AURKIBIDEA

Atarikoa

Mende berriaren hasiera

Alternatiba erromantikoa

Irudiak eta hitzak

Mugimenduaren idazketa

Galderak eta erantzunak

Literatura trans

Esanak eta kontraesanak

Venezian ez dago simetriarik

Idazlanak eta idazleen lanak

Suitzako bidean

Zuzenbide debekatua

Suitzatik bueltan, egunerokotasuna

Joxe Azurmendi eta Txillardegi

Nori bere bidea

Hizkera poetikoa

Idazleak errealitatea itzultzen du

Arrosen sasoiak

Hizkera anakronikoa eta zabor kultura

Hizkuntzaren higadura eta egiaren desagerpena

Literatur paradigmaren aldaketak

Literatur askea

Epilogoa

Atarikoa

Nietzschek zioskunez Gramatikan sinesten duenak Jainkoarengan sinesmena ere badu, berez.

Zehazkiago, Nietzschek, azken idatzietan (Götzen-Dammerung), badirudi Jainko-gramatikoaren botere izugarria eta klaustrofobikoa sentitu zuela, eta horrela zioen: “Arrazoia hizkuntzan: O ze emakume zahar eta iruzurtia! Beldur naiz, gramatikan sinesten jarraitzen dugun bitartean, ez garela Jainkoarengandik libratuko”.

Idazle orok, F. Nietzscheren eta W. Benjaminen pentsamendutik abiatuta behintzat, hizkuntzaren eta balizko Jainkoaren arteko erlazioari buruz hausnartu beharko luke. Saiatu behar da ulertzen zer mugimendu gramatikal dagoen predikatua agertzen denetik niaren izena osatu arte, halako moldez non gramatika bat eratzeak, Jainkoa barruan duela, kulturan zer-nolako ondorioak dituen identifikatu ahal izateko idazkera baliagarria ote den.

Begi bistakoa da idazketaren azpian gramatika bat badagoela, baina, halaber, ezin ukatu idazkera mota ezberdinak ere badaudela eta, beraz, ezin dela gramatika bakarra egon... ezta, ildo beretik, Jainko bakarra ere.

Nik neronek ere, idazle moduan, izkiriatzeko modu oso ezberdinak erabili ohi ditut. Izan naiz idazle akademikoa eta kazetaria, hizlaua eta poesia erabili ditut, baita aforismoak eta saiakera ere...

Azken urte hauetan idazkera hauei buruzko hausnarketa ari naiz egiten eta zurekin partekatu nahi dut, balizko irakurle hori. Izan ere, orain hasten ari den testu honek, nolabait, trilogia baten hirugarren alea izan nahi du. Hona hemen, bada, hortaz, hastapeneko aurkezpena.

High Noon (Argentinan, Hitzartutako orduan; Espainian, Bakarrik arriskuaren aurrean) western generoko film estatubatuar ezaguna da, gure garaikoentzat behintzat, 1952koa, Fred Zinnemannek zuzendua eta Gary Cooper du protagonista. Argumentua denbora errealean garatzen da, eta sheriff bat du ardatz, zeinak une oro horren eginkizunaren eta maitasunaren artean erabaki behar duen eta hiltzaile saldo bati berak bakarrik egin behar dion aurre.

Unibertsitateko lanak bukatu nituenean 63 urte nituen, eta bizitutakoak kontatu behar nituela pentsatu nuen. Ideia horretatik sortu zen Zorroaga ahora Ibaeta izeneko liburua (Adhara, 2018). Elebitan argitaratu genuen, nik euskaraz eta nirekin batera egiletzan partaidea izan zen Angel Gonzalezek, berriz, gazteleraz. Gure unibertsitate bizipenak kontatu genituen hantxe, hala nola, Filosofia, Pedagogia eta Psikologia fakultatearen sorkuntza, UPV/EHUko hasierako urteak eta haien garapena, euskal lerroetako istorioak eta, orduko funtzionariotzari eginiko kritikekin batera, unibertsitatean modu egonkorrean lan egin ahal izateko lan kontratuaren bidezko gure borrokak ere. Angelek, bere maisu gisa, Enrique Freijo psikologoa aipatu zuen. Nik, berriz, Txillardegi.

Guretzat funtsezkoa izan zen laurogeita hamarreko hamarkadan burututako “irakasle propioaren” aldeko borroka, zeinean, nirekin batera liburua idatzi zuen Angel Gonzalez ibili zen. Ez bera bakarrik, UPV/EHUk hirurehundik gorako irakasle kaleratu zituelako eta, guk, aldiz, Unibertsitatea Lan Magistraturaren aurrean salatu ostean, irabazi genuen auzia gure lanpostua berreskuratuz. Hura gertatu ondoren, Euskadiko lege batek ahalbidetu zuen eskatutako lan kontratuaren bidezko irakasle egonkorraren irudia behar bezala gauzatzea. Borroka luzea eta latza izan zen, zeren gurekin batera aritutako lagunak, berez, gure arerio bihurtu ziren eta funtzionariotzaren bidea babesteari ekin zioten, gu bezalakoak —eta unibertsitatea demokratizatzeko funtsezkoa izan zen aldarrikapen hori— kaleratu nahi izan zituzten bitartean. Ezin izan zuten, ordea. Irabazi genuen eta gaur da garaia erretreta hartu dugula lan kontratuaren bidezko irakasle egonkorrak izanik. Ona guretzat baina askoz hobea UPV/EHUko gainerakoentzat ere. Ibilbide aldarrikatzaile horretan ezin utzi aipatu gabe, UPV/EHUn ohikoak izan ziren sindikatuen beligerantzia gure kontra, UGT eta CC. OO. bereziki, (Arriolak, Lopez Basagurenek, Doñatek eta, haien kariaz, Pello Salaburuk berak, ahalegin handiak egin zituzten irakaslearen irudi berria oztopatzeko). Aldiz, Lan Zuzenbidean irakasle moduan aritutako Koldo Gorostiagaren laguntza estimagarria izan zen oso. Hau guztia kontatu nuen Finlandian burutu zen Nazioarteko Hezkuntzaren Historiako Kongresuan 1988an.

Orain asko erabili ohi da prekarietatea hitza, baina unibertsitatean, Francoren garaitik zetorren ohituretan oinarriturik dago, besteak beste, orduko PNNek (“irakasle ez-numerarioak” zeritzanak) ez zuten inolako egonkortasunik lanean eta urtero berregin behar zituzten beren kontratu diskriminatzaileak. Aldiz, hezkuntza mundurako batere egokia ez den funtzionariotza pribilegio guztien jabe zen. Gure borrokak aspaldiko egoera hori aldaraztea lortu zuen eta bide horretan bidaide izan nuen liburu horren beste egilea, Angel Gonzalez, baita Arantza Urkaregi, Joserra Etxebarria, Fernando Mijangos, Iñaki Alegria, Xabier Artola, Xabier Arregi, Xabier Isasi eta beste Xabier, baita Xabier ez ziren luze bat ere.

Egia da, halere, erretiroa hartzeko garaia etorri zitzaidanean konturatu nintzela funtzionarioak oraindik pribilegio askoren jabe badirela, baina horrek goian aipaturiko borrokan sakondu beharra besterik ez du azpimarratzen. Areago, 2020ko maiatzaren 7an Madrilgo Kongresuan Unibertsitate Ministro Manuel Castellsek esandakoa entzunda: “Eskandalua da unibertsitateko irakasleen eta ikertzaileen ezegonkortasuna. Hori amaitu egin behar da, eta funtzionarioen eta lan kontratuko langileen artean banatutako karrera akademikoaren proposamenari ekingo diogu, baina eskubide eta betebehar berekin”. Horixe izan zen gure aldarrikapena UPV/EHUn mende laurden lehenagotik, eta horretan dirau orain, nahiz eta, dagoeneko, Espainiako ministroak, berandu bada ere, guri arrazoia eman.

Bestalde, Zorroagan hasi ginenean ia ez zegoela euskarazko eskolarik berriro ere esan beharra dago. Guk sortu genituen materialak eta didaktikak, taldeak eta antolakuntza. Hori zela-eta hasi nintzen ni liburuak idazten, egoerak behartua, alegia, nahiz eta, urteak joan urteak etorri, uzta aniztuna ekoitzi (zehatz ikusteko, fitorodriguez.eus-era joan).

Egun, aldiz, azken ikasturteko taldeei erreparaturik, euskal geletako taldeak hiru aldiz handiagoak izaten dira gaztelaniazkoak baino eta, azken hauetan, askok eta askok euskara ere badakite. Ezin esan, bada, urteak alferrik pasa direnik, ezta gure orduko ahalegina hutsaren parekorik izan zenik ere.

Baina, egia esanda, unibertsitateko lanean liburuak idatzi, apailatu eta argitaratu arren, nik erabilitako hizkuntza ez zen guztiz nirea, egoerak eskatzen zuen akademikoa eta pedagogikoa baizik. Nire estiloa ez zen literarioa. Beraz, ez nintzen idazle oraindik.

Angel eta biona bi bide paralelo izan ziren irakaskuntzan, ikerkuntzan zein gestiogintzan, Angelena gazteleraz, eta nirea, aldiz, elebitan baina euskarazko bideak aldarrikatzen, irekitzen baita gauzatzen ere. Gure lan kontratuaren aldeko ahaleginak elkartu gintuen, batzarrak eta ekintzak, ezinezkoa omen zena bidezko bihurtu genuen arte. Azkenean biok hartu genuen erretiroa funtzionario izan gabe baina, halaber, goi mailako irakaskuntza publikoan lanean. Ezinezkoa ekinez erdietsitakoa izan zen, bada. Hori dena kontatu behar zen eta liburu horretan kon- tatu genuen.

Dena den, noranzko bereko liburu hori bi ikuspegi singularretatik idatzita dago. Idazten ibili ginen bitartean ez genuen gure testuei buruz hitz egin eta bakoitzak bere aldetik jorratu zuen ildoa. Horrela izanda, esaterako, liburuan agertzen diren istorioak direla-eta ez dago askotan ez kontakizun ezta balorazio komunik. Adibidez, gure fakultatera (sasoi haietan Psikologiak, Filosofiak eta Pedagogiak ikastegi bakarra osatzen baitzuten) Jose Luis Pinillos psikologoa etorri zenean, haren salaketa gauzatu zuen ikaslez zein irakaslez bildutako talde batek (aipatu psikologo hura frankista ezaguna izateaz gain nazien kolaboratzailea izan zen...) eta, bere testuan, Angelek deitoratu zuen ekintza hori. Nik, aldiz, orduko Egin egunkarian defendatu nuen salaketa nahiz eta nik, klasean nengoelako, horretan parte hartu ez.

Liburuan, bada, ez dago kontakizun bateratua ez eta orduko gertaerei buruzko adostasunik, baina testuetan badago, ordea, Zorroagako giroari zegokion ezaugarri bat: kontakizun ezberdinak zabaldu ahal izateko joera eta, haien arabera, eztabaidarako askatasuna oinarritzat hartzea. Bi ardatz haiek, zoritxarrez, Zorroagatik Ibaetarako bidean galduz joan ziren “pentsamendu bakarra” gero eta indartsuago bihurtzen zen bitartean eta “disidentziak” geroa eta baztertuagoak bilakatuz. Ondorioz, hasierako garaietan gai guztien inguruko erabakiak, politikoak barne, modu asanblearioan antolatu bagenituen eta haiek eztabaidatzea ohikoa bezain beharrezkoa bazen ere, azkenean, normaltasun burokratikoa gailendu zen hasierako adierazpen askatasuna desagerraraziz. Max Weberek ez omen du sekula galtzen...

Zorroagako hasierako egunetan, Franco ondorengo gainerakoetan bezainbeste, bestalde, asanbladan hitz egiten genuen, alde batetik, Txillardegik, Xabier Apaolazak, Joxemartin Apalategik edo nik neronek, eta beste aldetik, berriz, Fernando Savaterrek, Mikel Azurmendik edo Aurelio Artetak kontrako iritziak plazaratzen zituzten, eta ez alde batean eta ez bestean, ostera, Javier Etxeberria, Victor Gomez Pin, Marisol de Mora, Teresa del Valle mintzo ohi ziren... Hori oso “arriskutsua” iruditu bide zitzaien orduko El País egunkarian idazten zutenei, eta praktika haiek zapuzten aritu ziren “mehatxupean” zeudela zabalduz eta, finean, aipatu giro demokratiko hura birrinduta geratu zen betiko. Hala eta guztiz ere, huraxe izan zen Zorroaga horren funtsezko irakasgaia, bertan Zorroaga asko zeudela, alegia, eta, ahal zen neurrian, denek bazutela beren iritzia azaltzeko eta defendatzeko aukera gure ohiko funtzionamenduan. Arriskugarria zen, nonbait, munduan aniztasuna onartzearen partez errelato bakarra behartu nahi dutenentzat.

Horregatik gure liburua, orduko sasoien ispilu, ezin zuen bakar batek izkiriatu eta, horregatik ere, bi luma, bi hizkuntza eta bi kontakizun agertzen dira bertan.

Urtebete pasatu ondoren, ordea, neronek 64 urte nituela jada, aspaldiko irakaskuntza ez-unibertsitarioaren borroketan nirekin bat aritutako adiskide batek, Josu Txapartegik, erretiroak emandako lasaitasun hartatik nonbait, deitu zidan jardun haietan bizitutakoaz hitz egiteko eta, bide batez, denborak ematen duen distantziatik hausnarketa partekatua bion artean egin genezan proposatuz. Dei hartatik sortu zen Eskola Publikoa ez da Euskal Herriak behar duen eskola publikoa deritzan liburuttoa (Delta, 2019).

Akuilua, esan bezala, 1993an Euskal Autonomia Erkidegora- ko “Buesa Legeak” eragindako giroa islatzea, eta horretaz gogoetari berriro ekitea, izan zen. Egiako Aitor Ikastolako Gurasoen juntakidea nintzen eta Ikastoletako Gurasoen ordezkaria nintzen Gipuzkoako Ikastoletako Federakuntzako talde bateratzailean ere 1993ko “Euskal Hezkuntza” bi lege egitasmoak aurkeztu zirenenean. Beraz, garai horretan parte hartu nuen eman ziren eztabaidetan, bai auzoan gure ikastolan nola beste foruetan ere. Gure ikastolak, boto gutxirengatik, sare estatalean integratzea deliberatu zuen.

Halaber, EHUko Hezkuntzaren Teoria eta Historia Sailean irakaslea ere banintzenez, aipatu bi lege egitasmoak ikertzea, baloratzea eta, ahal zela, alternatibak eskaintzea ere deliberatu genuen. Handik sortu zen Euskal Eskola Berria izeneko liburua non, besteak beste, Felix Basurcok edo Paulo Iztuetak lege berriaren testuaz iruzkinak egin zituzten. Nik, bereziki, irakaskuntza publikoan lan egiteko funtzionariotzaren ezaugarriak aztertu nituen, nire aburuz funtzionario izatea egoera kontraktuala baino desegokiagoa izaten baita hezkuntzan lan egiteko.

Ikastolen existentziak sortzen zuen anomalia konpontzeko, 1993an, sozialistek EAJren elkarkidetzaz, indarrean jarri zituzten Euskal Eskola Publikoaren bi lege. Ikastolen mundua bitan zatitu zutenak, administraziotik onura ekonomikoen eta lanpostu ziurtasunaren amua erabiliz. Ez bi sareen arteko konbergentzia bat lortzeko, eredu nazional euskaldun eta publiko berri baten bidean, espainiar eredu estatalean, haien eredu publikoan integrazioa baizik, alegia, ikastolak haien sare publikoan integratze edo sartze soil bat.

Hego Euskal Herrian, hezkuntzan hiru sare zeuden funtzionamenduan. Lehendik zetozen eskola nazionalak, batetik; indar handia zuten zentro erlijiosoak, bestetik; eta herritarrek beraiek beren kabuz eta ahaleginez sortu zuten ikastolen mugimendua, azkenik. Arraroa egiten zitzaien eskema hura bitasunean ohituta zeuden buru batzuei. EAEko gobernura iritsi zirenean lehendabizikoetako ahalegina egin zuten ikastolen mugimendua sare publikoan integratzeko. Horretarako idatzi zituzten legeak eta, nahiko itota zebiltzan ikastolei eskaini zizkieten berme ekono- miko guztiak, gureari edota gurea bezalakoak zirenei, integrazioaren truke. Berez, diskriminazio soziologikoa gauzatu zen horrela, dirua zuten ikastolak “pribatu” gisa geratu ziren eta, dirurik gabeko auzoetakoak, berriz, sare publiko transferituan integratzera behartu zituzten.

Diskriminazio kateak, zoritxarrez, bere horretan dirau: estatu espainolak dauka bertako hezkuntzan, nahi duenean, esku hartzeko aukera eta hori ezin da ahaztu. Gobernu Autonomikoa konformatzen ari da zerbait gestionatzearekin eskandalurik sortu gabe. Irakasleok ere ohitu gara egoera honetara eta zauriak ez gaiztotzearekin konformatzen gara. Alternatiba ez da erraza, baina derrigorrez pasatu beharko du euskal hezkuntza berri baten diseinutik, bere curriculum propioarekin, pedagogia hurbil eta gaurkotuarekin, gurasoekin konfiantza osoan, herrian eta inguruan ongi txertatua, irakasleria finkoa mantenduz eta hauen ofizioari errespetu handia eskainiz, eta guztia, munduari begira, gure ahalegin onena eskaintzeko herri gisa. Gure herri txiki honetatik zer egin dezakegu mundu ederrago bat posible izan dadin? Botere politiko nahikorik ez dugun bitartean helburu horretara hurbiltzen gaituzten erabaki guztiak hartu behar dira urte hauetan. Gure liburua horretan zetzan.

Hala eta guztiz, Zorroaga ahora Ibaeta liburuan ez bezala, testu honetan ahoz bakarra mintzo da. Testuak idazten hasi ginenetik kaleratu bitartean urte oso bat egon ginen biok bertsio ezberdinak elkartrukatzen, zuzentzen eta bateratzen. Ondorioz, liburuak, bi egile baditu ere, iritzi komun bat plazaratzen du, alegia, asmo eder bat —euskal eskola publikoa— gauzatzeko aukera nola zapuztu zen azaltzeko gure kontakizuna. Izan ere, hori guztia gertatuko zaigu Herri moduan behar bezalako burujabe maila —nazio gisa— lortzen ez dugun bitartean. Gai hori dela-eta, zoritxarrez, gure arteko zatiketak gaur arte dirau. Hezkuntza komunitate bakoitza berean egoskortu da. Eskola Publikokoak deritzanak, berak direla publiko bakarra aldarrikatuz. Ikastolakoak, aldiz, beren ildo herritarra nola edo hala mantendu nahian baina, soziologikoki, gero eta pribatuagoak.

Hori dena liburuan agertu genuenean zauri zahar bat berriro irekitzea bezala izan zen, zorne guztia hasi zen irteten eta ahaztutako jarrera erasotzaile batzuk ere berpiztu ziren. Bi izan ginen idazleok baina, auskalo zergatik, kritika bortitzenak niri zuzenduta izan ziren... Berriro diot, Zorroaga ahora Ibaeta liburuan ez bezala, testu honetan ahots bakarra dago, biona.

Liburu asko idatzi ditut, gehiegi nire ustez, baina, esan bezala, niretzat idaztea gogoeta bidea denez, idazten jarraitu behar dut bizitzaren hausnarrean ezinbestean. Hori dela-eta dator orain idazki hau.

Arestian adierazi moduan aipatutako orain arteko bi hausnarketa liburuak partekatuak izan diren arren, hala unibertsitateko jardunaz nola unibertsitatez besteko irakaskuntzaz ere, idazkuntza literarioaz aritzerakoan, aldiz, niri bakarrik dagokit egiletza eta balizko gogoeta. Oraingo honetan, bada, bakarrik nago arriskuaren aurrean, besteen aurrean biluzteko ariketa lotsagarrian.

Lehen hizpide hartu ditudan bi liburuak direla eta, denetatik entzun eta irakurri behar izan dugu. Jende guztiari ez zaio beti gustatu papereratu duguna. Jakina, kaleratutakoa gure bizierak, lekukotasunak eta iritziak dira, eta ez dago, berez, zertan konpartitu guri sortutako sentimenduak eta gogamenak. Halere, hala azaldutakoak nola haiei egindako iruzkinak ere partekatuak izan dira, beren neurrian egiletza ere bi egileona izan baita bi kasuetan. Orain ez. Iritsi zait ordua, bada, bakarrik egin dudan literaturaz ni neu bakarrik aritzeko. Iragarritako orduan, bakarrik arriskuaren aurrean, literaturaren maitasunagatik eta haren inguruaz pentsatzeko XX. eta XXI. mendean idatzi eta argitaratu ditudan testuak akuilu izanda.

Mende berriaren hasiera

Magrittek ez omen zuen pipatzen kaleratu nuen Txalaparta argitaletxearekin mende honen hastapenetan. Filosofiaz eta pentsamenduaz diharduten 120 istorio laburrek “desfilosofatzea zuten xedea: ez gezurrak erakustea, egiak nola eraikitzen diren erakustea baizik”.

Aurkezpen polita izan zen liburuarena. Diaporamak, liburuko istorio batzuen irakurraldia, Txillardegi, Bikila, Joxerra Garzia, Xabier Mendiguren, sakelako telefonoaren doinu bitxiak... hori guztia eta gehiago izan zen Donostiako Koldo Mitxelena kultur aretoan eginiko liburuaren aurkezpenean. Koldo Izagirre hitzaurrearen egilea ere bertaratu zen. Gogoratzen naiz ni aurkeztean “bozkario” berezi bat zela esan zuela: “Autore berria ez izan arren —zenbat liburu egin nituen aurretik—, liburu honekin egin nintzela idazle” esan zuen.

Bere aburuz, liburu honetan ikusten zen, nonbait, argien nire idazletasuna. Hizkuntzaren plazera nabaritzen zela, eta formaren tratamendu berezi bat lortu nuela zioen. Halaber, ironia eta umorearen zeharbidea zientzia zehatza baino arma garrantzitsuagoak direla ageri bide zela.

Egiak eta kontraesanak Koldo Izagirrek hitzaurrean idatzitakoari kontra eginez hasi nintzen ni liburuaren azalpenean:

“Koldok esaten du gezurrak azalarazten ditudala, baina nik egiak nola egiten diren kontatzen dut. Finean, egiak eraiki egiten dira, errepresentazioak bezala, antzerkia edo politika bezala. Be- raz, bestelako egiak izan zitezkeela diot”.

Hitzaurrearen egilearen aurkakotasun horrek indartu egiten du liburu honen izaera, hots, kontraesankorra izatea. Izan ere, liburua, “Rene Magritteren koadroetako irudiak bezala”, aski sailkaezina dela uste dut. Hain zuzen, horixe interesatzen baitzait eta horregatik maite dut literatura:

“Mugak kolokan jartzen ditugunean hasten gara pentsatzen. Kontraesana egotea funtsezkoa da pentsatzeko. Gure gizarteak oreka eta sistema azpimarratzen ditu, saihestu egiten du kontraesana, baina hortik sortzen da bizitza”.

Horregatik, hiru ataletan banatu dut liburua, eta bakoitzean 40 istorio daude. Lehenengo ataleko istorioak irudikapenen ingurukoak dira, errepresentazioa horrela ulertuta idatzitakoak.

“Badago beste modu bat errepresentazioa lortzeko; antzerkia, alegia, gizarte espektakuluak”.

Horretaz dihardu bigarren zatiko idatzietan. Hirugarren zatia, berriz, errepresentazio politikoari buruzkoa da.

Desfilosofatzeko 120 bit informatibo: Lehen esaten zen dena ulertu beharra zegoela behar bezala erabili ahal izateko. Eta orain esan genezake jendeak benetan publizitatearen bitartez ikasten dugula, hots, bit direlakoen bitartez. Bertako istorio bakoitzean oso informazio trinkotua dagoela azaldu beharra dago, eta ulertu gabe ere gerora erabil daitekeela, “desfilosofatzeko”. Lehenengo istorioa, adibidez, autodidaktei buruzkoa da. Bertan esaten da nola Sartrek Goragalean barre egiten duen auto-didaktari buruz. Nik uste dut Magritteren obraren gisan, sailkaezina izan zela liburua eta, beraz, mugen indefinizio horrek, kontraesanak pentsatzera bultzatzen dizkigula aldarrikatu nuen . Orain, distantzian, gerora ere erabili ditudan gaiak eta formak jadanik liburutto honetan daudela konturatu naiz: Egien gizarte eraikuntza, irudikapenak, gogamen paradoxikoa eta abar. Agian, horregatik hain zuzen ere, surrealismoari kasu berezia egin diot nire literatura bidea ibiltzerakoan.

Aurkezpen horretatik Koldo Izagirreren hitzekin geratzen naiz:

“Orain egin da idazle. Liburu honetan azaltzen da argien idazletasuna, alegia, hizkuntzaren plazera nabaritzen da”

Liburuaren epilogoan, berriz, honela nioen:

“Ordenaren kontra egiten da gogamena, filosofia ustearen kontra bakarrik aritu daiteke”.

Magrittek defendatzen zituen artea, musika eta literatura badirela gogorarazi nuen. Kontraesan batekin amaitu nahiko nuke azalpen hau, filosofiari buruz esandako oinarrizko “gezurra” salatuz, alegia: adibidez, ez dago Aristotelesek idatziriko libururik; haren ikasleek idatziak baitira orain ezagutzen ditugun denak.

Gogoratzen naiz Olatz Beobide aktorea izan nuela lagun liburuaren zati batzuk leitzeko orduan. Errezitaldiak iraun bitartean, Magritteren obra batzuen diapositibak bota genituen. Hona hemen irakurraldian entzun ziren batzuk:

“Freud, Marx, Nietzsche.

Susmoaren aitapontekoak. Errepresentazio klasikoaren birrintzaileak. Zer dago ametsen atzean? Zer ezkutatzen da ekoizpen harremanetan? Mintzaira bera susmagarri dugu... Iruditeria, Antzerkia, Ordezkapena.”

Orduko gaiak eta, bide batez, nire literaturan etengabe errepikatu direnak, izan ere, Gilles Deleuzek zioenez, “ez dago berrikuntzarik gabeko errepikamenik”. Eta, bada, haiei guztiei behin eta berriro heldu badiet ere, heldutako bakoitzean helduago bihurtu zait gai haiekiko trataera.

Horrela gertatu zitzaidan errepresentazio klasikoaren hipokrisiarekin. Honetaz hausnartzeko ausartu ziren haiek ere, zelako hipokritak! (Grezia klasikoaren esanguran, jakina...), antzezleak, alegia.

Grekoek beren kulturan erabilitako hezkuntza mota zen antzerkia. Aktoreek (hipokritek) aurpegia estaltzen zuten maskara gogorrez (pertsona izenekoak) beren aldartea agerrarazteko. Antzerkiak jasotzen zuen dirulaguntzari theorikon deitu zitzaion. Gizarte grekoaren ondorengoa den gurean pertsonalitate handiko teorikoek ere dirulaguntza jasotzen dute beren hipokrisiagatik. Hipokrisia, izan ere, norberaren krisi txikiak dira, izaeraren gatazkak, nortasuna eraldatzeko pizgarriak. Alta, krisi handien aurrekariak ditugu hipokritak.

Nire idazki literarioetan, nire teorietan ni naizen irakurlea ari naiz bilatzen. Baina V. Nabokovek zioen, moduan: “irakurle” hitza oso zentzu zabalean erabiltzen dut. Bitxia badirudi ere, liburuak ez dira irakurri behar: berrirakurri egin behar dira. Irakurle ona, lehen mailako irakurlea, irakurle aktiboa eta sortzailea “bir- lektorea” da. Izan ere, liburu bat irakurtzean, denbora behar dugu harekin ohitzeko. Ez dugu multzo osoa hartzen duen eta gero xehetasunak hauteman ditzakeen organo fisikorik ( adibidez, begiak margoaren aurrean egin ohi duten bezala). Baina bigarren, hirugarren edo laugarren irakurketan, liburuari dagokionez, koadro baten aurrean bezala jokatzen dugu, nolabait. Hauxe Magritteren irakasgaia. Nirea, berriz, testuak, berrirakurri behar diren modu berean, etengabe berridatzi behar direla geure egiteko bidean.

Izan ere, literatura, norberak bere burua eta mundua ezagutzeko bidea baita hastapenetatik.

Ni ere nire burua ezagutzen joan izan naiz literaturaren bidez. Irakurlea nauzu irakurle, idazlea baino gehiago, ofizioz nahiz afizioz, edo agian, idazlea naiz irakurlea naizen hein berean. Eta irakurle gisa, jakina, ez dut fikzioa bakarrik aintzakotzat hartzen, ezta euskaraz argitaratzen dena soilik ere. Aitzitik, mota desberdinetako idazkiei kasu egin behar diedan neurri berean, hizkuntza bat baino gehiago hartu behar izaten dut kontuan nire irakurraldiak behar bezala antolatzeko, eta jarrera hori bera ez zitzaion arrotz izan ez Michel Montaigneri ez eta literaturgintzan ibili den edonori. Aharon Appelfeldek, adibidez, horri buruz hau zioen (1988):

“Hebreera nekez ikasi nuen. Hizkuntza zaila da, zorrotza eta aszetikoa. Hona bere oinarria: isiltasuna da jakintza babesten duen harresia. Hebreerak pentsatzen irakatsi zidan, hitzak aurrezten, adjektiboak neurtzen..., irakatsi zidan diot, hura ikasi gabe ezin izango bainukeen nire bidea aurkitu...”

Mota horretako literaturak hizkuntza hautatzea baitakar. Hala egin zuten Kafkak, Pessoak, Borgesek, Becketek, Gadamerrek, Cioranek edo Kunderak..., beren idazketarako hizkuntz hautua egin zutenean.

Hau da, testuen bidez beste testu batzuk sortzea eta garatzea izan da betidanik literaturaren genesirako ernamuina. Horregatik, agian, literaturaren itsas zabalean idazle jakin bat baino gehiagoren testuak ditut gogoan (Magritteren metafora grafikoak barne) eta, guztiz jakin gabe apika, nire idazkietan berragertzen zaizkit.

Logolatrak, berriz, hitzaren gurtzaileak lirateke, halako hitzik balego behintzat. Mintzairaren munstroak badauka halako eleak sortzerik. Zatiak bildu eta esangurari bizia eman. Glotofagia garaiotan, non hizkuntza txikiak handien bazka bihurtu diren, gutxiagotutako mintzamen bateko hiztun tanatofobo batek bakarrik egin ditzake mota honetako ariketak. Logoziden planetan nanomakia besterik ez da poesia.

Esan dut Olatz Beobide aktorea eta zuzendaria izan zela Alfonso Sastreren Immanuel Kanten azken egunak itzuli eta taularatu genuenean. Olatzek oso ondo ezagutzen du Alfonso Sastreren poetika eta, berak zuzenduta, emanaldiak egin genituen Iruñean (UEUn), Donostian (Koldo Mitxelena Kulturunean) eta beste zenbait tokitan, eta orduko “hipokritak” Ramon Agirre, Patxi Santamaria, Tessa Andonegi... izan ziren.

Kanten hizkuntza bereziki zaila egiten zitzaien bere garaiko alemanei hizkera bortxatua erabiltzen zuelako eta hitzak asmatzen baitzituen, baina, horrela, berak adierazi nahi zuena agerrarazteko mintzaira berezitua sortu zuen. Horrela egin zuen, ezagunak diren Proustek edo Beckettek bezala, zoritxarrez aski ezezaguna zaigun Ch. F. Ramuz idazle suitzarrak ere bere eskaintza literarioak ondu zituenean. Samuel Beckettentzat, irlandarra izan arren, hizkuntza literariotzat frantsesa aukerakoa zuen neurrian, begi bistakoa zen “atzerriko mintzairaz” baliatzen zela idazteko, baina gauza bera defendatu zuen, esaterako, Marcel Proustek berak eta, bera bezala hizkuntza frantsesduna izanik, baita Ch. F. Ramuz suitzarrak ere.

Beraz, filosofia eta literatura uztartzen saiatu nintzen liburu hartan. Koldo Izagirrek Magrittek ez omen zuen pipatzen lana goraipatu zuen eta idazle bihurtzen lagundu ninduen. Jakinduriaz eta umorez hausten dugula gezurraren azala pentsatzen dut, eta nire testuak horretarako baliagarriak izateko idatzi nituen.

Garai hartan jakina, EHUko Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultateko irakaslea nintzen eta makina bat lan argitaratuta nituen, batez ere saiakera arloan, baina saiakera literariorik burutu gabe. Artikulugile politiko gisa ere nahikoa ezaguna nintzen ordurako eta horretaz aurrerago mintzatuko naiz; halere, literatur ukitu nabarmenarekin egiten nuen lehenengo liburua zen, ordea, aipatzen ari garen hauxe. Gari Berasaluze, sasoi hartan Txalapartako argitaratzailea zenak ere hori bera nabarmendu zuen. Koldo Izagirreren ustea izan zen horretan argiena: “Nik uste dut gauza bat dela liburuak egitea, Fitok orain arte egin dituenak bezalakoak, eta beste bat liburu bat idaztea. Ez dut gauza bat bestearen gainetik ipini nahi, baina oraingo liburu honetan garbi ikusten da egilearen beste liburuetan ikusten ez dena, alegia, nabaritzen zaion eta transmititzen duen hizkuntzaren plazera, formaren tratamendu berezia eta ironia. Idazleontzat umorea eta ironia arma bezala irakaspena edo zientzia zehatza baino inportanteagoak baitira”, nabarmendu zuen Izagirrek. Genero aldetik nekez sailka zitekeen liburu honek hiru atal ditu, horietako bakoitzak bere baitan berrogei istorio biltzen ditu eta, liburuaren titulua, Hau ez da pipa bat deritzan Magritteren irudi bati zor zaio. Platon giltzarria izan da pentsamenduaren historian, bere pentsaera idatzi zuenetik pentsamendua bera ekoizteko sistema berria abian jarri zuelako. Modernia osoa Platonen ideien garapena besterik ez da. Egiten dugun ororen atzean ordena jakin bat dago. Platonez geroztik ordena horretaz jarduteko zilegitasuna izan duen diziplina bakarra filosofia izan da. Magrittek, berriz, filosofia ez ezik artea eta beste zenbait diziplina ere erabil daitezkeela zioen. Eta ni horrekin bat nator. Liburuan bildu ditudan istorioetan saiatu naiz kontatu digutena beste modu batez ulertzen eta, bide batez, egun indarrean dagoen hainbat egia nola fabrikatu duten azaltzen. Gezurrak hausten Koldo Izagirrek, ironiaz, artearekin beti izan duen harreman zailaren berri eman zuen. Arte plastikoei dagokienez, “arrunt miretsi izan dut beti gure eskultoreek zeinen erraz aipatzen dizkizuten Heidegger eta Kierkegaard, epistemologia eta fenomenologia”, esan zuen. Kontrapuntu gisa, Magritteren kasua aipatu zuen.

“Magritte figuratiboa da, baina bere figurazioaren bitartez figuratibismoa apurtu eta beste abstrakzio maila bat lortzen du. Maite dut Magritte, ulertzen dut. Idatzi nahi lituzkeen liburuen azalak margotzen dituen poeta da”.

Horrela, Koldok bere poza agertu zuen Magritte oinarri duen nire liburuak filosofiari bere ustez zuen mikaztasuna kendu diolako, neurri batean behintzat. “Fito gogokoen duen diziplinan agertu zaigu idazle. Magrittek ez omen zuen pipatzen filosofo baten lana dugu, dudarik gabe, baina aldian poeta, aldian kontalari eta beti hitzaren maitale agertzen zaigun filosofo baten lana”, esan zuen. “Zorrotz dihardu Fito Rodriguezek liburuan egunero pipatzen ditugun gezu- rrez, jakinduriaz eta umorez hausten du gezurraren azala. Biziki gomendatzen diet liburu hau mota guztietako irakurleei, batez ere niri bezala filosofia ulertezina egiten zaienei. Liburu honek filosofia desfilosofatzen irakasten baitu. Filosofatzen, alegia”, bukatu zuen Koldok. Eta ordutik hona idazle hasi nintzen egiten.

Literatura maite dutenen galdekizun eta, era berean, eskaera ere bada, nik bezala, beraiek duten txera hura, irakurtzeko nahiz idazteko grinarena alegia, irakasterik ba ote dagoen. Eskolak irakurtzen eta idazten irakasten duela begi bistakoa izan arren, ez omen dago horren argi idazteko edo irakurtzeko zaletasunak sustatzeko balio duenik. Literaturarekiko joera haiek nahi beste helarazi ahal izateko, ordea, nola bideratu behar ditugu dauzkagun baliabideak? Nori zuzendu? Zertan oinarritu gure ahalegin adoregabeturik? Diotenez, Grezia zaharrean, jakintzaren helarazteko aukerari kuku egin nahi izan ez ziotenek, honetaz guztiaz itaundu zioten filosofo aditu bati. Hark, lasaitasunez, honakoa ihardetsi zien:

“Ekar ezazue hizketan dakien edonor”.

Haiek, berriz, erantzunaren xalotasunarekin harriturik, haur, emakume, nagusi edo greziar jatorrizkoa behar ote zuen galdetu zioten, eta hauxe izan zen filosofoaren erantzuna:

“Hitz egiteko gauza den bitartean, esklaboa izan arren, ikasiko du dena, baita jakintza maitatzen ere”.

Hau izan da, besteak beste, greziar jakinduriaren ikasgaia: eskoletako ordutegien menpe ikastera kondenaturik dagoenak irakurketa eta idazketaren zaletasuna eskura dezakeela... hizketan jakinez gero. Marcel Proust, honetaz konturaturik, hasi zen irakurzaletasuna sustatzeko John Ruskinen ingelesezko testuak frantsesera egokitzen, eta Sur la lecture izeneko saiakera eman zigun ((denboraren poderioz euskarazko honen bertsioa prestatu eta argitaratu nuen). Kulturaren garrantziaz ohartzeko, hala Ghandirengan nola Alderdi Laboristan ere horrenbesteko eragina izan zuen Ruskinen azalpenak, Prousten literatura egiteko modua ere aldatu zuen. Hau da, zergatik alboratu zuen, hura argitaratu ondoren (1906an), Pariseko giro mundanoa, eta aritu zen hil arte (1922an) À la recherche du temps perdu idazten? Ordura arte eramandako bizitzarekin erabateko haustura izan zenak idazteko modua ere birmoldatu eta Du côté de chez Swann horretan antzematen zaion idazkera berriari bidea zabaldu zion (egun Jose Austin Arrietaren itzulpenean euskaraz irakur dezakeguna). Baina Proust ez zen aszeta izan, ezta sinestuna ere, baina... egitasmo sendo bat bazuen, ordea: liburu bat izkiriatzea. Marcel Proustek, idazketaren bidez, ez zuen soilik literatura sortu nahi, naturak dakarren ezinbesteko amaierari zein ahanzturari aurre egin baizik. Proustek, Sur la lecture izango zen Sesamoa eta Liliak itzuli eta kaleratu ondoren, bere burua eskaini zuen idazketarako. Hizkuntzarekiko tolesgabeko konpromisoan. Literatura dela medio, hizkuntza eta mundua ahalik eta hobekien ulertzeko eta ibiltzeko. Horrela idatzi zituen À la recherche du temps perdu osatzen duten zazpi zatiak, hamabost liburuak, lau mila orri eta miloi eta erdi luze hitz. Literatur genero guztietatik zerbait duen honetan liburuen xarma islatzea erdietsi zuen. Literaturarako proposamenak, berriz, hori bezalako esperientzia hedatu behar du: irakasleei ikasleak egiten dakien hartatik abiatzeko bidea emanez, poesian, antzerkian, narrazioan edota saiakeran ahalegintzeko aukerak eskaini hitz jariotik idazketarako jauzia eneagarri izatearen ordez, erakargarri bihur dadin. Hortik aurrera, jakina, nork bere xendari ekin behar izango badio ere, etsipena gainditurik, hizkuntzarekiko konpromisoari eusteko parada emanez.

Ahalegin horretan ezagutu nuen Joxemiel Bidador zena, idazle eta irakaslea, eta, hil zenean, hunkiturik geratu nintzen erabat. Hori zela eta, honako testua idatzi nuen:

“Inor, herioak eramana, desagertzen denean, ordezkaezina zela errepikatzen ohi du topikoak. Halere, topikoak topiko, honela esango nuke nik utzi gaituen Joxemiel Bidador idazleaz eta, halaber, adiskide kirmenaz. Izan ere, ingurukoak hil egiten direla, haietaz agerrarazten ditugun sentimenduak bizitzearen aldeko sentikizun ere badira, eta horregatik sentitu egiten ditugun zure hutsunean zureak izan diren sentiberatasun poetikoa eta jakinmin gogaberaren galera, utzi dizkiguzun olerkietan nahiz entseguetan ondua. Baina bizitza, itzulezina izan arren, haren emariak badihardu, iraun ere, eta hura da ordezkaezin bihurtzen dena. Zuk bizitutakoa eta zuk idatzitakoa ordeztezinak bai- tira. Ez zaitu, halere, herioak hartu behar bezalako barrerik egin gabe. Kontrakoa eman arren, Euskal Idazleen Elkartearen arduretan ez dago beti literaturarako astirik. Aitzitik, nahiz eta askotan idazleon habia atsekabearen eskergaiztxoko bilakatu zure alegeratasunak zabaldutako pozaldia izan da maiz gure aterpe onena, eta ahaztezina. Lanean nahiz kezketan, bileretan nahiz buruhausteetan buruko mina irriberaz ezabatzen bazenekien. Maitekorra izan zarelako. Eta, agian, maitasunak, ezinbestean, norberaren heriotzara eramaten gaituelako neurri batean, eraman zaitu zu bere altzora horren azkar. Herioa, dantzari trebea, eta hitza, dardartia, elkartu dira zure sorkuntzan, zure emarian. Ez zen zurea denbora galduaren bila aritzea eta zure denbora ez da bukatu, agortu arren, gurekin dantzan dabilelako zure idazkietan.

Gu baino azkarrago izan zara, hala nafarreraz nola baturazko adieretan, denok egin beharreko bidea jadanik burutu duzulako, eta opari oparoak utzita. Zureak irakurtzerakoan orainaldian egongo zara, iraganerako kondena gainditurik, bai eta geroan ere, gure munduko, gure Euskal Herriko iragana, orainaldia eta etorkizuna hobeto ulertzen lagunduko diguzularik. Eta hiltzeko garai onik inoiz ez badago ere bizitzan zerbait emana utzi duzula ezin da ukatu. Hunkituta gaude, zure jakinduria eta leialtasuna ez dugu hemendik aurrera bidaide izango baina, izan dugu, ordea, eta plazera izan da... Agonia luzeak izaten dira garratzenak, eta zu ez zara inoiz garratz izan, jakintsu eta leiala baizik.

Hil zarela esan zidatenean hartu nuen hotzlarria, zure falta eta egarria, utzi baikaituzu bat-batean...

Eta ezin egon bakean zure izaera apala nahiz jakinduri zabala betiko galdu dugunean.

Eragin duzun arrakala ezin da izan makala. Aio, jakintsu eta leiala.”

Joxemielek, berriro diot, goian aipaturiko hizkeraren maitasunak bultzatutako testuak utzi zizkigun eta hor daude, gure eskura, esaterako, bere lan poetikoa baina, horretan hain zuzen, haren hizkuntza ahaleginak ere agerrarazten digu literaturarako konpromisoa. Idazteko modu horri, ordea, ezin zaio filosofiari dagokion idatz tankera eskatu.

Makiavelo, adibidez, duela urte batzuk Iparraldean filosofiako irakasle izatea suertatu zitzaidanean eta Frantziako Hezkuntza Ministerioak dituen egitarau estuei muzin egin ezinik, Nikolas Makiavelok pentsamendu politikoari egindako ekarpenaz kasu egin behar izan nionean ezinbestean, ez zen alferrikako gauza izan alafede! Baina, dena den, ez genuen bere estilo literarioa landu. Izan ere, Makiavelori esker politikaz hitz egin daiteke egun erabiltzen den zentzu hertsian, zeren aldez aurretik, greziar zaharrak kasu, politika edozein gizarteri buruzko zereginarekin alderatzerik bazegoen ere, Erdi Aroan politika eta Elizatik agindurik zetorren portaera morala kasik sinonimotzat har zitezkeen. Florentziakoak bere idazlanak argitaratuz geroztik, ordea, politika modernoa hasi ohi da. Orain, literaturaren estiloaz aitzakia, hona hemen, Makiaveloren testuek eragindako gogoeta pare bat. Zorionez euskaldunok aspaldidanik irakurtzerik izan genuen, Iñaki Azkunek egindako Printzearen itzulpenean, estatu modernoetan “ezin direla borrokak irabazi mertzenarioak erabiliz”. Makiavelok askatu zituen, beraz, politikaren eta etikaren arteko loturak nahiz Estatuaren eta Eliza katolikoaren arteko intzestu harremanak. Beraz, handik hona, literaturaren hizkera ez da “politikoki zuzena” ezta botere politikoen menpekoa eta, halaber, ezin dugu literatura “mertzenarioa” egin, alegia, funtzionariotzak, hezkuntzan bezala, ezin diola literaturaren zereginari baleko erantzunik eman. Georges Bataillek zioskun moduan, hizkuntza literarioak ez baitu “ezertarako balio” eta bere balio horretan baitatza. Beste ikaspen bat dakarkigu Makiavelok, edozein indar edukita ere, sinesgarritasunean datzala boterearen oinarria... baita literaturarena ere. Baina, funtsean, filosofiari dagokion idazkera eta literaturari legokiokeen idatz tankera ezberdinak dira.

Alde batetik, biak hizkuntza komunikatibotik aldendutako kodeak dira. Hizkuntza arruntak hitza, ahoskatzen den neurrian, ustezko adierazitakoaren itzulpena izan arren eta, jakina, bizitzarekin loturik dagoen heinean, dagoenaren aldarria izaten da. Idazketa literario-filosofikoa, berriz, “asmatzeke” dagoen hizkera da. Literaturak, ohiko erreferentzia sinbolikoei segida eman beharrean, haiek apurtzen ditu eta, zeregin horretan, estilo literarioa dugu behar den hizkera aitzindari hori.

Literaturak, berez, bere genesia badu ere, ez du historiarik; izatekotan egileen historia egin ohi da, eta, bere funtsean, historiarik gabeko literatura egitea da erronka. Hornidurarik gabeko testu soilak. Handiustetik haragoko idazkera sotila da literaturari dagokiona.

Formaz arduratzen den esakunea da hizkuntza literarioa, polisemikoa (pansemiotikoa esango luke R. Barthesek), bere irakurlearen zain dagoena, baina ez zerbait zuzenean komunikatzeko, gogoeta sorrarazteko baizik.

Filosofian ez bezala, literaturaren esanahien artean norberak bilatu behar du zentzua, adierazitakoa ez baita azken adierazpena, inoiz “hurrengo” adierazle berri baterako abiapuntua baizik.

Gure garaian literaturaren funtzioren bat badago, irakurle bakartiarengana jotzea izango da, berez irakurtzen baitu, eta ez ustez beste balizko interesengatik.

Bizitzan, literaturan bezala, balioak lotura estua du idiosinkrasiarekin, zentzua abian jartzeko abiapuntua baita. Ez da kasualitatea: historizistek, denok gizartearen historiak gainditzen gaituela uste dutenek, literaturako pertsonaiak orrialde bateko ikurtzat hartzen dute, eta ez besterik.

Komunikabide elektronikoek, haien azkartasunari eta hedakunde zabalari esker, irakurketa eta literatura baztertzeko mehatxua egiten duten garai honetan, zehatz eta mehatz aztertu behar da nola irakurri behar den eta zergatik; azkenean, prozesu horretan aurkituko dugulako nola idatzi behar den. Bere unerik onenetan, literatura horrek zentzugabekeria arruntetik askatzen gaitu, eta idazletzaren errepublikara eramaten gaitu, oso gutxitan arina dena eta, askotan, kezkagarria. Ingelesezko zentzugabekeriaren maisulana Lewis Carrollen liburuak dira. Frantsesez, Samuel Becketten testuak. Euskaraz, Koldo Izagirre (barka beza)...

Irudimenezko literaturaren balioa erakutsiko digu Hamletek: ez nola hitz egin besteekin, baizik eta nola hitz egin norbere buruarekin. Hamleti ez zaio inori entzutea interesatzen. Haren bidez, Shakespearek erakusten digu literaturak konpromiso bat duela, identitaterako funtzio erabakigarria dela hizkuntza idatziaren erabilera dela medio.

Estetak besterik ez direnentzat, bizitzaren pertzepzio, sentipen eta kontzientzia arazoak literaturaren ikuspegitik argitzen ziren, orain hori dena egin ohi duenak metatestuez egiten du. Magrittek ez omen zuen pipatzen liburuaz, esaterako, Jose Luis Otamendik honako hau idatzi zuen:

“Behin baino gehiagotan pentsatu izan dut poetak ez ote diren pentsalari narrasak, bizitzak hitzak eta adierazmoduak larregi zikindu dizkien filosofo traketsak edo. Mundutik aski urruntzeko gauza izan ez, eta zerura bidean jar zitzaketen karta geografikoak galdu dituzten alderraiak. Edo propio erre egin dituztenak. Edo sekula topatu ez. Baina badira liburuak, poesia eta filosofiaren arteko itxurazko uztartu ezin hori gainditzen dutenak. Hori da Fito Rodriguezen lan gustagarri honek utzi didan ahogozoa. Testu oso laburren bidez pentsamenduen eta hitzen ate-leihoak eskaintzen zaizkigu, nahi beste ikusi eta barnera gaitezen. Gogoeta mamitsua hemen eta txinparta edo hitz joko zirtolaria aurrerago. Topikoen, uste eta mito onartu askoren herrena jartzen digu begi bistan Rodriguezek zorrotz, umoretsu. Umoretsu. Pentsamendua eta hizkuntzaren hainbat zirrikitu dira, bizitzaren aldera etzanak. Egungo gizakiaren neurriko harri bitxiak aurkitu izana iruditzen zait. Estimatzen diot liburu honi gogoetarako, pentsamendurako giltza horren gertu, horren eskura jartzea. Eta horren atsegin emana.”

Ez dakit nik Otamendik leporatzen didana erdietsi ote nuen nik nire liburu horrekin baina, zalantzarik gabe, “pentsamendurako giltza” izan dadin literatura egitea izan da, hasiera-hasieratik, nire helburuetariko bat.

Liburu bera aitzakia, berriz, hauxe idatzi zuen beste poeta batek, Igor Estankonak:

“Sorpresa eta nahasmen gozoa sortzen dituzte Magritteren koadroek, edo hori sentitzen dugu askok behintzat. Logikaren gaineko azterketak diruditen margolanek harrapatzen gaituzte. Hankak lurrean eta burua bere lekuan ote dauzkagun galdetzen duen artea da belgikarrarena, ametsen transkripzio hutsetik harago doana. Txalapartak argitaratu liburu honek ere transkripzio lan bat dirudi, kasu honetan filosofiarena. Berez diziplina hain beharrezko hori baztertzeko joera eduki arren, polito aurkeztuta gustura irakurtzen diren liburuak dira ardatz gogoeta dutenak. Idazle-irakurle dialektika dagoen dudan jartzeko modukoa izan arren, merezi du ahalegintzea. Irakurlea da gehienetan testuaren jabetza duena eta, nahita zein nahi gabe, elkarrizketa oro zapuzten duena. Batzuetan aztoratuta sentitzen garelako eta besteetan gure esperientzien galbahea estuegia delako, denok izaten ditugu antzeko sentipenak gisa honetako liburuen aurrean: “guk ulertu duguna” da azken batean balio duena. Agian hori saihesteko eta zurruntasun itxura ekiditeko, era zoli eta umoretsuan idazten du Fito Rodriguezek. Ni behintzat erdi engainatuta heldu naiz azken orrialdera. Ez diot beldurrik filosofatzeari, ezta berba grekoei ere, baina hainbeste gozatzea susmagarria da ia. Edo lorpen bat gogoetari ihes egiten zaion sasoi hauetan. Espazioaren tratamendua, bestalde, zainduta dator. Izan ere, orrialde bakoitzaren azpialdean kokatzen diren gogoetak dira testu gehienak. Ez ditut, inola ere, esaten direnak gutxietsi nahi, baina liburuan hain zabalak diren hutsuneak esaldiak eurak baino garrantzitsuagoak iruditu zaizkit askotan. Pintzelkada bat aurkeztu eta orrialdearen hutsunea zuretzat uzten du, pentsa dezazun. Batzuetan liburua paparrera eraman eta begiak itxi behar izango dituzu, irakurle. Zure miseria filosofikoan beratzen jarriko zaituzte zenbait pasartek. Eta txarrena da ez direla kosmosari buruzkoak, baizik eta gaur -Euskal Herrian, edonon- erantzun barik dauden galderei buruzkoak. Liburuak makulu filosofikoak ematen ditu, makulu eta guzti trokatik behera erortzen utziz. Liburu erraza izan ez arren, fruitu ederrak ditu zain sakontzeko ahalegina egiten duenak. Filosofia inora ez daraman gurpil handi bat jarri ziola aitatzen du Koldo Izagirrek hitzaurrean. Baina bera konbentzitu zuen bezala konbentzituko du edozein liburu honek. Ez al zen filosofia hausnarketa kritikoa, taldekoa bezain pertsonala? Sarrionandiaren Ni ez naiz hemengoa gogoangarri haren orrialdeak pasatzean sabelean sentitzen nuen zirrara berbera sortu dit, beste modu batean. Sarrik kultura tradizionala eta modernoa eskematikoki bereizten zituen. Lehena orri koadrikulatu batetik gora zihoan lerro bat zen. Bigarrena zirriborro bat, egungo kultura desordenatuaren adierazle. Nahaste-borraste hau ulertuko duenik ez dago, baina Magrittek ez omen zuen pipatzen honetan marra batzuk botatzen dira alde desberdinetarantz. Gero gure hautua izango da zeini jarraitu. Eta noraino.”

“Idazle-irakurle dialektika dagoen dudan jartzeko modukoa izan arren, merezi du ahalegintzea” zioen Estankonak eta, halaber, horretarako idatzi nahi izan dut nik. Baina, idazletza mota bateko bidaia bada ere, helmuga horretarako iritsi ahal izateko, ni behintzat, artista surrealisten arteko bira egin behar izan nuen ezinbestean. Eta, zehazkiago, Parisen Dubuffeti buruzko erakusketa zabaldu zutenean hara joan nintzen, 2001ean. Bertan, nola- bait, XX. mendeko abangoardien isla biltzen zen. Mende berri honen hastapenetan, non gizarte krisialdia, pandemia eta kaosa eguneroko ogia bihurtu zaigun, Dubuffet aitzindaria baino zerbait gehiago dugu artea bizitza aldatzeko bidean ezinbesteko tresna dela aldarrikatzeko. Gainerako mundu aldatzaileen antzera, Dubuffetek erakutsi nahi izan zigun ustezko errealitatearen azpian mugan zegoena. Ekonomian atzeraldia zetorrela, gerra hotsak ozenki hedatzen ari ziren orduko garaian, abangoardien ekarpena heldu zen adierazpen arloa diren arte plastikoetara. Parisen orduan surrealistek antolatutako erakusketak hori guztia dakarkigu gogora. Benetan aitzindariak, jakina, dadaistak izan ziren. Suitza neutralean eta Lehen Gerrate Handiaren itzalean, Zuricheko Cabaret Voltaire zeritzanean T. Tzarak idatzi eta plazaratu zuen dadaismoaren agiria. Errusiar arteak (iraultza sobietarraren suak oraindik berotzen zituen gerraren garai izoztuak...) nahiz frantses arrazionalismoaren aurkako jarrera militanteak Dada zein Cabaret Voltaire izeneko aldizkariak kaleratzea eragin zuten. Dada hitza bera frantsesa dugu eta ‘jostailua’ besterik ez du adierazi nahi. Ildo horretatik, dada arteak testuingurutik at ezartzen ditu bere ekoizpenak, kasualitatearekin jolasean betiere. Gizarte burokratikoaren eta moderniaren modaren aurrean dadaismoak objektu hutsak eskainiko ditu, bere baitan gogamenetik kanpo egon daitekeen mundu oso bati begiratu ahal izateko bidea emanez (M. Duchampen Roue de bicyclette-n bezala, 1913). Ardatz horietan kokatzen dira Man Rayren argazkiak eta margoak. Mundua kosmosa izan beharrean (hau da, baldintza arrazionalen ara- berako ustezko ordenua), irrazionala baita aurpegi ezkutua dena, irrazionaltasunaren aldea azaleratzea da haien nahia. Dadaismoaren jarrera subertsioaren aldekoa baldin bazen ere, arrazoiaren nahiz moderniaren salaketaren bidez batik bat, surrealismoak artea bizitza estilo bihurtu nahi izan zuen, alternatiba politikoa bilakatu, beraz. A. Bretonek emango dio hitz eta teoria bere Manifestua-n (1924). Funtsean, gerra arteko garai haietan tradizioaren kritika eta ametsen garrantzia erabili nahi izan zituzten gizarte berriaren bila borrokatzen joateko. Surrealismoa ez baitzen artea soilik, baizik eta gizarte borroka mota bat ere bai. Gizakia askatzeko, logikaren legeak iraultzeko eta, finean, izaera nahiz adierazpide berriak lortzeko. Apollinaire zenari lapurtu zioten izendapena gizartearen azpian dagoen zapalkuntza, ohikeria eta azalkeria nabarmentzeko.

Ildo horretatik, surrealismoa dugu gizarte krisialdi bati aitzindaritza artistikoak eskainitako alternatiba. Saltzerik ez dagoena. Ekimen politikoa, bada. Horregatik, Bretonek berak bota zuen Dalí surrealismotik, bere margoak merkantzia bihurtu zituelako eta bere jarrera politikoa status quo-aren sakralizatzaile bezain defendatzaile bihurtu zelako. Espainiako gerraren ondorioa izan zen, baita Bigarren Gerrate Handiaren atarian ere, baina abangoardia haientzat kolaborazionismoa ez zen onargarria. Literaturan zein margolaritzan automatismoa surrealismoak ekarri zuela egia bada ere, ez dugu ahaztu behar materialismo historikoarekin lotu zela III. Langileriaren Internazionalean sartuz eta Surrealismoaren Iraultza izeneko aldizkaria kaleratuz. Dalíren arte “paranoiko-kritikoa” eta bere oinarri onirikoa gainditurik geratu zen alternatiba figuratibo eta konkretuaren mesedetan. Magrittek irauliko du arte klasikoa bere barne kontraesanetatik, hau da, beren irudikapen gaitasuna kolokan jartzetik. Masson, berriz, informalismoari animismo sinpleenak azaleratzen saiatuko da. Hark kultura global eta kartesiarraren irudikapena salatuko du herri gutxituen totem eta irudi sinpleak aldarrikatuz. Jackson Pollock dugu bide honetatik margolaritza gehien landu duena. Egungo gizarte merkantilistarentzat garatu gabeko kulturak direnak bihurtzen dira, abangoardia horren arabera, aldarrikatu beharreko bizitza nahiz adierazpide. Hortik, beharbada, brutalismoaren etorrera. Arkitekturan horren zabaldurik egon den arrazionalismoaren aurrean, brutalismoak azpian dagoena erakutsi nahi digu zutabean zein habeak begi bistan eta kanpoaldekoa margotu gabe utziaz. Surrealismoaren gizarte alternatiba zena formalismoaren kultur aniztasunaren aldeko jarrera dugu egun brutalismoaren proposamenetan. L. Kahnek sakondutako ikerketetan Pollocken margo informalistetan bezainbeste edan bide du Dubuffeten arteak. Ez da kasualitatea, ene aburuz behintzat, 1985ean zendutako margolari frantziarra Pariseko Pompidou kultur guneak gaitzat hartzea. Berak aldarrikatu zuen estetika kaleko gizaki arruntarena baita, eguneroko bizitzak eskaintzen dizkigun objektuak eta materiak. Haiek dira, era berean, errealismo berriak estaltzen dituenak bere esanahia azaleratzeko. Christo Javacheffek, Floridako Bizkai badiako irlak plastikoz estali zituenean, testuinguru berriaren aukerak ireki nahi izan zituen ohiturak itsututako begien aurrean. Armand Fernandezek berak hori besterik ez zuen egiten bizarrari ekiteko makinak plastikoetan ezartzen zituenean. Hori bera, finean, egin izan dute berriki “Desobedientziaren aldeko taldeek” beren azken ekintzetan (benetako performances edo happening-ak...). Gogoratu, bestela, 2001eko urriaren 14an estalitako Bidasoako irlako monumentua, non dadaismoa, brutalismoa eta abar batera agerrarazten zitzaizkigun. Gerren aurreko aitzindariak (dadaismoa zein formalismoa) agertzen zaizkigu berriro Jean Dubuffeten collageetan. Margolari informalak, pentsaera bakarraren partez kultur aniztasunaren aldeko jarrera... eta estetika brutalista. Izan ere, garai gogor hauetan, pandemien arteko garaian hain zuzen, artea ezin da, besterik gabe, “ederra” izan. Artea gogamena astintzeko arloa dugu. Ez apaindura komertzializatua. Orain, bada, inoiz baino gehiago. Mende osoaren abangoardiak aitzindari eta Dubuffet lekuko.

Bestelako munduak asmatzea, sortzea eta partekatzea da Artearen, literatura barne, zeregin behinena.

Literatur Nobel Saria 2019an eskuratu zuen Olga Tokarczukek idatzitako Prawick i inne czasy (Antaño deitutako tokia) liburuan, honako elkarrizketa dator:

—Hau da “Antaño”-ko muga —esan zuen Rutak.

—Hemen amaitzen da “Antaño”. Haratago ez dago ezer.

—Nola ez dagoela ezer? Eta Wola, Taszów eta Kielce? Hemendik egon behar du Kielcerako bideak.

—Kielce izeneko tokirik ez dago. Gainera, Wola eta Taszów

“Antaño”-koak dira. Hemen amaitzen da dena.

Izydorek esan zuen:

“Hemendik ezin irtetea da beldur gehien ematen didana”.

Rutak erantzun zuen:

“Ez kezkatu, Izek. Zertarako behar ditugu beste mundu batzuk?”.

Ez dakit nerabe maiteminduek beste munduak behar ote dituzten baina literaturaren funtsa, nire aburuz, horretan datza, gureak ez diren beste munduen (barnekoak zein kanpokoak) berria eman ahal izatean. Eta, horrekin batera, Harold Bloomek esango lukeen modura, “literaturak zentzugabetasunera eramaten gaitu, mundu arruntetik askatzen gaitu, eta, halaber, erresuma batera eramaten gaitu, oso kezkagarria den lurretara garamatza. Shakespearek erakutsi zigun literaturak ez duela beste eginkizun sozialik entretenitzeaz gain...”.

Hau da, gogoetarako literatura egiten denean ere Otamendik aipatzen duen idazkera “umoretsua” eta Estankonak goraipatzen duen “sorpresa eta nahasmen gozoa” erabiltzen jakin beharra dago. Idazketaren bidez plazaratzen den pentsamendua da honako izen ospetsuen zerrendaren atzean dagoena: Umberto Eco, Vladi- mir Nabokov, André Gide, Román Gubern, Joan Fuster, Enrique Vila-Matas, Joseba Sarrionaindia, Andu Lertxundi, Harkaitz Cano, Markos Zapiain edo Tere Irastortza... gurean. Peter Sloterdijkek dioenez, garai batean erlijioak edo filosofiak pentsamenduari eskaini ohi zion babes formak galdurik, egungo munduaren aurrean “immunizatzeko”, gogoeta egiteko, beste modu berri batzuk aurkitu behar ditugu, bereziki literatura generokoak, ene ustetan.

Adibideak Georges Batailleren edo Marcel Prousten idazteko manerak lirateke.

Lehenengoaren arabera, idazteak aukera ematen digu zerbait baieztatzeko eta, era berean, ezeztatzeko. Beste modu batez esanda, literatura gezurrak adierazteko bide bat dugu, edo egiantzekoak batik bat... Horrek askatzen digu, bada, idazteko modua. Errealitatean ez bezala, edozein esan jolas bihur baitaiteke idazkera literarioaren bidez. Hura litzateke, beraz, literaturaren sekretua eta, horri esker, pentsamendu askearen abiapuntua, askatasuna ez baita ezer ezagueraren mugetan bizitzeko eta, halaber, ihes egiteko balio ez badu.

Ikusten ez dena ikusarazteko balio du literaturak. Gatazkaren muina eta arazoa da, era bertsuan, ideia eta hura azalarazteko balio du gogoetarako idazkuntzak. Literaturaren ardatza, niretzat behintzat. Burutapena ez da kontzeptua, eta ezin da filosofiaren bidez agerrarazi. Otu egitea, burutaldia izatea, insight arazoei bide ematea da.

Ez indukzioz ez eta dedukzioz ere ebatz daitekeena.

Beste ildo desberdin batzuetatik baina filosofiaren arloan, hura argitu nahian aritu ziren M. Foucault, J. Derrida eta G. Deleuze, ideien idazkuntza ikertzen, hain justu. Ideiak ez baitira asmakizunak, ezta aurkikuntzak ere. Ideia ez da egiaren sinonimoa zeren norbanakoaren hautematetik datorren paradoxa esperientzia dugu ideien iturburua. “Para-doxa”, jakina den bezala, aurre-iritzia, mota honetako testuak idazteko abiapuntua da hain zuzen ere.

Raymond Queneauk eraman zuen paradoxa teknika hori azken mugaraino, trufa etengabeak sortuz. René Charrek, berriz, ustekabea ulertarazi nahi izan zuen, edertasunaren bidez aurrekoek erabili ohi zituzten teknika suntsitzaileak alboratuz. Denentzat, aldiz, idaztea arriskuaren bidetik jotzea bihurtu zen; izan ere, Aragonek adierazi zuen bezala, “lanjerosa ez den idazkerak ez du balio”.

“Kontzeptua pentsamenduan ez da iritzi soila; aitzitik, iritzia, eztabaida, esamesa izan dadin galarazten du. Kontzeptu oro paradoxa da, nahitaez”, zioen Gilles Deleuzek. Pentsamendu paradoxikoa azpimarratzea eta lantzea, berriz, surrealismoaren ekarpen nagusietariko bat izan da; ene ustez, mundu garaikidean be

har dugun gogamena, hain zuzen.

Alternatiba erromantikoa

Eskola Publikoa ez da Euskal Herriak behar duen eskola publikoa liburuaz idatzitako iruzkin asko iraingarriak izan ziren besterik gabe. Haietariko batek, ordea, izenburua probokatzailea zela hartu zen eta, zerbait kritikatzerakoan, gure pentsamendua aski “erromantikoa” zela utzi zuen idatzita.

Ez dut uste, aldiz, inor kalifikatzeko pentsamendu ildoak erreferentziatzat hartzeak gaitzesgarria izan behar duenik, berez. Aitzitik, norbait zinikoa dela esaten denean Antistenesen edo Diogenesen jarraitzailea dela uste dut eta, nola ez, interesgarria iruditu ohi zait beti. Dena den, aipatu erreferentziak ez dira erabili ohi beren zentzu hertsian nolabaiteko ahalkeizun gisa baizik eta, horregatik hain zuzen, haien jatorrizko esanahira joateko beharra ikusten dut.

Horixe gertatu zitzaidan erromantizismoarekin eta, bide horretan, noski, Goetherekin topo egin nuen. Goethek idatzitako Fausto mito germaniarra aurkeztearekin batera (“beti-gazte” iraun ahal izatea deabruari saldutako arimaren truk...), etikaren eta estetikaren harreman modernoen berri eman zigun.

Etikaren eta idazketaren artean aurretik Makiavelok askatutako soka areagotu zuen Goethek, eta erromantizismoak, haren idazketaz mitoa literatura bihurtuz. Gizakia beharraz nahiz arrazoiaz sentimendua ere badelako, Goethek iraganaren balioa azpimarratu, hautu egitearen patua gogora ekarri, hizkuntzaren nahiz hezkuntzaren balio estetikoak goraipatu eta bestelako bizitzak bizi ahal izateko aukera eman zuen, minak eta, azken finean, heriotzak gizakia ikaratzen duen neurrian, horri aurre egiteko bide literarioa eskainiz. Fausto jakintsua (zaharrak) Fausto eder (gazte) bihurtuz, mundua ezagutzeko moduak zabaltzeaz gain eta, haren aldeko hauturako behar den kemena aldarrikatzearekin batera, idazlearen eta gizakiaren arteko berezko bikoiztasuna aipatzen aitzindari izan zen. Heriorik gabe, akaberarik ezean, ez ginateke larderiaz ibiliko. Faustoren pertsonaiak, berdin literaturan edota antzerkian, operan zein filmetan, horren berri ematen digu. Eta horri buruzko pelikula da Murnauren Fausto, esaterako. Zinema bera sortu zenetik, hizketarako ere gai ez zen garaitik, Fausto film gogoragarrian ez dira hitzak entzuten nahiz eta, noizean behin, hitzak idatzirik azaldu eta pertsonaiek haien artean hitz egiten dutela sumatu egiten den. Goetherena, literaturaren gailur gisa jo izan bada ere, Murnauk zuzendutakoan ez da ia hitzik agertzen. René Clairek zuzendutako La beuté du diable filmak, ordea, mintzatua izan arren, ez du Goetheren historia guztiz agerraraztea lortzen, gertakizun berberaren harian ibili arren. Ezohiko denboraren jarioak sortutako ondorioa da Murnauren Fausto, besteak beste, denborak hil egiten gaituela esaten digu..., baina, dudarik gabe, Faustori buruzko pelikulek literaturaren eta zinemaren arteko harremanez hausnarketa egiteko bidea ematen badigute ere, literaturaz gogoeta egin ahal izateko bidea Murnauren Faustok ematen digu.

Horretan datza, halaber, Jorge Luis Borgesen edota Marcel Prousten ahalegin literarioa.

Hala, À la recherche... nola El libro de la arena ere idazlearen eta hura den gizakiaren arteko bereizketarako “literaturaren aldarrikapenak” dira.

Lehenengoan, idazlearen izen bereko protagonistak (Marcelek), bera ere idazle lanean ari izanik, munduari buruz eskuratzen duen ezaguera ezin du Marcel Proust gizakiak bereganatu idazten ari denean ez bada, zeren eta ezinezkoa izaten baita idazketa dela medio lortzen duen bizipenekiko distantziamendu diskurtsiboa eguneroko bizitzan erdiestea.

Bigarrenean, Jorge Luis Borgesek, zahartzaroan, gaztea zen garaiko bere buruarekin egiten du topo..., idazlearen bikoiztasun horretaz hausnartu ahal izateko.

Antzerakoa egin izan dute Dostoievskik edo Saramagok literaturan, eta baita Saussurek edo Benvenistek ere hizkuntzalaritzan, literaturak berak erakutsi ohi duen joeraz gogoeta egiteko.

Ariketa literarioak, zientziak ez bezala, mundua ulertzeko erabiltzen dugun hizkuntzaren bidezko esanahien berezko bikoiztasunaren berri ematen baitigu (Jakobsonek shifter-a deitu zuena...).

Horretaz aritu zen Roland Barthes testu literarioaren aldarri- kapena eginez zientziaren ikuspegiari aurre egin nahian. Pentsamenduak ezin baitira adierazi adierazlea pentsatu ezean eta, horren ondorioz, nahi dena iragarri ahal izateko, idazketaren garrantziari ere, adierazteari buruzko gogamena garatzeko balio duen neurrian, kasu egin behar zaio. Hori guztia ekarri zuen erromantizismoak. Eta hori azalarazteko idatzi nuen nik Faustoren Itzala (Utriusque Vasconiae 2004).

Jadanik duela 40 urtetik gora egin nuen ikerlan bateko hipotesiak hartu zituen nobelako fikziorako abiapuntutzat hartu nuen.

Alde batetik, Elhuyar anaiak Carlos III. aren alde isilpeko lanean agertzen dira eleberrian. Elhuyar anaia zientzialariei buruz egin nuen ikerketa batean oinarritu nuen Faustoren itzalaren kontakizunaren haria, Utriusque Vasconiae argitaletxeak Egunero irakurtzen delako Sailean argitaraturik. Elhuyar anaiei buruz orain artean zabaldu denaren oso bestelako ikuspegia eman nuen nobelan, Euskal Herriko Adiskideen Erret Elkartea (RSBAP) bitarteko zela, Carlos III.aren aldeko ezkutuko lanean erakusten bainituen. Dan Brownen bestseller ezagunek bezala —The Da Vinci code eta beste—, Faustoren itzalak ere hargin beltzak edo masoiak eta beren elkarte sekretuak ditu argumentuaren ardatz. Gai berari heldu arren, ordea, “guztiz kontrakoa” da, nire ustez, Brownen lanak ez bezala “antiamerikarra” delako. Fikzio lana izanik ere, nireak jorratutako oso oinarri sendoko hipotesia du abiapuntu, eta Martin Anso lagunak eta kazetariak liburuari ezarri zion hitzaurrean azaldu zuenaren arabera, gauza bera uste zuen berak ere. Hipotesi horren baitan, Euskal Herriko Adiskideen Erret Elkarteak Carlos III.arentzat helburu militar sekretuekin lan egin zuen, eta Fausto eta Juan Jose Elhuyar anaiak, laborategian wolframa isolatu zuten lehen zientzialariak, helburu militar horien zerbitzuan aritu ziren lanean. Hortik abiatuta, bi plano nagusi txirikordatzen dituen nobela epistolarra osatu nuen: batetik, Juan Jose Elhuyarrek bere anaia Faustori 1796ko irailean Kolonbiatik idatzitako gutuna dago (zatika emana); bestetik, gutun horren zatiekin tartekatuta, Werther izeneko ikerlariak, Juan Jose Elhuyarren gutun horien aurkitzaileak, 2002an, bideo kamera baten aurrean jarrita grabatutako bideo gutunen transkripzioak. Wertherren bideo gutun horiek gai askori buruzko gogoetarako bideak zabaltzen dituzte: eremu urriko hizkuntzen gainbehera, euskaldunen izaera, unibertsitatearen egoera... “generoen arteko mugalari” agertu zen testua, Martin Ansoren iritziz, “pasarte batzuek saiakeraren itxura baitute nobelarena baino gehiago”.

Garaian garaiko idazmoldea landu eta erabili beharraz Friedrich Wilhelm Murnauren Fausto filmeko irudiak atzean nituela egin nuen nobelaren aurkezpena.

Magrittek ez omen zuen pipatzen hura bezala Donostiako Koldo Mitxelena Kulturunean egin genuen liburuaren aurkezpen publikoa, Murnauren filma erabiliz. Ez zen, jakina, motiborik gabe egindako hautua. “Murnauk 1926an zuzendu zuen zinema isileko lan hau”, azaldu nuen: “Hori ere literatura da. Zinematografoa beste idazkera bat baita, beste litera moduko bat. Gaur egun ezin dugu idatzi zinematografoa existituko ez balitz bezala. Egungo idazkerak beste erreferentzia batzuk behar ditu”. XX. mendean beste modu batez idatzi behar delakoan nengoen eta, jakina, orain, XXI. mendean, bestelako batez. Eta horretan ahalegindu nintzen orduan eta ahalegindu naiz orain. XX. mendearen hasieran Azorínek, Unamunok eta beste batzuek nobela txikien edo nivola izenekoen bidea sortu zuten, nobela dezimononiko handiei bizkarra emanez. Zergatik? Besteak beste, beste idazketa bat behar zelako pentsatzeko. Zinematografoaren garaian, irudien garaian, orduan, beste modu batez idatzi behar zen, eta orain, berriz, Instagram, Youtube, Netflix, HBO, Amazon eta smart TV-aren sa- soian, idazkera berriak ere behar ditudalakoan nago. Nobela honetako fikzioaren oinarrian dagoen hipotesia, aldiz, duela 40 urte Habanan egin zen Zientziaren Historiari buruzko I. Kongresuan sortu zitzaidan gaztelaniaz. Mexikoko Puebla Unibertsitateko Elementos aldizkarian argitaratu zen lan hura, eta gero euskaratu nuen pentsatuz egokia zela literatura libururako, baina, berez, ikerketa dokumentu bat da. Horregatik “fikzioaren partea” baino ez dut jaso liburuan eta euskaraz horren berri eman nuen Uztaron 2004an (Elhuyar anaiak, wolframioaren isolamendua eta Espainiako koroarekin zituzten harreman sekretuak). Ideia horretatik gauzatzen joan zen nik geroago saiakela deitu nuen artefaktu literario hau.

Izan ere, Peter Weissen ikuspegian oinarritutako lana egin nahian, literatur dokumentua eginez, alegia, ekin nion Faustoren itzala saiakela idazteari, orain dela urte batzuk. Literaturak ideia bat jartzen duelako gure aurrean, hain zuzen. Eta ideia kontzeptua ez denez, ideia bizitza da, ideiak sentimenduak ere baditu, ideiak eragina du guregan. Ideia hori nola ikusi, nola txirikordatu literaturaren bidez gauzatzen saiatu nintzen. Ez dut erantzunik gabe utziko gogoeta: Nik funtsean irakurle gisa lan egiten dut. Idazten baldin badut, irakurle naizelako da, eta hain juxtu idazten dut ideia bat daukadanetik ideia hori gauzatzen den bitarteko tartean nola geratzen den ikusteko, eta lehena izateko irakurtzen eta berrirakurtzen, nola geratzen den ikusi ahal izateko. Zinemagile gisa izan zuen krisialdi batean, Jean Renoir zinemagileak zeramika landu zuela gogoratu beharra dago, eta garai hartan Renoir labean sartutako pieza nola ateratzen zen ikusteko irrikan geratzen zela, bere ideia nola gauzatzen zen jakiteko gogoz. Literaturan, ideiak nola gauzatzen diren ikustea interesatzen zait niri, dokumentuen gainetik, bizitzaren inguruan, sentsazioen eta sentimenduen inguruan, ideiekin txirikordatzen baitira.

Ene aburuz, egungo idazkerak irudia eta beste erreferentziak jaso behar ditu eta, Martin Ansok liburuaren hitzaurrean dioen moduan, nire Faustok pasarte batzuetan nobela itxura baino gehiago saiakerarena du... baina, neronek ere ez nuen oso argi hau nobela bat ote zen. Beraz, Martinek idatzitakoekin, seguruago sentitzen naiz nobela bat delakoan. Azalduko dut gehixeago zer esan nahi dudan, zera, zinematografoak ere beste idazkera mota bat du. Esana dago baina, berriro diot, gaur ezin dugu idatzi zinematografoa, bideoa eta gainerako irudi plataformak existituko ez balira bezala. Egungo idazkerak irudia eta beste erreferentziak jaso behar ditu. Literatura dokumentu bat egin nahian ekin nion nik idazlan honi. Idazlan honek, hasiera batean, beste gehigarri bat zuen, lehen esan bezala, duela berrogei urte Habanan Munduko Zientziaren Historiaren lehenengo bilkura egin zenean, Elhuyar anaiei buruz nik aurkeztutako ikerketa. Gero Mexikon argitaratu zen hura, La Pueblako unibertsitatean.

Habanan nengoela ezagutu nuen bertan bizi zen Xoxe Neira Vilas idazle galegoa eta komunista. Haren etxean egon nintzen wolframi buruz hizketan (Faustoren itzala-n agertzen zen gaiaz) eta istorio asko kontatu zizkidan mugalariek Galiziatik Portugalerako ibai eta mendiak zeharkatuz frankismoaren zelatak gainditzeko zer-nolako komeriak burutzen zituzten nazien aurkako borroka sustengatzeko azalduz, baita Kubako marinelen bidez Bilbotik Gabriel Arestik nola igorri ohi zizkion bere olerkiak kontatuz. Idazle handia izan da Xoxe eta Kuban, lanerako, gazteleraz idatzi arren, bere lan literario guztiak galegoz idatzi ohi zituen Habanan.

Bada, aipatu ikerketa euskaratu nuelarik hasi nintzen pentsatzen mota honetako idazlan literarioetarako ere egokia zela; baina, berez, dokumentu gehiegi zegoenez liburuan, fikzioaren partea bakarrik agerrarazi nuen. Dokumentua, bere osotasunean, Udako Euskal Unibertsitateak argitaratu zuen Uztaro aldizkarian, jakina.

Fikzio arloan, berriz, liburuaren aurrekaria izan zen testua Euskal Herriko Unibertsitateko Zientzia eta Teknologia Fakultateko “Alberto Magno” zientzia-fikziozko literatur lehiaketan aurkeztu nuen eta aipamen berezia lortu zuen 1992an. Garai hartan ez zegoen, orain bezala, bi hizkuntzatarako aukera, eta bakoitzak idazteko ofizialak ziren bietakoen artean nahi zuena aukeratu bazezaken ere, tradizio eta ospe handiko lehiaketa izanik, gazteleraz mundu osotik jasotzen zituen narrazioak zientzia fikzioan egile zailduek bidalita; euskaraz, berriz, ez zegoen horrenbeste tradiziorik, tamalez. Halere, jakin badakit nire testu horren bueltan aritu zirela epaimahaikoak “aipamen berezia” eman ahal izateko. Ordutik aurrera, aldiz, lehiaketak bi sari ditu, gazteleraz eta euskaraz. Testu hura Zorroagan argitaratzen zen Iralka aldizkarian kaleratu nuen. Iralka-n ere azaldu ziren nire itzulpen batzuk (Kafka, Thomas Bernhard...) eta baita beste saiakera txikiak ere. Denboraren poderioz, argitaletxe bihurtu zenean, Jerusalem, Xalimen hiria (2008) gaztelerazko ordaina kaleratu nuen hartan (2010).

Nik Udako Euskal Unibertsitatean 1984an argitaratu nuen lehenengo liburua: Mintzamena eta erreala izenburupean. Hartan, hiru irakurgai bildu nahi izan nituen mintzamenari buruzko gogoeta baterako. Apailatzailea izateaz gain, nire ekarpena libururako aski literarioa izan zen jadanik eta, horretaz gain Joxemartin Apalategiren, Txelis Alvarez Santacristinaren eta baita Victor Gomez Pinen testu filosofikoak ere lotu nituen. Ezohiko argitalpena izan zen, saiakera literarioaren bidetik garatzen ziren burutazio filosofikorako ekarpenak. Beraz, hogei urte geroago Izagirrek aurkitu zuen idazlearen hazia hor zegoen orduan, nire ustez.

Beraz, nola definituko nuke nire lan hau? Bada, ikerketa gainean egindako artelana, zeramika bezala, non istorio ezberdinak elkartzen diren XXI. mendean behar den idazkera, saiakela, lantzen hasteko. Horretarako Elhuyar anaien gaineko errealitateak fikzionatu nituen. Izan ere, Elhuyar anaia ospetsuei La Bascongadan, Euskal Herriko Adiskideen Errege Elkartearen itzalean sortutako Bergarako Errege Mintegian, XVIII. mendean, bizitzea egokitu zitzaien gorabeheretan oinarrituta dago. La Bascongada, antza denez, Espainiako Koroaren aginduz helburu militar sekretuekin lan egin zuen erakundea baino ez ei zen, eta Joan Jose Elhuyar sekretu horien zerbitzuan lan egin zuen zientzialaria. Gauzak horrela, elkarren artean etengabe lotuz joaten diren bi hari ditu Faustoren nobelak. Lehenengoak, Joan Jose Elhuyarrek Fausto anaiari Kolonbiatik bidaltzen dizkion gutunaren zatiek osatzen dute. Haietan, Elhuyartarren sekretua eta garaiko giroa aurkituko ditu irakurleak: Ilustrazioa, erromantizismoaren hastapenak, Inkisizioa, masoneria... Bigarren haria, berriz, gure egunetan Ipar Europatik Euskal Herrira etorritako gazte baten istorioak osatzen du. Gazte horri, Upsalako unibertsitatean noizbait aurkitutako Elhuyarren gutuna bidaltzen dio bere aitak. Eta dokumentu hori dela eta, bizi behar izaten dituenen berri ematen du berak grabatutako bideoen bitartez.

Txalapartak ez zuen nobela hau argitaratu nahi izan, ezta Susak edota Elkarrek ere. Horregatik hasi nintzen harremanetan Utriusque Vasconiae argitaletxearekin eta, egia esanda, lehen hartu-eman honi esker beste liburu batzuk kaleratu ditut haiekin ordutik hona. Utriusque Vasconiae argitaletxearen eta bion arteko elkarlana adeitsua izan ohi da beti. Haiek garbi izan dute beti euskal letretan saiakerak pisu berezia merezi zuela, eta saiakera literarioari ateak ireki zizkioten hastapenetatik poesia edo narrazioa ere lantzen zuten bitartean. Liburuak, objektu fisiko gisa, landu dituzte. Faustoren itzalaren azala, esaterako, nire anaiak (arturo/Fito rodriguez ) egin zuen eta, gerora ere, azal bat edo beste, Fakenews-ak ez dira atzo goizekoak ( 2019), adibidez, neronek diseinatu izan ditut. Aukera hori ez da huskeria, egileok maite baitugu, ahal dela, guk sortutako produktuen bidea bukaeraraino ematea. Horrela, Biktimari agurka (2012) kaleratu genuenean Faustoren itzala zabaldu zen sail bertsuan argitaratu bagenen ere, tamaina askoz txikiagoan merkaturatu genuen, biktimei buruz bertan agertzen ziren testuak apal, umil eta xeheak ere bazirela fisikoki erakutsi nahian.

Faustoren itzalaren itzulpenak bi edizio desberdin ditu gaztelaniaz: Ed. Hiru (2005), Hondarribikoa, Alfonso Sastre lagunaren hitzaurrea eta guzti, eta Ed. Arte y Literatura (2008), Habanakoa. Beste bat dago alemaneraz argitaraturik (Der Schatten Fausts, 2016). Hauetan guztietan, halere, galtzen da jatorrizko bertsiorako Martin Anso adiskideak egin zuen atarikoa, ederra bezain iradokitzailea, zinez.

Ederra izan zen, halaber, testurako eginiko ikerketa sortu zen toki berean, Habanan, horren bertsio literarioa bertako Liburu Azokan aurkeztu ahal izana. Kuban liburuak maite dituzte. Kultura handiko jendea da eta asko irakurtzen dute. Hango Liburu Azoka gure Durangokoa baina hamar aldiz handiagoa da eta ez da horren “kontsumista”, nolabait esanda, baina liburu aurkezpenak, debateak eta abar oso biziak eta esanguratsuak izaten dira. Nik liburu hau “El morro”n Che Guevara zenak zuen bulegoan aurkeztu nuen eta, esan beharrik ez dago, sekulako esperientzia izan zen. Gainera, bidaia honen karira, aspaldiko beste gogaide eta irizkide batekin, Joseba Sarrionandiarekin, elkartzeko aukera izan nuen eta, beste hark idatzi zuen moduan, “huntaz eta hartaz” mintzatzeko parada ere eduki genuen.

Der Schatten Fausts, berriz, Samuel Tannhäuserek eraman zuen germanierara. Merezi arren, bere abizenaz ez dut ezer esango, ezta joko literariorik ere egingo. Itzulpena lasaia izan zen eta, azkenean, forma aldetik, nire Faustok behar zuen alemanera zaharreko estiloa lortu zuela dirudi (Elhuyar anaien arteko gutuna hitanoaz idatzita baitago, Lazarragaren euskarak erakutsi digun gisan). Samuel Alemaniatik oso urrun jaio zen (Ginea Papuan) eta hango hizkuntzetako batean hezi zen txikitatik. Bere aita misiolaria izanik, Biblia luteranoaren hizkera bereganatu zuen eta, Erasmus dela medio, Euskal Herriko Unibertsitatera filosofia ikastera etorri zenean, ez zuen batere arazorik izan euskaraz ikasi eta erabiltzeko. Urteetan ibili zen Fausto itzultzen eta, azkenean, nahi zuena burutu zuen ederki. Bera zen, nolabait, nire eleberriko Werther pertsonaia... Erasmus dela bide kanpotik zetorren eta euskaldundu zen balizko ikasle hura, beste argitaldariek ezinezkoa zena ihardetsi zidatena...

Faustoren itzala eleberria, berez, gutun literatura moduko artefaktu literarioa da, eta horri erreparatu zion Gerardo Elortzak batxilergo literatura liburua apailatu zuenean, euskal literatura berrian ezohiko egitura berezia duela azpimarratu baitzuen. Behinola, Max Frischen Homo Faber eleberrian, Joxe Austin Arrietak egindako euskarazko bertsioa, “hori eleberri puska! nork irakurriko ote zuen?” pentsatu nuen. Martutene-n erakutsi moduan Ramon Saizarbitoriak irakurrita zuen jada, jakina, baina Joxe Austinek egindako itzulpenak ez du berau irakurtzea trabatzen, aitzitik. Inpresio hau ere agertu genion:

“Nago, euskal irakurle berriak oso urrun daudela mundu nahiz eta literatur genero horretatik”.

Faustoren itzala eleberrian, antzera, nonbait. Zer dute amankomunean Homo Faberek eta honek. Aldeak alde, berez, ez dute zer ikusia, ez bada biak literatur kritikari zaildu batek (Mikel Asurmendik) lotzen zituela. Hots, Faustoren itzala pentsamendua eta saioa generoarekin lotuagoa zegoela eleberria generoarekin baino esan zuen Mikelek. Eta, halaber, aspaldidanik literatur saioa eta pentsamendua krisian daudela gurean. Pentsamenduan eta historian oinarritutako eleberriek sorrarazten ote dute literaturzaleengan ekarpenik? Batek daki, nolako irakurle halako erantzuna, noski. Egia esanda, egileen nahiz irakurleen gustuak ezaguturik, Faustoren itzala eleberriak ez zuen irakurle “arruntaren” arreta bereganatu. Ez omen zen garaiko literatur moldea eta mota, alajaina. Izan ere, eleberriak gutxieneko edo askotako jakintza maila eskatzen baitzion irakurleari: hala Joan Jose eta Fausto Elhuyar anaien ibileren nola zientziaren zale izatea. Eta historia gustukoa izateaz gainera, Elhuyar anaiek wolframaren isolamendua eta espainiar koroarekin zituzten harremanen sekretuak deskubritzeko tentatuak izan. Eta horrezaz bestera, Goethe idazlearen Faustoz ere apur bat bederen jakin behar zuen irakurleak. Goetheren Fausto, Faustoren sekretua; eta Fausto, Elhuyarren sekretua izan daiteke. Eleberri honek badu literaturatik: badu argumentua, badu ironia, baditu historiako hariak, benetako historia eta fikziozko historia, literaturarena alegia, lotzen baititu, baita txirikordatu ere. Werther Goetheren nobela aitzindariaren izenburua da. Eta Wherter dugu Faustoren itzalaren protagonista nagusia, Ipar Europatik Euskal Herrira etorritako gaztea. Bestea berriz, Fausto Elhuyar. Faustoren itzala-n benetako gertaera historiko bat dago. Nik, fikzioaren bitartez agerrarazi nahi izan nuen balizko egia. Ba al dago egia fikzioaren bidez agertzea? Baiezkoan nago. Egia edo fikzioa gure desio eta interesen arabera da. Printzipioz, historiako gertaerak ez dira sekula errealak izaten. Errealitatea denboraren joanean ahitzen baita, eta espazioa bera denboraren bilakabidean, itxuraz gutxienez, eraldatu. Zerk egin dezake gertatua sinesgarri? : Literaturak. Literaturak, berriz, bere tresnak behar ditu, magia, eta hau idazlearen esku dago. Eskura izanda ere, aurreko beste lanetan erabilitakoak, apika, ez du balio izaten betiko. Beraz, lantzearen poderioz, hizkuntza bera hala nola argumentua eraikitzeko moldean asmatu eta gaiari egokitu behar zaizkio. Faustoren itzala eleberriak osagaiak baditu: erromantikoei nola eszeptikoei gauaren erdian eguzkia antzeman daitekeela frogatu dielakoan nago. Gure aitaren etxea defenditzea ez dela aski erakutsi ere. Defenditu badugu, lehenik berau definitu beharra dugula argudiatu ere. Baita, esango nuke, euskaldunok gure itzala deabruarekin itauntzeko gertu paratu digula ere. Baina, zer itzal eta zer itzalondo, gure arima Jainkoak alokatuta bizi bagara? Jainkoa ukatzen dugun une beretik hasiko gara eraikitzen eta!

Mota honetako inpresioak partekatu nituen, eta ditut, Mikel Asurmendi literatur kritikariarekin eta, haren jardunaren eraginez edo, literatura kritika ere hasi nintzen idazten. Oinarrian gustukoak nituen idazleak hautatu nituen eta, eskarmentuaren arabera, nire intereseko gaiak eta aztertu nahi nituen idazteko estiloak ere hartzen hasi nintzen kritikarako.

Horrela heldu nintzen, esaterako, Belen Gopeguirengana eta, zehazkiago, literaturaren bidezko juzgamendu politikora, bere bosgarren eleberriaren bidez (El lado frío de la almohada, 2004), non idazkera ez dela deskribapena soilik argi utzi zidan.

Eleberrian, ezinezko amodio istorioarekin batera, Kubako iraultzari buruzko hausnarketa eskaini zigun liburu berean, niretzat ahalegin interesgarria zena. Izan ere, Espainialdean, ez bide diotelako horri gogoetaren zantzurik antzeman, eta ohiko literatura kritikariek Gopeguik Kubaren apologia egiten zuela zioten. Esanguratsua. Nobela hori kaleratu arte Belen Gopeguiren nobelagintzan ekarpen formalak azpimarratu nahi izan zituztenak (Rafael Conte, Ignacio Echevarria, Francisco Umbral...) eta beren iruzkinak argitaratzen zituen arloko prentsak (El País, Revista de Libros, El Mundo...) izan ziren liburu honetan haren kritiko zurrunenak, nahiz eta izkribuan betiko idaztankera erabili. Idazle gisa ezagutzen genuenetik (La escala de los mapas, 1992) idatzitakoarekiko distantzia hartu beharra aldarrikatu nahi izan zuen Gopeguik. Hau da, hala hautatutako eleberriaren egituraz nola hitz lauez ere, narrazioaren bidez idazleak irakurleari literaturaz elikatzen ari zela gogoratu beharra hautatu bide zuen. Adierazitako distantzia hura lortu ahal izateko, El lado frío de la almohada, horren kritikaturik izan zen liburu honetan, istorioa bera eta protagonistak egunkariko zuzendari bati bidalitako gutunak nahasten ziren, nire Faustoren itzala eleberriaren antzera, gutun literatura moduko artefaktu literarioa osatuz. Eskutitzetan Laura Bahiak, Kubako zerbitzu sekretuetan diharduen neskak, Philip Hull AEBetako diplomatiko batekin daraman amodioari buruz idazten du. Maitasunaren bilakaerak (Hendaian elkartuko dira bi aldeetako zelatarien begietatik ihesean...) garrantzia eduki arren, Kubako iraultzak dituen zailtasunei buruzko gogoetak munta handikoak ditugu eleberriaren jarioan ere. Goian esan bezala, Gopeguiren ohiko estilo magiko bezain hotza, aurreko Lo real (2001) Espainiako trantsizio politikoaz eginiko nobelan bezala nabarmentzen dena, dastatu dezakegu El lado frío de la almohada horretan baina, gure harridurarako, betiko literatur kritikek ez zuten kasu honetaz idatzitakoekin alderaturik zerikusirik. Antza, Grignon eta Passeronen testuen arabera, bi irakurketa tankera daude: etikoa eta estetikoa. Irakurle etikoak liburuaren edukiari kasu egingo lioke ustezko ikuspegi pertsonal eta mugatu batetik, formak eskaintzerik duena baztertuz. Inplikatua geratuko litzateke, beraz, istorioarekin bat eginik. Iruzkinak egiten dituen irakurle estetikoak, berriz, bere aldetik, testuaren egiturari zein formari erreparatuko lieke, istorioari berari baino gehiago. Harekin gozatu edo haserretu, baina argumentuak besterenganatzen duen esperientzietatik harago betiere. Ohiko antinomia honetan, beraz, irakurle arrunta etikoa litzateke eta aditua, aldiz, estetikoa. Pierre Bourdieuk frogatu zuenez, bada, ustezko irakurle estetikoak kultur arloan interes bereziak borrokatu behar dituen langileak besterik ez diren neurrian, haren irakurketa ohitura nahiz praktika guztietan ere inplikazioa badu, eduki, aipatzen ari naizen honetan, Kubaren iraultza dela medio, argi geratu zen bezala. Gopeguiren literaturak ez du deskribapen hutsean geratu nahi, ezta aukeratu eta garatu nahi dituen egoeren ulermenean ere; hausnarketaren bidez, juzgamenduak eragin nahi ditu. Gopeguiren idazkera nahiz estetika politikoa ere badugu. Bere hautua da, eta ez atzo goizetik bakarrik. Ez du inoiz ezkutatu. Baina literatura politikoak, berea bezala ona denean, etsai politikoak diren ustezko kritikari estetikoak agerian uzten ditu. Horratik ikasi nuen, goian esan bezala, kritikarien nahiz irakurleen gustuak ezaguturik ere, nire Faustoren itzala eleberriak irakurle “arruntaren” arreta bereganatu ez arren literatur moldea eta mota ez omen baita garaiari zegokiona, horixe zela nik idatzi eta zabaldu nahi nuen literatur tipoa. Eta horretan dihardut ordutik hona.

Irudiak eta hitzak

Nola irakurri eleberri bat? Maitasunez, hartan azaldutako hitzen bidez gure amodioa ostatatzeko gai bada; eta kontu handiaz, gure denbora- eta espazio-mugen irudi bihur daitekeelako, eta, hala ere, bedeinkazio proustianoarra ematen duen neurrian, bizitzaz gehiago gozatzeko aldarria geureganatuz. Beste behin ere, irakurleak aukeratu behar du transzendentzia sekularreko irudi baten aurrean edo espiritualaren asmaera baten aurrean dagoen. Irakurleak azken irudi ausarta eta bizi-bizia sortu behar du beti, eta bere espiritu sortzailearentzat zeruaren eta infernuaren antinomiak izango dira irudi haiek. Aldi berean, poesia bezain antinomikoa eta norberaren buruan fidagarriak. Itxuraz garrantzia duen irudi hori unerik anbiguoena da eta heriotza adierazten du. Bizitzaren amaiera.

Baina, era batera edo bestera, sorkuntza prozesua izarren formarik naturalenaren antzera ere murritz daiteke: bat-bateko irudi bizia, unitate desberdineko tximista batean eraikitakoa eta berehala harrapatuak, gogamenaren eztanda batean. Idazleak bere eraikitze- lanari ekiten dionean, esperientzia sortzaileak esaten dio zer saihestu behar duen itsu-une jakin batzuetan, zeinek, noizean behin, idazle handienek ere konbentzionalismoaren irudiekin lotzen baitituzte. Joyceren Ulises-en garagardo upelen irudiak, Dublinek esportatzen duen merkantzia nagusiak, hondartzan dabilela, Ste- pheni edandako garagardo beltza iradokitzen dio:

“Arroken adaburuetan, klokea: flop, slop, slap: upeletan sartuta”.

Irudia zaratek eta hitzek ekar ditzakete gogora. Halaber, Hainesen amesgaiztoak, nolabait Bloomen irudia aurresaten dio Stepheni. Eta honetaz guztiaz gozatzerik badugu Xabier Olarrak egindako itzulpenari esker (2015).

Nire liburuetarako horrenbeste azal egindako anaia artistak (Arturo/Fito Rodriguez) burututako komikiaren itzulpena izan zen euskal literaturari eman nion lehenengo ekarpena, Bihotz irratia izena zuena, eta Susak, oraindik argitaletxea ez zenean, kaleratu zuen tamaina txikiko aldizkarian. Abiapuntu horrekin erraza da antzematen irudien eta hitzen arteko harremanari eman ohi diodan munta modu literarioan idazten hasi nintzenetik.

Hitzen eta irudien arteko hartu-eman hura argitu nahian joan nintzen 2003an Parisera Magritteri buruzko bilduma berezia ikustea. Parisko Jeu de Paume galeriak haren margoen eta idazkien erakusketa antologikoa antolatu zuen horri magia zerion non, Magritteren irudiak eta hitzak gure zain zeuden Konkordiako obeliskoaren itzalean.

Bulevar Saint Germain-etik gertu dagoen Dama eta Adarbakarraren estalkietako irudien aurrean bildutako ibiltari nekatuak Erdi Aroko misterioak ulertzen saiatzen diren era berean ahalegintzen ziren Jeu de Paume-ra gerturatuko diren bisitariak marrazkiei antzematen zaiena entelegatu nahian. Dama eta Adarbakarra irudia hormak estaltzeko Erdi Aroan erabili ziren sei tapizetan agertzen da errepikatua, beste elementu batzuk ondoan dituela. Inor gutxik daki zehatz-mehatz errepikapen haiekin artistak zer irudikatu nahi izan zuen eta, ondorioz, hamaika interpretazio egin izan dira horretaz.

Magritteren arte semantikoak ia mila urteko historia baduela ematen du. Erakusketa bietan, margoek azalarazten dituzten errepikapen eta kontraesanez gain, aditu nahi izanak agintzen du. Erdi Aroak edo Surrealismoak eskatzen duen arreta ez da adimenerako ariketa zirtzila izaten. Halere, bakarrik errealitate arruntetik at aurki daitekeen hautematea da hura.

Arimaren ezohiko egoera edota kontzientzia birmoldatua ote den batek daki, baina Parisen beha izan genuen hartan, Magritteren esku. Erakusketara sartu bezain laster, berriz, ez zen margorik ikusten, eskultura baizik (La Joconde izenekoa). Gioconda hura, ordea, ez zen emakume baten irudikapena, hiru estalki eta Magrittek horrenbeste maite zituen kriskitinetako batez osatutako arte- lana baino.

Artista belgikarrak ohi zuen gisan, hala izenburua nola irudia, behin baino gehiago aurkitu genuen kontraesanetan bere obretan. Atariko brontzezko eskulturak (1967koa), adibidez, bikoizten zuen zazpi urte lehenago, gai bera zela eta, eginiko margoa. Hauxe zen, erakusketari amaiera emateko urte bereko izenburua daraman margoarekin batera, bildumaren hurrenkera kronologikoaren irizpidea apurtzen zuen gutxienetariko bat.

Lanen biltzailea izan zen Daniel Davadiek zioen, Beaux Arts magazinean, erakusketaren agurrerako Paul McCartneyren Au revoir idatzita zeraman sagarra nahi zuela lortu bertan jartzeko, baina beatle ohiak ez zion baimenik eman eta Le dernier cri (azken oihua?!) hautatu behar izan zuten bukaerarako, ezinbestean.

Errepikapenak erkatzea eta hitzen eta irudien arteko kontraesanak agerraraztea joera ohikoa izan da Magritterengan. Ia bere logotipotzat hartu izan den piparen irudia, adibidez, etengabe ibili zen margotzen bizitzan zehar.

Izenburu berarekin (La trahison des images, Irudien traizioa) honako hauek ezagutzen dira gutxienez: 1929, 1935 eta 1952ko bertsioak.

Beste izen batzuekin, berriz: Les deux mystères (Bi misterioak, 1960) eta L'air et la chanson (Haizea eta abestia, 1962), gai bertsukoak dira. Joera honek idazle askorengan izan zuen eragina eta hori zela-eta saiakerak idatzi zituzten, besteak beste, bere lagun surrealistak izan ziren Bretonek eta Eluardek, Butor, Scarpetta eta Phi- lippe Sollers arte kritikariek, Foucault filosofoak nahiz Henri Michaux poetak. Erakusketa honetan, aldiz, bi izan genituen, funtsean, Magritteren artelanetan erredundanteak diren imajinak: Le thérapeute (Terapeuta), eta L'empire des lumières (Argien inperioa) izenekoa.

Azken honek, hogeita hamar urteren buruan izan dituen bertsio ezagunetatik (1948, 1950, 1953, 1954, 1958...) hiru aukeratu ziren Jeu de Paume-ra ekartzeko, denak elkarren ondoan ezarriz. Ideia oso egokia deritzot honi, zeren, Magritteren ahaleginaz ohartzeko urrutiko museoetan barreiatuta dauden errepikapenak (guztiz berdinak inoiz ez direnak, bestalde...) bildu ahal izanak aukera ematen zuelakoan nago.

Ezin esan, hala ere, hautaketa hau gauza berria zenik. Izan ere, irudi haietan oinarriturik, adibidez, idatzi zuen Pere Gimferrerek En el tiempo de Magritte izeneko entsegua, belgikarraren margolaritza poetikoa aldarrikatuz eta, esan bezala, L'empire des lumières- en bertsio ezberdinak erkatuz.

Ez genuen, bada, Jeu de Paume-ko horretan antolaketa berezirik aurkitu. Aitzitik, ordena kronologikoa klasikoa zen oso eta, ene aburuz, ez zion Magritteren estiloari onik egiten.

Ezin ukatu, ordea, horretarako lan asko metatu zenik eta, akademikoki bederen, garai guztietakoak aurki zitezkeela (surrealista, Renoir, fauve-vache, kontzeptuala...) baina, nire ustez beti ere, bilketak ez zuen Magritteren proposamen artistikoa helarazten uzten.

Artistak zioenez, “dena hartu beharra dago umorez kontrae- sana izan ezik”, baina erakusketa honek Magritteren emana antolatu nahi izan zuen eta, agidanean, kontraesanak leundu, argitu eta ordenatu museo barruan.

Halere, museoak eman izan ez zuena kaleak eman zidan, hantxe geundela den-dena itxi behar izan zuten eta.

Georges Bushek Irak bonbardatzeko hartutako deliberoa zela medio, Irakeko Golkoaren I. Gerratea hastear zegoen, eta Frantzian hala gobernua nola iritzi publiko osoa erabaki horren kontra zegoenez, itxialdiak eta manifestaldiak konbokaturik zeuden ni bertan nengoen egunetan eta, egia esanda, izugarri handiak izan zirenez, museoak, tabernak, dendak eta abar hustu eta kaleak bete ziren.

Beraz, Jeu de Paume ere itxi zuten, ni ia bertan harrapatuta, kanpora bota gintuzten eta, gurekin batera, museo barruan leundu nahi izan zituzten kontraesanak ere kaleratu ziren.

Bizipen honetatik sortu zen Jeu de Paume izeneko nire bigarren saiakela.

Jeu de Paume nobela eta aldi berean saioa dena idatzi eta aurkeztu nuen, gertatutakoak eta haiek eragindako gogoetak kontatu nahian.

Oraingo honetan ere generoen arteko mugalari bihurtu nintzen. Izan ere, Jeu de Paume, itxuraz, nobela da; mamiz, berriz, saiotik hurbilago dago.

Eta, berriz ere, urte batzuk lehenago argitaratutako Magrittek ez omen zuen pipatzen hartan bezala, margolari belgikarraren ikonografia eta filosofia erabili nituen nire burutazioen abiapuntu, makulu edo aitzakia gisa, hitzen eta irudien arteko harremanei kasu berezia eginez.

Hitzaurrea, aldiz, aspaldiko laguna zen Jose Luis Alvarez Santa Cristinak, orduan Algecirasen preso zegoenak, egin zuen.

XVIII. mendean Giza Eskubideen Gutuna aldarrikatu zuten iraultzaileei aterpe eman zien Parisko frontoi zaharra da Jeu de Paume. Egun museo bat da, eta bertan egin zuten 2003an lehen aipatu dudan Rene Magritteri eskainitako erakusketa antologikoa.

Argumentua, ostera, honakoa da: Estatu Batuak eta Britainia Handia Irak bonbardatzen hasi ziren egunean bertan, Galder erakusketa ikustera joan da. Bat-batean, ondoezik sentitu da eta, komunean zegoela, konortea galdu du. Iraken kontrako erasoa salatzeko manifestazioak direla-eta, museoa ohi baino lehen itxi dute, korrika eta presaka, zokoak behar bezala begiratu gabe.

Konortea berreskuratu duenean, bakarrik eta museotik atera ezinean dagoela ikusi du Galderrek. Hori da Jeu de Paume-ren abiapuntua.

Galderren egoerak eta Magritteren lanek niri hainbat gogoeta plazaratzeko bide eman zidaten. Beraz, ez da nobela, ezta saioa ere, nik neronek, erdi txantxetan, “fikzio-net-a” izenarekin bataiatu nuen generoa baizik.

Izan ere, hasiera batean testuak eta irudiak modu digitalean Rodriguez Fundazioaren webgunean argitaratu nituen liburua osatu izan aurretik.

Artista belgikarraren lanak ere liburuan bertan daude erreproduzituta koloretan. Alde horretatik, ahalegin berezia egin behar izan zutela esan zidan Eider Rodriguez Txalapartako argitaratzaileak, baina, esan beharra dago, bera argitaldari moduan ondoan edukitzea luxu handia dela eta kolaborazio emankorra lortu genuela.

Aurkezpen ekitaldian, bat ez ezik, bi laguntzaile ere izan nituen, Jose Luis Alvarez Santa Cristina eta Koldo Almandoz, hurrenez hurren. “Lehenengoak, tamalez, ezin izan du etorri”, ohartarazi zuen Eider Rodriguezek, baina liburuan hitzaurre gisa argitaratutako testu bat, behintzat, bidali zuen. “Denok gaude zorretan Rene Magritterekin, aldez edo moldez” —dio Alvarez Santa Cristinak—. Sinboloen eta irudien indarraz eta bikoiztasunaz maisuki ohartarazi gintuen. Errealitateari begi berriez so egiten irakatsi digu bere obra ezagutzeko parada izan dugun guztioi, askok berarekin duten zorra aitortu ez arren. Fito Rodriguez ez da esker gaiztokoa, ozenki eta ageriki erakusten baitu bere inspirazio iturria” dio atarirako bidalitako testuan.

Bere ekarpena, halere, azkenean argitaratu zena baina askoz luzeagoa zen, eta liburuari buruz iruzkin kritiko zorrotza eskaini nahi zuen; hori bera bezalako edozein irakurlek egin behar zuela esan genion, baina; irakurketa gauzatu aurretik ulermenerako bide guztiak arakatuz gero balizko irakurleari irakurketa bera baldintzatuko ziola azaldu genionean, bere hitzaurrea modu “laburrean” kaleratzea onartu zuen.

Beraz, Fito Rodriguezen saiakela, aldez aurretik sarean Rodriguez Fundazioak zabaldutakoa, argitaratu zuen Eider Rodriguezek... Magritte bera pozik legoke!

“Magritteren margolanek — jarraitzen du Txelis Alvarezen idatziak— logika hertsien eta murriztaileen legeak apurtzen dituzte maiz, munduaren muina ulertzeko beste logika bat badagoela iradokiz eta erakutsiz. Fito Rodriguezen gogoetak eta berau egituratzeko era idazle bide bertsutik doaz. Arruntenak eta materialenak diruditen gauzak sinbolismoz beterik ageri zaizkigu”.

Koldo Almandoz zinemagile eta The Balde aldizkariaren koordinatzaileak liburua aurkeztu zuenean, berriz, aitortu zuen Magritteren obragatik ez zuela interes berezirik sentitu, harik eta nire Magrittek ez zuen pipatzen irakurri zuen arte:

“Orduan deskubritu nuen artista belgikarraren koadroek ezkutatzen duten botere iradokitzailea”.

Baina aurkezpen ekitaldian parte hartzea onartu baldin bazuen, ez zuen horregatik onartu, gonbitan “hitzaren eta irudiaren arteko harremanaz hausnartzeko” aukera ikusi zuelako baizik. “Hitza eta irudia gerra moduko batean bizi omen dira —esan zuen Almandozek—. Horren adibidea da zinema. Hitzik gabeko filmetan ezer ez dela esaten ematen du. Aldiz, film batean hitz asko dagoenean, badirudi irudiari ez zaiola garrantzia ematen. The Baldekook, berriz, ez gatoz horrekin bat, eta horregatik egiten dugu egiten dugun aldizkaria”.

Almandozek ohartarazi zuenez, “hitza eta irudia banatuak agertzen zaizkigun arren, mundu bereko bi isla dira”, eta, bere ustez, Magritteren lana da

“hitza eta irudia modu natural eta iradokitzaileenean uztar daitezkeen adibiderik argienetako bat”.

Bestalde, Koldok maite duen sorkuntza mota “kontatu baino gehiago iradokitzen duena” dela esan zuen, “ikusle edo irakurleari parte hartzen uzten diona” eta “forma aldetik ere erronkak hartzen dituena”. Eta horregatik iruditzen zitzaion Jeu de Paume eta gisa honetako liburuek bazutela zeresanik.

Nik, nonbait, esan beharrekoa esaten nuela uste zuen Koldo Almandozek:

“sakontasuna galdu gabe, baina aldi berean oso modu entretenigarrian”.

Aurkezpena egin ondoren gure auzoan bizi den beste idazle batekin egin nuen topo eta Koldo Almandozen hitzak irakurri zi- tuela esan zidan, baita honako hitzak ere gehitu:

“Ez pentsa Koldo Almandozek liburuen aurkezpenetarako ekitaldietara joateko baietza horren erraz ematen duenik...”

eta, nire motzean, ulertu nuen.

Kasu horretan, baten ordez bi aurkezle izanik, nahiago izan nuen nire liburu horri buruz labur hitz egin. Hala ere, hiru “hitz gako”, behintzat, aipatu nituen: adi, adiera eta adiskide.

“Adi, zergatik? Honatx, bizitzan, gizakia izateko, lehenik animalia izan behar delako, eta animaliak, animalia izateko, erne daude, bestela, abereak dira”, esan nuen. Adiera, bada, hitz gakoa da, azken finean, gauzen adiera bakoitzaren azpian zer-nolako zentzua aurkitzen dugun, hori da kontua. Nik ez dut uste Filosofiaren zeregina egia, zoriona edo ez dakit zer bilatzea denik, bizitzaren zentzua bilatzea baizik. Adiskide, azkenik, hitz gakoa da batzuei, gauza sinpleenez ari direnean ere, ez diedalako ulertzen; beste batzuei, aldiz, ados egon naiteke edo ez, baina ulertu egiten diet. Hori da adiskidetasun harremana, eta horretaz idatzi nahi nuen. Beraz, liburua irakurtzean, adi egon beharra dago, gauzen adiera desberdinen artean zentzua bilatu ahal izateko. Eta adiskideak kontuan hartu behar dira, zeren eta adiskideak, amarruak egin ditzaketen arren, adiskideak diren neurrian, ulertzen baititugu. Hori da Jeu de Paume-k proposatzen duen jokoa”.

Baina Iban Zalduak, adibidez, ez zuen jokoa behar bezala ulertu eta liburuari buruz kritika batzuk plazaratu zituen Volgako batelarien literatura blogean. Hona hemen kritika hura bere osotasunean:

Zenbait ohar solte eta parentesi arteko Jeu de Paume liburuaren inguruan. Iban Zaldua/Volgako Batelariak, 2006-06-22.

“a) Etorkizunerako egitasmoa, Jeu de Paume irakurri ostean: berriro ere literatur genero tradizionalen purutasuna aldarrikatzen hastea eta hibridaziorako joera hain posmoderno hura deitoratzea, batez ere nobela eta saiakera nahastera bideratuta dagoena. Milan Kunderak, Julian Barnesek, Jon Alonsok edo Enrique Vila-Matasek (besteak beste) konbentzitu egin gintuzten, garai batean, nahasketa horren bertuteez, baina efektua hondatzen ari dira egile horien usteko ondorengoak.

b) Jeu de Paume, asmoz behintzat, ildo horretan kokatzen baita, nobela-saiakerarenean edo, hobe esanda, saiakera nobelizatuarenean. Ekuazio zabar batekin ahalegintzearren, nik esango nuke Jeu de Paume dela: % 60 printza filosofiko-pentsamenduzkoak + % 30 santuak (zehazki Magritteren koadroen erreprodukzioak) + % 10 nobela (zapore kafkar urrunekoa).

c) (parentesi bat) Oso abila, baina iruzurti samarra, Txalaparta argitaletxeko Hitzak & ideiak propaganda-aldizkarian (31. zbk., 2006ko uda) Fito Rodriguezen saiakera-nobela berriaren publizitatea egiteko erabiltzen den autoritatezko argudioa: “Ibon Egaña kritikariak idatzi bezala (Berria 06/03/28), ‘arrazoizkoa dirudi Jeu de Paume irakurri eta Jon Alonsoren Camembert helburrekin akordatzea”; arazoa da Ibon Egañak ondoren esaten zituen guztiez ahazten direla Txalapartakoak. Edonola ere, generoaren balizko (auto)adskripzioaz eta ilustrazioen presentziaz gain, ezer gutxik lotzen ditu Camembert helburu (lan nabarmengarri bat) eta Jeu de Paume.

d) Nobelatik duen % 10 horren trama laburbilduz: morroi bat, Galder, Pariseko Jeu de Paume museoan geratu da entzerratuta, kanpoan Irakeko gerraren kontrako mobilizazio global hura gauzatzen ari den arratsalde berean. Handik ateratzeko ahaleginak egin ordez, eta Magritte margolariaren atzera begirako erakusketa baten koadroen aitzakia lausoaz, bihika eskaintzen dizkigu burutik pasatzen omen zaizkion filosofia eta psikologia zertzeladak.

e) Bilbe nobeleskoa aitzakia hutsa da, eta gehiegi nabaritzen da. Ez dago tentsiorik, egoera erabat absurdoa da eta ematen du egileari behin baino gehiagotan ahazten zaiola zertan ari den bere narratzailea; irakurleari noizean behin gogorarazteko ahaleginak berak hondatu egiten du “sinesgaiztasunaren etete” posible oro. Adibidez, Eumenideen auziaren inguruko iruzkin luze baten ondoren, eta Inperioak zapalduei irudimena nola ebasten dien aipatu eta gero, hala dio narratzaileak: “Irudimena behar dut nik, ordea, hemendik irteteko. Behar beste lasaitu eta pentsatu egin behar dut. Ez dit inork irteera non dagoen erakutsiko erakusketa honetan. Begi bistan ez dagoen bidea asmatu beharra daukat. Ni bainaiz, zoritxarrez, istorio honetako protagonista bakarra”. Eta hori esanda, jakina, hurrengo orrialdeetan zehar civitasen eta Inperioaren arteko aurkakotasunaren gaia jorratzen hasten zaigu narratzailea.

f) (parentesi artean hau ere) Egoera absurdoek, dena den, ez dute zertan literarioki sinesgaitzak izan halabeharrez. Lehen Kafka aipatu dut; Karlos Linazasoro batek oro har ez luke arazorik izango halako paisaia bat literarioki kudeatzeko. Baina Fito Rodriguezek ez du asmatu, nire uste apalean.

g) Edonola ere, narratzailearen peripeziari gertatzen zaion kontu bera dugu irudien eta testuaren arteko harremanari dagokionean: oso zirkunstantziala izan ohi da. Batzuetan lotura hori sakonagoa da edo hobeto harilkatuta dago, Le clef des songes olioaren iruzkinari jarraitzen dioten azalpenetan esaterako, baina gehienetan ez. Adibidez, bonbardino bat sutan aurkezten duen koadroaren irudia agertzen zaigun orrialdean, esaldi honek egiten du lotura: “Aitzinean dudan La Belle Captive olio-pinturan bezala, sutan nago”, eta punto. Edo “Erakusketa honetan, nolabait, ispiluaren beste aldean nago ni eta, Aliziak bezala, hemendik ihes egin nahi dut. Le miroir vivant” (ondoan dagoen koadroaren izenburua). Horrelakoak dira irudien eta testuaren arteko zubigintza-ahalegin gehienak. Azalekoak.

h) (beste parentesi bat) Egokitu zaidan liburu honek planteatu didan arazo gehigarria: ez naiz batere magrittezalea, zer egingo zaio. Errua, ziurrenik, ez da gainera Magritterena, publizitateak eta margolaritza surrealista kitschak egin duten haren irudien eta eskemen gai hustiaketarena baizik. Baina aipatu beharrean aurkitzen naiz, nire kritika (edo dena delako) honetan eragina izan dezakeen heinean.

i) Fito Rodriguezek eskaintzen dizkigun pentsamendu-zertzeladak laburrak eta irensterrezak dira (Aritz Galarragak “pintxo” deitzen zien bere kritikan); gorago aipatutakoez gain zentzumenen teoriak, beldurraren paperaren inguruko hausnarketak, gure barneko eta kanpoko munduaren arteko zubiak, suizidioa, hizkuntzaren eta errealitatearen arteko harremanak, artearen eta ezagutzaren zereginak, multikulturalismoa eta aniztasuna, enpirismoa eta idealismoa, epikureismoa eta sofismoa, filosofia eta zientzia, zorionaren arazoa, sexua eta plazerra... Gehienetan gai horietaz mundu klasikoan eta batik bat Grezian garatu ziren teoria eta eztabaidetan oinarritzen da Rodriguez azalpenak emateko eta bere kezkak plazaratzeko orduan. Platon eta Aristoteles dira, ziurrenik, liburuan zehar gehien aipatzen diren egileak.

j) (parentesi artean once again) Niri, filosofia-irakurle oso iaioa ez naizen arren (kasu honetan errua nirea da), topiko asko ezagunak egin zaizkit, eta gutxi batzuk berriak eta are dibertigarriak (ez nuen, adibidez, Trajano enperadorearen anekdota ezagutzen: Suetonio irakurtzeko gogoa sartu zait). Baina, edonola ere, onartu behar dut saiakera-nobelaren formatuak abantaila bat eskaintzen diola hala ni bezalako filosofia- irakurle ez bereziki arretatsuei nola, batik bat, egileari: aparatu kritiko osoaz (oin-oharrak, bibliografia) paso egin daitekeela inolako beldurrik gabe, eta, gainera, sigi-saga ibili ageriko konexiorik gabeko gaien artean. Horrek, zalantzarik gabe, margolanen erreprodukzio ugariekin batera, asko arintzen ditu testuaren 122 orrialdeak.

k) (beste parentesi bat, aurreko parentesiaren barnean joango litzatekeena) Horrekin lotuta, egileak narratzailearentzat aukeratu duen idazkera estiloak (zuzena, esaldi laburrak) on egiten dio testuaren irakurgarritasunari, oro har, eta hori, ez ohikoa izateaz gain, edo horregatik alegia, oso da eskertzekoa liburu eta egile honengan.

l) (eta parentesien barneko parentesi hauen azkenekoa, zin egiten dut) Penaz jabetu naiz, halere, sofistei buruz Rodriguezek —edo, tira, Galderrek— darabilen ikuspegia betiko ortodoxia filosofikoarena dela. Niri sofistak sinpatikoak iruditzen zaizkit, Savaterri bezala. Baina, jakina, agian horixe da arazoa...

m) Hau guztia esanda, kritika ahalegin honen hasierara itzultzen naiz: ez al zen eraginkorragoa izango era “klasikoagoan” eta egituratuagoan idatzitako saiakera filosofiko arin bat, gaiak huts egindako nobela batean txertatzea baino? Edo, inoiz fikzio izateari utzi gabe, eztabaida filosofikoak distilatuko lituzkeen nobela bat osatzea? Hau zailagoa da, zalantzarik gabe, baina posible da. Justu Jeu de Paume hasi baino lehen amaitu nuen Ian McEwanen Larunbata (Sábado, Anagrama argitaletxean). Nobela-nobela da, hibridotasun asmo izpirik gabekoa: neurozirujau baten egun oso bat kontatzen digu (kasualitatez, Rodriguezek aukeratu duen egun berbera, gerraren kontrako manifestazio globalena, baina Paris izan beharrean, Londres da jokalekua). Bada ausartuko nintzateke esatera Larunbata-n, beste gauza askoren artean, agertzen direla Rodriguezek bere nobela-saiakeran ukitzen dituen arazo filosofiko batzuk (enpirismoarena eta arrazionaltasunarena, artearen helburuarena...), baina era sotilagoan eta aldi berean sakonagoan aztertuak. Hori guztia, erabat higatuta eta krisi etengabean dagoen eleberriaren tramoia zaharra dela medio. Larunbataren irakurketak itzuli zidan, une batez sikiera, nobela hutsaren posibilitateekiko konfiantza. Eta Jeu de Paume-renak berretsi egin dit konfiantza hori. Beste une batez.”

Jeu de Paumeren kontrako horrenbeste argudio irakurri ondoren, bistan da niri ez bezala, barkatu, Iban Zalduari, haren hitzetan behintzat, “Jeu de Paumeneko protagonista den Galderri ez bezala (baina bai Savaterri, ordea), sofistak sinpatikoak iruditzen zaizkiola”, zeren kritika dena sofisma handia da (parentesiak eta guzti) eta Galder liburuaren protagonistaren aburuak Fito liburuaren egilearen iritziekin identifikatu egiten dituela ezertan ez bereizi gabe.

Zalduak idazten du:

“egileak narratzailearentzat aukeratu duen idazkera estiloak (zuzena, esaldi laburrak) on egiten dio testuaren irakurgarritasunari, oro har, eta hori, ezohikoa izateaz gain, edo horregatik alegia, oso da eskertzekoa liburu eta egile honengan”.

Eta aurrerago, berriz:

“eraginkorragoa izango zen era “klasikoagoan” eta egituratuagoan idatzitako saiakera filosofiko bat, gaiak huts egindako nobela batean txertatzea baino?”...

Nola erraztu, bada, testuaren irakurgarritasun arrunta era klasikoagoan idatzitako saiakera filosofikoan, ordea?, gainera, kontuan hartuta, “Zaldua bezalako filosofia-irakurle ez bereziki arre- tatsuei” zuzenduta?

Idazle horri, nonbait, zail egiten zitzaion irudiak eta hitzak nahasten dituen artefaktu literario esperimental hori behar bezala ulertzea eta bai gozatzea ere, eta ohiko narratiba klasikoaren alde lerratu zen.

Baina idazleok, berdin poeta aforistikoak edota arnas luzeko nobelistak, ez dugu hari bat garatu behar soilik, literatura guztia ez baita ipuingintzan laburbiltzen, baizik eta, musikarien antzera, doinuz eta erritmoaz ere garatu behar ditugu gure idazlanak partitura konposizio bat balitz bezala, hau da, erregistro ezberdinak txirikordatuz, antolatuz baita, elipsien edota errepikapenen bidez, eta nahiz Ibanek adierazi “Horrelakoak dira irudien eta testuaren arteko zubigintza-ahalegin gehienak. Azalekoak”, elipsiak ez ulertzeak ez dio bere iritzia orokortzeko baimenik ematen.

Areago, aipatutako liburuaren aldeko kritikak argitaletxearen aurka jotzeko erabiltzen dituen neurrian: “ Oso abila, baina iruzurti samarra, Txalaparta argitaletxeko Hitzak & ideiak propaganda-aldizkarian (31. zbk., 2006ko uda) Fito Rodriguezen saiakera-nobela berriaren publizitatea egiteko erabiltzen den autoritatezko argudioa: “Ibon Egaña kritikariak idatzi bezala (Berria 06/03/28), “arrazoizkoa dirudi Jeu de Paume irakurri eta Jon Alonsoren Camembert helbururekin akordatzea”, izan ere, ohiko izaten baita argitaletxeek beraiek kaleratutako liburuen aldeko iruzkinak zabaltzea eta inork ez luke esango hori praktika iruzurtia denik; Iban Zalduak izan ezik, nonbait.

Nik, aldiz, liburu hau dela medio, orduko Txalapartako argitaldaria, Eider Rodriguez, lanean eta gertutik ezagutzeko parada eduki nuen eta oso ederra izan zen haren literaturzaletasunaz topo egitea. Asko ikasi nuen eta ez nuen aurkitu bere praktikan inolako iruzurrik.

Nire lanean, gertuko distantzian, idazle asko ezagutu ditut. Zorroagako garaian, esaterako, Vicente Molina Foix, Fernando Savater, Felix de Azua, Marisol De Mora Charles, Victor Gomez Pin, Javier Echeverria, Javier Fernandez de Castro, Victor Sanchez de Zabala, Tomas Pollan, A. Bidon-Chanal, Javier Arantegui eta abar luze bat, baina haiek, Victor Gomez Pinek izan ezik, euskara ez zuten ezagutzen eta euskal kultura ezagutzeko ere ez zuten batere interesik. Ez zen harreman simetrikoa, noski. Gure jakin-minak ez zuen beraiengan gure kulturan murgiltzeko batere gogorik piztu. Haien kultura “mundutarra” omen zen eta gurea, beraientzat behintzat, tokikoa bakarrik.

Habib Burguibaren menpeko Tunisian, 1968 baino lehenago, M. Foucault, G. Lapassade eta beste hainbeste ezkerreko intelektual frantziar bertako unibertsitatean elkartu zirelarik, Frantzian zeudela uste zuten eta haien eskolek kultura mundutarrari begira (Frantzia buruan eta bihotzean) eman zituzten, tokiko kulturari batere arreta eskaini gabe eta, jakina, frantsesez bakarrik. Berdin ibili ziren Savater eta enparauak garai hartan gurean. Denboraren poderioz haietariko batzuk, Savater bera eta beste batzuk, Felix de Azua kasu, ustezko indiferentziatik euskal kulturaren kontra eta zentralismo atzerakoien alde gero eta gehiago nabarmentzen joan ziren. Sofistak.

Zorroaga ahora Ibaeta idatzi nuenean nire lagunez eta nire etsaiez harro nagoela nioen. Hau da, ohore bat da niretzat, nire Doktorego Tesiaren defentsan, esaterako, Pello Salaburu hain bortitza izatea nire aurka (edo nire ikerketaren aurka? ; Fitoren edo Galderren aurka?) eta, tesia gainditu ondoren, horri buruz gaizki esaka aritzea Deia-n Amatiño (ez dut uste tesi bati buruz beste inoiz halakorik gertatu denik...). Halaber, nire kontra (edo nire idazkien kontra?) Jon Juaristi, Patxo Unzueta, Koldo San Sebastian edota Fernando Savater azaldu badira ere, bejondeiela... ni pozik.

Iban Zalduari, Savaterri bezala, sofistak sinpatikoak iruditzen zaizkio, eta nire Jeu de Paume horrekin, bada, ez omen nuen asmatu eta Txalaparta iruzurtia da... ni pozik.

Ibanek dio:

“Baina, edonola ere, onartu behar dut saiakera-nobelaren formatuak abantaila bat eskaintzen diola egileari: aparatu kritiko osoaz (oin-oharrak, bibliografia) paso egin daitekeela inolako beldurrik gabe, eta, gainera, sigi-saga ibili ageriko konexiorik gabeko gaien artean. Horrek, zalantzarik gabe, margolanen erreprodukzio ugariekin batera, asko arintzen ditu testuaren 122 orrialdeak”.

Egia da Txalapartak, Eider editore, apustu handia egin zuela testuekin batera kuatrikromian argitaratutako margoak kaleratzean, eta biziki eskertzen diet hura baitzen nire ahalegina hain zuzen ere, hitzen eta irudien arteko kontraesanak azalaraztea irakurketa mota berri bat proposatuz.

Saiakeran saiatzeko gida (2005) idatzi nuen Euskal Idazleen Elkartearen enkarguz Jeu de Paume aurkeztu genuen garai bertsuan eta, ondoren, hura garatuz Entsegu literarioaren bidean (2011), eta baita Egan-en Saiakera literarioak idazteko aholkuak (2013) mota horretako genero literarioaren historia, didaktika eta aparatu kritikoa eskainiz. Aparatu kritikoa niretzat funtsezkoa izan da, eta sortu ohi ditudan ikerketetan, liburuetan edota eskoletan nahiz hitzaldietan modu ugarian darabilt, baina saiakela delako hauetan, aldiz, hori dena pisutsu bihurtzen den neurrian, ez bide da erabilgarri eta, jakina, alboratu beharra dago, nahita, ondorioak eta guzti.

Eleberriaren eta saiakeraren arteko mugak apurtu nahi nituen nik Jeu de Paume liburuan. Parisko Jeu de Paume museoan giltzapeturik geratu den gazte baten gogoetak ardatz harturik, aipatu museo horretan eta Magritte pintorearen margoak izango zituen lagun gazteak ahalbideturik. Hala, literatura eta Magritteren pinturak harilkatuta, honek pinturan hitza eta irudia uztartzen zituen modu naturalean eta hori egiten saiatu nintzen Jeu de Paume liburuan.

Sakontasunik galdu gabe, istorioaz baliatuz modu entretenigarrian hori dena kontatu ahal izateko. Mugak hautsi nahi nituen, egiazki.

Nobela da, saiakera da, hitza du, irudia du, eta guztiek bat egiten dutelakoan nago. Gainera, irakurleak parte hartzen du interpretazioan.

Definitu gabeko eremuan sar dezakegu, bada, Jeu de Paume, eta horretan datza, hain justu, bere interesa. Magritteren artelanen botere iradokitzailea lortu nahi nuen libururako.

Hitzez hitz, liburuaren muinaz jardun behar badut zera esango nuke: pentsamendua —sentitzea eta pentsatzea, alegia— adiera bakoitzaren azpian aurkitutako zentzua dela eta, zentzua aurkitzea, alegia.

Parisko Jeu de Paume museo bat da, baina garai batean frontoia izan zen, eta bertan XVIII. mendeko iraultza egin zutenek Giza Eskubideen Adierazpena adostu zuten han; Nafarroatik eramandako joko baten espazioan.

Paume —frantsesez ahoskatuta— esku-huska ala sagarra izan daiteke; Magritteren sagarra. Eta hor dago, hain zuzen, adiera interpretatzeko jokoa. Esatearen eta erakustearen mugak azaltzen zaizkigu adieraren bila gabiltzanean.

Adiskideek kale egin diezazukete. Baina, adiskide diren neurrian, ulertzen dituzu. Eta hori da liburu honek proposatzen zuen postura.

Arestian esan moduan, Parisko Jeu de Paume museora joan nintzen 2003ko apirilean, Magritteren erakusketa antologikoa ikusteko. Iraken aurkako erasoa hastear zela-eta, manifestazioa zegoen antolatua egun horretan Parisko Konkordia plazan (liburu honen aurrekari digitala izan zenak Konkordia bila izenburua zuen...).

Horregatik, eguerdirako museoa itxi zutenean garaiz ateratzea lortu nuen. Ez, ordea, Galderrek. Galder, dagoeneko jakina denez, Jeu de Paume liburuko protagonista da (eta, noski, ez dakigu neska ala mutila ote den).

Zorabioak jota museoko komunetan geldituko da Irakeko inbasioaren kontrako manifestazioagatik museoak ateak ixten dituenean. Magritterekin giltzapeturik geldituko da.

Galderrek, bere itxialdiaren aterabidea eramangarriago gerta dakion, Magritteren koadroak hartuko ditu gogoetagai: Le miroir magique, L'Espion, Le Bon Sens, La Mémoire irudiok segurtasuna zertan oinarritzen den, gizalegearen hastapenak zein diren, bortxaren arabera antolaturiko gizartearen nondik norakoak zein diren... hausnartzeko bide izango ditu Galderrek.

Hots, arteak Descartes, Kant, Nietzsche edo Sartrerengana eramango du. Magritteren margolanetan ikusten duenaz, beraz, bere buruari hitz egingo dio Galderek, ez nik...

Esan bezala, bizitzan zein testuetan, aukera ezberdinen artean zentzua bilatu behar baita. Gomendio hori egiten dut nik neure liburuaren aurrean. Izenburutik beretik, agerikoa ez den zentzua bilatu beharra dagoela.

Eleberriaren eta saiakeraren arteko hibrido honek, halaber, hitza eta irudia josi nahi zituen. Magritteren koadroetatik abiaturiko hausnarketa filosofikoak Magritteren beraren koadroekin janzten dira.

Magritterekiko interesik izan gabe ere, demagun Modigliani edo Lautrec espresionistatik gertukoago izanda ere, nahiz eta estetikoki Magritteren koadroek erakarri ez, hitzaren eta irudiaren arteko aipatu kontraesana beti antzeman behar zaio edozein artistaren koadroek ezkutatzen duten botere iradokitzaileari, eta horretarako Magritteren koadroak baliagarriak dira, baleko lanabesak besterik ez izan arren.

Irudia eta hitza mundu bateko bi isla direlako eta, erronka ekartzen duen sorkuntza gustuko izatekotan, Jeu de Paume, sakontasuna galdu gabe —pasadizo batzuk birritan irakurriz— modu entretenigarrian saiatu nintzen idazten filosofoen gorabeherak eta datu historikoak balizko irakurle adimentsuak egingo lukeen irakurketan konfiantza harturik. Haren hermeneutikaren bila.

Garai hartan, Paul Ricoeur hil zenean, berarekin batera hermeneutika berria piztu zitzaigun.

L'Hermaeutique biblique izan zen bere azken liburua (2001), Wilhelm Dilthey zenaren arrastora egin zuena.

Bera genuen, ordea, ohiko literaturak irakurtzeko erabili ohi ziren hala formalismotik, historizismotik nola estrukturalismotik at arituriko aitzindari lehenengotariko bat (Origine et développement de l'herméneutique, 1947). Eta bien atzean, jakina, Gadameren itzal luzea.

Beraien aburuz, XX. mendearen hastapenetan idatzi zutenez:

“adierazpenaren bidezko hautemate prozedurari ezaguera deritzogu”.

Hau da, testuei buruzko ezaugarrien gainetik (idazle bakoitza zer-nolako pentsamendukoa den barne...) adierazpideak giza ezagutzaren oinarriak direla aldarrikatzeak eta testu hutsak norbanakoaren esperientziarekin alderatzeak literaturaren balioaz hausnarketa berri bati hasiera eman zioten: hermeneutikari.

Hermeneutika hau, baina, ez litzateke izango, Antzinarotik Erromantizismora bitarte ulertu izan zen bezala, testuen esanahia eskuratu ahal izateko haien azalpen soila bizitzaren ulermenerako testu argipenaren metodologia darabilen gogoeta bidea baizik.

Beraz, testuen ikerketarako modua baino gehiago ontologia aztertzeko modu filosofikoa, eta bereziki, literaturaren bidez giza bizitza ulertarazten lagunduko digun ekimena.

Honen arabera, nire iritziz, historiaren nahiz hezkuntzaren menpean zeuden literatur iruzkinek, beren jakintza arlo berezituari kasu eginez, berezko esparrua ezartzea lortu dute.

Ildo horretan, Paul Ricoeuren ekarpenak (2000) garatuko zuen Dilthey zein Gadameren proposamena, eta eskoletan irakurketa, idazketa zein testu iruzkinak lantzeko bide berriak ireki zituen.

Izan ere, Ricoeurek berak esango lukeen gisara, “istorioak kontatzen ditugu giza bizitzaz aritzea merezi baitu.

Honek, berebiziko garrantzia du garaituen oroimena berreskuratu nahi izaten dugunean. Sufrikarioaren historiak mendekua behar du eta, literaturaren bidez, eskaintzen diogu”, justizia poetikoa deritzana (La ficcionalización de la historia,1995).

Eta, nago, haren metodologia erabiltzea baino omenaldi hoberik ez dagoenez, irakurketa hermeneutikoa egin beharra dagoela.

Dakigunez, Eliza katolikoak testuak irakurtzeko hermeneutika zurruna baztertuz, hermeneutika berriak bizitza testu baten antzera irakurtzeko proposamena egin zigun eta, horrekin batera, Errenaisantza garaian, luteranismoaren eskutik, literatura askatua hasi zen hedatzen.

Ez da ahaztu behar Shakespeare jarri dela literatura berri horren aita gisa. Literatura arautuaren tradizioak —judua, kristaua, islamiarra— esango digu ez dugula Jainkoaren lana baztertu behar eta ezin dugula amaitu ohiko idazkera motarekin.

Shakespearek, idazkera sekularrak, alegia, dio denbora bezala gidatu behar dugula idazkera edo, bestela, beste norbaitek agindua izango du lana burutzeko denbora jakin barruan.

Nik badakit non dagoen egia literarioa Shakespearen ahaleginean, idazkera askatuaren aldarrian hain zuzen. Hala ere, nahiz eta erabaki morala ezin den hartu irakurketa on baten bidez, agian nola irakurri eta zergatik diren irakurketa askeak inoiz baino funtsezkoagoak jakiteko berriro ere Errenazimentura eta Shakespearerengana jo behar izango dugu.

Literatura idaztean edo irakurtzean nahikoa al da jarrera ekidistante bat izatearekin? Estoizismoa aski da? Denetatik irakur dezakegu jarrera berdinez?

Shakespearek azken jarrerarekin lan egiteari uko egin zion, eta, aldi berean, badirudi eskuzabaltasunarekin nahikoa izan zuela, non eta ez garen berriro haur izango senaz irakurtzeko eta idazteko, jolasean.

Dadaismoa eta surrealismoa literaturan, bada, ez omen dira atzo goizekoak. Edozein modutara, erantzuna ez da erraza, batez ere Shakespeare idazle handienak ingelesa eta giza nortasuna aldi berean asmatzeko lan zoragarria utzi zuenetik. Txundituta eta triste egin behar duen ahaleginaren tamainagatik, 1613an Shakespearek idazteari utzi zion.

Aldez aurretik, aldiz, berak “Navarre shall be the wonder of the world” esaera ospetsua idatzi zuen, Margarita erreginaren gorte errenazentista hura gogoratuz. Gurera ekarrita, beraz, ezinbesteko altxorra dugu dibertimendu testu hura euskara literario- aren hutsuneak osatzen laguntzeko. Heptamerona idazten ari zen garaian, adibidez, Shakespearek berak gaur egungo ingelesa modernoaren oinarriak ezarri zituen. Berak eta beste batzuek, jakina.

Thomas Watson izena ezezaguna da askorentzat, esaterako. Eta hori XVI. mendean dramaturgo ingeles ospetsuenetako bat izan zela; hala ere, bere obretako batek ere ez zuen iraun denboraren poderioz, eta horren ondorioz, jende askok ez du ezagutzen Christopher Marlowe dramaturgoaren bizitza, kaleko borroka batean salbatu zuen poeta eta idazle horren lana.

Zenbait adituk erabaki dute horri amaiera ematea eta intelektual horri buruz gehiago jakin nahi izan dute. Ikerketa asko egin ondoren, aditu talde batek Arden of Favershamen horren egilea izan zitekeena identifikatu dute, 1592an modu anonimoan argitaratu zuen lehen tragedia ingelesa 1551ko hilketa nabarmen batean oinarrituta dago, Ardenek Favershameko emakume bati buruz hitz egiten du, Kenti buruz.

Hark maitalearekin hitz egiten du, senarra hiltzeko eta istorio hori kontatzen digu testuak.

Baina hori ez da aurkikuntza bakarra. Izan ere, badirudi obraren bost eszena William Shakespearerekin batera idatzi zirela.

Hala adierazten du Gary Taylor irakasleak, Shakespearen aditua den akademiko batek. Bost urteko ikerketaren ondoren, Watsonekin lotura estilistikoak, biografikoak eta historikoak aurkitu dituela dio ia eszena guztietan. Hala, ondorioztatzen du autoreak “ebidentzia sendoa” duela Shakespearerekin aritu zela baieztatzeko.

Hau dena Euskal Herrian Heptameron idazten ari zen garaian.

“Watsonek egin zuen ia guztia originala izan zen”, azaldu du Taylorrek, Florida State Universityko literatura irakasleak eta The New Oxford Shakespeare-ren editore nagusiak, The Guardian egunkari britainiarrean:

“Espezialistek ere beren lanaren alderdi txiki bat baino ez dute ezagutzen, dena batera jarri beharrean”.

Taylorren ikerketa The Review of English Studies-en argitaratuko da. Guk ez dugu, ordea, ikerketa handirik egin behar, horretarako Heptameron bera eskura daukagu eta.

Garai berekoa da Kixotea eta, laburbilduz, Kixotea-ren aldarrikapena literatur kritika ingelesari zor zaio.

Aurreko mendeurrenean (1905an) J. Fitzmaurice-Kelly-k honako hau utzi zuen idatzia:

“Ingalaterra izan zen Kixotea zabaldu zuen lehen herrialde atzerritarra, liburua itzuli zuen lehena, ondo aurkeztuta aurkeztu zuen lehen herrialdea, baita bere jatorrizko hizkuntzan ere, haren idazlearen biografia argitaratu zuen lehena, Kixotea-ren iruzkin bat argitaratu zuen lehena eta testuaren edizio kritikoa inprimatu zuen lehena”.

Ikertuta dagoenez, plazaratu aurretik ere, Kixotea liburuan agertzen diren pertsonaiak eta egoerak, pasadizoak eta estiloa aski plagiatua izan ziren Britainia Handian.

Areago, hala Jakobo I.aren gortean (Wilkinsek, Middeletonek, Fieldek edo Massingerek ezagutu eta goraipatzen zuten) nola eleberrigintza ingelesaren aitapontekoek (Fieldingek, kasu) Cervantesen idazkera inon baino lehenago bereganatu zutela argi dago ( J.M. Valverde. La Literatura, 1982/98. or.)

Baina, kasu!, hori izan zen Cervantesek zaldunen literaturaz karikatura egiteaz gain, bere Berpizkundeko idazkera bera ere trufagai hartzen zuelako. Izan ere, besomotzak ez zuen uste Kixotea eleberria zenik (bai, ordea, beraren Persiles y Segismunda...) dibertimendu komikoa baizik.

Horregatik, nahita, gaizki idatzi zuen, Errenazimentuaren eta Barrokoaren artean aldatze bidean zegoen idazkeraz txantxa eginez...eta hor egon zen bere ekarpena, funtsean.

Espainiar aldarrikapenean, berriz, aurreko mendeburua zela eta, idazteko modu trakets hura eredutzat hartu nahi izan zuten literaturarako nahiz eskolarako.

Duela ehun urte (1905ean) Unamunok nahiz Azorínek, orduan Kixotearen hirugarren mendeurrenaren karira, argitaratu zuten beren Vida de D. Quijote y Sancho eta La ruta de D. Quijote, hurrenez hurren.

Haietan, Espainiako Koroak Kuba, Puerto Rico zein Filipinak galdu berriak zituenez, Felipe II.aren garaiko inperioaren sasoiari zegokion espainiar izpirituaren funts literarioa oinarritu nahi izan zuten.

Ospakizunaren poderioz, adibidez, Benito Pérez Galdós Cervantesen antzera saiatu zen idazten, Cervantesena txantxa zela ulertu gabe eta traizioa tradizio bihurtuz.

Berarekin batera, laurogeita hemezortziko idazle gehienek, edukietan zein formetan, ustezko modu espainiar hori landu zuten artaburuki, zeren, edukietan behintzat, Cervantesen literaturan espainiar arketipoen azalpena, deskripzioaz harago, aldarri zehatzak ere badira: arrazismoaren, nobleziaren mendetasunaren eta gerra inperialaren aldekoak, hain zuzen.

Laurogeita hemezortzi belaunaldiko idazleek, Kixotearen mendeurrenaz baliatuz, Espainia nahi izan zuten birfundatu, eta, horretarako, haren estilo eta mamiari heldu. Adibidez, Cervantesek kanporatu zituen Belarmino de Velasco goraipatzen zuenean, eta ez zuen soilik konplimendurik egiten, apologia baizik:

“Jainkoaren inspirazioa izan zen Erregearen agindua mugiarazi zuena, beraz, ez baitzen egokia suge bat espainiar habian haztea, etsaiak etxean edukita eta”.

Ildo beretik, Unamuno, Galdós, Azorín eta enparuek, barne etsaiari aurre egin nahian, Gaztela ezarri zuten espainiar erakusbide bakartzat.

Mendeurrenak, ustezkoa badira ere, askotarako balio dutelakoan nago, baita literatura arloan ere...Bistan da, beste ehun urteren bat pasatu arren, barne etsaiaren irudia espainiar intelektualitateak oraindik ere maite duela.

Hala ere, Ricoueren irakasgaiak, behintzat, honetaz guztiaz konturatzeko baliagarria izaten segitzen du.

Laburtuz, Jeu de Paume hartatik eginiko gogoetak medio honaino bitartean, nire aburuz, literatura, funtsean, idazlan handi gisa txalotu behar den parodia bat da; hala ere ez da ahaztu behar Shakespeareren, Cervantesen, Nafarroako Margaritan edota beste zenbait lanetatik paralelorik gabeko bitxitasun nihilista egon badagoela, idatzitakoari buruzko nolabaiteko erlatibismoa, alegia.

Mugimenduaren idazketa

Nire gazte garaian zinema arraroari “Artea eta saiakera” deitzen zioten. Hori zen, guretzat behintzat, zinema eta literatura narratiboaren eskema klasikoekin hausten zuen proposamen kulturala.

Film haiek ez zuten errespetatzen inolako kronologiarik, eta ez zuten inongo garapen logikorik; aitzitik, ohiko logikatik harantzago zihoazen irudien eta istorioen elkartze-berregokitzapen bitxietan eta ikuslearen kontzientzian oinarritzen zuten guztia.

Mota horretako filmak ziren, adibidez, Jean-Luc Godarden, Eric Rhomeren, Ingmar Bergmanen, David Lynchen eta abarrenak, hau da, kontakizun tradizionala hainbat ikuspegitatik birformulatzen zutenak, hura iradokizun bihurtzeko: hori zen “Arte eta Saiakera Zinema” zeritzana.

Artearena oso argi zegoen edo, hobeto esanda, istorio hura forma berrien azpian kontatu nahi zuenez (bide batez esanda, nahiko ulertezinak), uste genuen artea zela. Baina... eta saiakerakuntza?

Konturatzen hasi ginen ezen, literaturan eta zinematografian bezala, saiakera mota desberdinek ulermena, idazmena eta irakurmena eskatzen zituztela eta, beraz, diskurtso-arrazoi klasikotik haratago, haiek guztiek esperientziak transmititzen zituztela, ideia baten literatura narratibo bitxi edo iradokitzailearen hausnarketa partekatzen zuten, eta/edo iragarpen bat adierazten zutela erabilitako argumentuetan eta formetan.

Hori zela medio, entsegutzaren mundua, idatzitako edo irakurritako zinematografia eta literatura, adierazpen generoa berezitua izateaz gain, artea ere bazela ohartu ginen.

Halere, nire orduko garaian behintzat, irakaskuntza ereduak ez zuen zinema artetzat hartzen, eta literatura azterketetan ez ziren aipatzen saiakera bitxi eta interesgarri haiek. Eta azaleratzen zenean, zeharka egiten zen, nahiz eta zenbat ikerketa hasi ziren aintzakotzat hartzen.

Saiakera idazki jakintsu eta zailtzat jotzen zen, sasoi hartan ginen ikasle gazteentzat batere egokia ez zena.

Hala eta guztiz ere, literaturan lehen urratsak eman nituenean, idazten nuena, artean izan zezakeenari jaramonik egin gabe, pentsatu nuen idazten ari nintzena ez nuela zabaltzera bideratutako, nik neronek neure burua argitzeko besterik ez zela eta, bada, egindakoak saiakera bat izan behar zuela nahitaez.

Beraz, jarraitu beharreko eredu baten bila hasi nintzen irakurtzen, nahiz eta berehala konturatu saiogileek, beste literatura genero batzuk idatzi arren, baldintza eta ezaugarri desberdinen arabera idatzi eta lan egiten zutela.

Hau da, genero honek arau tazitu batzuk zituela ikusi nuenean (ez nuen, noski, eskolan hori ikasi), haiekin bat egitea erabaki nuen.

Bide horretatik, halaber, konturatu nintzen nire intereseko bi jardun haiek garai hartako irakaskuntzan ez zegoela ikasterik (zinea eta saiakerazko literatura, hain zuzen), eta eskolatik kanpo geratzen zirela biak.

Lehenengoari dagokionez, eta zineman alfabetatzeko premiari erantzun nahian, gogo handiz hasi nintzen joaten orduko ikastetxeetako eta nire jaioterriko (Gasteiz) zinemetara filmak ikustera (nahiz eta oraindik ez zioten Gasteiz deitu ere egiten...).

Horrekin batera, literaturan eta saiakeragintzan sakontzen saiatu nintzen, eskola ordutegitik kanpo “baldintzapeko askatasuneko” nire orduek uzten zidatena irakurriz.

Horrek guztiak nire prestakuntzari lagundu zionez, izugarri ondo pasatu nuen, eta, aldi berean, literaturaren gozamenerako nire urratsak bideratu nituen, nire irakaskuntza ibilbidea egiteko justifikazio bat emanez.

Beraz, nola ulertu ahalegin haietatik sortutako saiakelak literatura parametroen barruan? Hori azaltzen saiatuko naiz hurrengo lerroetan.

Eta literatur arloan nola garatu den nire ekarpena saiakela gisa, nire esperientzia pertsonaletik (literariotik barne) azaltzen dudan heinean, aipu, erreferentzia, gogoeta eta hori guztia erabiliko ditut; izan ere, ikuspuntu genetikotik, saiakela zitazioetatik (beste testu batzuetatik, irudi testuak barne...) sortu zen, eta literatur genero gisa eraiki da, hain zuzen ere, burutazio horien babesean.

Bada, atseginez erabiliko ditut bizipenak eta zitazioak saiakela hori nondik datorren agerrarazteko eta, haren bidez, bizitzaren ulermena garatu ahal izateko.

Izan ere, kontakizun aroan saiakerak gertakizun bihurtzen ditu gertaerak, eta, arau horren bidez, kezkak ere gertaera bihurtzen dituenez begirada kritiko eta neurtua eginez garatzen da.

Hori argitu nahian, literatura lantzeaz gain, Xabier Portugal lagunarekin batera zinemagintza ikasten ere hasi nintzen. Xabier zine kritikaria zen eta Donostiako Zinemaldiarekin kolaboratu zuen aspaldidanik.

Noizean behin elkartu ohi ginen Telmo Esnal, Asier Altuna, Koldo Almandoz, Eneko Olasagasti eta abarrekin euskal zinemaz aritzeko, eta bilera haietatik sortu ziren, besteak beste, Udako Euskal Unibertsitaterako antolatutako zinema ikastaroak; Xabier Portugal eta biok izan ginen arduradunak. Iruñeko ikastaroa izan zen oinarrian, baina, gero, Biarritzen, Donostian eta Euskal Herriko beste hainbat tokitan zinemaldiak egiten direla ikusita bildu ginen orduan, euskal zinemak horietan zein leku duen aztertzeko asmoz; zeren, nahiz eta 1980ko hamarkadan, Donostiako zinemaldian euskaraz ekoitzitako film bat sailkatu zen Urrezko Maskorra irabazteko finalista gisa, Ke arteko egunak, hain zuzen, geroztik basamortua besterik ez zegoen euskal zinemagintzan.

Horrenbeste urteren buruan, berriz, egoerak hobera egin beharrean, nonbait maldan behera joan zen berriro, gero eta ilunago ibiliz.

Argirik gabeko bide horretaz oharturik antolatu genituen gure ikastaroak. Han bildu ginen zine zuzendari zahar eta berriekin, eta euskal zinemaren egoera aurkeztu genuen ikuspegi historikotik eta garaikideari begira. Bertan, Eneko Olasagastiren testu baten gainean aldarrikapen bat plazaratu zen, hauxe: euskal erakun- deek ziurta dezatela urtean bi film luze edo labur egin daitezen, bertako gidoiak baliatuz.

Geroztik, denbora pasatu ondoren, tarte horretan ahaleginak egin ziren topaguneak proposatuz, zuzendari berri eta gidoigileei elkarrizketak eginez, baina, tamalez, ez zen horretarako gutxieneko konpromisorik lortu.

Biarritzeko ikastaroaren helburuak Iruñeko azterketa eta aldarrikapenean izan genituen oinarritzat. Ikuspegi historikoa abiapuntua izanik ere, modu praktikoagoan eutsi genion gaiari.

Horretarako beste urrats batzuk emanez: batetik, Asier Altunak eta Koldo Almandozek gidoigintza nola landu eta film txikiak nola egin erakutsi zuten; eta, bestetik, guk, Xabierrek eta biok, euskal curriculumerako zinema nola landu azaltzeko prestatutako bi gai aurkeztu genituen: begiradaren heziketa eta zinema zer den.

Zinemaren alfabetizazioa nahi genuen sustatu, alegia, herritar garaikide batek irudiaren munduaren inguruan jakin beharko lukeena argituz, batik bat, begirada hezteko zinema, telebista eta ikus-entzunezko produktuen aurrean.

Izan ere, gaur egun, orduan bezala, ikus-entzunezkoen, Interneten eta iragarkien harrapakin hutsak gara harraparien aurrean, eta ez dugu inolako heziketarik eduki hori dena behar bezala irensteko ordurako; aitzitik, haiek gaituzte gu irensten.

Ez orduan ez egungo heziketa orokorrean ez baita biderik ematen arlo hori lantzeko, eta horregatik esaten genuen —eta dugu— alfabetizazio hori behar-beharrezkoa zela —eta dela, oraindik ere—. Gure proposamena zen gutxieneko ezagupenak ematea zinemaren eduki eta formen inguruan.

Horretarako bi arlo bereizten genituen: batetik, hezkuntza munduan zebiltzanak; izan ere, irudien alfabetizazioa eta begiraden heziketa gero ikasguenetan zabaldu eta lantzeko gaiak baitira; bestetik, gidoigintza lantzea oinarria izan liteke lanen bat egin nahi duen ororentzat, saiakelak idazteko edo pertsona mailan edota bai eskola munduan ere.

Ikastaro horretan parte hartu zuten, besteak beste, Joxan Muñozek, Juanba Berasategik eta baita Koldo Izagirrek ere.

Horren ondorioz egin nuen Jakin aldizkariaren (144-2004) zinemari buruzko koordinazioa eta artikulu luzea (“Euskal Zinema, ikustezina izatetik ikusgarria izateko bidean”, 11/40 or. ).

Ildo beretik, Xabier eta bion artean euskal curriculumerako zinema nola landu argitaratu genuen (2004) eta, Fernando Larruquertekin batera, Aprender a mirar liburuxka kaleratu genuen (2011).

Baina Xabier Portugal hil zitzaigun eta bere oroimina lagun utzi gintuen.

Idazketarako Xuxenek gidoien erabileraz aholkuaren kontra (latza da, bestalde, gidoiak aipatzea Xabier dela medio, eta zinemaz beste zentzuzkoa ematea ere...), hura zendu aurretik, horra esan zidana: oromina!

Pasaia 1931-1939, zanpatuen oroimina bere azken liburuaren izenburuaz ari zen Xabier Portugal, niretzako eskaintza idazten zuen bitartean.

Ulertu nuen, noski, nahiz eta bera, niretzat behintzat, zuzentasunaren eredua izan den beti. Baina, halaber, subertsioa maite zuenez, zinemak, jazzak eta herri hizkerak etengabe sortzen dituen bertsio desberdinak ere maitagarriak izan ohi dira berarentzat. Bera bere herrian bezainbeste maitaturik.

Hil aurreko azken urte haietan sasoiaren aurka eraman izan zuen borroka, berez kultura orok daraman bera, denbora galdua- ren bila izan delakoan nago, berarentzat denbora-pasak ere ihes doan oraina berreskuratzeko ahalegin bihurtzen baitziren. Nekatu ahala ahalegindu, zaindu... askotan mindu.

Itsasoa besterik ikusten ez denean lehorra ukatzen duena nabigatzaile eskasa izaten da. Itsas herri baten alkatea izan zenak bazekien ura eta lurra bereizten eta nori berea ematen.

Berari, bere herriak zegokiona emango zion. Heriotza itsasoa bezain handia izan daiteke edota ur tanta bezain txikia, baina bustitzen du. Eta zipriztintzen gaitu...

Ez dakit denbora isuri edo agortu egiten den, ukiezina baita. Ukaezina da, ordea, bere denbora bukatu arren zirtaturik utzi gintuela.

Zirt edo zart egin behar izan denean beharreko jakinduria, egonarria eta kemena erakusten jakin izan zuelako. Erakaslea bezain erakarlea izan baitzen.

Bera gabe ere ikasle izan zituenak gogoratzen dira horretaz. Eta, bere estiloan esan ohi zuen moduan: “gogoratuko gera zurekin”. Eta orain, denok ikasle, hura ere egiten jakin behar izango dugu denok: zu gaberik, zutaz oroitzen...

Gogoratzen al duzu Xabier, Alfred Hitchcocken Spellbound film hori? Ingrid Bergman eta Gregory Peck maiteminduko zirela begi bistakoa zen pelikularen hasieratik bertatik eta, jakina, hala gertatu zen. Baina maitatzea eta maitemintzea ezin dira guztiz gauza bera izan, ez da? Zu gabe oroiminez gaude. Zuk erakutsi zenigun eta.

Baina, Gregory Peck erruduna ote zen?

Alfred Hitchocken filmen artean, Spellbound (Gogoratu) da ametsak gaitzat hartzen dituztenen artean garrantzitsuena. Gregory Peck aktorea zendu zenean gogoratu nintzen harekin, noski, baita Ingrid Bergmanek ederki lagundurik, aipatu filmaren protagonista izan zela ere.

Erakutsi ziguten istorioan, biak psikiatra psikoanalistak izanik filmean: Gregory Peck (ustez Edwards doktorea) iritsi berria zen klinikara, eta Ingrid Bergmanek (Petersen sendagilea) Peck benetako Edwards doktorea ote zen zalantzan jarri zuen.

Ildo honetatik, Petersen Gregory Peck amnesiak jota dagoen gaixoa dela konturatuko da, eta psikoanalisiaren bidez zein den gogorarazten lagundu nahi izango dio eta, bide batez, benetako Edwards doktorea non dagoen eta hark akabatu ote duen argitzen saiatu.

Ezarritako terapia dela medio Gregory Pecken sorkuntza onirikoak ikertzen arituko da emakumea baina, jardunean, Peckekiko maitasuna piztuko zaio eta korapiloa askatzea gero eta zailago suertatuko da.

Salvador Dalí margolari surrealista ibili zen Hitchockekin batera ametsen sekuentziak diseinatzen, eta Miklós Rózsari zor zaio honi guztiari dagokion musika egokia.

Guk, Gregory Peck gogoan, euskal zinema bizitzen ari zen lehorte egoeraz hausnartu genuen. Udako Euskal Unibertsitateko Larraonan baita Miarritzeko ikastaldian bildurik zinegileak eta zaleak, gidoilariak nahiz ekoizleak, zuzendariak zein teknikoak, denak bat eginik daude baieztapen sinple honetan: orduan ez zegoen euskal zinemagintza izenik mereziko lukeen inolako jardunik.

Euskal kulturaren barruko osagaia beharko luke izan euskal zinemak. Industria izatetik haratago, hizkuntzaren erabileraz gain, ekoizpen batean bildu ohi diren ofizio desberdinak ahaztu gabe, zinema bizitza garaikidearen ardatza egina dago jadanik.

Euskal zinemari bere neurriko laguntza zor zitzaion, izan ere, Euskal Telebista zorretan zegoen bertako zinemarekin zeren, jakina genuenez, europar legediak tokian tokiko ekoizpenetan inbertitzeko agintzen zuena ere ez zuen betetzen EITBk, eta haren berezko bermatzailea izan beharko lukeen Eusko Jaurlaritzak bere menpeko erakunde hori egitera behartu beharrean ez ikusiarena egiteaz aparte, ez zuen beste motatako irtenbiderik ematen.

Ez zirudien, beraz, Eusko Jaurlaritzak, Kulturaren Plangintza estrategikoan zinemarako zenbait laguntza aurreikusten baziren ere, arazoak hartu zuen tamainaren neurriari erantzuteko izan zitekeenik, eta handik hona, non EITBn fikzioa erabat desagertu den eta plataforma digitalen munduan ETB1ek inoizko erabilera tasa txikienera iritsi den, are gutxiago.

Hitchocki buruz Truffautek idatziriko liburuan (El cine según Hitchock. Alianza, 1974) Gogoratu filmak psikoanaliasiaren terapia deskribatzeko ematen dituen argibideak ezin direla zinematografian beste inon aurkitu, esan zigun.

Hau da, film hau ametsen garrantziaz ohartzeko funtsezkoa dela nabarmendu zuen. Era berean, kontzientziaren azpian ezkutatzen diren desioak eta sentimenduak ezagutarazteko balio duela esaterik egon badago.

Zinema, dena den, ametsen lantegia dugu gure gizartean. Iluntasunean murgildurik, gizaki garaikidea bere nahiak eta zapuzketak, beldurrak eta fobiak, amets on eta gaiztoak sortzen ohitu omen da kobazulotik hona.

Zer-nolako ametsak egingo ditu, ordea, zinemarik eta fikziorik ez duen kulturak, ezer pantailatzerik ez duen herriak?

Hala eta guztiz ere, zinema eta literatura nahastuz sortu nuen Kasandra leihoan nire hurrengo saiakela, non Kasandra eta Ihardets Paristik Islamabadera doan hegaldian doazen abioiak Erromako aireportuan aurreikusita ez dagoen geldialdi bat egiten duen.

Geldialdi horren ezinegona, asperdura eta urduria uxatzeko elkarri filmak kontatzearen jolas zaharra berrituko dute. Jolas honen bidez zinemaren historiaren film ezagun, ezezagun, klasiko eta ez hain klasikoen istorioetan murgilduko dira.

Filmen gertakizunak harilkatuz, bizitzaren gakoei helduko diete: zoriontasuna, biolentzia, askatasuna, heriotza... Hala, bada, abioian geroz eta astunagoa egiten ari den girotik urruntzeko ihesbideaz gain, galdera gako horien erantzunak bilatuko dituzte zazpigarren artea deritzogun horretan.

Saiakela honen egitasmoarekin 2005ean literatura sorkuntzako Joseba Jaka saria jaso nuen eta, hori dela medio, koedizio baten bidez plazaratu zen 2006an, Txalapartaren eta Elkar Fundazioaren artean.

Orain arteko ahalegina literaturaren bidez irudien eta hitzen arteko harremanez hausnarketak kaleratzea baldin bazen, honekin batera urrats bat haratago eman nahi izan nuen irudia, hitza, musika eta, batik bat, mugimenduaren grafiak gogoeta gai literariotzat harturik.

Bistan da zinema gaur egungo mitologia dela, eta Kasandra leihoan liburuan irakurleari horri buruzko gogamena lantzeko bide berriak eskaini nahi nizkion beste behin. Irakurraldi horretarako, gozatzearekin batera, zer pentsatua ere eman nahi nion balizko irakurle horri eta bere esperientzia aberastu.

Kasandrak horrela zioen: “Ez dut uste berrikuntzarik gabeko errepikapena dagoenik”; areago, neronek ere (G. Deleuzeren bidetik) behin baino gehiagotan errepikatu dut hauxe: Lan literario bati berriro ere heltzean, irakurraldi errepikatuan, liburua literarioago bihurtzen dela. Hau da, irakurlearengan sentsazioak sorrarazi ordez irakastea soilik nahi duen liburua ez da literatura. Kasandrarekin bat eginik, beraz, literatura adierazpen interesgarrienek ere —zinemak bezalatsu—, adierazi nahi duten hori agerian uztearekin nahikoa dutela, ez dutela ezer azaldu beharrik, ez dutela ezer irakatsi —ikasarazi— beharrik. Izan ere, noranzko bakarreko irakurketa zurrun eta bideratuek ez diotela onik egiten irakurraldiari, ez eta irakurlearen sormenari ezta ezagutzaren bilakaerari ere.

Ez nuen halako zurruntasunik eman nahi Kasandra leihoan liburuan norabide bakarrerako irakurketarik eskainiz. Ohartuta bainago bigarren irakurraldi baterako ere idatzi beharra dagoela hiz- lauaren polizentzuaz behar bezala mamitu ahal izateko.

Kasandra leihoan, berez, hiru atalez osaturiko liburua da.

Lehen atala, ABC edo instructionea deiturikoa, hitzaurrearen diskurtso moldera egokitzen den testua da. Bertan liburuaren nondik norakoaren berri ematen dut, eta irakurbiderako proposamen zenbait azaldu.

Hirugarren atala, ZYX edo abstractionea, kontzeptuen inguruko hiztegi edota azalpen pertsonalek osatzen dute, betiere filmak adibide modura erabiliz.

Bigarren atala, H gabeko autua deritzona, liburuaren pasarterik mamitsuena da, nire ustez, liburuaren muina; horretan, Kasandra eta Ihardetsen arteko solasaldia aurkezten da.

Bat-bateko egoera batek abiarazten du Kasandra eta Ihardetsen arteko solasaldi horixe; Parisetik Islamabaderako bidean direla, hegazkina Erroman geldiarazi egiten dute, eta bidaiariei hegazkinean zain egoteko eskatzen diete.

Halaxe gelditzen dira Kasandra eta ihardets euskaldunak, hegazkin barruan zain, ezin altxaturik, ezin mugiturik... eta musulmanez inguraturik. Espazio estatiko, itxi eta arrotz batean gelditzeak sorturiko hersturari aurre egiteko asmoz abiatzen du elkarrizketa Kasandrak; beldurra, asperdura eta ezinegona ahazteko asmoz. Honela, ikusiriko zenbait film elkarri kontatuz, eta hauen inguruko (aurre)iritzi, irakurketa eta sentsazioak trukatuz, filosofiaren arrimuan ibiliko dira bi lagunak, orain Greziako filosofoen esanak gogora ekarriz, gero nork bere esperientzian sentiturikoak kontatuz.

Aipuen eta bizipenen joan-etorrian, arrazoiaren eta sentimenduen joan-etorrian, usteen eta kontzeptuen joan-etorrian dabiltza Kasandra eta Ihardets, betiere “Mendebaldeko gizakiaren erro hauskorrak” erakutsiz —ikusaraziz—, bide honetatik lagunarteko solasaldietan ere filosofia mamituz, besterenganatu nahi nituen li- teraturaren eta zinemaren arteko harremanak Mendebaldeko pentsamenduaren erroak kolokan jartzeko.

Izan ere, zinemaz jarduten dute Kasandra eta Ihardetsek, pelikulen argumentuak kontatzearekin batera, film horiek nola interpretatu daitezkeen hausnartzen dute, eta hausnarketa horietatik tiraka etortzen dira beste hainbat eta hainbat gai eta azpigai, guzti-guztiak Mendebaldeko pentsamenduarekin eta Mendebaldeko gizakiaren ereduarekin zerikusia dutenak.

Baina, halere, mintzagaiaren muina zineman eta pelikula konkretu batzuetan kokatzen dute. Esanguratsu bihurtu nahi nuen pertsonaia bakoitzaren nortasuna irudikatzeko erabilitako bidea.

Besteak beste, pertsonaia bakoitzaren kultur aipamenetan eta harturiko izenetan antzematen da nortasunaren islarik. Izan ere, Kasandra irakurle trebatua da, filosofian aditua, eta kultura jasoko idazle, joera eta iritziak ezagun dituena.

Horregatik, Greziako mitologiako pertsonaia baten izena hautatu nuen, eta bereziki, Kasandrarena aukeratu nuen bere sinbolismoagatik.

Ezagun den bezala, Kasandrak profeziaren dohaina zuen, eta dohain haren bitartez Troiaren suntsiketa iragarri bazuen ere, ez zioten sinetsi. Ez zekien zer gertatzera zihoan, ezin zuen jakin, baina antzeman zuen gertatuko zela.

Hartara, liburu honetako Kasandrak ere susmatzea du gustuko. Ihardetsek, aldiz, gustukoago ditu herri kulturako adierazpideak, komikia eta ahozko literatura, besteak beste. Kasu honetan ere izena ezin adierazgarriagoa da, Ihardets pertsonaiaren jarrerarekin zuzen-zuzenean harremana duena.

Izan ere, Ihardets Kasandraren iritziei erantzunez ibiliko da, orain esetsiz, gero hots eginez. Baina, kultura eta jarrera ezberdinetara ohituriko bi lagun hauek badute kultura komunik, topaleku komunik: zinema.

Bi-biek filmak ikusi ohi dituzte, bi-biak kultura horren hartzaile eta kontsumitzaile dira. Hortaz, zinema elitearen kulturaren eta herri kulturaren arteko adierazpide modura aurkezten da, guzti-guztientzat ezaguna den kodea, guztien eskura dagoena, eta azken batean, bi muturren arteko lotura ere izan nahi duena, edo izan daitekeena.

Jakina, zinemaren ingurukoak mahaigaineratzeak beste kultura adierazpideez ere hitz bi esatea ekarriko du. Eta berezi-bereziki literaturaz. Ezin bestela, sortu zen unetik beretik zinemak harreman estu-estua izan baitu literatura adierazpideekin.

Bai lehen urte haietan gidoi-egile gehientsuenak ordura arte literaturan arituriko egileak izan zirelako, bai ordutik aurrera ere literaturatik argumentuak eta baliabide narratiboak hartu dituelako zinemak (eta alderantziz, noski).

Solasaldi honetan, hortaz, literaturaren eta zinemaren arteko hartu-emanak etengabe aipatzen dira. Baina Kasandra eta Ihardets sakonago eta zehatzago mintzatzen dira literaturaren eta zinemaren arteko diferentziez, antzekotasunez baino.

Ezberdintasun horiek erakusteko ahalegina egin nuen, besteak beste, film bihurturiko literaturaren inguruko oharrak egiterakoan, edota literaturara bihurturiko filmen inguruko oharrak egiterakoan.

Gainera, bada solasaldi honetan zinemari egokitzen zaion ezaugarri berezirik. Ahozko kultura eta egungo zinema parekatu egiten ditu Kasandrak, biak ala biak giza mitoen eta ereduen igorle kontsideratuz. Biak ala biak mitologiarekin lotuz.

Behinola mitoak transmititzeko bidea zelakoan ahozko kultura, eta gaur egun mitoak transmititzeko bidea delakoan zinema. Hau da, behinola herri kulturaren bitartez hedaturiko giza ereduak, egun masa kulturaren bitartez hedatzen direlakoan. Horiek horrela, Kasandrak ezin garrantzitsuagoa deritzo zinemaren irakurketez jabetzeari, zinemak bideratzen dituen mezuetan arreta jartzeari.

Jakina, Mendebaldeko pentsamenduak sorturiko mitoen transmisioa, masa kulturak sorturiko mitoen transmisioa, Europa Zuri Heterosexual aberatsak sorturiko mitoen transmisioa besterik ez da, gehientsuenetan.

Azken batean, zinema dugu egun Mendebaldearen begirada iraunarazteko biderik indartsuena; baina, aldi berean, zinema dugu Mendebaldearen begirada iraultzeko biderik indartsuena, bitartekorik baliotsuena.

Txanponaren bi alde hauetan aztaka dabiltza Kasandra eta Ihardets, geure erro mendebaldarrak astindu asmoz, pentsamendua eta ezagutza sortzeko eta geureganatzeko bestelako bideen inguruan gogoetaraziz.

A (abiapuntu) batetik norabide bakarreko autoritatearen iraulketa Mendebaldeko pentsamenduaren norabideak astintzeko, norabide bakarreko autoritatea irauli egin nahi da liburu honetan. “Mundua idazteko hamaika alfabeto dago” diosku Kasandrak, mundua idazteko norabide bakarraren eta alfabeto bakarraren ideia zalantzan jarriz.

Baina autoritatearen kontzeptua iraultzeko gogoa, Kasandra eta Ihardetsen adierazpenetan ez ezik, testuaren ezaugarri diskurtsiboetan ere susmatzen da.

Esaterako, H gabeko autua atalean, ez da adierazten nor doan hitz egitera, nor izango den hizlaria, zein den ahotsaren jabea. Hartara, solasaldiko pasarteei izenik ez ematean, hitz horiek ez dira jabe jakin batekin zuzen-zuzenean lotzen, eta autoritatearen kontzeptua zirriborraturik geratzen da, herren.

Hitz horien jabearengan arreta bideratu ordez, hitz horiek adierazi nahi duten horretara bideratzen da arreta, jabetzaren eta autoritatearen zama arinduz, eta adierazpideei garrantzia emanez.

Bestetik, denboraren ikuskera kronologikoaren iraulketaz zabaltzen da dena, hau da, lehen irakurraldi batean nekez agertu arren, liburu hauxe berriro ere lasai irakurtzerakoan, argi ikusten da atalen inguruan irakurleak egiten duen hausnarketak eta erabilerak zeharo baldintzatzen duela irakurraldia eta irakurketaren esperientzia.

Hasierako irakurketan, normalean, hiru atalen hurrenkera (kronologikoa eta kausazkoa) narrazioaren tradiziozko sailkapenaren arabera egin ohi bada ere, zehatz esanda, sarrera, korapiloa eta ondorio modura hiru atal horiek hartuz, eta sailkapen horretara makurtuta atalen arteko harremanak galtzen dira; beraz, aipatu atal haien arteko harremanek sorturiko zentzu posible guztiak baztertuta geratzen dira, lehenengo ohiko irakurketa eginez gero.

Aurreiritzi horrek, beraz, irakurraldiaren sentsazioak baldintzatu egin ditu, eta ondorio modura irakurri ohi den atala ( ZYX edo abstractionea) korapilotzat geratzen da (H gabeko autua) gehiegi estuturik eta baita bideraturik ere.

Bai, irakurketaren ikuskera kronologiko eta kausazko horrek bideratzen ditu sentsazioak, eta ez testuaren hersturek edo keinuek (lehen irakurraldian norberak pentsa lezakeen bezala).

Bigarren irakurraldian, berriz, testuaren keinuei arretatsuago begiratuta, testuak bestelako irakurraldia egitera gonbidatzen duelakoan nago.

Batetik, hortxe daude hitz zenbaiten ondoan ezarritako izartxoak, lehen irakurraldian nekez kontuan hartzen direnak. Bestetik, hortxe dago hirugarren alfabetoaren ordena itzulikatzen duen izenburua, hirugarren atalean.

Bi keinu hauetan susmatzen da jarraikortasunaren hausturarako deia, lehen irakurraldian ikuskera kronologiko eta kausazkoa susmagarri bihurturik, agian.

Horregatik, berrirakurketa dela bide, Kasandra leihoan liburua orrialdeen jarraikortasuna kontuan hartuz irakurri beharrean, H gabeko autua eta ZYX edo abstractionea atalak tartekatuz eta gurutzatuz irakurri beharra dago.

Hau da, H gabeko autua atalean hitzen bat izartxo batekin markaturik agertzerakoan ZYX edo abstractionea atalera joz, eta hitz horren ingurukoak irakurriz; eta ondoren, buelta berriro ere H gabeko autua atalera. Irakurketarako norabide hau erabiltzeak zeharo aldatzen du testuarekiko esperientzia.

Batetik, jauzika irakurtze honek irakurraldiaren amaiera H gabeko autua atalaren amaierarekin bat egitea ekarriko du, eta hartara, solasaldi horren amaiera ez da itotzen eta irudi esanguratsuekin iristen zaio amaiera irakurraldiari.

Bestetik, irakurbide honek bi egoera eragingo ditu, testua hartzerako moldean eragin dutenak, besteak beste. Terrorea hitza izartxo batez lagundurik ikusterakoan ZYX edo abstractionea atalera joz, adibidez, hitz horren ingurukoak irakurtzeko asmoz, baina, hara!, terrorea sarrera topatu ezinean ibiliko da irakulea. Horror vacui.

Halere, aurreraxeago, izua, terrorea sarrerarekin egingo du topo, eta hutsunea betetzeak sorturiko lasaitasuna sentitzeko balioko du kausazkoa behar zuen ekintza buruturik ikustean.

Modu bertsuan, errepikapena hitza izartxo batez lagundurik ikusterakoan ZYX edo abstractionea-ra jotzen denean; baina, horixe ere topatu ezinean; aurreraxeago, errepikapena sarrerarekin topo egin beharrean, berrikuntza sarrera aurkituko du.

Aldaketa ezin adierazgarriagoa, hasieran bertaraturiko Kasandraren hitzetan helarazitakoa esperientziaren bitartez adierazteko bide ezin hobea (“ez dut uste berrikuntzarik gabeko errepikapena dagoenik”).

Funtsean, erakutsi vs. irakatsi eta, ondorioz, bi atal horiek tartekaturik eta erlazionaturik irakurtzean, baliabide diskurtsiboetan ere erakustearen aldeko hautua egin dela azaldu nahi dut.

Erakustearen hautu hori are nabarmenago antzematen da Kasandra eta Ihardetsen arteko solasaldian eginiko adierazpenek baliabide diskurtsibo gehiagotan ordainik bazutela ohartzean.

Esan bezala, autoritatearen iraulketa hori hitzez adierazi ez ezik, diskurtsoaren moldean ere irudikatu egiten da. Bestalde, bi atal hauek tartekaturik irakurtzeko aukerak ere egilearen autoritatearen iraulketa adierazten du, irakurlearen esku geratzen delako bi atalak tartekatzearen aukerari heltzea.

Hortaz, egile gisa ez dut norabide bakarreko irakurbidea marraztu nahi, irakurlearen esku geratzen da norabide bakar bati lerratzea, edota norabide anitzetan jardutea.

Halaber, aipatzekoak dira Kasandrak Mendebaldeko pentsamenduan denboraren ikuskerak izan duen zamaren astunaz eginiko adierazpenak, eta hortaz, kronologiaren menera sorturiko mundu ikuskera iraultzeko agertzen duen gogoa.

Horiek horrela, berriro ere, pertsonaien adierazpenek bat egiten dute baliabide diskurtsiboek irakurlearengan sorturiko sentsazioekin eta jarrerekin; alegia, kronologiaren hausturarekin, edota denboraren (irakurraldiaren) norabide bakarreko ikuskera iraultzearekin.

Beraz, Kasandra eta Ihardetsen adierazpenen bitartez zentzua besterenganatu ez ezik, irakurraldiaren esperientziak eta sentsazioek laguntzen dutelakoan nago, adierazpen horietan baieztaturikoa sentitzen, eta horrek guztiak ezagutzaren dimentsio aniztun horien kontzientzia sendotzen laguntzen, asmoz behintzat.

Bestalde, espazioa vs. denbora ikuskera kronologikoan oinarrituriko pentsamendua gaitzestearekin batera, espazioaren aldarria dago liburu honetan.

Izenburutik bertatik antzematen zaio espazioaren garrantziari, ustez behintzat. Gainera, espazioaren inguruko hausnarketa iradokitzen da etengabe. Gogora dezagun Parisetik (mendebaldetik) Islamabadera (ekialdera) doan hegalaldia hartu dutela bi lagunek, baina Erroman geratu direla kateaturik (kristautasunaren eta europartasunaren habian, alegia). Ez aurrera, ez atzera. Ezin mugitu.

Denbora gelditu delako inpresioak jota, espazioak harrapatu dituelako inpresioak jota. Itolarrian, urduri. Badirudi bi pertsonaiek ekialderantz jo nahi dutela, mendebaldetik urrundu nahi dutela, baina ezinezkoa zaie, begirada mendebaldarra haiekin doalako eta mundu ikuskera mendebaldarra haiengan erroturik dagoelako.

Nolanahi ere, Erroman pausatzea eta Mendebaldeko erroei patxadaz begiratzea baliagarri izango zaie erro horiek kolokan jartzeko, haiengan erroturiko begirada mendebaldar horren mugez eta minez ohartzeko.

Hegalaldia etetearen esperientziak hausnarketara bideratzen ditu bi lagunak; alegia, denbora/mugimendua eten izanaren sentsazioak. Egonaldian sortzen da solasaldia.

Gaur egungo Mendebaldeko gizartearen mugimenduaren eta trukearen irudia da hegazkina, eta horregatik are deigarriagoa gertatzen da dinamikoa behar zuena hertsi eta estatiko bihurturik ikustea.

Are gehiago, aireportuak eta hegazkinak ezlekuen adibidetzat hartu izan dira, anonimatuaren espazioaren adibidetzat. Baina saiakela honetan ezlekuaren kontzeptua ere irauli egin nahi da, edozein giza espazio zentzu soziologikoz blaiturik dagoela erakusten duelako, eta edozein giza espaziotan, hortaz, gizartearen botere harreman horiek egon badaudela agerian uzten da.

Ezinezkoa da, beraz, espazio anonimorik egotea, zentzu soziologikoz husturiko espaziorik egotea, ez behintzat gizakiak beteriko espazioa bada. “Sumatu ez, susmatu egiten da”, hala diosku Kasandrak zinemaz ari dela.

Susmatzaile jarrera hori aldarrikatzen du Kasandrak filmak, liburuak edota musika geureganatzeko; baita eguneroko gertakariak edo sentsazioak geureganatzeko ere.

Azken batean, munduan egoteko jarrera baten aldeko aldarria da. Susmatzaile jardutea eta susmatzaile bizitzea, geure nortasunaren bilakaeraz (amaigabetasunaz) gozatzeko, geure nortasunaren bilakaerari (amaigabetasunari) bide emateko.

Euskal Herriko zinemagintza goseari antzematen zitzaion hartatik sortu ziren gero Agur Etxebeste, Amama, Dantza, Oreina eta beste hamaika film.

Gaur egun, ezinezkoa zena egina dago jada, Gastibeltza Filmak bi ekoiztetxe frantsesen laguntzarekin ekoitzi dute Thomas Lacosteren Pays Basque et liberté dokumentala, telebista publikoetan zabaldua, eta Ximun Fuchs, nire filosofia ikasle ohia, Baratze bat izeneko gidoia ari da idazten ETAren azken sasoiaz, Thomas Bidegain zinegilearen laguntzaz.

Ezinezko filmak ziruditen Kasandra leihoan idatzi nuen sasoian.

Gainerako liburuei egindako iruzkinak ezagutu ahal izateko egin ohi den bezala aski da kritikak.armiarma.eus atarira jotzea eta bertan so egitea A. Galarragak, I. Retolazak, M. Asurmendik eta horrenbeste literatur kritikarik idatzitakoari.

Nik, berriz, Jeu de Paume dela-eta Iban Zalduarekin egin dudana errepikatuko dut hemen, blog batera joango naiz, Asel Luzarragaren Nasmastarraren apunteak deritzonera, alegia, (2007- 01-20) testuari buruzko iritzi-emailearekin nolabaiteko elkarrizketa burutu ahal izateko. Hona hemen, bere osotasunean, Aselen aburuen berri:

“Oraintxe bertan bukatu dut garunek soinketa apur bat egin dezaten balio izan didan liburua, Fito Rodriguezen azken lana, Kasandra leihoan Joseba Jaka V. Literatur bekako sariduna. Fitok berak sortu duen terminoak sailkatzen du liburu hau: saiakela. Bukatu ez ezik, bidean buruari gustura eragin diot.

Liburuak hiru zati bereizten ditu, eta hirurak osotasunaren barruan hartzea komeni da lanaren zentzua behar bezala ulertzeko. Euskal literaturan oso ohikoa ez den zerbaiten aurrean gaude; beraz, lehen zatiaren (ABC edo Instructionea) orientabideak ez dira besterik gabe pasatzen uzteko orriak.

Gustatu zaizkidan gauzen artean kokatuko nuke Fitok frogatu digun gauza bat: filosofiak ez du zerikusirik asperdurarekin, ezta ulertzeko zaila den idazkerarekin. Ez nahitaez, bederen. Liburua azkar irakurtzen da, arina da, eta protagonisten egoera hertsi eta itogarria bide oso aproposa da, denbora jateko hitz aspertuaren mozorropean, gure gizartearen hainbat balio, pentsatzeko modu, norabide, kontzepturi heldu eta, pelikula askoren argumentoei jarraituz, filosofiak haiei buruz emandako ikuspegi batzuei errepasoa emateko, konformismotik urrun.

Seguruenik irakurleok (eta dirudienez, kritikariak, horiek zer diren oso argi jakin gabe) ez gaude holako ariketa literario- filosofikoetara oso ohituak. Nik, behintzat, filosofiaz irakurtzeko ohitura guztiz galduta izan dut. Hortaz, Fitori aitortu behar diot horren gaineko interesa berpiztearen meritua.

Niri filosofiaz, baita literaturaz ere, erantzunak emateko baino gehiago, galderak planteatzeko duen gaitasuna da gustatu zaidana beti. Agian etengabeko galderetan bizi naizelako, eta erantzun mugiezinak baino, behin-behineko irtenbide desegonkor eta aldakorrak maiteago ditudalako.

Kasandra leihoan honek nire ohiko zalantza asko agerrarazi dit, eta aldi berean berriak ireki. Irakasle izanda, gure zibilizazioaren hezkuntza sistemaz pentsatzen dudanari forma ematen lagundu dit. Baita txikitatik denboraz, etorkizunaz bereziki (eta gertaeren ustezko logika kronologikoaz), ezartzen zaigun irudiaz kontzientzia osotuagoa hartzen, besteak beste. Azken finean, filosofiak besteek pentsatzen dutena neureganatzen baino gehiago, niri beti lagundu dit nik neuk uste dudana argiago ikusten, neure pentsamenduei usaina hartzen.

Nahi nuke egileak beste jakin filosofo askori buruz. Tira, haiei buruz zehazki ez; kolokan ipini dituzten pentsamenduei buruz, haien proposamenez. Filosofiaren historiak, beste gauza batzuen artean, erakutsi baitigu ez dagoela egia finko eta aldaezinik, korronte askok, bata bestearen atzean, aurrekoek ezarritako bideak irauli dituztelako. Fitok bukatzeko utzi duen amaigabetasun hori da niri erakargarrien egiten zaidana, seguruenik. Ez da kontzeptu txarra geure buruari aplikatzeko, batez ere geure pentsamendua erlatibizatzeko eta dogmatismo guztiei izkin egiteko.

Liburuak, filosofiaz gain, istorio bat du, eta horri dagokionez eskertu behar zaio surrealismoari utzi dion tartetxoa. Liburuak burua zinemari begira jarri didalako edo, pelikula batean legez ikusi baitut bukaerako eszena, eta edonori gomendatzen diot buruari irudi horiek sor ditzala uzteko. Ez dakit Quentin Tarantinoren edo noren bukaera izan litekeen, baina niri irribarrea piztu dit. Hori ere behar dugu, batez ere azken boladako gertaeren harira ezkortasunerako dugun joera kontuan izanda...”

Jeu de Paume-ri buruz idazterakoan Iban Zalduak Volgako Batelarien blogean idazten zuen “egileak narratzailearentzat aukeratu duen idazkera estiloak (zuzena, esaldi laburrak) on egiten dio testuaren irakurgarritasunari”, eta horixe izan zen, hain justu, nire Kasandra leihoan-en landu eta garatu nahi izan nuen idaztankera.

Horretaz gain, Aselek dio

“Fitok berak sortu duen terminoak sailkatzen du liburu hau: saiakela”.

Urte batzuk pasa ondoren, Kasandra leihoan La ventana de Casandra bihurtu zen Joxe Kanpo Barandiaranek egindako itzulpenari esker (2012), eta, Madrilgo Muga liburu dendan aurkeztu ondoren, Hego Ameriketara joan nintzenean liburuaren berri ematera, Asel aurkitu nuen Buenos Airesen eta berak aurkeztu ninduen ni euskara hutsez burutu genuen ekitaldian, han dagoen Euskal Etxeetako batean.

Liburua aurkezterakoan bere blogean agertu zuen esaldi hura errepikatu zuen “liburu hau saiakela da”. Orduan konturatu nintzen ez ginela hitz berri bati buruz ari, indarra hartzen ari zen literatur kontzeptu berri bati buruz baizik.

Asel Luzarraga idazle, blogari, filosofo, anarkista eta idazle euskalduna da. Elkarrekin aritu ginen Euskal Idazleen Elkarteko Zuzendaritzan eta baita Euskal PENeko Zuzendaritzan ere. Txilen, 2009an, atxilotu zuten “bonbak jartzeagatik”, eta zigor bat jarri zioten, herrialdetik kanporatzea ekarriko zuena. Muntaia hori maputxe herriaren errepresioa bere blogean salatzearen ondorio izan zen, eta, berak nabarmentzen duenez, haren izena Interpoleko zerrenda beltzean sartu zuten. Giza Eskubideen Batzorde Interamerikarra kasua aztertzen ari da.

2009ko abenduaren 31n, dozena bat karabinero zeuden Asel Luzarraga idazlearen etxean, Txileko Araukanian. Handik ordu batzuetara, bera atxilotu zutenek azterketa mediko batera eraman zutenean, telebistako erreportari batek interpelazioa egin zion: “Nola definitzen duzu zure burua?”.

Luzarragak erantzun zion: “Zertaz akusatzen naute?”. “Lehergailuak”. “Lehergailuak?” —harrituta erantzun zuen, aretotik atera aurretik, “Ez naiz kulpantea!” beldurgarri bat bota zuen. Hala eta guztiz ere, 24 ordu baino gutxiagoan Temucoko espetxe probintzialean berehala sartzeko agindua eman zen. Han, maputxe herriko hainbat aktibistarekin bat egin zuen.

Gobernuak berak argi utzi zuen, atxilotu eta zazpi egunera, eta errugabetasun presuntzio oro alde batera utzita, bere kanporatzea dekretatuz.

Kanporatu nahi zuten, eta, ahal zela, isilik, eta, horretarako, hainbat karabinero kargudunek eta Fiskaltzak berak osatutako muntaketetan espezializatutako sare batek, urte luzez maputxeen ekintzaileen aurkako antzeko jokabide sistematikora ohituta baitzegoen, estatuaren baliabideak mobilizatu zituen lardaskeria batean, jakinik beren epaile leialek ez zutela haren kontrako epai bat idazteko gehiago beharko.

Egia esan, batez ere Euskal Herrian, eta beste leku batzuetan ere, hala nola Argentinan, Uruguain, Espainian eta Txilen, berehalako erreakzio bat izan zen, eta gainezka egin zuen, espero ez zelako, eta Vane haren neska lagunaren bidez helarazi zizkioten maitasun eta elkartasun dosiengatik.

Euskal Herrian era guztietako jendea bildu zen plataforma batean Aselen alde. Anarkoetatik hackerretara, idazleetatik, musikarietatik, antimilitaristetatik... elkartu ziren.

Zalantzarik gabe, funtsezkoa izan zen Euskal PEN Klubaren lana, idazleen eta kazetarien elkartea, giza eskubideen aldeko elkarteak eta abar.

Gogoratu behar da hamar urteko zigorra eskatzen hasi zirela, Lege Antiterrorista aplikatuz, zigorren iraupena bikoiztu egiten baitu.

Azkenik, Fiskaltzak eta Estatuko abokatuak bost urteko zigorra eskatu zuten, baina hiru epaileek —horietako bi hurrengo urtean ikertuak eta kondenatuak izan ziren eta CIDHek (Giza Eskubideen Batzorde Interamerikarrak) aintzakotzat hartu du frogarik gabe maputxeak zelatatzen aritu zirela—, beste muntaketa sonatu baten barruko arraza aurreiritzietan oinarrituta, interpretazio gaiztoak egin zituzten, aldi berean kondenatzeko baina zigorra modu irensgarri batean emateko.

Horrekin batera emandako kanporatzeko aginduak ez zuen eperik; beraz, ia hamar urte geroago Txilera sartzea debekatuta izango du.

Baina hori ez da guztia: 2019ko otsailean, aste batzuetarako Argentinara itzuli zenean, bizileku iraunkorra duen lekura, bere lagunak ikustera eta han argitaratzen zioten hirugarren eleberria gaztelaniara itzulita aurkeztera, ustez ez zuela inolako eragozpenik izango herrialde hartan sartzeko, aduanan ordubetez eduki zuten Migrazio Bulegoan.

Txileko prentsa, Estatuaren interesen bozeramaile gisa, ez zen Aselen ezaugarrietako batzuk nabarmentzeaz nekatzen: euskalduna izatea —baita ETArekin eta FARCekin omen zituen loturak iradokitzea ere—, anarkista izatea eta punka izatea, nahiz eta, bistan da, idazle izatea zela gutxien gustatzen zitzaiena.

Samuel Tannhäuser, nire Faustoren itzultzailea, Werther zena hezur-haragizko bihurtu zen moduan, Asel, Txiletik alde egitera behartutako euskal idazlea izan zen nire Kasandrari hezur-haragizko soina eman diona.

Dena den, Madrilgo aurkezpenean parte hartu zuen Carlo Frabetti adiskideak esan zuen moduan, La ventana de Casandra liburu horretaz errazago hitz egin zezakeen bere aitarekin bere balizko semearekin baino, zeren bertan aipatutako filmak eta liburuak, irudiak eta idazleak, orain arteko belaunaldi ezberdinen arteko zubiak izan badira ere, hemendik aurrerakoentzat, berriz, ezezagun bezain arrotz bihurtuko baitira Internetek irekitako leiho aniztasunaren ondorioz.

Fabrettiren arabera, saiakela hau “filmak kontatzeko aitzakiatik haratago doa.

Alde horretatik, obrako pertsonaiek, Apok eta Casandrak — gure euskal Ihardets Apo bihurtu zen gaztelerazko bertsioan— elkarrizketa filosofiko bati ekiten diote film klasikoen bidez, hala nola Alfred Hitchcock-en Ventana indiscreta edo Alain Resnaisen Hiroshima mon amour, baina George Choneyren Buenas noches y buena suerte filmografia gaurkotuagoa ahaztu gabe”. Ildo beretik zioen Carlok

“Casandraren garaian (izena pertsonaia mitologiko grekoaren izaerari dagokionez) mitoak zirenak zinemaren mitoak dira orain.

Hori Platonen haitzuloaren mitotzat har daiteke, non pantaila itzalak —Frabettiren iritziz betiere— ez dira murrizten, baizik eta handitu egiten dituela leize hiperplatoniko batek, errealitate aberasgarri eta arriskutsu batekin lotzeko modua ematen duenak. Testuinguru horrek aukera ematen du gai filosofikoei ekiteko, hala nola zoriontasunari, bakardadeari edo heriotzari...”.

Ildo beretik, baina askoz politikoago izanik, hitz egin zuen gurekin aurkezpenean aritu zen beste idazle eta lagun batek:

“Beldurra, terrorismoa (eta Estatuarena baino okerragorik ez dago) baita Euskal Herriko egoera ere dira Fito Rodriguezek bere lanean jorratzen dituen gaiak”.

Honela aurkeztu zuen, Madrilen, Andrés Sorel Espainiako Idazleen Elkarteko idazkariak Kasandra leihoan-en gaztelaniazko itzulpena (Txalaparta, 2006).

Andrés Sorelek, frankismoaren urte beltzetan “Radio Pirenaican”aritu zen kazetari klandestinoa izan zena eta Santiago Carrillok PCtik botatako kulturaren militantea, asko eman zuen idazleen lana defendatzearen alde, baina 2019ko urtarrilaren 7an hil zen. Bera gogoratzeko honako hau idatzi nuen nire blogean (<https://www.naiz.eus/eu/blogs/kalendak>):

Andrés Sorel hil zenean, sartu nintzen La Antorcha del siglo XX izeneko bere blogean, eta hau aurkitu nuen:

“Hau Fitoren gainean idatzi dudan azken lana izan da, eta Memoriako zuloak bere poema liburu ederreko hitzaurrean agertu zen”.

Fito hura ez naiz ni, Rafael de Cózar idazlea baizik, baina, egia esanda, Andrés Sorel bera ez zen Andrés Sorel ere, hori baitzen berak aspaldidanik erabilitako gaitzizena bakarrik.

Horrela ezagutu nuen Franco oraindik bizirik zegoela, eta berak, nirekin topo egin zuenean, ez zekien Fito ere ezizena zenik. Bi idazle, bi fikzio, eta afekzio berbera: Literatura.

La antorcha del siglo XX Austriako K. Kraus jadanik duela mende bat sortzen ari zen kultur eskumuturrari aurre egiteko egunkariaren berrargitalpenaren antzeko ahalegina izan da.

Krausek bezala, Andresek idazten eta kaleratzen zuen berak bakarrik sasoi hauetan idazkera literarioaren bidez eskumako politika salatzeko.

Eta herriaren, eta ezkerraren, eta iraultzaren alde...

Antifrankista, antifaxista, komunista eta, oroz gain, idazlea izan da Andrés Sorel izenaren atzetik gorde den gizona, poeta, narratzailea, saiakeragilea eta, azken finean, eragilea.

Ezin zuen bere izenean kontu korrienterik eduki Liberación izeneko egunkaria pikutara joan zenetik hartzekodunak bere atzetik ibiltzen baitziren.

Idazleen sindikatuaren antzera izan zen ACEren (Asociación Colegiada de Escritores de España) idazkari nagusia urteetan, ahalik eta ezker abertzalearen ilegalizazio garaian Madrilen Sortu alderdi berria aurkezten lagundu arte. Izan ere, elkartasun internazionalistaren jarrera hori ez zioten barkatu, eta bere dimisioa eskatu —eta baita lortu ere— zuten Espainia ilunaren ordezkariek.

Berak, halere, berean jarraitu zuen:

Euskal herriaren, eta ezkerraren, eta iraultzaren alde...

Eta bere idazkiek horrela segituko dute.

Guregan bego.

Kasandra leihoan-en edizioa Txalapartan prestatzen ari ginela, Eider Rodriguezek lana utzi zuen eta Mikel Sotok hartu zuen erreleboa. Garai hartan irakurri nuen Eta handik gutxira gaur Eiderrek Susan argitaratutako narrazioen bilduma ederra.

Berak oso ondo ulertu zuen saiakela kontzeptua, eta argitaldari moduan horren alde egin zuen lan. Halere, inork gutxi espero zuen garai hartan, denboraren poderioz 2020ko konfinamendu garaian Twitteren zabaldutako Euskal Idazleen Mundiala aise irabaziko zuela, Sarrionaindiaren, Atxagaren, Harkaitz Canoren, Izagirreren eta beste askoren aurretik.

Galderak eta erantzunak

Kasandra leihoan liburuari buruz Asel Luzarragak bere blogean zioen bezala:

“Niri filosofiaz, baita literaturaz ere, erantzunak emateko baino gehiago, galderak planteatzeko duen gaitasuna da gustatu zaidana beti. Agian etengabeko galderetan bizi naizelako, eta erantzun mugiezinak baino, behin-behineko irtenbide desegonkor eta aldakorrak maiteago ditudalako”.

Hori sakondu nahian idatzi nuen Jerusalemen, Xalimen hiria (Utriusque Vasconiae, 2008) tokiak duen izaera sinbolikoagatik, beste toki eta gauza askori buruz jarduteko bidea eman zidalako eta, bereziki, benetako galderak, niretzat behintzat, eta benetako erantzunak behar ditugulako.

Jerusalem, Xalimen hiria liburuarekin jarri zuen abian Utriusque Vasconiae argitaletxeak Ideiak sail berria. Argumentuaren haria hauxe zen: zigortuta, ikasgelatik bota dituzten hiru ikasle —Joxe, Miren eta Josu—, eta Jerusalemi buruz hitz egitera joan zaien irakasle bat —Artizarne— solasean korridorean: ikasleen galderek eta andereñoaren erantzunek osatzen dute liburua. Israel eta palestinarren arteko gatazka du atze oihal, baina beste eszenatoki askotara eraman litezke liburuko burutazio eta gogoetak.

Kasandra leihoan edo Jeu de Paume liburuak bezain arin irakurtzea zen helburua, baina, agian, niretzat ez zen horren erraza izan.

Nik idazten ditudan liburuetan ohikoa denez, hau ere generoz kanpo dago, transgenerikoa dela esan liteke. Honetan badago, gainera, azpi-irakurketa sinboliko bat, Jerusalem bera sinbolo bat delako eta literaturak hori eskatzen duelako: bigarren irakurketa bat, iraungo duen irakurketa.

Hori guztia kokatuta dago bost pertsonaien arteko elkarrizketan, eta konposatuta Jerusalemek zituen hamaika ateen arabera; hamaika zenbakiak “jakin-minaren aldarrikapena” egiten du, besteak beste, Israel eta Palestinaren arteko gatazkan sakontzen duen Jerusalem, Xalimen hiria hizketaldi itxurako liburua baita euskaraz ere, duen ukitu sinbolikoa ahaztu gabe, gure gatazka politiko bortitza bor-bor baitzegoen.

Eta hasiera batean erraz irakurtzen bada ere, hori zen nire hastapeneko asmoa batik bat, hau ere bigarren irakurketa baterako liburua da.

Atal bakoitzari aurkitu behar zaio bere gakoa. Galderen bidea aukeratu nuen liburua egituratzeko, irakasleon deformazio profesionalak behartuta, agian, zeren, irakaslea izanik, eta maite dudan idazle on batek (Koldo Izagirrek) behin eta berriro esaten badit ere ahaztu egin behar dudala hori, ezin dut, eta, beharbada, horren eraginez landu nuen galderen bidea, hori baita nire ustez mundu honetan jakin-mina asetzeko erabili behar duguna.

Azkenean, hori da liburuak ematen duena... Gauza konkretu eta jakingarri batzuk kontatzen dira, agian norbaitentzat berriak izango direnak, baina batez ere jakin-minaren aldarrikapena da, eta nazionalismoak, politikak eta erlijioak duten funtsezko esanahiaren aldarrikapena.

Liburua zabaltzeko aukeratu nuen pasartean poeta batek “erantzun zuzenak” eskatzen zituen (Henrich Heine). Liburuan, berriz, ikasleen jakin-mina asetzeaz arduratzen den andereñoak dio berak ez daukala erantzun biribilik.

Liburuak ere ez du hizpide duen ez hango ezta inongo gatazkaren inguruan ere erabateko erantzunik ematen. Erantzunik ez baitago. Ez du soluzio orokorrik ematen, baina zenbait momentutan irtenbide zehatzak ematen ditu.

Poeta aleman ero batekin hasi nuen liburua eta poeta palestinar batekin amaitu. Poeta alemanak, bere erotasunean, erantzun zehatzak eskatzen ditu, baina ezin da erantzun zehatz bakar bat eman, erantzun desberdina baita judu batena eta palestinar batena.

Erantzunak egon badaude, baina ez dute balio berdin guztientzat... Testuinguru horretan, zein da irakaslearen papera eta, orokorrean, zer egin beharko genuke? Bada, nire ustez, galderak egiten jarraitu eta galdetzen jakin, baina ez modu erretorikoan.

Ez ditugu aldez aurretik erantzunda ditugun galdera erretorikoak behar, benetako galderak baizik. Eta benetako erantzunak, jakinik benetako erantzun horiek desberdinak direla norberaren arabera, momentuaren arabera, eta jakinik, halaber, erantzunak erantzukizuna dakarrela.

Neurri batean, liburua erantzukizunaren aldarrikapena ere bada: egiten dugun guztiak ondorioak ditu, eta egiten dugunaren ondorioen jabe ere bagara.

Aldarrikatzen dut, beraz, jakinmina dela ezagutzarako bidea, eta aldi berean beharrezkoa dela erantzunak berekin dakarren erantzukizuna onartzea eta erantzun berriak bilatzea.

Elkarbizitzaz mintzatzeko baliatu nahi du andereñoak elkarrekin bizitzeko gaitasun urria azaldu duten israeldarren eta filistindarren arteko auzia. Ahalegin zaila... eta, ildo beretik, alegoria halako bat ere bada hori...

Bizikidetza aipatzen denean, bizi ahal izateko behar den gizarte egituraz ari gara, oharturik gizarte egitura horiek agian ez dutela ia balio. Galdera hori ere egin behar da, baina galdetzeak suposatzen du erantzunak entzuteko eta aintzat hartzeko prest zaudela. Hori ez dagoen bitartean, galdera faltsua da, erretorikoa.

Mota askotako galderak egin behar dira eta mota askotako erantzunak daude, baina hori bakarrik gerta daiteke galderak egiteko debekurik ez dagoenean eta, alderantziz, galderarako joera sustatu eta areagotu egiten denean.

Ezagutzara hurbiltzeko bide oso egokia izan daiteke baina, egunotan Gazan eta, oro har, Palestinan gertatzen ari denaren aurrean, bide abstraktu samarra bada ere handik eratorritako ikasgaia da.

Nik liburu hau idatzi bainuen hara joan ondoren, baina, halere, ezagutzak balio du nahiz eta, azkenean, balio duena borondatea izan.

Ezagutzan sakondu behar dugu, jakin-mina sustatu behar dugu, galderak egin behar ditugu, baina galderak egiten ditugunean sartzen gara ezagutza baino gehiago den arlo batean: gogoaren eta ekintzaren arloan.

Gure mundu berri honetan dena dago airean, izaera guztiak daude egiteke, krisialdi latzean gaude, ez bakarrik Jerusalemen baizik eta orokorrean eta liburuak zein hiriaren sinboloak, alegoria diren neurrian, hori islatzen nahi dute.

Ematen du gizaki arruntok oso urruti gaudela arazo handiak kudeatzen dituztenengandik, baina, ba al dugu ezer aldatzeko gaitasunik?, horixe litzateke galdera.

Nik ez daukat soluziorik, jakina, daukadana erantzukizuna da. Norberak badu erantzuteko arlo bat, izan daiteke irakaskuntzan, izan daiteke kazetaritzan, izan daiteke literaturan edo politikagintzan edota auskalo non.

Bakoitzak bere arloan erantzukizun hori eskuratu behar du ezinbestean, dela hizkuntzarekin, kontsumoarekin, hautu politikoekin... Elkarrizketa eta bizikidetza hortik etor daitezke, betiere zintzotasunetik abiatuta, ez faltsukeriatik.

Gertatzen dena da, hain justu, gizaki egiten gaituena dela gezurra esateko gaitasuna... (urte batzuk pasatu ondoren, gai hori saiatu nintzen jorratzen Fake news-ak ez dira atzo goizekoak izeneko liburutxoan) Israel eta Palestinaren arteko gatazkaz ari denean ustezko “simetria” aipatzen du momentu batean nire liburuan agertzen den irakasleak.

Kasu horretan, posible al da simetriaz mintzatzea? Ez dut uste, simetriarik ez dago batere. Aipatu kasuan Israelek estatu bat du babesleku, eta palestinarrek ez dute estaturik, ez dute eskubide politikorik eta nazioarte mailan horiek errespetarazteko inolako egiturarik ere ez dute.

Horregatik lortu du Hamasek horrenbesteko babesa palestinarren artean, kontrabotere moduko bat eratu duelako, medikuak lortu dituelako, irakaskuntza sustatu duelako, ezer ez zegoen tokian zerbait sortu duelako.

Egiptoarren esku egon zen lehenik Gaza eta israeldarren menpe ondoren, erabat utzita. Dena da hondartza, baina debekatuta zuten hondartzara joatea, urteetan zaborra jasotzea ere debekatuta egon da, Gaza zabortegi bat bilakatuz.

Beraz, palestinarrei asko falta zaie ezinbestekoa den simetria minimo bat lortzeko. Gero, gutariko bakoitzak ikusi beharko du zer egin dezakeen bere alorrean gutxieneko simetria hori aldarrikatzeko, baina, dudarik ez dago, liburuan agertutako tokiak, egoerak eta haiek denak pentsatzeko moduak gurera ere ekar genitzakeen.

Bizikidetzara eta elkarrizketara jo nuen Jerusalem, Xalimen hiria saiakela berrian. Galdera-erantzun joko batekin hamaika ate zabaldu nahi nituen liburu horrekin, eta, palestinarren eta juduen arteko borrokaren egitura aztertuta, abiatu nahi nuen euskal gatazkari buruz bestelako gogoetak sortzeko baliagarria izan zitekeen eztabaida ere.

Berriro saiakela omen zen plazaratutako lan literarioa, hau da, lehen bezala saiakeraren eta nobelaren arteko hibridoa, baina Jerusalem, Xalimen hiria liburu hau “elkarrizketaren aldarrikapena zen neurri handi batean” eta, era berean, bizikidetza eta bizitzari buruzko diskurtso berritua.

Liburua hamaika atetan egituratzen nuen, Jerusalemgo harresiak dituen hamaika ateek banatzen dituzte atalak hain zuzen, eta hizkera naturala bezain sinplea erabiltzen dut, aipatu bide horretan sakondu ahal izateko ere.

Bizikidetza hizketagai filosofia eskolan, atzeko lerroetan hizketan aritu ziren Joxe, Maria eta Josu, eta irakasleak ikasgelatik kanpora bidaliko ditu, eta, kanpoan daudela, Artizarne izeneko andereñoa hurbilduko zaie bizikidetzari eta Jerusalemi buruz hizketan hasteko.

Elkarrizketa hori, berriz, hamaika ataletan banatuta dago. Hamaika, zenbaki zehatz gisa erabiltzen dut, alde batetik Jerusalemgo harresiak hamaika ate dituelako, baina baita kopuru mugagabe gisa ere (honek, urte batzuk geroago, hamaika komeria eginarazi zizkidan gaztelerazko bertsioa itzultzeko garaian...).

Alde batetik, zenbaki zehatzak direla medio, arrazionala dena azaltzen da eta, bestetik, zenbaki mugagabeen bidez, irrazionala denaz, baita bi alde haien arteko korapiloez, agerrarazteko aukera eman zidan.

Aurkezpenean lagun izan nituen Jokin Apalategi argitaratzailea eta Joxemiel Bidador poeta eta eruditua —handik gutxira zendu zen adiskidea eta liburu honen hitzaurrearen egilea—. Hala, Utriusque Vasconiae argitaletxeko Jokin eta Ur Apalategik nola Paulo Iztuetak ere, beti babestu eta sostengatu dute nire literatura plazaratzeko gogoa, nahiz eta ederki jakin askotan nire idazkiak ez zirela irakurle arruntarentzat eginak eta, beraz, merkatuaren ikuspegitik behinik behin, ez zirela errentagarriak izango.

Bere hastapenetatik, behin baino gehiago merkatuaren aurka, euskal kulturan saiakera txertatzeko Utriusque Vasconiae argitaletxeak egindako ahalegina azpimarragarria da.

Dena den, kasu honetan behintzat, edizio osoa saldu zenez, aipatu testua liburutegietan besterik ez zen aurkitzen, argitaletxearen funtsak digitalizatzeko Utriusque Vasconiaeren eta Euskal Herriko Unibertsitatearen artean sinatutako hitzarmenaren bidez alea sarean eta modu askean ezarri arte.

Liburuak, poeta palestinar baten olerkia gogoan hartuta —“Zure isiltasunak min egiten dit, biziak bezainbeste, denboraren jarioak beste”—, israeldarren eta palestinarren arteko borroka hartzen zuen erdigunetzat, eta, hortik abiatuta, munduan jazotzen diren gatazka guztietara heltzeko helburua zeukan.

Hitz egin behar baita, idatzi behar baita, hor gertatu denari buruz, han gertatzen ari zena hemen ere gertatzen ari zelako. Ez da alegoria liburua, bada, oso lotura zuzena duelako munduan gertatzen ari diren askapen borroka guztiekin eta, ez bakarrik orain dela gutxi arte gertatzen ari zenarekin, historian zehar gertatu denarekin ere bai. Horregatik ekin nion saiakela berri honi.

Liburuaren iruzkinen artean, aldiz, mota ezberdinetakoak izan arren, Gara-n Ion Olanok argitaratu zuenak (2008-12-19) pentsatzeko asko eman zidan. Honatx Olaren hitzak:

“Iragan maiatzaren 14an bete ziren hirurogei urte munduko estatu judu bakarra ofizialki eratu zenetik. Legezko hiri- burua Tel Aviv izan arren, Jerusalem da israeldarrentzat hiriburu sinbolikoa. Palestinarrentzat ere, hura da etorkizuneko Palestinako Estatuko hiriburua. Jeriko eta beste gutxi batzuen ondotik, munduko hiri zaharrenetakoa da Jerusalem. Hiri hura hartu du ardatz Fito Rodriguez idazleak bere azken lana osatzeko, Utriusque Vasconiae argitaletxeko Ideiak sail berria zabaltzen duena. Idazleak lan honetan ere mantendu du hibridismorako joera, bere azken literatur lanetan bezalaxe. Izan ere, mamiz saiakera dena elkarrizketa azalez jantzi du oraingoan Rodriguezek.

Alemaniako poeta judu baten aipuak zabaltzen du liburua: “Betiko galdera madarikatuei / erantzun zuzenak emazkiezue”. Hala idatzi zuen Heinrich Heinek 1853an. Liburua ixten duen aipua, berriz, Fawà Tùqán poeta palestinarrarena da: “Gaur hitz oro gatz da, gau honetan / Ezer ernetzen ezta loratzen ez duen gatz...”. Bi aipu horien artean hedatzen da elkarrizketa moldez idatzitako saiakera laburra, 11 atalek banatzen dutena. Jerusalemgo ate banaren izena du atal bakoitzak: Damaskokoa, Jaffakoa, Simaurrena, Indusketena, Ate bikoitza, Ate hirukoitza, Lehoiarena, Siongoa, Herodesena, Urrezkoa eta Ate berria. Hala egituratzen da liburua, eta elkarbizitzari buruz hitz egiteko aitzakia den istorioa, honakoa da: ikasgelan, Platonen Elkarrizketak lanak pentsatzeko modu berri bat abiatu zuela azaltzen ari da irakaslea, eta bitartean, atzeko ilaran eserita dauden Josu, Miren eta Joxe ikasleak hizketan ari dira. Horrexegatik, ikasgelatik kanporatu ditu irakasleak, eta kanpoan direlarik, Artizarne izeneko andereño berezi baten bisita izango dute gazteek.

Elkarbizitza zer den ikasi behar dutelakoan, Jerusalem hiriari buruz mintzatzen hasi da Artizarne. Ikasleei azaltzen die hiriaren izenaren jatorrian ez dagoela Shalem (bakea), Xalim baizik, “Venus jainkosa odoltsu bezain ankerra”. Artizarnek ohartarazten die erantzun biribilik ez duela emango, aitzitik, erantzukizuna bakarrik irakasten duela berak. Galdera-erantzunen artean azaltzen du, halaber, egungo liskarren zioa, erlijiozkoa eta ekonomikoa izateaz gain, arkeologikoa ere badela, diruaren oinarrian fedea dagoela, ikurren erabilerak bereizi duela gizakia gainerako animalietatik. Hain justu, zibilizazioaren ikur gisa baliatzen du Jerusalem: “gizakion babeslekuaren irudia eta gizarte zuzenaren itxaropena iradoki dituen ikurra dugu, kontraesan eta guzti”.

Badirudi, egileak elkarrizketaren itxura eman diola lanari, besteak beste, saiakerak azal irensgarriagoa izan dezan. Eskertzekoa da ahalegin hori, ene ustez hankamotz samar gelditu den arren. Izan ere, sinesgarritasun handirik ez dauka istorioak, ezta pertsonaien hizkerak ere. Artizarneren jarioa kasik entziklopedikoa da, eta gainerako hiru pertsonaien ahotsak ez daude sobera bereiziak. Testuak baditu umore printzak han-hemenka, hitz-jokoetan oinarrituta gehienbat. Horrez gain, diziplina askotariko ezagutzak biltzen ditu Artizarneren diskurtsoak, eta adar askotan kiribiltzen denez, zenbaitetan nahasgarria suerta daiteke. Nolanahi ere den, zinez interesgarria egin zait mami aldetik elkarbizitzari buruzko elkarrizketa, baita liburu hau gaur eta hemen argitaratzea ere.”

Beraz, Ion Olanoren ustez “sinesgarritasun handirik ez omen dauka istorioak, ezta pertsonaien hizkerak ere. Artizarneren jarioa kasik entziklopedikoa da, eta gainerako hiru pertsonaien ahotsak ez daude sobera bereiziak”.

Liburuetako lehen lerroko protagonisten eta gainerakoen artean dagoen asimetria ezaguna da grekoek tragedia eta komedia landu zutenetik, zeinetan protagonistek eta haien ingurukoek da- rabiltzaten hizkera zeharo ezberdina ez ezik inguruko ia denek antzerako hizketa modua erabili ohi duten, eta nire Jerusalem eskema horren arabera egitaratuta dago: protagonista nagusia (Artizarne), bortxaren jainkosa beraz, eta haren korua (ikasleak), zeintzuk, nire aburuz behintzat, elkarren ondoan babesten diren haien galdera ezberdinak direla medio.

Liburuaren ardatza Platonen elkarrizketen moduko idazkera dela aipatu zuten iruzkin egileek baina, giro horretan, ez zeuden bakarrik Gorgias, Menón, Eutidemo, Hipias, Kratilo edota Menexeno, orduko antzerki giro kulturala baizik: Eskilo, Euripides, Sofokles... eta Platonek bezainbeste erabili ohi zuten protagonisten arteko asimetria hori. Nire Jerusalem, ordea, elkarrizketaren aldarria izateko modu elkarrizketatuan idatzi behar nuen, nahiz eta, ohiko ereduen arabera, pertsonaien arteko asimetria erabili.

Horrela, gainera, testuan bertan arestian esaten nuen bezala... Israel eta Palestinaren arteko gatazkaz ari denean ustezko “simetria” aipatzen du momentu batean nire liburuan agertzen den irakasleak.

Bestalde “balizko sinesgarritasun faltari” zera deritzot, hauxe, protagonisten asimetriak berarekin bat dakar bizitza errealerako pertsonaia literarioaren berezko sinesgarritasun falta, berez neurriz gorakoak behar direlako izan, ahohandiegiak.

Horrela dira Kixotea, Hamlet, Bloom jauna edo Pipi Lamstrung bera ere...

Egia da Literatura artea dela eta ez diola errealitateari erabat erantzun behar, baina sinesgarria izan behar du irakurlearen ikuspegitik. Irakurleak ahaztu egin behar du fikzio bat irakurtzen ari dela eta bizi egin behar duela, eskaintzen zaizkion datuez fidatu eta zerbait berri baten aurrean dagoela konbentzitu.

Kontakizunak oreka behar du, misterioari eutsiz. Horrela, funtsezko helburura hurbilduko gara: dibertitzea eta irakurtzen denari buruzko gogoeta eragitea.

Edozein modutara ere fikzioak errealitatearen sinesgarritasunarekin apurtu egin behar du bere hastapenetatik.

Sinesgaiztasunaren suspentsioa subjektu batek bere zentzu kritikoa alde batera uzteko (bertan behera uzteko) duen borondatea adierazten duen adierazpena da, gertaera faktikoak eta bere errealitatearen pertzepzio jakingarria kontuan hartu gabe, murgilduta dagoen fikziozko lanean (adibidez, Artizarne andereño jakintsua korridorean egotea), eta aukera ematen dio lanean erakutsitako fikziozko munduaz barneratzeko eta gozatzeko.

“Sinesgaiztasunaren suspentsioa” adierazpideak tradizio du literaturan, zineman edota telebistan eta antzerkian ere erabili izan da.

Zein da arazoa, bada? Saiakera, normalean, liburu dendetan edo liburutegietan, merkatuan zein akademian “ez-fikzio” genero gisa sailkatua dagoela eta, beraz, “sinesgarria” behar duela izan.

Baina, orduan, zer dira “Platonen elkarrizketak”, filosofia edo literatura? Nire Faustoren itzala-n bi ahots aritzen dira, monologo gisa, bat eskutitz baten eta bestea bideo zinta baten bidez, historia garai banatan, ezberdinduak, baina, finean, elkarrizketan.

Kasandra leihoan, berriz, saiakela elkarrizketatua da, Kasandraren eta Ihardetsen arteko solasaren arabera eraikia. Eta Jerusalem azken hau protagonisten araberako hizketaldien gainetik garatzen da. Zer dira hauek denak, literatura dramatikoa?

Euskarazko lehenengo eleberriak ere (Peru Abarca) Peruren eta maisu Juanen arteko elkarrizketak ditu oinarritzat... antzezteko testua al da? Berez ez, jakina, baina norberak irakurtzeko hizlaua izateaz gain antzerki gisa aurkez daiteke giza talde baten aurrean.

Eta, egia esanda, nire Kasandrak asko zor dio eredu horri. Beraz, nire testuek antzerkitik ere badute, noski: autuaren hautua, baina eleberritik eta saiakeratik ere edaten dute denek.

Adibidez, nire Jerusalem horren irakurketa dramatizatua egin genuen Donostiako Ibaetako orduko Filosofia eta Hezkuntza Zientzietako gradu aretoan, eta irakurle/aktoreak Ramon Agirre, Dorleta Urretabizkaia eta Aitziber Garmendia izan ziren, besteak beste.

Saiakelen hautuarekin ezabatu nahi izan nuen nik ohiko izan den literatur genero bereizketa gaizto hori eta, bide batez, aspaldiko ahotsak entzun eta idazteko praktika zaharrak (literaturaren hasieran bertan aurki daitezkeenak...) berreskuratu eta aldarrikatu, nahiz eta, Jerusalem honetan bezala, hori egiteagatik ez zegozkidan kritikak jaso behar.

Literatura trans

Literatur generoen arteko bereizketa didaktikak eragin zuen, eta baita, esaterako, belaunaldien arteko sailkapena edota literaturaren historian erabili ohi den hurrenkerak ere.

“Pedagogiak ezaguera ikasgai bihurtzen du” zioen Miguel Unamuno zenak. Belaunaldiei buruz, adibidez, M. Mead antropologoak dioena (“egungo belaunaldien artean ez dago loturarik erabateko haustura baizik”) kultura garaikidearen funtsezko ezaugarria iruditzen bazaigu ere, ez du argitzen zergatik erabiltzen den oraindik “belaunaldi” kontzeptua Gizarte Zientzietan, Artean, Eskolan zein Literaturan. Soziologoek diotenaren arabera, berriz, gaurko gazteek ingurukoei erreparatzen omen diete gehiago beren gurasoen jarrerei baino, beren bizitza kudeatzerakoan.

Horixe zioen Carlo Frabettik Kasandraren gaztelerazko ordaina Madrilen aurkeztu genuenean. Beraz, alor horretako adituen ikuspuntutik, belaunaldi kontzeptua baliagarria litzateke gizartea ikertzeko, baina ez literatura besterik gabe erabiltzeko behintzat. Gauza bera, noski, literatur generoen arteko ustezko sailkapenaz ari garelarik.

Dakigunez, etimologikoki, generoa genusetik dator, eta, leinuaren erreferentzia ez ezik, mota edo gaia, hau da, sailkapenerako kontzeptua ere bere baitan dakar, berez.

Dena den, gai honetaz niri interesatzen zaidana zera da, nola eta zertarako darabilen eskolarizazioak genero sailkapena. Hots, eskolakuntzak zer-nolako kultura gizarteratzen duen, eta gure kasuan, zer nolako euskal literaturaren antolaketa eskolaratzen duen bereziki.

Diogenes Laertzio zenak (III. mendean) sailkatu omen zituen filosofo greziarren “eskolak” testuliburuetan, eta handik aurrera hasi ziren eskolaratzen “heraklitozaleak”, “aristoteleszaleak”, Zalduak eta Savaterrek gustuko dituzten “sofistak” eta gainerako izendapenak... Nahiz eta garai hartarako ere sailkapen hura halamoduzkoa izan, orain arte irautea lortu du, jakintza “eskolatzerako” erabilia izan baita etengabe.

Gurera itzuliz, literatura eskolaratzeko erabili izan ohi diren prozeduretan, eta usadiozko metodo haiek garatze bidean sorturiko testuliburu nahiz proposamen didaktikoetan ere, egileak eta idazkiak antolatu, erakutsi eta irakasteko, kronologia izan du oinarri hautatu izan den sistemak.

Askotan, aipaturiko ikuspegi historikoak ustezko belaunaldiak hartu izan ditu bere jarioaren neurritzat.

Beste batzuetan, berriz, garaia edota “eskola” kontzeptuak erabili izan dira, literaturaz jakin beharrekoa balizko jarraipen batean-edo eratu nahian.

Helburua, kronologia makulu, literaturari buruzko etenik gabeko diskurtso ortodoxo bat finkatu beharra izan da beti, non haustura hondamendiarekin parekatzeraino iristen baita eta, idazkera desberdinak zein bere hartan ezagutu ordez, idazki guztiak elkarren arteko ustezko eraginen arabera kokatzen baitira literaturaren historian, beronen “aurrerakuntzaren aldeko” eragile gisa aurkeztuz. P. Bourdieu zenak honetaz guztiaz argi ohartarazi zigun arren, testu bakoitzaren berezitasunari antzematea galarazten digun Historiaren erabilera hori jadanik Nietzscheren genealogiatik hasi eta Heideggeren “mintzaira enea”raino aurki daiteke, baita Horkheimer, Adorno, Arendt, Foucault, Gadamer edo Ricoeuren izkribuetan ere.

Horietan guztietan Platonengandik Hegelengana onarturiko binomio hura —hau da, historia progresoarekiko identifikazioa aldarrikatzen duena— unean uneko bakantasuna eta gizadiaren funtsezko irrazionaltasuna ezkutatzeko erabili den aurreiritzi faltsua besterik ez da, eta huts epistemologiko nabarmen baten erakusgarri.

Hezkuntzak, platonismoaren egikaritzea izateagatik hain zuzen ere modernitatearen zeregina denez gero, curriculuma eratzerakoan historiari eman dion garrantzia begi bistakoa dugu; horregatik, literaturaren arloan ere, generoak, belaunaldiak, garaiak edo eskolak aipaturik, kronologiaren bidezko hautu historizista argia da oso irakaskuntzan ere.

Platonen aurreko sofistek erabili zituzten izkribuak (paradeigmatak) kronologia jakin batetik at izan omen ziren erabiliak. Hel- burua, beraz, eskolaz kanpoko esapideak irakaskuntzara eramatea zen.

Hots, idatz-ereduak helaraztea. Aristotelesek egindako testuen artean, ordea, batzuk bere pentsamenduak gizarteratzeko egin zituen bitartean (exoterikoak), besteak, berriz, Lizeoko bere irakaskuntzan aritzeko prestatu omen zituen (esoterikoak). Azken hauexek dira, ziur aski Aristotelesek idatzi ez zituenak hain juxtu, egun ezagutzen diren bakarrak, exoteriko guztiak galdu egin baitira.

Haietan ere ez bide zegoen ordenu kronologikorik, taxonomikoa baizik. Diogenes Laertziok III. mendean irakaskuntzarako bereziki paraturiko Filosofo ospetsuen bizitza eta iritziak izeneko hamar liburukietan azaldu zituen lehen-lehenik “pentsamendu eskolak” ikuspegi historikoaz.

Berak bereizi zituen betirako estoikoak eta epikureoak, eszeptikoak, gnostikoak edota hermetikoak. Lehenengo testuliburu historikoa izan zen hura, historiaren arabera kontzeptuak zein egileak aipaturiko eskoletan banatzen zituena, ustez irizpide pedagogikoaren onerako.

Eta sistema horrek sekulako eragina eduki izan duenez, etengabe errepikatua izan da ordutik hona, nahiz eta, sistema hori dela medio, adibidez, Sokrates aurrekotzat izendaturiko filosofo batzuk Sokrates bera baino geroagokoak izan... Ildo beretik etorri ziren VI. mendeko Sevillako Isidororen hogei liburukien Etimologiak, Trivium eta Cuadrivium, hau da, geroko unibertsitateetan irakatsiko zen oinarrizko jakintza, kronologiaren arabera antolatzeko joera.

Antolaketa didaktiko-kronologiko hauen funtsak, goian adierazi bezala, platonismotik heredaturiko jakintzaren sakralizazioa eta koherentzia finkatzea zuen helburutzat. Belaunaldiei dagokienez, Eduardo Gil Berak aztertu du hitz horren etorkia. Hots, cneodan anglosaxoieraz; goné: belauna indoeuropeoz; genos: grekoz; genu: latinez; belaun: euskaraz... hau da, aitak jendaurrean semea ezagutarazten duenean belaunen gainean erakusten duen keinua (genusetik generazioa, alegia...). Aitoren semearen seinale publikoa. Gizasemearen genealogiaren bidezko onarpen publikoa eta legitimazioa.

Izan ere, belaunaldi jakin batekoa izateak ematen baitu giza zilegitasuna. Leinu, jatorri jakin batekoa ez dena ez baitago gizartean onarturik.

Euskal literaturaren historia definitzerakoan funtsezkoa izan zen Luis Villasanteren liburuan belaunaldi kontzeptua, adibidez, honela erabilia: “Larramendiren belaunaldiak hamalau idazle biltzen ditu”. Beste batzuetan “eskola” hitza aukeratzen da idatz-tankerak bereizteko eta taxutzeko (Sarako Eskola..., esate baterako).

Ahozko produkzioa azaltzerakoan “garaika” antolatzen dira bertsolariak (Fernando Amezketarraren garaia, Etxahunen garaia, Xenpelarrena...), edozein modutara ere, eta goian adierazi bezala, kronologia harturik.

Nahiz eta zenbait adituren ustez, Patxi Salaberri Muñoa kasu, eskola hitza erabiltzea gehiegizkoa izan, Sainte Beuvek zioena parafraseatuz, “liburuen ordenua ezagutzeak liburuak irakurtzetik salbuesten duelako”, eskola curriculumak historiak ezarritako hurrenkera erabili ohi du belaunaldiz belaunaldi besterenganatu behar den jakintza zilegia era pedagogikoaz antolatzeko.

Honela, modu berean, gizarte jakin bati dagokion ezagueraren eraketak egitura narratibo bezain genealogikoa (literarioa) eskatuko duen bitartean, literatura irakaskuntzarako pedagogizatzeko asmoz idazkera bera literaturaren historia izatera mugatuko da norberaren literatur hautematearen garrantzia galduz.

Prozedura ardatz honetan erabiltzen da literatur belaunaldiaren kontzeptua eskola jardunean.

Alde batetik, gizarte egoera iraunaraziko duen Historiaren ikuspegi jakin bat beste edozeinen gainetik helarazi nahian, eta bestetik, paradeigmata edo testu ereduen arabera gizabanakoen eskarmentu literario askea galarazteko.

Idaztea edo irakurtzea... norberak amets egitearen antzerakoa baita.

Egun, berriz, literatura kultura eskolarraren ondorio gisa ikertu ohi da Soziologian, eta horren arabera egiten dira arloko ikerketak: eskolatuek zer erosten duten, nork nahiago duen eleberria aukeratu olerkia baino, eta abar... Datu horiek guztiek, zifrek, ezin izango digute adierazi, ordea, aipaturiko olerki edo nobela horrek norbanakoarengan zer-nolako bizipenak sortu dituen. Zeren idazketa edo irakurketa, oinarrian, bakoitzaren eskarmentuarekin lotuta doazen proposamenak baitira, bereziki.

Hau da, irakurlea ameslari bihurtzen da liburu baten lerroetatik igaro ahala. Bere bizitzatik ateratako bizipenak liburuaren egileak proposatzen dizkion eredu desberdinekin alderatzerakoan, esperientzia berriak ari da bizitzen. Honi daydreams deitu izan zaio ingelesez, edo, gurera ekarrita, iratzarraldiko ametsak, eta haietan biltzen dira, irakurlearen edo ikuslearen, beren bizitzaz hausnartzerakoan darabiltzaten jarrerak izan daitezkeenak. Honetan literatura eta zinema parez pare dabiltza.

Lehenengoetan, istorio txikien harira, norberak gerta daitekeenari buruzko gogoeta eta balizko irtenbideak asmatzen ditu.

Bigarrenak, berriz, bizitutakoa birmoldatzeko baliagarriak suertatzen dira. Mota horretako ametsak dira literaturak eragiten dituenak. Irakurtzea, norbanakoaren biziera den neurrian, ez baita denbora-pasa soilik, bizitzarako prestakuntza baizik.

Honen aurka, halere, bi irakurketa tankera daudela esan ohi da: etikoa eta estetikoa.

Etikoa inplikatuta geratuko litzateke, beraz, istorioarekin bat eginik.

Irakurle eskolatuak bezain estetikoak, berriz, bere aldetik, testuaren egiturari zein literaturaren historian duen kokapenari erreparatuko lieke istorioari berari baino gehiago. Harekin gozatuz edo haserretuz, baina argumentuak besterenganatzen dituen esperientzietatik harago betiere.

Ohiko antinomia honetan, beraz, irakurle arrunta etikoa litzateke eta aditua, aldiz, estetikoa. Dena den, arteari buruzko idazkietan kulturaren soziologia irauli zuen P. Bourdieuk zioskunez, — kultur arloan interes bereziak borrokatu behar dituzten langileak besterik ez direnez— irakurle estetiko direlakoen ohitura nahiz praktika guztietan ere badauka, eduki, eragina eta inplikazioa, noski, irakurketak, irakurle arruntengan bezalaxe, hori bai, norbere eskarmentu zein bizipenen araberakoa.

Goian esan bezala, denok gara, nonbait, liburuen aurrean ameslari, baina eskolatuak, agian, irakurle xumeak baino gutxiago. Eta literaturaren pedagogizatzeak, belaunaldien eta generoen erabilera direla medio, ereduzko testuak didaktikoki sailkatzen, elikatzen duen jardun hauxe dugu, hain juxtu, soziologiak ikertu nahi izan duen bakarra, norbanakoari dagokion testuen irakurketa bereziari behar bezalako arreta ezarri gabe.

Wilhelm Dilthey dugu, ordea, ohiko literaturaren eskolaratzeak erabilitako hala formalismotik, historizismotik nola estrukturalismotik at arituriko aitzindari bakanetako bat. Bere aburuz, XX. mendearen hastapenetan zioskunez, “adierazpenaren bidezko hautemate prozedurari ezaguera deritzogu”.

Hau da, testuei buruzko ikasgaien gainetik (idazle bakoitzak zer ustezko literatur generoa lantzen duen edo zer-nolako balizko belaunalditakoa den barne...) adierazpideak giza ezagutzaren oinarriak direla aldarrikatzeak eta testu hutsak norbanakoaren esperientziarekin alderatzeak literaturaren balioaz hausnarketa berri bati hasiera eman zioten: hermeneutikari, hain zuzen.

Hermeneutika hau, baina, ez litzateke izango, Antzinarotik Erromantizismora bitarte ulertu izan den bezala, testuen esanahia eskuratu ahal izateko haien azalpena soilik, bizitzaren ulermenerako testu argipenaren metodologia darabilen gogoeta bidea baizik.

Hau da, testuen ikerketarako bidea baino gehiago ontologia aztertzeko modu filosofikoa, eta bereziki, literaturaren bidez giza bizitza ulertarazten lagunduko digun ekimena.

Honen arabera, historiaren nahiz hezkuntzaren menpean zeuden literatur iruzkinek, beren jakintza arlo berezituari kasu eginez, berezko esparrua ezartzea lortu dute.

Ildo horretan, arestian aipatu Paul Ricoeuren ekarpenak garatuko du Diltheyren proposamena, eta eskoletan irakurketa, idazketa zein testu iruzkinak lantzeko bide berria lantzeko aukera irekiko du.

Garapen honetan aurkituko dugu, besteak beste, ohiko kronologiaz harago, literatur genero desberdinak eskolan landu ahal izateko Euskal Idazleen Elkartean sortu genuen materiala (nik sai- akeraren bidea landu nuen), zeinetan testuaren sorkuntza eta honek ikasleriarengan eragiten duen esperientzia baititugu ardatz. Idazkeraren jarduna birmoldatze bidean, mota honetako ariketek literatura arloan historiaren bidez heredaturiko ikuspegi akademiko historizistak gainditzearren egindako ahaleginak eskertzekoak dira.

Izan ere, Ricoeurrek berak esango lukeen gisara, “istorioak kontatzen ditugu giza bizitzaz aritzea merezi baitu. Honek, berebiziko garrantzia du garaituen oroimena berreskuratu nahi izaten dugunean. Sufrikarioren historiak mendekua behar du eta literaturaren bidez eskatzen digu”.

Literaturak, istorioen esparruak, bada, garaileen Historiak, genero didaktikoak, genealogiatik belaunaldietaraino, eraiki ohi duen ezaguera zilegi kolokan jartzeko premia dauka, mundua ez baita azaldu behar soilik, ulertu eta aldatu baizik, eta jardun horretarako, orain arte bederen, Pedagogian tokirik izan ez duen adimen narratiboa gaitzea ezinbestekoa suertatuko zaigu.

Pentsamendu kritikoaren hastapenetan Kantek norbanakoaren tokian bestea jarri beharra zegoela zioskun. Euskaldunok, halaber, hausnarketa adierazteko “neure buruari galdetu diot ”... diogu.

Bestearekiko elkarrizketa izan zen jakintza maite dutenen lehenengo literatura. Platon, bere Elkarrizketak idazteari ekin ziolarik, ez zen soilik idazteko modu berri bat erabiltzen ari, pentsatzeko era berria ere abian jartzen ari zen... Aurreko Hesiodok edo Homerok mito erlijiosoa edo kronika erabili bazituzten ere, Platonen idazkerak bere aurretik ez zegoen memoria motari nahiz gogamenari ateak ireki zizkion.

Gurean, halaber, modu honetako idazki literario-filosofiko- pedagogikoak izan dira, adibidez, L. L. Bonaparteren aginduz eta A. Iturriagaren Jolasak oinarritzat hartuz J. Duvoisinen Iturriaga-ren Solastaldiak lapurteraz eginiko bertsioa, edo E. Intxausperen Iturriagaren Elhestaldiak zubereraz eginikoa, edota J. A. Uriarteren Iturriagaren Berbaldijak bizkaieraz bezalakoak. Eta Mogelek Peru Abarca, euskarazko eleberrigintzan aitzindaria dena, idatzi zuenean, gertaera solteak bildu eta eskaini baino elkarrizketak papereratu nahi izan zituen euskal literaturan oinarri filosofala ezarriz.

Ez genuke ahaztu behar, bide batez, Mogel bera izan zela Pascalen Gogamenak itzuli zituena.

Baina literatura ez da filosofia eta testu literarioak ez du filosofiaren hizkera erabili beharrik. Saiakera filosofikoak ezin dira entsegu literarioekin nahastu, bakoitzak bere berezko mintzaira behar baitu.

Wittgensteinek, hizkuntzaren esanahien berezko bikoiztasunari aurre egin nahi izan zion berberak, cowboy filmak maite zituen zineman beste edozeinen gainetik. Izan ere, pelikula haien egitura oso soila izan arren, beren esanahiaz jabetzeko, aldiz, milaka irakurketa egin daitezke.

Eta hori “gaiztoak”soilik gaiztoak direla eta “zintzoak”, noski, ikaragarri gizaki onak. Halere, Roland Barthesek esango lukeen modura, irakurgarritasun aniztun horrek, saiakerek bereziki lantzen dutena, “irakurketa idazketa bihurtzen dute”...

Mota horretako testuen irakurketan jarraipenak agindu beharrean, irakurtzearen ariketari digresioak markatzen dio bidea, eta arrazoiaren logika erabili ordez sinboloen logika dagokio.

Beraz, irakurketa deduktiboaren ordez asoziatiboa da lantzen dena, non, testuan irakurtzen dena (eta horri dagokionez behintzat, filmak testuak bezala “irakurtzen” direla esan beharrik ez dago...) ez da agertzen dena bakarrik, “beste” ikuspegiak eta “beste” esanahiak baizik.

Saiakelaren idazkuntza, berez, irakurketa esanguratsuaren eragilea da. Oinarri horretan, bada, zentzu berriaren bila esanahia aldatuz doan testua dugu entsegu literarioaren egitura.

Eguneroko bizitzak edonori etengabe eskatu ohi dion iritzi duina idatziz adieraztea da entseguaren funtsa. Arestian esan bezala, askotan, saiakera filosofiarekin batera bide beretik badoa ere, ezin esan daiteke filosofiarekin guztiz bateragarria denik.

Ikerketa filosofikoak, besteak beste, xedea edo ikergaia argi eta garbi mugatuta eduki behar du.

Horren arabera, ezinbestekoa da zeregin horretarako erabili beharreko metodoak ere guztiz zehazturik egotea.

Eta gainera, premiazkoa izaten da ondorioak orain arte zientziek emaniko emaitzekin alderatzea ere, ondorio horiek ontzat eman ahal izateko ibilbide epistemologikoa agerraraztea, alegia.

Saiakelaren ezaugarriak, berriz, guztiz bestelakoak dira. Filosofiaren idazkerak zehaztasuna eskatzen du helburuetan zein metodologian; eta, aldiz, entsegu literarioak malgutasuna nahiago du, esanahien etengabeko aldaketa, goian esan bezala.

Pentsaera zientifikoak analisirako joera hobesten du, eta saiakelak, berriz, iritzia emateko jarrera sintetikoa maiteko du, tai gabe, era jarraikian berridazten dena.

Nahiz eta epistemologiak ezinbestekotzat jo metodologia konbergentearen aldeko hautua (hipotesi-dedukzio bidezko arrazoibidea) saiakelagintzan dabilen idazleak pentsaera dibergentea landuko du (ondorio aniztasunera eramaten gaituena), eta, lehen adierazitakoaren arabera, logika asoziatiboa nahiago du.

Saiakelak originala behar du izan; ez du bildu behar, doktorego ikerketetan edo unibertsitate ikerketetan bezala, gai jakin bati buruz dagoen informazio guztia; esperientzia esanguratsu edo testu jakin batetik abiatu eta, gogoetagaiari ohiko ikuspuntutik heldu ordez, bestelako hurbilpen bat proposatuko du.

Metodo filosofikoak premiazkotzat jo ohi duen hizkera unibokoa eta berezitua erabili beharrean mintzaira joria baina literarioa bezain arrunta aukeratuko du saiakelan dabilenak.

Historiari dagokion memoriaren erabilera xedatua ibiltzearen partez, saiakera literarioaren egileak hitzak hautatu, sailkatu eta hurrenkeran jarriko ditu, ez oroimenari kasu eginez, sorkuntzak eskatzen duen erritmoaren arabera baizik. Saiakelak sortzailea behar baitu izan, ez jakintzaren metaketa antzua.

Eta, guztiaren gainetik, entseguak hizkuntzaren jariotasunari bide eman behar dio, idazketan filosofiak eskatuko lukeen hizkuntza zurrunaren ordez.

Ezaugarri horiek guztiak hartu eta saiakela idazteko prest egongo gara. Emaitza, berriz, entsegu literario emankorra izango ote den jakiteko, idazteko estiloa eta azaltzeko dohaina behar ditugu.

Jeinu edo artezia horiek, ordea, irakatsezinak izaten dira eta, literatur kritikoek azpimarratuko duten moduan, edozein testuk bere akatsak izango ditu, jakina.

Ez baita horren erraza idazketa ona eta txarra bereiztea. Proust- ek berak, adibidez, bere poltsikotik ordaindu behar izan zuen À la Recherche du Temps perdu horren lehenengo liburukiaren argitalpena, Gallimardek kaleratzeko ontzat eman ez zuelako.

Gurean, adibidez, Txillardegiren Haizeaz bestaldetik eleberritzat izendatu zuten testu sailkagaitza, lagun batzuen artean ordainduta kaleratu zen, ohiko argitaletxeen artean inork ez baitzuen lehenengo argitalpena bideratu nahi izan.

Zenbait idazketatan ongiaren eta gaizkiaren arteko desberdintasuna ez da hain argia, baina, hori kontraesana!, norberaren gustuko idazleen artean bereizketa garbia da oso.

Egia da estetika ezin dela argudiatu, baina argumentua bai, eta gainera, gai bati buruz idatzitakoak begi bistan jar dezake idazlan on bat ote den...

Estiloak ere bideratzen du irakurketa jakin bat gustukoa izan ala ez, baina, norbaiti nobela beltzak gustatzen bazaizkio, etikoki edo estetikoki onak direla esaterik ba al dago?

Jakin, badakigu, gauzak ez ditugula ontzat jotzen gustuz ede- rrak edo onak direlako, alderantziz baizik.

Hau da, gustagarritzat hartzen dugun neurrian eder bihurtzen ditugula. Eta halaxe da etikan eta estetikan.

Beraz, bizitzan gustatzen zaigunaren irudia da estetika. Hori frogatu zigun Goetheren Fausto-k behintzat. Ez dugu estetika, bada, jakintzaren arlo soltea, etikarekin batera doan jarrera baizik.

Nolabait adierazia, ona denak ederra behar du. Baina alderantziz ere esan genezakeen: bikaintasunak ez duela zerikusirik moralarekin; aitzitik, norbait gustagarria izan daiteke eta, era berean, oso gaiztoa izan.

Hau da, hizkuntza idatzian estiloa duenak ez du matematiketan trebea izan beharrik; gorputzez eta izaeraz kementsuena dena ez da, derrigorrez, espazioa antolatzeko gai izango; eta musikarako dohainduna dena, berez, ez da izango, agian, bizitza kudeatzeko gauza. Eta, lehengora itzuliz, nola jabetu estilo adimentsu haietaz?

horiek guztiak irakatsi ezin baldin badira, beharbada erakustea bidezkoa litzateke. Zeren eta, ez dago ezaguera denak ezagutaraziko dituen irakaslerik, irakasle bihurtu gabe.

Alde batetik, bizitzan garrantzia duen guztia norberak ikasi behar duelako, eta, bestetik, norberaren eta besteen onerako irakasten denean, besteei ikasteko aukera ebasten zaielako.

Baina, aldiz, ezer irakatsi behar ez dela esatea ez da zilegi. Besteak beste, hori ere ez baita posible, bizitzan ezer ikasi gabe bizi ezin delako.

Areago, gehienetan, konturatzeke ikasten ari gara, etengabe. Korapilo horren berri ematen digu Proustek bere literatur eskaintzan.

Esan bezala, À la Recherche du Temps perdu saiakelak eleberrietan idazle bilakatzeko erakusketa hausnartua ematen digu. Bere protagonistek irakasterik ez dagoena nola ikasten duten dugu gaia, saiakela, eta haren zehazkizunen azalpenaz egiten du gogoeta literaturaren subjektuaz idatzitako saiakera bezain nobela diren maisulanetan.

Prousten pertsonaiek maite dute literatura eta behar bezala irakurri eta idatzi nahi izaten dute.

Hala eta guztiz ere, desioa handia izan arren, ez bide dute hura erdiesterik. Eta gogo horri muzin egiten ez badiote ere, ezin dute idazkuntzarako betarik hartu. Ez omen dute horretarako denborarik baina, halere, idazteko grinak iraun egingo du haiengan, dena den.

Une jakin batean, ordea, idazteko itxaropena guztiz galdu dutenean, buruan ezertxo ere ez dutelarik, ideien elkarketa baten bidez, bizitutako egoera lasai batez gogoratzen dira eta, bizipena bera berreskuraturik, burua argitzen zaie eta zertaz idatzi badutela ikusten dute.

Argi horrek ezintasunaren leizezulotik irteteko bultzada emango die eta, horrekin batera, idazten hasiko dira. Idazketa haiek, aldiz, ez dira izango bizitzan gertatutakoaren berri emateko, errepikatzeko bakarrik alegia, bizitutakoa era berri batez adierazteko baizik.

Hortxe dago gakoa. Zeren idazketa ariketaren bidez, literatura dela medio alegia, ezagutzeko modua ere lantzeko aukera irekiko baitute.

Hori garatzeko hasiko da idazlanean testu joriak bezain desberdinak sortzen eta biltzen, Roland Barthesek esango lukeen bezala, baliagarria izango zaion neurrian, idazkera literaturatzat harturik.

Samuel Beckettek idatzitako Proust idazlanean, gazte garaiko saiakera hartan, bere nitasunaz aritzeko bidea erakutsi zuen eta bizitza horretara dedikatzea deliberatu zuen.

Horrenbestez, literaturaren bidez egindako ikerketa ere zertan datzan erakutsi zigun, zeren idazketa horretarako bidea da. Hori dela-eta, 1938an kaleratutako Murphy izeneko eleberrian nabarmena da Spinozaren itzala, ezagutzarako adierazpen umoretsuaren aldarria. Geroko idazkiek, askoz zailagoak izaki, ekimen horren konplexutasunaren berri ematen dute, arazoa inoiz ere ebatzi gabe, “je serai quand même bientôt tout à fait mort enfin/I shall soon be quite dead at last in spite of all” (in Malone meurt, 1951) utzi zuen idatzita. Hau da, hil arte ez dut nire idazteko estiloa aurkituko..., zeren eta bizi naizen bitartean, niak, zoritxarrez, nire testuak kutsatuko ditu ezinbestean, adierazi nahian, nonbait.

Bataillek, edo Beckettek, Prousten edo Flauberten antzera, paragrafo luzeak, izenondoak hirunaka erabili izan ohi dituzte..., berrikuntza ezin baita sinplea izan.

Bilatu beharra dagoen estilorako ez baitago eredurik, ezta norberaren aurkikuntzatik abiatzen dena ere. Saiakera da bidea, etengabeko sorkuntza adierazpenak munduaren berreskurapena dakarrelako. Eta irakurketa berri bakoitzak mundu berri bat irekitzen baitu.

Literaturako Nobel Saria eskuratu zuen B. Pasternakek zioenez:

“Historia ez du inork egiten, nola garatzen den ez da ikusten, belarra hazten den bezala garatzen baita historia”.

Beraz, saiakelaren bidez bakarrik saia daiteke hausnartzen.

Horretaz guztiaz sakondu ahal izateko argitaratu nuen Entsegu literarioaren bidean, 2011n. Suitzako Genevan nengoen bizitzen Eusko Ikaskuntzak emandako diru poltsa baten bidez, eta hango neguko arratsalde luzeetan jaio eta garatu zen liburua. Bi edizio izan zituen eta, bigarrenean, Prousten Sur la lecture (Irakurketaz) itzulitako testua eta guzti kaleratu nuen baita Ur Apalategik, Patxi Salaberrik eta Ander Iturriotzek parte hartu zuten eta neronek koordinatutako Irakurketa dela eta izeneko liburuan ere (2011) zeinean, hasieran honakoa nioen:

“Agian Hezkuntza Sistemari berak ematerik ez duena eskatu ohi diogu, eta porrota izan da emaitza. Ikuspegi honetatik, aldiz, irakurketaren bidez landu genezake eskolak ematerik ez duen hura. Honek guztiak arlo honetan ikerketa berezituari kasu egitera behartzeaz gain, haren ondorioak komunikatzea eta hedatzea eskatzen digu. Ikerketa funtsezkoa zaigu zeren eta irakurketa, berez, ezaguera ekintza baita eta, gure burua eta mundua ezagutzeko (irakurtzeko) bidean literaturak eman dezakeena jakin beharra dago kudeatzen”.

Hauxe izan da ardatza, bada, nire bizitza literarioan eta, bide batez, saiakela transgeneroak proposatu ditudanean.

Aipatu liburuaren gaztelerazko ordaina Ensayo sobre el ensayo eta portugesezko bertsioa (Ensaio sobre o ensaio ) aurkeztu ahal izateko Hego Ameriketara ere joan nintzen, Bernat Etxepareren laguntzaz eta han, beste lagunen arten, Asel Luzarraga aurkitu nuen berriro ere, nire Kasandra irakurri ondoren bere blogean saiakela zer zen aipatu zuen lehenengotariko bat eta, batez ere, horrek zer zekarren ulertu zuen idazlea.

Eider Rodriguezi, aldiz, Kasandra izena bera ez zitzaion batere gustatu. Ez zuen uste mitologiaren erreferentziak, nonbait, on egiten zionik literaturari eta, halaber, “irakastunlari” baten joera txirriporroa iruditzen zitzaion... niri ez, ordea. Ez baikara gure hizkuntzaren jabe.

Bide batez, pentsatzeko erabili ohi ditugun hitzak gureak ez direla jakinda.

Gure hizkuntza ez baita orainaldikoa bakarrik, esanahi bakoitzak bere historia duelakoaz jabetu behar dugu eta, beraz, gure esanak, lehenaldikoak bezain orainaldikoak diren neurrian, bizi behar dugun oraina ulertzeko balio behar duela ihardesteko, une eta toki guztietarako, nonahiko eta noiznahirako, balio ez duelako, hain zuzen ere.

Esanak eta kontraesanak

Idatzi zuen Ainara Maia poetak Buru ta zioak Utriusque Vasconiarekin 2010ean kaleratu nuen liburuaz, eta honela zioen bere iruzkinari hasiera emateko:

“Gauzarik garrantzitsuenak esan gabe doazelako idatzi egiten dut, eta esan gabe doa artikulu hau ere. Bat-batean ezin esan dena idatzi beharrean idatzi du Fito Rodriguezek aforismo eta gogoeta multzo hau, eta ezin esan beharra aunitz da olerkari lotsati mutu honengan, normalean ahoz esan gabe doazkidalako hitz garrantzitsuenak, eskuz idatzita utziz. Aire herrikoi gisa, erraz eman dizkio aholkuak poetikoki Fito maisuak idazlegai betiereko honi, eta liburu osoa gorriz azpimarratzeaz gain, pentsarazi dit idazketa eta irakurketaren inguruan. Baga. Izan al daiteke inoiz idatzi ez den maitasunezko eskutitzik? Fitok baietz esaten dit, izan daitekeela inoiz idatzi ez den maitasunezko eskutitz bat, bakardadean eta isiltasunean maitearekin komunikaturik, bihotz-odolaren bitartez iristen baita adierazia, ez ahozko, ez idatzizko adierazpenak ere izan daitezkeelako. Biga. Literatura idazketa eta irakurketa baino aunitzez gehiago delako ez da ez zientzia ez filosofia; literatura etengabeko bilaketa da, bat-batean hitza, isiltasuna eta bakardadea puskatzen duena; hori ere bada literatura, (biz)hitza. Bakardadea eta isiltasuna baitira ezinbesteko fikzio hitz hori sortzeko, bestearen kontraesana behar dugu gure esana izateko. Ez gara geure buruaren jabe, esan eta kontraesan etengabeetan izaten gara literaturan. Nire barneko guztia azalarazi arren, idatziz gero, fikzioaz ari gara, eta fikzio oro autobiografikoa al da? Zer ote da egia eta zer gezurra? Bakarrik eta isilik nago munduan, eta ez da normala, gizarteak ez baitu erraz onartzen ni bezalako neska isila eta bakartia. Higa. Egon al daiteke noizbait idatzi den maitasunezko eskutitz baten erantzunik? Gizarteak ez du erraz onartzen idazlearen nahigabea, esana eta idatzia desberdinak baitira. Idazkera pentsatu eta esan aitzin badoa, eta erraz idazten badut ere, beti ez dut behar bezala idazten. Pentsatu aitzin, sentitzen dut, eta horregatik niretzat bakarrik idatzi izan dut, eta besteentzat idatzi dudalarik mindu ditut lagun minak. Norberaren ahalegina denona dela ulertzeko eta maitatzeko modua da, idazketa minaren ondorengoa dela ulertzea, irakurtzea. Eta min dut nire maitasunezko eskutitzek ez dutelako erantzunik jaso, edo agian, jaso dut isiltasunaren bitartez? Norberaren ahalegin handiak lorpena dakarrela esan dit idatziz Fitok. Gizarteak ez du erraz onartzen baliagarria ez dena. Laga. Hitzak berez sortzen dira, baina literaturaren lana hitz horiek elkartzea omen da. Adierazteko gaitasunik ez badago, idazleak bilatu egiten du, eta horretarako besteen testuak irakurriz norberak bere buruari kasu egiten dio. Poesia eta literatura jolasa dira enetzat, heldutasuna galtzen ari naiz literaturaren bide hauetan, literatura haurtzaroko oroitzapenen ordezkoa dela esan baitit Fitok. Boga. Jolasa izateaz gain, literatura diziplina ere badela esan dit Fitok, eta heldutasuna galduz garatzen noa aitzina bizitzan. Gizadia garatzen duena idazketa baita. Eten- gabe hobetzen laguntzen du literaturak, biz(hitza) arruntean ez dagoena ikusten lagunduz. Sega. Kultura ez baita natura, baina mundua ulertzen laguntzen du irakurketak, eta bihotzetik irakurtzen jakin behar da. Barka gaizki esanak edo idatziak, eta onak gogoan hartu, irakurle.”

Berriro diot, “ez gara geure buruaren jabe, esan eta kontraesan etengabeetan izaten gara literaturan”. Zeinen hitzak dira, nireak, Ainararenak, zureak irakurle, denonak, gure aurrekoenak eta gure gerokoenak ere?

Liburu horren azalean esaldi zahar bat irakur daiteke euskaraz. Veneziako San Marko Plazan dagoen Herriko Etxeko paretan dagoen mezu zahar bati ateratako argazkia da... eta ez da euskara, noski, baina euskararen arabera irakurtzerik badago zeren, honetan ere, dakigunaren arabera irakurtzen dugu mundua.

Buru ta zioak saiakela berezia izan zen, irakurtzeko zaletasunari buruzko gogoeta, hain zuzen. Moralaz kanpo bada, literaturaren bidez, pentsatzerik badagoelako.

Egia eta gezurraren arteko banaketak ez baitu balio literaturan. Buru ta zioak aforismoz osatutako saiakera kaleratu nahi nuen, ez saiakela, hari narratiborik gabeko idazkia irakurtzeko zaletasunaren inguruko gogoeta eginez.

Mundua modu esanguratsuan irakurri ahal izateko liburua zen, eta, urteren poderioz, harritu ninduen 2020ko itxialdiaren karira Twiterren zabaldu zen “Idazleen Mundial Alternatiborako” nire literatur egiletzari buruz aritzeko liburu hau aipatu izanak. Harritu eta haritu.

Literaturaz hitz egiteko literatura, alegia, izan zen egin nahi nuena. Idazkeraz eta irakurtzeko zaletasunaz aritzeko hiru letra mota erabili nituen, gai bera jorratzeko hiru ikuspuntu.

Georges Steinerrek zioenez, pentsatzeak ez baitakar ebazpen zehatzik, berez kontraesanetan (aphorietan) murgiltzea baita. Kontraesan horiek irudikatu nituen Utriusque Vasconiae argitaletxearen Ideiak sailean kaleratutako liburuan. Ideia ez da irtenbide bat, arazoa da bere baitan baizik.

Nola irakurri eta idatzi behar den literatura argitu nahi nuen ideia hori garatuz, sortzen zaizkigun kontraesanak bederatzi ataletan aletuz: Bakardadean ala talde lanean irakurtzen, klasikoen bidez ala esperimentazioaren bidez, hausnarketaz ala komunikatzearen premiaz, ahozko hizkuntzatik ala idazkuntzatik, plazerez ala diziplinaz, modu zuzenduan ala askean, eskola dela medio ala etxeko giroaz baliaturik, saiakera bidez ala fikzio bidez, curriculumetan sartuz ala soilik jakinminez.

Atal bakoitza izendatzeko baga, biga, higa, laga, boga, sega, zai, zoi, bele hitzak erabili nituen (handik Ainararen erabilera iruzkinean), modu batean herritarra den kantua, baina, era berean, erudiziora ere eraman daitekeena, beste kontraesan bat gehiago.

Ohiz kanpoko saiakeran, Veneziako San Markos eliza ondoko kantoi batean ateratako argazkiak betetzen zuen liburuaren azala, beraz. Irudi horrek laburbiltzen du atzetik datozkien 161 orrialdeen mamia.

Harriaren gainean idatzita, bost-sei letra ageri dira, eta tartean zan, bat eta nik irakur daitezke. Argazkia atera nion euskaraz irakur nezakeelako, segur aski beste hizkuntza batean idatzia egon arren.

Esan bezala, gertatzen dena da dakigunaren arabera irakurtzen dugula dena, baita mundua ere. Estilo aldetik ere paradoxa ekarri nuen, saiakela ez den ohiz kanpoko saiakera sortuz.

Normaltasunak desegin egiten gaitu, anestesiara eramaten gaitu. Trinkotasuna eta arintasuna uztartu nahi izan nituen, liburua aforismoz osatuz. Aurkezpenean, Jokin Apalategi lagunak azaldu zuenez, literaturzaleentzako saiakera hau txokolatea jaten den eran irakur daiteke, ontzaka, aforismoka: “Irakurleak saiakerara erraz hurbiltzeko asmoa zuela”.

Literaturaz mintzatzeko (horixe baita liburuaren gai nagusia), literaturaz baliatu nintzen lan honetan.

Literaturaz aritzeaz gain, irakurzaletasunaz ere mintzo naiz liburuan eta, horretarako, saiakera hautatu nuen eta, hobeto esanda, saiakera poetikoaz.

Bederatzi ataletan banatuta, lanak hiru zutoin nagusi ditu (Buru ta zioak izenburuko hiru hitzak bezalaxe): hezkuntza, filosofia eta bertsolaritza.

Hiru elementu hauek irakurlea hausnarketara eramango dutelakoan nago eta, bide batez, galdera asko jarri mahai gainean. Nola landu irakurzaletasuna? edo Nola bihurtu literatura aukera bat, inori leziorik eman gabe?

Literaturan dago errealitatea, baina baita fikzioa ere, irakurtzen dugunean edukia egia bilakatzen delako. Nire aburuz betiere, Baga, biga, higa, laga, boga, sega, zai, zoi, bele, harma (‘h’-z, Gabriel Arestik idatzi ohi zuen bezala), tiro, pun bertso ezaguna topatzean, orriak pasa ahala, atalez atal, liburua esku artean duenak behin eta berriro egingo du topo hitz hauekin. “Bertso hauek herriarenak dira dagoeneko, bereak sentitzen dituelako”, baina, berez, zeinenak dira? Eta, hain zuzen horregatik, euskal kultura ezagutzea ezinbestekoa izango du irakurleak funtsa ulertzeko. Idazlana Venezia, Donostia eta Geneva artean idatzi nuen.

Hiru izen, Buru ta zioak-eko hiru hitzak bezala. Hori ere ez da kasualitatea.

Ez dakit, ordea, kasualitatea izango ote zen Durangoko Azokan liburua sinatzeko nengoen tokitik Bernardo Atxaga pasatzea, liburua erosi eta sinadura eskatzea... arratsalde osoan saldu eta sinatu nuen liburu bakarrenetariko bat, bakarra ez esatearren, izango litzatekeena ziur asko.

Venezian ez dago simetriarik

Buru ta zioak Veneziatik itzuli ondoren idatzi nuen. Han, 2009ko irailean, bi urtean behin egiten den artisten eta idazleen bilkurara gonbidatu ninduen hango alkateak, Massimo Cacciari filosofo eta idazleak. Veneziako Unibertsitateko estetika irakaslea izan zen, eta 1993tik hona bi aldiz izan da alkate; saiakera liburu ugari idatzi ditu, eta Hannah Arendt saria eskuratu zuen.

Bertan elkartu ginen gure aldetik estaturik gabeko hizkuntza gutxituen artista eta idazleok, kurduak, euskaldunak, baita irlandarrak ere eta, handik, liburu eleaniztun bat sortu zen K Planet izenekoa.

Italieraz, ingelesez, kurdueraz, euskaraz eta abar argitaraturik, hainbat idazleren testuak biltzen zituen: Joseba Sarrionaindia, Koldo Izagirre, Igor Estankona, Castillo Suarez, Dorleta Urretabizkaia, ni neroni eta Danny Morrison, Gerry Adams, Bobby Sands, Edward Sayd, Dario Fo, Musa Anter, Mahmoud Darwisch, Amin Maalouf, Milan Kundera, Yasar Kemal, Dilawew Zerak, Harold Pinter, Ursola Casagrande eta abarrek osatu genuen alea zeinean, testuez gain, artista bisual kurduen ekarpen interesgarria ere bazetorren kuatrikromian: Azad Nanakeli, Bahar Maleki, Fehmi Balay, Baldin Ahmad, Husyin Isik, Ilter Rezan, Malmime...

Egia esan, haien izenak nola idatzi behar nuen erabakitzeko nahiko lan izan nuen, izan ere Venezian bildutako kurdu haietariko batzuek arabierazko alifatoa erabiltzen zuten (Helim Yusik kurdu-siriarrak, adibidez), beste batzuek gurea bezalako alfabetoa lehenesten zuten (Dilawew Zerak, esaterako), eta gutxiengo batek alfabeto zirilikoa darabil oraindik.

Niretzat ederra izan zen Danny Morrisonekin bildu ahal izana. Dannyk eraman zuen Londresen diputatu izateko Bobby Sands-en aldeko kanpaina hura, gose greban zegoela.

Hautatua izatea lortu zuen Bobbyk, baita bidean bizia utzi ere. Gaelikoz idazten ausartu zen poetaren bozeramailea izan zen Danny eta, horretaz gain, orduan sakabanatuta zegoen prentsa irlandar errepublikarra batzen ahalegindu zen, baita lortu ere.

Laurogeiko hamarkadan kartzelan nengoela (1982an), Bobbyren olerkiak itzultzen aritu ziren Joseba Sarrionandia eta Mitxel Sarasketa, Egun bat nire bizitzan Txalapartak argitaratu zuen 2006an.

Bobby Sandsek komuneko paperean eta uzkian gordetako boligrafo batez idatzi zuen liburu hori borroka eta duintasun testi- gantza erdiragarria da. 1981. urtean egilea bera eta beste bederatzi gizon heriotzara eraman zituen gose greba egin baino lehen, Long Kesh kartzelan zer egoera zegoen erakusten du.

Orriotan, irlandar guda presoek jasan zuten oinazearen kontakizun gupidagabea egiten du Bobbyk.

Kontakizuna, ezin lazgarriagoa, adore eta sinesmen historia bat da finean: gizon-emakume gutxi batzuek inperio oso baten borondatea apurtu zutenekoa.

Nik, berriz, liburu hura baino urte batzuk beranduago (1997an) argitaratu nuen, Dannyrekin batera, El IRA y la paz en Irlanda eta Los conflictos irlandés y vasco. Análisis comparativo, Hondarribiko Hiru argitaletxean.

Kontua da ni, hasieran Belfasten (1993an) eta ondoren Limericken (1994an) egonda ere, ez nuela Dannyrekin egoketo aukerarik izan, eta gure kontaktu guztiak beste lagun batzuen bidez egiten genituen; beraz, Veneziako bilkura gauzatu arte ez nuen buruz buru berarekin elkartzeko betarik izan.

Erdi klandestinitatean genbiltzan garai hartan hanka sartze galanta gertatu zen liburua kaleratu zenean. Hiru argitaletxekoek jaso zuten idazkia egilearen izenik gabe baina, urte hartan (1993), Toni Morrisonek Literatura Nobel saria irabazi zuenez, nahastu egin ziren eta, lehenengo argitalpeneko azalean, Danny agertu be- harrean Toni izena zetorren idatzita. Hori zela-eta azal guztiak zuzendu behar izan zituzten, sasoi hartan egin ohi zen moduan, izenaren gainean banan-banan eta eskuz pegatina bat jarriz, alegia.

Ez da harritzekoa, zeren Hiru argitaletxeak Literatura Nobel saria eskuratu duten idazle batzuk plazaratu ditu gazteleraz, besteak beste gure Veneziako liburu horretan agertu ziren Harold Pinter eta Dario Fo.

Nik, aldiz, gutxitan idatzi ohi dut gazteleraz, baina haietariko bat izan zen Dannyrekin batera kaleratutako Hiru argitaletxearena. Halere, liburu honen aurka, eta zehatzago nire kontra, aritu zen Jon Juaristi Espainiako Saiakera saria eskuratu zuen El bucle melancólico izeneko liburuaren atarikoan (1977an), haren uberan etorri ziren ondoren Koldo San Sebastián eta enparauak, hau da, gazteleraz argitaratutakoaren arabera idazkera eta idazlea deskalifikatzera.

Atariko testu hartan Txillardegi eta biok aipatuz, hau da, erdaraz asko idatzi izan ez dugun euskal idazleok, aurrejuzguak eta topikoak nahastu egiten dituzte, gure mezuaren azala eta mamia gutxiesteko ahalegin betean. Espainiako Saiakera saria merezi zuten, bada.

Veneziatik, dena den, liburu eder horrekin batera, mezu hauxe ekarri nuen argira:

Mendebaldean ohiko bihurtu zaigun angelu zuzenik ezin da uretatik jaio zen hiri errepublikar zahar hartan aurkitu.

Han dena dago okerka bezain etzan eta, halere, horren da eder!

Besteen menpekotasunetik irten nahian, etika eta estetika zuritik at (inoiz ez hobeto esanda...) munduari so egiteko, Malcon X zenak “beltza ederra da” ihardetsi zuen moduan, okerra ederra dela arrapostu beharko genuke guk Venezian egin genuen ekitaldietatik itzultzean.

Edo, beste era batez adierazia, desberdintasuna aldarri, eraiki dezagun eginkizun dauzkagun mundu berriak.

Baina, asaldatuko da baten bat, berdintasuna ez al da modernitateak maite izan duen demokraziaren oinarria?

Honela bada, hau bezalako galdera teoriko bati erantzun dakiokeenez ikuspuntu filosofiko, literario edota historikoen bidez, nahitaez bihurtzen da, orain eta hemen, arazo praktiko eta politiko.

Badirudi Zuzenbidearen tratadisten artean onartua dagoela gizakiaren ikuskera aristotelikoa, zeinak baitio Mendebaldeko pentsamendua eta, hedaduraz, esan liteke pentsamendu politiko garaikidea bere osoan ezaugarritzen duen animalia politikoa dela gizona, gizateriaren ia sinonimoa den erreferentzia ahalmen politiko propioa.

Bestela esanda, gaur politika gizarte alor bezala ulertzen den arren eta, ondorioz, gizona kolektibo sozial jakin bateko partaide bezala kontsideratzen da politiko, ikuskera grekoak ahalmen politikotik eratorrarazten zituen giza sozialtasunaren ezaugarriak.

“Hiritar grekoak” ez zirenak, hots, politikan parte hartzera behartuak ez zeudenak, ez ziren gizonak zentzu aristotelikoan... Ius sanguinisaren erromatar teoriek kontsakratuko zuten juridikoki interpretazio-joera hau eta nasci (jaio) latindar aditza izango zen gobernu sozial (nazionalaren) kudeaketa subiranoan parte hartzeko irizpideak zehazteko erabiliko zena.

Ancien Regime delakoarekiko haustura iraultzaileak ekarri zuen berekin ezker politikoari atxikitako nazionalismoaren kontzeptua. Gizakiaren eskubideen adierazpenak aldarrikatu zuen “subiranotasun oro nazioaren baitan datzala dioen hastapena”. Honela, 1978tik aurrera nazionalismoa izan zen posible egin zuena monarka subiranoarekiko leialtasuna bezala ulertzen zen nazionalitatea kolektibitatearentzat (herriarentzat) subiranotasunaren erreibindikazio politiko bihurtzea.

Antolamendua eta legitimazio politikoa zehazteko orduan identitate identifikatzaile eta erreferentzial modua erkideko gizatiarra eta kulturala nabarmentzeak ekarri zuen berekin XIX. mendeko Europan agertu ziren mugimendu iraultzaile gehienak mugimendu nazionalistak izatea, aldarrikapen konstituzionalei oso hertsiki atxikiak, azaleratzen ari zen gizarte berri horren eskubideak berregituratuz guztien ongia kudeatzeko bermea izango zukeen araudi juridiko berrian oinarritutako politika eraberritua bilatuko zituzten aldarrikapenak (B. Badie, Formes et transformations des communautes politiques, 1985).

Gaurko globalizazio prozesuak, ordea, eraikitako uniformizazio bitalaren ondorio kulturala ez da nazismoak nahi zuen homogeneizatze sozial zorrotza besterik: Gleichschaltunga.

Jose Antonio Primo de Riveraren falangismo espainiarrak alemaniar pentsamendu nazional- sozialistari maileguz hartu zion “unidad de destino en lo universal” hura XX. mende osoaren berezitasun ezaugarritzaileetako bat bilakatu zen eta baita politikoki ezaugarritu zuen nazionalismo atzerakoia ere (Arendt. H., Le systeme totalitaire, 1972).

Ondorioz, bada, XXI. mendea estreinatu duen globalizazioaren ondorioa ezin da izan politika eskuindar eta autoritario horren formulazio berria baino, bertsio inboluzionista eta atzerakoi baten bidez XVIII-XIX mendeetako nazionalismo liberatzailea birdefinituz garatu zena.

Pertenentziazko komunitate linguistiko-afektibo edo kulturala (Gemeinschaft) eta bizitzazko egitura legal eta sozialaren (Gesellschaft) artean dagoen kontraesana jada aztertu zuen behar bezala Ferdinand Töniesek (Communaute et societé, 1944) nazismoa- ren ondorioak ezagutu baino lehenago ere ohartarazteko eskumen ekonomiko-legalak lituzkeen estatuaren inposizioak lekarkeen inboluzio arriskugarriaz, sektore sozial bakarraren onurak soilik bilatuz oinarriko komunitate kulturalaren desagertzea zekarkeelako.

Honela ulertu behar da, beraz, gaur egungo ultraliberalismo hau, antolamendu ekonomiko- sozial posible bakar bezala aurkeztua, balio komunitarioen deuseztatze ahalegin bat gehiago bezala kontsideratu behar dela, Europan nola subiranotasunaren hala XVIII eta XIX. mendeetako iraultzen abiapuntu izan ziren balioak.

Inperialismoa kapitalismoaren fase gorena dela iragarri zuen Leninek eta gaur joera hauen baitan agertzen da, estatu global baterantz doan garapen geraezina bezala, non merkatua, justizia eta politikaren era exekutiboak (bortxa eta/edo esku-hartze armatua) diren gero eta ilunagoak eta kontrolaezinagoak.

Arendtek “autoritarismoen mendea” definitu zuen XX.a (Los origenes del totalitarismo, 1982) eta Ternonek “hiltzailea” bezala (El Estado criminal. Los genocidios del siglo XX, 1982) eta orduantxe agertu zen bertsio iraultzaile bat bai herriaren subiranotasuna eta bai mugimendu sozialak aldarrikatzen zituena, Töniesen ildotik tradizio komunitarioen berrirakurketa egiten zuena eta, azken finean, proposatzen zuen gizartea trinkotzeko sistema zaharrak, eraberrituz, berriro onartu eta sozialki berregituratzea.

Birzikla dezagun estatuaren ideia historikoa. Tratatu klasikoek akademikoki bereizi nahi izan dituzte nazionalismoa eta abertzaletasuna, lehenari irrazionaltasuna, xenofobia, arrazismoa eta bereizkeria eratxikiz eta bigarrenari, aldiz, aurrerapen-balioak, arrazoizkotasuna eta hiritarron trinkotasuna.

Nahiz eta salbuespenak badiren planteamendu honen aurrean politika estatalistek garatzen duten nazionalismo inperialista hain da nabarmena hala nola ura arrainaren begien aurrean eta, aldiz, askapen mugimendu politikoek eragozpen gogorrak izan dituzte nazionalismoa iraultzaile gisa identifikatu ahal izateko (Arieh Yaari, Le defi national: les theories marxistes sur la question nationale..., 1978).

Abertzaletasun estatala inperialismo hutsa den bezalaxe, XXI. mendeko nazionalismoa homogeneizatze globalizatzailearen aurkako identitate komunitarioaren errebindikazioa da, aniztasunaren aldarrikapena.

Dibertsitatearen alde jokatzen du (hizkuntza, biologia, kultura eta abarren aldeko dibertsitatea). Kontzeptu deseroso eta aldaketa sozialaren formulazioa da. Hautabide politikoa (Ulises Moulines C., Manifestu nazionalista, 2008).

Iraultza frantsesaren ondoriozko nazionalismoaren kasuan, Latinoamerika, Afrika eta Asian jatorri oso desberdineko kultura eta herriek ideologia politiko hori bera onartu dute, maiz beren historia propioa eta gizartea berregokituz, menpean zeuzkaten inperialismoari beste alternatiba batekin aurre egiteko.

Gure inguru hurbilenean, Inperio espainiar, britainiar eta otomanoaren sakabanatze historikoa etnia haien inguruetara ari da iristen (etnia gaztelar, ingeles eta turkiarra...), lehenago egitura estatalak berentzat baliatu zituztenak hain zuzen.

Irlandarren, euskaldunen eta kurduen emantzipazio linguistiko eta sozialak sezesioa eta independentzia behar dute beren gizarteak era subiranoan antolatu ahal izateko eta, orain eta hemen, aurrerabide sozialaren eragile giltzarria dira oraindik amaitu gabe dagoen humanizazioaren martxa aurrera eramateko.

P.S. Mancinik nazioa “lurralde, jatorri, ohitura eta hizkuntza- ren bidez elkarrekin bizitzeak eta kontzientzia sozialak eratutako gizonen gizarte natural” bezala definitu zuen (Sobre la nacionalidad, 1985) eta definizio honek nazionalitatea zehazteko Gizarte Zientziek erabilitako ezaugarriei elementu subjektibo bat erantsi zien, hau da, kontzientzia nazionala.

Honela, bere baitan sentimendu erreferentzial eta identitario hori bereganatzen duen herria, kultura, etnia edo talde soziala bilakatzen da, hain zuzen ere, eskubideen subjektu, eta beraz, lurraldez Estatu diferentziatu bihurtzeko eskubidea atxikitzen zaio.

Ildo juridiko-politiko honetan, bada, nekez ahal liteke nazionalista izatea sezesionismoa posible izatea onartu gabe, zeren eta edozein herrik ezin baitu bere buruaz libreki baliatu bortxaturik daukan estatuaz aske izatea galarazten bazaio.

Gaur agian inoiz baino areago ari da ius cogens (eskubide hertsagarria) via plebiszitu bakezko soluzioa eragozten hainbat kasutan non herriek politikoki, errebindikazio nazionalisten bidez, beren buruaz baliatzeko eskubidea planteatzen duten (Michaud, Droit a l’autodetermination eta pouvoir politique, 1980)

Egoera honetan, bada, orain eta hemen, internazionalismoa pentsaezina da, ez bada abiatzen nazionalismotik (Michel Cahen, L’inter-nationalisme contre la mondialisation, 2001).

Honela bada, esan bezala, politikaren jatorri grekoaren kontzeptutik abiatuz, ondorioztatu behar genuke globalizazioari gaurko ardatzetan aurre egiteko era iraultzailea nazionalismo independentista litzatekeela soilik.

Venezian ez zen ezer bukatu, zerbait berria bezain diferentea hasi baizik.

Idazlanak eta idazleen lanak

Tere Irastortzaren tokia betetzeko aukeratu ninduten Gasteizen, 2016an. Halaxe erabaki zuten Euskal Idazleen Elkarteko bazkideek, apirilaren 21ean Gasteizen antolaturiko Batzar Orokorrean.

Hurrengo lau urteetarako lehendakari bihurtu nintzen eta, Zuzendaritza Batzordeko karguak berritu ondoren, Arantxa Urretabizkaia, Joxe Miel Bidador eta Juan Ramon Makuso aukeratu zituzten zuzendaritza kide. Nik Arantxari eskaini nion lehendakaria izatea baina ez zuen onartu nahi izan eta gurekin jarraitu zuen, lehendakariorde gisa, beste urtebete.

Nire jardunaren balantzea eginez eta lortutako emaitzen artean, nire ustez behintzat, hauxe nabarmenduko nuke: euskal idazleen “kontzientzia profesional gero eta handiagoa” egin zela gure lanari esker. Izan ere, idazleen konpromisoa ez baita soilik bere idazkuntzarekiko duena, baizik eta baita bere lan eremuko baldintzen hobekuntzarekin duen gizarte konpromisoa ere. XX. mendeko bukaerara arte, oro har, euskal idazlea gizona izan ohi zen, erlijio munduan ibilitakoa... nahiz eta profila ez da beti hori izan: adibidez, 1983an Euskal Idazleen Elkartea sortzearen urtearen aurretik, idazle elkartea eratzeko beste saio batzuk egin ziren: 1968an Ermuan; 1955ean Donostian, Alfontso Irigoienen eskutik; eta gerra ondoren eta gerra garaian ere bai, Jokin Zaitegi eta Andima Ibiñagabeitiarekin.

Orduko euskal idazlearen estereotipoak ez zeukan zerikusirik duela urte gutxi arte ezagutu genuenarekin, eta are gutxiago gaur egungoarekin.

Baina, zertan aldatu dira EIEren helburuak azken mende erdi honetan zehar?

Hasteko, EIE ez da inoiz herri elkartea izan, elkarte profesionala baizik. Liburugintzan eta irakurzaletasunean eragiteko asmoarekin sortu zen, eta bide horrexeri jarraitu diogu beti.

Euskara literarioa finkatu eta honen erabilera zabaldu ondoren, hausnarketa egiteko unea iritsi zitzaigun: euskarriak goitik behera aldatzen ari dira, liburu tiradak gero eta txikiagoak dira, euskaraz idazten dutenak gero eta aniztunagoak dira, eta soziolinguistikoki gero eta garrantzi handiagoa daukate era guztietako testugileek, sareetakoak, kazetariak eta testuliburuen egileak barne; baina hori guztia ez da behar bezala egituratu oraindik.

Nik uste dut, beraz, idazleen ikuspegitik, orain arteko lorpenik handiena idazlearen kontzientzia zabaltzea izan dela.

Gure ofizioa praktikan eta jardunean ikasten denez, ezinbestekoa da nolabaiteko militantismo edo zaletasuna izatea, baina, zorionez, gero eta kontzientzia profesional handiagoa dago.

Egia da literaturaren testuingurua ere goitik behera aldatu dela; 1980ko garaian oso garrantzitsutzat jotzen zen gure literaturarako Shakespeare, Kafka eta mota desberdinetako kanpoko egileak euskaraz izatea, baina orain gurea kanpora ateratzea ere bada xedea, Koldo Mitxelenak Gure arbaso zaharren baratza artikuluan idatzi zuenaren haritik.

Halere, bideragarriago suertatu zaigu kontaktuak eta itzulpenak Georgiarekin, Esloveniarekin, Finlandiarekin eta urrutiko kulturekin egitea, Espainiarekin eta Frantziarekin baino.

Baina orain euskal literatura prestatuta dago globalizazioaren erronkei aurre egiteko. Erdi Aroan, idazketa zabaltzen hasi zenean, euskara ez zegoen prestatuta ezer idazteko.

Ondoren, Guttenbergen garaian, protestantismoaren bidez testuak itzultzen hasi zirenean, hortxe ageri zitzaigun Leizarraga ozta- ozta, eta modernitatearen garaian Azkoitiko Zaldunak ditugu, baina euskarak ez zuen gauza handirik lortu, El borracho burlado eta beste bizpahiru gauza kenduta. Eta horrela ibili gara Internet eta globalizazioa iritsi arte.

Historian lehen aldiz, masa kritiko minimo batekin, behar bezalako teknologia ezaguerarekin eta euskara batu literario eta finkatu batekin, gure hizkuntza garaiz eta pronto iritsi da halako erronka teknologiko bati aurre egiteko.

Egun, euskarazko Wikipedia mundu mailako berrogeigarrena da, euskarak baino hiztun askoz gehiago dauzkaten beste hizkuntzen aurretik.

Baina, beti bezala, ondo bidean emandako urratsak euskal gizarteari zor dizkiogu, euskaldun militanteei eta kontzientzia linguistikoa daukatenei esker egin dugu aurrera arlo horretan, Euskal Herriko erakunde ezberdinek ezer gutxi egin duten bitartean, eta zer esan literaturaren arloaz, non Armiarma edo Booktegi bezalako egitasmoak, funtsean, lan militanteak diren (pribatuak), edota UEUk euskal unibertsitatea online zabaltzeko ahaleginak behin eta berriro zapuztuta geratu behar izana, zeinak erakundeetan ez duen behar bezalako arreta piztu eta, bideratzeko aukera izan denean, funtzionarioen korporatibismoak egitasmo horren aurka erabilitako amarruek galarazi duten aurrera joateko aukera denon kalterako.

Honetan ere publikoaren eta pribatuaren arteko ustezko kontraesanak atzeratu du arlo honetan funtsezkoak diren proposamen eta mundu digitalerako egokitzapenak, eta, aurrera egin bada, berriro diot, euskal hiztun kontzienteen ahaleginari esker suertatu da.

Baina globalizazioak dakarren literaturen arteko lehiakortasuna ezberdina da.

Une honetan, oso fenomeno interesgarriak dira literaturan herri baltikoak eta Eskandinaviakoak. Norvegiak, adibidez, Euskal Herriaren antzeko biztanleria dauka, eta, bi estandar literario dituen arren, izugarri zabaltzen ari da munduan barna.

Are nabarmenagoa da Japoniaren kasua. Duela 50 urte, 20 dialekto baino gehiago erabiltzen zituzten, eta geroztik hizkuntza estandarizatu eta mundu osora hedatu da.

Gurean ere estandarizazioa lortu da eta kalitatezko gauzak egiten ari dira. Horren froga dira Eider Rodriguez, Sarrionaindia, Atxaga, Kirmen Uribe edo Mariasun Landa, euskal literaturaren nazioarteko erreferentzia bihurtu direnak.

Halere, euskal irakurlea lehen baino aniztunagoa da, dudarik gabe. Historikoki euskara batua sortu zenetik pasatu diren urteak ez dira ezer, eta askotan ez gara konturatzen horren denbora laburrean egin dugun bidearen luzeaz.

Egun, denetariko literatur lanak aurki daitezke euskaraz, gay literatura, erotikoa, umorezkoa, dibulgazioa eta feminista barne. Ramon Saizarbitoriak zioenez, hizkuntza handiagoetan askoz ere gehiago begiratzen diote merkatuari, baina gurean sortzaileek garrantzi gehiago ematen diote kalitateari.

Dena den EIEren etorkizuneko erronkak hor daude. Elkartea birdefinitu behar da testugile desberdinen aterpe izan dadin.

Arlo sindikalean, hitzarmen berri bat lortu behar dugu edizio kontratuak eta sektoreko lan baldintzak eguneratzeko. Eta, azkenik, lan gehiago egin behar dugu irakaskuntza formalean eta ez formalean, literaturak sentimenduzko heziketan daukan betekizuna sustatzearren.

Euskal Idazleen Elkarteak ez ditu bere baitan idazle soilak biltzen, euskal idazleak baizik. Hau da, hastapenetako elkartze saiakeretatik hasita, euskaraz idazten dutenen kezkei nahiz beharrei erantzun nahi izan die EIEk.

Ildo honetatik, EIE bera eratu aurretik, gainerako beste aurre- tiko bileretan ere (1968ko Ermuko zina kasu...) euskal herritarren artean beren idazkietan euskara erabiltzen dutenak elkartu nahi izan dira.

Horretan, Joxe Manuel Odriozolaren saiakera egileak horren zorrotz salatzen duen euskal hitzaren erabilera lauso bezain bidegabeari muzin eginez (2008), EIEk euskaraz idazten dutenak baino ez ditu biltzen berean.

Honetaz argi azaltzen zuen Joxemiel Bidadorrek EIEren funtsa:

“Euskal Idazleen Elkartea euskal idazle oro sustengatzeko bokazioaz jaio eta garatu izan da. Beharra ez da txikia, baina, premiak bultzaturik, bagoaz, gure neurri apalean, historiak utzitako jaraunspen betegabe horri erantzun nahian” (2009).

Dena den, EIErena ez da jardun honetako lehena izan, euskal idazleek beren behar eta kezkei aurre egin ahal izateko zerbait lagungarri sortzearen asmoa zaharra baita.

Euskara batuaren historian, adibidez, famatua izan zen Hendaiako Bilkura, 1901eko irailaren 16an, Fédération Littéraire Basque sortu zelarik, Campion eta Aranaren gidaritzapean, zeinean ikusarazten zen euskaraz idazten zutenen arazoei aurre egiteko, EIErekin alderatuta arazo berberak edo oso antzekoak izateagatik behintzat, elkartzea zela biderik pragmatikoena.

Torrealdai zenak 1977an Euskal idazleak gaur argitaratu zuenean EIE sortu gabe zegoen, baina liburugintzan aditua den soziologoak “talde lanaren premia” honela aldarrikatu zuen:

“Idazle diren aldetik, profesionalki antolatu gabe daudela esan dezakegu.”

Zenbait urte lehenago Ermuko zina gauzatu zen, eta bertan, Gerediaga Elkartea aitzindari, 1968ko ekainaren 28tik 30era bitartean eginiko biltzarrean Idazleen Alkartea sortu zen, “idazle guztiok baturik, euskera literarioaren batasunaren alde”. Hurrengo urtean, 1969ko irailaren 6an, Baionako Euskal Idazkaritzan biltzarra ospatu zuen EIEren aurrekari horrek, non Aresti eta Txillardegiz gain Torrealdai bera agertu zen, idazkari moduan.

Hala eta guztiz ere, haiek hizkuntzaren helbururako saiakera izan ziren gehiago gremio helburu pragmatikoak baino, eta, euskara batua indarrean jartzeaz batera, aipatu elkartea ahulduz joan zen.

Hurrengo ahalegina 1978koa dugu. Hartantxe, Durangoko Azokaren itzalean, idazle batzuk bildu ziren betiko ideia hura martxan ezartzeko, baina helburua ez zen gauzatuko 1982ra arte. Urte hartan, uztailean, Anjel Lertxundi, Xabier Gereño eta Joxe Mari Velez de Mendizabal elkarturik, EIE juridikoki sortu zuten, 1983ko otsailaren 28an, Lertxundi bera lehendakari zela.

Hasieran EIEren bazkideak 93 ziren. Orduko lehendakariaren hitzetan:

“[...] euskal idazleen arteko harremanak lantzeko eta idazleen beharrak asetzen saiatzeko”.

Orduan sorturiko Elkarteak gaur egun hirurehundik gora bazkide ditu, eta bere xedeak honako hauek dira:

“Euskal idazleen eskubide profesional eta moralak defendatzea. Euskalgintzaren eragile aktibo eta eraginkorra izatea. Euskal literatura zabaltzea Euskal Herri osoan zein atzerrian. Idazleen lanaren proiekzio soziala bideratzea.”

Joxemiel Bidador zuzendaritzakideak eta historialariak lau arotan sailkatu zuen orain arteko EIEren ibilbidea. Hasieratik 1990era bitartean lehena, legeztatze eta kokatze aro gisa izendaturik. Garai horrek bi lehendakari ezagutu zituen: Anjel Lertxundi lehenbizikoa eta, 1985. urteaz geroztik, Joxe Mari Velez de Mendizabal. Helburu nagusia honela definitu zuten:

“oinarriak eta xedeak finkatzea eta xede horiei zegozkien egitasmoak gorpuztea: euskal liburuaren legetasmoa Eusko Jaurlaritzan aurkeztea eta, horren ildo berean, idazleen eskubideen defentsarako oinarriak finkatzea eta aholkularitza juridikoa eskaintzea”.

Lertxundik, bere aldetik, horrenbesteko urteko tarteak ematen duen eskarmentutik, honakoa uste zuen:

“Hainbat sektore erregularizatzea garrantzitsutzat eman zen. Argitaletxeek, sorrera garai hartan, era prekarioan lan egin behar zuten, esparru literarioak ahazten zituztelarik. Eragozpen handiak ziren eta finantza arazoak. Idazleak guztiz modu boluntarioan egiten zuen lan. Idazleok babesa nahi genuen, gure hitza eta lekua izatea”

Joxe Mari Velez de Mendizabalek, berriz, arlo profesionalari nahiz hizkuntza arazoei kasu eginez, horrela ikusten zituen hasierako ahalegin haiek:

“Prozesua luzea izan zen, kontuan izan 1968an perfilatu zen hizkuntzaren normalizazioan idazleok lagundu behar genuela eta eskubide profesionalak defendatu”.

Aro honetan, gerra osteko Galeusca literatur jardunaldiak hasi ziren, 1985ean eta Bartzelonan. Euskal Herrian eginiko lehen Galeusca 1986an egin zen, Donostian, eta haren ondoren hiru urtez behin ospatuz joan izan da orain dela gutxi arte: Bilbon, Lekeition, Gernikan, Gasteizen, Iruñean, Miarritzen...

Bigarren aroa, beti Bidadorren proposamenari bide emanez, 1990etik 1996rakoa izan zen, “corpus literarioaren garai” gisa definiturik. EIEk literatura bera hartu bide zuen helburutzat eta, horri jarraituz, Hegats literatura aldizkaria eta Euskal Idazleen Katalogoa sortu zituen. Elkarteak idazleen prestakuntzari ekin zion, gidoi ikastaroa, literatur sarien jarraipena, edo Idazleak Ikastetxeetan deritzon egitasmoak bideratzeari, adibidez.

Aro honen bukaeran “irabazi asmorik gabeko” elkarte bilakatu zen EIE, ia 170 bazkide bilduz; bazkidetu ahal izateko, bestalde, lau baldintza hauetako bat bete behar zen, gutxienez: liburu baten egile izatea, liburu oso baten euskaratzaile izatea, berrogeita hamar artikulu euskaraz argitaratuak izatea edo Elkarteko Batzar Nagusiak ohorezko kide izendatzea.

Bigarren aro honetan ere bi lehendakari izan zituen EIEk: Patri Urkizu eta, 1993tik aurrera, Joxerra Gartzia. Azken honek Elkartearen zereginari horrela zeritzon:

“Gutxi irakurtzen da baina prestigioa dauka kulturak, gure agintariei galdetu beharko diegu zenbat axola zaien kultura. Elkarteak ez du bakarrik sindikatu modura jokatu behar, kulturgintzaren eraikuntzan eragile aktiboa beharko luke izan”.

Hirugarren aroan Andolin Eguzkitza izan zen lehendakari, 1997tik 2001era. “Gizarteratze aroa” litzateke Bidadorren hitzetan, nahiz eta, sailkapen honetarako, hark Edorta Jimenezen iturria aipatzen duen. Andolinek, Euskal Idazleen Elkarteko lehendakari izan zen bost urteetan, ahalegin berezia egin zuen idazle guztien arteko batasuna indartzeko, eta behin eta berriz aldarrikatu zuen idazleari merezi duen estatusa aitortu behar zitzaiola:

“Euskal idazleak, salbuespenak salbuespen, ez dauka presentziarik euskal gizartean. Eta idazlearen presentzia publiko horren faltak gurpil zoroa apurtzeko ahalbide guztiak mozten ditu. Ezezaguna denez, euskal idazleak ez baitu euskal merkatuan behar beste saltzen literaturaz bizi ahal izateko, ez zaizkio obrak erdaretara itzultzen eta sendotasun ekonomikoaren bideak irekitzen”.

Baina ildo beretik zioen euskal idazleak ez duela sinesten oraindik euskaldun eta idazle izatea posible denik:

“Idazle kontzientzia falta zaio, oro har, idazleari, hori da nire analisia. Beharbada, benetan beren burua idazle gisa ikusi zuten lehenak Mirande eta Aresti izan ziren eta, ondoren, 1960ko hamarkadaren bukaera aldera idazten hasi zirenak”.

Hortik aurrera “kontuak aurrera” egin duelakoan zegoen, eta, horren adibide, lehendakari zela parte hartu zuen azken Galeusca, Lekeitiokoa: Idazle euskaldun asko hurbildu ziren bertara, eta gehienak gazteak. Hori seinale ona zen. Jakin-en argitara emandako artikuluak aipatu gabe ezin utzi, eta horien artetik bereziki bat, 127. zenbakikoa:

“Idazleen Elkartearen ikuspegitik hiru gertakari aipatu gura nituzke: Elkartearen plan estrategikoa, lehendakariordearen izendapena eta Eusko Jaurlaritzarekin izenpeturiko ituna”.

Aurretik, ordea, honakoa izkiriatu zuen:

“Hor betidanik, mundura sortu ginenetik bai behintzat, betiko uste genuen gizaldia desagertu da behingoz. Beste berba zorrotzago bat zuk erabiliko banitu bizitzaren erdira heldu naizela esan beharko nuke, eta hodeiertzera heltzeko neure tartea halandaze gero eta laburragotuz doala. Eta esperantzak? Bat bai behintzat, oraindik ere bizi gara, eta gainera ez edozelan”.

Garai horretan hiru ildo nagusi landu zituen elkarteak: Idazleekin solasean egitasmoa, EIEren ahaleginak Euskal Herri osora zabaltzea, Ipar Euskal Herria eta Nafarroa barne, eta kultur erakundeekin biltzea eta erakunde instituzionalekin harremanak lantzea.

Urte hauetan, 1997an zehazki, Joanmari Torrealdairen Euskal kultura gaur kaleratu zen, liburuaren munduari buruzko liburu mardula, eta bertan EIEri buruzko gogoeta azaldu zuen soziologoak EIE elkarteaz idazleei galdetuta:

“[...] harritu eta guzti egiten da bat idazleek zein positiboki baloratzen duten EIE ikusita; % 53 dira diotenak ona edo oso ona dela EIEren lana”.

Hiru garai horien ondoren, EIEk egitasmo handi bati ekin zion 2001-2004 bitartean, Tere Irastortzaren lehendakaritzapean: Plan Estrategikoari. EIErentzat geroari buruz begiratzeko modua izan zen. Begirada luzatu eta geroa, ahal izan zen bezala behintzat, finkatzeko.

Edorta Jimenezek nahiz Bidadorrek zehazturiko lau aroei Komunikazio Planaren garaiak jarraitu zien, baina Elkartearen barne arazoek ere ezaugarritu zuten aro hau. Ordukoa izan zen Elkartea hainbat kidek utzi izana.

Baina horrelakoak bizilege direnez, aipatzearekin aski delakoan nago. Nire aroa, berriz, duela hamabost urtekoa, berrabiatzekoa izan zitekeen, baina geroak esan zigun egiturazko arazoek berdin segituko zutela.

Denbora aurrera doa, nahiz eta askotan konturatu ez. Horren seinale da EIEn lehenengoetako bazkide izan ziren asko hilda egotea: Federiko Krutwig, Juan San Martin, Agustin Zubikarai, Lurdes Iriondo, Joan Mari Lekuona, Bitoriano Gandiaga, Martin Ugalde, Txillardegi, Piarres Xarriton, Joanmari Torrealdai bera ... 1982an sortu zenetik lan handia egin du EIEk. Orain argazki zaharrak begiratzen hasi, eta ederra da garai hartan elkartearen sorreran parte hartu zuten idazleak oraindik bileretan-eta ikustea.

Imajina dezakegu zenbat batzar, zenbat buruhauste, zenbat komeria... idazleen elkartea osatzeko. Hori guztia gogoan, bildu zen 2008ko urteko bazkideen batzarra Durangon, martxoaren 15ean, eta Durangoko zina izenburua zeraman agiria irakurri genuen Anjel Lertxundik, Joxerra Gartziak, Joxe Mari Velez de Mendizabalek eta neronek, Batzar Orokorraren barnean egindako prentsaurrekoan.

Bestalde, Jose Luis Alvarez Enparantza Txillardegik eta Piarres Xarritonek merezitako omenaldia jaso zuten, 25. urteurrenaren karira. Jean Luis Davantek eta Markos Zapiainek haien omenezko testuak irakurri zituzten, Durangoko Plateruenean egindako bazkariaren ostean.

Txillardegik ezin izan zuen jaso, osasun arazoak zirela medio, EIEk oparitutako euskara batuaren gaineko Baionako adierazpena- ren oroigarri, eta Davanten emazteak hartu zuen haren ordez. Txillardegi hain sakonki hunkitzen zuen Unibertsoaren azkengabetasun itzelaz jabetzeko aurreneko urratsak Kopernikar iraultzak emanarazi zizkigun. Iraultza horren adierazpen metafisikoa Amsterdamen ondu zuen Descartesek.

Gure iritzi eta sineste asko (errukiaren onura, abertzaletasuna, berdintasun ekonomikoaren egokitasuna...) sendi giroak sarrarazi dizkigu gogo-bihotzetan, edo koadrilak, hedabideek, adierazi zuen Txillardegiri idatzitako gorazarrean Markos Zapiainek.

Durangoko zinak, berriz, honakoa zioen Ermuan, duela berrogei urte, Idazleen Elkartea zenak aldarrikatutakoa: “Idazle guztiak baturik, euskara literarioaren batasunaren alde lan egin dezagun” berritu nahi dugu orain eta hemen gure Euskal Idazleen Elkartearen zilar ezteien karira.

Anjel Lertxundik eta Joxe Mari Velez de Mendizabalek 1983ko otsailaren 28an legeztatutako elkartean bazkidegoa gorantz doa, zenbakietan nahiz parte hartzean eta, honezkero, idazle izatearen kontzientzia iratzarri egin da euskal testugileen artean.

Euskal Kulturan, urteen poderioz etorritako urtemugei (Euskal Herriko Unibertsitatea, Udako Euskal Unibertsitatea, Euskara Normaltzeko legeria, EITB eta abar...) segida eman zien gureak horretan eta, ospakizunez gain, gure jardunaz bilana egiteko probestu nahi genuen.

Hau da, gure elkarteak bere historian zehar pairatu behar izan dituen ezinbesteko gorabeherak gainditurik, gero eta eraginkorragoa izateko hartutako deliberoa dugu, agian, lorpen handiena.

Legeztatu eta gizarteratu ondoren, abagune honetan eduki ditugun erronkei erantzuteko gure eguneroko lanak hasi ginen berrantolatzen eta, ondo bidean, azpiegiturak, funtzionatzeko erak eta giza baliabideak egokiturik, kultura arloan gertatzen ari zen iraultzari behar beste ihardesteko gai izango ginelakoan geunden.

Horretarako, orain arte behintzat, gure elkarteak euskal idazketa sustatzeko erakunde publikoen aldetik funtsezko laguntzak lortu bazituen ere, haiek handitzen eta fintzen ibili beharko genuen genioen, baina kasu!, kultura ezin da inoren morroi izan eta, beraz, haien laguntzaz gain, gure arloko premiei erantzuteko prestatu beharra zegoela elkartea. “Euskal idazleen eskubide moral eta profesionalak defendatzeko” sortu zen Elkartea eta orain, ahalegin hura bideratzeko, idazlearen kontratu mota berri baten eredua lantzen lagundu nahi genuen Europako esparru berrira egokitu bitartean.

Asko falta zaigu oraindik benetako idazle giroa lortzeko. Elkarren arteko ezaguera eskasa gainditzeko premia badago eta berrikuntzak behar ditu elkarteak, baina, ustez, bazkidegoa garaiz eta ongi iritsi da hona, hobetzeko asko eduki arren.

Badakigu, jakin ere, liburuak irakurle asko galdu dituela urte hauetan eta irakurle berriak bereganatzen, aldiz, ez dela asmatu. Gure arloko funtsezko erronka, beraz, irakurzaletasunaz behar bezalako hausnarketa egitea eta, horren arabera, estrategia berriak bideratzen laguntzea litzateke.

Aipatutako ekimena ardatz, azken urteotan euskal kulturan estrategikoki birkokatzeko aukera bideratu ahal izatea izan zen, bada, gure helburua. Ez da erraza izan baina merezi izan du.

Ardatz diren helburuez gain, hots, batetik, euskal idazlea babestea dagozkion eskubide profesionalen aldetik; eta, bestetik, irakurzaletasuna sustatzea, egun, berriz, bi helburu nagusi horiei begira jarraitu du programak-eta antolatzen, aintzat hartuta programa horiek etengabeko berrikuntzak behar dituztela bazkideen eta, oro har, gizarte osoaren nahiak eta beharrizanak aseko badira.

Bazkideak dira EIEri balioa ematen diotenak, neurri handi batean haien bitartez eskaintzen diolako elkarteak gizarte osoari literaturaz gozatzeko aukera.

Hala ere, bi xede horiez gain baditu EIEk beste batzuk, 2001. urtean egindako hausnarketaren ondorioz sortutakoak. Plan Estrategikoa jarri zuten abian orduko arduradunek, besteak beste, elkartearen helburuak zabaltzeko aukera eman zuena: idazleak batzea eta kideen parte hartzea sendotzea, euskalgintzako eragile izatea eta euskal literaturan erreferente izatea, adibidez.

Helburu horiek lortzeko ezinbestekoa da, ordea, barne antolaketa eraginkorra lortzea; horretan saiatu nintzen.

Egonkortasuna lortu nahian, hain zuzen ere, baliabide guztiak Donostiako egoitzan bilduz ahalik eta prestutasun handiena erdiestea izan da helburua. Esate baterako, antolaturiko Lihuriko Egunak —Galeuscaren parekoa Iparraldean—, edo Donostiako Poesia Egunen ekimen berreskuratua, 1993an Donostian eta 1994an Durangon arrakastatsu egin ostean, 2007an Donostian berriro ospatzen hasi ginen, eta aurrerantzean egitasmo horrekin segitzeko asmoa dago.

Lihuriko Egunak, esaterako, Bardozen iragan ziren 2008an, eta hiru egunetan frantses errepublikako hizkuntza gutxituen literaturei tokia eman nahi izan zitzaien.

Aspaldiko egitasmoa izanik, azkenean gauzatzea lortu zen. Baina, estatu frantsesean lanean ari ziren hizkuntza gutxituetako idazleak biltzea erronka handia zenez, oztopo asko alboratu behar izan zen horretarako.

Izan ere, estatu frantsesean, frantsesak eremu oso zabala okupatzen duenez, hizkuntza asko bizi dira esparru horretan inolako babes legalik gabe, frantses konstituzioaren bigarren artikuluak Frantziaren hizkuntza ofizial bakarra frantsesa dela dioelako.

Europako hizkuntza gutxituen kartaren alde frantses parlamentuan eginak izan diren urrats guztiak praktikan baztertuak izan dira aplikatzerakoan.

Lihuriko Egunetan beste helburu bat zegoen. Partaidegai guztiak errealitate horren jakinean zeuden, eta beraz, egin nahi zitzaien proposamena beste eremu batekoa zen, literaturari toki bat irekitzea zen helburua.

Euskal Idazleen Elkartetik, Ipar Euskal Herrian bultzatu nahi zen lan ildoaren barnean, lehentasun gisa, literaturen arteko elkartzea zen.

Horretarako, Baionan talde bat biltzea erabaki zen. Bildu zen taldean frantses errepublikako beste hizkuntzetako idazleekin urteetan harremanetan ibilitako idazleak zeuden, eta haiei esker helbide zerrenda osatua zegoen mahai gainean.

Arazoak gaindituta 2008. Lihuriko Egunak antolatu zuen EIEk lehendabizikoz urtarrilean. Frantses errepublikako hizkuntza gutxituen literaturei tokia eman nahi izan zitzaien.

Lehenik azpiegitura, hau da, nola proposatu elkarlan bat baldintza egokietan, dirurik ez dagoelarik? Euskararen Erakunde Publikoarengana eta Euskal Kultur Erakundearengana jo zen, EIEren baliabide ekonomikoei laguntzeko. Dirulaguntza lortu, prestaketari lotu eta aurrera.

Ezin ziren eremu guztiak hunkitu, hizkuntza gutxitu asko daudelako, baina geografikoki hurbilenak direnak gomitatuak izan ziren.

Hala eta guztiz ere, esperantza galdu dugu, honezkero, ondoko urteetan biltzar zabalago baten antolatzeko, urruneko uharteetakoak eta guzti gauzatzeko. Bretainiatik, Alsaziatik, Ipar Kataluniatik, Kortsikatik eta Okzitaniatik baietzak eskuratu ziren orduan, idazleak prest zeuden guregana etortzeko.

Non antolatu? Nork egingo zigun harrera adoretsua? Bardozetik etorri zitzaigun proposamena eta laguntzaren eskaintza. Bertako dantza taldeak, txotxongilo taldeak eta auzapezak mintegietarako gelak eskaintzen zizkiguten, harrera ofiziala egiteaz gain.

Pixkanaka, urratsez urrats aitzina joan zen, eta euskal idazleek parte hartzeko gomitak igorri ziren. Hiru egunez, hogeita bost partaide izan ziren, kazetari, poeta, kontalari, bertsolari, denak idazleak.

Lehen goizean elkarren ezagutza egin genuen, bakoitzak bere mundua ekarri zuen mahaiaren ingurura. Emozio handiko unea izan zen, egoera ez baita oso alaia zoko guztietan. Bakoitzak ekarri zituen bere bizipenak eta pozak.

Euskaldunongandik hain hurbil diren beste idazle hauek hobeki ezagutzeko aukera izan genuen, eta haiek, berriz, gure ezagutza egin zuten. Ez baita erraza idazle handien erresuman idazle txikien egoera. Okzitaniarrak indartsu etorri ziren, proiektuz beteak; katalanek Hego Kataluniako laguntza aipatu zuten; Bretainiakoak haserre, Frantziak ez baitu inongo urratsik egiten hizkuntza gutxituetan sortzen denarekiko. Eta proiektuak aipatu ziren, itzulpenak, webgune bat, informazio trukatzeak, hori guztia martxan ematekoa zen, laguntza eskertua izan zen.

Aldarrikapen bateratua idatzi zen hiru egun horietan gertatu zena plazaratzeko eta munduari Frantziak ezagutzen ez dituen literaturek bizirik dirautela eta bide luze bat irekitzen ari direla adierazteko.

Ondoko elkarretaratzearen antolatzeko okzitaniarrek proposatu zuten beren burua, denok lan horretan jarraitzeko nahia erakutsi baikenuen.

Beraz, gurearen ondoren hitzordua Besiersen izango zelakoan geunden, baina alferrik zeren egun haiek ez baitziren oraindik gauzatu ere egin.

Elkartze historikoa izan zen, lehen urratsa egina izan zen hiz- kuntza gutxituen indartzearen helburua daukana.

Hegoaldean, aldiz, Galeuscak ere, bere hogeita bosgarren urteurrena ospatzearekin batera, legezko izaera bateratua eman nahi izan genion geure buruari, 2008ko ekainaren hamabostean Pobleteko monastegian. Horrela, Euskal Idazleen Elkarteak (EIE), Galiziar Idazleen Elkarteak (AELG) eta Kataluniar Idazleen Elkarteak (AELC) Galeusca Idazleen Elkarteen Federazioa sortzea deliberatu genuenez, nortasun eta erabateko gaitasun juridikoa izango zuen handik aurrera kataluniar, galiziar eta euskal idazleak ordezkatzeko, sustatzeko eta defendatzeko; bazkide dituenen ekintzak koordinatzeko, eskubide profesionalen defentsan eraginkortasun handiagoa izateko, modu bateratuan aritzeko, maila autonomikoan zein europarrean, administrazio publikoko erakundeen nahiz erakunde pribatuen aurrean, normaltasuna bultzatzeko literaturan, adierazpen eta euskarri desberdinetan, idazlearen lanbidean, eta aipatutako hizkuntzen erabilera sozialean edota sorkuntzan sustapen politikoak eragiteko, loturak bultzatzeko idazleen interesak ordezkatzen zituzten federazio edo el- karteekin, eta baita literatur ekoizpena bere arlo guztietan zabaltzeko eta baita komunikatzea ahalbidetzen zuten enpresa edo agenteen federazio eta elkarteekin harremanetan jartzeko ere.

Federazio honi esker, bada, hiru elkarteak ordezkatuta egongo ziren estatuko nahiz Europako edozein erakunderen aurrean, publikoa nahiz pribatua izan.

Honek ahalbidetuko zuen, adibidez, Espainiako Kultura Ministerioaren aurrean hiru elkarteak ordezkatuko dituen mintzakide bakar bat izatea, nortasun juridiko bakarra izatea eta alderdi juridikoan erabateko gaitasuna duen erakundea izatea (hitzarmenak sinatzeko, dirulaguntzak jasotzeko, idazleen lanbideari buruzko arauak negoziatzeko etab. ).

Aipatutako helburu horietarako, honako jarduerak egingo zituen federazioak: alde batetik, hizkuntza ezberdinetan eta genero eta euskarri desberdinetan egindako literatur ekoizpena zabaltzea eta sustatzea.

Bestetik, gai profesionalei buruzko ikerketa eta heziketa programak garatzea eta azterketa monografikoak enkargatzea.

Honetaz gain, biltzarrak, mintegiak, ikastaroak, erakusketak eta beste jarduera kolektibo batzuk antolatzea.

Eta azkenik, agiriak, azterlanak eta zabalkuntza lanak argitaratzea, eta erakunde publiko nahiz pribatuetan parte hartzea. Beraz, federazio honek erabateko nortasuna eman zion ordura arte batzar “informala” zen Galeuscari.

Abiatzen zen unetik bertatik ordezkaritza eman zitzaien osatzen zuten elkarteei, nork bere burujabetzarik galdu gabe, eta ordura arte heldu ezin ziren erakundeetara iristea erraztu zielakoan geunden.

Aldi berean, lagungarri izango zen informazioa eskuratzeko, jarduera bateratuak bultzatzeko eta, oro har, sinetsirik geunden baliagarria izango zela kudeaketa ekonomiko zein administratiborako.

Laurogeita hamabost urte badira Espainiako estaturik gabeko hiru nazioek “Itun Hirukoitza” Katalunian iragarri zutenetik. Izan ere, duela laurogeita hamabost urte, Espainiako Errepublikak gazteleraz besteko kulturei eskaini zien begirune urriaz eskarmentaturik, Galeusca izena eman zion Telesforo Monzonek galego, katalan nahiz euskaldunon berariazko elkartzeari, uda hartan Galiziako Santiagon partaide guztiek onartu eta sinatutako izendapenari.

Bi urte geroago, eta Eduardo Pondal poeta galegoaren jaiotzatik ehungarren urteurrenaren karira, Lauaxetak aipatu hiru hizkuntzetako idazleon arteko elkarlanerako deia zabaldu zuen.

Franco hil ondoren, hiru kulturetako idazleak Pobleteko Galeusca berreskuratuan berriro biltzen hasi zirenetik mende laurdena baino gehiago igaro da dagoeneko, esan bezala, eta Euskal Idazleen Elkartea bere sorrera gogorarazteko efemeride bera ari zen ospatzen ekimen horri ekin geniolarik. Hantxe bildurik, Txillardegik idatzitako hau irakurri zuen Jerardo Elortza EIEko lehendakariorde eta lagun minak:

“Zoritxarrez behin eta berriz azpimarratuko duguna: adierazpidetzat hautatzen den hizkuntzak zertzen edo zedarritzen du zein literaturari dagokion; eta ez bizilekuak edo izkribuaren xedeak berak. Unamuno idazle española da, eta Pio Baroja ere bai. Bide beretik, Claire Etcherelli sartrezalea idazle frantsesa da, eta James Joyce ingelesa, eta ez irlandarra. Geurera etorrita, Raul Guerra Garrido eta Ramiro Pinilla autore españolak dira, Atxaga, aldiz, eta Irigoien, eta Koldo Izagirre, euskal idazleak dira. Bertrand Rusell galestar idazletzat hartzea ezinezkoa da. Mintzabideak ZERTZEN du obraren natura. Arazoa honetan (eta ez honetan bakarrik) garbi agertzen da gure hizkuntzak zein urrun dauden normaltasunetik. Gal-eus-ca indartzea guztiz beharrezkoa jotzen dut. Eta interes handiagoa dugu geuk euskaldunok, katalanek baino. Oso egokitzat jotzen dut harremana iraunkortzeko lotura-batzordea sortzea. Elkarrekiko itzulpenak, argitaraketa bikunak, eta abar. Oso ondo dena. Elkarren berri jakin, eta mundura zabaltzea ere, guztiz beharrezkoa.”

Batasun juridiko horren lehenengo emaitza Madrilen gazteleraren balizko diskriminazioa salatzeko zenbait intelektual ezagunek (Savater, Espada eta abar) kaleraturiko agiriari erantzuna eman nahian etorri zen eta, bere balio historikoagatik, jarraian dator adostutako jatorrizko testua:

Ante el discurso pretendidamente homogeneizador y centralista que subyace en el Manifiesto por la lengua común, la federación de asociaciones de escritores Galeusca quiere dejar constancia de lo siguiente:

1. La realidad plurilingüe que conforma y da existencia al Estado español, lejos de ser entendida como una “asimetría” o deficiencia per se, trata de reproducir de manera transparente una diversidad lingüística y cultural común a la mayoría de los Estados que conforman la Europa plurilingüe.

2. El gallego, el euskera y el catalán no son “inventos” recientes sino lenguas que fueron normales en sus territorios y sociedades respectivas durante cientos de años. Su desnormalización, su pérdida de usos públicos, no se produjo de forma “natural”, sino por invasión de la lengua que se decretó como oficial del Estado, sin consulta ni acuerdo previo.

3. El artículo 3 de la Constitución española garantiza la presencia de esa lengua común para todos los habitantes del Estado, mediante la imposición a toda la ciudadanía del deber de cnocer el castellano. Toda la ciudadanía de Galicia, el País Vasco y Cataluña asume en la práctica esa imposición, pues no hay persona que no tenga una buena competencia en castellano, independientemente de que la tengan como primera lengua o como segunda, sin que el concepto “imposición” represente un estigma negativo para los hablantes.

4. El gallego, euskera y el catalán también son lenguas oficiales en sus territorios, que es lo mismo que decir que son las lenguas propias de aproximadamente el 40% de la población del Estado español. Estos códigos lingüísticos diferentes del castellano, legítimos y en los que se reconoce el recorrido y expresividad de un pueblo y de una cultura, son instrumentos de comunicación igualmente “democrática”, herramientas de relación interpersonal útiles y necesarias para la sociedad que las sustenta.

5. El derecho al uso público, en todas las instancias, de la lengua propia está reconocido en todas las legislaciones democráticas del mundo. En ámbito europeo, hay que recordar la Carta Europea de las Lenguas Regionales o Minoritarias (aprobada y ratificada por el Estado español) o la Declaración Universal de Derechos Lingüísticos, aprobada por unanimidad del Congreso de los Diputados.

6. La visión anuladora que de la realidad plurilingüe del Estado español se transmite desde este manifiesto, lleva a pensar en la similitud con tesis de la etapa franquista: un Estado, una lengua, y, consecuentemente, a reforzar los planteamientos diferenciadores entre ciudadanos de primera y de segunda por razón de lengua. La competencia plurilingüe, también para los ciuda- danos españoles nacidos en comunidades autónomas con una única lengua oficial, siempre será una llave que abra el mundo, que abra las fronteras del respeto por el otro desde la interpretación de una relación de equidad entre los seres humanos, independientemente de su lugar de nacimiento, de residencia o de su lengua primera.

7. El aprendizaje de lenguas, además de la propia, siempre debe ser entendido en positivo y como sinónimo de enriquecimiento del individuo, pues el aprendizaje plurilingüe no consigue sino estimular expresiva y cognitivamente a las personas. En el caso de Galiza, el País Vasco y Cataluña es imprescindible que la población sea competente en las dos lenguas oficiales, para que luego cada uno pueda decidir libremente si usa una u otra en los diferentes ámbitos y situaciones. Es decir, la doble competencia es imprescindible para garantizar la libertad lingüística.

8. Para garantizar esa utilización libre de las lenguas se precisan medidas emanadas de una política lingüística adecuada. Es decir, para garantizar los derechos que tenemos también los y las hablantes de catalán, euskera y gallego se precisan políticas lingüísticas que creen las condiciones para ejercerlos, tal y como dictó el Tribunal Constitucional en la sentencia 337/1994 cuando “avalaba un trato desigual, que no discriminatorio, para las dos lenguas oficiales en función del carácter propio de una de ellas que hace preciso una acción normalizadora que debe, necesariamente, implicar acciones de apoyo singularizado”.

9. Las políticas lingüísticas aplicadas al ámbito educativo en las llamadas comunidades bilingües tienen como objetivo conseguir que el alumnado consiga una buena competencia en las dos lenguas oficiales, independientemente de cual fuere su lengua familiar. Para conseguir ese objetivo, es preciso desenvolver planificaciones lingüísticas que garanticen la consecución de ese objetivo y que pasan, necesariamente, por la utilización tan mayoritaria como vehicular de la lengua más desfavorecida socialmente. Esto, en vez de ir contra la libertad lingüística, es, precisamente, una actuación imprescindible para garantizar esa libertad lingüística.

10. Las escritoras y los escritores gallegos, euskaldunes y catalanes PROCLAMAMOS nuestra voluntad de seguir escribiendo en nuestras lenguas y a contribuir al proceso, inacabado, de normalización de las mismas, como derecho humano, democrático, pacífico al que no vamos a renunciar. Repudiamos enérgicamente todos los intentos de EXCLUSIÓN, que colegas escritores españoles realizan de nuestras lenguas y lamentamos que, en lugar de preocuparse por la salud del español en Puerto Rico, Costa Rica o los USA, se dediquen a combatir lo próximo y asimétricamente discriminado.

2008ko ekainaren hamabostean Pobleteko monastegian.

Hizkuntzaren kezkak aginduta Joanmari Torrealdaik 1977an Euskal idazleak gaur argitaratu zuenean orduko idazleriari bere jardunaren zergatiaz galdetu zion, eta denek hizkuntzaren atxikimenduaz, euskararen alde aritzeagatik alegia, idazten zutela zioten.

Hau da, garai hartan ez zen sumatzen euskal idazleen artean profesionaltasunaren aldeko inolako kezkarik.

Aitzitik, ia denek militantismoagatik idazten zutela zioten. Urte haietaz artikulu argigarria utzi digu Josemari Velez de Mendizabalek, non Euskal Idazleen Elkartearen sorrerako urte haiek ulertzeko makina bat datu ezezagun ematen duen. Hona hemen pasarte hautatu batzuk:

Euskal Idazleen Elkarte bati itxura ematen ari zen Arana Martijarengana hurbiltzen hasi nintzenean, Euskaltzainditik ziharduen, ordurako Jose Antoniok euskararen akademian lan egiten baitzuen. Eta berau zen Elkartea sortzeko lanetan ari ziren eragileetariko bat. Elkarte baten gaineko ideia ez zen berria. Ezaguna den moduan, Jokin Zaitegi zenak Idazleen Etxea deitzen zuena eratu nahi izan zuen modu altruista batez, baina porrot egin zuen ahaleginetan, euskal idazleak arazo desberdin batzuez arduratzen baitziren garai hartan.

Eta aurrerago:

“Iragan mendeko erdialdean jar genitzake euskal idazleak elkartzeko aurreneko ahalegin serioak. Bidegoiango Usarragan bildu zen 1955eko azaroaren 27an idazle taldetxo bat: Imanol Laspiur, Paulino Larañaga, Bittor Kapanaga, Andoni Kaiero eta Alfontso Irigoien. Bilera hartan mami gehien hartu zuen gaia, Donostiako Julio de Urquijo Mintegiaren babesean eta Koldo Mitxelenaren zuzendaritzapean euskaltzale talde batek lanean hasteko hitza eman zuela, asteroko bilerak antolatuz, izan zen. Euskal Atlas Linguistikoa eta Azkueren Hiztegi Osotua ziren mintegiko euskaltzale haien ardurarik nagusienak. Bi hilabete beranduago, 1956ko urtarrilaren 15ean, Eibarren bildu ziren Usarragan egondako batzuk, hitzordu berrira idazle gehiago ere azaldu zirelarik: Imanol Laspiur, Jose Antonio Eizagirre, Paulino Larrañaga, Andoni Berrueta, Jose Luis Ugarteburu, Serafin Basauri, Andoni Totorika, Margarita Murgizu, Teresa Urrestarazu, Konta eta Felisa Basauri, Pablo García de Arteaga, Juan San Martin, Evaristo Martinez de Iturrate, Elena Etxebarria eta Alfontso Irigoien. Jose Luis Alvarez Enparantzak ezin etorria azaldu zuen. “

Bistan denez, bilera haietako idazleen kezkak euskararen inguruan ziren. Euskara normalizatu baten aldeko jarrera indartu nahi izan zen balizko Idazleen Elkarte baten bidez.

Honela, Velez de Mendizabalek kontatzen duenaren arabera beti ere, Alfontsoren estiloarekin jasotako hurrengo aktan ideia horiek islatzen dira.

Bilera bat egin zen 1956ko martxoaren 4an, Deban, eta Jokin Zaitegi, Gabriel Aresti, Pablo Garcia de Arteaga, Paulino Larrañaga, Andoni Berrueta, Evaristo Martinez de Iturrate eta Alfontso Irigoien agertu ziren. Urteak pasa eta 1969ko irailaren 6an, Euskal Idazleen Elkartearen antzeko bat sortzeko biltzarra burutu bide zen Baionan non Gabriel Aresti, Jose Azurmendi, Jose Antonio Artze, Jean Erdozaincy-Etchart, Salbador Garmendia, Xabier Gereño, Daniel Landart, Amaia Lasa, Jose Luis Lizundia, Ramuntxo Kanblong, Xabier Kintana, Ibon Sarasola, Joan Mari Torrealdai, “Txillardegi” eta Anjel Zelaieta bildu ziren.

Sortu beharreko Elkartea legeztatzeko idazkari hautatu zuten Joan Mari Torrealdai bera, eta Araudia idaztearen ardura Txillardegiren esku utzi zen.

Euskararen batasunaz, Zeruko Argiako zuzendariarekin mintzatzekotan geratu, eta egin berri zen Elkartearen hurrengo bilera 1969ko abenduaren 27an Baionan egitea deliberatu zen, non egileen eskubideetatik bakoitzak Elkarteari %1 ematea proposatu zen eta bazkideen urteko kuota 100 pezetan jartzea.

Orain, bistan da, EIEn ez da ordainketa sistema hori erabiltzen, baina Hego Amerikan, adibidez, antzeko sistemak proposatzen dituzte egun (egile eskubideen zati bat egileen elkarteak finantzatzeko erabiltzea, alegia...) inperialismo kulturalari aurre egin ahal izateko.

Elkartearen hurrengo bileretan, beti, Velez de Mendizabalek idatzitakoari jarraikiz, “Batasunaren Kutxa” izan zen onartua, idazle guztiek bete zezaten. Koldo Mitxelenak, hortaz jabetuta nonbait, idazki luze bat bidali zien Elkarteko arduradunei, Errenteriatik 1970eko martxoaren 27an, Baionara joateko ezintasuna azalduz baina erabakiarekin bat zetorrela adieraziz.

Hurrengo biltzarrean, 1970eko maiatzaren 1ean Eibarren egina, hogeita hamar bat idazlek, alfabetatze lanetan ziharduten hamabost bat irakaslek, ikastolei lotutako hiru lagunek eta irakaskuntzan ari ziren hiru maisuk izenpetu zuten “Batasuna- ren Kutxa”.

Hortik aurrera ez omen zen gauza handirik egin 1978ra arte, non, abenduaren 5ean, Durangon bilduta egoera aldaratuta zegoela baieztatu zen, eta Jose Antonio Arana Martija aukeratu zuten Elkarteko idazkari. Aurrerantzean, legeztapena erdiesteko, 1979ko maiatzaren 7an, Euskal Idazleen Elkartea sortzeko idazkia izenpetu zuten honako hauek: Xabier Gereñok, Jose Antonio Arana Martijak eta Juan Jose Zearretak, Azkue Bibliotekan bil- duta. Gereño izendatu zuten lehendakari, Arana Martija idazkari eta Zearreta diruzain. Gauzak, halere, ez omen ziren errazak izan. Espainiako Barne Ministerioak “interes profesionalak” eta abar Lan Ministerioaren eskuduntza zirela argudiatu zuen eta, gainera, estatutuetan aldaketak egitera behartzen zituzten.

Nahiz eta dokumentazio berria 1980ko urtarrilaren 3rako igorria izan, alferrikako saiakera izan zen hura ere. Azkenean, 1982ko otsailaren 25ean, Gipuzkoako Diputazioaren Elkano aretora Jesus Mari Lasagabaster, Arantza Urretabizkaia, Josu Landa, Jose Antonio Agirre, Iñaki Azkune, Xabier Garagorri, Luis Mari Muxika, Jose Antonio Arana Martija, Jose Antonio Loidi, Federiko Krutwig, Angel Lertxundi, Iñaki Zubizarreta, Manu Ertzilla, Pello Zabaleta, Alfontso Irigoien, Juan San Martin eta Jose Mari Velez de Mendizabal idazleak agertu ziren, Idazleen Elkarteaz aritzeko. Federiko Krutwigek txosten bat bidali zuen elkartearen asmoaz, behin eta berriz argudiatuz elkarteak erakunde profesionala izan behar zuela.

Bildutakoen artean, elkarteak Euskaltzaindiaren babesetik kanpo egon behar zuelako iritzia zen zabalduena. Hortik aurrera, arestian aipatu bezala, 1982ko uztailaren 30ean, Euskal Idazleen Elkartea sortzeko agiria izenpetu zuten Angel Lertxundik, Xabier Gereñok eta Velez de Mendizabalek, eta Estatuaren Buletin Ofizialean argitaratu zen 1983ko urtarrilaren 26an.

Hamabost urte beranduago, ordea, Torrealdairen Euskal kultura gaur liburuaren munduaz ale mardula kaleratu zenean, euskal idazlearen kontzientzia profesionala abian zegoen, hizkuntzarekiko motibazioak mantendu arren, nahiz eta 2007an, EIEk eginiko barne inkesta batean, egungo idazleek, Elkarteak “euskalgintzan eragile izateari” ez zioten berebiziko garrantzirik ematen, eta, aldiz, egile eskubideen kudeaketari, literaturaren sustapenari eta idazleen gizarte laguntzari munta handiagoa ematen zioten.

Dudarik gabe euskal letren esparruan aritzen diren eragileen kezkak aldatuz doaz. Espainiako trantsizio politiko deitutakoaren garaian, esaterako, Konstituzioari buruzko erreferenduma gauzatu aurretik (1977an) eta Katalanerazko Kulturaren Kongresua Mallorkan bildu zelarik, Associació d’Escriptors en Llengua Catalana eratzeari ekin zioten hango idazleek, besteak beste, haien hizkuntzaren alde idazten zutenak babesteko, hau da, katalanera era- biltzen zuten idazle katalanak.

Berehala, gaztelera zerabilten hango idazleek beren Asociación Colegiada de Escritores Catalanes ere sortu zuten garai bertsuan, euskaldunon artean 2012ra arte gertatu ez dena. Edozein modutara, Associació d’Escriptors en Llengua Catalanak irekitako bideari ekin genion euskaldunok 1982an, eta ordutik hona haiekin batera ibili gara Galeuscan, CEDROren bileretan edota idazleon eskubideak defendatzen, beste hainbat ekimenetan adeitsu bezain bateraturik. Honen karira, Associació d’Escriptors en Llengua Catalanak bere hogeita hamargarren urteurrena ospatu zuenean, haren gonbidatua izan zen EIE, 2007ko azaroaren 29an Bartzelonako Casa Fusterren egin zen ekitaldian.

Ospakizunarekin batera, Associació d’Escriptors en Llengua Catalanak jakin izan zuen bere historia egungo gizartera eramaten eta gaurkotze bideari ekin zioten bazkide zaharrak berreskuratuz edota egungo arazo berriei (idazle eta editoreen arteko hitzarmen berriak, irakurzaletasunaren birmoldaketa eta abar...) egokituz.

Bide horretatik ari zen EIE bere hogeita bosgarren urtemuga ospatzean, zeren, goian esan bezala, gizartearekin bat, idazleen beharrak eta kezkak aldatuz baitoaz, nahiz eta, Associació d’Escriptors en Llengua Catalanaren kasuak ongi adierazten duen moduan, sorkuntzarako hautatutako hizkuntza normalizatu gabe egoteak elkartearen zeregin guztiak baldintzatu egiten dituen.

Gutenbergen asmakizunak indarra hartu ahala idazkiak eskuz kopiatu beharrean liburuak eskuratzea merke bezain arrunt bihurtzen joan zen.

Liburugintza babestuko zuen legea, bada, argitaratzaileek eskuratu zuten beren alde. Honela, Erresuma Batuan Ana Erregina zela kaleratu zen copyright deitutakoa, 1710ean.

Ameriketako Estatu Batuetan, berriz, kopia eginez, 1790ean onartu zuten Federal Copyright Act delakoa, argitaldarien alde beti ere. Artean, idazlea, gainerako sortzaileak bezala, artisau gisa besterik ez zen hartzen, eta Erregetzaren, nobleziaren edota Elizaren menpeko langilea soilik izaten zen.

Frantziako Iraultza gertatu zenean, baina, erabateko gizarte eraldaketak ekarri zituen, sortzaileen askatasuna eta, era bertsuan, birkokatzearen premia.

Musikariek eta margolariek, idazleek bezainbeste, ezin izan zuten iraultza aurretik jende printzipalak emaniko babesaren kontura bizi, eta haien diru iturriak finkatzearen alde “egile eskubideak” aldarrikatzen hasi ziren.

Abagune hartan kaleratu zuen Denis Diderotek bere Liburugintzari buruzko gutunak idazlana, 1763an Anglosaxoien ikuspuntuan (copyright-a) ez bezala, legeak, enpresaria (argitaratzailea) ez ezik, sortzailea aterpetu behar duela defendatzen du Diderotek.

Hau da, bere aburuz, gerizatu beharreko gaiak ez du kopia soilak izan behar, egileak berak baizik. Planteamendu moderno hau eztabaida sakonen iturri izan zen. Izan ere, pribilegioaren aurka eta berdintasunaren alde altxaturiko Iraultzak pribilegiotzat jotzen zuen hura eskubidetzat baino gehiago, eta ezin zuen, beraz, onartu. Horrelako ustea zuten, esaterako, Turgotek eta Condorcetek; azken honek honako hau zioen:

“Kasu honetan, gainerakoetan bezala, pribilegioek ez dute laguntzen gizarte ekimena eta eraginkortasuna, bakar batzuen esku uzten baitute sorkuntza eta, gainera, zergek ekoitzitakoa zamatu egiten dutenez, kanpoko produktuak bertakoak baino merkeagoak izango dira”.

Diderot liburu-saltzaileen aldeko legean oinarritzen zen (bere garaian “pribilegioak” deitu izan zitzaien) idazlea babesteko baina argi asko bereizten zuen lurraren edota beste zerbait materialaren jabegoa eta egile-eskubideak (“soroak eta liburuak ezin dira alderatu”) baina Condorceten ustetan “pribilegio guztiak gainerako herritarrentzat kaltegarriak dira berez...” hura ez zen onargarria. Diderotek uste zuen idazki bakoitzak, singularra den neurrian, berau sortu duenarena izan behar duela ezinbestean, eta honela argudiatzen zuen: “Gizakiak duen berezkoena, sentimenduek sortutakoa, sortzaileari ez badagokio, zeini dagokio, bada?”.

Condorcetek, ostera, ideiak azaltzerakoan, adierazpideek ez zutela inolako garrantzirik ihardesten zion, eta ideiak, ustez, denonak lirateke, eta, gainera, pribatizatu ezinezkoak dira. Argi dago. Condorcetentzat jabego intelektualak gehiengoaren interesekin talka egiten bazuen ere, Diderotentzat funtsezko eskubide onartua izan behar zuen.

Orduko legeria, nekez, bi jarrera hauek biltzen saiatu zen egile eskubideak onartuz, alde batetik, eta haiek, denboran bederen, mugatuz bestetik.

Dena dela, begi bistakoa da bien arteko kontraesan teorikoak ebatsi gabe segitu zuela, eta hori Fichte polemikan sartu arte izan zen gutxienez.

Idazle alemanak ez zuen onartu Condorceten argudioa (“ideiak orokorrak eta denonak direla eta ez dutela jaberik”), bere ustez bikoizkeria faltsuan oinarrituta zegoelako. Haren aburuz, sorkuntza bakoitzak modu bateratuan eskaintzen ditu ideien adierazpenak eta adierazitakoa da, argi eta garbi, norbanakoarena dena eta aitortu beharrekoa, hain zuzen ere:

“Ezin da inor edozein gogamenez behar bezala jabetu haren forma aldatu gabe. Ezinbesteko eraldaketa hau, beraz, bakoitzaren jabego propioa izango da betiko”.

Esan beharrik ez dago adierazpenerako egin beharreko eraldaketa hori hizkuntzarena ere badela eta, ondorioz, sorkuntzarako aukeratzen den hizkuntza bakoitzari bere egile eskubideak aitortu behar zaizkiola. Horretan oinarriturik adostu zen Suitzan (Bernan) Egileak babesteko nazioarteko legea, 1886an. Hura moldatua izan zen Berlinen (Alemania) 1908an, argazkilaritzari nahiz zinemari ere ezartzeko. Erroman (Italia), 1928an, uhinen bidez zabaltzeko eskubidea egileari onartu zitzaion.

Handik aurrera mundu mailan idazlearen babeserako legeak egon badaudela esan litekeen arren, haien interesen kudeaketa, horretarako toki bakoitzean eratutako elkarteen esku geratu da.

Euskal Idazleen Elkarteak, besteak beste, badu hortxe, edukia, lan eremua. Egilearen eskubideak defendatzeko eta jabego intelektuala aldarrikatzeko Euskal Idazleen Elkartearen antzeko erakundeek daramaten jarduna, askotan, estatuak dituen ogasun zergen bilketa modukoarekin parekatu nahi izan dira era sinple bezain maltzurrez. Izan ere, zentzu txarreko ohiko erkatze horiek kultura garatzeko ezinbestekoak diren lege azpiegiturak ez dituzte aintzat hartzen eta, ustez, kulturak luxua edota erakunde politikoen nahiz merkatuaren menpeko lana izan behar duela pentsatzen bide dute.

EIEn, adibidez, Idazleak ikastetxeetan programak arrakasta izan du sortu zenetik. Programan parte hartzen duten guztiei onurak ekartzen dizkie. Programa horren arduradunari, EIEri; programa diruz laguntzen duenari, Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailari; eta egitasmoan zuzenean parte hartzen dutenei: ikasleei ez ezik, irakasleei eta idazleei ere bai. Eskola orduan liburua lantzen dute ikasleek irakasleen laguntzarekin, eta, hartara, idazlea ikastetxera joaten denerako landuta izaten dute liburua. Irakurzaletasuna sustatzeko programa aparta da Idazleak ikastetxeetan. 70 bat bazkidek, 420 ikastetxek eta 12.000 ikaslek hartzen dute parte urtero. Hori, Euskal Autonomia Erkidegoan. Idazleak eskoletan programa abian da Ipar Euskal Herrian, EEPren dirulaguntzarekin. Nafarroan ere egin izan dira hainbat saiakera, baina ez dute oraingoz aurrera egin, eta horixe izango da aurrerantzean elkartearen erronka ildo horretan: Nafarroako Gobernuarekin akordiora heltzea.

Idazleekin solasean edo Literatur jarduerak izenekoa da Elkartearen beste ardatzetako bat. Idazleak ikastetxeetan programan oinarrituta, Andolin Eguzkitza lehendakari zen garaian sortu zen egitasmoa, ikastetxeetatik gizarte osora zabalduz.

Bi programa horiei esker, zazpiehun saiotik gora egiten dira urtean zehar Euskal Herriko ikastetxe, kultur etxe, liburutegi, euskaltegi eta abarretan: horrek esan nahi du egunean bi idazle dabiltzala hara eta hona euskal literatura lantzen.

Argitalpenetan, kalitateko aldizkaria da Hegats, azken garaiotan digitala bihurturik, eta EIEk sustatutako irratsaioak ere nabarmenduko nituzke.

Goian aipatu bezala, idazletza, idazketa eta egile eskubidearen defentsarako aferak ezin dira ulertu gainerako askatasun borroketatik at (adierazpen askatasuna, prentsarena, askatasun politikoak eta abar), eta, arazo juridikoa bada ere, kultura aske baten garapenerako funtsezko gaia dugu.

Areago, gurea bezalako kultura gutxitu batentzat. Izan ere, mota guztietako laguntzaz gain eta diskriminazio positibotik aparte (ez dut nik esango euskaraz egiten denak haien beharrik ez duenik...), eskubideaz ari garelarik bistan da jabego intelektualaren aurkako jarrerak kultur onuraren ezeztapena dakarrela eta, harekin batera, ez da ari balizko pribilegio baten aurka jotzen, mendeetan zehar kultur langileek eskuraturiko nazioarteko zuzenbidearen kontra baizik.

Globalizazio garaian gaude, non informatikak, merkatuak eta teknologiak agintzen duten, baina, Fichtek zioen moduan, “Ezin da inor edozein gogamenez behar bezala jabetu haren forma aldatu gabe”. Horixe baita ezagutzaren ardatza. Eta ezagueraren gizartea informazio gizartea soilik ez denez, egile eskubideak baztertzeko saiakerak onartezinak dira, eta Euskal Idazleen Elkartea bezalako erakundeak behar dira horri ekiteko.

Informazioak askea eta denona behar duela izan ukaezina den bezala, ezaguerako eskaintzak, kulturazkoak, sorkuntzak, dagozkionari zor zaizkio edo, bestela, kultur gabeziara joango gara azkar asko. Kultura ez baita hezkuntza maila ezta jakinduria soila ere, herri ahaleginen esparrua baizik, eta, gurean, euskal kulturan, idazketak duen munta, eskubideez babestu beharrezko jarduna dugu.

Gure hizkuntzaren antzeko egoeran idatzi behar izan duen Milan Kunderak argi utzi zuen Kafka ez zela txekierazko literaturaren idazlea, alemanezkoarena baizik, eta idazlea bere idazkietatik banaezina dela... Egile eskubideak defendatuz eta euskal literatura sustatuz, bada, kultura gabeko garaiotan eta kultura gutxituaren eremuan bereziki, sorkuntza estali nahi duena kenduz eta esparrua argituz segitzeko ahalegina egingo du, bada, Euskal Idazleen Elkarteak, kolpez kolpe, lerroz lerro...

Halere ez da inoiz izango nik zuzendu nuen EIE hura. Hartan, zuzendaritza ezberdinetan bildu ginenok, hala nola, Arantza Urretabizkaiak, Patxi Salaberri Muñoak, Joseba Tobar Arbuluk, Leire Bilbaok, Jerardo Elortzak, Castillo Suarezek, Mikel Peruarena Ansak, Asel Luzarragak... (eta barka bezate aipatzen ez ditudanak), Galeusca antolatzen laguntzen zuen EIE batean lan egin genuen. Nik 2010ean utzi nuen Lehendakaritza, eta, nire partez, Ander Iturriotzek hartu zuen euskal idazle kolegiatuen lema. Nire agintzaren garaian 2008ko krisi ekonomikoaren eragina nabaritzen hasi bazen ere, 2010etik aurrera gero eta nabarmenago bihurtu zen, eta EIEk berrantolaketari ekin behar izan zion. Anderrekin batera Kiti Lasa Otxoteko, Josemari Carrere, Pako Aristi eta beste lagun batzuk sartu ziren zuzendaritzan, eta denak batera ezinbesteko egokitzapen hori aurrera eramaten saiatu ziren, arlo ekonomikoa kudeatzen zuen Eluska Urruxulegiren laguntzaz.

Egile eskubideen defendatzaile historikoa izan zen Denis Diderot izan zen, bere sasoian, Kiti Lasa Otxotekoren Doktorego Tesiaren gai nagusia, eta berak, denboraren poderioz, Filosofia eta Hezkuntza Zientzien Fakultateko idazkaria izango zena, kudeaketa arloan hartu beharreko erabakiak hartzeko gaitasuna erakutsi zuen. Kant eta modernitatearen iraultza (2005) liburu kolektiboa argitaratu genuenean, Kitik idatzitako artikulua beste izen batez kaleratu zen, eta hori zuzendu beharrean beste idazleak berarentzat aldarrikatu zuen idazkia, nahiz eta lapurreta intelektuala eta plagioa izan.

EIEren abokatua zen Elena Lakaren bidez auzia konpondu bazen ere, ez da hura izan gure Akademian ezagutu dudan plagio bakarra.

Anderri, berriz, lehendakaritzak sekulako lana ekarri zizkion, niri bezala, erakunde oso presidentzialista baitzen eta, noski, eginbehar asko ezin baitira ordezkatu, eta, ondorioz, sasilanak, astolan bihurturik, metatuz doaz etengabe. Tere Irastortzaren partez postua hartu nuenean, Ana Urkizak utzi berriak zituen elkartearen lanak, Andolin Eguskitzaren garaitik hartua zuena, eta nik Iratxe Etxebeste kontratatu nuen Anaren lanak betetze aldera. Anderrekin segitu ondoren, Jasone Osorok lehendakaritza hartu eta gero utzi zuen lana, eta Oier San Martinek bete izan du zeregin hori, nahiz eta ordukoarekin erkaturik guztiz berdina ez izan, orain arte.

Egia esanda, idazletza eta filosofia arloan behintzat, beti izan dut Kiti Lasa Otxoteko aski gertu, berari pasatu ohi nizkion kaleratutako liburuak, eta hark haiei buruzko iruzkin interesgarriak egiten zizkidan; baina, Galeusca dela eta, EIEk idazle katalan eta galegoekin batera aspaldidanik landu izan dituen harreman estuekin jarraitu ala ez dilemaren aurrean batik bat, ez ginen ados izan. Izan ere, hala Pako Aristik nola Joxemari Carrere lagunek, zuzendaritzaren gainerakoekin batera, noski, Galeuscarekiko gure harreman historikoa bertan behera uztearekin bat egin zuten, baita CEDRO agentziarekin ere. Gogoratzen naiz aspaldiko adiskidea den Joxemarirekin horretaz eztabaidatzen egon nintzela, eta berak eman zizkidan funtsezko argudioak ekonomikoak zirela, baita EIEko zuzendaritzan denak horrekin bat zeudela ere. Jasone Osoro zegoen lehendakaritzan garai hartan, baina Pako eta Joxemari aipatu baditut ere, beraiek Galeusca bertatik bertara ezagutzeko parada izan zutelako izaten da. Bigarren Errepublikatik ordura bitartean, klandestinitatea barne, izandako lotura hautsi egin zen, aspaldiko erreferentzialgarritasuna baztertuz. Iruñeko Batzarrera gaiari heltzeko gogoz joan nintzen, baina Berastegin buelta eman behar izan nuen sekulako elurtea bota zuelako. Ez dakit zenbat jende bildu ote zen aipatu bileran, baina tamaina horretako erabakia hartzeko ez zitzaidan iruditu egoera eta modua hoberenak zirenik. Halere, esan bezala, handik hona EIEk ez dio Galeuscari lehen bezala eutsi. Cesareo Sanchez Iglesias poetak eta idazle galegoen presidenteak behin baino gehiagotan deitu zidan harremanak berreraiki nahian baina, penaren penaz, gure erakundeen arteko haustura gauzatuta zegoela esan behar izan nion behin eta berriz.

Gironan egindako XXII. Galeuscan (“Tradizioa eta disidentzia” izan zen gaia) Asteasuko Irazuren berbak eta izkribuak lana aurkeztu nuen azaltzeko, besteak beste, pertsona berean aurkitu daitekeela bertsolaria eta idazlea, ahozko berben jostuna eta kontzeptu filosofikoak darabilen ikaslea eta, ohikoaren kontra, ahozko bertsolaria poeta baino berritzaileagoa ere izan daitekeela. Aurkezpenerako ETBk ekoitzitako programa baten testuen eta irudien arteko erkaketa erabili banuen ere, hona hemen laburtuta Gironan (2005ean) azaldutakoa.

Ez da ohikoa izan gurean nekazal herri txiki batean filosofia ikasi duten bi gazte aurkitzea. Asteasun topa daitezkeen biek, ordea, hizkuntza dute langaitzat.

Haietariko bat, Bernardo Atxaga ezizenez, idazle gisa dugu ezagun Asteasutik kanpo.

Bestea, berriz, Jexusmari Irazu bertsolariak, bere izen-abizenez eskuratu du sona euskaldunon artean.

Egungo giro kulturalean, non modernitatearen ondorioz idazkia hitzari aspaldi gailendu zitzaion, bertsolari baten azalpenak tradizioaren jarraipena, inguruari loturiko adierazpen errepikatua, pentsamendu konkretua eta homogeneo bezain itxia hartu ohi da, idazlearen lanak abangoardia, unibertsalismoa eta berrikuntza edo pentsamendu abstraktua, heterogeneo edota irekia onartua izan den bitartean.

Dena den, Irazu idazleka bere Asteasuarekiko lotura maiz ager dezake Irazu bertsolaria unibertsitateko egoeraz kezkaturik azaltzen den une berean.

Hau da, idazlea herriminez egoten da bertsolariaren ardurak guztiz modernoak diren bitartean. Begi bistan azaltzen zaizkigun kontraesan honen eta beste batzuen aurrean, kultur herentzia eta disidentzia ohi bezain eskematikoki aztertu behar al dira? Esaldi latinoak honela dio: “scripta manent, verba volant”.

Baina jakin beharra dago, haren esanahia, berriz, testuinguruaren arabera aldatuz doala. Izan ere, oraingo sasoi honetan idazkeraren balioa azpimarratzeko erabili arren, bere garaian ahozkotasunaren alde izan zen erabilia.

Halere, gaurko ikuspegietatik behintzat, esaeraren mezua ahozkotasunaren balioa gutxiesteko erabili arren, latindarren artean sortu zelarik, aldiz, idazkiaren aldean ahozko ekoizpena goratzeko izan zen zabaldua, zeren, hala orduan nola egun ere, berbak munduan zehar “hedatzeko” inolako kontrolik gabeko gaitasuna baitute. Irazu bertsolaria, beraz, unibertsitateko egoeraz kezkaturik agertu ohi da. Bertsolaria eta ilustratua dugu era bertsuan. Herentzia eta disidentzia biltzen ditu bere baitan, bere adierazpidea guztiz tradizionala bada ere. Bere hitzak lau haizetara zabalduz doaz.

Idazkera, ilustrazioaren sinonimotzat harturik, tradizioren aurkako joera hartu da historikoki. Idazketa, bada, bere aldetik, kultur-berrikuntzarako lanabesa ulertu izan ohi da: disidentziarako nahiz aurrerakuntzarako baliagarria. Ahozkotasuna, berriz, heredaturiko tradizioaren gordelekutzat jo izan dute.

Giza zientziek erabilitako ohiko eskema hori, ordea, hala M.M. Bajtinek nola bere jarraitzaileek ere ezarri zuten kolokan Erdi Aroko inauterietako herri adierazpenen disidenteak aztertuz. Beste ildo desberdinetatik baina eskematismo faltsu hura gezurtatuz beti ere, aritu ziren M. Foucault, J. Derridas eta G. De- leuze. Bertsolaritzari buruz, bestalde, M. Lekuonaren idazkien arrastora mugitu izan dira Aitzol, Kixkitza eta abertzaletasun his- torikoaren adar kulturalak bertsolarien “adierazpen disidenteak” estaliz eta bertsolaritza “tradizio” berrietara eramanaz.

Haien arabera, XX. mendearen hasieran “ahozko literaturaren balioa” aldarrikatzen da euskal letretan eta, horrekin batera, gardenena, bertsolariaren nahiz bertsogintzaren azalpenak hasi ziren birmoldatzen, berezko “disidentziak” leunduz eta... hizkuntza, keinuak, itxurak, agertokiak etab. “duinduz”.

Adibide bat jartzearren, Joxe Mari Lopetegi bertsolari errepublikazalea ez zen gonbidatua izan Euskaltzaleak elkarteak antolaturiko lehenengo “Bertsolari Egunetan” (1935ean eta 1936an), nahiz elkarte horretako bazkidea izan. Honen karietara sorturiko txapelketak zein jaialdietako bertsolariak “heziak” dira “basatiak” izan beharrean.

Ez dira mugituko arloteen antzera (bertsolariak gero eta hieratikoagoak bihurtuko dira). Antzerkietan eta agertoki duinetan arituko dira (sasi ezkutuan ibili ordez), eta ez dira buruz buruko demetan neurtuko, kanpoko jujepean baizik. Era berean, saiatuko dira hizkuntza “zaintzen”.

Aipatu Joxe Mari Lopetegi, adibidez, bertsotan ari zela, kolpatua izango da eta idazkeraren erregistrora pasako diren bertsoak zentsuratuak izango dira, nahiz orduko zentsura, jakina, bertsolariei bezainbeste idazleei ezarri zitzaien. Jasoko den bertsogintza zentsuratua izango da “disidentzia” galduz. Ez da “berdekeriarik” onartuko, politika gaien arabera “kontrolatuak” izango dira eta, beste bertsolari batzuk, besterik gabe, historiarako “desagerraraziak” izango dira.

Edonola ere, egun hitza langaitzat dutenen artean, bertsolaria edota idazlea dela, ezin da bereizketa handiegirik egin zeren, P. Zumthor-ek adierazi bezala, “ahozkotasun arartekotuaren” garaian aspaldi ari baikara bizitzen eta horretan pausatu beharreko kontraesana ez da hitza=tradizioa eta idatzia=berrikuntza, adierazpenetan aurkitu daitekeen errepikapena eta desberdintasuna baizik.

Idazlearen aburuz bertsolariak “ortodoxoegiak” dira. Errepikapenaren errepikapenaz sortzen omen baitute beren ekoizpena. Horixe bera izan da Ilustrazioa historikoak tradizioa irakurtzeko erabili ohi duen leloa.

Egun, aipatu irakurketak irauten badu ere, ezin da eskematismo hutsal horri bidea ematen segi. Badakigu, jakin, mota desberdinetako zentsurak diharduela, baita zentsura garaikidea ezin dela iraganean pairatutakoarekin parekatu ere.

Jexusmari Irazuk, ETBko Hitzetik hortzera programaren erdian, zuzenean, paretan Ertzaintzaren aurka idazteagatik, performancea izan zitekeenarena, Euskal Telebistak saioa bertan behera uzteko harturiko erabakiak begi bistan utzi zuen erakundeak disidentziarekiko zeukan (eta daukan) jarrera itxia.

Egungo bertsolariek, idazleek bezainbeste, adierazpen teknologiak erabiliz jardun beharra daukate. Egun, sortzaile izateak multimediaz baliatzen ikastea dakar. Hau da, ahozkotasunaren arartekotsuaren garaian idazteak adierazpideen aukera berriez baliatzea eskatzen du Tradizioa gaurkotuz, “errepikapenetik” disidentzia sorraraztea da ibilbidea.

Artista edo bertsolaria izanik ere, soilik idazten hasiz gero ez da inor idazle bihurtzen, baina hori idazlea=/=bertsolaria ustezko kontraesanetariko bat besterik ez da.

Galderak beste bat behar du izan: sortzailea izateko nola ulertu beharra dago tradizioaren eta disidentziaren arteko harremana? Irazuren berbek eta idazkiek erakusten digutenez, bi Irazu ditugu izen beraren azpian.

Izendapen berak esanahi desberdinak biltzen baititu bere baitan. Irazu/Atxagak bertso asko ikasi zituen idazten hasi aurretik, eta Irazu bertsolariak, besteak beste, kazetari lanak idatzi behar izan ditu sosak biltzeko.

Biak ala biak sortzaileak dira, ezbairik gabe. Ustez, idazkerak emaniko iraunkortasunak ez du hizlarien hitzak baino gehiago balio. Izan ere, bi adierazpideen balizko egonkortasuna asmakizuna besterik ez baita. Pierre Klossowskik erakutsi zigun bezala, berbak nahiz izkribuak bilakagai direlako. Ez baitago berrikuntzarik gabeko errepikapenik.

Tradizioaren baitan disidentziarik egon ezean, irudikapenak sortzea ezinezkoa bailitzateke. Eta, finean, irudikapenik gabe, sentitzea, pentsatzea eta adieraztea kimera hutsa izango genituzkeelako.

EIEko lehendakari gisa egokitu zitzaidan lehen Galeusca XXIII.a izan zen (2006ko azaroaren 1etik 4ra), eta gaia “Tabua”. Euskara benetan “tabutzat” hartu zuten orduko Nafarroako agintariek, eta “Lingua Navarrorum”-ez aritu arren ez genuen inolako laguntzarik eskuratu; areago, ez ziguten ezta harrera ofizialik egin nahi izan, nahiz eta hizkuntza ezberdinetako ia ehun idazle bildu eta iragartzeko kartelak Txillidak berak Nafarroaren kateei buruz egindakoa izan.

Bertan agertutako lanak argitaratzeko, berriz, liburu bat kaleratu genuen, eta azalerako erabili genuen kartelean zegoen marrazki bera. Esan beharra dago Txillida familia oso ongi portatu zela Euskal Idazleen Elkartearekin baita Galeuscarekin ere.

Orduan, Tabuak Iruñan idatzi nuen:

“Galeusca honekin batera, Cook kapitaina zenak Hegoaldeko itsasoetan aurkitu zituen tabuak munduan zehar barreiatu ostean lehorreratu berri dira Euskal Herriko hiriburu zaharrean. Polinesiar hizkuntzek, bere txikitasunean, munduko mintzaira guztietara emaniko oparia dugu tabua. Kultura jakin batean debekua dena adierazi egiten dugu tabua aipatuaz: giza harreman arriskutsuak, begiz jotako ekintzak edo jaki lanjerosak... Baina pertsonak edo gauzak ere tabu bihur daitezke. Edota hitzak... eta hizkuntzak. Dagoneko duela mende t’erdia (1856an) Moravian jaiotako Sigmund Freud mediku-idazleak Totem eta Tabua saiakera 1912an argitaratu zuenean, gizabanakoen antzera, gizarteen sufrikarioa aztertzeko eta bideratzeko gakoak eman nahi izan zituen tabua erabiliz. Tokian tokiko gizadietan zerk eragi- ten duen izua, mina nahiz lotsa eta zeren bidez ezabatu eta ahaztu egiten den hura ezagutarazteko baliagarri suertatu zitzaion tabua kontzeptua. Horrela ekarri nahi dugu guk Galeuscara. Gure literatura eginkizunetan zentsura eta galgak nabarmentzeko, kultur ikerketan lagungarri izan dadin. Tabuak gure idazkietan eta gai tabuak. Politikan, afektibitatean zein estetikan. Haiek guztiak behar bezala arakatzeko bildu gara idazle katalanak, galegoak eta euskaldunak Iruña berrian non, zaharrean ez bezala, jatorrizko hizkuntzaren erabilera egun ia tabu bihurtu duten. Literatura dela medio, ezkutatutako tabuak agerrarazteko eta barreiatutakoak barregarri uzteko. Horra XXIII. Galeusca honen helburua.”

Hona hemen, beraz, horretarako izkiriatutakoa.

Irakurtzen dakienak berehala antzemango dio testu honi orduko agintarien euskararekiko zuten jarrera baztertzailearen kritika ironikoa; ez sarkastikoa, arren.

Pena handia ematen dit bere garaian EIEk Galeusca zenarekin moztu izanak, eta egun arlo horretan behar bezalako arreta ez jartzeak. Beste zenbait Galeuscatan ere parte hartzen segitu nuen nik, baina, goian esan bezala, errepikapenak ez du merezi berrikuntzarik gabe eta, kasu honi dagokiola behintzat, ez dut gauza berria errepikatu nahi alferrik.

Lorpen kutuna izan zen nire garaian Pasaiako Udalarekin sinatutako akordio bat zela medio “Hugoenea” edo “Idazlearen etxea” lotu izana. Munduko edozein hizkuntza gutxitutako idazleek badute etortzea Pasai Donibanera, dohainik, bere egitasmo literarioren bat gauzatu ahal izateko. Dagoeneko idazle euskaldun, katalan eta galegoez aparte, georgiarrak, esloveniarrak edo kurduak etorri izan badira ere, aukera irekita dago eta idazteko azpiegitura oso erabilgarria izaten da.

Ildo beretik, nire lehendakaritza garaian, Durangoko Azokarekin eginiko hitzarmena zela medio, Frankfurteko liburu ferian egiten dutenaren antzera, bi elkarteren artean urtero kanpoko kultura ezberdin bat gonbidatzea adostu genuen. Horrela bertaratu ziren, besteak beste, idazle galegoak, georgiarrak, suomi eta saamitarrak, esloveniarrak eta kurduak (usu kultura bakoitzari buruz Hegats gure aldizkari literarioaren ale monografikoa eskainiz; ni Finlandiaz egin zenaz —42.az— arduratu nintzen) baina, zoritxarrez, 2008ko krisi ekonomikoak jardun interesgarri hau ere jan zuen eta, dagoeneko, orduko hitzarmen hori ez dabil.

Bestalde, EIEk goian aipaturiko Frantziako hizkuntza gutxituen arteko bultzaturiko harreman hura ere bertan behera geratu zen jarraipenik gabe, eta CEDROrekiko lotura ere amilduz joan da. CE- DRO, Centro Español de Derechos de Reproducción deituriko agentziaren fundatzaileetariko bat izan zen EIE Franco osteko garaian eta, berez, postu bat bagenuen haren zuzendaritzan ere idazleentzako mota ezberdinetako laguntzak bideratzen laguntzeko.

Euskal Herrian mota horretako agentziarik ez dagoenez, oraindik ere euskal idazle askok, norbanako gisa, parte hartzen dute aipatu agentzian, eta laguntza profesionalak zein pertsonalak ere eskuratzen dituzte, baina, era kolegiatuan behintzat, zegoen harremana bertan behera geratu zen EIEk eskatuta.

Orain, beraz, euskal idazleak ez du bere laguntzarako agentzia kolektibo onartua eta zabaldua. Igor Estankona poeta eta legelaria saiatu zen erronka horri heltzen baina, nik dakidanaren arabera behinik behin, egitasmoa ez da oraindik behar bezala garatu eta gauzatu.

Agian egun, mundu digitalak eragindakoagatik batik bat, euskal sortzaileen egile eskubideak (ez idazleenak soilik, abeslari, gidoigileenak eta abar) kudeatuko lituzkeen beste motako egitura beharko litzateke, sindikatu bat, alegia... baina hori ere egiteke daukagu. Garbiñe Ubedaren hitzetan:

“Gune potolo bat beharko genuke euskal kultura osoa erakutsiko duena. Hori ez dago, eta hor egon daiteke urteko uzta osoa, egon daitezke sortzaileen eztabaidak eta nahi duzun guztia, baina behar dugu leiho bat non agertuko garen”.

Batzuetan, kointzidentzia perfektuak izaten dira, ia susmagarriak.

Idazten ari naizen sasoian EIEko lehendakaritza Garbiñe Ubedari dagokio eta, garai motel eta urri honetan, nire ustez gizartean oro har noraezean gabiltzan bitartean, ohi baino min handiagoa ematen digute estutasunen aurrean betiko galderek, aspaldikoek: zer egin, zer esan, zer idatzi? Zer egin dezake oraindik literaturak? Horiexek datozkit burura. Garbiñek, zorionez, gauzak garbiak ditu:

“Gero eta gutxiago sinisten dut sektoreetan eta halako bereizketetan; idazle, musikari, bertsolari: denok antzeko muinean gaude, eta zein da gure problema latza? Euskara. Ez dago modurik hor bizitza duinik egiteko. Ustez bitartekoak jartzen zaizkigu, baina gezurra da, ze sortzaile horiek ezin dute hortik bizimodua atera. Ez da negar egiteagatik, eta ez da koronabirusagatik: lehendik zetorren gauza bat da, eta egungo egoerak agerian jarri ditu gauzak. Eta gauzak are ageriago uzten dituen burla bat izan da Eusko Jaurlaritzaren diru laguntza. Gu ez gara kultura sektorea. Kultura guretzat lausoegia da; kultura ez, gu transbertsalagoak gara. Benetan sinisten badugu euskarak eta gure kulturak egiten gaituela, kultura egiten duten horiek dinamizatu behar dituzu, horiek direlako bazka ematen dizutenak. Kulturaren alor horretatik bakarrik joz, gu beti galtzaile gara; idazleen kasuan, behintzat, nabarmen. Euskararena ez bada, ez dakit zein den gure muina.“

Txillardegik berak sinatzeko moduko iritzia, bada. Honen aurrean Beñat Sarasolak honela dio:

“Gure kulturgintzaren elementu definitzailea euskara dela eta arazo gehienen konponbidea handik etorriko dela pentsatzea osoro erratua iruditzen zait, Bertsozaleen Elkartearen eredua beste diziplinetara igaro daitekeela pentsatzea bezalaxe”.

Bistan da bertsolarien eredua ez dela beste arlotara eraman behar. Berezkoa da eta kulturaren beste eremuetan, idazleen artean esaterako, hura bezalakoa ezartzeak ez luke batere lagunduko, baina gure kulturgintzaren elementu definitzailea euskara dela ez dut dudarik. Arestian adierazi moduan, nire bizipenetatik ateratako ondorioa baita, ni ez bainaiz idazlea euskal idazlea baizik eta, askotan frogatzerik izan dudanez nire eginbehar horretan, ezaugarriak, baldintzak, indarrak eta makaluneak ezin dira gutxitze prozesuetatik at dauden beste hizkuntzetako idazleenekin alderatu.

Levi-Straussek (La pensée sauvage, 1962) honetaz zioena gogoratuko dugu: “Kultura, funtsean, komunikazio era bat da”. Baina antropologo guztiek azpimarratzen dutenez, munduan komunikazio era desberdinak izanik, gizarteetan zabalduena dugun egoera komunikazio ukipenarena dugu.

Aipatutako egoera haiek deskribatu eta ulertarazteko erabili ohi da gizarte zientzietan eredu ekologikoa deritzana. Horren arabera, eta mota guztietako glotofagiak ekidin nahian, ukipen kulturetan komunikaziorako erabiltzen diren hizkuntzak definitzen dira nagusia/minorizatu binomioaz baliaturik. Pare hori dela-eta, gutxiengo baten hizkuntza erabat normalizaturik egon daiteke, eta berarekin ukipen egoeran aurkitzen dena baino txikiagoa izan arren (suomiera eta suediera, adibidez) horrek ez luke esan nahi inolako ordezkapen prozeduran sarturik egon daitekeenik.

Hizkuntza minoritarioa litzateke hori, besterik gabe. Alderantziz balitz, ordezkapen zein atzerapen prozedura batez jota egongo balitz, hizkuntza eta kultura hori gutxiagotzen ari dela esango genuke. Hizkuntza gutxiagotua dela, minorizatua alegia. Hona hemen euskararen kasua.

Chomsky dela medio argi dauzkagu egun semantikaren ardatzak, ez pragmatikarenak. Informazioaren tratamendua azalarazten digu, eta ez da gutxi gero!, baina gizarteratze zein kulturatze prozeduraz apenas ez digu berririk eskaintzen. Izan ere, hizkuntzalaritza hutsean goi mailakoa dugu, ez noski gizarte hizkuntzalari gisa.

Esanahia hizkuntza jakin batek dioena baldin badugu, eta zentzua hizkuntza horrek, bere testuinguruan, adierazten diguna, Chomskyren teoriak lehenengoari ekingo lioke, besterik ez. Baina zentzua izendatu dugun bigarren kontzeptu horretaz jabetzeko beste bide bat jorratu behar izango dugu. Hauxe litzateke bere ekarpenaren muina eta, jakina, bere teoriaren muga ere bai. Bide honetatik joanda, Chomskyren teorien kritikarako beste galdera orokorragoak irekitzerik badago ere, oraingoz, gure auziaren atzean dagoena ulertu ahal izateko puntu honetan bertan geratzea dirudi egokiena. Izan ere, literaturaren funtsa esanahiaren eta zentzuaren arteko bereizketa lantzean datza.

Hizkuntzen arteko ukipen egoeran dagoen literatura minorizatu bateko idazleak gara euskal idazleok, eta sortzen duguna, M. Foucaultek esango lukeen modura, menperatutako ezaguerak dira.

Menpeko ezagutzazko ekoizpen hauexek, gainera, L. Vygots- kyk ongi asko adierazten duenez, bi ardatzen arabera garatuz doaz: Testuinguruan oinarritutako hizkuntza zehatz batetik destestuinguratzera doan arloan alde batetik, eta tokiko hizkeratik mintzaira abstraktuetarako garatzen den bidean bestetik. Edo, beste modu batez esanda, zentzuaren ulerkuntza hertsitik esanahi orokorraren konkistatzera.

Honi guztiari, ordea, ezin zaio antzeman hizkuntza bakoitzetik at, edota, gure kasuan bezala, hizkuntz ukipen egoera jakin batetik at. Izan ere, aipatu bezala, hizkuntzaren gizarte egoerak moldatu eta, neurri handi batean ere, baldintzatu egiten baitigu kulturatze prozeduren menpekoa den ezagutzaren ekoizpena bera.

Horrexegatik, har dezagun tarte txiki bat pentsaeraren heterogeneitateaz eta hizkuntz aniztasunen artean dauden harremanez behar bezala aritu ahal izateko.

Goian adierazitakoaren arabera, ez dut hemendik aldarrikatzen, Sapir-Whorfen antzera, hizkuntzak pentsamoldeak bideratzen dituenik. Aitzitik, ontzat hartzen ditut horri buruz estrukturalisten aldetik nahiz Chomskyzaleen partetik ere datozen kritikak.

Alegia, hizkuntz determinismo mekanikoaren ahulezia teorikoa bistan denez, ezin dela esan inongo hizkuntza besteren bat baino “garatuagoa” edota “egokiagoa” izan daitekeenik. Bai ordea, Vygostkyk, Luriak eta Leontievek frogatu zutenez, pentsamendu eskema unibertsalistak gainditu behar direla beren garapenerako oinarrian dauden ezagutzazko prozedurak kultur baldintzatzearen menpekotasuna onartuz.

Hauxe dela-eta, egun garatzerik badugu bere garaian ez Vy- gostkyk ezta Luriak berak ere artearen eta literaturaren garapenari buruz ondorioztatzerik izan ez zutena.

Izan ere, ezagutzazko ekoizpen prozedurak aztertzerakoan niri gehien interesatzen zaidana zentzua/ esanahia eta hizkuntza ezarria / hizkuntza abstraktuaren arteko binomioekin lan egitea denez (eta ez Chomskyrengan ez eta egiturazaleengan horretarako inolako ekarpenik aurkitzen denik), beste bide bat jorratzeari ekin behar izan diogu.

Horretarako, ezinbestekoa deritzot “garapen hurbilaren arloa” deritzana hona erakartzeari.

Lehen esan bezala, gizarte bakoitzak sortzen duen ikur espazioaren kulturatze prozeduren bereganatzean datza bertako kidearen ezagutzazko ekoizpena. Hau da, horrelako bakoitzaren hizkuntza/kulturaren binomioaren arabera sortuko da ezaguera mota bat ala bestea.

Mundua kategorizatzeko informazioen sailkapen mota batean besteetan baino gaiago ibiltzearena, eta, ondorioz, egokitutako hori eta ez besteak garatzearena.

Beraz, ezagutzaren ekoizpenak ez dira guztiz askeak, baizik eta kulturak garatzen duen leku sozialaren menpekoak. Hortxe dugu gakoa. Baina hobeto ulertarazteko, ekar ditzagun hona guztiz lagungarriak diren Peeter Tulviste irakaslearen iritziak.

Jakina denez, Luriak eta Vygotskyk pentsamenduaren garapena baldintza sozio-historikoen pean kokatu ohi zuten. Garapen psikologia klasikoaren arabera, Piageten teoriaren arabera esate baterako, ezagutza subjektuaren eta objektuaren arteko elkarren eraginez eraikiz doan bitartean, sobietar psikologiak tartekatzen ditu harreman hartan bertako gizartearen zein kulturen aurrebaldintzak, eta funtsean hizkuntzaren erabilera. Hau da, alfabetatze edota hizkuntz normalizazioari buruzko bertako egoera medio hurbilduko dira ezagutzazko prozeduren bilakaera hartara.

Piagetentzat, ezagutza ekintzetan eta eragiketetan oinarritu bide da bere bilakaerarako. Sobietarrek kultur baldintzaren barnean aipatzen dute hizkuntzaren egoera (beren ikerketetan ikusi zenez, gehienetan hizkuntz ukipen egoera diglosikoa besterik ez dena) ezinbesteko tartekari gisa. Piageten eraginez alde batetik, eta Stalinismoaren ondorioz bestetik, ez da behar bezain aintzakotzat hartu hizkuntz ukipenezko kultur egoera diglosiko horrek nola baldintzatzen duen pentsaeren ekoizpena.

Ondorioz, ikertu ahal izateko Peeter Tulvisterenak bezalako laguntzak eduki arte itxaron behar izan dugu. Tulviste Luriaren ikaslea eta lankidea izan zen Moskuko Psikologia Fakultateko lehenengo promoziotik (hirurogeiko hamarkadatik, hain zuzen).

Ezagutzaren garapenari buruz Uzbekistanen egindako antzerako ikerketak jarraitzerik izan zuen Siberiako Taimurreko Ganasanz herritarren artean, eta duela gutxi arte Estoniako Tartu Unibertsitatean izan dugu irakasle, nahiz eta, era berean, AEBetako Clark Unibertsitateko ikertzaile taldearekin aritu eta, horrexegatik besteak beste, M. Cole eta J. Brumerrekin harremanetan egon den, esaterako.

Tartuko Unibertsitatean aspaldidanik kultur semiotikari bu- ruzko ikerketen tradizioa egoteak alde batetik, eta Ganasanztarrekin pasatutako egonaldiek bestetik, eragiten zuten Tulvistengan aurreko sobietar psikologiaren ekarpena gizarte hizkuntzalaritzaren arabera birformulatzea.

Horrela, bere ikerketek erabiltzen duten ikuspegi berri honen arabera, egun esan dezakegu kultur eta gizarte hizkuntzen egoerak baldintzatzen duela bertan ekoizten den pentsaera mota.

Izan ere, gogamen desberdinak ekoizten direla ez hizkuntzaren eraginez egoera soziolinguistikoaren ondorioz baizik argitu ondoren, argi geratzen da, beraz, pentsamendua sortu, eraiki, garatu eta ekoiztu egiten baldin bada dagoen kulturaren arabera, eta era berean, baldintzagarritzat jotzen den kultura jakin batez jabetzeko bertako egoera soziolinguistikoa nola ekoiztu zein berrekoizten den jakin behar baldin bada, ahal den neurrian, hori bera argitzea eta azaltzea ezinbestekoa daukagunez, kultura hitz horren atzean dagoen kontzeptua zehaztetik abiatzea litzateke oraingo honetan egokiena.

Gure hizkuntza zapaldua den neurrian, ukipen egoeraren arabera ez minoritarioa minorizatua baizik, eta hura erabiltzean, hautu linguistikoa egiteaz gain, mundua ulertzeko modu heterogeneoa eta dibergentea ari baldin bagara ekoizten, idazle moduan, Garbiñe Ubedak dioen bezala, “euskararena ez bada, ez dakit zein den gure muina.”

Demagun, orain dela ez dakit zenbat urtetik hona lantzen ari garen liburua eskuetatik ateratzean, hurbilketa bat egiten saiatzen garen bakoitzean, lan egiteko gai ez garen bakoitzean, ezer gertatu ez balitz bezala aritzen garela, laguntzarik gabe, alderrai.

Orduan, estatu baten beharra dugula iruditzen zait berriro ere, eta nire buruari deitu ohi diot, animo emanez, liburua (e-book edo paperezkoa izanda) salbatzeko.

Zuhaitz baten itzalpean irakurtzea ia debekatua dagoenean, polizia taldeak hiriaren espazio publikoaren jabe direnean, poz- pozik imajinatzen dut murrizteak armagintzan izango direla eta kulturan emandako laguntzek ez gaituztela umiliatuko eta zuhurtziagabekerien atzetik ez garela berriro ibiliko.

Eta harritu egin naiz, egile, editore eta liburu-saltzaile talde batek idatzi duenarekin, zeintzuek kultur agintariei laguntza eskatzen baitzieten liburuaren sektorearentzat, liburuko ekonomia guztia, hots, argitaletxeak, banatzaileak, saltzaileak eta idazleak elikatzen duten irudia da denak berdinak garela: idazten dugun langileok eta gure patronala diren argitaletxeak, alegia. Horretaz ari naizelarik, ezin dut inola ere onartu ordena ekonomikoari era- bateko menpekotasuna ematen dion gure hizkuntzan idatzitako deiak, bere izateko arrazoia “ustezko denon aferan” aurkitzen duelako eta, berez, horretarako gure hizkuntzaren aldarria liburuen alde egiten baitute sektorea bizi behar duelako esanez aipatu “sektorean” denok berdinak ez garela saihestuz.

Hala, literatura eginez, definizio erreakzionarioaz gain, de facto galduta dauden (zeren eta, oraindik, nork uste du literaturak halako boterea duenik gaur egun?) kontakizun handi horiek, mito sortzaile horiek azaltzen dute beren ikuskera ideologikoa, eta modu irekian agerian uzten dute beren ordenarekiko eta agintearekiko konplizitatea.

Eta literaturak, eskatzen diguten literaturak, ordena horri eustea besterik ez duenez helburu, behar denari laguntza eske ohi diote subentzio eskatzaileek. Eta testu horien irakurketak haserretu egin nau. Izan ere, oraindik ez badakigu zer den gaur idaztea, oso ondo dakigu, ordea, nola ez den idatzi behar. Ez dut ukatzen, inola ere, idazten duten gehienek duten prekarietate ekonomiko handia.

Behin Joxe Azurmendirekin hizketan biok partekatzen genuen sentimendu berberaz aritu ginen, hau da, idazleok, fikzioa idazten bizi direnek, ez gaituztela gu ofizio berekotzat hartzen. Gu, irakasleok, ez omen gara idazleak, beraz, autonomoak ez garen neurrian eta den-dena idazletzari ematen ez diogulako. Beste lan bat badugu eta hori izaten da gure ofizioa, baina ez idazle izatea... horrela, jakina, Gabriel Aresti edo Ramon Saizarbitoria ez lirateke idazle izango, eta Joanmari Irigoien edo Pako Aristi bezalako “autonomoak” bakarrik hartu beharko genituzke aintzat idazletza ofiziorako. Gainera, Tere Irastortzak esaten duenez: “Gure garaian ematen zuen hizkuntzaren borroka narratzaileena zela”, eta, ildo beretik, Castillo Suarezek: “Poema liburuak idazten ditugunoi maiz galdetzen digute noiz idatziko ote dugun eleberri bat, idazle titulua ez baita poemekin bakarrik eskuratzen ahal”. Honen aurrean, berehala atera zen Josu Goikoetxea, poesia liburu bakarra idatzi duenak (Zer luzea negu hau, 2018), adierazteko: “Eskatu nuen, baina ez zidaten poeta karneta etxera bidali”.

Idazlea, bada, horretaz bakarrik bizi dena eta fikzio luzeen egilea ei da... saiakerak idazten dituen irakaslea, beraz, ez da usu idazle gisa hartua izan. Koldo Izagirrek, esaterako, idazle izendatu ninduen nik liburu batzuk idatzi eta argitaratu ondoren. Magrittek ez omen zuen pipatzen idazkera literarioaz osatutako nire lehen liburua zela esan nahi zuen, jakina, baina, halere, ez omen zen aski izan... Faustoren itzala narrazio luzea aurkeztu nuenean, Ur Apalategi argitaldariak “eleberria” zela esan zuen, eta nik, harriturik, zergatik esaten ote zuen hori galdetu nionean ihardetsi zidan: “Eleberrigintzan hau bezalako testuak ere kabitzen direlako”... Liburu horren gaztelerazko itzulpenerako Alfonso Sastrek egin zuen hitzaurrean honela zioen, ordea:

“Hitzaurre gisa: saiakera bat den eleberria. Liburuaren zati batzuk literatura esperientzia “transgeneriko” horiei irakurriz, beste batzuetan nik saiakela bezala definitu dudana dela irakurgai duguna esan dezakegu. Horrela izan ziren nire zenbait liburu, hala, Lumpen, marjinación y jerigonza —saiakera horretan autorea desagertu egiten da, eta ez dakigu bere buruaz beste egin ote duen— edo Limbus, non irakasle bati erantzun akademikoa ematen zaion baina fikziozko arlotik.

Narratiba hauen bidez eraikitzen da fikziozkoa denaren enigma, eta istorio batzuk iristen zaizkigu historiara.”

2018an, Izendegi hutsa izeneko olerki bildumarekin Arabako Foru Aldundiak sustaturiko XXIX. Ernestina de Champourcin poesia lehiaketa irabazi nuen, eta liburu gisa Foru Aldundiak berak argitaratu eta zabaldu zuen... baina Josu Goikoetxeak, bere maneraz edo, bere aldetik, Castillo Suarezek dioenaren arabera,“Poema liburu batek ez zaitu poeta egiten” jakin beharra dago.

Baina urte askoan, etxean bakarrik, inork irakurri nahi ez dituen hitzak idazten dituenak, ezertarako balio ez dutenak, nonbait, inori ezer esaten ez diotenak, logika sozial nagusien arabera denbora, dirua, aukerak galaraziko dizkiotenak, badaki idaztea ez dela ohiko beste lan bat.

Liburu bat izateko borrokatu denak, eta azoketan leku txiki bat egiteko zortea duenak, oso zorionekoa bada, autore eskubideen aldetik zerbait jasotzen badu, badaki idaztea ez dela beste lanbide bat, ez dela ofizio bat soilik.

Bestalde, idazleak ez du hori izatea nahi. Ez du nahi beren idazkiak jan idazketatik jan ahal izateko, badakielako horretarako berak uko egin beharko liokeela bere buruari.

Eta lana aldatzen ez badu, lortzen duen irabazi miserablea gorabehera, ez da ustiatutako langileek bezala bizirauteko beharrengatik behartuta dagoelako, horrekin ez baitu bizirik irauteko ere irabazten, baizik eta oraindik ere uste duelako balio bera duen zerbait ari dela defendatzen. Badaki idazteko lan egiteari uko egitea ezin dela, lehenik.

Halere, orduak eta egunak igaro beharko ditu bere ordenagailuan. Maizegi onartu beharko ditu lan eskasak, gaizki ordaindutakoak, erretzeko modukoak asmatu beharko ditu, behartuta betiere, baina inoiz ez dira egiten duena baino gehiago izango idazten jarraitu ahal izateko.

Gauzen egungo egoeran, ez du espero idazketaz duintasunez bizitzea, eta onartzen dugu hori gertatzen dela, eta ustekabe baten ondorioz baino ez dela hori aldatuko.

Ofizioarekin konprometitzea idazle ibilbidea eraikitzea pentsatzen ari direnei dagokienez, serio hartzen duten deliberoa hartuta ere, nekez lortuko dutelakoan nago.

Idaztea beti delako mundutik urrun egotea, alde batetik literatura sakraltasun baten inguruan egon nahi baina, bestetik, zenbait hautaturen eremu erreserbatuan sartuta ere (eta bolizko dorreak aspalditik erori dira) praktika horiek, hasteko, posizio bat eskatzen dute, ez bakartzea baizik eta, nola edo hala, dagonaren alde, dela idazteko maneran edota ukitu ezin diren gaiak idazketatik baztertzea, gutxienez.

Ez dut errealitate ekonomiko basatia ukatzen, ez dut uste literatura mundutik kanpo dagoenik, kontrakoa gertatzen da baldintza materialak gorabehera, eta, bizitzeko, badakit, baldintza horiek miserableak direla. Baina ez gara gonbidatuak izan behar festa baten hondarrak jateko –eta gure liburuak laburragoak, bortitzagoak, samurragoak izango badira ere, aldi berean, baldintza miserable horien lekuko eta akusatzaile izan behar dute; izan ere, ez dugu aldendu behar, hain zuzen, mundutik, non ondo jokatu behar baita geure eskusartzeko aukera, erosotasun pixka batean bizi eta erretiratu ahal izateko, bizitza aristokratikoari eman gabe edota, alderantziz, gaur egun patetikoa izan daitekeen bizimoduari atxikirik geratzeko.

Ez ditugu gure testuak baldintzatu behar inongo gobernuko kultur arduradun jaunaren eskuzabaltasunaren arabera, ezta ez dugun ustezko estatuaren laguntzen mende.

Biziraupen ekonomiko minimoko baliabideak guretzat eta besteentzat arautzeko borrokatzen jarraituko dugu, baina ez dugu egile gisa egingo bakarrik. Idazle izateaz gain pertsonak baikara. Ez dugu uste liburu bat idazteak, berez, konpentsazio ekonomikoren bat es- katzeko eskubidea soilik ematen digunik, baina ikuspegi pragmatiko batetik estatuaren diruaren birbanaketa justua aldarrikatu behar badugu, ezin da egin kategoria abstraktu batetik abiatuta —ez baitago baldintza horren batasunik—. Ez ditugu baldintzatu behar, halaber, zenbait enpresaren dirulaguntza zalantzagarriak, lanerako berniz batekin birmargotu nahi baitituzte ere. Kultura ohoratzen dugu. Idazketa, irakurketa, keinuak dira, uneak, produkzioaren denboratik ateratakoak eta borroka uneak aldi berean. Eta idazten jarraitzen badugu, idazten dugunarekin hilabete batean jateko ezer irabazten ez badugu ere, zera uste dut: idaztea ez dela kultura objektu txiki bat sortzea, eta gure testu horiek eraldatu egin dizkiguten testuen eta munduaren balioa, metamorfosian erabiltzen ditugun testuen funtsa horixe baita eta ez, berez, mesedegarriak izatea. Hala eta guztiz, zentzuz jokatzen jarraitzen badugu, uste dut bitarteko bat geratzen zaigula: iruditeria bakar baten inposizioaren aurka borrokatzea, balioaren erreinu absolutuaren aurka borrokatzea, alienatu gabeko komunitate bateko mugimenduen partaide izatea, bizirauteko bideak irekitzea bizitza honetan. Horretarako eta beste gauza batzuetarako idazten dugu, baina ez liburuaren ekonomia elikatzeko soilik. Eta ez dugu uste, gainera, ekonomia hura den bezala, iraunarazi egin behar dugunik. Badakigu testuek bizirik iraungo dutela, badakigu testuak ez direla benetan existitzen testuingurutik kanpo baizik eta gure gorputzetan, gure kontzientzietan, gure memorietan, eta merkatuan baino beste modu zabalago batean mugitu daitezkeela.

“Liburuetatik ezin da bizi”, horixe esaten digute. Eta, hala ere, badira liburuen inguruan antolatutako inperio ekonomikoak. Nora doa kapital hori guztia? Bada, supermerkatu kate handien hiriburu osoa dagoen leku berera: edozein tokitara, nekazariarengana izan ezik. Idatzi nahi baduzu, materialki egin nahi baduzu, beste lan bat bilatu behar duzu bizi ahal izateko.

Baina itzul gaitezen mundu errealera: biziari eusteko batzen diren lanaldi bukaezinak eta askotariko jardunaldiak bizitzarekin bat joateko bideraezinak dira. Baldintza horietan liburu bat idatzi ahal izango da, gehienez bi, eta gero kapitalismoa nagusituko da berriro ere. Hori gutxi balitz, zenbat eta disidenteagoa izan idazketa, pentsamendua, eta zenbat eta zurrunago izan boterearekin erlazionatzean, nahiz harremanak egin, aliantzak burutu, festetara eta gauza horietara joan, gero eta zailagoa izango da norbaitek gure lan hori babestea, oso beharrezkoa bada ere.

Are okerrago, gurea bezala, laguntza handirik gabeko hizkuntzetako kultura ekoizpenaz ari bagara, beste zulo beltz bat.

Debaldeko kulturak, ordea, tranpa du, askoz argiago ikusten dena beste edozein industriaz pentsatuz. Supermerkatu kate batek produktu baten prezioa merkeago berrezartzen duenean, ez du eskuragarriago jartzeko egiten. Baina badakigu tranpa hau dela: horretarako, ekoizpena suspertzen du, laborantza estentsiborako eta monopoliorako baliabiderik ez duten tokiko ekoizle txikiak kanporatuz. Eta, praktikan, hondamendietarako metodoak erabiltzen dituzten ekoizle handiei bakarrik laguntzen die. Horixe bera gertatzen da kultura industriarekin.

Beste tranpa bat kulturaren eta industriaren arteko nahasketa da. Kultura behar-beharrezko ondasuna da, komunitate bihurtzeko beharrezko elikagaia.

Kultura sortzen dugu hitz egiten dugun aldiro, bakarka edo elkartuta, baita konfinamenduan izan den bezain modu gogorrean ere.

Kultura sortzen dugu sareetan gauzak sortzen ditugun aldiro, hitzak birsortzen ditugun aldiro, abestiak asmatzen ditugun aldiro edo beste batzuei buelta ematen diegun bakoitzean, dantzatzen dugun bakoitzean, nahiz eta jai batean izan.

Gainera, kultura ezinbestekoa da erresistentzia politikoa egiteko, bizi garen hondamendiaren aurkako erresistentzian lagunduko digun pentsamendua artikulatzeko.

Baina kultura produktu deritzogun hori, kultura zehazteko moduetako bat, ez da ezerezetik ateratzen, prestatzen ditugun elikagai zehatzak ezerezetik ateratzen ez diren bezala.

Lanetik atera eta denbora jasangarria behar dugu kulturan lan egiteko. Kapitalismoak dena gurutzatzen du. Baina pertsonek beren lana ez kobratzea ez da kapitalismoa haustea, indartzea baizik.

Badakigu ekonomia hori erortzen bada idazten eta irakurtzen jarraituko dugula. Beste batzuek guk baino lehenago egin zutela, askoz baldintza txarragoetan. Fede txarrez, agian oso apustu txarra dela esango digute. Ez da horrela. Errealismoa da.

Nola egin dezakegu amets betidanik zapaldu gaituen sistema batekin? Aspalditik ez dago lekurik merkatu horretan eskritura zorrotz eta erradikaletarako, han saltzen den gehiena makina horrekin dabilen guztia baita, literaturaz mozorratuta.

Hala, bada, oraindik beharrezkoa da liburu batzuk idaztea. Badakigu, halaber, badirela, jakina, editoreak, liburu-saltzaileak, lan zapaltzaile honi uko egiten diotenak, saldu ezin diren testuak defendatzen saiatzen direnak, testu zoroak, inbertsioaren itzulerarik gabeak, etekinik gabeak, eta gero eta mehatxatuago daudenak.

Sistema editorialak oraindik ere uste zuen maniobra tarte txikia zalantzan jartzen da orain, azken krisitik altxatu behar direlako beste krisi batzuk etorriko direlako oraindik. Orduan, defendatzen jarraitu behar bada, hala eta guztiz ere, oraindik aldrebesa izan daitekeena, erresistentzia hitzak zabaltzen saiatzea eta krisi horren erdian ahots eta idazki disidenteak, merkatuaren diktaduratik kanpo.

Gure idazle praktikak berriro asmatzeko aukera bat da hau, esan ohi denez. Liburua objektuaren mundutik ateratzea. Testuak sarean libre zabaltzea. Izan ere, liburua, objektu bukatu, ekoitzi gisa, literatura hitzaren zirkulaziorako modu hegemonikoa baino ez da. Beste aukera batzuengan pentsatu behar da.

Edozein tokitan irakurtzen ditugu, edozein unetan, buruz ikasten ditugun testuak, erreproduzitzen ditugunak, ematen ditugun testuak, etengabe zirkularazten ditugunak.

Idatz dezagun. Edozein lekutan, nolanahi ere, liburuak gainditzen dituzten ohiko liburuak idaztiz, gure bizitzetan ainguratzen direnak eta itzultzen direnak, ez direnak ez egiantzaren legeez ez merkatukoez arduratzen.

Liburuek, egoera ausart batzuen bidez, haietatik atera eta zabaldu behar badira, haiengandik nekez espero daitezkeen berrikuntza onak ekar ditzakete. Horretarako ez zaio inolako eskakizunik egin behar inori.

Ez gaitezen gu geu izan gure poliziak, gure literatura agenteak. Beste bide batzuk asmatu behar dira, beste bide batzuk posible direlako, beti izan direlako posible. Izan ere, literaturak, gurea den egoera historiko honetan, seguru asko etorkizunik gabe gauden bitartean, bizitzarako lan egin behar du.

Eta hor daude, asmatzeko egiten ditugun literatura praktika berriak, estrategia posibleak eta sarritan, horrelako gauzei buruz galdezka egoten garenean bilera ezezagunetan hitz egiten dugu, eta galtzen den hitza berraurkitzen da, inoiz amaitzen ez den ariketan, edo ez da inoiz berreskuratuko literatura ez baita beste lan bat, baizik eta abian den gerraren armetako bat.

Eta ari gara, gure gudari modura, mundu galdu bat salbatzen; aitzitik, bizitzea merezi ez duen mundua suntsi dezagun, liburuaren mundua den bezalakoa birrindu eta eraldatu behar dugun ere berean. Ez da nire kezka bakarrik, Brigitte Vasallok, Louise Chennevièrek, Liliane Giraudonek edo Georges Perecek antzerako gauzak idatzi baitituzte idazletzari buruz.

Areago, nik eleberri baten izaera politikoa ez dut soilik edukiari dagokionez onartzen, baizik eta haren formei dagokienez ere bai; izan ere, irakurketa itun bat proposatzen badu, gaiei buruz iristen bazaigu informazioa prozesatzeko modua kontrajartzeko, eta, askotan, akritikoa eta azalekoa izan beharrean, kritikoa bada, nik eleberri politiko hartan sinesten dut, eleberri poetikoa izango baita, batez ere.

Nik uste dut poetikoaren eta politikoaren arteko lotura hori badagoela, baina nekez onar dezakegu, literatura garaikidea ezaugarritzen duen estilo gentrifikatu horren biktimak garelako, eta irakurlea aurreikus daitekeen espaziotik ez ateratzearen alde egiten duelako idazteko modu horrek, literatura aisiarekin eta entretenimenduarekin lotuz.

Hori, berez, ondo dago, baina literatura hori baino zerbait gehiago izan daiteke eta izan behar du.

Sarritan iruditzen zait entretenimendua sakralizatzen dela, ikertzeko gogoa eta arriskurako borondatea nagusi dituen literatura oro baztertzeko.

Horregatik uste dut literatura politikoa funtsean eta bere formetan dela munduaren azpian dagoen bortxaz hitz egiteko eta hura irudikatzeko aukeratzen ditugun hitzetan agertzen zaiguna.

Hor dago, hala hautatutako gaian nola berau azaltzeko aukeratutako hizkeran, politikaren eta poesiaren arteko lotura. Izan ere, ideiak eta ideologia bereizteak ez du balio, literaturan emozio eta ideia nobleak adierazteko espazio aratz gisa pentsatzeak zentzurik ez duen bezala, ez da politika ere kudeaketarekin soilik lotutako jardueratzat hartu behar.

Gertatzen dena da postmodernitatearen etorrerak ideologien estigmatizazioa ekarri zuela, eta herritarrak, zentzu horretan, nahiko modu maltzurrean neutralizatu gintuztela, ideologia hegemoniko eta ikusezin baten boterearen aurrean makurtzeko. Berez, traba egiten duena ez dira idealak, diskurtso nagusiarekin doazenak behintzat, disidentearekin bat egiten dutenak baizik.

Eta gertaera politikorako hurbilketa prosaiko hori literaturari dagokionez gertatzen den berbera da. Errealitatea islatzen duen literaturari soilik ematen zaio balioa, literaturak ere errealitatea eraikitzen duela kontuan hartu gabe, eta errealitate horretan esku hartu eta mundu hura alda dezakeela kontuan hartu gabe.

Kontua da idealak, ideologiak bezala, politikaren makulak zikinduta daudela hori zerbait txarra balitz bezala, eta ideiak, berriz, ekintzailetzaren epikarekin lotzen dira.

Badirudi ideiak azkarrak direnentzat gordeta daudela soilik, haiek aberasten baitira besteen kontura; idealak, berriz, pobreentzat, ergelentzat diren bitartean.

Idazten diren testu guztiak une horretako ideia nagusiekin lotuta daude. Eta, gaur, merkatuko legeek markatutako testuinguru batean idatziko dugu, non liburuetan bilatzen den gauza bakarra bakea ematea baita.

Oso zaila da dinamika horretatik eta logika horretatik ateratzea. Barneko etika eta epikotasunetik banaezina den literaturara itzuli behar da, non errealitate bihurtuko den “pertsonala politikoa dela” esakunea, baina beti daude katalizatzaile gisa jarduten duten elementuak literatura sorkuntzaren prozesuan.

Eta gertuko errealitateari buruzko gogoeta horrek ematen dit idazteko bidea, ankerkeria neoliberal globalaren igoeraren aurrean nuen kezkaren isla izango zen literatura sorrarazi zidan. Hori guztia hor dago abiapuntutzat; gertatzen dena da hastapen horiek modu organikoan eraldatzen joaten direla idazten hasten zarenean, ezusteko lekuetara eramanez, eta hori, agian, gogoeta baten ondorio izan daiteke, hots, idazlan bat urteetan zehar elikatzen ari dela, Kasandra leihoan hartan esan bezala, amaigabe bihurtuz.

Suitzako bidean

Adinarekin oroitzapenen poltsa bihurtzen ari gara eta bizitza bildu egiten zaigu flashetan. Gogoratzen dut, bada, Genevan lanean nengoela Txalapartak Herioa eta dontzeila Ariel Dorfmanek egindako gidoiaren euskal bertsioa kaleratu zuela (2010), Mikel Soto argitaldaria zelarik.

Gau euritsu baten erdian auto matxura konpontzen lagundu dion Miranda doktorea etxera gonbidatzen du Gerardo Escobar abokatuak. Haien arteko elkarrizketa entzuterakoan, bere emazteak, Paulina Salasek, diktadura garaian torturatu zuen medikuaren ahotsa ezagutzen du. Tortura latzen erdian, Shuberten Herioa eta dontzeila koartetoa entzuten zuen sadikoa. Orduan, pistola eskuan, bahitzea erabakitzen du. Epaitu nahi duelako. Gerardok eta ustezko demokraziak agintzen dioten justiziaz ez delako fio eta, begiak begietan, Miranda doktorearen aitorpena entzun nahi duelako.

Testu honek berehala erakarri ninduen zeren eta Historia istorioek kontatzen dute. Kasu honetan, esan bezala, Schuberten Herioa eta dontzeila musika entzutean, Paulina gaixotu egin ohi da, torturapean pasaturiko sufrikarioa gogora datorkiolako. Behin, Gerardo, bere senarra, dakarren autotik aipatutako doinua aditzean, torturatzaileetako bat izan omen zenari (Roberto Miranda medikua) antzeman dio, eta, ustez, aspaldiko zorra kitatzeko garaia iritsi dela uste du... Testu honetan oinarriturik, Roman Polanskik 1994an eginiko filmak (Sigourney Weaver, Ben Kingsley eta Stuart Wilson) Death and the Maiden izeneko antzezlana famatu zuen eta, ordutik hona, mundu osoko antzeztokietan ibili da ia berrogeita hamar hizkuntzatara itzulita. Nire itzulpenarekin, berriz, euskaraz ere gozatzeko aukera izango dugu.

Literaturak, Historiak helarazi ezin duena adierazten badu, balio digu. Bizipen adiezinak ulergarri bihurtzea litzateke gertuko istorioen funtsa. Literaturako Nobel saridun izan zen Boris Pasternakek “landareak hazten badira ere, inork ezin du belarra hazten ikusi” esaten zuenean, deskripzio zehatzen aldeko hautua ari zen defendatzen literaturan, eta, bere Zhivago Doktorea idatzi zuelarik, gertaera xumeen bidez sovieten iraultzaren berri eman zigun dotore, nahiz eta orduko estalinismoak ez zuen horrela ulertu nahi izan eta eleberriaren zabalkundea debekatu zuen. Eskerrak argitaratzailea zen beste komunista batek (Feltrinelli) zentsura horri muzin egin ziola eta testua kaleratzea erdietsi zuela.

Horri zor diogu, besteak beste, egoera iraultzaile batek dakarrenaz behar bezala ohartzeko istorio haien ezaguera. Horren gainean egin zen Hollywooden moduko filma, aldiz, zeharo desberdina da; beste gauza bat da. Izan ere, adibideek hurbildu egiten dizkigute besteen bizierak, iragana orainera ekartzeko gai diren heinean. Eta horretan, Historian zehar, antzerkia biziro egokia izan da. Hura dela bide, antzeztua irudikatzea eta, azkenik, ulertzea ere ahalbidetu ahal izan da mendeetan zehar.

Mendekuaz eta amodioaz, gorrotoaz edo liluraz jabetu gara antzeztokian aurkezturik ikusi dugunari esker. Herioa eta dontzeila da horren guztiaren adibide. Muga-mugan sentitutako beste bizipen batzuk bezala, torturatuaren bizilegea helezina izaten da, gehienetan.

Istorio xume batek, ordea, erakuts dezake hamaika datuk azaltzerik izan ez dutena... Ariel Dorfmanek idatzitako honek egin duen moduan. Buenos Airesen jaio baina txiletar herritartasuna duen idazle honek mota guztietako testuak eskaini dizkigu.

Berdin poesian, antzerkigintzan, eleberriak sortuz edota saiakerak idatziz erakutsi du herri kulturaren ikerlari joria dela. Allenderen gobernuarekin bat egin zuen eta, estatu kolpearen ondorioz, Frantziara hasieran eta AEBetara gero erbesteratu zen.

Egun Duke unibertsitatean irakasle dena Sorbonan (Paris IV), Amsterdamen, Kaliforniako Berkeleyn edo Marylandeko unibertsitateetan ere ibilia da irakasle. Giza eskubideen aldeko eragile nekaezinak ez du inoiz errazkeriara jo nahi izan. Baina ia berrogeita hamar hizkuntzatan antzezturiko maisu idazlan hau euskaraz argitaratua izatera iristeko moduak ere badu bere istorioa...

Dorfmanek kontatu duena Txilen gertatu zen eta, gure semea hantxe ikasten ari zela, testua haren lagun alemaniar baten bidez (Nina Bust-Bartels) ezagutu ahal izan nuen.

Aspaldi ikusia nuen arren Roman Polanskik zuzendutako filma, idazkiak zuen berezko indarrak harrapatu ninduen eta euskarara ekartzea erabaki nuen. Ariel Dorfmanekin jarri nintzen harremanetan, eta hark honela erantzun zidan:

“Torturaren aurkako edozein ekimenen alde nago; beraz, antzezlana zuen hizkuntza ederrera eramatearekin bat natorkizu”.

Ardura handiz segitzen ditu Dorfmanek bere literatura lanen itzulpenak, zeren berak elebitan argitaratu ohi ditu idazlanak (ingelesez eta espainieraz), nahiz eta, hitz egiteko behinik behin, beste hizkuntza askotan ere gai izan.

Baina, jakina denez, literatura dramatikoa antzeztu arte inoiz buruturik ez dagoenez, aktore batzuekin jarri nintzen harremanetan. Horrela, Ramon Agirre, Itziar Ituño eta Asier Sotarekin batera, itzulitako testua onduz joan ginen aurkezteko modura eramateraino. Torturaren Aurkako Taldeak bideratu zuen lehen emanaldia, Azpeitian. Gero Donostia, Sara, Berriozar edota Hernani etorri ziren... eta, azkenean, ni Suitzan nengoela, Txalapartak testua kaleratzeko deliberoa hartu zuen.

Euskal Herrian, zoritxarrez, horren ohikoa izaten den torturaren esperientziaz aritu ahal izateko bada, idazki honek munduari itzulia eman behar izan dio euskarara itzulia izateko. Gertukoei, gure seme-alabei kasu, torturatua izatearen eskarmentua behar bezala inoiz azaldu ezin izan diedana, Herioa eta dontzeila antzezlana ikusita edo irakurrita gerturatuko diedalakoan nago.

Horrela, beren antzera, beste euskaldun askok, urrunekoak iruditu arren hain hurbil dauden mota honetako istorioetara heltzerik izango dutela uste dut... Hau ere Euskal Herriaren Historiaren zati baita.

Argitalpenaren berri eman nioenean egileak, Ariel Dorfmanek berak, honako e-posta helarazi zidan:

Amigo: Qué felicidad, saber de esta publicación. Será un placer si transmites el siguiente mensaje mío:

Siempre me alegra la publicación de mis obras, pero en este caso no exagero al decir que me satisface en forma particular la aparición de La Muerte y la Doncella en lengua vasca. Esto se debe a mi incesante preocupación por la defensa de la supervivencia y crecimiento de todas las lenguas hermosas y menoscabadas del mundo y mi admiración (por lo poco que sé) del vasco en particular, con sus representantes insignes en la literatura y en las artes. Esta publicación es la segunda de mis obras en aparecer en este idioma que se habla en dos lados de una frontera y en tantos otros lugares del mundo. La primera fue para lectores infantiles, La Rebelión de los Conejos Mágicos; y ahora viene una obra para los padres de esos chicos y chicas, una obra que ojalá sirva para ayudar a los lectores a meditar acerca de temas tan de actualidad en España así como en el resto del mundo, como son los problemas de la justicia y la violencia y la memoria y, especialmente, cuán fácil es que los mejores entre nosotros podemos caer en la trampa de la venganza, cuán necesario es que no olvidemos el pasado para construir el futuro. Agradezco a Fito Rodríguez su traducción y su búsqueda de medios para llevar a cabo la representación teatral plena de esta obra para que mis palabras resuenen en ese idioma que tanto respeto.

Un abrazo.

Hori irakurtzea hunkigarria izan zen, jakina. Hori zela eta, liburua kaleratu ahala argitaratutako iruzkinean, Leire Lopez Ziluagak, oraingo Susaren argitaldariak, honakoa idatzi zuen:

“Diktadura osteko kontuak aipatzen dituen arren, politikak eragindako minarekin zer egin erabaki behar duen edozein jendartetan izan daiteke balio handikoa, eta, beraz, itzulpena une egokian egin dela iruditzen zait, lanen irakurketa ezberdina baita argitaratzeko lekuaren eta garaiaren arabera”.

Itzulpenari buruz, ordea, batere ez. Ondo, hori baita edozein itzulpen motari egin dakiokeen kritikarik onena, hau da, itzulpena denik ere ez ohartzea eta, horrela, irakurritako hizkuntzan trabarik gabe jaso eta ulertu ahal izatea.

Halere, Usurbilen Herioa eta dontzeila antzezlanaren irakurketa dramatizatua egitera joan ginelarik, ni atzean nengoela ohartzeke, emakume batek esan zion besteari: “Irakurri dut itzulpena Fito Rodriguezek egin duela, eta zalantzan egon naiz etorri edo ez, bere artikuluetatik ez baitut ezer asko ulertzen eta pentsatu dut obra hau ere ez dudala ulertuko...”. Ez dut uste damutu zenik.

Genevako alde zaharrean, kale nagusian, J.J. Rousseau zenaren jaiotetxea dago, gaur egun museo eta ikergune bihurtuta. Bastiza haietara egindako hamaika hurbilketetan Rousseauren zenbait testu euskara ekartzea deliberatu nuen. Handik sortu zen Gizakien arteko ezberdintasunaz izeneko liburua (2013).

Duela ia 300 urte hasi ziren Rousseauren liburuak erretzen (1762ko ekainaren 19an, Genevan bertan), eta Rousseauk berak orain arte polemika ugarien iturburu izaten segitzen du.

Liburu honetan bi testu aurkituko dituzu, irakurle, Jean-Jacques Rousseauk Manuel Ignazio Altunari bere Aitorkizunaken adierazi ziona, alde batetik, eta Gizakien arteko ezberdintasunari buruzko azalpenaren euskarazko bertsioa, bestetik.

Ez dira itzulpen kanonikoak, jatorrizko testuetatik neronek euskarara ekarritako bertsio moldatuak baizik, baina, edozein modutara ere, Rousseauren pentsamendura hurbiltzeko aukera ematen digutenak.

Jean-Jacques Rousseauk erabili omen zuen lehen aldiz moderno hitza (“gu, modernook” zioen bere garaian) aurreko tradizioarekin aldarrikatzen zuen pentsamendu etena adierazteko. Honen ekarpenak mendebaldar gogamenaren iraultzan suposatu zuenaz jabetzeko gerturatu nahi izan nituen bi testuok.

Aitorkizunaken, Altunari idatzitako gutunean Jean-Jacques Rousseauk Euskal Herrira etortzeko dituen gogoak azaltzen dizkio. Rousseau ari zen prestatzen erbesteratzeko bidea, poliziak atzean zituen eta Frantziatik alde egin nahi zuen. Euskal Herrira etortzea aukera bat zen berarentzat eta, hori bideratu ahal izateko, hemengo jendearen aldarte ona bere alde jarri nahi izan zuen. Azkenean, ordea, Hume filosofo eskoziarra lagun, Erresuma Handian erbesteratu zen. Nire Faustoren Itzalan agertzeko moduko testua da Jean- Jacques Rousseauk Manuel Ignazio Altunari idatzitakoa.

Beste idazkia, Gizakien arteko ezberdintasunari buruzko azalpena deritzana, euskaratuta zegoen jada ni itzulpen berria prestatzen ari nintzenean. Euskal Herriko Unibertsitateak argitaratu zuen 2007an. Juan Kruz Igerabidek egindako itzulpena egokia izan arren, J. Rubio Caracedok gehitutako sarrera ez nuen gustuko eta, beraz, bai sarrera baita itzulpen berriak egitea deliberatu nuen.

Rousseauren etxetik gertu, kale nagusian bertan, Jorge Luis Borges bizi zen, eta hor dagoen plaka batek hori gogoratzen digu. Genevako idazletzat jotzen dute Borges, eta egia da frantsesez ere idatzi zuela. Haurra zela ingelesezko hezkuntzan hazi zen eta, esaterako, Kixotea lehen aldiz irakurri zuenean ingelesezko bertsio baten bidez irakurri zuen. Antzerakoa gertatu zitzaion F. Pessoari, hark ere ingelesezko heziketa eduki arren, azkenean, bere literatura garatzerako, beste hizkuntza bat hautatu zuela. Borgesek, bere hitzetan, espainiera, eta Pessoak, pertsonak, portugesa.

Baina literatura itzulpena egiten dugunean, testu batek eragiten digun txundidura eta mozkortasun sentsazioen itzulpena ere egiten dugu.

Proust ere itzuli nuen (Irakurketaz, 2011). 1913 eta 1927 artean frantsesez argitaratutakoari dagozkion zazpi zatien Prousten ingelesezko itzulpena 4.000 orrialde inguru dira, edo milioi eta erdi hitz kasik. Lanak mende erdia baino gehiago hartzen du, 1840tik 1915era, Lehen Mundu Gerran, eta berrehun pertsonaiatik gora ditu. Oro har, Proustek asmatzen duen gizartea 1890eko hamarkadaren hasierakoa da.

Ezberdina izaten da Heineren kanta batzuk kantari batentzat itzultzea edo kafkiar eleberri baten itzulpenean lan egitea, baina, nire ikuspuntutik, hizkuntzaren erritmoak beti gainditu behar du gramatika, eta, hizkuntzen ukipenaren egoera berezi harengana apaltasunez gerturatu, ez baita, langintza honetan behintzat, ezer erabat eta betiko buruturik.

Literaturari bezainbeste itzulpen literarioari amaigabetasuna dagokio, berez. Itzulpen oro ezbaian dagoelako, zalantzati eta erabakitzeko baita. Halere, badaude zenbait testu, itzulpenarekin, galdu beharrean irabazten dutenak. Zaila da horren arrazoia azaltzea.

Agian Turguenievek lagundu dezake pixka bat. Haren ipuinak edertasun kezkagarrikoak baitira; denak batera hartuta, batik bat, zergatik irakurri eta itzuli galderari erantzuteko ezagutu ditudan onenetakoak dira. Shakespeare eta Cervantes maite zituen Turguénievek, eta gizateria guztia Hamleten eta Kixoteen artean banatzen zuen. Falstaffs eta Santxo Pantzak ere badaude eta, haiek, beste hainbeste fikziozko izakiren paradigma bikoitza osatu dute. Ipuin haiek idazteko, nola irakurri zituen Turguénievek Shakespeare eta Cervantes? Itzulita, jakina.

Historia betiereko itzulera baita, amaierarik gabeko gurpil zoroa baina arrastoak uzten dituena. Fukuyama erratuta zegoen, Historia bukatu zela iragarri zuenean Grenoblen nengoen ni (Sthendal, bertako semearen izena duen unibertsitatean), eta narrazioaren narrastien lanaz gogoeta egin nuen. Egoera historikoak kontatu ahal izateko erantzukizunaz.

Garai hartan, zoritxarrez, Santi Brouard hil zuten bere etxeko pediatria kontsultan, haur bat artatzen ari zela. Franco bederatzi urte aurretiko beste azaroaren 20 batean hil ostean...

Badirudi narrastiak edo erreptilioak animalia ornodun amni- otoen klasekoak direla, adarkizko larruazal lehorra dutenak, ezkataz, plakaz edo ezkutuz estalita daudenak. Baina ez naiz narrasti haietaz ariko.

Funtsean, narrastien funtsaz idatzi nahi dut. Inoiz, politika, historia, errelatoa eta iritzi hedabideak nahasten direlarik, politikariek omen dauzkaten gertuko kazetariak eta idazlumak aipatu nahi ditut lerro hauetan. Hau da, agintari jakin batzuen ikuspuntutik, eta haien alde betiere, mundua nola eta zergatik den dagoen bezala kontatzen duten haiek hartu nahi ditut hizpide.

Urtean zehar agertu ohi diren suge mota hauek, “narrazioaren borroka” irabazi beharra dagoela aitatu ohi digute gau eta egun, tai gabe. Aipatu “narrazioak” Euskal Herrian suertatu denaren borroka politikari buruzko kontakizuna esan nahi du, prefosta.

Izan ere, ez baitute inolako antzik Larrainen edo Bergaran aurkeztutako Monzon pastoralaren argumentuak eta EITBk eskainitako El precio de la libertad izeneko filmak, edo Mediasetek ekoitzitako Aranbururen Patria bezalako errelatoak, I. Uribek Burgoseko epaiketaz egindakoak edota A. Merinoren Aitor eta biok dokumentalak, egoera berberaz ari direlarik, esaterako.

Franco hil ondoren, psoezialistek 1980ko hamarkadaren hasieran eskuratutako botere politikoak aurretik gertatutakoari buruzko kontakizun berria eskatu zuen. Horrela, sugegorrien habia irekita, “trantsizio politikoa” zeritzana kontatu zuten Pregok eta enparauek... orduko narrastien funtsak gizendutako idazleek.

Beraz, A. Gabilondok eta F. Aranburuk, J. Arregik edo R. Jauregik gure herrian gertatu den borroka politikoari buruzko narrazioaren gatazka berenganatu nahi dute eta haren kontakizunaz jabetu.

Ez da gauza berria, goian adierazi bezala, duela ez asko antzerako saiakeraren matrakaldia ikusi izan baitugu, baina garatzen ari den narrazioaren borroka berrian, aldiz, gauza bat nabarmentzen da ohiko aldarrikapen honen atzean: orain arteko balizko narrazioak ez duela orain balio, hain zuzen ere. Honezkero argi geratu da, adibidez, Espainiako Konstituzioa aldatzea, posiblea izateaz gain, erraza dela oso.

Zergatik nahi izan du espainiar gobernuak, eta bere narrastien funtsa horretan saiatzen da, narrazioaren gudukan irabazi? Badakitelako, jakin ere, Euskal Herriko gatazkaz orain arte erabili ohi duten kontakizunak oraingo parametroen arabera ez duela fitsik balio, eta aldatu (edo egokitu) beharrean daudelako.

Beraiek Euskal Herrian zegoen disidentzia oro terrorismotzat jo nahi izan dute. Dena zen ETA beren historietan. Berdin ezker abertzalea, AEK, Gara, Egunkaria, 18/98 sumarioan, Jarrai/Segi gazteen aurkako epaiketetan edota udalen federazioa zen Udal- biltzaren aferan... Auzi politikoa izan dena lege epaiketa bihurtu dute, eta horrela historia ere idatzi nahi izan dute.

Giza eskubideak eta adierazpen askatasuna dena zen ETA horretarako erabili zuten, baina, behin ETA desagerturik, giza eskubideek eta adierazpen askatasunak ere bide dute baliorik hegemonikoak diren interesen defentsarako eta ez dira aipatu ere egiten.

Ezker abertzalea legez kanpo egon zen garai luzean (dozena bat urte), sortzaile batzuk hasi ginen biltzen kontatzen ez ziren istorioak kontatu ahal izateko eta, besteak bezain garrantzitsuak bederen, sistema literarioak erabili ez zuen moduan azaldu ahal izateko ere. Ahalegin intelektual horretan elkartu ginen, besteak beste, pandemiaren ondorioz Twitterren agertutako Euskal Idazleen Mundialeko eta Idazleen Mundial Alternatiboaren bi irabazleak: Eider Rodriguez eta Uxue Alberdi, eta baita Joxemari Agirretxe, Ramon Agirre, Eñaut Elorrieta, Aitor Gorosabel, Ekai Txapartegi, Asier Sota, Itziar Ituño, neroni eta beste batzuk. Handik eraman genuen plazetara Herioa eta dontzeila antzezlana eta, ondoren, liburua ere kaleratu zen.

Idazlari moduan, nire hautua horixe izan da: sistema literarioak ezarri ohi duen idazkeratik kanpo izkiriatzea eta argitaratzea, baita sistema ekonomiko politikoak ezkutatzen dituen gauzei buruz idaztea ere, baina idazle moduan, hots, literatura eginez, alegia. Ezberdina baita prosa zientifikoa, kazetaritzari dagokion idazletza edota literaturak behar duen idazteko manera.

Duela ia hogeita hamar urte, Pariseko VIII. Unibertsitatean (Vincennes-St. Denis) “École et cultures minorisées” delako gaia irakasten ari nintzelarik, ikastaroaren ebaluaziorako ikasleek buruturiko “memoria dosierrak” (ikasle bakoitzak ikasturtearen amaieran idatzi beharreko entsegua) erabiltzen hasi nintzen, baina, norberaren estiloaz gain, ebaluatzeko irizpideak ez ziren literarioak akademikoak baizik.

Nire bizitzan mota ezberdinetako prentsa kolaborazioak egin baditut ere: Egin, Gara, Berria, Egin eta Info7 Irratietan eta Euskadi Irratian, Euskaldunon Egunkaria-n “Seiko urrea” izeneko zutabea... eta gaur egun Naiz-en blog batean idatzi arren (<https://www.naiz.eus/ es/blogs/kalendak>), haietan guztietan erabili ohi dudan idazkera motak gehiago du kazetaritzatik literaturatik baino.

Gizarte eta kultur gaiez ere idatzi ohi dut: Ele, Bat, Tantak, Larrun, Ezpala, Bertsolari, Argia, Isilik, Jakin, Hik Hasi, Uztaro, RIEV, Euskerazaintza... Auñamendi Entziklopedian edota UEUn. Haietan guztietan ez dago modu literarioan idatzitako dokumenturik.

Pako Etxeberria EHUko Unibertsitate Hedakuntzarako Errektoreordea zela (1998) Besatari argitaletxean argitaratu nuen Erresistentziaren pentsamendua entsegu filosofikoa da eta ez literarioa. Halaber, Kant: Hezkuntza eta Modernitatea, Jakinekin kaleratutakoa (2005), hezkuntzaren filosofia da eta gutxi du hizkuntzatik edo literaturatik.

J.J. Rousseau, Proust, Flaubert, Ph. Soupault, R. Desnos, P. Éluard, Péret, Breton Éluard, R. Char, Sadoul... A. Dorfman, Alfonso Sastre, Juan Mayorga euskaratu eta argitaratu ditut, besteak beste, eta denetan saiatu naiz itzulpenok bakoitzaren berezko estilo literarioari erreparatuz egiten, idazkera politikoa, eskolarra edo esperimentala ezin baitira berdinak izan.

Zinemarako ere itzulpenak egin ditut, norberaren estiloari erreparatuz. Todos los días son tuyos (Egun guztiak zureak dira) 2008an estreinatutako film mexikarra da, José Luis Gutiérrez Ariasek zuzendua. Filma egiteko, zuzendaria Euskal Herrian bizitzen jarri zen zenbait hilabetez, eta, haren jarrera estetikoa zela eta, erabaki zuen, ohikoa ez dena, ez zuela euskal talde armatuaren eta Espainiaren arteko harremanari buruzko inongo kondena ikuspegirik hartuko.

Istorioa polizia thrillerra da, eta Mexiko Hirian gertatzen da. Eliseo ez da polizia, egunkari zurien argazkilaria baizik, eta bere bizilagun Maria hiltzea egotziko diote. Maria, berriz, euskal immigrantea da, baina ETArekiko loturak ditu Mexikon eta euskal errefuxiatu taldeari sostengatzeko dirua lortzea ere badu xedetzat. Eliseok, ezkutuan, Maria zelatatzea gustuko du, berarekin interesatuta dagoelako: kazetaritza istorioaz gain, berarekin maiteminduta dago. Carvajal polizia mexikarrak eta ilehoriak (GAL moduko polizia espainiarra) euskaldunak aurkitu ditu eta Espainiako gobernuak Europatik emigratutako euskaldunak hiltzeko agenteak bidali ditu.

Zuzendari mexikarrari iruditu zitzaion Mexikon ere euskaldunen artean euskaraz hitz egin behar zutela, Espainian inori bururatzen ez zaiona eta, horrela, gidoia nire eskuetara iritsi zen. Joserra Bengoetxea aktore eta lagunak ekarri zidan, eta nik euskaldunen arteko elkarrizketak itzuli nituen.

Filma, nire ustez, oso txukuna da. Guillermo Arriagak edo Alejandro Gonzalez Iñarrituk egin zezaketenaren modukoa. Gogoratzen du The Public Eye (1992) zinema beltzeko film estatubatuarra, Howard Franklinek idatzia eta zuzendua, zeinak Weegee argazkilari newyorktarra duen inspirazio iturri zeina, gure Eliseo bezala, hilketa tokietara polizia baino lehenago ere iristen omen zen bere argazkiak egitera.

Gure gizartean, aldiz, arazo judizialak politizatu egiten dira, eta politikoak, aldiz, judizialki jazartzeko joera ere izan dute, gizarteak berak gainezka egin duen arte, eta horrela nahastu dira kazetaritza, lan poliziala, historia eta literatura...

Baina orain, dagoeneko, ez dago argudiorik, eta argumentu berriak behar dira film, serie eta eleberrietarako, ez bide dago jadanik historia kontatzeko narrazio sinesgarririk, eta haren bila hasi da arrastaka batere arrakastarik gabe narrazio berriaren narrasti zaharra.

Izan ere, ez dago gidoia aldatu beharrik. Ez dugu narraskeria behar. Euskal Herrian bizi dugun historia ez da inor gailendu behar, militarren antzera behintzat; aitzitik, politikoki bideratu beharra dago, berez, politikoa baita bertoko afera.

Duela urte batzuk, orduko idazleak espainiar ustezko trantsizioari buruz narrazio berriak eskaintzen ari ziren urte haietan, Mario Onaindiarekiko eztabaida publikoa egokitu zitzaidan Ataunen. Mariok hantxe plazaratutako iritzien arabera, Irlanda omen zen adibide gardena politikoki egin behar ez denaz gogoeta egiteko Euskal Herrian. Antzerakoa esan ez, idatzi baizik egin zuen Kepa Aulestiak sasoi hartan. Handik gutxira, ordea, IRAk plazaratutako ekinbideak, politikoki Sinn Feinek eta beste batzuek garatuta, Ipar Irlandaren eta Erresuma Batuaren artean zegoen guduka desblokeatzeko eta bideratzeko balio izan zuen. Ordutik aurrera independentista irlandarrak ez ziren terrorista gisa hartuak izan hedabide britainiarretan, eta hango historia modu berri batez hasi zen kontatzen...

Narrazioaren borroka irabazi? Ez. Aski litzateke bakoitzak bere historia zabaldu ahal izateko askatasunik baleuka, adierazpen askatasunik balego... ideologia ez baita biologia.

Zer egin zuten intelektual lumadun erreptilio haiek guztiek espainiar jujeek Egunkaria legez kanpo utzi zutenean? Zer esan dute Guardia Zibilak behartutako egunkarien itxiera ilegala eta arrazoi gabekoa izan zela ebatzi ondoren?

Politikan, etikaren gizarte ezarpenean, ez da irabazlerik bilatu behar. Kontua denoi aukera berdinak ematea da. Baita kontakizunen idazketan nahiz argitalpenetan ere. Halere, nahiz eta ni askotan itzultzaile gisa aritu, nire lanak beste batzuek itzuli izan badituzte ere eta, kari horretatik, nire beste zenbait lan (saiakera batik bat) itzultzeko nahiz argitaratzeko eskaintza jaso, ez dut beti hori onartu nahi izan, oraingoz istorio eta idazketa mota batzuk euskaraz bakarrik behar ditugulakoan.

Sarrionandia lagunak izkiriatu zuen moduan, oraingoz, “euskara da gure territorio libre bakarra” eta.

Zuzenbide debekatua

Gabriel Arestik 1961ean idatzi zuen Zuzenbide debekatua. “Zuzenbide debekatu” hitz haiekin, Arestik esan nahi zuen Euskal Herriari zuzenbidea, justizia debekatu izan zitzaiola. Euskal Herriak Espainiatik ez duela inoiz aukerarik izan modu justuan tratatua izateko zioen.

Gabriel Arestik hori idatzi zuenean, poema luze bat utzi zigun, eta idazki hartan nahasten dira lehen aldiz bere literaturan bertsogintza zaharra, herritarra eta orduko abangoardistak.

Lizardi sarirako aurkeztu zuenean, Zarautzen, noski, ez zioten batere saririk eman, tradiziozko idazmoldeak erabili arren mamiz oso aitzindaria zelako, eta poema hori argitaratu gabe geratu zen 1986ra arte. Urte honetan, alegia, 25 urte geroago, Susak kaleratu zuen Arestiren obra, eta hartan lehen aldiz euskara batua avant la lettre ikusten dugu, Euskaltzaindiak berak euskararen batasun bideak eman baino lehenago: hor azaltzen da jadanik euskara estandar bat, batua izango zenaren eredu.

Arestiren idazlanak apailatzen aritu zen Karmelo Landa laguna eta, urte batzuk pasa ondoren (2011n), “Arestiren zuzenbide debekatuaren poetika” izeneko hitzaldia ematera gonbidatu ninduen Eako poesia egunetara, “Berban gora iturria” izeneko jardunaldietan parte hartzeko, hain zuzen ere (bideo grabazioa badago).

Handik sortu zen Justizia Interditaren Poetika, Utriusque Vasconiaek 2013an argitaratutako nire liburua, zeinari Gertatutakoaren errelatoaz azpititulua jarri nion.

Espainian gertatutako ustezko trantsizioa berrikusteko idatzitako saiakera literarioa izan zen.

Esan bezala, Gabriel Arestiren Zuzenbide debekatua poema liburua ardatz hartuta, Trantsizioa deitu ohi den garai politikoaren irakurketa pertsonal, poetiko eta kritiko bat egiten saiatu nintzen Justizia Interdita entsegu poetikoan.

Liburuaren izenburuan aipatzen den “justizia interdita”, hain justu, aipatu zuzenbide debekatuaren izenordea litzateke. Arestik berak “justizia interdita” erabili zuen zuzenbide debekatuaren sinonimo gisa, Joxe Azurmendiri (Josepe, haren hitzetan) idatzitako gutun batean.

Karmelo Landa etorri zen liburuaren aurkezpenera, eta la- gundu zidan nik testu honetan proposatzen dudan kronologia azaltzen. Ezen Trantsizioa 1975ean hasi, Francisco Franco diktadorea hil zenean, eta 1981eko Antonio Tejeroren estatu kolpe saiakerarekin amaitzen dela esan ohi bada ere, beste periodizazio bat proposatzen nuen liburuan, Euskal Herriko ikuspegitik egindakoa.

1960an ia 400 apaiz sartu zituzten kartzelan, eta, horrekin batera, euskal kulturan aurretik ezagutzen ez zen bezalako sekularizazio prozesu bat hasi zen. Horrek ekarriko zuen, adibidez, euskararen sekularizazioa, eta hor dauzkagu, ondorioz, Aresti eta Txillardegi, ETAren sorrera eta hortik aurrera atzeman daitezkeen datu guztiak. Hantxe hasi zen gure “trantsizioa”.

Bigarren epeak, aldiz, 1986ra arte garamatzana da, zeinean Charles Pasquak Felipe Gonzalezi esaten dion “Aski da GALekin Frantzian”, Espainia NATOn sartu zen, Espainiako Armada nazioarteko armada batean integratuz, eta Euskal Herriko gatazka hasi zen modu berri batez gizarteratzen.

Zuzenbide debekatua, hain zuzen ere, idatzi zen 1961ean eta argitaratu 1986an; beraz, metafora bezala erabili nuen, eta hari moduan liburuko bertso batzuk sartu nituen.

Bertsolaritzaren moldeetan bertso doinuetara egokitutako poesia idatzi zuen Arestik Zuzenbide debekatuan. Gabriel Celayak edo Blas de Oterok bezala, Arestik ikusten zuen poesia soziala egin beharra zegoela, eta bertsolaritzaren moldeak hautatu zituen zeregin horretarako.

Esan bezala, Genevan lanean egon ondoren, bueltan, Karmelo Landak deitu zidan Eako poesia jardunaldietan parte hartzeko, eta Zuzenbide debekatuaren poetikaz hitz egiteko. Bertsolari talde batekin elkartzen nintzenez, haiei eman nizkien ikusteko Arestiren liburuan azaltzen ziren bertsoak, bertso herritarrak baitziren Arestirenak.

Xanti Zabala “Lexo” zenak esan zidan oso bertso onak zirela, baina seguru asko Lizardi Sariko epaimahaia ez zegoela artean prestatuta horretarako. Aresti Trantsizioari aurrea hartuta zegoen, beraz, hura idatzi zuenean.

Liburua ez da, beraz, Trantsizioaren kronika bat, Trantsizioko kronikei buruzko kronika literario bat baizik, nire ustez. Kronika mota asko dago Trantsizioaz: Cuéntame izeneko telesaiotik hasi, Manuel Montero historialariarekin segi eta gisakoak, euskaldunen artean Pello Salabururen eta Joseba Arregiren iritziak... Nik haien aurrean esaten dut denak motzak geratzen direla; ez laburrak, motzak baizik, oso luze idatzi arren ez dutela hartzen Euskal Herriaren egoera bere hartan, ez direla gauza hemen suertatu den sekulako Trantsizioa ulertzeko; eta hura da guk ulertu behar dugun Trantsizioa, eta ez Espainiakoa.

Nire saiakerak irakurlea gure narrazioa egitera eta gure narrazioa osatzera gonbidatu nahi zuen, eta Karmelo Landaren iritziz “ekarpen ausarta” izan arren, ez zuen inongo erantzunik merezi izan. Euskara gure territorio libre bakarra izango da, baina, askotan, basamortu hutsa ere bai...

Kritika arloan, berriz, “saio osatu gabea” izan zela idatzi zuen Mikel Asurmendik (Argia, 2014-01-12), honela:

“Trantsizioa aztertua da saio labur honetan. Zenbaitek espainiar demokraziara iraganbidea eredutzat jo zuten. Aldiz, frankismotik demokraziarako aldaketa garaian ez zela behar bezalako justiziarik egin, dio saiogileak. Trantsizioa tabu dela dio ere bai, egungo Espainia ulertzeko ideia adigaitza.

Justizia bilatzeko hizkuntza berealdiko lanabestzat jotzen du egileak, poesiara jotzeko beharra aldarrikatzen du. Ordea, trantsizioaz ezer gutxi idatzi da justizia poetikoaren ikuspuntutik, Gabriel Aresti —Zuzenbide debekatua poemari esker— da salbuespen bakarra. Trantsizioa ez ei zen 1975ean hasi, Franco hil eta gero, espainiarrek sinestarazi nahi izan duten bezala. Trantsizioa 1960an hasi zen, ETAren sorrerarekin, Arestik 1961n idatzitako Zuzenbide Debekatua-ren garaian edota Zamorako kartzelan sartu zituzten apaizen erreboltarekin. Hala ere, frankismoa eraitsi zuten belaunaldi haien borrokaren kontakizuna ez da behar bezala idatzi. Amnistiaren bidez irabazi zuten askatasuna, baina justizia egin gabe. Are, zapalduei eta zapaltzaileei justizia bera “ezarri” zitzaien. Frankistak amnistiatu izan ziren, euren krimenak epaituak eta zigortuak izan gabe. Hirurogeita hamar urte joan dira. Artean gauzatu ez den justizia egin behar dugu, baldin eta justiziaren balantza orekatzea lortuko badugu. Egileak trantsizio hura birplanteatu beharra ikusten du, iraganean gertatutakoaren errelatoa eta bizitakoa- ren araberako “kritika edo autokritika politikoa” egin ahal izateko. Saioak egungo garairainoko bidea aztertu du, baina iragan berriko hainbat “gertakari” politikoetan sakondu gabe. Nik “autokritika” antzeman diot eskas saioari, baita bigarren trantsizioa gauzatzeko jarraibideak eskaintzea ere. Saio politikoaz gain soziologikoa egitea eskertuko nioke egileari, arazoa politikatik baino ikuspegi soziokulturaletik aztertzea. Saio honen segidakoaren aiduru geratzen naiz.

Goian adierazi bezala, entsegu literarioak proposatzen dituen iradokizun eliptikoak ez bide dituzte ongi ulertzen saiakera politiko soziologikoaren bidez sakontzea eta argitzea eskatzen duenak.”

Jakina denez, Franco bezala, ohean hil da “Billy, El niño” deituriko torturatzaile frankista. Franco hil ondoren atxilotu ninduen “Billy, El niño” deitzen genuen polizia beldurgarriak (1976an).

Sutan jartzen zen gizona, amnistiaren gaia aipatze hutsarekin. “Zer uste ote genuen”, zioen, “frankismoa bukatzen ari zela edo”..., eta nik, zer esango?, ahalik eta gutxien, noski, zeren, badakizue, “esaten duzun guztia zure kontra erabil daitekeen zerbait bihurtzen da eta”.

Halere ez nuen uste nik, urteak pasatu ondoren, guk borrokatutako amnistiaz baliatuko zenik basanimalia, niri bezala beste askori orduan emandako tratuagatik beraren aurka jarritako salaketak gainditzeko. Bueno, Auzitegi Nazionalak zioen oraindik “ikertzen ari zirela” haren basakeriak eta, beraz, ezin zutela atxilotu.

Atxilotu zuten, ordea, baina Auzitegi Nazional espainiarrak libre utzi zuen, guk gure garaian borrokatutako eta berak, berriz, hainbeste gorrotatzen zuen amnistia aplikatuta.

Baina trantsizioa deitutakoa, ordea, gauzatu zen, bai horixe, eta oro har, frankistak baliatu ahal izan dira guk borrokatutako amnistiaz erabat libre geratzeko. Txantxa gutxi horrekin. Eta horretaz idatz dezaket, eta idazten dut nire Naizeko blogean, argi eta garbi nire aburuz... baina Justizia interdita, nahiz eta “gure Trantsizioa”ren kronologiarako espainiarrak ez diren eta, gehienbat, kultur ardatzen arabera, uler daitezkeen beste epeak proposatu, ez da, berez, entsegu politikoa, literarioa baizik, literatura kritika idazten dutenak hori ikusteko gauza ez izan arren.

Antzerakoa gertatu zen Biktimari agurka idazlanarekin (Utriusque Vasconiae, 2012), testu laburrak, bata bestearekin kateatuz, biktimen gaiari heldu nahi izan nioenean literaturatik. “Tweet perfektuak”, hala definitu zituen liburutxo haren aurkezpenera etorritako Antonio Casado da Rocha EHUko irakasle eta poetak Biktimari agurka aforismo liburuko testuak. Casado da Rocharen esanetan, ideiak agerrarazteko aski da testu zehatz eta laburra.

Formatu txikiko liburua da, esaldiak argi bereizita, bakoitzak barnean esanahi asko gordetzen dituela erakusteko. EHUko irakaslearen ustez, aforismoak pixkanaka eta talde txikitan aurkeztu behar dira:

“Kontuz ibili behar da aforismo betekada hartzearekin. Laburrak direnez, errazak eta arinak ematen dute, baina hitzek pentsamendu mardulak ezkutatzen dituzte”.

Aforismoak tradizioaren zati diren arren, garaikideak eta berritzaileak ere egin daitezkeela nabarmendu du Casado da Rochak:

“Liburua jolas moduan egindako lana da. Kritikak, paradoxak eta gogo ariketak biltzen ditu”.

Biktimen gaiak aforismoak bata bestearekin kateatzen ditu, kontakizunari haria emanez.

“Kritika modu umoretsuan eginda dago. Friedrich Nietzschek esan zuen bezala, aforismoak geziak bezala dira, azkar jo behar dute eta gauzen mamiari eman”.

Nik, berriz, teknika literario hori erabiliz “biktima” kontzeptua eta haren erabilera erlijioso eta politikoa deseraikitze prozesuan sartu nahi izan nuen:

“Hasiera budista dirudi, oinazea eta heriotza protagonista hartuta, egiaren bila doan testua osatuz. Amaieran, itxaropen modukoa nabari da”.

Biktimak gizartean, Casado da Rocharen ustez, pil-pilean daude gaur egun:

“Krisia gailendu duen gizartean, hitzen ekonomia inoiz baino beharrezkoagoa da”.

Jokin Apalategi argitaldari eta idazlearen esanetan, gizarte guztietan uler daitezke nik idatzitako aforismoak:

“Biktimak gizarte guztietan daude. Erraz sortzen dira biktimak. Animalia guztietan ankerrena gizakia da; Platonek esan zuen horri aurre egiteko, gizarteak arauak, erreferentziak behar zituela, eta justizia asmatu zuten. Baina gaur egun, oraindik zaila da justizia egitea, zehaztea”.

Baina nik ez nuen idatzi gizarte guztietara begira, gurean biktimak nola erabiltzen ari ziren erakusteko baizik. Erlijioak erabilitako martiriak eta Théodore Géricaultek Medusaren almadia, 1818 eta 1819 artean margotutakoa, abiapuntu harturik, baita medusaren burutik ateratako jainkosa gaiztoen bidez ere gizartea engainatzeko ustezko biktimen irudia kolokan jartzeko idatzi nituen nire aforismo haiek.

Parisen nengoenean, zenbait gauetan museoetarako sarrerak dohainik eskaintzen zituen hango udalak. Louvren dago zintzilik Le Radeau de la Méduse deitutako maisulan horri begira egon nintzen behin baino gehiagotan, eta bizipen hura zela medio sortu zitzaidan liburutxo hori idazteko burutazioa.

Gure gizartean suertatzen ari zen “terrorismoak” eragindako biktimen erabilera politikoaz ohikoa ez zen ikuspuntutik begiratzeko eta modu literarioan adierazteko.

Kriptikoegi zelakoan, Xabier Artola idazleari pasatu nion, baita Antonio Casado da Rochari ere. Lehenak testuen aldaketarako pro- posamen batzuk egin zizkidan; bigarrena, horretaz gain, liburua- ren aurkezpenera ere etorri zen. Biekin eskertuta nago, noski. Biek ala biek badakite jakin ondo irakurtzen eta ondo idazten.

Antonio Casado da Rocharekin batera “Oihenart” izeneko aforismoen lehiaketa sortu genuen 2011n. “Oihenart Aforismo Lehiaketa”rekin batera, hala Oihenart izan zena nola aforismoen literatura ere aldarrikatu nahi izan genuen. Euskal intelektual laikoa izan zen Arnaud Oihenart zuberotarra. Sinatzeko bere abizena hautatu zuena, eta ez, ohikoa zenez, bere sorterriko etxe- aren izena.

Bere seme apeza desjarauntsi zuena. Bistan da bere L ́art poetique frantsesez izkiriatu zuela (XVII. mendean), baina literaturari buruzko bere iritziak ez ziren ezagun bihurtu, 1967an Aita Lafittek haren orduko idazkia kausitu eta Gure Herria aldizkarian kaleratu arte, eta, bai, ordea, bere garaian argitaratutako Euskal atsotitzak eta neurtitzak (Les Proverbes Basques) eta, batik bat, orduko Notitia utriusque Vasconiae.

Beraz, frantsesez idazteaz gain, euskaraz eta latinez idatzi zuen. Euskaraz idatzi ahal izateko, gainera, benetako sorkuntza lana egin behar izan zuen ahozko zuberera eta baxenafarrera nahastuz.

Bere poesiari buruzko hausnarketetan, olerkietan, hala erriman nola neurkeran, eredu tradizionaletan baino era landuagoetan eman behar zirela nabarmendu zuen. Bada, herri poesiari gaina hartu behar zitzaiola, eta, ezinbestean, inguruko beste hiz- kuntzen moldeetatik ikasi beharra zegoela.

Aipatu ikasketarako grina, beraz, nabarmendu beharreko bere beste ezaugarria bat izango litzateke. Ikasketa arautuak eta autodidaxia ongi osatuz, orduko gai desberdinak modu originalez jorratzeko ausardia, trebezia eta prestakuntza erakutsi zituen. Artxibate- gietara jo zuen euskal egitura politikoen historiaren peskizan (izan ere, Gaztelaren menpeko Nafarroako agintariek bertako artxiboetan aritu ahal izatea errefusatu egin zioten, Oihenartek datuok Nafarroaren konkista salatzeko erabiliko zituelakoan...), baina informazioaren bila aritu zen, Pauen, Okzitaniako Tolosan, Baionan, bai eta Pariseko agiri gordailuetan ikertzen ere. Baina idazkiei eta poesia jasoari garrantzia emateaz gain, herri artxibategi ahozkoak nahiz tradiziozko zirtolaritza ere bildu eta aztertu nahi izan zituen.

Berari zor zaio, bada, gure poesiari buruzko estreinako gogoeta kritikoa, non ardura estilistikoak lehen aldiz modu moderno batez lantzen diren.

Horrezaz, Oihenarten gaztaroko Neurthitzetan izeneko idazkian poesia autobiografikoak aurkitzen dira, zeinetan badauden hitz nahiz aditz berriak, berak propio sortuak.

Laburbilduz, Oihenarten ekarpenari gorazarre egin nahi izan genion Euskal Herriko Unibertsitateko Filosofia eta Hezkuntzaren Zientzietako Fakultatetik haren sorkuntzarako gaitasuna gogoratuz, berak, idazle gisa bereziki maite zuen generoa bide dela, hau da, aforismoak direla medio.

Hark XVII. mendean bildutako errefrauak, zuhur hitzak edota atsotitzak, egun genero literario honen aurrekariak izan ziren; gure fakultateak, Donostiako Euskararen Patronatuarekin batera eta antolatutako lehiaketa horren bidez, bultzatzen zituen aforismoak haien oinordekoak besterik ez ziren.

Gure fakultatea zenaren, orain izenez aldatu baitute, eta orduko Donostiako Euskararen Patronatuaren artean (honi ere beste izendapena eman diote dagoeneko...) egindako lan hitzarmenaren oinarrian (harrigarria bada ere, EHUren eta Donostiako Udalaren artean dagoen gutxienetako bat) euskararen kalitatea zegoen aldarri. Hau da, bizi garen hizkuntz ukipen egoeran hizkuntza bakoitzaren osasuna neurtu ahal izateko azpimarratzea, kale erabilerak garrantzia eduki arren, norberaren barne atxikimendua ere funtsezkoa dela eta zeregin horretan literaturak, oro har, eta hala poesiak nola aforistikak zehazki, bidea ematen dutela euskaraz sentitzeko eta pentsatzeko, edozein hizkuntza biziberritzeko eta iraunarazteko ezinbestekoa dena.

Goian esan bezala, biktimei buruz pentsatzeko eta nire gogamenak partekatzeko aforistika ere hautatu nuen nik, kontuan hartuta, hedabideen erabilera politikoa medio, “terrorismoak” eragindako biktimak soilik direla aintzakotzat hartuak izan direnak, haiek bakarrik. Beste motetakoak, tortura kasuetakoak esaterako, frogaren indarra falta ohi denez, ezin dira kontuan hartuak izan.

Baina torturak frogatzea zaila izaten da oso. Tortura frogatzea zailtzen duten polizia arauak aldatzea, ordea, erraza izango litzateke, baina esan daiteke polizia torturatzaileak babestea eta, behar denean, saritzea, errazago egin izan duela gobernuak, demagun, atxilotze-inkomunikazioa ahalbidetzen duen protokoloa bertan behera uztea baino. Hamar eguneko inkomunikazioa igaro ostean kartzelan sartu nindutenean, eta, pasatutakoa pasatuta, ezin esan kartzela gogor egin zitzaidanik. Giltzapeak giltzape, espetxea polizi etxea baino askoz eramangarriagoa izan zen. Hala eta guztiz ere, zenbait egunen buruan, botaka hasi nintzen gauerdian iratzartzen nintzelarik. Ez nengoen eri, baina bai gaizki. Ez nekien zer pentsatu, ez eta zer edota zeini zer esan ere, gau bat bestearen atzean oka eginez esnatzeak eraman ninduen inguruan nituen lagunei ene kasuaz galdetzera, ustean, hori ergelkeria!, nirea gauza arraroa izango zela eta, aldiz, hura harridura hura... lagun gehienei espetxerakoan antzerakoa gertatu zitzaiela adierazi zidaten. “Poliziaetxekoak ari haiz botatzen”, diagnostikatu zuten eskarmentu kolektiboak eman ohi duen herri jakinduriaz, torturen garbiketak dituk, eta hobe kanporatzea barruan eramatea baino... arrapostuz.

Esaterik dagoenak mugak ditu, eta egoera bakoitzean botereak esan daitekeenaren ertzak markatzen ohi dituenez, ikasi nuen hori niretzat bakarrik gordetzen, baina hori betiko nahi ez dudanez, banoa neronek ere torturari buruz zerbait botatzera, argi esatera, gizarte gorputzaren gaixotasun horren ondorioak arintzen lagunduko dudalakoan.

Hona hemen adierazteko dudana. Gizarte modernoen oinarria izan zen Ilustrazio garaian justizia, mendekua izatearen partez, ikerketa bihurtu zen. Horrela, frogak hartu zuen aurretik aitortzak zuen garrantzia.

Erdi Aroko Inkisizioak aitorpenak eskuratzeko erabilitako martirioaren ordez, ustez egindako kalteen araberako arrastoei kasu eginez erdiesten ziren frogek ematen zuten kulpantearen berri.

Ez zen, beraz, inork bere buruaren aurka deklaraziorik egin zezan onartzen, erruduntasuna frogetatik zetorrelako ezaguera berria aldarrikatzen zuen gizarte demokratikoan. Argien mendean, jakina, argibideak izan ziren azterketen ezaugarri nagusia, baita polizia zereginetan ere...

Aipatu gizarte aldaketan justizia botere eragiletik nahiz legegiletik bereizi zen, eta polizia bera, funtsean, bere menpean hartu zuen.

Gobernu demokratikoak ardatz hauetatik garatzen hasi ziren. Hau da, argi esanda, torturaren erabileraren bazterketa ez dator, berez, kondena moral edo etiko batetik, gizarte eraldaketa oso ba- tek eragina baizik. Torturaren partez, beraz, froga lortu beharra zegoen, baina, tortura, berriz, nekez froga daitekeenez... demokrazian ote gauden zalantzazkoa izango da beti benetan torturarik EZ dagoela frogatzerik ez dagoen bitartean.

Komunikagaitza denaz aritzeko balio du, besteak beste, literaturak. Adibidez, kontraesan honetara gerturatu zen Ariel Dorfman idazlea bere Herioa eta dontzeila antzezlanaren bidez. Hartan, protagonistak ez daki seguru bere torturatzailearen aurrean ote dagoen, atxiloturik egon zen denboraldia begiak itxita pasatu zuelako, baina, halere, arrastoak baditu, eduki, eta hori saiatuko da argitzen... Tortura kasu honen deskribapenak balio du jakiteko demokrazian bizi ote garen eta, halaber, jaki- teko zalantzazkoa izango dela beti benetan torturarik EZ dagoela esatea.

Herioa eta dontzeilaren deskribapenean, ordea, gainerakoetan bezala bestalde, ez da torturatzailearen errua soilik azalduko, torturak berak ezkutatzen dituen funtsezko gizarte ezaugarriak agerian ere utziko ditu (jarrera sexistak, memoria kolektiboarekiko mespretxua, inpunitatea...), benetan dagoen egoera politikoa nabarmenduz (konplizitatea, ustelkeriak...).

Zergatik ez ohi dute onartu, bada, torturaren aipamena hemengo hedabideetan? Tortura ematen den tokian gizarte demokratikorik ez dagoela begi bistan uzten duelako, noski. Eta ez hori bakarrik, itaunketa polizialetan torturarik badagoen frogatzea zaila izan arren (gobernuak ongi dakienez...), torturaren erabilera sistematikoak benetan polizia ikerketarik ez dagoela frogatzen duelako.

Norberak bere buruaren kontra deklaratzea besterik bilatzen ez duen aitortzak ez baitu balio judizialik, baina, era berean, hori baino ez du egin hemen poliziak euskaldunon kasuotan bederen. Eta frogarik ezean, gizartea ez dela demokratikoa frogatuta geratzen denez, hobe barruan uztea kanporatzea baino...

“Torturari buruzko astea” antolatu zen gure Zorroagako Fakultate zaharrean ni atxilotu nindutenean. Nola edo hala lortu nuen niri egindako torturen kontakizuna idatziz ateratzea eta lagunei helaraztea. Nire idazkia euskaraz bidali nuen eta horrela argitaratu zen jardunaldiak gauzatu ondoren argitaratutako liburuan (Tortura y Sociedad. Editorial Revolución, 1982, 265/6 orr. ), nahiz eta, bistan denez, liburua gazteleraz kaleratu zen.

Era berean liburuan parte hartu zuten, besteak beste, Fernando Savaterrek, Juanmari Bandresek, Alfonso Sastrek, Begoña Garmendiak, Eva Forestek, Alvaro Reizabalek (orduko nire abokatua izan zena) eta abar luze batek. Jardunaldietara joan zen Pako Etxeberria izeneko mediko forentse eta, ni bezala, unibertsitate irakasle gazte bat ere. Urteak joan, urteak etorri, eta 2016an, Pakok berak deitu zidan esateko Eusko Jaurlaritzaren agindupean tortura kasuak jasotzen ari zela, eta nirea gogoan zuenez joango ote nintzen haren lekukotza ematera...

Idazteak balio du, beraz; baietza eman nion, noski, eta ordutik hona, beste hainbeste testigantzarekin batera, nirea bilduta dago ia bost mila kasu jasotzen dituen txostenean. Pakok esan zidan berak markatutako eperako hamar mila kasu metatzea aurreikusten zuela, baina, arrazoi ezberdinengatik, neronek ere gertuko lagunek emandako ezetz borobilak jaso ondoren, Pakok zerrendatutakoak baino askoz gehiago direla jakin badakit, froga beharrik gabe.

Zorionez, torturaren aurkako ahalegin honetan beste idazle bat ezagutzeko aukera izan nuen: Eva Forest. Giza eskubideen aldeko borrokan emandakoagatik ezaguna izan arren, oso idazle prestua eta gertuko adiskidea izan zen Eva.

Biarritzen Theatre du Vesantek Eva Forest zenari buruzkoa oholtzara eraman zuen, haren Testimonios de lucha y resistencia testuan oinarriturik. Eva, honezkero, klasiko bihurtu da, mugaz gaindiko probintziakeria guztiak garaitzen jakin zuelako. Beraz, klasikoek esan ohi zuten modura, “Ave, Eva” aldarrikatzeko profitatu beharko genuke egindako antzezpen hura. Baina ez agurra enperadoreari adierazten zitzaion zentzu berean; aitzitik, esklabotzaz askatzeko kemena izan zuen Spartacusi bere aldeko gladiadoreek ziotenaren antzera esanda, zeren eta, berak argiturik, arma bat, erabiltzen duen eskuaren arabera, libro egiteko edo menperatzeko tresna ere izan daitekeela irakatsi baitzigun hark ere.

Evari buruz Biarritzen egin zuten garai bertsuan (2009an), Emma Goldman, Ameriketako emakume arriskugarrienaren istorioa egokitu eta azaldu ziguten Bilboko Arriagan, bertako ekoizpenaren bidez. Emma anarkistaren irudia landu zuen Howard Zinn idazle iparamerikarrak, emeak eta emazteak izateaz harago, emakumeek denon askapen bidean zer erakusterik bazutela agerrarazteko. Evaren laguna zen Howard Zinn eta, behin, Euskal Herrira etorri zelarik, berarekin biltzeko eta solastatzeko aukera eman zidan. Eva, Emma... ez dira inola ere emakume ikusezinak izan, eta, premiazko bezain ohiko izan den senideen arteko elkartasun pribatuaz gain, haien solidaritatea esparru publikora eramateko adorea izan zuten.

Garai bateko euskal profazadak bezala, antzinako jendartean hildakoei doluminak azaltzeko negar zotinka aritzen ziren emakume haien antzera, eremu pribatutik plazara aldatzerakoan, elkartasun baten berri ematerakoan, samina nahiz atsekabea kaleratzearekin batera, denona zen sentiberatasuna ari ziren zabaltzen.

Eva, Emma, Antigona biak... haiek bezalako emakumeek, lotsa guztien gainetik eta gizarte debeku guztien azpitik, bestearekiko elkartasun sentimenduak denontzat zirela irakatsi digute.

Olentzero dagoenik inor gutxik sinetsi arren, haurren aurrean itxura egitea izaten da ohikoena. Era bertsuan, Emakumearen edo Aitaren egunean planta faltsua egin arren, zerbait ari da irudikatzen hori ospatzen denean. Zer, ordea? Gure gizarte honetan, kontrakoa ematen badu ere, pribatua publikoa dela eta publikoa pribatua, alegia. Mezu hura dateke elkartasuna plazara aterarazten duten emakume denen oinordekotza. Zentzu horretan ere behar dugu antzerkia denontzat.

Jadanik hogeita bat urte badira Slavoj Zizek idazle filosofo esloveniarrak The Plages of Fantasies argitaratu zuela, non gizakioi buruzko irudi okerren ikerketa ezagutzera eman zigun. Hau da, edozein ikuskizunetan erakusten dizkiguten gizarte portaerekin batera helarazten diren sentimenduak ikusleak ezinbestean barneratzen dituenez, azalarazten den guztiak ondorio sozialak eduki baditu.

Dela telebistan, dela zineman, dela antzerkian, nahita edo nahi ez, ikus-entzulea komunikazio jakin batek osaturik komunit(k)ate baten partaide bilakatzen da halabeharrez. Zizekek aztertutakoaren arabera, komedia ziztrin bat oharkabean ikustean ere, hor agertzen diren gizarte portaerak ari dira barneratzen etsi-etsian. Horregatik, olgetarako izan arren, ezin da edozein ekoizpen kulturalik onartu, eta, aldiz, merezi dutenak aldarrikatu behar dira. Asko baitugu ikasi beharra eta aski alboratu beharra.

Howard Zinn idazle ibiltaria zelako ezagutu genuen elkar Euskal Herrian, duela hogeita hamaika urte. Bostongo Unibertsitatean erretreta hartu ondoren, hemengo borroka zuzenean ezagutzera etorri zen. Egia auzoan elkartu ginen, Arrano Elkartean. Alice Walker, Bruce Springsteen, Tim Robbins; Naomi Klein edo Noam Chomskyren adiskide miretsia, laguna zuen hizkuntzalari ospetsua ez bezala, borrokalari baikorra zen, eta, halabeharrez, intelektuala. Hona etorri zenean, Eva Forest burkide, Hiru argitaletxearekin batera kaleratutako bere A People's History of the United States ospetsuaren itzulpena aurkeztu zuen eta, bide batez, Hiru argitaletxeak bildutako hiru saiakeraren edukia (Sediciones 8) ere azaldu zigun. Hau da, Zinnen aburuz, Historiaren irakurketa kritikotik badago ondorioztatzerik herri menperatu eta, oro har, zapaldu guztien itxaropena. Milan Kunderaren esaera, “boterearen kontrako gizakiaren borroka oroimenak ahanzturaren kontra duen borroka bera dela” izan liteke Howard Zinnen agurra.

Howard Zinni erretiroa hartzea egokitu zitzaiolarik, ezin izan zen geratu unibertsitatean prestatu zioten omenaldian, manifestazio batera joan behar izan zuelako.

Ez da, noski, anekdota hutsa... idazle eredugarri eta historialari honen mezua hori baitzen, orduko borroka hura gainerakoak bezala, ezinbestekoa izateaz gain, irabazteko borroka baitzen.

Beraz, Chomsky edota Foucault ikertzaileak ezkorrak izan diren neurri berean izan dugu Howard Zinn intelektual borrokalari baikorra. Horrek ez du esan nahi, ordea, halako jarrera naifa izan duenik.

Aitzitik, inperialismoaren indarraz aski jabeturik, bazekien, jakin ere, hauteskundeetan oinarritutako Mendebaldeko demokraziaren bidez soilik hutsaren hurrena eskuratzea dagoela.

Hil aurreko bere azken artikulua prentsan, adibidez, Obamaren erretolika eta haren gobernuak eragindako ustezko aldaketak salatzeko izan zen. Baina Zinnek, halaber, AEBetan dagoen herri erresistentzia ezezagunaren berri eman izan digu beti. Haren hitzetan, bada, inperioaren indarra hark erabilitako amarruen parekoa da.

Inperialismoak egoera zilegitzeko balizko demokrazia erabiltzen badu ere, ezin ditu bere hutsuneak agerian utzi, ezta bere aurka agertu ohi diren salaketak zabaltzea onartu ere. Horregatik kontrolatu behar ditu kontakizuna, literatura eta historia, hedabideak eta heziketa, injustiziari aurre egitea posiblea izateaz gain, uste baino jarrera zabalagoa dela ezkutarazteko, hain zuzen.

Kontatu dut jada anekdota, Howard Zinni erretiroa hartzea egokitu zitzaiolarik, ezin izan zen geratu Unibertsitatean prestatu zioten omenaldian, manifestazio batera joan behar izan zuelako. Ez da anekdota soila... Baina ez da haren jarrera pertsonala edota intelektuala bakarrik gogoratu beharko genukeena, haren idazkerak ere merezi baitu behar bezalako arreta, lau lerro eskasetan, zoritxarrez, ematerik ezinezkoa dena; baina, tira, ez dago soberan hona ekartzea literatura irakurriz idazle eta iraultzaile bihurtu zela.

Giro txiroetan hazia, liburutegitik hartutako irakurketez hezi zen. Sacco eta Vanzettiri buruzko biografiak politikaren alde iluna erakutsi zion, eta, testu ideologikoei ekiteaz bat, antzerkirako nahiz saiakera literariorako grina landu zuen. “Hezkuntza iraultzailea egiterik badagoela sinesten dut”, esan zidan, “nire heziketa lekuko, etorkinaren sentimenduetatik hasi nintzen irakurtzen nahiz pentsatzen, eta horrek aldatu ninduen... mundua, bada, historian, teorian edo informazio arloan lan egiteak alda lezake”.

Honakoak eta antzerakoak argitaratu nituen Ezpala izeneko aldizkarian, 1999an. Aldizkaria aspaldi itxi behar izan zen, 18/98 sumarioa zela eta. Bildu ginen tokia, Egiako Arrano Elkartea, poliziak miatu, eta bertan zegoenetik nahi zuen guztia eraman zuen.

Howard Zinn, Eva Forest bezalako idazle baikor ibiltari hura, hil zitzaigun... ez nuke itxaropenerako aldarterik eduki behar, baina bere idazkiek kontrakoa ihardesten didate, zalantza izpirik gabe. Baita, zenbait pertsonaia literariok erakusten duten modura, bizitzan ibiltzeko ere arrastoa utzi.

Elezaharrak dioenez, Suitzak independentzia eskuratu aurretik, Uri eskualdeko Altdorf herrixkako plazaren erdian, aginte habsburgotarren ordezkariak bere kapelua jarrita zeukan herritar denek beraiena haren aurrean ken zezaten agindu zuen.

Atzerritar horren agindua lege bihurturik, herriko enparantza zeharkatzen zuten guztiek burua estali gabe zeramaten, hango ehiztari batek izan ezik, zeinak Gilem Tell grazia zuen. Agintariak, Tell izeneko haren jarrera menderakaitzaz ohartarazirik, bere semearen buru gainean ezarritako sagar baten aurka tiro egitera behartu omen zuen, eta baleztariak, balezta bi geziz kargaturik, lehendabizikoaz bete-betean asmatu zuen sagarra bitan bananduz.

Ez zuen, beraz, bigarren gezia agintariaren kontra erabili behar izan, bere semea trantze hartatik bizirik irten zen eta; oroz gain, herriko plaza kapela kendu gabe zeharkatuz segitu zuen... honaino Schiller idazle erromantikoak XIX. mendean zabaldutako kondaira. Historiak dioenaren arabera, ordea, 1291ko uztailaren eta agorrilaren artean, Uri, Schwyz eta Unterwalden eskualdee-tako ordezkariak elkartu ziren atzerritar legeriak beren bizitza ez zuela handik aurrera gobernatuko zin egiteko, eta, horrela, egungo Helvetiarren Konfederazioaren hazia hazten hasi zen.

Inork ez daki Gilem Tell hura bizi ote zen edota berea goitizenen bat besterik ez ote den, baina bistan dena da, nola edo hala, bertan onartu ez ziren legeei kasu ez egiteagatik dela Suitza gaur dena, Europako estatu bakarra inoiz monarkiarik izan ez duena, eta tokian tokiko herri agintean oinarritutako estatu konfederatua. Hantxe ibili beharra egokitu zait inoiz eta, hala unibertsitate nortasun agiria legeztatzeko nola garraio txartela eskuratzeko, erosketak ordaintzerakoan edota Nazio Batuen Erakundean sartu ahal izateko ere... bere garaian Udalbiltzak emandako EHNA erabili izan dut batere arazorik gabe.

Euskal Herrian, ez UPV/EHUn, ez bonobuserako, ezta Eroskin ere onartzen ez ohi dutena arazorik gabe onetsi didate Genevan, Bernan edo Luzernan... eta, huskeria bada ere, haren harira gogoetatxo bat plazaratu nahiko nuke. Jarrera hutsalei buruz hausnartu zuen Hannah Arendtek (Eichmann in Jerusalemm: A Report on the Banality of Evil) zioenez, legea bete baino egiten ez duenak ez duela inoiz pentsatuko gaizki ari denik izugarriak eginda ere. Arendtek, bere ingurukoen aurka, Eichmann judu hiltzaile ikaragarria ez zela batere ankerra defendatu zuen. Hau da, berak agindutakoa besterik ez zuen egin, baita ondo burutu ere... ia milioi bat pertsona kiskalita bazterrean utzita! Hannah Arendtek gaiztakeria hutsala zela uste zuen. Alemaniar gehienek legea bete besterik ez zuten egin, eta bai juduentzat baita gainerakoentzat ere eskubideak murriztuz joan zirenean, legeari men egin zioten.

Idazketan, Gilem Tellen antzera, bigarren gezia erabili behar ez izatea espero dut, idatzitakoaren gainetik azalpen gehiegi eman behar ez izatea, alegia.

Beraz, nahiz eta Tellena kondaira erromantikoa besterik ez izan, Historiak kanpoko aginduei, auzi honetan, literaturaren kanpotik datozen indarrei kasu ez egiteko borondatea gogoratzen digu.

Historian arazo gogoangarriak egon arren, zaila da oso eguneroko lege gaiztoei muzin egiteko behar adinako kontzientzia eta kemena edukitzea. Botere globalak agintzen duen aro arrunt honetan, Gilem Tellen harira, baietz-hariak izatearen ordez ezetz-hariak behar ditugu.

Aginte injustuaren aurrean oldartzeko kontzientziadun jendea, arkuaz, baietzaz, lumaz, zintzelaz edota ordenagailuaz. Arrunt eta hutsala denari aurre egiteko pronto.

Horregatik hartu nahi izan nuen Spartacus gogoan Kasandra leihoan idatzi nuelarik.

Etsipen kaskarin eta ergelaren aurka jotzeko. Irudimen eskasak beti esaten duelako iraultza guztiak gaizki eginak edo txarto bukatzen direla. Robespierreren terrorismoa izan omen zela Frantziako Iraultzaren ondorioa, Stalin Urri Gorriko Matxinadak sortu zuela... hori baino inozokeria handiagorik! Zertarako balio izan zuen boltxebikeen ahaleginak, gulagak asmatzeko ala? Hori zela- eta hasi behar izan zuen Nabokovek idazten, bestela tximeletak harrapatzen pasatuko zuen bizitza guztia. Gizarte aldaketak usteltzeak egundaino ez du lortu hurrengo iraultza eragoztea, hainbat egoeratan aldaketaren premia saihestezina baita.

Palestinarrek, esate baterako, iraultzaile bilakatu behar izan dute ezinbestean, edo kurduek... baina horrek ez du Historiarekin zerikusirik, bizitzaren bilakaerarekin baizik.

Spartacus bezala... Stanley Kubricken filma gogoratzen dut. Luzea, oso. Kirk Douglas, Laurence Olivier, Tony Curtis, Charles Laughton, Peter Ustinov... eta Jean Simmons, baina pelikularen hastapenetik bertatik Spartacusen ahalegina, errebolta gaizki bukatuko dela adierazi arren, eta mezu bera istorioan zehar etengabe errepikatzen badigute ere, Spartacusek bereari eutsiko ziola garbi dago, esklabo izanik ez baitu beste aukerarik...

Beno, hori ez da guztiz horrela, izan ere, pelikulan bertan berau salatu eta salduko duen piratak aukera eskaini omen zion erromatarrek menperaturiko lurraldeetatik ateratzeko... eta Spartacusek, berriz, zalantza izpirik gabe, ezetz biribila eman zion.

Horregatik da heroi mitikoa. Erromako inperioa garaitzea ezinezkoa zen... Jakina, eta 1916an Dublingo Posta bulegoari eraso zioten IRAkoek ere jakin bazekiten britainiar inperioaren aurka galduko zutela, seguru. Eta berrogeita hamarretan AEBetako Kongresuaren eta Etxe Zuriaren kontra atentatua egin zuten Puerto Ricoko independentista haiek ere bazekiten egungo inperioa garaitzerik ez zutela izango eta, halere, egin zutelako izan ziren heroiak... Alferrikako ahaleginak izan al dira haiek guztiak?

Britainiarrek edo estatubatuarrek horixe bera diote, ez, ordea, Irlandako errepublikanoek eta Puerto Ricoko independentziazaleek, baina, haien antzera, haiek literaturara eta zinemara eraman izan di- diren istorioak dira eta ez Historia bera, esan dezakete sistemaren magalean gizendutako politiko edota intelektual etsituek... Ados.

Hala eta guztiz ere, Stanley Kubricken filmaz ari naiz ni orain, eta hantxe, ahaleginaren porrota pairatu ondoren, Spartacusen bikotekidearen jabe bihurtu zen Kraso, Jean Simmonsek antzezturiko emakume esklaboaren jabe, eta Spartacusen haurra ere bereganatu zuen, jaiotzear zegoen haurra... Krasok bere menpean hartu zuen, baina hori ez zen aski izan.

Krasok berak maitatua izatea nahi zuelako, hau da, horretan ere, Spartacusi gailendu nahi zitzaion, eta ezin izan zuen hori lortu. Horregatik dugu esklaboen buruzagia heroia, garaitua izan arren ezin izan zutelako ahantzarazi. Eta iraultzaileak Spartacus edo Gillem Tell haien moduko heroi literarioak izaten dira, nahiz eta historialariek edo politikariek etorkizuna edo iragana eskuratu beharraz hitz egiten badigute ere, eta, orain boladan dagoen bezala, etorkizunik ez dagoela edo Historia bukatu dela hedatu nahian badabiltza ere; benetako arazoa da ezkutatu egin nahi dutela jendea eta bizitza nola bilakatzen diren.

Heroiek eta iraultzaileek egoeraren aldaketari eusten diote, beraiek nahi bezalako eraldaketa ustelduko dela jakin arren.

Sistemaren historialariek edota idazleek, berriz, funtsezko hori nahasi egiten dute, nahita, Historia eta bilakaera, geratzerik ez dagoen gizarte aldaketarako indarra eragotzi nahian.

Bestela, zer geratzen zaigu? Antzararen jokua?

Zuzentzaile ortografikoak, bistan denez, ez dit jokUa onartu nahi. Badakit, jakin ere, izenburutik hasita, nire idazkiak, bada, ez direla politikoki zuzenak izaten. Eta ez, bereziki, izkiriatutakoa (hara, beste bat!) Xuxenek etengabe gorriz azpimarratzen duelako, ohiko euskal politikan erabiltzen diren zurikeriek gorritu egiten nautenez, honelakoak idazteko premia dudalako baizik. Gizarte-ikertzaileek horrenbeste maite dituzten antinomien partez nominazio (horixe ere gaizki dago, nonbait...) berriak sortzeak edota zaharrak berreskuratzeak hori dakar hain zuzen (edo hain oker...), erabiltzen ditugun hitzen esanahia azaldu beharra, alegia; baina, nago, hizkuntza arruntean (eta politikan hitz jarioa arrunta baino gehiago zarpaila ere bada...) ariketa hura egitea ez litzaigukeela batere gaizki etorriko.

Goazen, beraz, Xuxenek eta antropologiak onartu bide duten jokoa eta jolasa ibili beharrean jokua erabiltzera, hau baita aipatu nahi dudan diskurtso politikoaren jukutria adierazteko egokien iruditzen zaidana. Honen antzera, antzara izendatzeko, adibidez, hitz aski desberdinak hartu ohi dituzte gureaz besteko hizkuntza askotan (ganso-oca; goose-gander; jars-loie...) baina, ingelesez, esaterako, honako esaera honetan ebazten dute izendapenen balizko diferentziena: “What is good for the goose is good for the gander”. Hau da, gurera ekarrita, “antzara arrarentzat ona denak antzara emearentzat ona behar du...”, antza; horrela, idazteko aldaera guztiak izaeraz berdinduta geratuko direlakoan.

Honako hau hitz jokoa baino gehiago joku hits (jukutria tamalgarria) den neurri berean ari da hitz jario politikoki zuzena hedatzen gure artean, ene aburuz behintzat.

Hezkuntza esparruaren birmoldaketak, kasu, hizkuntza ezberbadunaren (berriro Xuxen belarritik tiraka! ; eta berriki, nonbait, onartu du!!.) moldatzea dakar, eta, honela, Euskal Herrian aurrerantzean, irakaskuntza erakunde publikoen betebeharra ez da euskararen ezagutza denontzat bermatzea, hizkuntzen hautua babestea baizik (eta ikastetxeetan edozein hizkuntza mintzatu aurretik, mimoen modura eskolak era mutuan emango bagenitu haurrak zein mintzaira nahiago duen adierazi arte?... ).

Bake eta Giza Eskubideen Hezkuntza 2008-2011 planean, adibidez, gatazka berba ez zen bermatu, debekatu egin zen...(ez omen baitago gizarte klase liskarrik, ez genero arazorik, ez eta, noski, nazio borrokarik ere...). Gure politikoki z(u)ezenek, beraz, “ What is good for the goose is good for the gander” uste dute. Bere gobernua “denontzat” dela zabaltzen dute. Baina hitzen erabilera gaiztoak ezin du ezkutatu beren jokabide politikoa baztertzailea dela, berez. Beren ustezko “guztientzako politikak” espainiar sentitzen direnentzat soilik badirela eta, finean, beren politika bera, eskubide zibilen defentsa arrazionalean oinarrituta egon beharrean, gero eta etnikoago bihurtu dela. Honek bi ondorio dakarzkie, nire ustetan: alde batetik, gizartean dauden desberdintasunak ezkutatuz berdindu nahiak faxismoa besterik ez duela ekarri historikoki; eta, bestaldetik, espainiar nazionalismo etnikoarekiko loturak historian zehar inperioaren herriminaz ibili direnekin bat egitera eraman dituela ezinbestean.

Euskal idazle batek idatzi zuen moduan, nahiz eta beste esanahi batez, noski, antzararen bidera doaz. Kontuz... Horregatik, ohiko hitzen eta balizko hautazko hizkuntzaren diskurtso politikoki zuzenen aurrean literaturak mintzaira berreraikitzailea erabiltzeko aukera ematen digunez, hizkera literarioa lantzen segitu beharra dago.

Suitzatik bueltan, egunerokotasuna

Besteek kontatzen ez dutena beste idazmolde batean, horixe eguneroko nire hautu literarioa. Naiz agerkari digitalean dudan blogean hiru urteotan aktualitateari lotuta ondutako mikrosaiakera gisako testuak berridatzi, eta Egunero egun ero liburua osatu nuen 2015ean.

Blogetako idazkuntza ez baita kazetaritzarena, ez eta guztiz literarioa ere, nire iritziz behintzat. “Izatekotan, saiakera berriaren idaztankera du ezaugarritzat blogak”, horixe nioen Egunero egun ero liburuaren (Utriusque Vasconiae) aitzinsolasean. Naiz agerkari digitalean elikatzen nuen, eta dudan, Euskal Kalendak blogean, hiru urtetan zehar aktualitateari lotuta osatutako testu gehienak baliatu eta “berridatzi” nituen horretarako.

Izan ere, blog bateko eta liburu bateko idazmoldea ez da bera, eta horrekin ez dut esan nahi bata bestea baino hobea denik, bakoitzak bere ezaugarria dauzkala baizik. Donostian aurkeztu nuen, eta agerraldian berriro ere Antonio Casado da Rocha idazle eta lankideak parte hartu zuen; hark nabarmendu zuen euskal letretan ez direla asko blogetako edukiak papereratu dituztenak, eta adibide batzuk jarri zituen: Joxe Aranzabalen Medikuak esan dit minbizia dudala, Markos Zapiainen Talaitik tiroka, Xabier Mendiguren Elizegiren Egunen harian eta Paperjalearen dieta, eta Ana Malagonen Lasai, ez da ezer gertatzen. Ezusteko atsegina hartu omen zuen Casado da Rochak Egunero egun ero irakurtzen:

“Umorez josita dago, poesiaz... Ez nuen espero. Istorioz eta historiaz beteta dago”.

Ezagutzen ez nuen “Fito bat” ezagutzeko balio izan du, zioen.

“Blogak irakurtzerakoan, gainera, alde pertsonal hori interesatzen zait; agian, alde kuxkuxeroa ikusi nahi izan dut blogean. “Kontatzen duenaren arabera, adibez, Gabon gauean zer egiten zuen, horren bezperan zertan eman zuen denbora eta abar...”.

Horrela idazteko iradokitzailea behar du izan, gai zehatzetan sartu aurretik, zioen Antoniok. Nik, berriz, saiakeragintza eta blogintza alderatu nituen aitzinsolasean, eta nire buruari galdetzen nion blogak zer ote duen saiakeratik. Nire ustez, saiakera literarioaren idazkuntzak badauzka ezaugarri batzuk, blogen idazmolderako egokiak izan daitezkeenak.

Casado da Rochak, bere partez, “blogari zintzoaren hamar manamenduak” zerrendatu zituen. Pentsatzen du, esaterako, “nitasunaren adierazlea” dela, “generoen artean dagoela” baina ez duela ezer frogatu beharrik, formatzailea baino gehiago iradokitzailea izan behar duela”.

Michel de Montaigne (1533-1592) saiakera generoaren aitzindaritzat hartzen den idazlearekin gogoratu nintzen nik: “Haren bidez ezagutu dugu saiakera, baina haren lehen idazketak ziren nolabaiteko bere bloga”. Egunero egun eron gogoeta, erreferentzia datu eta metaforek ez dute “ezer berririk ekartzen”, egilearen hitzetan; “berriak, eguneroko normaltasunaz harago” idazgai bihurtzea nuen asmo. Hirurogeita bost testutan. Aurrenekoa, 2012ko ekainaren 20koa, Intxaurrak bildu izenekoa, eta azkenekoa, 2015eko urtarrilaren 12koa, Demokrazia ez da demografia deitutakoa. Eta tartean, Zinemira, Durango berriro dator, Martutene, Txillardegi pianoa jotzen eta Urkullu autonomista domestikatua dira.

Oraindik ere bloga elikatzen jarraitzen dut. Mikel Zubimendi Naizeko kidearen aburuz, “ideologia” bazegoen nire testuetan. Jakina. “Eta hori ez da txarra; txarra dena da itsuki alderdikoia izatea” esan zuen.

Donostiako Udal Liburutegiko sotoetan aurkeztu genuen Egunero egun ero liburua, eta aipatu nuen blogen kalitate literarioaz polemikatxoren bat sortu zela eta erabaki nuela liburu gisa kaleratzea. Blogak autoikasketa, pentsatzeko idatzi beharra eskatzen duela aitortu nuen, eta Zubimendi, ordea, iritzi sail baten funtzioaz mintzatu zen, ikuspuntua seinalatu eta horizontea sakondu beharraz, irakurleak zeureganatu eta eztabaida probokatzeaz.

Argi pentsatzeko gaitasuna, konklusioetara iristeko indarra eta publikoki aurkezteko kuraia aipatu zituen, ideologiaz blai idaztea ona dela eta itsuki alderdikoia izatea, aldiz, okerra dela.

Liburuak ez direlako kontakizun hotz eta orekatuak esan zuen, eta, Baudelairek zioen gisara, ez dagoela helburu moralista edo filosofikoei erantzuten dien kritika arrastorik. Aitzitik, liburu jostakina, poetikoa, sentikorra eta sentsibilitateen bultzatzailea zela zioskun. Modu arin, bizkor, aspertzeko ez beste edozertarako prest dagoenaren jarreraz idatzitakoa dela.

Casado da Rochak, ostera, “Zu gabe, irakurlerik gabe, ez dago blogik” ihardetsi zuen, bloga ez baita ikerketa, ez hedakuntza, ez monografia, ezta testu didaktikoa ere; edozein kezka gaitzat hartzen baitu, eguneroko kontuetan oinarritzen baita; blogak “dena saiatu, haztatu, probatu egiten du”. Halaber, bloga digresioa da: a priori nora doazen ez dakiten gogoetak, hausnarketa egiteko idatziak, eta ez da bat-batekoa, “diferitua” baizik, baina berezkotasuna dario; ez duela barne koherentziaren beharrik, ezta datu zehatzik ere; idazkiaren bidez sedukzioa baita bere portaera.

Aurkezpenean, bada, literaturari buruzko eztabaida sortu zen, eta “Hitzen uberan” ataritik Danele Sarriugartek, etorri arren, ez zuen horretan parte hartu. Bere iritziak plazaratu gabe alde egin zuen. Kazetari moduan zegoen lanean, noski, ez idazle gisa.

Nik, ordea, eta egia esanda, ez dakit liburu honi zer-nolako izendapena eman. Ez dakit arra edo emea izango ote zen eskaini nahi izan nuen testu sorta. Ez dakit zer genero literarioz bataiatu. Bistan da ez dela ohiko kazetaritza, ez eta saiakera puru-purua ere. Aski paradoxikoak dira kronologikoki hurrenkeran azaltzen diren testuak.

Askotan aipamen literarioz lagunduta, beste batzuetan labur eta zuzenak, gehienetan eztabaidarako idatziak eta beti egunen gurpilean izkiriatuak.

Bere liburu famatu batean (El impostor, 2014), Javier Cercasek “memoria historikoa” salatu zuen. Ez, bere ustez, haren erabilera maltzurra, kontzeptua bera baizik. Hau da, historia eta memoria nahastu nahi izatea. Historia ikerketa baita eta memoria, berriz, norberaren oroitzapenak soilik.

Horretaz gain, Cercasek dio, memoria kolektiboaz hitz egin nahi izateak aztoramena eta nahasmendua besterik ezin duela ekarri. Ez naiz ni uste horretakoa. Aitzitik, Historiak oroimena behar duela eta oroitzek ikerketaren beharra daukatela uste dut.

Behin baino gehiagotan literaturari eman nahi izan zaio oroitzapenaren mintzaira, eta Historiari, aldiz, hemerotekaren datua egotzi diote. Nire liburu honetan kronologikoki agertzen joango ziren idazkiak ez dira kronikak, ez kazetaritza lanak, ezta ohiko saiakera literarioak ere..., horiek denak, “memoria historikoa” bezala, testu paradoxikoak dira, egunen gurpilean euskarri elektronikoetarako izkiriatuak, eta orain, berriz, irakurketa lasairako papereratuak.

Antzerako liburua izkiriatu zuen Michel Houellebecq idazle frantziarrak (Interventions, 1998), bere artikuluak bilduz. Argitalpen honek finkatuta utzi nahi zituen gogoeta nahiz erreferentziak, datuak nahiz metaforak, eta ez zuten berez ezer berririk ekartzen, berriak, egunerokotasunaz harago, idazgai bihurtzea baino. Saiakera eroa. Betiereko idazkera egunerokoari eskainiko liburua izan zen.

Baina, Javier Cercasek ez bezala, “memoria historikoari” heldu nahi izan nion nik Gontz garaia izeneko saiakera kaleratu nuenean (Utriusque Vasconiae, 2014), iraganak gugan uzten duen arrastoaren jabe bihurtu behar dugulako.

Jaiotzez gasteiztarra izanik, 1813ko ekainean, Wellingtonen tropek Gasteizen Napoleonen armadari sekulako jipoia eman zioteneko bigarren mendeurrena oroitzeko ere idatzi nuen liburua, eta, abuztuan, berriz, Donostia suntsitu zutenekoa gaitzat hartu nuen nire liburuetako batean (Ikastolak eta euskal eskolak; Orain, 1996) idatzi nuen bezala, “Gasteizen jaiotako idazle donostiartua” naizelako.

Baionan izan ziren oroitze ekitaldi nagusiak; kontuan izan hiria 1814ko apirilaren 27ra arte ez zela errenditu, Napoleonek bakea apirilaren 18an izenpetu bazuen ere. Tokian tokiko gertaera zehatz haietatik harago begiratu eta garai haren ikuspegi panoramikoagoa eskaini nahi izan nuen; aldi berean, garai hura eta gaur egungoa erkatuz. Horrela osatu nuen Gontz garaia saio laburra.

Gontz hitzak ‘bisagra’ edo ‘ate erro’ esan nahi du. Izan ere, garai hura bisagra moduko bat izan zen, oraindik guztiz joan ez den eta oraindik guztiz etorri ez den garaiaren arteko denbora bat, paradoxaz betea. Gaur egungoa bezala, alegia; gaur egun ere badugulako aldaketa momentu historiko batean bizi garen irudipena edo susmoa. Hauxe da nire gogoetaren abiapuntu nagusia.

Eta aldaketa giro haren eta honen unibertsaltasuna nabarmendu nahian-edo, gogoetari honako galdera ere gehitu nion: zerk lotzen ditu garai hartako eta gaur egungo Donostia, eta Europako “beste puntan” dagoen Bosniako Travnik?

Abiapuntua zehaztuta, bidea lotzen eta berehala topo egiten dugu paradoxa handi batekin: Napoleonek Iraultza Frantsesaren indarra baretu eta, are gehiago, antzutu edo galarazi zuen; hala ere, iraultza haren oinarrizko printzipioak esportatu zituen, haren armadako baioneten bitartez (Baionan erabilia izateagatik...), bai, baina, oroz gain, haren Kode Zibilaren bitartez. Liburu hark finkatu zuen legearen aurreko berdintasun printzipioa (Iraultzatik zetorrena), Montesquieuk aldarrikatutako botere banaketa; dibortzio eskubidea, Estatuaren laizismoa... Hau da, kode hura egungo modernitatearen oinarria da.

Napoleon ankerra zen, baina argia oso, eta Santa Elenan azkenetan zegoela garbi asko ikusi zuen:

“Nire gloria ez da berrogei batailatan garaile atera izana, Waterlooko porrotak garaipen horiek guztiak jendearen memoriatik ezabatuko dituelako; nire benetako aintza Kode Zibilean datza, inork ezabatu ezingo duelako eta betiko iraungo duelako”.

Paradoxa nagusi honetatik tiraka, beste batzuk agertzen dira, gereziak balira bezala. Esaterako, hau: Kode hari esker Zuzenbidea gailendu zen, ez derrigorrez eskubideak. Edo beste hau: aurrerakuntza eta askatasuna inposatu egiten dira, baita armen bitartez ere, horrelako aurrerabiderik eta askatasunik behar edo nahi ez dutenei. Izan ere, herri bat inbaditzea, betiere herri horren beraren “hobe beharrez”, ez da gaur egungo asmakizuna.

Bestalde, beltzalde?, garai hura inperioena izan zen... britainiarra, otomandarra, austriar-hungariarra, errusiarra... Napoleonek ere inperio bat eratu zuen, egungo Europa batuaren aitzindaria eta, bide batez, III. Reich haren oinarria, baina, berriro paradoxa, haren politikaren ondorioz, batzuetan nahita eta beste batzuetan nahi gabe, nazionalismoak sustatu zituen.

Gerra napoleondarrak izan ziren Latinoamerikako herrialdeen independentziaren abiapuntua, bai, baina Europako abertzaletasunetan ere sekulako eragina izan zuten. Gogoratu garai hartakoa dela Joseph Garat lapurtarrak “Fenizia Berria” izeneko euskal estatu bat sortzeko egin zuen proposamena.

Europako “beste puntan”, berriz, justu Napoleonen armada Istria, Dalmazia eta Kroazian sartu zenean, inguru haietan zuen itzala galtzen hasi zen inperio otomandarra, austriar-hungariarraren mesedean.

Halaber, austriar-hungariarra indartu ahala, Balkanetako erresistentzia abertzalea piztu zen; hori Donostiaren eta Travniken arteko lotura posibleetako bat baino ez da.

Kulturan ere garbi ikusten da hura gontz garaia izan zela. Horra Goetheren Fausto, guztiz klasikoa eta, halaber, erromantizismoaren aitzindaria. Frantsesez idatz zezakeen, frantsesa baitzen garai hartako kultura hizkuntza. Alemanez idatzi zuen, ordea. Eta, Goethek bezala, garai hartako sortzaile askok norbere hizkuntza hautatu zuten, baita Euskal Herrian (eta Bosnian) ere.

Beethovenengan islatzen dira garai hartako hainbat paradoxa. Hasieran Napoleonen alde paratu zen, korsikarrak Iraultza sendotuko zuelakoan. Laster desengainatu eta kontra jarri zen. Beethovenen idearioa Ilustraziotik zetorren, eta, hala ere, edo beharbada horregatik, haren musikak Alemania piztu berriaren izpiritu abertzalearekin bat egin zuen. Molde klasikoa, izpiritu erromantikoa.

Liburuan zehar, garai hartako ertz edo zoko asko argiztatzen saiatu nintzen... eskola nazionalen sorrera, tokian tokiko kulturen garapena kosmopolitismoaren aurrean (sarriegi kosmopaletismoaren aurrean), propaganda politiko modernoaren hastapenak eta beste hamaika kontu. Gero, argiztatutako ertz edo zoko horiek gaur egun nolako isla duten erakusten du. Adibidez: Nazioak sortzen du Estatua edo, Frantzian bezala, Estatuak sortzen du Nazioa? Galdera honek ardaztu dezakeen eztabaida ordukoa da.. Ordukoak dira ere kulturgileak boteretsuen mendeko artisau izatetik artista izatera pasatzea, eta, horrekin batera, lehen intelektualak plazaratzea.

Kant ere gogoeta iturri bihurtu behar nuen, jakina. Haren sapere aude (ausart zaitez jakitera) ospetsuaren nolabaiteko interpretazio gaurkotua egiten nuen: erabaki behar duzu ea errealitatearen ikusle huts izan nahi duzun edo errealitatea aldatzeko inplikatu nahi duzun.

Arestian esan bezala, Gontz garaia liburu laburra da (ehun orrialde eta piko baino ez du), baina gogoeta egiteko iradokizunez bete nuen, literaturan dena esateak (edo idaztea...) ez baitu merezi. Iraganaren berri ez ezik, iragan horrek gure gizartean utzi duen aztarnaren berri ere eman nahi nuen, irakurleak estimatuko zuelakoan.

Ez nuen espero, halere, urte horretan Euskadiko Literatur Saietarako finalista izatea, saiakeragintza sailean. Jose Azurmendik irabazi zuen, noski.

Urte batzuk pasatu ondoren, Andoni Olariagaren filosofia tesia eskuratzeko ekitaldian, Joseba Gabilondorekin egin nuen topo eta, ustekabean, honakoa esan zidan:

“Nik zure Gontz garaia saiakera irakurri nuen Euskadi Sarirako epaimahaian nengoelako, eta gustatu zitzaidan; baina laburregia zen...”

Ziur nago saria Jose Azurmendirentzat zela, hala behar, baina, halere, uste dut saiakera literarioak laburra behar duela izan, berez, eta ez dut uste orrien kantitateak saiakeraren kalitatearekin lotu behar direnik eta, egitekotan, ni laburraren alde egingo nuke.

Saiakera: gai baten inguruan peskizan ibili ondoren, baina ohiko erreferentzia akademikorik erabili gabe (ikerketak agerrarazteko erabiltzen diren modukoak behintzat, alboraturik...), baina, halaber, hedakuntzarako testurik sortu nahi izan gabe idatzitakoa. Saiakera, beraz, genero arteko idazkia dugu eta, J. P. Bronckartek, horretaz, honela dio (2011):

“Testuek jarduera orokor batzuei buruz hitz egiten dute. Jarduera horietan barietatea mugagabea da, testu bera komunikazio elkarreraginen esparru batean egiten baita, eta elkarreragin horiek askotarikoak dira infinituki; izan ere, jarduera horien izaera aldatu egiten da denborarekin edo gizarte historiarekin. Hori dela-eta, ilusioz jokatzen dugu testuen generoak sailkatzeko proiektu egonkor edo definitu oro, eta komeni da hurbilketa apalago bat egitea, testuek dakartzaten hiru indexatzeak kontuan hartuko dituena: erreferentziako indexazioa, komunikazio indexazioa eta kultura indexazioa...”

Saiakera, testu gisa, beraz, genero artekoa bada ere, hura lantzerakoan indexatze gaitasun horien arabera ulertu beharra dago.

Horrela, literatura narratiboan esaterako, ipuina eta eleberria eta autofikzioa bereiz daitezkeen moduan, saiakeragintzari dagokionez, egunerokoaren testu laburra, iritzi soltearen idazkia eta entsegua bereiz ditzakegu gure jardunbide literarioan, zeren eta, zerbait izatekotan, genero literarioak imitatzeko izaten diren idatz-eredu didaktikoak besterik ez baitira.

Horrela, bada, ez da entsegua hedakuntzarako lan pedagogikoa, ez eta kazetaritza lana ere. Areago, saiakerari dagokion idaztankera, euskal letretan horren modan egon den prentsako izkribuen kontrakoa dela esan beharra dago.

Kazetarien testu komunikatibo ulerterrazak eta abar... askotan topikoak helarazten dituzten azalkeriak besterik ez baitira, hala pentsamoldeak nola hizkuntza bera ere pobretzen lagundu besterik egiten ez dutenak.

Saiakeraren ekarpen literarioa bezain sintetikoa eta laburra aldiz, estilo horren kontrakoa izango da, erabat. Eta, balizko genero kidetasunekin jarraituz gero, eleberri, aforismo edo elkarrizketa bihurturiko saiakerak badaude ere, ezin esan entseguak osagarri ezberdinak bere hartan biltzen dituenik; aitzitik, elementu guztien sintesia da saiakera, proposamen berria eta laburra, lanaren poderioz gero garatuko den zirriborroa aurrekaria besterik ez dena, non testuak, aipuak eta burutazio solteak desagertzen diren denen artean osaturiko bestelako gauza bat sortuz.

Horrela, testuen abiapuntu izaten diren beste testuek, edo esperientziek edota burutazioek aipuetan oinarritutako idazkien bidez garatuz doazen neurrian, aparailu literario berria sortzen dute, saiakera deritzona. Sintetikoa eta laburra, berez.

Joxe Azurmendi eta Txillardegi

Hauexek izan dira nire idazteko manera lantzeko erreferentziazko maisuak.

Joxe Azurmendik Euskadiko Literatur Saria lehen aldiz irabazi zuelarik, honakoa idatzi nuen:

“Joxe, filosofo, irakasle edo poeta gisa ezagutu dugu, baina, oroz gain, bere saiakeragile sena da nik gertuen dastatu ahal izan dudana eta, 2010eko Euskadi Literatura Sariaren itzalera, hitz pare bat eskaini nahiko nioke horri, hau da, berarenak irakurtzen gozatu dudanaren gizarteratzeari. Kolakowski (1972) euskaraz kaleratu zuen garaian, Joseba Arregirekin batera idatzita, gaur, nekez uler daitekeen bikotea osatzen zuten orduan biek, baina, Joxek Kolakowski poloniarrarengan jarri nahi izan zuen bere begirada. Ez Kolakowski filosofo edota marxista kritikoarengan, Kolakowski poloniarrarengan baizik, zeren hil arte bere aberria begitik ezin kendurik aritutako idazlea izan zen.

Haren aberria, bera hazi zen nazioko kultura baita, eta haren beharra nabarmendu nahi izan zuen Azurmendik bere saiakeretan. Kolakowskik ingelesez idatzi zuen filosofia baina polonieraz narrazioak. Azurmendik alemanez edo espainolez filosofiaz idatzi izan badu ere, poesiak eta saiakerak euskaraz eman dizkigu. Baina ez, ordea, hizkuntza laua, erraza, akademikoa edo didaktikoa erabiliz. Aitzitik, mintzaira joria eta literarioa, askotan gertukoa eta arrunta, besteetan berriz, aldrebesa bezain zaila, baina sortzailea beti. Joxek asko idatzi du, eta asko argitaratu... Bere artikuluek eta liburuek ez diote polemikari ihes egiten, alderantziz, ezbaiaren iturburu izan ohi dira, baina, halere, ez dira errazkeriez josten eta, jostalariak izan arren, ez dira batere irakurterrazak eta irakurri baino gehiago berrirakurri egin behar izaten dira. Frankismoak sustraietatik moztutako euskal kulturaren berreskurapenaren berreskurapenari ekin nahi izan zion orduko modako jite literarioetatik at oso modu originalean. Miranderen pentsamendua eta Schopenhauer, Nietzsche, Spengler, Miranderen pentsamenduari buruzko liburuaz nork eta Mikel Antzak eginiko kritikan (Susa, 1986-04) gure literaturak duen saiakeraren premiaz jarduteaz gain, Azurmendiren laudorioa egin zuen nahiz eta “lanak duen errurik nagusiena: gaiaren antolaketa” dela arrapostu egin. Hala ere, ezin zaio eskatu saiakera literarioari ez didaktismoaren aldeko errazkeriarik ez eta ikerketa akademikoari dagokion zurruntasunik ere, zeren entsegu-egilearen idaztankerak baldintzatu behar baitu adierazteko modua. eta Joxeren estiloa, bere idaztankera, jakina, joria baita. Joxeren kezkak kulturalak izan dira, noski, baina haietaz hausnartzeko bidea hizkuntza izan da, euskara zentzu hertsian. Ez edozein euskara, ordea, euskara literarioa eta, esan daiteke, batua avant la lettre, izan dela bere saiakerak bilakarazteko oinarrizko tresna. Erreferentziak, aldiz, mundutarrak: klasikoak, germanikoak edo euskaldunak nahiz berebiziko estiloan, guztiz pertsonalean, garatuak izan, zeinean, elkarrizketa baten antzera, argudioak eta anekdotak, ekarpen filologiko eta filosofikoak, txirikordatzen doazen artea dirudien korapiloetan. Kezka kultural, linguistiko, literario haietatik aberriaren aldarrikapena datorkio eta, ezinbestean, politikaz aritu beharra. Asko ditugu haren aurka asaldatu diren idazleak, Jon Juaristi, Aurelio Arteta eta enparauak lehenak izanik, baina oihartzun handiko liburuak izan dira eta, liburuak diot zeren gehienak aurretik idatzitako artikulu ezberdinak bildu ostean bilakatu baitziren liburu. Espainolak eta euskaldunak, Azurmendiren liburu ezagunena izango da ziur aski. Horra hor, esaterako, Felipe Juaristik liburua kaleratu zelarik, idatzitakoa (El Diario Vasco, 1993-12-19): “...Doinua, oro har, biktimista, aspaldian ikusten ari garena bezala. Azterketak serioa izan nahi du, bestalde. Ateratzen dituen ondorioak ere bai: Baina iruditzen zait aurreiritzi gehiegirekin eginak direla.. balorazioak eta juzguak jaurtitzen baitizkigu, sarri askotan... esaterako: Euskal estatuaz ari denean, eta herri kontzientzia biltzeko oinarria euskarak izan behar duela dioenean.Testualki: Guk beti esaten eta berresaten dugu, euskal arazoa herri arazoa dela, nazio arazoa dela”. Horixe bera baita Azurmendiren gogamenak eztabaidarako eskaini digun ardatza, eta horretarako eman digu, hain zuzen ere, saiakera sail pila bat... Beraz, Juaristik egin zuena, eztabaidari aurre egin gabe deskalifikatzen (biktimista eta abar deituz...) aritzeak ez du laguntzen haren eskaintza ulertzen. Edozein aztergai hartzen duelarik ere, Joxek ez du ezer frogatu nahi, gaiak ematen duena probatu (dastatu) baizik. Garai batean haztatu esaten zena da bere helburua ez eta, are gutxiago, baloratzen. Ildo horietan eraiki du, bada, Joxe Azurmendik bere idazkien emaria eta haiek dastatzen ez jakitea, euskal literatura maite duen edonorentzat behintzat, penagarria da. Mende berriarekin batera Azurmendik ekarritako uzta dateke, ene aburuz, emankorrena, bai darabilen estiloan eta baita aurretik plazaratutako polemiken atzean egon daitezkeen oinarrietan sakontzeko mo- duetan ere. Alde batetik, Volksgeist- Herri Gogoan, Ilustrazioak Herria nola ulertu zuen ikertuz nazismorako bideak nola ireki ziren azaltzen zaigu, eta bestetik, Espainiaren arimaz horretan euskal abertzaletasunari buruzko ohiko espainiar topikoak aztertzen ditu, hau da, euskal nazionalismoa ildo alemaniarrean fundatzen omen dela, beraz, erromantikoa bezain gainditua izan dela eta hori guztia... Aldiz, frantziar ikuspegiak ezarritako gizarte antolamendua dugula egun mendebaldar zibilizazio garatu osoan onartuena, euskal abertzaletasunak, ustez, deitoratzen omen duena. Azurmendik egiten duen Humbodlten irakurketan, berriz, planteamendu erromantiko hori honela izango litzateke: hizkuntzak nazioa egiten du berak ematen baitu mundua ulertzeko gogamena, pentsaera bat, gizabanakoaz harago doana. Beraz, nazioan nahiz mintzamenean gogo bat badago: Herri Gogoa (Volksgeist) da eta hura izaten da nazioaren funtsa. Baldin eta Herri Gogoaren kontzeptua germaniarren artean bezainbeste frantziar Ilustrazioan badago, Renanengandik aurrera batik bat, XIX. mendeko eta XX.eko pentsamenduan ere aurkitzen dela begi bistakoa da, baita nazismoan edota espainiar pentsamendu politikoan ere (ikus Ortega y Gasset...), baina Azurmendik kontzeptu horien ibilbidea aztertu arren, mintzamenaren eta gogamenaren arteko erlazioen arazoa dago hura baieztatzeko abiapuntuan, herri bat, nazioa, gauza guztien gainetik, kultura dela adierazteko, Azurmendik bere lanean etengabe arrapostu egiten duena, bestalde. Dena den, Joxek gai baten inguruan peskizan dabilela ez ohi du akademizismorik erabiltzen, ez behintzat ikerketa unibertsitarioan erabiltzen diren moduan, baina, halaber, ez du hedakuntzarako testurik sortu nahi... saiakera bezala bere idazkia genero artekoa dugu, ez baita lan pedagogikoa (askotan korapilatsua eta aldrebestua, Mikel Antzari iruditu zitzaion moduan) ez eta kazetaritza lana ere. Areago, Joxeren idazkiak, orain euskal letretan horren modan dauden prentsarako izkribuen kontrakoak direla esango nuke. Kazetarien testuak, ulerterrazak eta horrelakoak, askotan topikoak helarazten dituztenak baino ez dira, hala pentsamoldeak nola hizkuntza bera ere kamusten besterik egiten ez dutenak. Joxeren ekarpen literarioa horren kontrakoa izan da zeren eta, Azurmendik, edozein aztergai hartzen duelarik ere, ez baitu, bere xalotasunean, ezer irakatsi nahi, ikertu baizik, baina, hori bai, Proustek edo Borgesek egingo luketen modura, idazkuntza dela medio. Joxe antidogmatikoa baita, eta hortik Goetheren edo Herderren antzera, arrazionalismoari eta, bide batez, Ilustrazioari nahiz jakobinismoari, egin ohi dizkien kritikak. Ildo horretan bere lanak ez dira erudituentzat idatziak, eta abagunearekin lotzen ditu Euskal Herriko egoeraz iritzia plazaratzeko batere beldurrik gabe. Eta formaz harago, saiakeran hain erabilia den norberak bere buruarekin elkarrizketa egiteko teknika eta ohiko ikuspegiak eta gizarte balioak kolokan jartzeko testu ausartak utzi dizkigu, baita oinarrituak ere. Eztabaidarako sortuak, nahiz eta batzuk, Felipe Juaristik erakutsi zigun bezala (El Diario Vasco, 1993-12-19), polemikari heldu nahi ez izan. Baina Joxeren joera, edozein kezka gaitzat hartzea da, bere eskarmentuetatik abian jarri eta garatzen hastea. Gogoeta egin ahal izateko idaztea eta ohikoa ez denari erreparatzea, begiratzea, kasu egitea... horretaz izkiriatzea. Arruntak diren egoeretatik irten eta egunerokotasunak sortu ezin dituen polemikei ekitea. Nihilismotik at baina erlatibismoan beti. Saiogile guztien erara kritiko bezain sortzailea dugu, iritziak eskaintzen dituena; baina osatzeke dauden iritziak, betiere irakurlearen zain. Haren izkribuei berezkotasunaren jarioa darie. Soila bezain sotila dugu. Hark utzitako entseguak, hausnarketa bideak, ikerketak, idazkuntzak, antzerkiaren edo poesiaren antzera, irakurlerik gabe ezin esan burututa daudenik; horregatik, egin diezaiokegun omenaldirik onena, haiek irakurtzea litzateke.“

Edo, esatera ausartuko nintzateke orain, hark egiten duen modura idazten saiatzea.

Dena den, Joxe Azurmendiren lanak ez ziren izan direnak izango bere bidean eta bere garaian Txillardegirekin topo egin izan ez balu. Ez dut hori nik esaten, Joxek berak baizik. Jose Luis Alvarez Enparantza zena hil zenean (2012), halaxe kontatu zidan Joxek gure fakultatean, eta bere iritzi hura bideoz grabatu genuen egunen batean Txillardegiri buruz behar bezalako dokumentala egiterakoan Joxeren testigantza azal dadin. Dagoeneko Kote Camachok irudi haietariko batzuk 21. Korrika kulturalaren bidez plazaratutako bere Txillardegiren klika filmerako erabili arren (2019), beste elkarrizketa asko geratzen dira euskal kulturaren bi erraldoi hauen arteko harremanak erkatzeko eta ezagutarazteko.

Jose Luis Alvarez Enparantza zena hil zenean “Txillardegi” liburuxka kaleratu nuen nik (2012an), haren ekarpenetara hurbiltzeko saiakera lana. Sei ataletan banatu nituen Erein argitaletxearekin kaleratutako testuan.

Aurkezpenean “Liburu hau ez nuen idatzi nahi” esanez hasi nintzen eta, liburuaren azalean ere, hitz horiexek ageri dira.

“Ez nuen idatzi nahi, ez bainuen uste, besteak beste, Txillardegiren emaria liburutto batean kabitzen zenik”.

Azkenean, ordea, Erein argitaletxeko Haran bildumaren zuzendari Antxon Lafontek konbentzitu ninduen idazteko. Nik kazetari bat edo beste gomendatu nizkion Lafonti, baina nik neronek egin behar nuela esan zidan eta errenditu egin nintzen horren aurrean. Ez naiz kazetaria baina, azkenean, pentsatu nuen Euskal Herriak zor bat zuela Txillardegirekiko, eta hortaz idatzi nuen lehenengo hurbilketa hura. Helburua urtarrilean zendu zen hizkuntzalari, euskaltzale, idazle eta militante historikoaren inguruan jakin-mina sortzea zen eserialdi bateko irakurketa batean, Txillardegiren obra ezagutzeko gida baino, bere ekarpenaren zertzeladak eta haiek nondik nora etorritakoak izan diren ulertzeko anekdotak ere bildu nituen. Ez nuen nahi oinarrizko ezer egitea, ezta haren lanen laburpen bat... hurbilpen bat bakarrik nahi nuen gauzatu. Ziur aski, gauza gehiago etorriko dira hemendik aurrera, esan nuen orduan, eta halaxe izan da Jakinek egindako lan eskergari esker. Sei ataletan banatu nuen liburua hogei bat urtez Txillardegirekin lanean aritu ondoren: “Euskara batua, euskaldunon batasunaren oinarria”; “Hizkuntzaren estatusaren aldarrikapena”; “Politikaren bidea”; “Literatura”; “Saiakera”; eta “Txillardegi, aberkide intelektuala”. Hizkuntzaren corpusarekin hasita, bistan da Txillardegi funtsezkoa izan dela euskara batuari buruz egin zuen ekarpenagatik.

Baina corpusaren gainean, badago hizkuntzaren estatusaren bere aldarrikapena eta borroka. Eta horrek ekarri zuen politikoki estatu independente baten aldeko joera, hau da, aldarrikapen politikoa, euskararentzako legedia bat eta antolaketa berezi bat. Horrek eramaten gaitu zuzenean bere literaturara, bere saiakeragintzara, non oinarri-oinarrian dagoen aberriaren kontzeptu bat, nazio kontzeptu bat, eta horren bidetik egindako beste ekarpen guztiak. Nire liburutxo hori, beraz, hasiera baino ez izan, ondoren etorritako guztien esperoan lehenengoa, zeren, funtsean, idazten zuenean, Txillardegi entsegugile bat zen; eta hala landu nahi izan nuen.

Antiguako euskaltzale ezagunaren sormen lanaren zati bat bildu nuen, bakarrik lagun handia nuelako eta bere estilo literarioarekin zorretan nengoelako. Ez dut uste, bada, liburuak ezer agortzen zuenik, eta ez dut uste ezertarako ardatza edo eskema denik ere. Gerturatze bat izan zen, besterik gabe, eta Euskal Idazleen Elkartearen Aldizkarian (Hegats, 49.) Txillardegiren ekarpen literarioari ale monografiko bat eskaini genionez aski osaturik geratu zena. Hori zela-eta, bera zendu zenean Donostiako idazleak bildu ginen, eta Viktoria Eugeniako Sotoan lehenengo hiru liburuen irakurtaldi publikoa egin genuen. Nire ustez, Txillardegik asko du emateko, idatzitakoaz ere bai. Horretarako, azterketa asko egiten ari dira hainbat idazle. Ikerketen artean, nirea, denboran, lehena izan da, baina ziur aski pobreena izango da, hain zuzen ere, lehena izan zelako eta horretan datza bere balioa. Txillardegiren lanean badaude itzulpenak, ipuinak, ekarpen akademiko interesgarriak..., baina, niretzat, funtsean, idazten zuenean, Txillardegi entsegugile bat zen; eta hala landu izan dut. Azkar egin behar izan nuen liburu hori, bai... azkar; baina, 20 urtez ibili nintzenez lanean berarekin, asko ikusi eta bizi izan dugu bion artean. Orduan, gauza asko nituen nolabait erdi idatzita. Elkarren artean izandako esperientzia horiek guztiak nola islatu paperean? Nik gehienbat saiakera aztertu dut eta aztertuko dut, hori baita nire alorra eta, horrekin batera, Azurmendiren kasuan bezala, aberriaren kontzeptua. Izan ere, Txillardegik oso argi baitzuen zein zen bere aberria, eta horrekiko bere konpromiso intelektuala erabatekoa izan zen.

Haran sailaren funtsa zen, irakurketa moduak aldatu direla ikusita, gauzak egun sarean edo aldizkarietan ageri baitira, liburuak paperean ere gero eta txikiagoak izaten dira; beraz, horrekin bat doan irakurketarako liburuak eskaini nahi genituen. Pentsatu genuen, Txillardegi liburua bezala, eskaintza hori egin behar zela. Hau da, irakurzaletasuna bultzatzeko aukera eman behar zela, gauza laburrak, hurbilketa baliagarria eskaintzeko. Horretarako sortu zen Haran sorta, eta Txillardegiri buruz egin nuen liburuxka, saiakerak laburra behar baitu izan.

Denok, Euskal Herri osoa, zorretan gaude Txillardegirekin. Ez gara konturatu ere egiten zer zen, adibidez, hizkuntza literarioa behar bezala bateratua ez izatea. Txillardegi erbestera zihoala, Baionako idazkaritzan bildu zituen aditz mota guztietako hiztunak, eta beraiek proposatu zuten 1964an lehenengo eredua aditzaren batasunerako. Orduan, baina, bere ekarpen espezializatua ez zen aintzakotzat hartu izan, harik eta Arantzazun lau urte beranduago Mitxelenak bere egin arte. Egun, aldiz, ahozko euskararen batasuna ere, Txillardegik proposatu zuena inork ere ez dio horretan oraingoz kasurik egin, Euskaltzaindiak ere ez du hori behar bezala jorratu... Aitzindaria izan da, sekulako intelektuala, idazle eredugarria eta, finean, senezko entsegugilea.

Elsa Scheelen lehen testua 1969. urtean eman zuen argitara Hendaian behartuta bizi zen Jose Luis Alvarez Enparantza idazleak, nahiz eta kaleratu aurretik “Domingo Agirre” izeneko literatura lehiaketan garaile suertatu zen (1968an). Txillardegiren hirugarren nobela izan zen. Protagonista, Elsa, euskal literaturaren benetako lehen emakume edo hezur-mamizko lehen emakumetzat hartua izan da. Hona hemen aipatu bertsio horren pasarte bat (euskara batua ere sortu aurretiko testua berau):

Irratia anartean berriak ematen hasia zan: “...Viet Nam’en ikaragarrizko inkontrua gertatu da atzo Mekong’eko ibaiartean: 382 vietnamdar gertatu dira hillik; eta, beste aldetik, 17 amerikar. Orain arte ez zan horrelako hilkintzarik ikusi Viet Nam’en egun bakar batean; eta, jakin danez...

Inperialismoa, Vietnamgo gerratea, laizismoa, dibortzioa, sexua, suizidioa, orduan boladan zeuden apaiz langileak eta, batez ere, klase borroka existentzialaren aipamena agertzen dira lehenbizikoz euskal narrazio luze batean. Gaur egun, bada, orduko orriak berriz irakurrita, baturantz doan euskara batuaren aurreko idazkera sumatzeaz gain, idazkuntza erabat garaikidea antzematen diogu testu osoari.

Txillardegik 1961ean alde egin zuen espainiar estatutik haren hirugarren atxiloketaren ondoren, eta, hori zela kausa, Belgikan idatzi zuen eleberria, 1967an aurretik berak fundaturiko ETA erakundea utzi eta gero. Idazlearen antzera, Elsa Scheelen bakar bakarrik sentitzen da munduan, eta sentimendu hori agerrarazteko izkiriatu bide zuen Txillardegik eleberria. Hizkuntzalaritzaren historiatik begiraturik, Elsa Scheelenen Baionako 1964ko euskarari buruzko proposamenei antzematen zaizkie Txillardegik idatzitako narrazioan. “Kriseilu” sailean Lur argitaletxeak zabaldu zuen liburua, baina kritika gogorrak eskuratu zituen orduan, eta, ondorioz, egilearen hitzetan, nobelagintza uztea erabaki zuen. Euskal letrek ia hogei urte itxaron behar izan zuten Txillardegiren hurrengo eleberria agertu arte (Exkixu, 1989). Halere, aipatu nobela haiek ez ziren nobelak, puri-purian behintzat, eta saiakeratik ere asko zuten.

Txillardegiren bigarren nobela izan zen Peru Leartzakori eginiko kritikan (Egan, 1960), Mitxelenak zioen: “ni ez naiz aurrerazale atzerazale baizik...” eta, bide batez, testuaren proposamenei begira, edukiari alegia, luzatu zizkien bere juzgu negatiboak. Horretan Mitxelenak bi arazo zituen: alde batetik, oso antzerakoa zen Leturiaren egunkaria ezkutua (1957) izenburuko Txillardegiren lehen eleberriaren hitzaurrea Mitxelenak berak idatzi zuela, oso modu positiboan eta, beraz, Egan-en argitaratutako kritika zorrotz honetan bi protagonisten artean (Leturia eta Peru) zeuden aldeak argitu behar zizkion irakurle arruntari, azaltzeko zergatik 1957an Leturiaren alde zegoen eta 1960an, berriz, oso antzerako ematen zuen Peru horren aurka idazten zuen... baina Mitxelena saiatu zen eta, ondorioz, bere kritikaren funtsak, literarioa baino gehiago zentsura zirudien; bestaldetik, eta horretan gehiegi ez nabarmentzeko agian, erabilitako hizkuntza hartu zuen hizpide haren kontra jotzeko: “Txillardegiren euskara ez da, nere ustez, hutsik gabea...”.

Bide hori izango da, beraz, hortik aurrera Elsa Scheelen kritikatzeko erabilitako formula. Bistan da orduko euskal inteligentziak (apaizak, gehienak) ezin zuela Elsa Scheelen eleberriaren edukia onartu, baina, halere, haren idazkuntza kritikatuko dute gehien. Horrela, adibidez, Gotzon Garatek (Jakin, 1979): “Txillardegiren euskarari ohartxo batzu egitera mugatuko naiz, nahiko akats aurki daiteke Elsa Scheelen eleberrian. Gogoeta ilunetan Txillardegiren euskara bikainki dirdiratzen den bezala, eguneroko euskaran, gauzarik erraxenak esan behar diren unetan, orduantxe hain zuzen ere, irristatzen da eta laprastatzen, esaterako, Elsa sukaldera abiatu zan ur baso bat edatera...”; eta abar.

Ibon Sarasolak, bere aldetik, Elsa Scheelen elaberriaren egiturari luzatu zizkion bere kritikak (Txillardegi eta Saizarbitoriaren nobelagintza, 1972 ), baina, hala eta guztiz ere, ezin da ukatu testu horrek euskal literaturaren esparrua astindu eta irauli zuela duela mende erdi bat.

Denboraren poderioz, hala edukiaz nola idazkuntzaz ere, Elsa Scheelen testuak hartu du bere tokia. Ander Iturriotzek eginiko iruzkinean (“Elsa Scheelen” eta genero gatazka; Hegats, 49; 2010), aurreko kritika negatibo guztiak ezabatu zituen (edo saiatu zen behinik behin) eta neronek ere aipatu aldizkariaren ale bertsuan Txillardegik, eta Elsa Scheelen eleberriak zehazki, euskal literaturari egindako ekarpenaren munta azaltzen ahalegindu nintzen. Horra:

“Txillardegiren testu literario guztiek gertuko hizkuntza bezainbeste distantziazko ikuspegia eskatzen dute, errealitateaz jabetu ahal izateko, errealitatearekin hausteko eta, finean, errealitatearen balizko ereduak antzemateko... Hizkuntza pertsonal hori estiloa da, eta ezin da estiloa irakatsi, baina norberaren adierazpideak askatzen saiatu bai. Hori da erronka eta bide literario bakarra.”

Horixe idatzi nuen Txillardegi hil aurretik. Orain, bera zendu eta urteak pasatu ondoren, berriro diot: Txillardegik zekarren estilo literario berria ez zen aintzakotzat hartua izan Elsa Scheelen-en garaian, baina gure sasoi hauetan, aldiz, behar bezala dastatzerik eduki badugu.

Fikzioaren arloan, sortzailea izanik, bizitza osoan idazkera egokiaren bila ibili zen. Entsegugintzan, gogamen filosofikoari muzin egin ez zion saiogilea izan zen, piano jotzailea, hizkuntzalaritzan, dialektologian, fonetikan, soziolinguistikan eta glotopolitikan aditua eta aritua, unibertsitate irakaslea, euskal presoa, erbesteratua eta errefuxiatua, ETAren fundatzailea eta borroka armatuaren amaieraren aldarrikatzailea, existentzialista eta, jakina, euskaltzalea.

Egungo Europar Komunitatearen ereserkia Beethovenen Bederatzigarren Sinfoniatik hartua da. Hark Friederich Schillerren Alaitasunaren oda hartu zuen oinarritzat herrien arteko besarkada islatzeko, eta honela dio: “Seid umschlungen, millionen, dieser kuss der ganzen Welt”; hau da, “besarkatuak izan zaitezte, milioiak, gizateriari emandako muxu honetan”.

Horixe bera eskaini nahi diot joan zitzaigun Txillardegiri, besarkada handi bat, hain zuzen ere, ukazio instituzionala gertuko gizatasunaz ordezkatu ahal izateko, Europako Kultur Hiriburutza zegoen haren sorterritik, Donostiatik.

Gaur da eguna, zeinean ez baita, Donostiako idazleok eskatuta eta ehunka donostiarrek aldarrikatuta ere, haren izena hirian inon aurkitzen: ez dago liburutegietan, ez du kalerik, ez oroigarririk, ezta eraikinik ere, nahiz eta hil aurretik Hiriaren Errekonozimenduzko Domina eman zitzaion.

Txillardegiri berari entzuna diot, lehenengo atxiloketa pairatu behar izan zuenean, gordeta zuela Koldo Mitxelenak euskarazko eskolak emateko berari utzitako Gipuzkoako Foru Aldundiko Jauregiaren Urkixo gelako giltza, eta komeriak izan zituela hura ezkutatzeko eta itzultzeko.

Mitxelenaren eta Txillardegiren artean izandako harremanik gabe egun ez genuke euskara batua erabiliko. Hala ere, denboraren poderioz, Txillardegiren eta jelkideen arteko erlazioa ozpinduz joan zen, eta Mitxelenarekin ere distantzia hartu zuen. Gainera, harrigarria baita, EAJk euskarari buruz zuen jarreragatik gertatu zen hori. Hau da, hausturagunea EAJren euskarari buruzko politikarik izan zen. Handik aurrera, Txillardegiren joera sezesionismora lerratu zen, euskara “gerorako” uzten zuen EAJren ustezko pragmatismo autonomikoaren aurrean. Orduko Txillardegi intelektual europarrarentzat, bada, utikan erlijioa nahiz abizen etnikoak, borroka kulturala baitzen harentzat abertzaletasunaren ardatza.

Orain, berriz, Mitxelena gogoratzen da eta Txillardegiren ekarria baztertu... (honetaz idatzi nuen: Axularren galdegiteak eta Materraren ihardespenak edo Mitxelenaren eta Txillardegiren arteko harremanak; Egan, 2015). Izan ere, oraindik gehiago ikertzeko dagoen Txillardegi eta Mitxelena edo Mitxelena eta Txillardegi bikotea zela-eta, gauza pare bat geratu dira bakarrik argi: biak, sekulako intelektualak izanik, euskal kulturan oinarri bihurtutako euskara batuaren sorreran batera aritu zirela eta, halere, bion gizarte errekonozimendua zeharo asimetrikoa dela egun. Horrela, Mitxelena onartua bezain aitortua den bitartean, Txillardegi aldarrikatzeko dugu oraindik.

Eta asimetria izan zen, hala soziolinguistikan nola politikan, Txillardegiren ikergairik kuttunena. Soziolinguistika matematikoan eta kulturen arteko harremanetan anisotropia eta diglosia aztertu zituen, ohiko Fergusen edota Psycharisen ekarpenez harago, hizkuntzen (eta hiztunen) arteko menpekotasuna zer den agerian uzteko.

Orain horren boladan dagoen “aniztasun linguistikoaren iraunkortasunak” zer nolako morrontzak ezkutatzen dituen argi erakutsi zuten Txillardegiren ikerketek. Abagune honetan hori dena ez dago ondo ikusita, noski, ikuspegi “agoniazkoak” gainditu behar baitira. Txillardegik plazaratu zituenean ere, ez ziren aintzat hartuak izan (Euskal Herritik erdal herrietara, 1978). Baina, denboraren poderioz, hizkuntzen ezagutzari kasu egitea baino gehiago, erabiltze moduetan eragin beharra dagoela onartzen dugu gehienok ezinbestean.

Egia esanda, Txillardegi ez da inoiz modan egon. Orain ere ez, bistan da, baina ez dago dudarik haren ekarpenik gabe, euskara bera, euskal kultura (literatura barne) eta politika bera ere askoz menperatuago egongo zirela.

“Alle Menschen werden Brüder, wo dein sanfter Flügel weilt” diosku Schillerren poemak; hau da, “gizaki denon bizikidetza egin dezagun zure hegal goxoak tokia hartzen duenean”.

Bistan da ezin dela bakearen eta kulturaren alde aritu gure herrian nori berea eman gabe eta, jakina, Txillardegik ez du errekonozimendurik jaso, ez bere hirian, ez Euskaltzaindian ere, eta hori ez dago ondo.

Txillardegiren jarrera intelektualaz aritzerakoan bere idaztan- keran funtsezkoa izan zitzaion J.P. Sartreren itzalari erreparatu behar diogu...

Orduan esaten zen moduan,

“Il n’est pas nécessaire de souligner l’importance de la fonction d’une langue standard consistant á affirmer l’identité d’une communauté linguistique; c’est en développant sa propre langue standard qu’une communauté parlante, de dialectale, devient linguistique et se distingue d’une autre communauté linguistiquement apparentée et/ou politiquement dominante.”

zioen Paul Garvinek (1986).

Txillardegik horri kasu egin zion euskara batuaren beharra proposatzerakoan, eta, 1968a baino lehenago ere, euskara literario berria avant la lettre erabili zuen. Honetan ere, eskerrak Txillardegi bezalako pertsonaia historikoak badauden egon, zeinek, 2018. urte honetan ulertzen zaila izan arren, Euskal Herriaren zatiketari aurre egiteko baliabideak nahiz gaitasunak metatu dituzten, herri hau egin duten erresistentzia/diferentzia praktikak indartzen lagundu izan dutelarik.

Txillardegiren lanak —euskal hizkuntzaren batasunaren inguruan eta Euskal Herria etimologikoki euskaradunen herritzat hartuta— iraupenerako estrategia desberdinen aukerak zabaltzen nabarmenki lagundu du. Euskal kultura “kultura kolonizatutzat” definitzea debate askotako eztabaidagai izan bada ere, hemen egiten den aukeraren ildoaren erreferentziatzat har bitez Gisèl Halimiren Le procès de Burgos liburuaren (Gallimard, Paris, 1971; Collection Témoins) hitzaurreko J.P. Sartreren hitz inola ere ez partzialak ez susmagarriak: “...Si colonie il y avait, ce paradoxe que le pays colonisateur serait pauvre et surtout agricole au lieu que le pays colonisé serait riche et qu’il offrirait le profil démographique des sociétés hautement industrialisées”; paradoxikoki, Euskal Herria “herri kolonizatuen” artean sailkatzeko aukera egiten du, aukera hau hizkuntz/kultur eremuan oinarrituz: “La majeur partie des millions rendus vont aux organes d’oppression (administration espagnole où espagnolisée, armée d’occupation, police, tribunaux etc.) ou débasquisation”. Egoera hori gainditzeko moduari buruz, Sartrek berak ere Albert Memmiren lanetan bilatu zuen euskarria eta, autore honen Portrait du colonisé liburutik hara aipu eginez, honako hau ondorioztatzeko erabili zuen, hots, kolonizazioari buruz kolonizatua bakarrik mintza daitekeela behar bezalako sakontasunez, zeren, beti ere haren argudiatzeari jarraituz, kolonizazio kulturala kolonizatzaileek sekula izan ez dezaketen bizi esperientzia delako. Aurrean esan dudanez, hauxe izan zen Txillardegiren lan ildoa fikzioaren arloan, sorkuntza literarioan, saiakeragintzan, gogamen filosofikoan, hizkuntzalaritzan, dialektologian, fonetikan, soziolinguistikan, glotopolitikan eta politikagintzan. Idazlea eta intelektuala izan da, oroz gain.

Labur esanda:

Txillardegi polimata izan zen, hau da pertsona bat asko zekiena, sakontasunez arlo ezberdinetan: matematika, musika, ingeniaritza edota literatura, besteak beste, menperatzen zituen eta, ezagueraren historian, mota haietako pertsonak behar dira errotutakoa astintzeko eta eredu berriak proposatzeko (Ph. Blom, A Wicked Company; 2010).

Ildo horretatik, paradigma eraldatzaileak proposatzeko gaitasuna izan zuen, berdin hizkuntzalaritzan, politikan edo letren munduan. (T. Khun, The Structure of Scientific Revolutions; 1962).

Menpeko artisaua izatetik artista askea izatera pasatu zen kosta ala kosta (N. Elias, Mozart, Zur Soziologie eines Genies; 1991). Jakin izan zuen jakintzak botereen aurrean (eta kontra) erabiltzen, bere garaian (1898) E. Zolak, bere J'Accuse...! famatuan egin zuen bezala.

Arazoen funtsera zuzenean joaten zen gogamena landu zuelako.

Gaurkokeriatik at, ohikoa eta gizartean errotutakoaren aurkakoa, Galileo baten moduan aritu zelako kontzesiorik gabe.

Dena zalantzan jartzen zuen, baita norberaren borroka ere, Descartesek egiten zuenaren ildotik.

Dagoenaren deuseztatzailea eta ikusmira berrien eraikitzailea, Lyotard batek erakutsikakoaren antzera.

Subjektutasunaren gizarte berjabetzearen bultzatzailea izan zen. Ez zuen barne egunkariak idazten zituen Amiel belgikarraren literatura bakartia maite, Sartreren intelektualaren idatz-joeraren alde lerratu zela baizik.

Beraz, idazkera eszeptikoa, errotik antidogmatikoa eta polemikatik izkiriatu zuen, bere moduko intelektual batek egin behar zuen bezala.

Txillardegiren aberria Antigua zen. “Gizakiaren benetako aberri handia haurtzaroa da” zioen Rainer Maria Rilke idazle austriarrak, eta, Jose Luis Alvarez Enparantzari dagokionez behintzat, aforismo horrek bete-betean laburbiltzen du haren iruditeriaren izaera. Antigua Txillardegirentzat arbasoen jatorria eta, halaber, jatorrizko kultura giroa baita, euskararekiko konpromisoa eta gertukoen maitasuna, haurtzarotik aurrera sentitutako kidetasuna, zeinak, denboraren poderioz, bere nazio kontzientziaren garapenaren oinarriak garatuko dituen. Erbestetik etorri ondoren hori dena saiakera poetiko bihurtu zuen Haizeaz beste aldetik izeneko liburuan, non Antiguatik Txubillora egindako ibilbidean sorterrira itzultzeak erakarri zizkion hausnarketak eta burutazioak, gogoetak nahiz pentsaketak, eskaini zizkigun erabat berritzaile izan zen testu batean.

Izan ere, egungo Donostiako Gaskuña plazak Txillardegi izena behar zuen, baina Txillardegi izenik ez badu Txillardegi etxea hor zegoelako da, egun mojen orubea dena, eta, bide batez, Txillardegi intelektual abertzalearen familiaren etxea zenaren oroimena ezabatu nahi izateagatik. Hau da, Antiguan bertan kaleak, enparantzak eta zerbitzuak aurreko tokian tokiko izenak dauzkate: hor daude Lugaritz, Zubimusu, Benta Berri eta halakoak adibide. Udalari, Gaskuña plaza jarri beharrean Txillardegi izendapena proposatu zitzaion bere garaian, baina Jose Luis Alvarez Enparantzak erabili ohi duen ezizenarekin ez nahastearren-edo, ia beti lehenesten den toponimia erabiltzearen partez Gaskuña izena hautatu zuten. Nire ustez, ordea, plaza hori Txillardegi plaza da, udalak beste modu batez bataiatu izan badu ere. Txillardegi etxe handia zen, gerra ospitalea ere izandakoa, eta, antiguarron oroitzapenean egoteaz gain, paisaia linguistikorako berreskuratu beharreko izena da.

Handik abiaturik, “Euskaldunon aberria euskara da”, esan zuen Txillardegik, Sabino Arana parafraseatuz, birformulatuz, eta, aldi berean, euskal nazionalismo tradizionalarekin hautsiz. Beraz, Txillardegiren aberria Euskal Herria zen, euskararen herria, alegia. Alabaina, egia baldin bada gizakion benetako aberria haurtzaroa dela, hainbat autorek idatzi eta esan duten bezala, Txillardegiren aberria Antigua zen. Eta hori oso garbi geratu zen Antigua 1900 liburuan, memoria eta maitasun ariketa harrigarri hartan.

Nik, nire motzean, hau dena laburbildu nahian, beste mota bateko hizkera erabiliz, honakoa idatzi dut haren omenez:

Eta Muntto eta Untzaene utzi nituen atzean, han gainean, Aieteko partean

Eta Txantxerrekatik behera jaitsi

Eta Caviedes eta Errege-Jauregiaren arteko bidexka ilun bustia hartu

Eta atzera begiratu nuen. Eta zauskada latz batek inarrosi ninduen bortizki

Adostutako Tenorean

Eta Errege-Jauregiaren etxe, eta etxetxo, eta ukuilu, eta batimendu gorri desberdinak oro zuhaizpearen trinkoan eta beltzean ene aurrean bertan ezabatzen zirelarik, Txantxerre- kako bidexka ezkutua begiratu nuen azkeneko aldiz: beltz, mehar, beldurgarri

Eta betirako debekaturik zegokidala konprenitu

Lasalako Lehoia tokiz aldatu zen

Txillardegi Enparantza Gaskuña Plaza izendatu zuten

Ez dago Donostian Txillardegi eta Enparantzaren arrastorik egun Ezta Harrizbikieta edota Igara ere

Tokiko izenak izan arren ez dira gizaki izen gisa inon azaltzen Baina gizakia ez da ezer, kosmosaren aurrean bakarrik dago, hutsik dago, ez du izenik

Itsasoa lehenengo itsasoa da, Muitza azpikoa baina gero Itsasoa da letra handiz.

Lakua lehenengo Soustonsgo lakua izan daiteke baina gero gizakiaren zorion sentimendu bat

Espazioa irreala

Animaliak paisaiak

Existentziaren kontzepzioa sostengatzen dutena Haizeaz bestaldetik

Mugagabe eta mugatuaren arteko dialektikan borrokan

Donostian Gabriel Aresti kalea dago

Arestik kalerik ez zuela onartuko idatzi bazuen ere

Idazkera narratiboaren apokalipsian bizi gara.

(Bioi, 56/57 or. 2020)

Nori bere bidea

Baina literaturan ere Txillardegiren bidea, azpimarratzeaz gain, nire egin nahi izan badut ere, Suitzako egonaldian ezagutu nituen Ch. F. Ramuz idazlearen testuak ekarri nahiko nituzke gurera eta, beraz, idazteko nire berezko estiloari kasu egin:

“J ́aie essayé de me servir d ́une lange-geste qui continuât á être celle dont on servait autour de moi, non de la langue-signe qui était dans les livres” (Niretzat baliagarria izan daitekeen nire testuinguruan erabiltzen den hizkuntza/keinu batez saiatzen naiz idazten, ez liburuetarako bakarrik balio duen hizkuntza/zeinuaz. ).

Buruz beherako idazketaren alde, bada, Arakistainen bidea liburua plazaratu nuen 2019an, autore surrealisten antologia bat eta gogoeta pertsonalak batzen zituen lana.

“Goitik beherakoa, horixe izan zen Luisen alabaren norabidea Londresen. Heriok deituta hartutako bidea. Biluzik. Nahita. Desamodioak erakutsitako noranzkoa. Elipserik gabeko airean zeharreko azken bidea. Jokabide hautatua, buruz beherakoa”.

Liburu hau berriro ere Txalapartarekin kaleratu nuen eta Mikel Soto editore. Liburuko lehen lerroak dira hor goian daudenak.

Luis Arakistain Espainiako Errepublikaren enbaxadorea izan zen Alemanian, nazismoaren sorrera garaian —euskal jatorrikoa izanagatik, Kantabrian jaioa zen, Espainian—, eta, Frantzian diplomazialaria zela, frankisten aurkako gerran antifaxistak hornitzeko armak erosten aritu zen. Ezkerreko intelektual handi bat izan zen, eta idazlea. “Haren alaba Sara, aldiz, ez zen ezkerreko militante sozialista, baizik eta anarkista. Margolaria zen, eta Londresen bizi izan zen. Han egin zuen bere buruaz beste 1945eko udazkenean, hain zuzen ere. Suizidioa hautatu zuen; ordurako, surrealistek egina zuten suizidioaren aldarria ere. Honela dio liburuan:

“Sonia Arakistainek ez zuen amore eman bere buruaz beste egin zuenean, askatasunaren aldarri bihurtu baizik. Bizitzeko eta hiltzeko. Paradoxa bihurtu zuen bere erabakia, surrealista izan zelako, buruz eta bihotzez, hitzez eta marrazkiz, ideiaz eta bizitzaz”.

Sonia Arakistainen istorioa eta idazle surrealistekiko mira uztartu nituen, saiakera eta zenbait poemaren itzulpen librea batzen dituen liburuan: “Testu surrealisten antologia surrealista bat da”, bataiatu nuen egindako aurkezpenean. Izan ere, sekula ez dut jakiten idatzitako hori zer generotakoa den zehazki. Liburu horren epilogoan esaten dut ez dela antologia bat, baina editoreak antologia bezala sailkatu du... Faustoren itzala argitaratu nuelarik, Ur Apalategik eleberria zela esan zidan; horren itzulpenerako Alfonso Sastrek idatzitako hitzaurrean “saiakela” zela zioen; Gernikako Galeusca izan zenean, berriz, Tere Irastortzak entsegugile gisa aurkeztu ninduen... batek daki, nik ez behintzat.

XX. eta XXI. mendeko azken txanpan, aurrekoetan bezala bestalde, euskarari buruzko saiakeragintzako etengabeko idazle zerrenda osatuz joan da gurean: Imanol Mujika, Bittor Kapanaga edo, bereziki, Joxemanuel Odriozola (hizkuntzaz eta politikaz...). Gizarte arazoaz, erlijioaren ikuspuntutik, Nemesio Etxaniz, Setien Gipuzkoako gotzaina izandakoa edo Pagola teologoa daude, besteren artean. Literaturaz eta kazetaritza hizkuntzaz jardun dute, beste askoren artean, Joserra Gartziak, Iñigo Aranbarrik, Josu Amezagak eta Txema Ramirezek. Euskal nortasunari buruzko idaztien egileetan, Josu Naberan edota Alfontso Martinez Lizarduikoa ditugu adibide. Saiakera filosofikoan, aldiz, Eduardo Gil Bera (besteak beste, “Klasikoak” sailerako Montaigneren obren itzultzailea), Jon eta Pako Sudupe (Kant, Marx eta abar), Ander Iturriotz (Platon), Agustin Arrieta (egia motak...), Iñaki Soto (nazionalismoa), Ekai Txapartegi (intsumisioa), J. B. Bengoetxea (teknologia berriak) edo Markos Zapiain (Kojeve, Foucault, Deleuze edo euskal literaturako emaitzak gaitzat harturik), Imanol Galfarsoro, Joseba Gabilondo eta J. A. Irigaray aritu izan dira. Horiez gain, Jon Alonso, Joseba Sarrionaindia, Patziku Perurena, Joxemiel Bidador edo Joakin Balentzia euskal idazleak literaturaren beste genero batzuetatik saiakeraren muga lausoetara hurbildu dira.

Ekonomiaren arloan, saiakera loratu dute Joseba Tobar Arbuluk edota Baleren Bakaikoak. Politikagintza aztertzen saiatu dira Emilio Lopez Adan (“Beltza”), Joseba Arregi, Mikel Urkola edo Imanol Murua Uria. Historian, Josu Chueca, Pruden Gartzia eta Erlantz Urtasun aritu dira.

Antropologiaren eremua sakon landu dute euskal saiakeragintzaren barruan Anuntxi Aranak, Joxemartin Apalategik, Mikel Azurmendk, Aizpea Leizaolak eta abarrek. Soziolinguistikan ere uzta oparoa bildu du euskal saiakerak, Kike Amunarriz, Iñaki Larrañaga, Iñaki Gaminde, Xabier Isasi eta abarren eskutik. XXI. mendearekin batera, berriz, emakumezkoek osatutako uzta etorri zaigu aldez aurretik euskal literaturan aritutakoei (Arantxa Urretabizkaia, Aurelia Arkotxa, Itxaro Borda, Laura Mintegi, Tere Irastortza, Jule Goikoetxea, Iratxe Retolaza, Josune Muñoz, Lorea Agirre, Mari Luz Esteban, Idurre Eskisabel, Eider Rodriguez, Uxue Alberdi eta abar luze bat. Azkenik, baina ez garrantzian hala delako, sareari buruzko entsegua argitaratu zuen Luistxo Fernandezek (Etxepare porno), eta gaur egun eztabaidako plaza irekiak dauzkate sarean (blogak) Patxi Gaztelumendik, Iban Arantzabalek, Julen Gabiriak, Lander Garrok edota Amatiñok, adibidez.

Katalogo labur moduko honetatik kanpo asko eta asko geldituko ziren, jakina..., baina hor aipatutako denak ausartu dira beren ikuspegiak eta usteak letren bidez azalduz saiakerak eta literatura egiten eta plazaratzen.

Egilea, sortzaile gisa, irudi erromantikoa dela esan ohi da, eta askotan Goetheri leporatu izan zaio balizko jarrera artistiko indi- bidualista hura baina, aitzitik, Goethek berak herri literatura erabili zuen neurri berean, eta egilea gizabanako isolatutzat ezin dela hartu azaldu du. Hona bere hitzak:

Beti aipatzen da originaltasuna, baina, hitz horrekin zer esan nahi dugu?

Jaiotzatik bertatik munduak eragiten gaitu eta horrela segitzen du hiltzeraino.

Benetan gurea bakarrik den zerbait badagoela esan al daiteke?

Agian egin nahi duguna egin ahal izateko indarra edo gogoa soilik!

Nire aurrekoei zor diedana esaterik banu, ez zen egin dudanaz nirea denik asko geratuko...

Areago, jakina denez, idazterakoan aurrekoei zor zaiena, baina, era berean, sortzerakoan norberaren gogoa aldarrikatuz, Goethek “literatura nazional-unibertsalaren” kontzeptua utzi zigun. Joxe Azurmendik ederki aztertutako kontzeptua, beraz, zorrak zor, egile bakoitzari dagokiona eman behar zaio, irakurleari bezainbeste, bestalde.

Gainera, honek guztiak badu loturarik surrealismoarekin, Magritteren Hau ez da pipa bat margolanarekin... Zein genero idazten duen jakin gabe ere, gauza bat du Magrittek berak argi:

“Literatura egiten dut; pentsatzeko eta pentsarazteko tresna da literatura. Liburu honekin, besteek idatzitako testuak berriro mahaigaineratu nahi izan ditut, ikusmolde berriz bada ere”.

Euskal literaturan surrealismoak ez du izan predikamendu handirik, nire ustez, baina nire literaturan, ordea, pisu handia izan du. Aurrez, Magrittek ez omen zuen pipatzen (Txalaparta, 2001) eta Jeu de Paume (Txalaparta, 2005) lanak idatzi nituen, eta azken liburu honekin (Arakistainen bidea) trilogia osatu nuen, horrenbestez: surrealismoari eskainitako hirukia osatua dago jada.

Politikoki konprometituak izan arren, nire Magrittek ez omen zuen pipatzen aurkeztu nuenean, orduan Susan argitaldari zenak, Gorka Arresek, surrealismoa intelektualen jolas txatxuen emaitza besterik ez zela esan zidan, eta nik nazien aurka armak eskuan erresistentzian aritutako idazle surrealisten zerrenda aski luzea bidali nion. Izan ere, surrealismoa errealismoaren kontrakoa zela begi bistakoa izateaz gain baita errealismo sozialistaren kontrakoa ere bazegoela ez dago esan beharrik.

Surrealismoak “irudikapena jartzen du kolokan”, nire ustez, eta ikuspegi horrekin bat egiten dut nik. Surrealismoa modu irain- garrian hartu da zenbaitetan, baina oso egokia da hausnartzeko eta iraultzarako ere. Iraultza egiteko bidea jartzen du kolokan, baina ez iraultza.

Aitzitik, iraultza aldarrikatzen du goitik behera. Kultura iraultzarako bidea da surrealistentzat, eta horregatik “literatura burgesaren kontra” jotzen dute. “Batez ere, nobelaren kontra. Badago ispilu literatura dei dezakeguna, Hiponako Agustinekin, Senekarekin, Balzacekin... garatu zen hura, eta gaur egunera eta gure ingurunera etorriz, Patria (Fernando Aranburu) edo Martutene (Ramon Saizarbitoria) bera izan daitezke nobela eredu horretakoak, bakoitzaren digresioak eta guzti. Bistan da nik egin nahi dudan literaturarako ez idatz-estiloa ezta egitura ere ez zaizkidala baliagarriak.

Nire liburu honetan, epilogoaz gain, beste 21 kapitulu eskaintzen nituen. Atal bakoitzak autore surrealista bat du ardatz, eta haren inguruko sarrera bat, gainerakoekin lotzen duena. Izan ere, idazle surrealista hauek, literaturan subertsiboak izateaz gain, “politikoki konprometituak” ere baziren.

Surrealismoak, gerren arteko aldi hartan, kolokan jartzen zuen iraultzarako ohiko bidea. Iraultzarako ohiko bide hura leninista zen: lehenik iraultza egin beharra dago, eta gero bizitza aldatu. Surrealistek planteatu zuten bizitza aldatu beharra zegoela, eta horren bidez iraultza egin.

Itzulpenak egin baditut ere ez dut neure burua itzultzailetzat, nahiz eta, berez, bizitzen ari garen hizkuntz ukipen egoeran euskaldun guztiok itzultzaileak garen ezinbestean, baina nik liburu honetan itzuli baino gehiago poemek eragindako irudikapen mentala ekarri dut euskarara, modu librean. Besteak beste, Aimé Césaire, René Char, Joyce Mansour, Robert Rius, Jaques Prévert, Unica Zurn, Francis Martinez Picabia, André Breton eta Robert Desnosen poemak eta haien inguruko oharrak dakartza lanak.

Askok uste dute surrealistak frantsesak eta gizonezkoak izan zirela soilik, eta ez da hala. Badaude alemaniarrak, espainiarrak, katalanak, egiptoarrak, antilarrak... Alteritatea azpimarratzen zuten surrealistek, bestea ulertzea, eta, alde horretatik, mugimendu antikolonialista izan zen, esaterako. Andre Breton Haitin egon ondoren, iraultza izan zen han. Bai surrealisten, bai nire iritzian, ikuspuntuak dira aldatu behar direnak errealitateaz jabetu ahal izateko: normaltasunak, arruntasunak eta ohiturek lotu egiten gaituzte, eta behar ditugu modu berriak bestelako bizitza bat, benetan bizitzea merezi duen bizitza bat izateko.

Baina liburu hau idatzi eta gutxira, Jeu de Paumerekin gertatu zitzaidana suertatu zitzaidan berriro ere (orain arte ez al dut esan nire bizitzan ez dudala itsasoan botila mezulari bat aurkitu, bi baizik!?... ), Magritteri buruzko beste erakusketa bat antolatu zutela, alegia. Honetan Parisen ez, Bruselan baizik. Esan gabe doa ahal nuen bezain laster hura ikustera joan nintzela eta, presaren presaz, hartutako ostatuaz ohartu ere ez nintzelarik, hara iristerakoan, Espainiatik aldendu berria zegoen Carles Puigdemontek erabilitako aterpe berbera hartu nuela konturatu nintzenean, zur eta lur geratu nintzen.

Waterlooko etxera joan aurretik erabilitako hotel horretako langileek maite zuten Puigdemont haren eraginez haien inguruan kazetari asko eta, askotan, narritagarriak bazeuden ere, Puigdemont bera aski apala eta gisakoa iruditzen baitzitzaien.

Suitzara joan aurretik, Xabier Makatzaga idazle, itzultzailea eta estatuen bortizkeriaren ikertzaileak plazaratzen zuen bere liburuetako baten aurkezpenera joan nintzen Donostiako Koldo Mitxelenako aretora non, Xabier Makatzagak berak, Skype bidez, Bruselatik bertatik bota zigun bere hitzalditxoa.

Aurkezpen horretan zegoen Arantxa Oiartzabalek, Suitzara nindoala jakinda, gogoratu zidan bera ere hor egon zela bizitzen, Ramon Saizarbitoria nobelista eta Mikel Lasa poeta hantxe bizi ziren bitartean.

Euskal literaturaren bideak txirikordatzen doazenez, Bruselara iristerakoan Xabier Makazagari deituko niola deliberatu nuen, Palestinara joan nintzelarik Xabier Madariagari hots egin nion bezala. Xabier Madariaga ETBko korrespontsala zen orduan Jerusalemen, eta oro har ekialdean. Hantxe bizitutakoarekin liburu bat idatzi behar zuela esan nion. Berak ezetz, idazkera mota hori ez zela berea erantzun zidan, eta nik, berriz, hango gauzak bestelako hizkeraz eta gurean kontatu behar zirelakoan, Jerusalem, Xalimen hiria idatzi nuen.

Makazagak Jose Azurmendi itzulia zuen jada, eta nire Faustoren itzala ezagutzen zuen. Harekin mintzatzen konturatu nintzen intriga politikoak zer ziren agerrarazteko idatzi nuen Mort aux rois narrazio laburra berreskuratzea eta berrargitaratzea merezi zuela. Behar bezalako argitaldaria lortu ondoren, horixe egin nuen 2019an.

Mort aux rois euskaraz, katalanez eta gaztelaniaz kaleratu zuen ale berean Besatari argitaletxeak (Heriotza erregeei) eta emakume baten bortxaketarekin hasten da. Nire idazlanak Jean-Baptiste Bernadotteren azalera eta mundura darama irakurlea, bularrean monarkiaren aurka tatuatu eta Suediako errege izaten bukatu zuen militarra. Besatariren edizio honek aurretik existitzen ziren gaztelania, euskara eta katalanezko bertsioak bildu zituen ale berean.

Ipuin hau ez da “politikoki zuzena”, dio kontrazalak. Eta neronek, gaur egun ez literatura ezta bizitza bera ere ez direla politikoki zuzenak uste dut. Hori arrazoituz, testu literarioak gero eta zurrunagoak direla da nire aburua. Zoritxarrez, gaur egun gehiago begiratzen zaio soziologiari testuari berari baino. Liburu hau bortxaketa batekin hasten da, Historia da eta istorio bat aldi berean. Orriotako protagonista bataioz Jean-Baptiste Bernadotte izandakoa da, ondoren Karlos XIV.a Joan Suediako erregea eta Karlos III.a Joan Norvegiako erregea izan zena. Napoleonzalea zen, baina bere kontrakoa aldi berean, eta, iraultzailea bazen ere, errege bilakatu zen. Kontraesan guztiak hor agertzen dira.

Bizitzan agertzen diren kontraesanak dira literaturak hartzen dituenak. Eta ez dut uste literaturak politikoki zuzena izan behar duenik, bizitza bera ez delako. Kontraesanik gabe ezin da bizi.

Liburua pertsonaia kontraesankorraz mintzo bada ere, bera baita protagonista, haren neskamearen ahotsaren bidez ezagutuko dugu, bera da narratzailea.

Elena Martinez editore lanean aritu zen, eta, bere aburuz, neskameak gorpuzten du herri xehea, “gerrak mugiarazten duen herria”. Lehen lerroan bertan neska bortxatu egiten du Bernadottek; ondoren, berarekin eramango du munduan zehar eta berarekin geldituko da, gizona hiltzen den arte. Neskaren autobiografiaren kutsua badu narrazioak, baina bizipen horietan gizonak du garrantzi handia.

Pertsonaia berezia eta polemikoa izan zen Bernadotte; Suediako errege izan arren, ez zuen sekula suediera ikasi, zailtasun handiak izan zituen horretarako. Napoleonen garaikidea, lagun eta etsai izan ziren tarteka, eta mota askotako harremanak izan zituen enperadorearekin. Bearnoko militarra izan zen, baina noblea ez zenez, ez zuen hierarkian gora egiteko aukerarik izan... iraultza etorri zen arte. Orduan aukera izan zuen erakusteko nor zen. Argi zeukan erregearen kontra zegoela, pentsa, bular aldean tatuaje bat egin zuen “mort aux rois” zioena. Eta paradoxikoa bada ere, ibilbide gorabeheratsu baten ondoren bilakatu zen errege.

Nire ustez beharrezkoa da gertakizun historiko guztiak behar bezala lerrokatzea. Eta gogoratzea, honetan ere, honek baduela oinarri historiko bat, baina fikzioa dela.

Pertsonaia egiazkoa, hezur-haragizkoa da. Fikzionatu dut narratzailearen ikuspegia erabilita. Aukera ematen digu birkokatzeko funtsezkoa den garai bat, neuk “gontz garaia” deitu nuena. Hitzaurrean adierazten dudanez, narrazioak garai jakin bat ezagutzeko gakoak ematen ditu eta, besteak beste, bada hurbilketa bat XIX. mendean izan ziren tradizioaren eta arrazoiaren arteko borroketara. Hala, monarkiaren eta errepublikaren arteko liskar politikoetara ere eramango du testuak irakurlea.

Argitalpenari buruz, komeni da zehaztea ez dela lan berria, izan ere katalanez 2005eko ekainean argitaratu zen aurrenekoz Lux Mundi izenburupean, Daniel Lujanek itzulia. Jatorriz euskaraz idatzitakoa da: urte hartan bertan, Euskal Idazleen Elkarteak (EIE) izen bereko beste testu bat kaleratu zuen.

Ondoren, 2014an, ailegatu zen gaztelaniazko bertsioa, Pamiela argitaletxeak hala eskatuta eta argitaratuta, Gaur egungo euskal narratibaren antologia izenburupean euskaraz nahiz gaztelaniaz bildutakoak osatuz. Hiru testuok topatzeko izan daitezkeen zailtasunak direla eta, Besatari argitaletxeak hiru hizkuntzak ale berean, bakarrean alegia, bildu zituen eta eskertzen diot.

Hizkera poetikoa

2018ko Arabako Aldundiko euskarazko poesia lehiaketa irabazi nuen, Ernestina de Champourcin poesia saria, Izendegi hutsa lanari esker. Arabako izenak oinarri hartuta, hainbat iritzi ematen nituen hitzari eta poesiari buruz, aforismoaren, sententziaren eta poema laburraren artean neurrira emandako tonuan.

Honi buruz Mikel Asurmendik idatzi zuen argia.eus-en (2019- 12-13):

“Hautsa harrotzeko poesia (...edota beste bat apalategirako). Lerro-burua probokazio hutsa da, liburua izendatzeko era hutsa, bere hautsa inarrosteko manera. Izanik ere, ezin uka, tankera honetako liburuak kartoi kaxetatik apalategira igotzen dira, eta gehienak edergailu gisa eta hautsa biltzeko “sortuak” dira”.

Nik, berriz, esaten nuen liburuan toponimia —hots, izendegia— oso lotuta dagoela mitoari, “erabilera morala agerikoa da batzuetan, iluna beste askotan”. Hau da, autokontzientzia bat sor liteke toponimoetatik, hala irakasten digute kantariek, eta, demagun kantariak poetak direla. Esan nahi da liburu honekin poeta bilakatu naizela, eta aurretik saiakeragilea edo narradorea besterik ez nintzela? Filosofiari utzi gabe, toponimiarekin “estropezu egiterakoan” (Tarsoko Pauloren antzera) hasi nintzen poesia ontzen?.

Ez, herri hizketaz harago, bertsolariaren “Denbora, leku, zeru ta lurrak, izar ta ilargi, eguzkiak...” hartaz harago,

“Araban gaindiko izenetik izenera eramaterakoan lehengo idazlea da orain poesia idatzi bide duena. Topikoetatik harago, topiko tipikoak eta mitikoak harrotuz.

Garbi dago herri jakintzatik edo ezaguera sakonetik hurbil gintezkeela toponimiara edo haren idazletzara, baina ez etimologiaren eta historiaren bideetatik soilik. Etimologiaren eta historiaren bideetatik eraman beharrean, hatsanka eraman gaitu gasteiztar donostiarrak. Egiaz harago, hegian barrena eraman gaitu”, esan zuen Koldo Izagirrek liburua aurkezterakoan.

Hau da, hitz lauak komunikatzeko balio badu ere, eta gizakiok komunitatea egiteko behar dugu komunikazioa, poesiaren bidez, ordea, ezer komunikatzerik izan ez duenak hitz egiten du.

Poesia dela medio harriek hitz egiten dute, eta mendiek, eta ibaiek, eta Herriek. Herriak toki fisikoa direlako. Eta hitz egiten badakite. Haien izenak hitz egiten digu. Toponimoak olerki fosilizatuak direlako, Txillardegik zioen bezala. Arabako herrien izendegia irakurtzen dugularik, aspaldiko poesia ari gara irakurtzen, beraz.

Edonork egin lezake etimologia, baina, halaber, etimologia egiteak asko jakitea eskatzen digu. Izan ere, jakintza eta ezagutza gurutzatzen diren balizko espazioa dugu poesia.

Poesia non, hitz egiten dute harriek, eta mendiek, eta ibaiek, eta Herriek. Herriek hitz egiten dakitelako. Espazio fisikoak mintzatzen direlako. Haien izen bakoitzak zerbait dioskulako gizakion hitz lauez zabaldu ahal izateko, izendegi haiek irakurtzen ez dakitenek uler dezaten.

Komunitatea egin dezagun harrien hitzak, mendien berbak, ibaien izenak, eta Herriek gorde dutena komunikatuz. Haien istorio galduak. Haien mezu ahaztuak. Haien orro desagerraraziak.

Denak baitaude tokian tokiko izenetan idatziak. Guk, poesiaren bidez, literaturaren bidez, alegia, irakur ditzagun.

Saria eskuratzeko ekitaldian gure osaba zen Antonio Zabala Apraiz euskaltzalea ekarri nuen gogora. Berarengandik eskuratu nuen Auspoa Saila, gure Latxagan altxor moduan gordetzen dudana, eta euskaraz aritzeko gogoa. Euskara ez baita inoiz arrotz izan Araban.

Odon Apraizek, gure osabaren osaba zena, aitzindaria izan zen “Internazionala”zapalduen askapenerako ereserkia euskara ekartzen eta haren laguna izan zen Abdon Gonzalez de Alaizak bultzatu zuen “Txistu” izeneko euskarazko lehenengo komiki-aldizkaria (Miel A. Elustondo/2019).

Nire eskolakideak izan diren Xabier Montoiak edo Ruper Ordorikak molde berriztatzaileak ekarri dizkiote euskal literaturari eta musikari. Edorta Matauko adiskideak jorratu ohi du itzulpengintzan inork gutxik landu dituen funtsezko egileak (Stefan Zweig, Robert Wasler, Joseph Roth, Samuel Beckett, John Updike, Harry Crews...).

Euskal periferia izateak baditu bere alde onuragarriak eta, baten bat aipatzearren, kulturan ohikoa edota arrunta ez denaz aritu ahal izatea litzateke aipagarriena. Eta honek ondorioak ditu.

Idazleak errealitatea itzultzen du

Aristotelesek idatzitakoak mendeetan zehar iraun du oso modu eraginkorrean. Greziar gisa ezaguturiko mazedoniar haren hitzak gogamenaren oinarri bihurtu dira, zeren haien aurka azaltzeagatik edo haien esanahiak aldarrikatzeko ere pentsalari gehienen mihi puntan egon ohi dira ordutik hona. Zientziez aritzerakoan (dela biologia, astronomia zein fisika...) nahiz fisikaz harago (metafisikaz, etikaz zein politikaz edo poetikaz...), Aristotelesen idazkiek benetako entziklopedia biltzen dute haren garaiko jakinduria guztia egituratuz. Horren da zabala idazkera aristotelikoa, hark askotan jakintza taxonomiarekin parekatu egiten ote duen adierazi baita, hau da, ezaguera berarentzat, nolabaiteko sailkatze ariketa egitea besterik ez zela. Platonen altzoan ia hogei urte egon eta gero, maisu izan zuenaren antzera filosofia elkarrizketen bidez idatzi ondoren, enpirismoaren aitzindaria bihurtu zen izpiritu platonikoaren aurka izkiriatuz.

Genealogiak idazten garaikidea izan zuen Akusilao, edo Txaron historialaria. Agian, aurretik aipatu beharko genuke Ferezides joniarra, baina mitoaren eta filosofiaren arteko mugalari ezezaguna besterik ez zen izan hura.

Hekateok Herodoto baino lehenago idatzi zuen, baina Miletoko honek, Tuzididesen antzera, gertaeren kroniken berri jaso zuen bakarrik.

Horiek aparte, orduko pentsalariek ez ohi zuten idazten hizlariak zirelako (Isokrates eta Lisias, kasu), edo idaztekotan, errimak erabiltzen zituzten poetak ziren neurrian (Eumelo, Estesikoro, Pindaro etab.) edo antzezteko testuak sortzen aritu zirelako (Sofokles, Eskilo eta abar). Gogamena lantzeko Platonen prosa komunikazioaren teknologia berria izan zen, baina, funtsean, literaturaren hastapenak dira. Hark idatzitako Fedro elkarrizketak azaltzen digunez, idazketa ahozkoaren azalpena eta, beraz, pentsamenduaren ikurra dugu. Halere, Akademiaren fundatzaileak mimetismo hutsean oinarritutako artea ez zuen maite. Alegia, gogamena islatzeko idazketak balio ote duenetz kexu zegoen. Arestian aipaturiko Errepublikan, adibidez, honela zioen:

“Egiatik urrun daukagun imitazioa da artea. Izan ere, gauza bakoitzaren alde txiki bat besterik ez du islatzen honela dabilenak. Margolariak zapatagina irudikatuz gero, edo zurginaren kasuan berdin, hark ez du ulertzen ogibide haiek nola ari diren beren eguneroko zereginetan eta, halere, margolaria ona baldin bada, zapatagina edo arotza margotzerakoan haurrak eta ezjakinak nahastuko ditu usteak eraikiz eta liluratuz”.

Arte figuratiboak ezaguerari ez ziola laguntzen pentsatzen zuen Platonek.

Areago, irudiak, oro har, ez zituen Platonek onartu nahi. Halere, prosa idazten lehena izan zen. Ahozkotasunaren mugak gaindituz lehenengo idazlea dugu literaturaren hastapenari bidea emanez, eta, bide batez, pentsatzeko teknologia berria (ez komunikazioaren teknologia berria soilik) abian jarri zuen, mimetismoaren uste ustelarekin mesfidati izanik. Alabaina, Platonen ekarpen gogoratuena ez da haren filosofia edo politika izango, haren literatura baizik. Zergatik esan ohi da, ordea, saiakera ez-fikzioa dela?

Era berean, Aristotelesen irakasgai intelektualik iraunkorrena ez da izan zientziaren bidezko desdramatizazioa, haren irakaslea izan zen Platonen aurka, bizitza ulertzeko munduaren dramatiza- zioa aldarrikatzea baizik.

Leuzipo, Demokrito nahiz Enpedoklesen ildo beretik joan ziren. Haiek ezagueraren garapenean zientzia eta filosofia uztartu nahi izan zuten, zientziaren bilakaera munduaren akabera izan ez zedin; egun gertatzen denaren profeta igarleak ditugu, bada.

Aipatu pentsalari zahar haien arrastora saiatu ziren ibiltzen XVII. mendeko arrazionalismo modernoaren aitzindariak: Leibniz, Descartes eta Spinoza. Leibnizek, mundua ulertu nahian, gauza guztiak osatzen dituzten ustezko sustantzia txikien beharra planteatu zuen eta monada izenarekin bataiatu zituen. Monada haietan gurutzatzen ziren Leuzipok aurreikusten zuena eta gure garaian Rutherfordek formulatutako atomoak.

Leibniz izan zen ardatza. Leibnizengandik dator, bada, egungo pentsamendu akademiko modernoaren oinarria, eta, horretan abiaturik, egungo filosofia curriculuma. Hartan hezi dira Kant, Fichte, Hegel, Husserl, Heidegger eta enparauak. Filosofia akademiko honek, gogamenik gabeko zientziak bezala, bestalde, munstroa erditu zuen: faxismoa.

Baina gakoa hor datza. Alegia, esan ohi da zientziari dagokion ikerkuntza filosofiak osatu behar duela. Edo, beste moduan esanda, filosofia dela bigarren mailako eraikuntza analogikoa zientziak egiten duen zatikako azterketari behar bezalako orokorta- suna eman ahal izateko. Hiru hitzetan: egia bilatzeko tresna. Egiaren bideak, horren zaila eta berezitua izaki, lanbide propio eta berezia behar du: Akademia.

Hortxe dugu, ordea, errakuntzaren abiaburua, ohiko aburua. Ezinezkoa baita ikerketa mota guztiei ezar dakiekeen bigarren mailako azterketarik burutu. Pentsatzeak mugarik ez duelako eta, finean, pentsamendua errakuntzatik sortzen delako, hanka sartzetik bezainbeste huts egitetik. Gizakiok gizaki egiten gaituen ezaugarria hauxe da, hain zuzen, akatsak eta okerrak errepikatzea. Errakuntza eta ez egia, dugu filosofia zein zientziaren funtsezko eragilea.

Denok gara intelektualak, zioen giltzapetu zuten Gramsci idazle gorriak, gaztetan bere sorterriaren (Sardinia) nazio askapenaren alde borrokatu zena. “Gorri” hitzaren etimologia argi ez bada ere, gehien zabaldutako hipotesiak dio sardiniarrek ekarritakoa dela Greziako neolitiko garaitik mendebaldera, baina Antonio Gramsci gorria zen filosofo komunista zen neurrian behintzat.

Filosofiaren funtsezko bi zutabeak ezaguera eta ekintza izan dira, baina Akademiak (Platonen garaitik, beraz) pentsamendua giltzaperatu zuen.

Intelektuala, Gillem Tell moderno bat bezala, ekintza ezagutza bihurtzen dakiena da. Izua jakintza bilakatzen gai dena. Gillem Tell bezalako arkularia zen Filoktetesek erakutsi zigun, ordea, kemen intelektualaren ordaina: isolamendua eta mespretxua, alegia.

Isolamenduaren irlatik irtetea da, gatibu dagoenarentzat kartzelatik ihes egitea bezainbeste, ekintzaile intelektualaren betebeharra. Ez mundutik urruntzea, Akademiatik baizik.

Ekintzaile kementsua bezain intelektual ausarta zen Pascalek zioenez: “filosofoez trufatzea filosofatzea baita”, askatu beharra dago gogamena filosofiaren hesitik, eta pentsamendu askearen balioa aldarrikatu eta haren adierazpenak (idazletza, besteak beste) babestu.

Ortega y Gasset izan da espainiar eskuinaren intelektuala, neoliberalismoaren sasoiak etorri arte. Frantziako intelektual iraultzaileen jomugan zegoen Anatole Francek ez bezala iraun du Ortegaren irudiak Pirinioetatik behera.

Filosofoak zoriontasunaren giltza duela, edo behintzat zoriontsu izateko bideak erakusten dituela uste zuten lehen eta uste dute orain ere pentsalari askok. Ustezko gogamenaren benetako balioa da aburu honen atzean ezkutatzen dena.

Agian, filosofiaren merkatu balio bihurtu da baina, edonola ere, gogamenean aritzearen lotsa dugu jarrera horren ardatza. Hau da, nola edo hala, ezin onartzea pentsatzeak balio duela eta ez dela denbora-pasa hutsa, filosofatzea ez dela gure gizartean (berez, edozein eta edonoizko giza taldeetan) luxutzat har daitekeen portaera. Antzinako filosofoek bizitzaren gakoei antzeman nahi zieten. Garaikide direnek bizitzeko norabidea ematea dute helburu. Epikuro, Aristoteles, Seneka edo Hiponako Agustin halakoxeak izan ziren, greziar eta latindarren artean. Alain de Botton (The consolation of Philosophy), Luziano de Crescenzo (Il tempo e la felicita), Fernando Savater (Ētica para Amador) edo Lou Marinoff (Platon no prozac!)... arrasto honetako filosofo garaikideek antzerako nahiko lukete egin orainaldian. Filosofia salgarria eta pentsalari salduak ditugu, nolabait adierazita.

Aipatu denek egin izan dute autokontrolaren aldarria. Baldin eta zoriontasuna plazerarekin bat egitea bazen zinikoentzat, estoizismoaren aita pontekoa zen Epikurorentzat, berriz, minaren ezean oinarritzen da zoriona.

Oinazea saihestuz aurre egitea dugu, beraz, filosofia mota honen abiapuntua. Ildo horretatik ibili izan dira aipatu guztiak eta beraien eraginez idatzi dutenak. Mina ezagutza bihurtzea dugu, ordea, pentsamenduaren balorea (adorea, alegia) eta balioa.

Behar bezain adoretsu izatea, gogamena askean aritzea, dugu erosterik ez dagoen pentsaera. Luxua baino premiazkoa dena. Beharra. Lana. Bizitza.

Aristotelesek zioskun jakintsuak atsegintasunaren atzetik ibili beharrean minik eza zuela helbide, baina Zizeronek, berriz, argi utzi nahi izan zuen oinazea, zentzugabea izanda ere, ez zela inoiz gaitza... bizitzaren eskola baizik. Aipatu esaera, ziur asko, Eskilok idatzitako tragedia ezagun batetik hartuko zukeen mailegaturik hizlari latinoak, baina, horrela bada ere, oinazea eta pentsamendua uztartzeko beste bidea du eskaintzeko. Hartan, gogamenaren funtsa bizitzatik ikastea da, eta, beraz, ezin izango litzateke ulertu intelektuala praktikatik at luxu ariketa baten gisa.

Honetaz gain, oinazea ezaguera bilakaturik, gizakiaren berezko gaitasuna garatzea litzateke pentsaera. Gizaki guztion eskubide, ez bizkor bakar batzuen ogibide, eta jende arruntaren beharra. Batek zioen bezala (Sokratesek Menon izeneko elkarrizketan, alegia), filosofia esklaboen jakintza dugu, inola ere ez soldatapeko irakasleriaren ezagutza testuala bezain ahula.

Nihilismoaren aurrean Heideggerrek eginkizuna proposatu zuen. Liberalismoaren aitzin, aldiz, Daseina. Hau da, XX. mendeko pentsamenduaren atarian, nazismoaren izaerarekin batera, mundua ulertzeko eta aldatzeko jite autoritarioa agertu, eta etortzeko zegoen pentsamendu, etika eta estetika guztia kutsatu zuen. Bide horretatik irten nahian, XXI. mendeko gogamena bere buruaz lotsatu egin da.

Eta uste guztiak ustelak direlakoan, nekez aurkitu daiteke proposamen sendo eta kritikorik: misioak utikan, obligaziorik ez... behartutako zeregin denak, norberak ebatzitakoak barne, faxismoaren berragerpenak bailiran.

Horrela, proposamen intelektualak hizkuntza jolas gisa soilik onartzen dira egun, eta intelektuala arimaren sendagilea dugu gehiago mundua aldatzen bidaidea baino.

Duda mudako garai hauetan herritarrak protagonismo politikoa galdu ohi du, eta bizitzea munduan parte hartzea izan beharrean, iraute tristea besterik ez da izaten.

Baina politika Polisari dagokio, hau da hiriaren gobernuari. Era berean, zibilizazioak Civitas delakoaren antolaketaz arduratzea esan nahi du. Inperioak, ordea, herritarren esku hartze zuzena eta politikoa ezinezko bihurtzen ditu, eta gizarte jarrera zibilizatuak bultzatu ordez zapalkuntzari ematen dio bidea.

Sasoi hauetan, gobernuaren mekanismoak opakotasunaren atzean ezkutatzen dira. Ezin da ikusi, ezin jakin nork non hartzen dituen gehiengoaren bizitzan eragingo duten erabakiak.

Aro honetan jendea zapuztuta dago eta tristura da nagusi. Honengatik guztiagatik arima alaitzen nahiz goibeldura sendatzen ibiltzen direnek badute, eduki, oraingo honetan uztaroa.

Zoriontasunaren saltzaileak ditugu tenore ilunetan bizibide zabalduena. Gure artean, beraz, ez dira psikologoak falta (arimari buruzko espezialistak, nonbait), ezta terapeutak, apaizak edo igarleak ere... Aitzitik, zoriontasunaren merkatxifleen garaia da hau. Greziako hiri estatuen argiak ilundu zirenean, filosofiari eta zientziari gogoeta helenistak gailendu zitzaizkien.

Agintariaren urruntasunak eragindako gertuko politikari buruzko axolagabetasunari aurre egin nahian, zinikoak zein estoikoak lasaitasuna eta gatazkaz gain egon ahal izateko aldartea eskaintzen saiatu ziren.

Zinikoek, beren aldetik, ahalik eta gauza gutxienekin bizirautea proposatu zuten. Alternatiboak eta erradikalak ziren. Intsumisoak. Diogenesek eta Kratesek arimaren sendagiletzat jotzen zuten beren burua, baina, era berean, gizarte berri baten aldarrikatzaileak izan ziren. Ekintzaile gisa lotsagabe hutsak ziren eta berdin zitzaien herriko plazan larrua jotzea, edo hitzaldiaren erdian eta jendearen aurrean puzkerrak botatzea...

Hori zela-eta zakurrak deitu ohi zieten, baina izendapena horren arrakastatsua izan zen ezen oraindaino honako izenarekin geratu diren.

Estoikoak beste kasta batekoak ziren, nahiz eta funtsean, zinikoen antzera, lasaitasuna eta zoriontasuna besterik ez omen zuten saldu nahi. Edozein modutara ere ziniko kamutsak izan ditugu “zutabekoak”. Stoako enparantzan biltzeagatik hartu zuten aipatu izena, baina egungo hedabideetan gero eta ugariagoak diren “zutabegileak” bezala, estoikoen zeregina jendeari bizitzari buruz zer pentsatu beharra zegoen azaltzea izan zen.

Egungo “tertuliano” edota komunikabideetako solaskideen ildotik, jakintsu agertzea eta edozein gauzari buruz jakintza erakustea zeukaten helburu, baina, zinikoek ez bezala, ez zuten gizarte egoera aldatzeko inolako proposamenik.

Alderantziz, patua eraldagaitza dela uste zuten, eta zoriontasuna, beraz, horretaz jabetzea. Lasai bizitzeko, bada, ez zuten inolako plazerik bilatzen, arrazoia baizik. Eta arrazoia lagun, pragmatismoa eta, bide batez, dagoenarekin konformatzea izan zen maite izan zuten jarrera.

Zenon eta Krisipo logikoak izan zirenez, bizitza adimentsua aldarrikatu zuten aurreko Anaxagorasen teoriak berpiztuz. Hartan, gogamena “logos gartsua” (mintzaira sutsua) litzateke, eta gogoeta egiteko bide bakarra, berriz, arrazoia. Munduaz pentsatzeko soilik modu bat onartzen denean eta mundua bera aldagaitza dela uste izaten denean, monoteismoaren ardatzak ezarriak daude, eta horixe egin zuten estoikoek Alejandro Handiaren inperio garaian.

Filosofiaren historian Aristotelesengandik Descartesenganaino hutsune izugarria onartu izan da maiz. Helenismoaren eragina, ostera, ez da apenas kontuan hartua izan. Badarik ere, estoikoen gizarte jarrerak, Erdi Aroan zehar aszetismo gisa mozorroturik, Kantenganaino eragin izan du oso modu nabarmenez. Egungo pentsamendu bakarra deritzanak, beraz, erro sakonak ditu.

Servet dugu, Sastre eta Sartreren antzera, pentsamenduaren historian toki duina merezi duen beste intelektuala. Eta duintasuna aipatu nahi dugu, zeren pentsatzen zuena defendatzeagatik erre zuten bizirik zegoela, ni Genevan bizi nintzen tokitik gertu hain justu, eta, nahiz azken unera arte zigorra arintzea eskaini zitzaion, nahiago izan zuen oinazeak jota pentsatzen zuenarekin batera hil, hura errefusatuz sufrimendua leundu baino.

Luteroren proposamenak kultur etena suposatu zuen.

Hortik aurrera gizabanakoaren aldarria baitator. Protestantismoak norbera, Biblia irakurriz, bere moralaren jabe dela dio. Bera sortu aurretik, heresiak heresia, kristautasun bertsio ia bakarra bazegoen ere, eta fedegabe guztiak islamdar, judu edo barbaroekin bukatzen baziren, Luteroren oldartzeak erlijio gerrak ekarri zituen eta, haiekin batera, pentsamendu ezberdinengatiko jazarpen berria.

Servetek gertutik ezagutu zituen erreformatzaile gailenak: Melantchon, Lutero, Zwinglio eta Calvinorekin sutsuki eztabaidatu eta ez zuen inoiz arrazoiez apartekorik inolako inposaketarik onartu nahi izan. Okzitaniako Tolosan eta Parisen, Lyonen edota Basilean, orduko intelektualen antzera, hizkuntzak, matematikak, geografia, filosofia, teologia eta medikuntza ikasi zituen. Haren idazki ezagunenak Dialogarum de Trinitate, Syroporum universa ratio eta Christianismi Restitutio izan ziren. Azken honetan azaldu zuen Andres Vesalio anatomista ospetsuarekin Parisen lanean zegoela aurkituriko odol jarioaren azalpena. Liburu hori zela-eta erre zuten Suitzako Genevan, 1553ko urriaren 27an.

Servet, halere, ez da ezagutu behar honengatik soilik. Aitzitik, geografia alderatuaren metodologian ere ekarpenak egin zituen (Ptolomeoren geografia osatu eta argitaratu zuen, baita etnografiaren lehenengo hastapenak ezarri ere); teologian, Santo Tomasen Summa Theologica gaurkotu, atondu eta apailatu zuen (nolabaiteko panteismoa defendatuz); Trinitatearen dogma errotik kritikatu eta Kristoren betierekotasuna errefusatu zuen.

Honengatik guztiagatik mehatxuak eta hertsamenak pairatu behar izan zituenez, izena eta bizitokia aldatuz ibili zen, baina nonahi zegoela ere nafarra zela argi uzten zuen: Parisen zegoenean (1548an), honako izaeraz agertzen zen:

“Michel Villeneufe, docteur en medicine, natif de Tudella au royaume de Navarre;”

edota bere paperetan: “ut dicebat Navarrus” argi utzirik. Lyonen, berriz, Michael Villanovus nortasuna erabili zuen etab. ; ezkutuan zebilen pentsalariak, ordea, beti nafartzat jo zuen bere burua, eta bere aburuengatik hiltzen jakin izan zuen lehenengo intelektualetariko bat izan zen.

Alfonso Sastrek ez du inoiz onartu Servet nafarra zenik; Siresan (Huescan) jaio zela zioen, nahiz eta Servetek berak, agian jazarpena saihesteko, sorterritzat Nafarroa aldarrikatu, baina Servet haren errautsen eta odolen aurrean arrosa gorriak eskaintzeko adorea izan zuen saiakera eta antzerki obra banatan.

Sean O’Casey idazle irlandarra dugu Alfonso Sastreren alter ego izan zitekeena. Izpiritu komunistaren antzerkigilea. Bere herriaren arazo politiko eta sozialei buruzko kezkak islatzen jakin izan zuena. Eliza katolikoari menia eman ez ziona, bere burua katolikotzat jotzen maite zuen nazioan. Arrosa gorriak eskaini zizkion Alfonso Sastrek Migel Serveti.

Arrosa gorriak aldarrikatu zituen O’Caseyk bere buruarentzat, eta Harold Pinterrek amona kurduentzat nahi zituen bere izkribuetan haien mendietako hizkera aldarrikatu zuenean, Sartrek Turkia ikusterik izan ez zuenak baina Euskal Herriari buruz idazterakoan azalarazi zituenak.

Arrosen sasoiak

Idazleok irakurleak gara. Testuak eta mundua irakurtzen saiatzen gara, baita itzultzen eta iraultzen ere, baina literatura ezin da ispilu bihurtu hitz pilo erabili arren.

XX. mendearen bukaeran, antipsikiatriaren eraginez eroetxeak ixten hasi zirenean, urteetan ispilurik gabe bizitako gaixoei beren burua islatua berriro ikusteko aukera eman zitzaienean, gehienak, noski, euren irudiari antzemateko ez ziren gauza izan.

Denbora behar izan zuen bakoitzak zeuzkan itxura eta aurpegia onartzeko, norbere izaera aitortzeko. Eta horren antzera, nago, herritar garaikideak ez duela bere burua errepresentaturik ikusten egungo literaturan.

Izan ere, esan daiteke pairatzen ari garen demokrazia ordezkatzaile honen kontsumo kultura horren dela fragmentatua, desitxuratu eta ustela, ezen harekiko desafekzioa inoiz baino handiagoa dela eta, dagoeneko, eri dela.

Zeren eta, esaterako, errakuntza handia da beti, inozokeria ez esatearren, pentsatzea gure ordez hautatutakoek guk nahiko genituzkeen bizitzaren arlo publikoari dagozkion erabaki berberak ebatziko dituztela.

Hala eta guztiz ere, hauteskundeen doinuak astintzen gaituen bakoitzean, ohiko demokraziak dituen balioez nahiz hutsuneez gogoeta egitea ezin da alboratu; premiazkoa dela esango nuke, besteak beste Kant filosofoaren hitzak gogoan: “demokrazia, berez, despotismoaren azalpen bat besterik ez da” zioenean, haren ondorioak kontuan harturik.

Mendez mende onartutako Teoria Politikoaren ildotik, gobernatzeko era gorenak Errepublika izan du izendapena, ez demokrazia.

Frantziako iraultzaileen artean, adibidez, bakar batek defenditu zuen demokrazia ordezkatzailea: Robespierrek, 1794an. Egun, aldiz, demokraziak ematen dio zilegitasuna gobernuen erabakiei indarraren erabileraren gainetik, baina zer-nolako demokraziaz ari gara hitz egiten agintearen egikaritzeaz ari garenean? Ez ideia huts bati buruz, jakina, gobernu jakin baten praktikez baizik... eta, zehazkiago, haiek kontrolatzeko moduez, autogobernuaz alegia.

John Stuart Millek zioskunez (On liberty, 1859),

“autogobernua ez da izaten bakoitzak bere burua gobernatzea, besteek nola gobernatzen duten bakoitzak kontrolatu ahal izatea baizik”.

Beraz, demokrazia errealean, “demokratak” izan arren, berezko joera despotikoa daukaten agintarien erabakiei zer-nolako mugak jartzen zaizkien izaten da kultura politikaren kalitatea ematen digutena.

Ez, demokraziak ez du ordezkatzailea soilik izan behar. Aitzitik, horrela bakarrik izatekotan, deliberoak herritarren partez erabaki ohi dira, eta politika oro herriaren lepotik garatzen da erabateko despotismoari bidea irekiz (dena egiten omen da herriaren onuragatik, ustez, baina herriak benetan uste duena aintzakotzat hartu gabe).

Honezkero, aipatu bide ustelak ekarri ditu bere ondorioak, eta hori saihesteko, orain ohiko bihurtu da, esaterako, alderdiek beren baitan, bakoitzaren barne aginte egituretatik haratago, afiliazio osoari galdetzea hautetsiei buruz, balizko paktuez eta abar...

Horretaz gain, eguneroko arazo politikoetan herri galdeketen aldarria nahiz praktikak gero eta arruntagoak dira. Honek guztiak, jakina, errepresentazio politikoaren krisiak erakusten dizkigun adierazleak besterik ez dira. Edota, orokorrago oraindik, egungo gizartean nahiz kulturan bizitzen ari den errepresentazio sistemen hausturaren seinale lirateke.

Ezagueraren eraikuntzan mimetismoari eta algoritmoen gaineko agerpenak birtualitate digitalizatuak ordezkatu ditu; denboralizazio klasikoaren partez berehalakotasunean ari gara bizitzen, eta, beraz, res-publica antolatzeko modua ezin da izan XX. mendean izan zen berbera.

Errepresentazio orokorraren krisialdia dela medio, dagoeneko herritarrak ez baitu bere burua ikusten gizarte agintearen mekanismoetan irudikaturik; demokrazia ordezkatzailean eraildako ohiko politika ere nozituta dago, eta politikariak, sinesgarriak baino gehiago susmagarri bilakatu dira.

Errepresentazioa baita darabilgun kultura, antzezpena eta irudikapena. Idazleok erabiltzen ditugun sortzeko mekanismoak, alegia.

Dagoeneko inork ez baitaki ebazpenak non eta nola hartzen diren (udalean, gobernu lokaletan, zentralean, Bruselan edota inor gutxik ezagutzen dituen itun enpresarialek bideratutako “txosten teknikoen” arabera...), ez eta zer-nolako ondoriorik izango duen han erabakitakoak norberaren eguneroko bizitzan ere.

Pairatzen dugun politika egiteko moduan, demokrazia ordezkatzailearen bidez, zilegitasuna eman nahi izan zaio interes pribatuei res-publican sartzeko eta, bide batez, haren lepoz gizentzeko (ustelkeria, kasu...).

Egun, gobernatzeko zeharkako modu ez zuzenek agintzen dituzte egunerokotasunean eragiten dituzten baldintzak (salneurriak, dirua eta maileguen balioak eta abar...), eta ezin zaie erantzun harreman ezkutuen bidez gauzatzen baita hori guztia herritarrei ezer galdetu gabe. Egungo ezagueraren gizarte honetan, informazio aukera, ordea, inoiz izan den zabalena dugu, eta, halaber, eztabaidarako foroak inoiz baino egingarriagoak dauzkagu... Eragingarriago bihurtu ditzagun, bada (Buchanan, J. & Tullock, G. A. Liberalism against pupulism. 1982).

Alda ditzagun, beraz, dagoen demokrazia zaharra zuzena bilakatuz. Horrela, izpiritu errepublikanoari so, hautsita dagoen gizarte ispilua ere berreskuratu eta aldatuko dugu. Norberaren osasun fisiko zein mentalak eskertuko digu hori, zeren eta, agian, gaurko eredu politikoak eta politikariak benetako demokrazia eskuratu aurretiko azken katebegiak besterik ez dira izaten ari.

“La nit que llarga que es, la nostra nit; la nit” (zein luzea den gaua, gure gaua, gaua) abesten zuen Raimonek, espainiar estatuan politika demokratikoa gauzatzea debekaturik zegoela... Zegoenean?! Egun gertatzen ari den guztiak Espainiako Erresuman demokrazia badagoela esaterik baimentzen al digu, akaso?

Legeen justiziaz galdetzea debekatzen duena da lege zuzen bakarra, zioen Platonek, baina, jakina, hark errepublika autoritarioa hobesten zuen soilik, eta Espainia, bistan da, monarkia eta, era berean, demokratikoa omen da. Orduan, zergatik atxilotzen dituzte legeen justiziaz ozenki eta publikoki galdetzen dutenak?

Terroristak direlako diote, baina... Terrorismo hitza, berez, ‘terreo’ esanahitik eratorritakoa dugu. Hau da, bestea ‘dardaraztea’ edo, hobeto agian, ‘ikararaztea’ litzateke hitz haren jatorria. Bestea izuaren bidez desagerraraztea da terrorismoa. Eta, horretarako, ez da beharrezkoa izaten inor hiltzea. Fededunak terroristak dira —“Elizaz kanpo ez dago salbatzerik”, esan ohi dute katolikoek...—. Psikologoak terroristak dira, besteen emozioak patologizatuz hitza ebasten dietenean, eta gurasook, edota irakasleok ere, terrorista bihurtzen gara gure haurrak edo ikasleak isilarazten ditugunean.

Bestearen izaera eta hitza onartu ez eta ezabatzen den neurrian garatzen da terrorismoa. Izuaren monopolioa estatuari dagokiola Justiniano enperadoreari zor zaio. Handik hona, estatuarekin hitz egin nahi izatea, berriz, horixe da botereak inoiz onartu nahi izango ez duena.

Are gutxiago modu publiko bezain gardenean egin nahi izaten bada, zeren, Platonek goian adierazi bezala, estatuaren legeen justiziaz ezin da zalantza izpirik ere zabaldu, bera baita haien egile (autorea), eta, horregatik, harena botere autoritarioa da berez. Estatuarekin ezin da hitz egin. Elkarrizketa ezinezkoa da. Estatuaren monologoa terrorista baita.

Espainiako monarkiak politikarako eskaintzen dituen arauek ez dute balio. Noski, baliagarriak izaten dira haren sistemaren baitan aldaketak bideratzeko, baina ez sistema bera aldatzeko. Edo, beste era batez adierazita, arau haietan joka daiteke galtzeko, baina inoiz ez irabazteko. Sistema arriskuan jar dezakeena desagerrarazi beharra dago.

Hori dela-eta onartzen dira hauteskundeetarako arau sistema zalantzan hartuko ez dutenak bakarrik, tranpak salatuko ez dituztenak... menperatutako hitz jarioak, diferente izateari utzi izan dioten haiek, estatuarekin buruz buru beldurrik gabe hitz egiteko gai ez direnak estatuaren morroiak besterik ez direlako.

“Gleiche Freiheit für alle” (askatasun berdina denontzat) aldarrikatu zuen Inmanuel Kantek “Betiereko Bakea” lortzeko bidean, baina, hemen eta orain, giro iluna dago eta ez zaio egunsentiari antzematen. “Tras la noche, vendrá la noche más larga... quiero que no me abandones, amor mío, al alba” idatzi zuen berriki zendutako Luis Eduardo Autek (Gauaren ondorena, gau luzeagoa izango da... egunsentirako ez nazazu bakarrik utzi, maitea).

Izaera diferenteen —di fero, baztertu beharrekoa— aurkako jazarpenak adierazpen askatasuna lapurtu eta giltzapetu badizkigu ere, egunabarra argitu bitartean ez ditugu gure hitzak bazterrean eta ezkutuan utziko, zeren, neguko gaua luzea izan arren, goiztiria etortzen denean, idazten harrapatuko gaitu, ispilurik gabe, era diferente batez, bestelako hitzez, mundua itzultzen.

Georgian gerra hasi zenean Moskuko bidean nengoen, 2007an. Halere, ez nintzen hara joan gerraren gar piztu berriagatik, aurreikus zitekeen zabaldutako borroken tamainak aspaldi pentsatutako bidaia bertan behera uzteko adinakoa ez zelako baizik. Hantxe nengoela, baina, zaharberrituriko gatazkari buruz bertakoei galdetzea ekiditea ezinezko zitzaidanez, ahal izan nuen guztietan egunkarietako albisteez haien iritzia eskuratzen saiatu nintzen.

Emaitza, halako egoeretan edonork susma dezakeenez, aski bateratua izan zen errusiarren ahotan: georgiarrak deabruak dira, lapurrak izateaz aparte mozkor hutsak omen ziren eta, gainera, iletsuak oso (emakumezkoak bereziki) eta seko bortitzak...

Nire sasi inkesta hura Kremlinetik gertu egin izanak baldintzatua zegoenez eta, bide batez, nire bidaiari segida eman nahian, San Petersburgera joan nintzelarik, ordea, Leningrad zaharreko oraingo biztanleek georgiarrei buruz berriro ere moskutarrek zeukaten ustearekin bat egin zuten zalantza izpirik gabe.

Ez zen grazia egiteko modukoa baina, ezin uka, errealitate (edo gizarte irudikapen jakin) baten adierazle garbia izateaz gain, komiko samarra ere bazen.

Zorionez, Moskun ez bezala, San Petersburgon Literaturaren Museora hurbiltzeko beta izan nuen, eta bertan Nikolai Gogol zenaren omenez pairaturiko erakusketa ikusi.

Gogol XIX. hastapeneko errusiar errealismo komikoaren maisuak orduko nahiz egungo inperioa ulertu ahal izateko emaniko zenbait gako literariok bere hartan dirautela erakutsi zidan; holako lerroak direla medio, irakurle, zurekin partekatu ditudanak (Emily Brönte zenak idatziko lukeen modura...).

Gogolek, hogeita sei urte zituela eta Taras Bulba izkiriatu zuelako (hasieran narrazio laburra zena baina, arrakastak bultzaturik, ondoren eleberri bihurturik...), irabazi zuen ospea, kosakoen lautadetan jaioa baina San Petersburgora bizitzera joaniko idazlea zen.

Hango agintarien aldeko zaldikoen ankerkeria haien herritartasunekin soilik aldera daiteke. Errusiarrentzat kosakoak miresgarri bezain beldurgarriak izaten direnez, Gogolen idazkia denen gogoan dago honezkero. Urtebete pasa ondoren (1836an) argitara eman zuen Ikuskaria izeneko antzezlanean, berriz, inperioaren burokratak zirela zehatz-mehatz eta modu barregarrian deskribaturik izan zirenak.

Baina, aipatu haien azalpena hedatzeaz kanpo, 1842an kaleraturiko Arima hilak nobela litzateke haren ekarpen gorena, non, Txitxikov, orduko mafiosoaren amarruen berri ematen zigun.

Samuel Becketten En attendant Godot famatua burura zetorkidan erakusketa ikusterakoan. Izan ere, denok dakigun bezala, obra osoan zehar Godot izenekorik ez da inoiz agertzen Vladimir eta Estragonekin omen duen zitara. Etengabe bihar badatorrela zabaltzen bada ere, une hori ez da inoiz iristen. Bizitzaren hutsaltasuna adierazi nahi zuen Beckettek horrekin baina..., batzuek diotenez, God ingelesez jainkoa denez, bizitzearen zentzugabetasuna arintzen duen erlijioaren itxaropenak laguntzen duela azaldu.

Oraingo honetan, non fundamentalismoaren aurkako salaketak nonahi aurkitu daitezkeen, nekez aipatzen da erlijioaren betebehar zaharberritua AEBetako inperioan (puritanismoa) edota Errusian bertan (ortodoxoa) salatu nahi izan omen zuen idazle irlandarrak, nahiz eta antzezlana frantsesez idatzi. Hark, aldiz, irakurketa hura beti ukatu zuen.

Arima errusiarra (hilenak nahiz bizidunenak) horren ederki islarazten jakin izan duen Gogoli ere antzera gertatu zitzaion, bizia bukatzear zuela.

Jerusalemetik bueltan erlijioaren aldeko apustu sutsua egin zuen, eta ordura arte idatzitako guztia (argitaratu gabe zegoena barne) suntsitzeari ekin zion errukigabe. Hiruko batek oinarritu zuen Errusia zaharreko inperioa: Tsarra, Mafia burokratikoa eta Erlijioa. Kafkak, Becketten antzera, edo Gogol gaztearen ipuinek esaten diguten bezala, literatura diferente eta diferitua eskaini zigun munduari itzulia emateko, mundua itzultzeko.

Aldiz, Luciano De Crescenzo idazlea gure artean ez da oso ezaguna, nahiz eta italiar irakurleek aspaldi kontsakratu duten intelektuala izan. La distracción izeneko eleberria gazteleratua izan arren, Mondadori argitaletxean ere aurretik bazituen itzulita Las mujeres son diferentes eta El tiempo y la felicidad izenburuko saiakerak.

Horretaz gain, Luciano De Crescenzo zinema zuzendaria ere badugu. Aipatu eleberrian —La distracción—, Bellavistaren, erretretan dagoen filosofia irakaslearen burutazioak kontatzen zizkigun. Aipatu pertsonaia De Crescenzok kaleratu zuen lehen aldian Cosi parlo Bellavista (horrela mintzatu zen Bellavista) narrazioan, eta hortik aurrera egungo gizarteari buruzko hausnarketak plazaratzeko erabili izan zuen, irakurleen arreta bereganatu nahian.

Filosofiak zoriontasunaren giltza duela, edo behintzat zoriontsu izateko bideak erakusten dituela, uste zuen lehen eta uste du orain ere pentsalari askok.

Gogamenaren benetako balioa dugu aburu honen atzean ezkutatzen dena. Agian, gogamenean aritzearen lotsa izaten da jarrera horren ardatza. Hauxe, ezin onartzea mundua itzultzeko pentsatzeak balio duela.

Antzinako filosofoek bizitzaren gakoei antzeman nahi zieten. Garaikide direnek bizitzeko norabidea ematea dute helburu.

Ildo horretatik ibili izan dira oraingo idazle filosofo gehienak eta, beraien artean, De Crescenzok berak ere filosofia saltzen digu. Ongi saldu ere... baina ibilera horretan pentsaeraren eta literaturaren kaltetan eta errazkerien mesedetan. Liburua irakurgarria da, baina ez du asko balio eta ez da batere merkea.

Jacques Lacanek, hizkuntzaren bidez gure kultur arimaren berri ezkutuenak eman nahi izan zituen psikoanalistak, F. Sagan maite zuen. Ez zuen maite, antza, mutiko gaztearen itxurako emakume idazlea, haren literatura baizik. Horregatik, haren idazkiak irakurtzea gomendatzen zuen: Egunon tristura (Bonjour tristesse) famatua, jakina, baita Nolabaiteko irribarrea eta gainerako eleberriak ere.

Irakurketa haien karira, eta maisuaren itzalpean, bide batez, idatzi zuen Jacques-Alain Millerrek Egunon jakintza izeneko saiakera, non kultura garaikidearen ikerketa zorrotza eskaini zigun.

Aipatu entseguan, Saganen nobeletan agertzen diren zenbait pertsonaiaren ezaugarriak gure egungo gizartean atzeman daitezkeen berberak direla dio Millerrek. Honezkero nagusitu den pasibitatea eta indibidualismoa, ekimenerako ahalmena beti besteen esku uztea, aspaldidanik dena asmatua omen dagoelako sentsazioa, arazoak betidanik eta betirako direnaren uste ustela...

Egunon jakintzan egungo zibilizazioaren agorpena agertzen da. Bere izaeraren ahulezia eta menekotasuna. Etsipenaren irribarre nekatua. Histasun hizduna. Kojève filosofoak ere bazuen F. Sagan gustuko. Azken mundu berria liburuan, zendutako idazle frantziarraren irakurketatik idazle berriak atera daitezkeela zioskun. Kojèveren aburuz, behar bezala idatzi ahal izateko irakurtzen jakin beharra dago, hau da, “lerroen arteko esanahiaz jabetu”. Gure kulturan idaztea, idazle filosofoarentzat betiere, itxura egitea besterik ez da, errealitateak mozorrotzea, sinesgarritasuna ematea fikzio besterik ez denari, eta dakienak esangura harrapatuko du- elakoan izkribua hor uztea; Mendebaldeko jakintza seriosean tristura da nagusi, nagusi den kulturak seriotasunaren azalezko maskara baitauka.

Etsimenduaren kultura da gurea. Erdi Arotik, kristautasunaren bidetik hona heldutako jakintza heldua. Eta tristea.

Bajtinek (1895-1975) aztertu zuen Mendebaldeko kulturaren funtsezko kontraesan hori Rabelais eta Dostoievskiren literatura arakatuz. Biak ala biak baitira beren garaiaren lekukoak, eta biengan “goi mailako kulturaren jabe diren pertsonaiak” eta “herritarrak” kontraesanetan azaltzen dira etengabe.

Bitasun hori —alde batetik kultura izpirituala, arrazionala eta serioa, versus beheko kultura materiala, eskatologikoa eta barregarria— kristautasunaren herentziaz jaso, egitaratu eta erakundetu du Mendebaldeak.

Horrela, barrea jakintzatik at kokatuz, literaturak nahiz filosofiak, politikak nahiz hezkuntzak, tristea bezain pisutsua behar du izan, ezinbestean.

Arrosaren izena nobelan eta filmean erakutsi zigun Umberto Ecok borroka hori nola gauzatu izan den europar kulturaren hastapenetatik. Barrea deabruaren lanabesa da nagusien kulturarentzat, kultura nagusirako.

Herriak, ordea, badaki, jakin, tristura garesti ordaindu beharra dagoela, eta, neurri berean, barreak ez duela preziorik.

Freudek politika eta hezkuntza jardun gaizto, jasangaitz edota ezinezkotzat hartzen zituen Kulturaren egonezaz aritu zenean. Erlijioaren eraginez, politikariak eta irakasleok (apaizak, idazleak, artistak etab.) barregarriak direla ikusteko ez zen gauza izan.

Euskal kultura, herri kultura den neurrian, dibertigarria dugu. Ihauteriak, herri jaiak, bertsolariak, trikitilariak eta enparauak ditugu gurean barrearen amoranteak.

Aldiz, euskal kultura jasoa eraikitzen dugun heinean, seriotasuna nola goibeltasuna ere hasten (eta hazten) dira gure artean.

Modernitatearen osteko tristeziak erakarrita, etsipenaren xarmak erretretan dagoen gizartea osatuz badoa. Ase dagoenaren gerorik eza.

Donostiako gure auzoan dugun hilerria da eredua. Haren aurrean eraiki zituzten etxebizitzak eskaintzeko ezarri zuten afixak honela zioen: “Etorkizunari begira” (gazteleraz soilik, noski). Horren azkar saldu ziren, legezko itzulpenik ez baitzen inoiz burutu behar izan. Herriak barre egin zuen. Dohainik.

Jacques Derrida entzuteko aukera izan genuen Filosofia eta Hezkuntza Zientzia Fakultatea sortzen ari ginenean, Donostiako Zorroagan. Aurretik aski ezaguna bazen ere, guretzat ordutik gehiago, eta, ondorioz, haren idatziak izan ditugu lagun pentsamenduaren eta idazkeraren ahalmenak berarekin daraman eztenaren ziztadaz kutsaturik garenok.

Orain, UPV/EHUko fakultate hura Ibaetan dagoelarik, irakurtzen duguna eta orduan aditu geniona desberdina dela adierazteko garaia heldu da. Derrida hil zela-eta, hedabideetan “deserai- kuntzaren” nahiz “desberdintasunaren” filosofoa joan zaigula irakurri dugu, eta pentsamenduaren kritikari hark ekarritakoa suntsitze bidean dagoela ematen du. Hona hemen, bada, interesa duenarentzat, Derridari buruzko nire begirada diferitua.

L'écriture et la différence testuan, Derridak neografismo bat asmatu zuen: différance. Hitzaren bigarren e-a idatzi ordez a idaztearekin batera, berdin ahoskatu arren desberdin irakurtzen zela nabarmendu nahi izan zigun.

Letra baten aldaketa dela medio, hain zuen, idazketak, bere mututasunean, baduela esaterik ahotsak ozenki adierazten ez duena.

Différance, berez, ez da ideia bat, ezeren hastapenik, ezta kontzepturik ere... baina zerbait behar du izan, idazterik dagoenetik bederen.

Aljerren jaiotako juduak zioenez, différance latinetik (differre) eratorritako hitza dugu; alde batetik diferitua (denboraz atzeratzea), eta bestetik desadostasuna (polemos/diferentzia) ulertarazteko baliagarria.

Idazketak, beraz, denboran nahiz iritzietan ahozkotasunaren egunerokotasunak sortu ezin dituen eztabaidak plazaratzen dizkigu. Edo, beste modu batera esanda, esaterik ez dagoena idatz daitekeela, eta, garrantzitsuena, erabilitako bi erregistro haien artean azaltzen den desberdintasunak Mendebaldeko pentsamenduaren logofonozentrismoa kolokan jartzeko balio duela.

Baieztapen honetatik abiaturik idatzi zuen Derridak De la Grammatologie, azalean Heideggeren “destruktion” kontzeptuaren aurka (handik berak egokitutako “deseraikuntza”), baina, funtsean, mintzaira monologikoan oinarrituriko filosofia klasikoaren eraikuntza agerian uzteko (Le monolinguisme de l'autre).

Jardun horretan aurkituko du bestearen munta (Altérités; L'oreille de l'autre; Pysché Inventions de l'autre) aldarrikatzeko premia (Cosmopolites de tous les pays, encore un effort! ).

Baina, normalean zabaldu ohi denaren kontra, eta nire iritziz, nekez izango dugu Derrida posmoderniaren aitzindaria edo deseraikuntza izeneko metodo filosofikoaren asmatzailea.

Izan ere, idazlea eta pentsalaria ez zen inolaz nihilista, eta ustezko deseraikuntza, metodologia baino gehiago, pentsamendua irakurtzeko nahiz sortzeko tankeraren bat besterik ez da.

Ildo beretik, nire harridurarako, Derridak pentsatzeko proposatutako ikuspuntua anakronikoa zela irakurri behar izan nuen (Berria, 2010-10-04). Deseraikuntza, gramatologia, desberdintasuna eta hark erabilitako beste zenbait hitzen antzera, testuingurutik kanpo aipatzeak beren zentzua galtzera garamatzala begi bistakoa da, eta goazen, bada, Derridari buruz idatzitako hauek deseraikitzera, haiekiko desadostasunak eta diferentziak agerian uzteko. “Ez gaude garai baten barruan bakarrik, adin asko ditugu batera eta anakronikoki bizi gaitezke. Garaikidea izateko anakronikoa izan behar da” esaldia eskaintzen zaigunean, ezkutuan geratzen da anakroniak dituen esanahi desberdinen artean kronotopiaren zentzua dela testuak heldu nahi duena. Hau da, pentsatzeko darabiltzagun hitzak ez direla gureak, ez eta oraingoak ere, bakoitzak bere historia duela eta, beraz, gure esana lehenaldikoa bezain orainaldikoa den neurrian, dugun oraina ulertzeko ahalik eta adierazgarriena behar duela izan. Une eta toki guztietarako balio ez duelako, hain justu (hau da, guztiz anakronikoa ez baita).

Le monolinguisme de l'autre argitaratu zuenean (1996an), telebista eta psikoanalisia kritikatu zituen modu bertsuan, eta hizkuntzan betidanik eta betirako aurkitu daitekeen betiereko esanahiaz trufatu zen.

Baldin eta europar etnozentrismoaren eraginez idazkera on bat bada adierazitakoa eta adierazlearen arteko harreman zehatza emateko gai dena, Derridaren jarrera idazkera gaiztoaren aldekoa da: desadostasunen eta desberdintasunen bidez (différance) gogamena jazartzea.

Gogoetarako bide hori Gramatologia litzateke. Zertzeko bidea, berriz, deseraikuntza delakoa. “Ez dago différance bestea ez badago, bestea ez da izango berezkotasunik gabe, eta ez dago berezkorik oraina zein espazio zehatzez kanpo” zioen. Kronotopia noizbaiteko askatasunaren nagusitzea dugu. Betiko nahiz egungo askatasunaren eskasia azalean uzten duena eta, halaber, etortzeko dagoena betirako izango ez denaz ohartarazi nahi diguna. Historia oraindik egiteke daukagulako. Zorroagan, Derridarekin batera, filosofiak ez duela gogoetarako aukerarik ematen jabetu nintzen. Ibaetan, Jacques Derrida hilik, gogamen askeak eztabaida eta poesia, idazketa eta irakurketa berriak behar dituela jabetu naiz. Ez dezagun, beraz, Derrida hil. Hilda dago jadanik. Anakroniko izango da, nahi izanez gero, baina guregan dago.

Hizkera anakronikoa eta zabor kultura

Gutxi dira, Marcel Prousten modura, idazle bihurtzen duen idazteko grinaren bidezidorra aztertzeko bere literatura osoa eskaini izan dutenak. Hizkera anakronikoa baztertuz eta modako zabor kultura gaindituz.

Berak erakutsitakoa, ordea, baliagarri suertatu zitzaien, esate baterako, Samuel Becketti edo Gilles Deleuzeri, zaletasunak zein zailtasunak idazlearen nahiz gogoetagilearen eraikuntzan zernolako oinarriak dituen azaldu ahal izateko.

Izan ere, ba al dago ikasterik idazle bilakatzeko? Nondik abiatuta eta zeren bidez ikas daiteke idazkuntza literarioa? Eta, egitekotan, zeintzuk lirateke horrelako ereduak eta ibilbideak?

Hala Irakurketaz nola Jean Santeuil nahiz À la recherche du temps perdu saiakera/eleberrietan haiek dira jorraturiko gaiak, hurrengo lerro hauetan, gure neurrian eta gure beharretarako, ikergai hartu ditudanak. Ez baita horren erraza idazketa ona eta txarra bereiztea.

Proustek berak, adibidez, lehen esan dugun bezala, bere poltsikotik ordaindu behar izan zuen À la recherche du temps perdu horren lehenengo liburukiaren argitalpena, Gallimardek kaleratzeko ontzat eman ez zuelako.

Zenbait idazketatan ongiaren eta gaizkiaren arteko desberdintasuna ez da hain argia, baina, hura kontraesana!, norberaren gustuko idazleen artean bereizketa garbia da oso. Egia da estetika ezin dela argudiatu, baina argumentu edo gai batek begi bistan jar dezake idazle on bat. Estiloak ere bideratzen du irakurketa jakin bat gustukoa izan ala ez.

Eta, halaber, gustu onak nola ikas, edo, zehatzago oraindik, nola irakats daitezke? Idazketak zenbat du sentimenduetatik jasoa eta zenbat, berriz, arrazoiaren bidetik eskuratua? Ezin jakin, bere gordinean, baina, norbaiti nobela beltzak gustatzen bazaizkio etikoki edo estetikoki onak direnik esaterik ba al dago?

Jakin, badakigu, gauzak ez ditugula jotzen gustuz ederrak edo onak direlako, alderantziz baizik. Hau da, gustagarritzat hartzen ditugun neurrian bihurtzen ditugula polit. Etikan eta estetikan.

Beraz, bizitzan gustatzen zaigunaren irudikapena da estetika. Ez dugu, bada, jakintzaren arlo soltea, etikarekin batera doan jarrera baizik. Nolabait adierazia, ona denak ederra behar du. Baina, alderantziz ere esan genezakeen: bikaintasunak ez duela zerikusirik moralarekin; aitzitik, inor gustagarria izan daiteke eta, era berean, gaiztoa izan oso.

Honela, etika eta estetika gauza bera ez baldin badira, ezaguera bat baino gehiago ditugu erakusgai eta adimen mota asko legoke. Hau da, hizkuntzaren trebezia duenak ez du matematiketan zertan eduki; gorputzez eta izaeraz kementsuena dena ez da, derrigor, espazioa antolatzeko gai izango; eta musikarako dohaintsua dena, berez, ez da izango, agian, bizitza kudeatzeko gauza. Eta, lehenengora itzuliz, zer irakatsi behar da adimen horiek lantzeko?

Prousten hezibide literarioa: Ezaguera horiek guztiak irakatsi ezin baldin badira, erakustea bidezkoa litzateke beharbada. Zeren eta ez dago ezaguera denak ezagutaraziko dituen irakaslerik, erakasle bihurtu gabe.

Alde batetik, bizitzan garrantzia duen guztia norberak ikasi behar duelako, eta bestetik, norbere eta besteen onerako irakasten denean, besteari ebatsi egiten zaiolako ikasi ahal izateko aukera.

Baina, aldiz, ez da zilegi esatea ezer ez dela irakatsi behar. Besteak beste, hori ere ez baita posible, bizitzan ezin delako bizi ezer ikasi gabe. Areago, gehienetan, konturatu gabe ikasten ari gara, etengabe.

Korapilo honen berri ematen digu Proustek bere eskaintza literarioan. Hala, aipatutako Irakurketaz (John Ruskini eginiko hitzaurrean) nola Jean Santeuil nahiz À la recherche du temps perdu testuetan idazle bilakatzeko erakusketa hausnartua ematen digu.

Irakasterik ez dagoena bere protagonistek nola ikasten duten dugu gaia, eta haren zehazkizunen azalpenaz gogoetatzen du literaturaren subjektuaz idatzitako saiakera bezain nobela diren maisulanetan.

Prousten pertsonaiek literatura maite dute, eta behar bezala irakurri eta idatzi nahi izaten dute. Hala eta guztiz ere, desioa handia izan arren, ez bide dute hura erdiesterik. Eta gogo horri muzin egiten ez badiote ere, ezin dute idazkuntzarako beta eman. Ez omen dute horretarako denborarik, baina, idazteko grinak iraun egingo du, dena den. Une jakin batean, ordea, idazteko itxaropena guztiz galdu dutenean, buruan ezertxo ere ez dutelarik, ideien elkarketa baten bidez, bizitutako egoera lasai batez gogoratzen dira, eta, bizipena bera berreskuraturik, zertaz idazterik ba- dutela argitzen zaie. Argi honek ezintasunaren leize zulotik irteteko bultzada emango die, eta, horrekin batera, idazten hasiko dira. Idazketa haiek, aldiz, ez dira izango bizitzan gertatutakoaren berri emateko, errepikatzeko besterik ez, birbizitutakoa era berri batez emateko baizik.

Hortxe dago gakoa. Zeren idazketaren ariketaren bidez, literatura dela medio alegia, ezagutzeko modua ere lantzeko aukera irekiko dute eta.

Beste ildo desberdin batzuetatik baina filosofiaren arloan, hura argituz aritu ziren M. Foucault, J. Derrida eta G. Deleuze, ideien idazkuntza ikertzen, hain justu. Ideiak ez baitira asmakizunak ezta aurkikuntzak ere. Ideia ez da egiaren sinonimoa, zeren norbanakoaren hautematetik datorren esperientzia paradoxala dugu ideien iturburua.

Paradoxa, jakina den bezala, aurreiritzia, saiakerarako abia-puntua da hain zuzen. Kontzeptuak, ordea, Gilles Deleuzek zioenaren ildotik “gauzak, arloak, mugak, koloreak edo abiadurak izan daitezke”, ez daude inoren buruan filosofian baizik.

Aitzitik, ideia arazoaren muina dugu: buruhaustea bera. Hura oinarritzat hartzea da ezagutza helburu duen literaturaren egitekoa. Idazkera ezagueraren bidea da. Baina horretarako arrazoiak ez du berezko baliorik. Ez eta dialektikak ere.

Alderantziz, Prousten pertsonaien berreraikuntza idazteko aukera irekitzen zaie ezertaz pentsatzen ez dutenean. Eta pentsamendu berritzailea eraikitzea lortzen dute, metaforen bidez, errealitatearen deseraikuntza egin ondoren, idazketa dela medio, birsorkuntzari ekiten dietenean:

“Metaforaren miraria, lotura zer izango den adierazten duen logo komuna: deskribapenetik ihes egitea; artearen lana kontzeptuaren lanera hurbiltzea: horixe da Recherche-ren azken kausa nagusia” dio Víctor Gómez Pinek.

Ideiatik, bada, mezua, leloa edo esakunea eratorriko da, ariketaren muina. Eta honek, aurretik esan bezala, “bizitza mundanotik” eskuratu ohi ditugun adimenetatik at egotea eskatzen du. Ohiko irudikapen errepikatuetatik ateratzea ahal izatea da, beraz, literaturaren bidez pentsatu ahal izateko funtsezko baldintza. Platonek, kobazuloaren mitoan definitu zuen ezaguera alboratzea litzateke, bada, adimen hau lantzeko aukera bakarra:

“Proustek darabilen adimena ez da ez arrazoibide logikoa ez a irudikapena soilik. Adimena bizitza espiritual gisa hartzen da, hau da: gaitasun guztien (sentikortasuna, irudimena, ulermena eta arrazoia) lotura eta inplikazio gisa, benetako objektibotasuna onartzen duen ekintza batean. Egintza hori Recherche bera baino ez da. Liburu horretan, hizkuntzak bere burua aurkitzen du, eta, aldi berean, gizakien ahalmenek bere izerdia eta sorlekua erauzten dizkiote”, zioen Victor Gomez Pinek.

Bizitzaren zentzua bilatzeko eta garatzeko, idazlanean testu joriak bezain desberdinak sortzen eta biltzen hasiko da Proust, Roland Barthesek esango lukeen bezala, baliagarria izango zaion neurrian, idazkera literaturatzat harturik. Zeren, Ahurtin bizi eta zendutakoaren arabera, “testu guztiak dira, era berean, behin behinekoak eta betirako” (Théorie d'ensemble).

Horregatik, idazle bakoitzak hartu beharko lituzke bere testuak beste baten izkribuak balira bezala, erabiltzeko, aipatzeko edota berregiteko.

Literaturari buruzko gogoetak esanahien sistemaz hausnartzea eskatzen du, ezinbestean, hizkuntza baita, beti, gogoetagai dena. Arteak, baita literaturak ere, ez du ezer erakutsi behar, ikusiezina azalarazi baizik (La littérature, aujord'hui).

Mota honetako idazkerak, Platonen harpetik kanpoko argitan oinarritzen denak, munduari berba eman behar dio.

Samuel Beckettek idatzitako Proust saiakera hartan bere nitasunaz aritzeko bidea erakutsi zuen. Literaturaren bidezko ikerketa ere zertan datzan erakutsi zigun, zeren idazketa horretarako bidea baita. Hori dela-eta, 1938an kaleratutako Murphy eleberrian nabarmena da Spinozaren itzala, ezagutzarako adierazpen umoretsuaren aldarria.

Geroko idazkiek, askoz zailagoak, ekimen honen konplexutasunaren berri ematen dute, inoiz ere etsi gabe. Prousten antzera, paragrafo luzeak, adjektiboak hirunaka... berrikuntza imitaziotik datorrenean ezin da emankorra izan.

Ez baitago eredurik, ezta norberaren aurkikuntzatik abiatzen dena ere. Saiatzea da bidea, saiakela ahalegina, etengabeko sorkuntza adierazpenak munduaren berreskurapena dakarrelako. Eta irakurketa berri bakoitzak mundu berri bat irekitzen baitu. Eta, beraz, istorioen bidez saia daiteke hausnartzen filosofiaren bidez bezainbeste. Claude Mauriacek esan zigun: “Proust Picasso aurreko idazlea da”, idatz dezagun Platon eta Picasso gainditurik, ustez bizitutakoa baina ohiko ez denari erreparatuz eta, kobazulotik kanpo, begirada diferituari kasu eginez.

Derridaren postura, Proustena bezala, unibertsalkeria platonikoen aurkakoa izan zen, idaztea, bizitzaren antzera, ikasketa singular modura hartzen zutelako.

Pierre Klossowskik erakutsi zigunez, berbak nahiz izkribuak bilakagai dira, irudikapenik gabe, sentitzea, pentsatzea eta adieraztea ezinezkoa baita idazten ikasteko eredurik ez badago ere, eta, bakoitzaren berrikuntza zertan datzan jakiteko norberaren ikerketa egitea ezinbestekoa izan arren, Prousten adibideak, ikasketa ilunez harago, ahalik eta hoberen idazteko desira iraunarazteko eta idazkeran saiatzen aritzeko nondik norakoa erakutsi zigun, Swanen bidean.

Baina, Jean Paul Sartrek zioen moduan,

“Idazlea bere garaikoa da. Nire aburuz Flaubert eta Goncourt Parisko Komunaren ondorengo errepresioaren erantzuleak dira, horri buruz lerro bat bera ere idatzi ez zutelako”.

Idazlea ez da anakronikoa, toki jakin batetik idazten du hautatutako hizkuntza jakin batean.

Sartre zendu zenetik urteak pasatu arren, haren itzal intelektualari buruzko hamaika saiakera ari da argitaratzen oraindik. Batzuentzat filosofoa izatera iristen ez zen idazle polemikoa genuen (gogoratu Goragalea juduen jazarpen giroan eta Hitlerrek Austria bereganatu zuenean plazaratu zuela). Besteek, berriz, bere jakintza arloan, existentzialismoari egindako ekarpena nabarmendu nahi izan dute bereziki (Kierkegaard eta Husserlen fenomenolo- gia Freudekin nahasi, norbanakoaren kontzientzia subjektibitate huts gisa aldarrikatuz).

Bakar batzuek, ordea, haren jite politikoaz nahiz jarrera erradikalaz ohartzen gaituzte (68ko Maiatzaren giroa eta Vietnamen aldeko apustua gogoratuz). Aipatu iritzi eta jarrera gehienek, halere, berak erabiltzen zituen betaurrekoen antzera pertsona eta emana artifizialki bereizi nahi izateagatik, Sartreren errealitate historikoa desitxuratu egiten dute, modaren araberako irudia marraztuz.

Jean Paul Sartreren inguruan (1905-1980) istorio gehiegi korapilatzen zaizkigu egun. Izan ere, Sartre pertsonak haren literaturak asmaturiko pertsonaia ematen du, baina ustezko irudi hura ezin da beti erraz frogatu.

Zabaldu den ohiko iritziaren kontra, zalantzan jartzen da gaur egun nazien aurkako borrokan erresistentziarekin lerraturik egin zuela. Gerra hotzaren erdian Alderdi Komunistaren aldeko bere konpromisoa oso puntuala izan zela eta abar... Edozein modutan ere, erakutsitako jarrera pertsonal aldakor guztietan, haren izkribuetan etengabe agertzen den askatasuna kontzeptua bera antzematen da.

Gizakia, lehenengo Sartreren aburuz behintzat, kontzientziaren eta izatearen arteko kontraizanean ekoizten da, dialektika ezkor batean. Horregatik, askatasuna dugu etikaren funtsezko hastapena. Bai gizabanakoa, baita gizartearen iturburua dena. Arrazoi dialektikoaren kritika (1960) irakurri nuenean, giza harremanei buruzko orduko ikuspegi ekonomizista gainditzen erakutsi zidan, gizarte zientzietan ikuspuntu antropologiko berria bultzatuz.

Berrikuntza teoriko honen ondorioak izan ziren, besteak beste, Francois Chatelet, Michel Foucault, Paul Ricoeur eta moderniaren proiektua birrintzen arituriko beste zenbait idazle. Sartre, aldiz, modernoa izanda ere (askatasunaren militantea), moderniaosteko giroarekin zubia egiten zuen moderniaren azkenetariko intelektuala izan genuen, anakronismoz kanpo.

Askapen bidean gabiltzan herriek eta kulturek eskertu behar diogun eragin politiko eta intelektuala Mendebaldeko arrazoia eta errotik aldarrikatzen den askatasunaren arteko lotura dialektikoa da.

Txillardegi, adibidez, Sartreren itzalpean hazitako idazlea dugu. Haren zeharkako begiradatik mundua irakurtzen eta beti itzultzen ibilitakoa.

Teoriak balio duelako. Horixe irakatsi zidan Pierre Bourdieu idazleak, zendutako unibertsitate irakasle eta kultur eragileak.

Hizkera arruntean edota akademikoan ere theoria hitz grekoaren esanahiari berezkoa eman beharrean (errealitatea begiratzeaz gain, berau ikusi ahal izateko gaitasuna...), mespretxuz eman ohi zaion zentzuan teoria da praktikarako baliagarria ez den ikuspuntua.

Bourdieuk erakutsitakoaren arabera, berriz, behar bezalako gizarte teoriarik gabe, dagoenaren berrekoizpenari besterik ez diogu ekingo, nahitaez. Hau da, errealitatea eraldatzeko bidean Teoria ez da soilik bidaide izan behar (proposamenen zio ideologiko hutsa balitz bezala), argibide eta ikusmira baizik.

Izan ere, haren hitzetan: “errakuntzak eta hutsak batera doaz” (Questions de sociologie), eta ezin da Teoria eta Praktika bereizi gizarte ekintzetan. Teoriak balio praktikoa du (Le sens practique. Minuit, 1980) eta erabiltzen dugu gizakion portaera sozialak eraikitzeko (La distinction. Minuit, 1979).

Horregatik, kultur klasea dagoenik onartzearen partez (kultura eguneroko bizitzari atxikitzen zaion zerbait bailitzan...), klase kulturaz hitz egingo digu (La reproduction, 1970), heziketaren bidez, besteak beste, estrulturalki eraikitzen dena.

Gizarte ikertzailearen funtsa, eta idazlea hori besterik ez da, teorikoa da praktikoa den neurrian. Hau da, berak adierazita, “kritika praktikoa” egiteko baliagarria den neurrian.

Beraz, egungo gizartearen birmoldaketak klase zapalduen ordez ekarri duen gizarte bazterkeriari antzemateko gauza izan zen, baita haien alde tinko agertzeko ere, telebistak bereziki, baina mediak, oro har, gizarteratzen duten bortxakeria sinbolikoa aztertzen eta salatzen aritu.

Bourdieuk hautsi eta, era berean, garaitu egin zituen Durkheimen idazkiak, zeinetan “gizartean egitateak gauzak besterik ez diren”... (Le métier de sociologe, 1968), ekintzaren eta egituraren artean Mendebaldean dugun bereizketa formala gaindituz.

Bere ikerketen hastapenetan, Afrikan amazighen arteari lan egiteak ahalbideratu zion kultura eta gizartea batera antzeman ahal izatea, eta, bide berean, teoria praktikarekin uztartzeko mezu trinkoa bere azterketa guztietan islatzea.

Bourdieuk kapital kultural eta sinbolikoak duen garrantzia azpimarratzen zuen bere erreprodukzio kontzeptuaren bidez, eta faktore ekonomikoei emandako lehentasuna kritikatzen. Nabarmendu nahi izan zuen nagusitasunezko posizioan dauden agenteek beren ekoizpen kultural eta sinbolikoak inposatzeko duten gaitasuna funtsezkoa dela menderatze harreman sozialak birsortzeko.

Pierre Bourdieuk indarkeria sinboliko deitzen duena, hots, produkzio sinbolikoaren arbitrariotasunari kasu egiteko gaitasuna landu zuen, eta, beraz, zilegi zer den onartzeko gaitasuna bere idazkien bidez ikertu.

Gaztetan aztertutako amazighen kulturak bere jatorrizko Okzitaniakoari ere kasu egiteko balio izan zion.

Esan daiteke okzitaniarra zela ulertu zuela Afrikako iparraldean.

Antzerakoa gertatu zitzaion nire Faustoren itzala horretan azaldutako Werther protagonistari, zeina saamiarra zela ohartu zen Euskal Herrian zegoela.

Hizkuntzaren higadura eta egiaren desagerpena

Nola idatzi hitzek beren esanahia galdu dutenean eta Historiaren egia ere zalantzan jartzen denean?

Fake News-ak ez dira atzo goizekoak saiakera aurkeztu nuen 2020an, gezurraren erabilera politikan oso aspaldikoa dela eta zurrumurruak gizarte baten adierazle direla gogoratu ahal izateko.

Gezurraren eta albiste faltsuen kontua aspaldikoa da, baina fake news direlakoak boladan daude, izan ere, 2017an, Collins hiztegiak urteko kontzeptu hedatuentzat jo zuen —aurreko urtean egia ostea izanik—. Egia esanda, Ilustraziotik sortutako informazio sistemak krisian daude hedabide tradizionalak desagertzeko arriskuan daudelako, piramide demografikoa aintzat hartuz gero behintzat.

Beste sistema berri batzuk sortu dira. Lehen ahozkotasunean erabiltzen ziren antzeko eskemak sare sozialetan erabiltzen dira orain, eta horietan egia nola eraikitzen den aztertu behar da.

Liburuan, adibidez, 1984ko ZEN plana (Zona Especial Norte) ageri da. Ekintza psikologikoek jarraipena izan zutela gero Ajuria Eneko Itunarekin eta Aljerreko elkarrizketetan.

Garai hartan, Andres Cassinellok, ZEN planaren buruak, AEBek komunismoaren kontra erabilitako sistemak —mcarthismoa— ekarri zituen hona. Istorio faltsuak zabaldu zituzten AEBetako aktoreen, gidoilarien eta intelektualen aurka. Istorio bat eraikitzen zuten halako albiste faltsu bakoitzarekin, literatura egiten zuten haien diskurtsoak oinarritu ahal izateko.

Planteamendu horiek II. Mundu Gerratik zetozen: Kalifornian japoniarrek Pearl Harbour-en aurkako bonbardaketa egin ondoren zurrumurruak zabaldu zituzten jatorri japoniarra zutenen amerikarren aurka, eta atxilotu egin zituzten asko. Narrazio sinesgarriak egoten dira horien atzean.

Michel-Louis Roquettek zurrumurruen inguruko sailkapen bat proposatu zuen doktore tesian. Pertsona gertuko eta maitatu batek zerbait txarra egiten duenean, horrek eragiten du gehien. Areago izaten da, ordea, informazio hura lotzen bada gaixotasun batekin, sexuarekin, diruarekin edo gorde nahi duen sekretu batekin.

Kontrastatu gabeko zurrumurruak gizarte baten adierazle dira. Baita aztertzaileak ere, balio dute bizi dugun gizartea aztertzeko. Egun, etorkinei buruzkoak, pandemiaz zabaldutakoak eta ekonomiakoak aztertu beharko genituzke.

Liburuan diot informazio faltsu bat gezurtatzeak bere horretan ez duela ezertarako balio.

Har dezagun, adibidez, Javier Marotok (PP) Gasteizen etorkinez esaten zuena eta egun ere diru laguntzen inguruan esaten duena. Horri arrazionalki soilik datuekin erantzuten badiozu, jendeak agian gauza bera pentsatzen jarraituko du. Funtsean, zurrumurruek funtzionatzen dute jendeak hori sinistu nahi duelako, eta arrazoia ematen diolako.

Kontra egiteko, muin semantikora jo behar da. Zer dago azpian? Kasu horretan, bertakoen beldurra ea kanpokoek agortuko duten laguntzetarako dagoen dirua. Baina ezeztatze hutsak, berez, zabalpen handiagoa ematen dio albiste faltsu bati. Beste erantzun mota bat behar da.

Beraz, edozein albiste faltsu sinistuko dugu, baldin eta gure alde jokatzen badu.

Horretan oinarritzen da gaur egun estrategia komertzialaren gehiengoa, baita propaganda politikoa ere. Horri “gizarte harremanak” deitzen diote. Enpresa baten gizarte harremanen arduraduna da betidanik propaganda burua izan ohi dena. Bai Bolsonarok bai Trumpek erabili zituzten datuak ez ziren ohikoak izan; normalean aurreko bozetako datuak hartzen dira aintzat. Sistema berriek aukera ematen dute denbora errealean ezagutzeko bozkatu dutenek eta bozkatzen ez dutenek zer nolako gizarte joerak dituzten. Haiengana mezu sinple batekin zuzentzen baldin bazara, irabaziak dauzkazu.

Egunotan halako praktikak gertatzen dira; esaterako, zertan ari da egunotan Espainian eskuin politikoaren estrategia komunikatiboa? Egunero botatzen da faltsua den zerbait. Zenbait kazetari frogatzen aritzen dira gezurrak direla, baina jende askok ez dituzte irakurriko.

Ezin da soilik datuekin eta ikuspegi arrazionalarekin erantzun. Beraiek ulertzen duten sistema semiotikora joan behar da, eta kanala bilatu haiengana iristeko. Kazetariek eta idazleok ardura dugu egoera horri aurre egiteko.

EITBk joan den urtean kazetari eskola moduko bat sortu zuen, albiste faltsuei aurre egiteko. El Paísek graduondo bat antolatu du horretarako, baina hori El Paísek duela zortzi urte planteatu du, 500.000 ale saltzen zituelako, eta egun 50.000 besterik ez. Kazetariek, beste herritarrok bezala, antidogmatikoak eta eszeptikoak izan behar dute, eta egia borrokatu.

Bertsio ofizial asko fake-ak izan dira. Katalanen aurka egin diren epaiketekin egia bat ari dira eraikitzen. Hori hemen 18/98 auziarekin gertatu zen: Espainiako estatuak idatzi zuen euskal gatazkari buruzko historia formala eta legala; literaturan Patria dena, juridikoki 18/98 auzia izan zen. Orain, gauza bera egiten ari dira katalanen epaiketarekin, eta historia legal bat eraikitzen dute, fake izanda ere.

Beraz, gezurraren erabilera gure historia pertsonalarekin eta gizartearen historiarekin, kulturalarekin eta, noski, politikoarekin bat dator. Alegia, mundua ulertzeko narrazio ulergarri bat ematen digute. Bizitza ulertu ahal izateko, bizitzaren zentzua eta norabidea ere, nondik norakoa, jakin ahal izateko Historia nondik nora doan. Jacques Derridak bere Historia de la mentira mintzaldia egin zuenean, 1995ean Buenos Aireseko unibertsitatean, oso egoki adierazi zuen hau, eta, planteatu zituen ikuspegien artean, asko baitira, bi edo hiru erreferentzia emango ditut bakarrik.

Hasieran, Derridak aipatzen du Platonen elkarrizketa bat, non Sokrates azaltzen den, nola ez..., eta eztabaidatu egiten du sofista batekin, Hipias Gaztea izeneko batekin. Bi gauza esaten ditu Platonek Sokratesen ahotsaren bidez. Lehenengoa: gezurra ez du esaten bakarrik ez dakienak.

Demagun astronomian, gehien dakiena astronomiari buruz, hori izango da ziurrenik gezurra esan ahal izateko egokiena. Beraz, jakintza eta gezurra batera joan daitezke, esaten zion Hipiasi. Eta, era berean, esaten zion: zer dira jainkoak eta jainkosak greziar gizartearen aurrean? Jainkoak eta jainkosak ez dira, hemengo jainko monoteistak bezala, moralarekin batera doazenak, ez. Grezian jainkoek eta jainkosek denetarik egiten dute, baina funtsean egiten dutena gezurra da, gezurra eta gezurra erabiltzea gauza guztietarako.

Orduan, zergatik dira jainkoak eta jainkosak, eta zergatik dira askoz ere indartsuagoak gizakiak baino? Indar gehiago daukatelako? Ez, gezurra erabiltzen dutelako. Zeren gizakiek ezin dute gezurra erabili, morala, etika eta filosofiak direla medio. Hori da Sokratesek Hipias Gazteari esaten ziona.

Edozein modutan ere, Derridak esaten duena da gezurra benetan gezurra izateko nahitaezkoa izan behar dela, benetan nahita egindakoa, intentzionala. Bestela huts egitea edo errakuntza izango zela bakarrik. Eta errakuntza da objektiboa den zerbait, baina gezurrak, aldiz, subjektiboa behar duela izan. Funtsean, nahita bideratutakoa.

Nik, aldiz, uste dut gezurretan bizi garela. Gezurrekin batera, eta jakin egin behar dugula gezurrak nola funtzionatzen duen, moralaz haratago. Horregatik, behin baino gehiagotan diodanez, ez dugu ulertu behar istorioaren egia, baizik eta egin behar dugu egien historia. Alegia, egia bakoitzaren historia.

Gezurraren historia, teoria eta, halaber, soziologia behar ditugu, beraz.

Izan ere, jadanik dakigunez, Mendebaldean oinarrizko mitoa den Bibliako Genesian, sugeak Evari fruitu debekatua jan behar duela aholkatzen dionean, gezurra esaten diola Jainkoaren paradisutik irten dadin eta, handik kanpo, Adanekin batera, gizadiari hasiera eman diezaion.

Gezurra dago, bada, giza komunitatearen hastapenetan.

Literatur paradigmaren aldaketak

Literatura hizkuntzaz “egina” dago; haren “lehengaia” da hizkuntza. Horregatik, Roland Barthesen postulatu enfatikoa (1990):

“...objektu autonomoa den arren, hizkuntzalaritzatik abiatuta aztertu behar da diskurtsoa; diskurtsoa esaldi handia litzateke, eta esaldia, aldiz, diskurtso txiki bat besterik ez”.

Hizkuntzalaritza, testu azterketen erreferentzia esparruan, filosofiari dagozkion pentsamenduaren bi korronterekin ordeztua izan da: fenomenologia eta hermeneutika.

Biek izan dute gero eta eragin handiagoa XX. mendeko pentsamenduan; aldi berean, haien garapenek atzean utzi zituen lehen postulatuak, ezen fenomenologia edo hermeneutika bera ezin baitira erabili harik eta haien irismena definitu arte.

Politika, soziologia, psikologia, psikiatria eta, hemen gehien interesatzen dena, literaturaren kritikari buruzko interpretazio fenomenologikoak garatu dira.

Bere transposizio eta aldaketa guztiekin, fenomenologiak gaur egungo filosofiaren pentsamendu eskola garrantzitsuenetako bat izaten jarraitzen du.

Era berean, hermeneutika garaikidea, mugimendu definitu bat baino gehiago, “atmosfera” orokor bat da, pentsamendu anitz eta handiak biltzen dituena. Paul Ricoeur bera, bere burua fenomenologo-hermeneuta gisa definitzen duena, korronte filosofikoetako autore heterogeneoekin batera sartu ohi da: Michel Foucault, Jacques Derrida, Otto Apel eta Richard Rortry.

Fenomenologiatzat hartzen zen, eskuarki, itxuren azterketa filosofikoa. Gaur egun, honela definitzen da: esperientziaren egiturak kontzientzian agertzen diren bezala deskribatzen dituena, teoriara, dedukziora edo beste diziplina batzuetatik, hala nola natur zientzietatik, datozen suposizioetara jo gabe.

Edmund Husserl, bere Ideiak liburuan (1913), fenomenologia garbirako sarrera orokorraren eta fenomenologiaren sortzailea dugu:

“Ezagutza gaituko duten kontzientziaren egiturak aztertzea, objektuei beren kasa so egiteko”.

Azterketa horrek adimenari buruzko hausnarketa eskatzen du, adimena ez den guztia baztertzeko. Husserlek “murrizte fenomenologikoa” deitu zion gogoeta mota horri. Gogamenak aztertzean egiaztatu zuena gogoratzea, desiratzea eta hautematea bezalako ekintzak izan ziren, baita ekintza horien eduki abstraktua ere, “esanahiak” deitu baitzien.

Esanahi horiek, aipatu zuen, ekintza bati itxura jakin bateko objektu batengana zuzentzen uzten ziotela, eta esan zuen norabideak, berak “intentzionalitate” deitzen zuenak, ezagutzaren funtsa zirela. Foucaultek hori itzuli zuen. Idazleak mundua itzultzen baitu.

Husserlen fenomenologiak ezagutzaren baldintzak oinarritu nahi ditu dimentsio ez-psikologiko batean, edozein kasutatik eta aztarna naturalista eta positibistetatik libre.

Fenomenologia, beraz, “azken oinarriaren” aldarrikapen bihurtzen da, subjektuaren beraren intuizioan oinarritzen den funtsa, zeina nahitaezko polo bihurtuta baitago funtsezko esanahien eremuari begiratzeko. Epojearen bidez gauzetatik eta egitatezko arazoetatik salbuesten duen zentzu esparru bat lortu nahi da; hau da, eszeptizismoa lantzea.

Metodo horren bidez, Nia intelektualki agertzen da bere egintzak intuizioz kontuan hartzeko, haiekin nahastu gabe. Alegia, guztiz intuitiboa subjektibotasun immanentea dela, eta beti du- dazkoa dela haraindikotasun oro. Hartara, fenomenologia oinarri subjektiboarekiko atzerako bilaketa —amaitu gabea beti— bihurtzen da. J. Derridak garatu zuen ikuspuntu hura.

Paul Ricoeurek berak, bere ibilbide filosofikoa pentsamendu korronte horien azalpenaren bidez hartuko du Husserlen lehen postulatuak amaituz eta, bide batez, Hermeneutika baliabide gisa sortzeko.

Martin Heideggeren ikusputua onartuz (horren arabera, “munduan izan” hausnarketaren aurretik dator), hermeneutika subjektuari aurka egiten dion objektua barneratzeko erlazio batetik abiatzen da. Lehenik eta behin mundukoak garelako, haren zentzuaz galde dezakegu.

Mundua eta gizakia testu amaigabeak izaten dira eta idatzitakoaren antzera irakur ditzakegu, beraz.

Ricouerek uste du hizkuntza idatziaren azterketa dela medio uler dezakegula munduaren izaera. Nia, bada, bizitzaren edo haren istorioaren bidez ulertzen da, eta, halaber, edozein narraziok duen zentzua haren denbora garapena dela medio, norberaren esperientziaren arabera, ulertuko da. Autoezagutza ere, beraz, giza esperientziak adierazi ahal izateko erabilitako zeinuen bidez lortzen da, ez baitago hizkuntzatik at adierazterik dagoen sentimenduzko esperientziarik.

Ricourentzat, idazketaren bidez diskurtsoa esanahiaz askatzen da, egilearen intentzioaz harago, irakurlearen esperientziaz gain eta testuinguruaren ezaugarrien azpitik. Izan ere, idazketak elkarrizketa gainditzen baitu. Horregatik testuak ulertzea, interpretatzea alegia, mundua ulertzea izaten da, eta alderantziz.

Fikzioak errealitatea berregiten duen neurrian, testuak ekintzak eta mundua eraldatzeko ekimenak bideratzen ditu. Literaturak poetikaren egia berriak eraikitzen ditu. Sartrek honi heldu zion bide existentzialista jorratzeko.

Horregatik, testu poetikoaren funtsa mezua da, deskripzio hutsa izan daitekeen testu narratiboaren aldean, zeren erreferentzia poetikoak bertan behera uzten du diskurtso deskriptiboaren eta errealitatearen artean dagoen harreman zuzena.

Husserlen Lebenswelt (Bizipenen mundua) eta Heideggeren In der Welt Sein (Munduan izan) hizkuntza poetikoan azaltzen dira eta, errealitateaz nahiz egiaz hitz egiteko. Haien filosofia kritikoa eta haietatik eratorritako hermeneutika ere beharrezkoak ditugu.

Olga Tokarczuken idazkiak zer dira, poesia, narrazioa, entsegua edo literatura dramatikoa?

Haren Prawick i inne czasy (Antaño deitutako tokia) liburuan, “Hemen amaitzen da “Antaño”, haratago ez dago ezer” dio bere pertsonaietariko batek.

Besteak erantzuten dio: “Hemendik ezin irtetea da beldur gehien ematen didana”; “Ez kezkatu” dio bere lagunak, “zertarako behar ditugu beste mundu batzuk?”.

Bistan da, haietaz pentsatuz biziari eusteko... eta horretarako dugu literatura. Litera hura, idatzitakoa, alegia. Faustok bazekien.

Literatur askea

Pentsamendua fikziozkoaren arabera ulertzeko eta beste genero batzuekin konparatzeko, kontakizunari buruzko zenbait kontzeptu, heterogeneotasuna eta tramaren boterea kasu, birplanteagarri dauzkagu; izan ere, aurretik eginiko kontakizunek urrunekoak ziren elementuen bateratzera ohitu gaituzte. Ez gara konturatzen, adibidez, nola aurreratzen ditugun usteak kontakizunak hartzen duen norabidearen arabera, nola baztertzen ditugun kontakizunak berak kontrajartzen dituenean, nola ordezkatzen ditugun beste batzuekin, aldaketa zorrotzak onartzen ditugun beste istorio batzuk elkartuz... Alegia, kontakizunak, amaieran, bere helburua lortzean, irudi bateratu gisa uler dezagun lortzea, paradoxikoki, bere izaeraren kontra doa. Kontakizunak naturala ez dena naturalizatuko balu bezala da, eta horrela lortuko balu, esango genuke bere buruaren aurka doala. Metafora biziak, ordea, berrikuntza fenomenoa gordetzen du, nahiz eta narrazioarekin bat etorri, “agerian”: berehala hautematen dugu “arima berria jartzea”, poemak dioen bezala, ezin dela hitzez hitz interpretatu, poeman berrikuntza semantikoa dagoelako. Ia gizateria bezain antzinakoa den narrazioak diskurtso horren ikurren, sinboloen eta testuen bidez eraikitzen du bere buruaren kontzientzia, eta gizakiaren arazo handiekin, filosofiarekin zerikusia duten arazoekin, erlazionatu besterik ezin du egin. Narrazio testuek jorratzen eta konpontzen duten arazoen muina gizakien denbora esperientzia da. Are gehiago, denbora esperientziarekin lotu gabe, narrazioa ulertezina da, hau da, ezin da ulertu; termino arruntagoetan, ez da ulertzen zer den egia.

Literaturak entsegugileen, narradoreen eta poeten munduak batu behar ditu.

“Mundua galtzen ari den sentimendu hori da orain arazoa. Lehendik ere bazegoen sentsazio hori, baina artistak eta poetak zeukaten bakarrik; oraingo honetan, berriz, sentimendu kolek- tibo bihurtu zaigu”.

Honela mintzatu zuen Bruno Latour filosofoa bere azken liburuari buruz (Down to Earth: Politics in the New Climatic Regime. Polity Press, 2018).

Azken pandemia dela-eta Bidarteko Udalak galdeketa bat argitaratu du, eta bertan eskatu die biztanleei Covid-19ari lotutako krisia amaitzean kostaldeko herria nolakoa izatea nahi duten hausnartzeko. Bruno Latour soziologo, antropologo eta filosofoaren gogoeta galderetan oinarritzen da galdeketa.

Latourek zientzia jarduera aztertuz, eta ikerkuntza etnografiko baten emaitza gisa, La Jollan (Kalifornia) burututako azterketa Bizitza laborategian izeneko liburuan argitaratu zuen, 1979an.

Beste garai bateko pandemiei buruz ere idatzi du; 1984an, Les Microbes : Guerre et Paix kaleratu zuen, Louis Pasteurren bizitzari eta obrari, eta baita mikrobioen aurkikuntzari ere begirada berri bat eskainiz. Aurrerantzean bere liburuak, funtsean, teorikoak izan dira, baliagarriak oso, zientziaren eta munduaren arteko harremanei buruz gogoeta egiteko.

Horretan sakontzeko, bada, ezinbesteko bihurtu da “itzul- pena”ren kontzeptu berriaz jabetzea.

Latourentzat itzulpengintzak bere barnean ditu, negoziazioak, intrigak, pertsuasio ekintzak edota indarkeria ere, eta horiei esker lortzen du aktore batek beste aktoreak atxikitzea. Prozesu horrek hainbat fase ditu. Hala nola, prozesuaren lehen fasean, kontuan hartu behar da aktore batek bere helburuak alda ditzakeela beste aktoreari egokitzeko. Helburu orokorren aldaketa ere har dezakegu kontuan, baina, fase honetan, helburu berriak errazago eraikiko dituzten aktore talde berriak sortzeko aukera ere azter dezakegu.

Kontuan hartu behar da, halaber, norberaren interesak eta helburuak berrantola ditzakegula ikerketaren bidean edozein zailtasun gainditzeko, eta, azkenik, hori bera prozesuan ezinbesteko tarteko urrats gisa har daitekeela.

Oro har, ikusi dugunez, kontuan hartzekoa da, ildo beretik, itzulpen prozesua bide agonikoa dela, amaierarik ez duena, bukaerarik gabeko ahalegina eskatzen duela, eta, azkenik, ez dela inoiz burutzen. Idazleak mundua itzultzen saiatzen gara.

Beraz, hala epistemologiatik (zientziaren filosofiatik) nola politikatik ere (soziologikoki ikusita), munduan egoteko (bizitza eraldatzeko) garai bateko poeten jarrera (nahiezintasunaren sentimendua) ezinbesteko bihurtu zaigu dagoeneko egiteke daukagun pandemien bizimodu egokia erdiesteko. Literaturarik, itzulpengintzarik eta poesiarik gabe, bada, mundu berririk ez baita izango.

Esan daiteke Philip K. Dickek idatzitako Androideek ardi elektrikoekin amets egiten al dute? eleberria Ridley Scottek 1982an zinemara eraman zuenean, orain horren boladan jarri diren distopien paisaia asmatu zuela. Edo, beste moduz esanda, Blade Runner filmak markatu zuen, duela ia berrogei urtetik honaino, balizko etorkizunari buruzko eldarnioak, kimerak eta fikzioaren geografia.

Halere, ez omen dago ezer literarioagorik errealitatea bera baino eta, bizitzen ari garen pandemia sasoi honetan behintzat, Blade Runner filmak ezarritako paisaia eta balizko geografiaren iruditeria jada gainditu duela ez dago zalantza izpirik ere.

Ez hori bakarrik, ordea, H.G. Wellsen fantasia edota komikietan azaltzen zen Gotham City bera, esaterako, ezabatuta geratu da COVID-19ak ekarritako hiri, herri eta errepideen argazkien aldean; XX. mendeko hirigintza irudiak, bada, eraldatuta dauzkagu dagoeneko.

Baina, alta, ez ahaztu aipatu ikono, imajina eta itxura haiek gizarte irudikapenak direla eta, horregatik hain zuzen, gure bizimoduaren (iraganekoa edo datorrena) berri ematen digutela.

Zer dakarkigu, bada, gure hiri edo herrien paisaiak?

Lehenengo eta behin, militarizazioaren irudia. Mota guztietako poliziak besterik ez dira sumatzen kaleetan. Eta ikusten direnak baino are garrantzitsuagoak ditugu ikusten ez diren gizartea kontrolatzeko teknologiak (kamerak, droneak, bizilagun inkisitorialen dei ezkutuak eta abar).

Horri guztiari William Gibson idazleak bere Neuromancer eleberrian “ziberfaxismoa” deitu zion eta, oro har, “scanscape” gisa izendatu ohi da (zaintzapeko espazioa).

Honek esan nahi du, bigarrenik, gure herrietan dagoeneko hirigintzaren eta ordenuari mantenua ematearen arteko mugarik ez dagoela eta, ondorioz, ematen duenaren kontra (bakoitza bere etxean baitago), gizarte bizitza guztia ikusgai dugula. Jadanik Panoptikoan bizi gara. Begi ikustatzaileak den-dena fiskalizatzen du, digu, gaitu...

Goian aipatu eta gugan zetozen bi aldaketa hauei buruz ohartu ahal izateko, duela urte batzuk, preso zegoen lagun bati Paul Viriloren L’administration de la peur (Beldurraren kudeaketa) izeneko liburua eraman nion irakurtzeko. Berak, kartzelan egonda ere, liburuxka itzuli zidan hurrengo bisita batean esanez: “irakurketa mota horrekin askotan galtzen naiz...”.

Pandemia dela-eta denok zaintzapean egon garenean, gure hobe beharrez izan dela onartu behar izan dugu, nonbait. Jadanik gizartea kontrolatuta dago erabat. Hiriak eta herriak kartzela bihurtu baitira, eta haien geografiak diziplinatzen gaitu.

Michel Foucaultek zioenez:

“Diziplina kontrola, gorputzak espazioan banatuz, gizaba- nako bakoitza zelula dibisio batean kokatuz eta espazio akordio analitiko horretatik kanpo espazio funtzional bat sortzera datorkigu. Azkenean, espazioko matrize hori erreala eta ideala da aldi berean: espazio zelularraren antolaketa hierarkikoa eta forma horien ondoren ezarritako ordena guztiz ideala”.

Beraz ideala zena erreala bilakatu zaigu honez gero... eta, gure denboraz gain (gure bizitzak), espazio publikoa gal dezakegu betiko.

Botere politikoa autokrazia bihurturik, hiri eta herrien arteko komunikabideen mesederako inguruak basamortuz, interes pribatuen aldeko zaborren kudeaketa kutsatzaileak lehenetsiz, osasunaren holokaustotik gertu, politika ekologikoa izuaren ekologia dugu, dagoeneko, XXI. mendeko herrigintzaren irudi apokaliptikoa besterik ez dena.

Ezin da, bada, ardatz haietan ezer erreformatu. Bizi ahal izateko bestelako mundua behar baitugu eta, horretarako, bestelako irudikapenak eta bestelako diskurtsoak behar ditugu, askapen bidean bidaide izango dugun bestelako literatura.

Mozart, jenio baten soziologia azterketa bat da (N. Elias, 1991), eta “artista libre” izateko etengabe borrokatu zen artista baten baldintza sozio-psikogenetikoak aztertzen ditu.

Sasoiko testuinguruan oinarritutako borroka hori zaila izan da alde batera uztea; izan ere, garai hartan, trantsizio une historiko batean harrapatuta zegoen artista batek alde batera utzi behar zituen XVIII. mendearen bigarren mailako aristokratikoan zen gorteko publikoaren kanon estetikoak eta bestelako sorkuntzak lehenetsi.

Michael Shöter editoreak argitaratu zuen liburua, egilearen ohar, eskuizkribu eta zinta magnetofonikoetatik abiatuta, Norbert Elias bera hil eta urtebetera.

Berpizkundean hasi zen artisten askapenerako bidea. Elizaren babesetik askatzeko errege-erreginen edo nobleziaren gerizpera joan ziren, eta handik Ilustrazioak sortutako Estatu despotikoen aterpera; hortik, Ilustrazioaren bertsioa zen erromantizismoak akuilatuta eta editoreen laguntzaz, merkatuaren etxalekura aldatu bide ziren, aske sortzeko habiaren bila.

Makiavelo, Petrarka, Cervantes, Shakespeare, Voltaire, Diderot, Goethe, Flaubert, Baudelaire... tokian tokiko Elizaren teilapetik XXI. mendeko “publikoaren” estalpera. Originaltasun erromantikotik moderniaosteko berehalakotasunera. Schilleren itzaletik Zizecken berokira.

Baina literatur askeak ez du berorik ematen ezta itzalik ere.

Epilogoa

Miguel Serveti kale baten izena eman zioten aspaldi Genevan, bere iritzia defendatzeagatik erre ondoren. Borges Genevan lanean ari nintzen unibertsitatetik gertu dagoen hilerrian lurperatu zuten, eta, duela gutxi, Suitzako literaturaren antologia batean irakurri dudanez, “Genevako idazle” izendatua dute, R. Musil, Genevan bizi nintzen lekutik gertu bera ere bizitua (eta hila...), J.J. Rousseau, Voltaire, Victor Hugo..., “aliteratura” loratu duten idazleak, denek maite zituzten adierazpen literarioaren alde guztiak, irakurtzea nahiz idaztea, denek lortu zuten beren idazteko manera berezia, baina, bereziki, eszeptizismoaz bustirik, erlatibismo eta guzti, den- denak izan ziren polemikazaleak eta uste zutena sostengatzeko idazkuntza transgenerikoa lantzen saiatu ziren.

Borgesek berak ez zuen batere trabarik izan bere iritzi kontserbadoreak plazaratzeko (euskaldunez zeukan irudi ezkorra ere ezaguna da...), baina liburuei buruz mintzatzen zenean ez zuen aurreiritzirik maite; aitzitik, hitzaurrearen partez epilogoa izaten zen berarentzat premiazkoa. Hau da, testuak irakurri ondoren egileari zerbait gehitzeko aukera utzi behar zaiola pentsatzen zuen, ez liburuaren hasieran, ordea. Niri egokitzen zait orain aukera hori, bada.

Saizarbitoria eleberrigileak eta Lasa poetak Geneva eta euskal literatura ezagutu zituzten nik baino lehenago. Ni, nahitaez, haien ikaslea nauzue.

Errenazimentuan literatur askea sortzeko hasi zen bide beretik ari naiz ni ibiltzen oraindik ere, eta ahalegin horretan izan ditut eta badauzkat bidaideak.

Miguel & William izenburua eraman nahi zuen Antonio Saurak ekoizteko asmoa zuen filmak, eta (nola ez?!) Cervantesen eta Shakespearen arteko balizko harremanak irudikatzeko plazaratu nahi zuen. Ustez idazle biak egun bertsuan hil zirela, irakurketaren aldeko ekimenak, hizkuntzen arteko ahaidetasuna eta mota horretako hamaika sustapen kulturalik ere antolatzeko erabili ohi da. Gurean, berriz, Cervantesen eta Lazarragaren arteko balizko harremana, nonbait, antzera ikusi nahi omen zuten batzuek.

Halere, Cervantes eta Shakespeare ez zirela egun berean hil argi dago (Las vidas de Miguel de Cervantes. A. Trapiello, 1993), baina ez du inork zalantzan jarriko ustezko gertakizunak balio duela Amaren Egunaren antzeko ospakizun komertzialak antolatzeko eta kultur arloan eragiteko. Ingelesek, ordea, Cervantes maite zuten Berpizkundeko idazlea zelako. Horregatik, haren idazkera askatzeko bidean, eta nahita, gaizki itzuli zuten.

Ildo beretik, Cervantesen, Shakespearen eta baita Lazarragaren arteko balizko harremanez gogoeta egiteak balio du, alde batetik; eta, bestetik, Larreako jaunaren eskuizkribuaz bestelako hipotesi bat plazaratzeko. Honen arabera, izkribuaren helburua ez litzateke literarioa izango bakarrik, pedagogikoa baizik. Ikasle baten kaiera baino ez litzateke izango, alegia.

Baldin eta Errege Magoak gurasoak direla zabaltzen bada, eta, ondorioz, salmentaren negozioa jaisteko arriskuan ezarri, Olentzaroren garaiak beste aukera bat irekiko du ospakizun komertzialak agortu ez daitezen.

Sasoi hauetan, Cervantes eta Shakespeare ez zirela batera hil zalantzan jarriz gero, biek, beren tragediak idazteko, Belleforest edota Boastinau erabili zituztela esan daiteke, edo 1605ean, Gaztelakoak Londresera joan zirenean Armada Garaitezinaren porrota zuzentzera, Shakespeare izan zela bera entretenitzeko bidalitako bat, edota Shakespearek berak hil aurretik antzeztutako azken antzezlanak Kixote duela oinarritzat... edozein loturak balio du negoziorako, egitasmoa kulturala, politikoa nahiz komertzial hutsa izan arren.

Cervantesek eta Lazarragak, ordea, elkarren berri ba al zuten? Dena den, zergatik jarri beharra dago harremanetan bakoitza bere aldetik, berez ulergarria dena ulertzeko? Eta erabateko asimetria dagoenean, zertarako? Hau da, aldera daiteke oraindik ikertzeke dagoena eta hiperazterturik daukaguna? XX. mendearen hastapenean, “laurogeita hemezortziko belaunaldiko idazleek” ideologikoki Espainiaren berreraikuntzari ekin behar izan ziotenean, Kixote eta Cervantes egokitu zituzten haien esanetara. XXI. mendearen hasieran, Europaren eraikuntza garaian, Cervantes eta Shakespeare, gorengo literaturaren paradigma parea, elkarri eskua emanez erakutsi nahi dizkigute nola edo hala.

Eta Larreako jauntxoa? Zer dauka horrek ikusterik historia honetan? Zergatik agerrarazi behar digute bera ere Cervantesen inguruan oraingo honetan? Joseba Lakarrak dio Juan Perez Lazarragakoren lehen hurbilketaren hasieran “eskuizkribuak XVI. mendean inprimatutako benetako literatura ia guztiaren pare” dela.

Era berean, aurkezpenaren bukaeran,

“on da gure artean ere jokorako arauak haien sailetan eta gainerako jakintzetakoan ikusten denaren gisan errespeta daitezen”.

Ez naiz, beraz, arlo filologikoetan sartuko kritika egitera, baina, zinez, ez dut uste Lazarragarena, zentzu hertsian bederen, literaturatzat defini genezakeenik, eta are gutxiago orduko Cervantesek edo Shakespearek egiten zutenarekin parekatzerik dagoenik... ezta beharrik ere! Lakarrak dioen moduan, nire jakintza arloa izan den hezkuntzaren eremutik, hitz egiten dut, bada: ene aburuz, Juan Perez Lazarragakoren izkribua “ariketa kaiera” dugu, eta zehatzago izanik, prezeptore batek jauntxo gazte bati bidalitako heziketa lanerako erabilitako koadernoa litzateke soilik. Ezin esan eskola izkribua denik, orduan ez baitzegoen nobleziarentzako mota horretako eskolarik, maisu morroiak baizik. Garai horren berri eman zigun Rabelaisek bere Gargantua et Pantagruel-en, eta hartan deskribatzen digu orduko hezkuntza lana zein zen: funtsean, ikasleei ariketak idatzaraztea. Xabier Kintanaren arabera (2004-03-05), Lazarragak bere izkribuari ekin zionean, oso gaztea behar zuen izan (hamasei urte-edo...) eta, beraz, ez litzateke sinesgarria hain hizkera heldua erabili izana.

Hori dela-eta, Kintanaren proposamena Larreako jauntxoaren jaiotze data aldatzea da. Horiek hala, euskaltzainak ez du uste Lazarraga 1550ean jaio zenik, aurretik baizik. Proposamenak proposamen, datak teoriaren arabera egokitzea baino, nire ustean, hipotesi berriak plazaratzea da bide egokiena.

Horregatik, egileari berari beste inolako literatur emaitzarik ezagutzen ez zaion neurrian, ezaguna dugun honen kaligrafia aztertu ondoren, bertan, idaztankeran ematen den bilakaerari so eginez (ortografiak bukaeran aurrekoarekin alderatuta ezberdina dela dirudi...), orduko prezeptoreek erabili ohi zituzten ariketak ezagutuz (sonetoak zein pasadizoak idatzaraziz) eta abar luze baten arabera, Juan Perez Lazarragakoren izkribua “ariketa kaiera” dela uste dut, lan didaktikoa; beraz, literatura zentzu hertsian Miguel de Cervantesen lanarekin edo William Shakespearerenarekin alderagaitza.

Badakit, jakin ere, Erromantizismoaren aurretik ezin dela originaltasuna aipatu literaturaz aritzerakoan. Aitzitik, XVI. mendean beste idazleek egindakoa norberak erabiltzea ondo ikusita zegoela oso.

Baina Shakespearek edo Cervantesek eginiko aipuek edo “plagioek” ez dute zer ikusirik Lazarragak egindako kopiarekin, nire ustez kopia hura ikasketa ariketa besterik ez zelako.

Dena dela, nik ez dut ezertxo ere saltzeko asmorik. Ez naiz euskaltzaina, ez filologoa, eta ez dut Lazarragaren izkribuaz euskal literaturaren monumenturik egin nahi; denontzako dokumentua aldarrikatu, baizik. Eta nahiz eta Lakarrak hala salatu, ez ditut “esku zikinak ezeren gainean” ezarriko Kixote ukituz ezta gure Lazarraga ere, baina haren erabilpenaz gogoeta egiteko bidea eman dit.

Horrenbestez, Milan Kunderak, argitaratutako saiakera batean (Le rideau), profitatu nahi izan du zorioneko Kixoteren laugarren mendeurrena gizakion gizarte bizitza (ez orainaldia soilik, gero) era zaharberrituan begiratu ahal izateko.

Ahalegin horretan, Rabelaisen, Cervantesen, Shakespeareren, Fieldingen eta abarren laguntza hartu nahi izan zuen. Nik, nire motzean, gauza bera egin nahiko nuke, alegia, literatura idazketaren ariketa apal gisa ulertu, ez apalategian dagoena mundua ahalik eta hoberen ezagutzeko, norberak egindako peskizan idatzia, etengabe ikasi beharra dagoena.

Duela egun batzuk, liburugintzan diharduen lagun bati, idazkera mota desberdinak direla eta izandako hitz-aspertuan, literaturaren inguruan aritzen direnen interesek sortu eta argitaratu egiten diren testuak eragiten dituztela arteaz kanpoko premien arabera adierazi nion.

Literaturaren autonomian ez nuela sinesten, alegia. Hura, berriz, ez zegoen horrekin (nirekin) batere ados, eta literatura testuek lilura sortzeko daukaten gaitasunera mugatu nahi izan zuen testuinguru bera baldintzatuz (egilea, haren gizartea, merkatua, argitaletxeen industria etab.) gutxietsiz.

Etxeratu ondoren, aldiz, Milan Kunderak kaleratutako saiakera irakurtzeak (Le Rideau) aukera eman zidan literaturaren (batik bat nobelagintzaren) atze oihalaz lagun horri azaldutakoa berresteko.

Izan ere, aspaldi Frantzian bizi den Txekiako idazleak, Rabelais eta Cervantes, Diderot, Musil, Balzac, Gombrowicz edo Broch lagun, argi uzten du bakoitzak darabilen hizkuntza edota duen naziotasuna funtsezko baldintza literarioak direla. Ildo horretan, esaterako, ez du Kafka idazle txekiartzat jotzen germaniartzat baizik, baina ez soilik idazteko hautatu zuen hizkuntzagatik, baizik berak zeuzkan oinarri kulturalagatik eta irakurleria nahiz horren araberako zabaltze aukeragatik ere. Bere hitzetan, labur esanda, egun Kafka ez luke inork ezagutuko txekieraz idatzi izan balu. Mota honetako baieztapen borobilak eskaintzeaz gain, Kunderaren testuak, desordenatuegia agerian, badu, eduki, bere sakonean, europar literaturaz harilkatzerakoan ikusezina suertatzen zaigun orratz fin bezain jakintsua.

Le magazine littéraire-k eginiko iruzkinean (442 zbk., 85. or), ostera, haren azterketak “ez duela kronologia aintzakotzat hartzen eta ikerketa gisa eskasa dela” zioen. Aitzitik, Kundera baliatzen da kulturen arteko asimetria konpongaitza ziztatzeko, baina, kritika egitearekin batera (kritikak duen berezko esanahiari eutsiz), hizkuntza eta nazio askotako literaturan izandako eragileen arteko erkaketa ere ekartzen digu. Hala nola, Frantziako gustu literarioan, “arrunkeria” alboratu beharra zuen; garrantzia, kitsch estetikaren munta, austriar kulturan, etab. Haietan guztietan, ordea, ez du bere burua ezkutatzen hautatzeko garaian, eta lasai asko agertzen zaigu Camusen alde Sartreren alde baino gehiago, edo Dideroten alde eta Victor Hugoren aurka, nahiz eta frankofoniaren irakurleria soziologikoak hori ez onartu inola.

Baina Kundera ez da kikiltzen den haietarikoa eta, berak aberkide onartu nahi izan ez duen Kafkak bezala, egun Administrazioak (ala Herri Arduralaritzak?!) bizitza garaikidean, baita literatura egiteko sasoian ere, markatzen duena salatzeko ez du batere enbarazurik.

Saiakera literarioa zer den ebazteko, bada, Kunderaren azken testu hau dugu adibidea. Baina ez garatzen duen gaiagatik bakarrik, gaiaren arabera bere estiloa nola bilakatuz joaten den baizik.

Ez dakit, 1986an idatzi zuen bezala (L'art du roman), eleberriarena artea izango ote den, baina Milan Kundera, saiakera idazten ere, artista dela ez dut zalantzarik.

Dena den, nori berea aspaldiko legea, horretarako txekiarrak ohartu behar izan du literatur esparrua eragiten duten baldintzez eta, ohartzeaz gain, haietaz ere hausnartu behar izan du. Hori egiten dabil aspaldidanik, nahiz eta iruzkin epilogogiko honetara ekarri dudan hau horren emaitzarik biribilena ez izan. Horregatik, apika, 1980tik bederen, txekieraz idatzi beharrean frantsesez idazteari ekin dio.

Aurreko batean, fakultateko korridoreetan Joxe Azurmendik eta biok elkar aurkitzearen zoria izan genuen. Aspaldidanik ikastetxe berean jardun arren, gutxi izan dira elkarrizketarako eduki ditugun aukerak. Beraz, zoriz suertatu zitzaigun elkar topatzea zorionekoa izan zela esango nuke, zeren gure Ibaetako batimendu berri-zaharra jendea ahalik eta gehien gizabanakotzeko egina dagoenez, irakasleen arteko debateak normatzat baino noizbehinkako salbuespen gisako zerbaitzat hartu behar izaten ditugu.

Joxerekin hitz egitea, ordea, zorionekoa izateaz gain, ur sakonetara eramaten gaituen ariketa dibertigarria izaten da, unibertsitatean ohikoa ez dena. Hori dela-eta, gure inguru unibertsitarioan elikatzen den moderniaosteko egungo pentsamenduaren azalkeria agerrarazi nahiko nuke epilogo honetan.

Alde batetik, aipatu arinkeriaz pentsatzen ikasi (eta irakatsi) egiten baita, eta hartan unibertsitateak erantzukizunak eduki badituelako. Eta, bestetik, azalkeriari buruz taxuzko arretaz pentsatzearen partez, horretaz mespretxuzko jarrera izan ohi delako hedatuena, eta ondorioz, egun dagoen Disney moduko kultura eskasa iraunarazteko funtsezkoa den pentsaeraren ikerketa galarazi egin zaigulako.

Umberto Ecok horren ospetsu bihurtu zen bere Arrosaren izena izenburuko eleberrian Mendebaldeko zibilizazioak Erdi Arotik heredaturiko ezaguera gogaikarriaren berri maisuki kontatu zigun. Hartan, fraideak suak betirako desagerraraziko zuen Aristotelesen Poetika pozoiduna irakurtzeagatik hiltzen ziren bata bestearen atzean. Aipatu izkribuaren liluragarritasuna, berriz, bere edukian zegoen, non jakinbidea olgetarekin batera eskuratzerik bazegoen. Hau da, ezaguera, bada, dibertigarria zen berez, egun ezezagun bihurtu zaigun Aristoteles harentzat.

Gizarte garaikidearen oinarrian dagoen Erdi Aroko kultura judeo- kristauak, ordea, kulpante gisa agerrarazi behar izan zuen naturaren aurkako lotura hura (ezaguera liluragarria bihurtzen zuena), eta aurrerantzean jakintza sufrikarioarekin bildu zuen ezinbestean.

Hannah Arendtek, honetaz oharturik (La vida del espiritu, 1984), gure zibilizazioa ordutik hona baldintzatu duen bizitzaren eta jakintzaren arteko eskizofrenia salatu zuen, gogamen kritikoa bezain politikoa proposatuz. Horixe bera berreskuratu beharko genuke oraingo honetan, moderniaren eskemak birrindurik, ohikoa baino gehiago alternatiboa ere bilakatu omen den “pentsamendu arinaz” artez aritzeko.

Carpe diem izpiritua, edo aldartez aldartearen araberako bizieren aldarrikapen itsua dugu moderniaosteko gizartearen funtsezko ardatza. Honezkero, eta krisi garaian gehiago, bizitza soziala arautu eta lotu ahal izateko azalezko dibertimendua euskarrizkoa bihurtu da eta.

Baina, zoritxarrez, horri behar bezalako arreta ez emateagatik, arinkeriak arbuiatu egiten dira besterik gabe duten garrantzia bazterturik, eta hor da hortxe beren indarra eta gizarte eraginkortasuna.

Izan ere, Thorstein Veblen amerikarrak aisiaren garrantzi soziala azpimarratu zigunean (The Theory of Leisure Class, 1899), ez zuen uste inoiz denbora-pasak gizarte osoaren biziera baldintzatuko zuenik, soziedade jakin baten giza multzo bakar bati buruz ari zelako besteak beste.

Joffre Dumadezierek berak (Vers une civilisation du loisir, 1962) gizarte dibertimenduak eguneroko bizitza ikertzeko aldagai gisa hartzen ditu, baina betiere menpeko aldagaia izanik eta inoiz ez gizarte bizitzaren ardatza gisa ulertuaz.

Egun, ordea, gizarte egitura menperatzeko indarrean dagoen krisi ereduak ez luke irauterik izango eguneroko bizitzaz kanpoko olgetak pentsamendu arina etengabe elikatuko ez balu.

Joxe Azurmendik eskaini digun saiakera batean (Euskal Herria krisian, 1999), euskal gizarte krisiaren sakontasunaz aritzen zaigu baina, berak aitortzen duenez, krisian daukaguna ez da euskal gizartea gizarte modernoa baizik.

Areago, moderniaosteko gizartearen eredua krisia bera da. Hau da, oro har, globalitateak baldintzaturiko gizarte berriaren funtsezko ezaugarria, mundu mailan, aldagai desberdinen araberako krisia kudeatzeko gaitasunean datza.

Izan ere, egun ezinezkoa suertatzen baita pentsatzea, aurreko eskema modernoen antzera, teknologia, balio eta politika eremuen krisi globalaren ondoren modernia bezalako beste gizarte eredua datorkigunik, Erdi Aroari berpizkundea jarraitu zitzaion bezala (orain Joseba Gabilondoren hipotesia dena, aurretik Andre Gunder Frank eta Samir Amin zirenek ere garatua), baizik eta jadanik krisi eredua dugula gizartea antolatzeko eraketa berria.

N. Elias honetaz aspaldi ohartu zen (El proceso de civilizacion, 1987), eta egun globalitateak eragin duen bizitzaren eraldaketa zibilizazioen historian jauzi kualitatibo gisa saiatu zen ulertarazten. Hau da, Joxek dioskunez, Euskal Herria krisian dago Modernia krisiak jota dagoen neurri berean.

Eta areago, diot nik, edo Eliasen irakurketen bidez hauxe ondorioztatzera ausartuko nintzateke behinik behin, krisi honetatik ez dago irtenbiderik krisia bera baita moderniaosteko globalizazioari dagokion gizarte mota.

Eta areago oraindik, abagune honetan Euskal Herria bere historia osoan baino askoz hobe aurkitzen dela errotik dagokion kudeaketa berezko parametroen arabera behingoz egiten hasteko. Izan ere, krisi garaian, gurea bezalako herri menpekotasun nahiz gutxietsitasun egoeretan, menperatzaile harroputzek beharko lukete kezkaturik egon. Hala eta guztiz, euskal gizartea euskal parametroetan antolatu ahal izateko, gizarte krisi globala Euskal Herritik kudeatzen hasteko hain zuzen, arinkeria baztertu beharra dago ezinbestean.

Honekin ez dut berresan nahi erromatarrek beren menpeko herriak gobernatzeko erabili zuten “ogia eta zirkua” politika (gaurko “hipermerkatua eta futbola” izango zena) gainditu beharra dagoela soilik. Harago doan eskaera da nirea, zeren goian aipaturiko krisi egoera honetan azalkeria funtsezkoa menperabidea bihurtu zaigu.

Merkatua eta ekoizpen sistemak, alde batetik, gizarte globalarentzako dibertimenduaren gainean eraikiak ditugu honezkero, non kontsumo arina bezain itsua erabateko aldagaia den.

Bestetik, hedabideek zein mediek, berriz, azalezko ezaguera desitxuratua egituratzen dute, gizabanakoak atomizatzeko asmoz eta giza nortasunak nahiz gizarte izaerak ahulduz joaten dira (ikus Kichard Mathesonen eleberria: El hombre menguante, 1986), orain arteko boterea eratzeko politikak gaur egun balioa galdu duen bitartean.

Azalkeria eta pentsamendu arina ditugu krisia bere hartan iraunarazteko egungo ideologia. Aitzitik, askatasuna erdiesteko bidean pentsamendu kritiko, sakona eta jostagarria landu beharra dago. Elkarrizketa atomizazioaren partez. Dialektika eta polemikaren bidez, arrunkeriak alboratuz. Tribialitateaz trufatuz. Fribolitatearen kontra defendatuz. Aske bizi ahal dela pentsatzeko ausardia berreskuratuz... Izan ere, Georges-Louis Leclercek (Buffon zenak) zioenez: “Gizakioangan izatea eta pentsatzea gauza berbera baitira”, eta horrek balio du idazten dugunean ere.

Eta hori dela-eta, Jorge Luis Borges zenaren antzeko bizipen paradoxikoak pairatu izan ditut egun hauetan (alta, ez José Luis Borges, Espainiako erregeak Argentinarako bisitan esan zuen moduan...). Alde batetik, Valentziako Unibertsitateko adiskideak gonbidaturik, katalanerazko Premis Octubre literatur sarietako ekitaldietan parte hartzea egokitu berri zitzaidan, Turia ibai sasilehor berpiztuaren hegietan. Aipatu Octubre sariak katalan herri guztiak hartzen ditu bere baitan, ez bakarrik Catalunya izenarekin ezagutu ohi den espainiar autonomia. El Temps aldizkari valentziarrari esker katalan lurraldeen artean informazio, gogoeta eta literaturaz aparte mota guztietako loturak lantzen dira, banaketa administratibo postfrankistaren gainetik.

Hau da, Bartzelonako Gobernuarekin batera El Algereko alkatetza, Balear uharteetako agintariak, katalanera hitz egiten duten Aragoiko lautadetako ordezkariak eta baita Pirinioez gaineko partaidetza antzematen zen, bertan nolabaiteko katalan udalbiltza gauzatuz. Areago, lurralde zabal hartan, hau da Catalunya ofizialetik at, eraikitzen diren Casal Jaume I biltoki haietan, Catalunya ofizialeko ordezkaritza politikoak hartzen ditu, diruz eta guzti, bere kulturak eta herri loturak behar bezala sustatzeko.

Ekimen honetan, gainera, ez dute bakarrik nazionalistatzat jo daitezkeen ERCk edo aurreko CiUkoek parte hartzen, baizik eta PSCren ekarpena ezinbestekotzat jotzen da herri beharrei erantzuteko, Estatuak estuki ezarritako muga administratiboak leundu eta gainditzeko. Beraz, kultura, literatura, herrigintza, naziogintza, koinonia, common wealth-a, politika... Bestalde, Premis Octubre horien itzalean, gainera, Borgia Diplomatari delakoaren berri eman zitzaigun Valentziako Unibertsitateko Paraninfoan. Hau da, Borja familiaren inguruko dokumentu guztiak bilduko dituen artxiboaren antolaketari (berrogeita hamar liburu mardul) ekingo ziotela esan zuten, eta bukatzear egongo da agindutako lana. Lluis Cervero eruditu valentziarrak irekitako bidea M. Batllori historialari jesuita saiatuko da amaitzen, Vatikanoko artxibo ezkutuaren zuzendaria dugun Pagano (a ze abizena!) abadearen laguntzaz. Honek ere zer pentsatzerik eman zidan. Hona hemen.

Borja senitartekoak izan ziren, Kalixto III.a eta Alexandre VI.a aita santuak, Lukrezia azken honen ustezko alaba, Cesar eta S. Frantzisko Borjakoa, Jesusen konpainiako buruzagia izan zena, besteak beste. Historia hurbilean, nekez aurki daiteke hau bezalako leinu ustel eta agintegoseturik, baina, horregatik hain zuzen, beraz, botereak eskuratu ahal izateko edozein bitarteko erabiltzeko pronto egoteagatik, gogoangarriak bide ditugu egun.

Honek hausnarketa batzuk merezi dituelakoan nago. Egun suertatzen ari den zibilizazio krisialdiak gizarte portaera ereduak ezabatu ditu. Espainiako Saiakera Sari Nazionala irabazi zuen Javier lagunak Erdi Aro berri batean gaudela dio (Los señores del aire), non mundu globalean ibili ahal izateko Jauntxo edo Ahaide Nagusi bakar batzuen menpean egotea onartu beharra dagoen ezinbestean.

Egungoari dagokion gizarte portaera, bada, basailutza litzateke, eta aginte eredua, berriz, atomizatua. Ultraliberalismoak desaraututako estatuak, beraz, ezin izango luke eskubide txikienik ere bermatu, eta ondoriozko desbabesak eraginda, neofeudalismoan geundeke.

Ene aburuz, ostera, gure abaguneak gehiago du Berpizkundetik (Borja familiaren garaitik, hain zuzen) aipatu feudalismotik baino. Funtsezko arrazoia globalitatearen kontzeptutik bertatik datorkigu. Hau da, nahiz eta Erdi Aroko Gizartea erabat sakabanatua izan, gizarte mailan kanporatze-barneratze sistemak egungoarekin nolabait parekatzerik badago ere, eta Islamaren aurkako borroka funtsezkoa izan arren, Eliza Katolikoak Berpizkundearekin batera hartzen du Globalitatean eragiteko behar bezalako egitura “katolikoa”(Borjatarren laguntzaz, jakina), eta giro hartan antzematerik egun oso nabarmenak suertatzen ari diren gizarte ezaugarri politikoak.

Berpizkunde hartatik hasiko dira estutzen boterearen eta jakintzaren arteko harremanak, espazio publiko eta pribatua bereizten, eta, azkenik, gizabanakoa bihurtuko zaigu politika legitimatzeko funtsezko aitzakia mota desberdinetako parte hartze herritarren kaltetan (cominium politicum klasikoaren birmoldaketa).

Orduko Alexandre VI.a gaurko Trump izan zitekeen, bere eskandalu sexualak eta guzti. Garai hartako izurriteak dauzkagu gaur egun COVID 19an. Mundu zabalean hark eraturiko misioak egungo kolonizazio humanitario hauekin aldera ditzakegu..., espazio globala ere espazio politikoa baita (M. Castells. El Temps, 854, 31. orr. ).

Borjen eraginpean idatzi zuen Makiavelok (G. N. Makiavelli. Storia del suo pensiero politico. Sasso, 1958) politika etikatik bereiziz eta baita literaturaren eta Eliza katolikoaren arteko harremanak hautsi nahian, aginte modernoa oinarrituz.

Medizitarrak, Sforzatarrak... jende printzipala, denak orduko intelektualen bazkaz arduratu ziren beren botere gosearen alde lerrarazteko. Izpiritu klasikoa berpiztu nahian civis societas zen politika iuris societas bihurtu zuten.

Hau da, politika gizartearen parte hartzea izan beharrean legearen eremu bihurtuko dute, egungo egoera oinarrituz, non politikoa arlo juridikoan urtu zaigun. Horrela, gizarte jarrera parte hartzailearen zokoratze historikoari hasiera eman zitzaion politikaren berezko esanahia galaraziz.

Agintearen alde bultzaturiko klasikoen berrirakurketa eta politikaren zentzu aldaketa honetan ezinbestekoak suertatu ziren idazle intelektual eruditu salduak, zeintzuek jatorrizko greziar herri subirautza estali zuten. Alde batetik Principek (Makiavelo) eta bestetik Statusek, estatua (Hobbes) agintea politikoa ulerbide modernoarekin lotu zuten.

Horrela, politikoa instituzionalismoaren edota estatuaren araberako jarduna litzateke besterik gabe. Herrigintza edo estaturik gabeko naziogintza legeen aurkakoa, delitu hutsa, bada, baina ez politika.

Ildo hartatik eskarmentaturiko intelektual haietariko batzuek Jorge Luis Borges idazle liluragarria honoris causa doktore izendatu nahi izan zuten gure unibertsitatean, Zorroaga zenaren hastapenetan. Ez zitzaien ongi atera, ordea. Garai hartan fakultateko klaustroaren parte hartzea egun baino askoz zabalagoa baitzen, eta eldarnioa ez zen gauzatu. Herri ezjakinak halako ohorea ukatu zion eta. Egun, boterearen menpeko intelektual eruditu atzerakoiek (J.L. Borges zenaren antzera), borgiatarrak bezalako agintari ustelduen alde egiten dute politikaren esanahia murriztuz, estatuak irudikatuz nazio desberdinak dauden tokietan, indarraren hastapenari eutsiz bortxaren kudeatzaile nagusien magalean, herri nahiak gutxietsiz ilustrazio jakobinoaren izenean eta, finean, estatuaren despotismoa zurituz.

Platonen Teeteto hura gogora ekarriz: krisi egoeran (apeiria) dauden legeek ez dute balio politikorik, bestelako politika bilatu beharra baitago eta, horretarako, beste irudikapen eta diskurtso batzuen premian gaude. Idazteak, eta literatura idazteak ere, erantzukizunak dituelako.

Ameriketako Estatu Batuek Iraken aurka buruturiko eraso militarrak ekarri eta zabaldu zuen paper publikoetara “albo kalteak” esamoldea, esaterako. Irakeko gerratean, nonbait, AEBko armadak biztanlego arruntari eragindako triskantzak ez omen ziren “albo kalteak” besterik.

Guda odoltsu baten bidezko inbasioak (ba ote dago bidezko inbasiorik?!) herri xumeari min egin diezaiokeenik inork pentsa ez zezan asmaturiko esapideak arrakasta izan zuenez, mundu osoko bazter guztietara iritsi zen aipua. Baina eguneroko politika unean uneko gerraren jarraipena den neurrian, honezkero, alboko kalteen adierazpenak gure eguneroko bizitzan ere bere tokia hartu bide du.

Honela, esaterako, Euskal Herriko guda politikoari buruz aritzerakoan, prentsak eraginiko kalteaz hitz egin daiteke, edota irrati-telebisten erreportaia batek norbaiten aurka eragindako ustezko “albo kalteak” aitatu. Literaturaren arlora ere eramaterik badagoela uste dut nik. Ikus, bestela, behin liburuen iruzkinetara bideratu nuen bat (Berria, 2008-03-05): Arantxa. Chronique.

Egilea: Eric Gonzales. Argitaletxea: Editions Cairn. Itzultzailea: Estela Comellas. Urtea: 2001.

Hona ekarri dudan Eric Gonzalesek idatzitako Arantxa izeneko kronika nobelatua. Arantxa Chronique Cairn argitaletxeak kaleratu zuen Baionan, frantsesez, 2001ean. Jatorrizko eleberria, ordea, okzitanieraz idatzi zuen Eric Gonzales pabetarrak. Itzulpena da, beraz. Estela Comellasek frantsesera eramandako testua da nik ezagutu nuena. Halere, Eric Gonzales literatura okzitaniar garaikidean idazle joria bezain ezaguna dela esan beharra dago. Haren nobela horretan, berriz, nekez ezagutu daiteke euskal gazte borrokalariei buruz topiko gehiagorik. Protagonistak, Okzitaniako Tolosan ikasle, Jean Boudouren La Sainte Estelle du Centenaire eleberriaren sintaxiaz ikertzen ari zela, Gasteizko Falkultatera joatea deliberatu du; hantxe ezagutuko du Arantxa, eleberrriaren protagonista eta, jakina, Jarrai erakundean dabiltzan lagun guztiak. Amodio istorioa sortuko da bien artean, baina horri baino gehiago egoera politikoaren deskripzioari ekin nahi izan dio egileak. Hizkuntza naturalez, irakurterraza egin den moduan idatzirik, ohiko Erasmus motako ikasleek pairatu ohi dutenaren berri ematen digu. Horrela, noski, Jarrai, Herri Batasuna nahiz ETAren arteko loturak begi bistan geratzen direlarik, aipatu gainerakoen antzera egun legez debekatuta eta itxirik dagoen bertako herriko tabernan zein kalean kokatzen digu kontakizuna. Honi Pigmalion efektua deitzen zaio Gizarte Psikologian, hau da, burutazio baten irudikapenari bizitza eman ahal izana, hain zuzen. Poliziak eta gaizkileak protagonistatzat hartzen zituen eleberrigintzaz ikerketa egin zuenean, Michel Foucaultek zioen nobela haiek gizarte kontrolaren premia areagotzeko diskurtso estetikoak zirela. Horrela, nolabait, gaizkilearen irudia sortzeko, gizarteratzeko eta, azkenean, gorpuzteko ekintza literario baliagarriak izan zirela zioskun. Eric Gonzalesen Baionan kaleraturiko Arantxa-k ere funtzio berbera izan du, nahi ala ez. Esatea latza bada ere (areago hau idaztea...), geroko 18/98 sumarioaren susmopean epaitu zituzten gazteen aurkako akusazioei sinesgarritasuna eman zien mota honetako literaturak. Horiek dira literatura txarraren alboko kalteak. Gonzales bere nobela idazten ari zen une berean argitaratu zuen Koldo Izagirrek bere Mendekuak (Susa, 1987) non, aurkezpenean, honela zioen: “Ez dut uste literaturan dena onargarria denik. Autoreok ere errudunak izan gaitezke (eta ez gaizki idazteagatik bakarrik), kondenagarriak juzka gaitzakete. Idaztea ez da inuzentea”. Bego.

Horixe, neronek ere “ez dut uste literaturan dena onargarria denik” berresango dut. Beraz, “Ez dut uste literaturan dena onargarria denik”.

Barthesi esker badakigu idazle baten lana harena izateari utzi egiten diola argitaratzean eta irakurleen eskuetara pasatzean, baina egia da idazle bat, berez, bere lana dela funtsean, eta, beraz, lan hori erakutsi eta defendatu egin behar duela. Idatzitakoaren erantzulea da.

Hori guztia egin nahi izan dut nik honaino, idazlan honetatik alde egin baino lehenago, nire orain arteko idazlan herrenak errenkan jarri eta haien alde egin, beren barne muinak azaldu eta, azkenik, era duinean agerrarazi besterik ez dut egin nahi izan idatzitako honekin.

Nire aita zenak, erretreta hartu ondoren, bere gelan ezkutatzen zuen Memorias de un pensonista idazten ari bide baitzen. Ez zuen inoiz inon argitaratu.

Nire gogoetak, berriz, argitaratzeko idazten ditut. Txillardegik bezala, ez dut Amiel egunerokoen idazle zenaren bidea maite, Sartre eta Sastrerenak baizik.

Idazleak ere bere egilea behar baitu. Luigi Pirandellok egin zuen bezala, idazlea pertsonaia bihurtu, objektibazio prozesuan sartu hori buruz idatzi ahal izateko zeren eta, ekinbide horretan agertu ohi da haren idazlanen atzean oharkabean pasa dena (testuak nahiz testuinguruak) baita direnak eta ez direnak argitara azaldu.

Azkenik eta gero ez dut nire burua “Flauberten sindromeaz” jota geratzea nahi eta, ondorioz, etengabeko zuzenketa prozesu amaigabean galtzea nahi.

Horrenbestez, testu eta epilogo honen amaieran berriro diot, hau ez da bukaera, Qui Congean, edo Txi Kungean edota QiGongean... teknikan bezala (batek daki nola idatzi behar den)...indarrak lortu nahi ditut bide honetan segitu ahal izateko. Ezjakintasunak bultzatzen gaitu ezagutzera, eta mundua ezagutu nahi izateak idaztera.

Beraz, idazki honetan erabilitako energia guztia saiatuko naiz biltzen nire baitan. Hatsa, izaera eta izpirituak elkarturik, hurrengoaren esperoan.

L. Pirandellok idatzi zuenez:

“gure egia esanda / betidanik jaiotakoak /betikoak gu izanda / hemen gaude.”