 drakmetan saltzen zen Tenpluaren izkinan. Hirurogei urterekin ezagutu zuen mutil gazte bat, berarekin maitemindu eta lan bila Tesaliara joan ziren. Tesalian, Tenpluan mutilarekin larrutan ari zela atzeman zuten eta, harrikatu zuten hil arte.

Baina, herriak Lais ez zuen ahantzi, Korinton mausoleo bat eraiki zuten bere izenean, bertan paratu zituzten haren irudiarekin egindako eskulturak. Elokuentzia eta Amodioaren Baratzea denborarekin zimelduz joan zen, iturriak agortu eta eskulturak erori ziren, baina bertako gliziniak, kameliak, hortentsiak eta arrosak bere gisa joan ziren oihanetik, eta oraindik hantxe daude.

Haragiaren bekatu… Axularrek ere ezagutzen zuen Lais:

Kontatzen du Aulo Geliok Korintoko herrian zela emazte eder bat, famatua, amultsua eta plazer egilea, eta ofizioaren baliatzen ongi zakiena. Bada egun batez Demostenes filososo handi hura emaztearen aldetik iragaten zela, kilikatu zen, ernatu zen, linburtzen hasi zen: eta galde egin zion Lais berari ia zenbana saltzen zen fruitua, zer balio zuen merkatalgoak. Eta alegerarik, ustez ezen ihizia sarean zuen, eskatu zion suma handi baten, gehiago bortzehun ezkuturen baino: Handiari handiki, Demostenek aditu zuenean emamutiriaren demanda, ihardetsi zion, ez uste bezala: ez dut nik urrikitzea edo errukia horren garestia erosten. Erran balio bezala: Badakit, andrea, ezen baldin nik orain iragan baneza zurekin neure apetitu desordenatua, urriki lekidakeela berehala. Bada urrikitze hura, ondoko damu hura, ez dut horren kario erosten, eta ez hargatik hainbat diru ematen. Eskarnio egin ustea, gelditu zen eskarniatua. Eta Demostenek eman zuen hartan aditzera bekatuari betiere bere ondotik urrikia darraiola.

Gau beltza

Abuztuko egun hartan, Juana Josefa eta bere sei seme-alabak nekez zeuden lo borda biluzian, gizonen oihuak aditu zituztenean; ernatzeko moduko oihuak, lazgarriak, eta oihu artean, sua; su eta ke artean, erdi itorik atera ziren arnas hartzera; oraindik arnasestuka zituzten inguratu, iraindu eta haizkatu; Legarreako leizeko bidean ziriak sutan zuzendu zituztenean baino ez zen emakumea gertatzen ari zitzaionaz jabetu; “oraindik nik ez dut inor hil eta” alkateren hitzak oroitu zituen, hitz horiexek, hain zuzen, aditu zituen alkatea eta bi zinegotzi ilunabar batez etxera etorri zirenean, batzarrean hartutako erabakia zela eta, etxetik joateko gonbitea egitera, gonbitea, horixe, gonbitea eta ez agindua; “oraindik nik ez dut inor hil eta” alkateak argi utzi ukan nahi zuela pentsatu zuen Juana Josefak, nekez sabel handitua, hasi zenean malda goiti; zortzigarren hilabetean ernari malda goiti, sei haur negarrez inguraturik, ziriak sutan akuilu, egin zituen emakumeak leizerainoko hirurehun metroak; hirurehun metroetan, bere bizi miserablearen iruzkinak ikusi zituen; ile hori eta begi urdin, neska xarmanta, horixe izan zen bere galera, gizonak beti gibeletik lizunkeriatan, emakumeen gorrotoa sumatzen zuen, eta apeza, apezaren etxea parez pare, apez urdearen begiradak hormatua utzi zuen, auxilio eske joan zitzaionean, “etxetik igorri bazaituzte, zerbaiten gaitik izanen da, ezta?” bertzerik gabe bota zion eta; bazekien apezak senarra urrun zuela, dirurik gabe gelditu zela, ezin zuela etxe errenta ordaindu, ezta umeak elikatu ere; apezak eta herriko guziek ere bai, ogi idor puskak gauez etxeko atean uzten zionak bezalaxe, edo zaku bat baba beltz etxeko atean utzi zionak; bere larritasunaz herri osoak zekien; goseak hilik joaten zela patata edo kalabaza batzuk herrikideen baratzetan hartzera, eta horregatik iraindu egiten zutela; “begizuri zikina” sarritan zuen aditua, apo hilak etxeko atarian, etxeko ur zikinen zurruta trabatua, etxeko leiho azpian sua..., horiexek denak egin zutela ahuldu, indargabetu; bazekien Juana Josefak, amore eman zuela, etxea utzi eta senarra etorri bitartean mendiko borda hartara joan zenean; hil zorian baino ez zuen argi ikusi Juana Josefak, herri guziaren bekatu ispilu zela, eta handik lekutzea erabaki zutela, eta bereak eta bere familiarenak egina zuela; leizeko zulo aho bazterrean lau gizon armatuei otoi egin zien, “hil nazazue lehenik”; ez zuen umeak hiltzen ikusi nahi.

1936ko abuztuaren hamargarrenean Juana Josefa Goñi Sagardia haurdun, bere sei umeekin batera, desagertu zen arrastorik utzi gabe. Laurogei urte geroago, Legarrea leizetik, Malerrekako Gaztelun, bizi zen etxetik bortz ehun metrora, familiaren gorpuzkinak atera zituzten.

Pelotaria

Lagun berri bat egin nuen egun hura arras ongi oroitzen dut. Bazen denbora lagunak galtzen ari nintzela; denboraren poderioz, batzuk betiko joan egiten ziren; bertze batzuk, herriz aldatzen. Bizi berritzeari uko egiten zietenak ere baziren, betikoetan murgildurik, beti dela berria garaia, ez dela gelditzen, gu egiten garela gelditu jabetu barik.

“Euskaraz mintzatu nahi dut”, izan ziren bere lehendabiziko hitzak. Biolontxelo, Zelanda Berritik zetorren, eta euskararekin maitemindu zen. Mintza-lagun hartu ninduen, eta badira hamar urte gure asteroko zita ez dugula barkatzen.

Musikariak lau sarrera eman zizkidan Kursaal aretoan Euskadiko Orkestraren emanaldi bat entzuteko. Sarrerak profitatzeren, hiru lagunei deitu nien, baina haietako bat ez zen etorri, eta txartel bat soberan neukan.

Txartel leihatilan jende ilara zegoen, eta gizon bat ailegatu zen hartara. Hurbildu nintzaion eta soberan neukan txartela eskaini. Atseginez hartu zidan eta sakelara eraman zuen eskua, sosa bila. Nik ezetz erran nion, niri dohainik emana zelako, eta irribarretsu eskertuz, agurtu ninduen.

Hamartarren ilaran zenbatuak geneuzkan sarrerak; eskuineko muturrean, bi, eta ezkerrekoan, bertze biak. Lagunei galde egin nien ia nork nahi zuen gizonaren ondoan eseri.

–Ezta pentsatu ere. Hik eman dion txartela, orain, hoa berarekin -erantzun zidaten aho batez. Gizonaren ondoan eseri eta kortesiazko solas batzuk egin orduko salatu gintuen geure mintzoak. Elkarri beha gelditu ginen.

–Ez zara ba baztandarra izanen?

–Bai, Almandozkoa…

–Ez da egia izanen… Zu Lolita zara! Nirekin komekatu zuen neskatiko polit hura! -oihu egin zuen gizonak ia-ia, nire etxeko izen kuttuna ahoskatu eta.

–Eta zu, Elias Pierola pilotaria zara! -erantzun nion harrituta.

Besarkatu ginen, eta hitza batak bertzeari kenduz, gure biziaren berri ematen hasi ginen. Ordurako berrogeita hamar urte baziren-eta ez genuela elkar ikusi. Ilararen bertze muturrean, ikaraturik begiratzen ninduten nire lagunek, arrotz batekin musuka ari nintzela uste baitzuten, nonbait. Beldur ziren burutik emana ote nengoen edo.

Argiak itzali zirenean, berrogeita hemeretzi urte egin nuen gibelat orkestraren doinuan. Maiatza zen, eta lehendabiziko komunioa hartu nuen. Egun ederra izan zen hura, batez ere soineko zuri polit bat estreinatu nuelako. Eliasen ama jostuna zen, eta nire amaren laguna. Berak egin zidan soinekoa eta egun hartan, Elias marinelez jantzia ondoan neukala, bazkaldu ere egin nuen haien etxean. Ama erditzeko tenorean zen, handik egun gutira ahizpa sortu baitzen, eta etxean gelditu behar izan zuen. Urte hartan herrian hamabi neska-mutilek hartu genuen lehendabiziko komunioa, eta norbaitek elizako atarian argazki bat egin zigun. Nire ondoan ageri da Elias argazki hartan.

Geltokia

Beti dago zerbait galtzeko.

Etxeak ez dauka erlaitzik, baratzean lorerik.

Zakurra atarian lo.

Oiloak atzaparka, oilarra beti oilar eta dotore.

Zerria kaiolan, ura eta bazka kautxuzko zirrika azpilan.

Ondoko zuhaitzak fruituz beteak, pomeloa, laranja, lima...

Landan, mandioka, artoa...

Larrean, behi pare bat eta behorra.

Tren geltokiko nagusia trenaren zain zegoen; azken bortz urteetan ez zen trenik heldu, bazen denbora bertakoek alde egin zutela, baina berari inork ez zion deus erran, eta bere lanpostuan jarraitzen zuen. Posta bulegoan soldata hartzeren, hilean behin, abrez egiten zituen ehun kilometro. Beharrezko erosketak egin eta etxera itzultzen zen. Emaztea eta biak bizi ziren, inorekin harremanik gabe.

Tren bideko burdinak ateratzera etorri ziren egun hartan; hartara etorriak ezin sinets gelditu ziren, gizonaren egoera ezagutzean.

Argentinako Ipar Handian, Bolibiarekin, Paraguayrekin, eta Txilerekin mugan, Salta lurraldea kokatzen da. 1990ean, gobernuak tren sarea pribatizatu zuen eta probintzietako aginteen zainpean utzi. Haiek, autobusei lehentasuna emanez, berrantolatu zuten garraioa. Tren sarea alde batera utziz, ehunka herri fantasma ziren sortu.

Felipe bigarrenari eskutitz

Felipe erregea, jatorriz espainola, Karlos menderaezinaren semea.

Lope de Agirre, zure gutxieneko zerbitzari, kiristian zaharra, guraso helduen seme, nire goraldian kapare, Espainiako erresumetan jatorriz euskalduna, Oñatikoa.

Nire nortasuna osatzeren, eta gizon zintzoak bete beharrezkoak ordaintzeren, gaztetan, Peruraino, ozeanoa nabigatu egin nuen. Lantza eskuan, hogeitalau urtetan, Perun zerbitzu anitz egin dizkizut: indioak menperatu eta zure zerbitzurako herriak eratu, bereziki, nire indar eta ahalbideen arabera, zure Koroaren izenean, gatazka eta topaguneetan dihardut, zure ofizialei sorospen eta ordainsariak betez, zure liburuetan agertuko den bezala. Ongi uste dut, Jaun argidotar hori, nahiz eta nirekin eta nire lagunekin krudela eta ezatsegina izan, gugatik hartutako hainbertze zerbitzuen izenean, erraten dizudana sinetsiko duzula; egia da ere, balitekeela lurralde hauetatik idazten dizutenek egia ez erratea, haietatik urrun baitira.

Ohartarazten dizut, errege espainola, lurralde hauetan dituzun basailu hagitz onentzat Indietako Erreinuetan, era bateko justizia eta zuzenaren beharra dagoela, nahiz eta ni, zure entzule, erregeorde eta gobernatzaileek erabiltzen dituzten ankerkeriak jasan ezinik, atera egin naizen zure obedientziatik, gero izenak emanen dizkizudan lagunekin, eta orainoko gure aberria Espainiari uko eginez, gure indarrak jasan eta sufritu ahalko dituen bezain guda krudela egitera goazela. Hauek dira, errege jauna, zure ministroak ezarritako zerga, zigor eta sari bidegabeko ikaragarriak, ezin ditugunak sufritu, euren seme eta zerbitzariak mantentzeko, gure fama, bizia eta ohorea ebatsi digutelako, lastimagarria izanik egin diguten harrera txarra.

Eta ni, eskuineko hanka maingu, Chuquinga bailaran Alonso de Alvaradorekin batera eman zizkidaten bi arkabuzadaren ondorioz, zure izenean eta zure aginduei jarraituz, Francisco Hernández Girónen aurka gindoazela, zure aurka matxinatua hura ere, ni eta nire lagunak hil arte izanen garen bezala, zure ekintzak jabetu gaitu, erreinu hauetan zein krudelki irensten dituzun fedea eta hitza, eta lurralde hauetan Martín Luteroren liburuek baino gutiago balio duela zure errukiak, zeren zure erregeorde Cañetek, gaiztoak, likitsak, handikiak eta larderiatsuak Martín de Robles urkatu zuen, zure zerbitzura zena, eta Tomas Vázquez ausarta, Perú konkistatu zuena, eta Alonso Díaz tristea, Moisesek basamortuan baino gehiago lan egin zuena herrixketako biztanleak aurkitzen, eta Piedrahita, kapitain ona, zure zerbitzuan anitz gatazka zapuztu zituena, eta Pucaran, bizia emanez gudariekin jarraitu zuena sartu ez balira, egun, Francisko Hernández izanen zen Perun errege.

Ez itzazu aintzat hartu miatzaile hauek adierazten dizkizuten egindako zerbitzuak, gezur handia baita zerbitzua deitzea zortziehun mila peso zure errege kaxatik gastatzea, euren bizio eta txarkerietako. Zigor itzazu gaizkile modura, hala baitira. Beha, beha Errege espainola, zure menpekoekin ez zaitez krudela eta eskergaitza izan, zeren Gaztelako erreinuetan zu eta zure aita inongo atsekaberik gabe zeundetenean, zure basailuek, beren odolaren eta azienden bizkar, lortu dizkizute lurralde honetan dituzun erreinuak. Beha, Errege jauna, ezin da errege zintzo tituluarekin lurralde hauetatik etekinik atera, ez duzulako deus arriskatu eta ez dituzulako lurralde hauetan izerditan lan egin dutenak behar bezala ordaindu.

Ziur naiz, errege, guti gaten direla ifernura, guti zaretelako; anitz izanen bazinete, batek ere ez zuen sartzerik izanen, han Luzbel baino txarragoak izanen zinateketelako, gizakien odol gose eta egarri ase gura duzuelako. Aitzitik, ez naiz zuekin liluratzen, beti zaretelako adin ttikikoak. Eta, horrela, Errege jauna, zin egiten dizut eta boto nagusia egiten dut Jinkoaren aitzinean, nik eta nire berrehun kapera konkistatzaile arkabuzero marañonek ez dugula zure ministro bat ere bizirik utziko, badakigu-eta norainokoa den zure errukia. Gaurko egunean sortuen artean mentura hoberenekoak sentitzen gara, Jinkoaren fedea eta aginduak lurralde hauetan betetzen, nahiz eta bizian bekatariak, ustelkeriarik gabe, kiristian gisa, Erromako aita santuak agintzen duen bezala, eta nahi dugu, nahiz eta bekatariak izan, Jinkoaren aginpen martirioa onetsi.

Amazonas ibaitik egin genuen ateraldian, Marañón Ibaia deritzon hartan sartu, eta Margarita erraten dioten irla batera heldu ginen, Espainiatik etorritako ikara eta beldurra ematen diguten luterano zismaren zantzuak nabaritu genituen, eta gurekin zetorren Monteverde izeneko alemaniar bat zatikatzea manatu nuen berehala: patuak emanen du haren kontu, uste dugu, printze argidotar hori, Kristoren fede perfektuan bizitzeak duela berea.

Bereziki da handia lurralde hauetan fraideen lasaka, ze zure sumina eta zigorra komenigarria litzaizkieke, ez baitago inor gutxienekoz arrandiatzen ez duena gobernadore izatea. Beha, beha, errege, ez iezaiezu sinets, zure erreal agerpenean, zure aitzinean isurtzen dituzten malkoak, hona etorri eta agintzea delako zera. Jakin nahi baduzu hemen daramaten bizimodua, adi, merkataritzan iaioak, onura profanoak erosi, eta elizako sakramentuak saldu, pobreen etsaiak, handinahiak, gozozaleak, harroak, gutxienetakoa izanik ere, fraideak nahi duena da lurralde hauek manatu eta gobernatzea. Erremedioa, Errege jauna, ekintza hauek eta etsenplu txar hauek ez dute betetzen eta finkatzen bertakoen fedea. Gehiago erraten dizut, fraide hauen lasaka ezpada akitzen, ez da faltako eskandalurik.

Aitzitik, ni eta nire lagunak, gure arrazoiaren baitan, bizia emateko prest gaude, egoera honen eta igarotakoen, Errege argidotar hori, zu zara errudun, ez baituzu zure basailuen lanaren errukirik. Ardura zaitez zor diezunaz, zuk ez badituzu begiratzen, eta zure miatzaileek erraten dizutena aintzat hartuz gero, ezin izanen duzu asmatu zure gobernuaren zuzentzea. Ez dago zertan lekukorik azaldu, lau mila peso urteko du zure begirazale bakoitzak sari, eta zortzi mila aurreztuak, heredatuak eta jabetzetan, eta horiek denak kontuan harturik, zerbitzuren emaile izanen bagina, ez ginateke gizon trinkoak izanen, gure bekatuengatik, diote, belaunika gaitezen euren aitzinean eta gurtu ditzagun Nabukodonosor izanen bailiran, beraz, ezinezkoa, eta ni zure zerbitzuan hanketan zauritu eta maingua, eta nire lagunak ere, zure zerbitzuan zahartuak eta nekatuak, abisatu nahi dizuegu, ez utzi epai hauetan zure erreal kontzientzia, ez delako zure baitakoa, beraien semalabak ezkontzearen ahaleginetan galtzen dutelako denbora, ele zaharrak dionez: makurra ala zuzena, gure etxea sabairaino.

Fraideek beren predikuetan ahantzi egiten dituzte pobreak, eta Peruko egoitza hoberenak hartuak dauzkate. Daramaten bizimodua latza eta nekea da, zeren bakoitzak zigor gisa norberaren sukaldean dozena bat neskato gazte dauzka eta bertze hainbertze mutil gazte, arrantzara eta galeper ehizara joaten direnak, eta fruituak ere ekartzen dizkietenak, luxo guziak gutxietsiz.

Kiristian fedearen izenean zin egiten dizut, Errege jauna, ez badiozu erremediorik paratzen lur hauetako txarkeriei, zerutik etorriko zaizu zigorra, egiaren izenean ari natzaizu, nahiz eta nik eta nire lagunak ez dugun zure errukirik espero. Aiene! Aiene! Zure aita enperadoreak Espainiaren indarrez Germania handia konkistatu zuen, gatazkan gastatu zituen diruak, guk aurkitutako Indietako etekinak zirelarik, lastimagarria da gure zahartzaro eta nekearekiko zure erruki eza, eta goseak eta egarriak kasatzen ari gaituzu.

Dakizu dakigula lurralde hauetan, argidotar Errege jaun hori, zure aita enperadoreak Alemania armekin konkistatu zuela, eta Alemaniak bere bizioekin egin zuela Espainia konkistatu, hala guztiz ere, gu hemen artoarekin eta urarekin gosea ase nahiago, ezen erdoil txar horren barne egon, nahiz eta jakin, egoeran eroriz gero, erregalu eta bizio profitatu ahal izan. Nahiz eta gudak gizonentzat eginak diren, eta egoera latzak jasan, Erromako aita santuaren aginduak bete eta obedituko ditugu.

Ezin sinetsi gaude, Errege jaun argidotar hori, lurralde hauetan dituzun basailuekin hainen krudela izatea, aitzitik, pentsatu nahi dugu, zure miatzaile eta ministroek direla zure baimenik gabe ari direnak. Diot, Errege jauna, ze Errege hirian (Lima) itsasotik bi legoara arraia ekoizten den aintzira bat deskubritu zela, Jinkoak hala nahi izan zuelako, eta zure ofizial eta miatzaileek arraia profitatuz gain, euren burua gutxietsiz, zure izenean alokatzen dutela aintzira, beti euren bizioen ordaintzeren. Hori horrela izanik, utz iezaguzu gutxienez arraina arrantzatzen, deskubritzen lan egin genuelako, Kastillako erregeak ez duelako hartatik lortzen diren laurehun pesoren beharrik, hori jakinik, Errege hori, ez dizugu Kordobako mesederik eskatzen, ezta Valladolideko edo Españakorik ere, zure ondareak baitira, min zaitez, jauna, eta elika itzazu lurralde hauetako fruitu eta etekinekin bertako pobre nekatuak, eta beha, Errege jaun hori, Jinkoa denena dela, justizia eta opari, paradisu eta infernu.

Mila eta bortzehun eta berrogeita bederatzian Cañete markesak Pedro Ursuari eman zion Amazonasko jardunaldia, Ursua jatorriz Nafarroakoa, akaso erran beharko genuke Frantsa, Motilones probintzian, Peruko lurraldean (indioek era bat soilduak ibiltzen direlako, deritzo Motilones), itsasontziak egiten mila bortzehun eta hirurogei arte ihardun zuena. Itsasontziak egoera umelean egin zituen eta uretara bota orduko, gehienak hondatu zitzaizkigun, txalupa batzuk egin, eta zaldiak, eta zama gehienak utzi eta uretaratu ginen ibai beheiti gure biziaren arrisku. Peruko ibairik ahaltsuenekin topatu ginen, eta golko gezan heldu. Oinez egin genituen hirurehun legoa, lehen aldiz uretaratu ginen hartaraino.

Gobernadore txarra, gaiztoa, handikia eta miserablea zen, eta jasan ezinak zitzaizkigun haren gaiztakeriak, esplikaezinak izanik, danok bat eginez, Errege jaun argidotar hori, solas batean, kasatu egin genuen, azken ordu motz bat emanez, gero Fernando Guzman deritzon Sevillako zaldun bat errege izendatu egin genuen, eta bere aitzinean zin egin, berorrek ikusi ahalko duen bezala, denek firmatu dugun dokumentuan, eta India hauetako irla Margaritan gordailutu dugunean, niri haren laguntzaile berezia egin ninduten, eta laster jabetu nintzen haren irain eta gaiztakeriez, kasatu nahi izan ninduten, eta nik akitu nituen errege berria eta bere zaintzailea, eta haren teniente jenerala, eta lau kapitain, eta haren otsein nagusia, eta heien menpeko apeza, eta bazterrak nahasten ari zen emakume bat, Rodasko komendadorea, eta almirante bat, eta bi alferez, eta bortz edo sei haren lagun; zure miatzaileen joera krudelagatik, guda aitzina eraman eta bertan hiltzeko prest egonik, berriz ere kapitainak izendatu nituen, eta sarjentu nagusia, eta kasatu nahi izan ninduten, eta nik denak urkatu nituen.

Porrotari jarrai eta Marañon ibaian hilketak eta mentura txarrak gaindituz, hamar hilabete eta erdi geroago iritsi ginen azkenik Ipar itsaso bururaino. Ehun jardunaldi justu egin genituen. Mila eta bortz ehun legoa justu, ibai handi eta kezkagarrian. Laurogei legoa ur geza, haren ahoan eta ez, dioten bezala, adar anitzetan. Hondar handiak ditu, zortziehun legoako basamortua herri bat ere gabe, xehetasunez egin dugun txostenean, argidotar horrek ikusi ahal izango duen bezala.

Sei mila aintzira baino gehiago dituen parajean ibiliak gara. Jinkoak daki nola atera ginen laku kezkagarri hartatik! Adi ezazu, Errege jauna, ez ezazu onartu itsas armadarik bidaltzea zorigaiztoko ibai honetara, kiristian fedearen izenean zin egiten dizut, Errege jauna, mila gizon etorriko balira ere, bat ere ez litzatekeela onik aterako, ematen dituzten arrazoiak ez direlako zuzenak, eta ibaian ez dagoelako etsipena bertzerik, bereziki Espainiatik heldu berrientzat.

Lehia honetan nirekin heldu diren kapitain eta ofizial irainduek euren bizia ematearen zin egin dutenak hauek dira: Juan Jerónimo Espinola, infanteri kapitaina, Genobakoa; Juan Gómez, almirantea: Cristóbal García, infanteria kapitaina, biak andaluziarrak. Diego Tirado zaldun kapitaina, andaluziarra, zure miatzaileek bidegabe, Errege jauna, bere lantzarekin irabazitako hainbat indio kendu zizkietena. Nire zaindari kapitaina Roberto Sosaya eta haren alfereza Nuflo Hernández, Balentziakoa, eta gure altxorzaina Juan López Ayala, Kuenkakoa; Blas Gutiérrez alferez orokorra, konkistatzailea, hogeita bortz urtekoa; Juan Ponce, Sevillakoa eta Custodio Hernández, alfereza, portugaldarra; Diego Torres alfereza, Nafarroakoa; Pedro Rodriguez Viso eta Diego Figueroa sarjentuak; Cristóbal Ribas, konkistatzailea; Pedro Rojas andaluziarra; Juan Saucedo alferez zalduna; Bartolomé Sánchez Paniagua, gure zaindari karguduna; Diego Sánchez Bilbao, gure zuzkitzailea; García Navarro miatzaile orokorra, eta bertze hainbat kapare baturik, Jinko Jaunari eska egiten diegu, zain zaitzan, guda egiten dizuetenei aurre egin ahal izateko, bereziki turko eta frantsesei, eta lurralde hauetan Jinkoak eman diezagun dohaina gure eskuz lortzeko ukatu dizkiguzun eskubideak.

Euskal Herriko berorren basailu leialen seme, ni hil arte mutiri, zure eskergaitz.

LOPE DE AGUIRRE, ERROMESA.

[Lope de Agirrek gutun hau Espainiako Erregeari idatzi zion 1561ean. Gustu handiz itzuli dut – barkatu ausardia! – Ursuako jauregiaren ondoan bizi eta kasatu zuen Pedrorekin oroitu naiz.]

Andy Warhol

Pop art, errealismo berria, joan den mendearen hirurogeiko hamarkadan, mundu osoan hedatu

zen. Eguneroko imajina arruntetan eta modu sinplean, Ameriketako mito nazionalak zituen astindu.

Iragarki diseinatzailea izandakoa zen Andy Warhol, eta argazkia serigrafiara eramateko teknika industrialak ongi ezagutzen zituen: gizarte kontsumoan inspiratzen zen, zopa potoak, telebista saioak, magazinak, edo publizitate urbanoak... Marilyn Monroe, Liz Taylor, auto istripuak, edo giza eskubideen aurkako atxiloketak... Beti ere, “American way of life” kapitalismo zantzu haietan.

“Factory” olan, seriean ekoizteak, imajina bera anitz koloretan eginez, produkzio handiak egiteko aukera eman zion. Imajina, gizatasunik gabea eta hotza, gezurrezko gizakia, biolentziaren ideia irudikatzeko zuen Warholek hartu.

“Factory” kontrakultura sinboloaren zuzendariak ez zuen bere burua artistatzat hartzen; avant garde pertsonaia erakar-garria eta xarmagarria izatea laket zitzaion. Katalizatu nahi izan zituen mitoak, izuak, eta New Yorkeko gizarte goibel eta snob baten fetitxeak.

Bilborako autobusa hartzera Donostiara abiatu nintzen atzo goizean, Guggenheim museoan Andy Warholen erakusketa ikusteko asmoz. Bilbon bizi den lagun batekin gelditua nintzen, egun xarmanta elkarrekin pasatzeko. Txindil on batzuk eginen zituela erran zidan, erakustaldia ikusi eta gero jateko. Ederki, pentsatu nuen, banekielako zein onak egiten zituen txindilak nire lagunak. Eguraldia ez genuen lagun, goizetik muku, gero eta mutur beltzago. Automobila aparkalekuan utzi, eta kalera ateratzean, haize bolada batek ia lurrera bota ninduen, aterkia nolabait ireki eta autobus geltokirat hasi nintzen, hamar minutu bertzerik ez nituen, eta txartela hartu behar. Harako batean, haize ufada batek aterkia modu txarrez eskuetatik kendu eta itzuli-ipurdika espaloi gora eraman zidan, eta ni haren gibeletik erdi arrastaka espaloiaren ertzean trabatu, eta ur putzu batean ipurdiz erori nintzen. Era bat urez blai, guardasolik gabe, negarrez, muki zotinka, eseri nintzen etxe baten erlaizpean. Eta orain zer? Pentsatu nuen, ez nengoen inora joateko, gainera autobusa galdu nuen ordurako. Telefonoen bila hasi nintzen, lagunari deitzeko. Kaka zarra! Bateriarik gabe. Ene! Nire aitak baleki! Lagun batekin gelditu eta abisatu gabe ez joan...

Txoritxoa

Amatxi bakarrik bizi da. Ondoko atean, Sara eta Mikel, lau eta bi urtekoak. Goizero Sara ikastolara gaten da; orduan, Mikel lasterka amatxiren atea jotzera: beti dauka zerbait, eskatu eta. Gaur Mikelek amatxi eskutik heldu eta leihora du eraman, bizilagunaren kaiolan txoritxoa

seinalatuz: berak ere txori bat nahi duela, behin eta berriz eskatuz. Hamarretako autobusa hartu eta aise abiatu dira amatxi eta iloba merkatura. Merkatuan, Mikelek txori txuri polit bat aukeratu ondoren, kontent baino kontentuago itzuli da bikotea etxera. Arratsaldeko bortzetan Sara ikastolatik itzuli denean, mutikoak aztoraturik erakutsi dio bere altxorra arrebari. Kaiolaren atetxoa ireki eta txoria libro utzi du. Liluraturik txoria hegan zerurantz beha gelditu dira anai-arrebak.

Euskara

Zaharra naiz, arras zaharra; arbasorik gabea, bakarra; trinkoa eta borobila, misteriotsua; ez dakit nun naizen sortu eta garatu. Denboretan handia, zabala eta indartsua; eguzkiaren argiak zaindua egunez, gauez, ilargiarenak babestua. Haizeak igitua. Lehorteek eta uholdeek erdi itoa sarritan. Gudek eta Jinkoek mehatxatua, erdi irentsia. Nerez naiz gotorra eta erro zuzena, suntsiezina. Hilzorian oihan eta mendietan zokoratua, berriz ere berpiztu eta plazara ialgi nintzen. Jakintsuen ateak jo nituen, eta zabaldu egin zizkidaten. Hementxe nauzue zaharberritua, zuen etxeetan sartzeko nahian. Euskara naiz eta.

Baztan aldeko erran moldetarik

Abrea behorraren zama, abrez joan da

Adobe buztin

Akuna matatu swahili mintzairan “ez da ezer”, no problem...

Albahaka xarpota, thym

Aparejadorea xantier burua, teknikoa

Apetaz bapatean

Arrakadak kolierak

Arreotxoa ezkont berrirako puskak, trousseau

Artatxikia mil, lehengo artoa

Arto galdurrua lorea, kukula

Asotsa azantza, zarrata

Ataka atea, abere edo baraztekoa, ez etxekoa

Azabatxea harribitxi bat, jais

Baldosa harri lauza

Belaia pentze, belardia

Belaki éponge

Bijilia Garizumako barura

Bitxilorea bioleta

Doike dudarik gabe

Eltzetzuak guardia zibilak

Enkajezko dentelazko

Erlaitza hegatsa

Eskuturre ukare

Ez zen barkatzen beti behar zen

Frantsa frantsesa

Frijola babarrun mota bat

Gajo gaixo

Goliat gartza zisne handia

Goseak nago gose naiz

Hurrik eman ere honi deus ez emanen, molde gaitzeslea

Hagitz agitz, ainitz, asko, guziz

Inarra brezo, lore bat

Inude titi handiekin, nourice

Intziensoa intsentsua

Isats buztan

Istiak trufa kantak

Izpilikua lavande

Jarauntsi jarraitu

Jopu esklabo

Kapare noble, hidalgo

Kasatu hil, akatu

Kateorratz petenta

Keriatsu desformatua

Koroildua lumak galdu

Kuhat droga bat

Kuku praka digitale

Lasaka lizun, libertin, dissolu

Lerai akazia

Mandioka manioc

Mauka manka, ator besoa

Minaurria gaztain alea

Mondongoa zerri lana, urde hiltzearekin

Morkotsa garbotsa

Oinaztargia tximistaren argia

Oinaztura tximista

Ortotsa ortzi otsa, ortzia

Sorospen sokorri

Txekorra aratxe txikia

Txindil dilista, lentille

Txorrotxioan txori kantan

Upategi soto

Urritzen gutitzen

Zapela txapela

Ziapea moutarde

Zirrika gurpila, errota