HITZAURREA

2019ko Loraldiaren itxiera ekitaldia iragarria zen. Guggenheimeko auditorioan lotu ginen literatura maite dugun lagun talde handia. Jesarlekuak ezpondan, bost mikrofonori begira, poesiaren, bertsoaren eta soinuen zain. Bost emakume jalgi, publikoa adi, argiak amatatu, eta Itxaro Bordaren ahotsak euri bizi batek legez melatu gintuen.

Aterkirik gabe, mikrofonoa hartuta, ahots hura urte luzez aurrean genituen kolapso- seinaleen agiria irakurtzen hasi zen. Gogoratu zizkigun, itxuratu zizkigun; ezinezkoa zen ez ezagutzea. Hurrengo urtean, seinale horiek guztiek banpez lehertuko zuten gure abaroa. Mendebaldeko hiritar gajook, gure e-hodeian lebitatzen, goxo; urrutiko hondamendiak hamalau —eta guri bost—, baina bertara heldu, eta hau: “Apocalypse Now”.

Bordaren boz sakonak irudi sendoak eta bortitzak jaurti, hedatu zituen; eta guk, haiekin batera, tarte apokaliptiko bat ibili genuen, ahoa bete buztin.

Orain badakigu, ondo jakin ere, igande hartan entzun eta bizi izan genuen ustezko fikzio distopikoa, urtebete beranduago, errealitate bihurtu zaigula. Ez, Itxaro Borda ez da igarle motela, totela edo erdi itsua; bai, ordea, totala, zehatza eta zuzena.

Odolez eta min handiz eraikitako zibilizazio psikotiko honek, lurraz eta buztinaz ahaztua denak, gezurrezko segurtasunaren eta ordenaren diskurtsoekin engainatzen gaitu. Azal ilunekoak bazterrera kondenatuta, gure bistatik at. Ikusi ezin ditugun birusek teknologia-aurrerapenak edo inteligentzia artifizialak kolapsa ditzakete. Ate guztiak itxi ditzakete, gu barruan konfinatuta. Orain badakigu, bizi dugu.

Alabaina, Bordaren ahots apokaliptikoak erantzunak ekarri, eta bide zahar-berriak ireki zizkigun: buztinera itzultzea, buztinaren argi-loa berreskuratzea, ikasgai ahaztuak gogoratzea eta munduari berriro neurria hartzea. Geuk hondatu dugun planeta bezain zaurgarriak gara, osagai berdinez sortuak. Zibilizazio honetako dorre, horma eta pantaila altuegiek itzal hertsiak luzatzen dituzte, seduzitzen gaituzte, inguratzen gaituzte. Eta ahaztu egiten dugu gizakiok garen buztina. Ahaztearen ordaina gogoratu zigun Itxaro Bordak, itxaropenez.

Aterako gara. Hala uste du egileak. Aterako gara, goiz hartan atera ginen bezala; eraginda, baina sinapsi berriak abian. Begien aurrean duzun material hau antidoto bat da. Kolapsologoek zein pandemiologoek oraindik aurkitu ez duten txertoa. Behar hainbat dosi hartu, beldurrik gabe.

Skolastika Taldea

I.

Apokalipsia iragarria zen. Egunkari eta telebistetan, kolapsologoak agertzen hasi ziren. Jakintsu aireak zituzten. Jakintsu ero muturrak. Munduaren azkenaz desafiatzen gintuzten, ahoak eman ahala, zotinka, irri maltzur bat ezpainetan, iragarleak, gainerako herritarrek pairatuko zutenetik salbatuko balira bezala.

Mihi puntan zerabilten. Horma gaindi ezina. Horma erraldoia. Guztiak lehertuko gintuen horma. Kopetak apalik, hormaren kontra tematzen omen ginen, borrokatzen, hormaren abegi ezinbestekoa indartzeko. Hormak ez zuen erori behar. Zer bilakatuko ginen hormarik gabe? Gutako bakoitza, horma bat zen, apokalipsiaren kontra, urguiluz eta kemenez eraikia…

Inork ez zituen berri txar hedatzaileak aintzakotzat hartzen. Bazen halako beratasun espektakulu bat. Betikotasunaren sindromeak jo zituen ehunka belaunaldi, jende, aberats ala pobre, txiki ala handi, gizon ala emazte. Nola errautsiko zen, milaka urteetan, hain azkarra eta distiratsua izan zen zibilizazio hori? Gure zibilizazioa? Nola irudikatu, harrizko, beirazko eta berunezko dorreen oinarriak, funtsean, buztinezkoak baino ez zirela?

Abereek zuten, soilik, etorriko zen ezin-egona usnatzen, uhuriez, zaunkaz, harramantzaz, marrakaz, auhen elkorrez. Herioa nabari zen haizearen norabidean, elurraren absentzian, euriaren gorritasun geldoan. Sumendiak iratzartzen hasi ziren, banaka, plaka tektonikoak higitzen, uhin handiak oldartzen, tsunamiak izuz eta desafioz esnatzen, pandemiak hedatzen, zabortegiak lerratzen, natura bera, bere gerruntzean txikiegi sentitzen bailitzan.

Uhartea, eta inguruan, zabor itsaso bat. Plastikoaren kosmografia adoratua. Fede berekoen arteko lotura kimikoa, elkartasunaren gailurra. Lurra, halaber, lurra, eman zezakeena baino gehiago ekoiztu zezan. Azkenean agortzeraino. Azkenean lehortzeraino. Azkenean buztinaren emankortasuna ukatzeraino.

Iragarle totela nintzen. Bazka artifizialen erosotasunetik urrundua, aspaldian. Batzuetan, negarra begian jarraitzen nuen ingurumenaren amiltzea, eta besteetan, irri zakarrak inarrosten ninduen, emariaren aurkako edozein pataska debalde zelako...

II.

Pastelaz mintzo ziren. Neurri berekoa, itxuraz, beti eta betidanik. Ordea, bixkotxa erreegia jango zutenen kopurua gero eta handiagoa zen. Sukaldari zekenak imajinaziorik ez zeukan. Robin Wooden sindromeak ez zuen balio: ausarki zutenei hartzea, gabetuei emateko… gabetuetara deus ez baitzen iristen. Edo purrustak. Edo zor zitzaienaren itzal fantasmatua. Partekatzea, urriki maltzurraren arabera obratuz. Xederak itxiz.

Mehatxu baten antzeko zerbait bazebilen airean. Anartean, zirkuetako musika airosak entzuten genituen, jarraiko informazio kateetako pantailetan hamar lerrotan pasatzen ziren notiziak leitzen, ezker, eskuin, gain, behere, erdi… berri soberakinetan itotzen gintuzten, zirt-zart katodiko horretan, sinapsiak deskonektatzera behartuz. Clown tristeak, txiste matxistetan higatzen ziren, eta gobernariek ez zekiten gehiago, diru publikoa zurrupatzeaz aparte, zergatik zeuden boterean.

Munduaren azalean bizitzeko eskubiderik ez zuen arrotzaren nortasuna finkatu zen. Munduaren. Mundu baten. Mundu ororen. Larru beltzak. Zaurituak. Burdinazko harresiak ahur hutsez gainditzean, urratuak. Erretentzio zentroetan gatibatzen zituzten, mugetatik hurbil. Kontrolak, gauez, departamenduko autobusetan. 816 jargia ilun, zortzietatik aitzina. Haur hotzak, kopetak makurtuz otoitzean, jainkoen laguntza erregutuz, frontera pasatzeko unean. Inch Allah. Hala biz. Bamakotik Tangerrera. Gineatik guregana.

– Zure amak badaki bidean zaudela?

– Bai, bistan dena, Parisera noa. Osaba bat badut bertan. Igurikatzen nau.

– Zer egingo duzu han?

– Ikasiko dut, arkitektoa izan nahiko nuke eta dirua bidali etxera, sei haurride ditut herrian. Uste duzu Baiona eta Paris arteko autobusetan kontrolik ba dela?

– Bai, denetan badira kontrolak, baina zu pasatuko zara.

Munduaren. Mundu baten. Mundu ororen. Hamazazpi urteko gazte hutsa, hori bai mehatxua. Haurra papoan zeukan arrebarekin zetorren, Malaga eta Bilbon gaindi. Mundua. Mundua mugitzen ari zen, mudatzen, mututzen.

III.

Erran gabe doa, mentalki prest geundela. Aspaldidanik. Filmak, liburuak, ikerketak, astekariak eskura genituen etorkizuna irudikatzeko. Indartsua ikusten genuen. Teknikoa. Gaurko betikotasunaren ildokoa. Energia termodinamikoaren eta numerikoaren hegalak gerizatuko gintuen, bukaerarik ez zatekeen, nahiz eta irratietako lokutoreak bukaera aire sentitzen ziren, akituak, zahartuak, tai gabeko berritasunen harian zaharkituak.

Leihotik, anartean, euri azidoak. Ttantta gorrituen testamentuak irakurtzen genbiltzan. Ez genekien gorritasuna, odolaren ala lokatzaren kolorea zen. Etxetik ateratzean, larruko poroak oro emokatzen zitzaizkigun, buztinez, ondarez, oin zolak minberatzen zituzten harri pikorrez. Ur gorria edaten zuten emazteek, haurdun zirela, eta umeak besorik gabe sortzen zitzaizkien. Edo sei behatzekin. Edo sexu erdi batekin. Edo belarri bakarrarekin. Edo…

Eta haizeak, zakar, azkar, zabar buhatzen zuen. Biribilka. Tornadoak denetan. Ufako bakoitzaren arteko isiltasunean zetzan behialako larderia, zurian beltz, beltzean zuri, niri eta guri eragiten zion, urakanak eramanak zu eta ni bolera zakarretan, azkarretan, zabarretan. Egoitzak eramaten zituzten, lantokiak, biribilguneak, hipermerkatuak, eskolak eta eliza ezberdinak. Birindika. Han hara. Nora lora ez. Begiak zerratzen genituen, sarraskiaren hedapena ez haztatzeko, minik ez sentitzeko.

Itsasoaren marrumak entzutean, beldurra pizten zitzaigun erraietan. Gure arrain nostalgia uhertu zitzaigun. Jatorrian, arrainak baizik ez ginen, noizbait eta nolabait elkar aurkitu zuten zelula anfibio soilak, zakatz ahul eta buztan zilarrekin. Ibai zoletako buztinetan gordetzea maite genuen, eta udaberrian, barrakietan gora lehiatzen ginen, biharraz erditzeko. Dunetako espezia-belarretan bilatzen genituen gerizak eta unbeliferoak eskuz harrapatzen, ez erortzeko, ez erortzeko, ez erortzeko.

Eroriko ginen alta. Bagenekien. Espero genuen, lerroan eta ongi antolatuak erortzea, ahalik kalte gutxien eraginez, jasanez, pairatuz. Bizitza-higienearen praktikarako baliabideak ikasteko prest geunden, uhin beltzen menpe. Bulimia morbidozko egunak bihikatzen ziren, molekula anitzak eta gorotza berdeak irensten, ahoak bete buztin, sabelak huts etorkizun.

Iragarle motela nintzen. Erdi itsua, gainera.

IV.

Bizi-irauteko kit-a geneukan sakelan. Bistan dena, barne zartatze orokorra ez zen aitzinetik pentsatu bezala gertatu. Ez horixe. Sartaldeko jendartea urratu zen, kotoizko mihise baten moduan, hariak hautsi ziren, iruna andeatu zen denborarekin, suntsiketak ez zuen bakerik eman, koloreak eta materiak desagertu arte. Gitarra eta oud batek sortu melodia ozendu zen hondamendiaren gainetik, Japoniako gerezi ondoak loratu ziren eta zalantzak, guztia galdu zutenen urratsak ernaltzen zituen!

Ez genuen deus konprenitzen. Naturaren bortitza kontrastatzen eta balakatzen saiatzen ziren muturreko diskurtsoak. Debaldetan. Hiritarrak, sintesizko irudiz eta solasez beteak zeuzkan burumuinak. Barne zartatzearen itxurak erakusten eta komentatzen zizkion murruko pantailaren abagune gozo eta sukratuaren maldatik ez zen mugitzen ahal. Katastrofea hor zen, inor ez zen buztinezko etorkizunaren hurbiltzearekin, eskapatzeko gai izango. Aire olde saturatuak hauts-hodei beilegiak bultzatzen zituen . Sukalde minetaraino.

Hatsa, garbi hartzeko eskubidearen aldeko manifestaldiak antolatu ziren, uhinek itsas ertzeko hiriak itotzen zituzten bitartean. Gehiengoak, ehun urteko ekin-moduaren jarraipenaren premia aldarrikatzen zuen, gasolio merkea, ikatza halaber, negu betean berogailuen eta udaran hozkailuen eromena, elektrikaren ezinbestekoa. Baina akabatu zen guztia, energia, aberatsenentzat zegoen eta diru-gabeak biluz zihoazen, trinkili-trankala, elkarren artean aiher eta gorrotozko hitzak ahoan.

Inork ez zuen bere herriaren legeei eta aburuei obeditzen. Moralaren pragmatismoaren larrua urratu zen. Denak, beti, denen aurka. Denak, beti, nire alde. Etsaia, zu zara. Nire baratza ez da zurea. Labana atera dut. Urdaila zirikatuko dizut. Garuna saltsan erreko dut. Agurrik eta eskerrik gabe. Zure kalipuaren premia daukat, zurrupatuko zaitut, baliorik ez duzu, biribil gune honetan, ni naiz ni, suntsipenaren erdian balio duen bakarra.

Bide hegian nengoen. Gordetzeko ezer gabe. Begia zulatu zidan maite ez ninduen auzoak. Iragarle totela nintzen eta lekuko aldekoia. Apokalipsia urtzen zihoan, bekaizkeria distiratsuaren ganga magmatikoan.

V.

Bakoitza bere aldetik ari zitzaion izuaren oihalari tiraka. Ez genuen tokirik. Otsoak iratzartu ziren jendeen bihotzetan, eta ikusten genituen, malkarretan gora, ihesean: goseak akuilatzen zituen. Gintuen. Ninduen. Jendartea zurkaizten zuten tresnak oro desagertzen zihoazen, kontzeptu filosofikoak, jakitate sareak, informazio autobideak… ezer ez zegoen, ezer ez zegoen, nora gindoazen? Norekin? Nola?

Hormaren maldan aurkitu ginen. Lagun maskaratuak, anonimoak, Jondoni Joanek Patmoseko harpe hotzean, bi mila urte atzera, beltzatu zuen esku-izkribua erakusten zigun, kopeta apalik, eta horrela, uztai gordinetik libratzeko bidea ireki nahian! Ez, sei ehun eta hirurogei eta sei deabruak ez ziren esnatu, baina suzko zaldunak ezpondetan errotzean, jatorrizko aingeru zurbilek beldurraren gelako ateak banpez itxi zituzten: Apokalipsia gutariko bederaren baitan ohatzen zen, gure biriketan, gure gogoetan, gure zelulen arteko zirrikituetan.

Amets gaiztoaren gibelean zer zegoen asmatzen saiatzen ziren, urrezko dorretan gerizaturiko buruzagi hamikatuak. Dudaren ezpatak ez zituen hunkitzen. Hormaren beherean, jendailak, gorputz saltsa burbuilatsu batean ihalozka mirets zitzaketen, eta hor, etorkizuneko buztinaren edukia sumatuko zuten, ber sortzearen materia prima. Ariketa matematikoak eta kalaka zurrunak silogismo antzuetan bukatzen ziren, oihu, negar eta auhen.

Kanoi haragia. Menderakuntzaren oinarria. Baztertze sistematikoa. Egitura baten ahultasun sinets-ezina. Herritarrak, harrak bezala lurrean herrestaz. Sabel hantuak. Esku zirrimarratuak. Behartuak, denak, zopa kimikoak irenstera, buztin mokor pozoituak, salda mikatzak, pentsamendu likitsak botatzeko gero, bi eztul elkor eta lau zotin ozen. Nitasun lodituaren likido irakinek, galderak malgutzen zituzten, ezezko borobil batean.

Zauriaren zolan mamuak. Ego sum. Hego susmoak. Iraupen baldintzatua, ekai molde-gaitzaren zurrunbiloan. Hitz trakestuak. Diskurtsoak ere fake. Horma lehertu zen, berehala, urrikirik gabe, eraiki zutenak azpian zirtzikatuz. Hertze marmitakoa, zilbor eta garun metak, aluak hamalau zatitan banatuak, desioak eta lehiak kobrezko tupinetan egosten.

Gaua, etsipenetik zetorren, ni bezain totel.

VI.

Laino beltzak. Euri urdinak. Haragi ustelduak, globoaren beste aldetik ekarriak. Lur azalean, hotz izugarria txertatzen zuen vortex polarrak. Teknikak gerizatuko gintuen. Hori zen logaritmoen usterik zabalduena. Garestiena. Zuhurtziaren neurria galdu genuen, maitasunarena halaber. Lokatzezko aditzak ezpainetan, berunezko gogoetak buru-muinean, burdinazko egikerak bata bestearen aurka: ez genuen deus aldatuko, ez zegoen eskubiderik, eredua betikoa zen, betikoa, negoziaezina. Deboilaren urakanak eraman gintuen.

Jendarte hiperkonplexuetan bilbatzen ginela zioten. Primitiboak suntsituz geroztik, ideia hori absolutua zen gure baitan. Denbora eta lekua, utopia berdinaren bi ezpalak omen ziren. Automatak bezala aitzinatzeko programatzen gintuzten, zokoratzen, apalesten, inteligentzia artifiziala, izaki arruntaren pentsamendu maila baino eraginkorragoa zela sinetsaraziz. Puntuak irabaztea zaila zitzaigun. Nehork ez gintuen lagunduko. Alabaina.

Buztina, sortaldeko mundu laurdeneko jendartea bezain konplexuak zen: silikatozko etorkizuna elastikotasun handikoa iruditzen zitzaigun, leuna, beroa, aldi berean molda erraza eta gogorra. Planifikatzaileek lurralde osoak betonatzen zituzten, buztinarekiko mesfidantza estaltzeko, zemai bermatzen zelako hortxe, hantxe, hementxe. Berdea zekusaten, eta sutan jartzen ziren, ibai ertza, edo, mendi mazela lainoa, eraiki, neurtu, ustiatu, kutsatu, zikindu, beltzatu beharrean: buztinaren musika naturala isilarazten zuten arraiki. Damurik gabe. Damurik gabe. Start up nazioak desiratzen zituzten, robotez mukuru, ordenak argi eta zelda-kaiolak garbi.

Metodo zurrunak salgai ziren. Sekreturik ez zen. Berinazko murruek gardentasuna ziurtatzen zuten. Hormaren oinetan, aurpegi izutuak deika agertzen zitzaizkigun. Bakoitzak bere salbamena zeukan helburu. Izerdi tantak. Esperma xortak. Odol bitsak. Malko birlak. Likidoak. Makina erraldoiaren azken perfusioak. Fede lakarren hondar epifaniak.

Azkenaren hasiera. Hasieraren azkena. Zazpi episodiotan.

Iragarle totela nintzen eta ihes egin nuen.

VII.

Dante eta Descartes bezala, oihanen minetan galduak genbiltzan, elkarri kolpeka, elkar kuzka eta iraintzeaz beste, nora jo ez jakin, zer egin ezin asma. Metafora ezaguna zen. Zuhaitzen artean gordetzen ginen. Gure itzalak, arbola gorakoien itzaletan dilindatzen ziren. Ez genuen urrunerako so ahalmenik. Iluneko bistarik gabe, argitasun urreak begi ñiñiaren atzeko kristalinoak zarpailtzen zizkigun, eta kasik itsu-mandoka aitzinatzen ginen. Zain optikoak gogortu zitzaizkigun eta besoak laburtu. Ez ginen ezer.

Liburu horitua zabaltzen genuen, oihan trinkoaren mapa geografikoa aurkitzeko. Cassinirenean adibidez, lur muturrak eta itsasoak nahas agertzen ziren, zehaztasun eskasez. Paperean, norabideak ezabatu eta eleak elkor hegalda zihoazen, oihan-bazterretan begiak zimurtuz, bizidun makurtuak galdezka akitzen zirela. Auhen luze eta dorpeak hartu zuen leherketaren aurreko haserre uhin gotorra: orduan, denek bazuten zer erran, zer sala, eta botererako bidean, politikari gehienek kolera hori baliatzen, erabiltzen eta manipulatzen zuten. Hormaren hurbila ezkutatuz. Bost axola, zioten, ni, ni, ni, nik neuk, nik neuk… ni, ni, ni, nini.

Buztinez emokatu xendretatik abiatu ginen. Harri zaharren higamenetik isuri errauts sedimentuz moldatu lurra lokatz egiten zen, den-mendreneko euri uharraren azpian. Zapata zolak astuntzen zituen, ibiltzea nekatuz. Ez ginen ohituak. Mendeak eta mendeak eraman genituen lohia eta buztina, herioa bezala, zikinak zirela errepikatzen. Ahantzia genuen, bizitzaren buruan, guhaur buztin bolak baizik ez ginela. Haize hotzek eta enbata idorrek errausten gintuzten, porroskaz porroska desegiten eta hala beharrak, asturuz, ezinezko tokietan uzten. Funtsean, ahulak ginen, gure hiltzaile armadura eta garaile sozial maskaren gibelean.

Oraino eta oraino. Oraino eta oraino. Memoriak, inta latz heze irekitzen zitzaizkigun. Arbolak izu iturri ziren, abar biluziak neguan, birika lehor antzera hedatzen zirela, Cassiniren maparen moduan zeru goibelen eremuak hornituz, bideak ziren, xendrak ziren, errepide sarraskituak.

Urmaelaren hegian, nola mintza ikasten ari ginen.

Osagaia, aditza, subjektua.

VIII.

Kaolinita eskuetan. Zuhaitz handien maldan. Aitzina. Haize indartsuak biribilka. Hara. Hona. Hodeiak zeru mugan. Ez dakusagu ezer. Ondoan dugu ezezaguna. Euri uherra dator. Lohituak dira begitarteko buztinezko maskarak. Mateletako marra zurbilak ere. Den-dena dugu berriz ikasteko. Soa, mintzoa, ibilera. Hats hartzea. Goroldioz estali zoletan bermatzen ginen, oreka amets. Erori ginen. Zartatu ginen. Baina iratzartu ginen. Nehork ez zekien zer egin, eta bakoitzak berea zulatu behar zuen, sinesten zuenaren arabera.

Jendarte termodinamikoari uko egitera behartuak izan gara eta orain, energia elektriko eta karboniferorik gabe, oihanaren erdian, mamuen eta piztien beldurrez gabiltza. Ziurtasunik ez dago. Zazpi metro karratutan segur geunden, azkar eta guztiaren jabe. Baina orain, alderantziz: euriak, haizeak, buztinaren presentziak, gugan, zalantza pizten dute. Ohartzen gara, analfabetoak garela egunerokoan, eta memoria zirtzikatuak ditugula. Zer egin? Nola egin? Norekin ekin?

Buztinaren argi-loa berreskuratuko dukegu. Betazalak apalduko dira eta irudi zoharrak miretsiko ditugu, pixeletatik urrun, kolore naturalez. Etsiko gara, baina eskuetan lur mokor hezeak hartuko ditugunean, harreman mineralaren lizunak gure errai bakartuak ikara araziko ditu. Egin bedi zure nahia marmaratuko dugu, ahapez, eta sei aldeetako isiltasunak gatibatuko gaitu. Eguzkia agertuko da. Aire hotzak, gorputzak tinkatuko ditu. Aterako gara. Aterako gara. Eta aurkituko zaitut, gabetua, zafratua, arranguratua.

Gure barne-ahultasunaren kontzientziak errotik aldatuko du munduaz dugun ikuskera. Metileneko urdinarekin sailkatuko ditugu balizko etorkizuneko materia eta ekai lehenak. Artiko aldeko zeru koloreak hedatuko dira Atalanten zirkuluetan. Negar eginen dugu, solas, kanta eta gutxiagorekin irauteko prestatuko gara, oinarrizko hitzak ahoskatu eta munduaren neurrian oinatza pausatuz.

Etorkizuna buztinarekin moldatuko dugu,

Buztinaren balore sendagarriak gogoan.

Itxaro Borda

2019ko Loraldian sortua, Bilbon

Zuzeneko emanaldietan Itxaro Mursegorekin eta Ibon RGrekin aritu da


http://www.booktegi.eus/

Elur-antzara

Paul Gallico

–––

Bigarren Mundu Gerran, Britainia Handia eta Frantzia Nazien Alemaniaren aurka borrokatu ziren.

1940ko ekainean, Alemaniako armadak hondartza batean inguratuta izan zituen britainiarrak eta frantziarrak; zehazki, ipar-ekialdeko Frantzian, Dunkirken. Gernikarako asmatutako bonbardaketa teknikak erabili zituzten, ahalik eta britainiar eta frantziar gehien hiltzeko.

Britainiarrek ez zuten gerraontzi nahikorik soldaduak etxera eramateko eta, horregatik, 700 bat itsasontzi txiki joan ziren haien bila, Ingalaterratik. 300.000 gizon baino gehiago salbatu zituzten Dunkirketik.

Gure istorioa Ingalaterrako hego-ekialdean hasten da, Dunkirketik 160 bat kilometrora.

–––

Lokazti Handia Essex konderriko kostaldean dago, Chelmbury herrixkaren eta saxoiek1 sortu zuten Wickaeldroth ostra-arrantzaleen auzoaren artean. Ingalaterrako azken leku basatietako bat da. Lurralde baxua da, oso eremu zabala. Gatzaga handiek, lokatz lautadek eta itsasaldiek sortzen dituzten putzuetaraino heltzen dira hango belarrak, ihiak eta erdi murgildutako zelaiak. Handik gertu, itsaso geldiezina dago.

Itsasaldiek sigi-saga egiten duten errekatxoak sortzen dituzte, eta urez beteta dauden zelaietan zabaltzen dira. Ematen du zelai horiek gora eta behera egiten dutela itsasaldiekin batera eta, aldi berean, lurrak arnasa hartzen duela. Iluna da lurraldea, erabat bakartua. Lokaztietan eta gatzagetan bizi diren hegaztien ahotsek eta oihuek areagotu egiten dute bakardade hori. Antzarak, kaioak, zertzetak, ahate txistulariak, bernagorriak eta kurlintak dira, eta putzuz putzu ibiltzen dira. Animaliak baino ez dira bizi, eta ez da inor ikusten, noiz edo noiz agertzen diren ehiztariak eta ostra-arrantzale batzuk izan ezik. Saxoiek han harrapatzen zituzten ostrak normandiarrak Hastingsera2 iritsi baino lehen.

Hango koloreak grisak, urdinak eta berde apalak dira. Zerua ilun dagoenean, negu luzeetan, hondartzetan eta lokaztietan dauden urek zeruaren kolore hotza eta ospela islatzen dute. Baina, batzuetan, egunsentietan eta iluntzeetan, zerua zein lurra sutan egoten dira, su gorriak eta urre kolorekoak argituta.

Aelder ibai txiki eta bihurriaren ondoan, itsas lubeta zahar bat dago. Sendoa eta leuna da; ez du arrakalarik. Lurrak inbaditzen dituen itsasoaren aurkako gotorlekua da. Ipar Itsasotik bost bat kilometrora dagoen gatzaga batean barrena doa; han biratu, eta iparralderantz jarraitzen du. Gune hartan, lubeta zuloz beteta dago, apurtuta eta birrinduta. Itsasoak, arraildura horietatik sartu, eta suntsitu egin du lubeta. Lurra, lubeta eta han zegoen guztia bere egin du itsasoak.

Itsasbeheretan, itsasargi abandonatu baten harri belztu eta apurtuak ur-azalean agertzen dira, baita buiak bezala apurtzear dauden zuresien puntak ere, han-hemenka. Garai batean, itsasoaren ondoan zegoen itsasargia, eta Essexeko kostaldeko alarma-argietako bat izan zen. Lurra eta itsasoa mugitu egin ziren, denboraren poderioz, eta itsasargia orain ez da erabiltzen.

Azkenaldian, bizileku bihurtu zen berriro. Gizon bakarti bat bizi zen. Gizon makurra zen, baina haren bihotzak izugarri maite zuen basatia eta ehizak harrapatutakoa zen oro. Itxuraz, itsusia zen, baina edertasun handia sortzen zuen. Gure istorioa gizon horri buruzkoa da, baita pixkanaka-pixkanaka hura ezagutu zuen neska bati buruzkoa ere. Neskak ez zuen gizonaren itxura groteskoa bakarrik ikusten, barruan zeukana ere ikusten zion.

Istorioa ezin da modu errazean eta segidan kontatu; iturri askotatik eta pertsona askorengandik bildu da. Pasarte batzuk gertaera bortitzak eta bitxiak ikusi dituzten gizonek kontatzen dituzte. Itsasoak berea den guztia berreskuratu du, eta lekua tapaki zimurtua balitz bezala estaltzen du. Eta hasieratik amaieraraino dena ikusi zuen hegazti handi zuria, hegoen amaieran luma beltzak zituena, bere jatorrizko iparraldeko lur ilun, izoztu eta isiletara itzuli da.

1930eko udaberriaren amaieran, Philip Rhayader Aelder ibai-ahoan zegoen itsasargi abandonatura joan zen bizitzera. Itsasargia eta haren inguruko lokazti eta gatzagetako hektarea ugari erosi zituen.

Han bizi zen, eta han egiten zuen lan, bakar-bakarrik urte osoan. Margolaria zen; hegaztiak eta izadia margotzen zituen, eta, zenbait arrazoi zirela medio, gizartetik urrundu zen. Hilean bitan, Chelmbury herrixkara joaten zen janari bila, eta orduan argi ikus zitekeen zerk eraman zuen bakardadean bizitzera. Hangoek gaizki begiratzen zioten gizonaren gorputz makurrari eta aurpegi ilunari. Konkorduna zen, eta ezkerreko besoa elbarri zeukan, mehea zuen eta eskumutur inguruan okertua, hegazti baten atzaparraren itxuran.

Azkar ohitu ziren gizonaren gorpuzkera bitxira. Txikia, baina indartsua zen. Buru erraldoi, ilun eta bizarduna bizkarreko muinoa baino beheraxeago zuen. Begi distiratsuak eta atzapar itxurako eskuak zituen, eta “margolari bitxi hori, itsasargian bizi dena” esaten zioten.

Sarritan, itxuragabetasunak pertsonenganako gorrotoa sortzen du gizakion barruan. Baina Rhayaderrek ez zuen gorrotatzen; izadi osoa, animaliak eta gizakiak maite zituen, asko maitatu ere. Bihotza errukiz eta ulermenez beteta zeukan. Elbarritasuna menderatu zuen, baina ezin izan zuen gainditu itxuragatik jasaten zuen arbuioa. Berak ematen zuen amultsutasuna bueltan ez jasotzeak behartzen zuen isolamendura; inork ez zion ordainetan halakorik eman. Emakumeak uxatu egiten zituen. Gizonei, ezagutu izan balute, pertsona atsegina irudituko zitzaiekeen. Baina bera ezagutzeko ahalegina egiten ari zirela pentsatze hutsak min ematen zion, eta ahalegin hori egiten zuen oro saihesten zuen.

Lokazti Handira etorri zenean, hogeita zazpi urte zituen. Bidaia asko egindakoa zen ordurako, eta ausart borrokatu zen mundutik urruntzeko erabakia hartu baino lehen. Mundu horretan ezin zuen beste gizonek bezala parte hartu. Upel itxurako bularrean artista baten sentiberatasuna eta emakume baten maitekortasuna giltzapetuta eduki arren, benetako gizona zen.

Txalupa bat, margolanak eta hegaztiak zeuzkan bere bakarlekuan. Txalupa bost metrokoa zen, eta trebetasun handiz gobernatzen zuen. Bakarrik, besteen begietatik urrun, ondo moldatzen zen esku okertuarekin. Sarritan, hagin sendoak ere erabiltzen zituen haizete indartsuetan belak zabaltzen zirenean.

Itsasadarrak eta itsasaldiek egiten zituzten errekak atzean utzi, eta itsasora joaten zen, egunak eta egunak pasatzera. Hegazti espezie berrien bila joaten zen, haiei argazkiak ateratzeko edo haiek marrazteko. Hegaztiak sarean harrapatzen ere trebe bihurtu zen. Harrapatu ondoren, bere estudiotik gertu zegoen itxiturako bildumara gehitzen zituen. Erreserba baten hasiera bihurtu zen.

Hegaztiei ez zien inoiz tiro egin, eta ehiztariei ez zien ongietorririk egiten. Basatia zen guztiaren laguna zen, eta, horren truke, haien adiskidetasuna jasotzen zuen.

Urrian, Islandiatik eta Spitsbergenetik itxiturara hegan etortzen ziren antzarak izaten zituen, etxekotuta. Zerua iluntzen zuten multzotan iristen ziren, eta, inguruan, burrunba entzuten zen gainetik azkar pasatzen zirenean. Bular zuriko branta musuzuriak ziren: gorputza marroia, oin arrosak, lepo ilunak, aurpegi komikoak, aurrealde zuri nahasiak eta marra beltzez betetako bularrak zituzten. Espezie ugaritako ahate basatiak ziren: ahate txistulariak, basahateak, ahate buztanluzeak, zertzetak eta ahate mokozabalak.

Rhayaderrek azken lumak lotzen zizkien batzuei, geldirik gera zitezen. Huraxe zen neguaren hasieran etortzen ziren hegazti basatiei janaria eta babesa han zeudela jakinarazteko seinalea eta ikurra.

Ehunka eta ehunka etortzen ziren, eta berarekin gelditzen ziren eguraldia epeldu arte, urritik udaberriaren hasierara arte. Orduan, iparraldera migratzen zuten berriro, izotz-lerrotik hegoaldera zeuden ugaltze-eremuetara.

Rhayader zoriontsu zen ekaitzetan, hotz handia egiten zuenetan, janari eskasia zegoenetan edo ehiztarien armek garrasi egiten zutenetan hegaztiak seguru zeudela jakinda. Pozten zuen, halaber, ezagutzen zutela eta berarekin fidatzen zirela ikusteak. Izaki basati eta eder haiek guztiek bere besoetan eta bihotzean hartzen zuten babes.

Iparraldeko deiari erantzuten zioten udaberrian, baina udazkenean itzultzen ziren, eta, orduan, garrasi eta karranka egiten zuten udazkeneko zeruan. Itsasargi zaharraren gainean, biraka hegan egiten zuten, eta, gero, lurreratu egiten ziren, berriro gizonaren gonbidatuak izateko. Rhayaderrek aurreko urteetatik gogoratzen eta ezagutzen zituen hegaztiak.

Eta horrek guztiak poztu egiten zuen, bazekielako, nolabait, haien barruan zeudela bera eta bere babeslekua. Hegaztiek ere bazekiten hori. Zerua iluntzen zenean eta ipar haizeak jotzen zuenean, bazekiten harengana itzuliko zirela.

Gainerakoan, bihotza eta arima margolanetan isurtzen zituen, lurraldea eta lurraldeko izakiak margotzen zituenean. Gaur egun, haren margolan oso gutxi geratzen dira. Kontu handiz gordetzen zituen; itsasargian eta haren goiko biltegietan metatzen zituen. Ez zen konforme geratzen margolanekin; amore ematen ez zuen artista zen.

Baina merkatura iritsi diren gutxiak maisu-lanak dira; lokaztietan islatzen diren kolorez eta distiraz beteta daude. Hegaldiaren sentsazioa adierazten dute, eta ihiak mugitzen dituen goizeko haizetan hegaka ikusten dira hegaztiak. Bakardadea eta gatzez betetako hotzaren usaina margotzen zituen, lokaztien betierekotasuna eta adingabetasuna, izaki bizidun basatiak, egunsentiko hegaldiak... Beldurrak margotzen zituen aireratzen eta baita hegodun itzalak ere, gauetan ilargiarengandik ihesi.

Azaroko arratsalde batean, Rhayader Lokazti Handira etorri eta hiru urtera, neska bat itsasargira hurbildu zen itsas hesitik. Zama zekarren besoetan.

Asko jota, hamabi urte izango zituen. Liraina eta lotsatia zen. Zikin eta txori bat bezain urduri zegoen. Baina, zikintasun haren azpian, ederra zen, lokazti-lamia bat bezain ederra eta misteriotsua. Saxoi petoa zen, gorputz sendokoa eta ilehoria; gorputza oraindik ez zuen buruarekin proportzioan; begiak sakonak eta urdin ilunak zituen.

Ikusi nahi zuen gizon itsusiaren beldur zen neska. Hainbat istorio kontatzen zituzten hari buruz: hango ehiztariek gorrotatu egiten zuten, beren zaletasuna eragozten zuelako.

Baina besoetan zeramanaren premia beldurra baino handiagoa zen. Neskak bazekien, zingiretan jakin bide zuen, itsasargian bizi zen munstroak magia egin zezakeela zaurituta zegoen oro sendatzeko.

Ez zuen Rhayader lehenago inoiz ikusi. Ia ihes egin zuen estudioaren atean agertu zen gorpuzkera iluna ikustean. Gizona neskaren urratsak entzutean agertu zen; buru ilun eta bizarduna zuen, konkor beldurgarria eta atzapar itxurako esku okertua.

Neska gizonari so geratu zen, lokazti-txori bat bezala, hegan ihes egiteko prest.

Baina gizonak ahots sakon eta atseginez hitz egin zion:

“Zer duzu, neskato?”

Geldirik geratu zen neska, eta, gero, lotsati, hurbildu egin zen. Besoetan zeukana hegazti zuri handi bat zen, eta erabat geldirik zegoen. Hegaztiak odol orbanak zituen lumaje zurian, eta neskak, amantalean.

Neskak gizonaren besoetan jarri zuen hegaztia. “Aurkitu in det, jauna. Zauritua dao. Bizirik al dao?”

“Bai, uste dut baietz. Sartu, neskato, sartu”.

Rhayader barrura sartu zen, hegaztia besoetan. Mahai baten gainean jarri zuen, eta hegaztia ahul-ahul mugitu zen. Neskaren jakin-mina beldurra baino handiagoa zen: gizonari jarraitu zion, eta ikatz suak epelduta zegoen gela batera sartu zen. Hormetan zeuden kolorezko margolan ugariek distira ematen zioten gelari, eta hango usaina ezohikoa baina atsegina zen.

Hegaztiak hegalak harrotu zituen. Ondo zeukan eskuarekin, luma erraldoietako bat zabaldu zuen Rhayaderrek. Lumaren punta beltza ederra zen.

Rhayader, hegaztiari begira liluratuta geratu zen: “Neskato, non aurkitu duzu?”

“Lokaztian, jauna, ehiztariak eoten dian lekuan. Ze ... ze da, jauna?”

“Elur-antzara da, eta Kanadatik etorri da. Baina nola arraio etorri da honaino?”

Ematen zuen elur-antzara izenak ez zuela esanahirik neskarentzat. Neskaren begi sakon eta urdin ilunek distira egiten zuten aurpegi mehe eta zikinean. Arreta handiz zegoen hegaztiari so.

Esan zion: “Sendatuko dezu, jauna?”

“Bai, bai” erantzun zion Rhayaderrek. “Saiatuko gara. Etorri, lagundu egingo didazu”.

Apal batean, baziren guraizeak, bendak eta oholtxoak. Gizona izugarri trebea zen; atzapar okertua erabiltzen zuen gauzei heltzeko.

Gizonak esan zion: “A, tiro egin diote, gaixoa. Hanka apurtuta dauka, baita hegoen amaierako lumak ere, baina ez dago larri. Begira, azken lumak moztuko dizkiogu; horrela, benda jarri ahal izango diogu. Udaberrian, lumak haziko zaizkio berriro, eta hegaldatu ahal izango da. Gorputzari estu lotuko diogu, sendatu baino lehen ez mugitzeko, eta, gero, oholtxoa egingo diogu hankarako”.

Beldurra ahaztuta, umeak liluratuta begiratzen zion gizonari, hegaztia sendatzen ari zen bitartean. Gizonak istorio zoragarri bat kontatu zion oholtxoa hanka apurtuari lotzen zion bitartean.

Hegaztia gaztea zen, ez zuen urtebete baino gehiago. Iparraldeko lurralde batean jaio zen, oso urrutiko lurralde batean. Ingalaterrarena zen lurralde hura eta itsasoa zeharkatu behar izan zuen haiengana iristeko. Hegoalderaino egin zuen hegan, elurrari, izotzari eta hotz latzari ihes egiteko. Ekaitz erraldoi batek harrapatu zuen, zurrunbiloka mugiarazi, eta astindu egin zuen. Ekaitza benetan beldurgarria izan zen, hegaztiaren hegoak baino indartsuagoa, edozein gauza baino indartsuagoa. Egun eta gauetan zehar, ekaitzak ez zion atsedenik eman, eta hari aurre eginez hegan egitea baino ez zuen izan hegaztiak. Azkenean, ekaitzak indarra galdu zuenean, hegaztiaren sen fidagarriak hegoaldera eraman zuen berriro. Lurralde ezezagun batera iritsi zen, eta inoiz ikusi ez zituen hegazti arrotzez inguratuta aurkitu zuen bere burua. Azkenean, sufrimenduek ahituta, lokazti berde eta atsegin batean lurreratu zen atseden hartzeko. Han, ehiztari baten tiroak jo zuen.

“Ongietorri garratza izan du bisita egin digun printzesak”, amaitu zuen Rhayaderrek. “Printzesa Galdua deituko diogu. Eta egun batzuk barru, askoz hobeto sentituko da. Ikusten?”. Patrikatik, zereal ale eskukada bat atera zuen. Elur-antzarak, begi borobil eta marroiak ireki, eta mokadu bat jan zuen.

Umeak, poz-pozik, barre egin zuen eta, bat-batean, non zegoen konturatu, eta beldurtu egin zen. Hitzik esan gabe, buelta eman, eta atetik ihes egin zuen.

“Itxaron, itxaron!”, oihu egin zion Rhayaderrek, eta atarira joan zen. Han, gelditu egin zen; atearen markoan, haren gorputz handi eta iluna ikusten zen. Neska dagoeneko joana zen itsas hesitik, baina, ahotsa entzun zuenean, geldirik geratu zen, eta atzera begiratu zuen.

“Zein da zure izena, ume?”

“Fritha”.

“Zer?”, esan zion Rhayaderrek. “Fritha? Non bizi zara?”

“Arrantzaleekin, Wickaeldrothen”. Auzoaren izena saxoien ahoskera zaharrean esan zuen.

“Itzuliko al zara bihar, edo etzi, Printzesa nola dabilen ikustera?”

Neska gelditu egin zen, eta, Rhayaderri hegazti basatiak etorri zitzaizkion berriro gogora, izuturik hegan atera aurreko istantean.

Baina neskaren ahots ahula entzun zuen: “Bai!”

Eta, orduan, joan egin zen, haizeak haren ile horia astintzen zuela.

Elur-antzara azkar sendatu zen. Negu betean, jadanik, herrenka zebilen itxituran kide zituen antzara mokolaburrekin, ez horrenbeste branta musuzuriekin. Rhayaderrengana hurbiltzen ikasi zuen hark deitzen zionean. Eta umea, Fritha, sarritan joaten zen bisita egitera. Rhayaderrenganako beldurra menderatuta zeukan. Liluratuta zegoen urrutiko lurraldetik etorri zen printzesa zuri bitxiarekin. Lurralde hori arrosa kolorekoa zen3, Rhayaderrek erakutsitako mapan ikusi zuenez. Mapa horretan, hegazti galduaren ibilaldi ekaiztsua irudikatu zuten. Jaioterritik, Kanadatik, Essexeko Lokazti Handira etorri zen.

Ekaineko goiz batean, antzara mokolaburren talde batek ugaltzeko lurren dei indartsuari erantzun zion. Negua itsasargian pasatu ondoren, lodi eta ondo elikatuta zegoen hegazti taldea. Motel aireratu ziren, eta gorantz egin zuten, gero eta handiagoak ziren borobiletan. Haiekin batera joan zen elur-antzara, gorputz zuriak eta azken luma beltzek udaberriko eguzkitan distira egiten zutela. Kasualitatez, Fritha itsasargian zegoen. Bere oihuak Rhayader azkar aterarazi zuen estudiotik.

“Beitu! Beitu! Printzesa! Ba al dijoa?”

Rhayaderrek zerura begiratu zuen, eta desagertzen ari ziren tantoak ikusi zituen. “Ba, bai”, esan zuen, eta, konturatu gabe, neskaren hizkeran mintzatu zen. “Printzesa etxea dijoa. Entzun! Agur esaten ai da”.

Zeru garbitik, antzara mokolaburren garrasia entzun zuten, eta, hori baino ozenago, elur-antzararen nota garbiagoa. Tantoak iparralderantz joan ziren, “v” txiki-txiki bat osatuz; ondoren, “v” hori, txikitu, eta desagertu egin zen.

Elur-antzara joan zenean, Frithak itsasargira bisitan joateari utzi zion. Rhayaderrek bakardadea nolakoa zen ikasi behar izan zuen beste behin ere.

Uda horretan, gogoratzen zuena oinarri, margolan bat egin zuen. Ume lirain eta zikin bat agertzen zen margolanean; ile horia zuen, azaroko haizeak astinduta. Besoetan, zauritutako hegazti zuri bat zeukan.

Urriaren erdialdean, miraria gertatu zen. Rhayader itxituran zegoen, hegaztiei jaten ematen. Ipar-ekialdeko haize grisak jotzen zuen, eta lurrak amore ematen zion igotzen ari zen itsasaldiari. Itsasoaren eta haizearen zaratez gain, nota garbi eta altu bat entzun zuen Rhayaderrek. Iluntzeko zerura jaso zituen begiak, eta tanto txiki-txiki bat ikusi zuen. Gero, ametseko izaki zuri-beltz batek buelta bat eman zuen itsasargiaren inguruan. Azkenean, itxituran lurreratu zen, eta, garrantzitsua izango balitz bezala, gizonari hurbildu zitzaion, handik inoiz alde egin izan ez balu bezala. Elur-antzara zen. Ez zegoen zalantzarik. Rhayader hunkitu egin zen. Non egon ote zen? Kanadan ez; hori ezinezkoa zen. Ziur aski, uda Groenlandian edo Spitsbergen pasatu zuen, antzara mokolaburrekin. Gogoratu egin zen, eta itzuli.

Rhayader hurrena Chelmburyra janari bila joan zenean, mezu bat utzi zion postetxeko langileari; mezuak harrituta utziko zuen. “Esaiozu Frithari, Wickaeldrothen arrantzaleekin bizi denari, Printzesa Galdua itzuli egin dela”, esan zion.

Hiru egun geroago, Fritha, lehen baino altuago, oraindik ere modu baldarrean jantzita, lotsati hurbildu zen itsasargira, elur-antzarari bisita egiteko.

Denbora igaro zen. Lokazti Handian, itsasaldien altuerak, urtaroen iragaite motelak, hegaztien joan-etorriek eta, Rhayaderrentzat, elur-antzararen etorrerek eta irteerek markatzen zuten denbora.

Handik kanpo, mundua bor-bor zegoen, zalapartaka eta burrunbaka: mundua eztanda egitear zegoen, baita dena suntsitzear ere. Baina horrek ez zuen, oraindik, Rhayader kezkatzen, ezta Fritha ere. Erritmo natural eta berezian bizi ziren, eta umea gero eta ausartagoa zen. Elur-antzara itsasargira etortzen zenetan, neska ere etorri egiten zen, bisita egiteko eta, Rhayaderrek lagunduta, hainbat gauza ikasteko.

Elkarrekin joaten ziren txalupa azkarrean; Rhayader oso abila zen hura gobernatzen. Handituz zihoan hegaztien koloniarako hegaztiak harrapatzen zituzten. Gizonari esker, lokaztian hegan egiten zuten hegazti guztien ohiturak ikasi zituen umeak, kaiotik hasi eta ipar-belatzeraino. Batzuetan, Frithak janaria prestatzen zuen Rhayaderrentzat, eta pinturak nahasten ere ikasi zuen.

Baina, elur-antzara udako lurretara itzultzen zenean, umearen eta gizonaren artean langa bat sortzen zela ematen zuen, eta Fritha ez zen itsasargira joaten. Urte batean, hegaztia ez zen itzuli, eta horrek lur jota utzi zuen Rhayader. Gauza guztiak amaitu zitzaizkiola ematen zuen. Etenik gabe margotu zuen neguan, baita hurrengo uda osoan ere, eta ez zuen umea behin ere ikusi. Baina, udazkenean, berriro entzun zuen oihu ezaguna zeruan. Hazi egin zen. Hegazti zuri erraldoiak lur hartu zuen. Etorrera irteera bezain misteriotsua izan zen. Pozez gainezka, Rhayaderrek itsasontzia hartu, Chelmburyra joan, eta postetxeko langileari mezua utzi zion.

Bitxia izan arren, mezua utzi zuenetik, hilabete baino gehiago igaro zen Fritha itsasargian agertu arte. Rhayader, bere harridurarako, gauza batekin konturatu zen: neska jadanik ez zen umea.

Hegaztia, handik joan eta itzuli ez zen urtetik, gero eta goizago bueltatzen zen. Hain zegoen etxekotuta, Rhayaderren atzetik ibiltzen baitzen; estudioan ere egoten zen hura lanean ari zen bitartean.

1940ko udaberrian, hegaztiek garaia baino lehen migratu zuten Lokazti Handitik. Mundua sutan zegoen. Bonbaketarien burrunbek eta marruek, leherketa danbadatsuek hegaztiak beldurtzen zituzten. Maiatzaren batean, Fritha eta Rhayader itsas hesian zeuden, elkarren ondoan. Azken antzara mokolabur eta branta musuzuri libreak itxituratik ateratzen ikusi zituzten. Neska garaia, liraina, airea bezain librea eta ederra zen. Gizona, aldiz, iluna, groteskoa, bizarduna eta buru handia. Zeruari so zegoen: haren begi ilun distiratsuak antzarek beren hegaldian sortzen zuten formari begira zeuden.

“Beitu, Philip”, esan zion Frithak.

Rhayaderrek haren begiradari jarraitu zion. Elur-antzara airean zen, hego erraldoiak zabalduta, baina baxu zebilen hegan, eta, behin, haiengandik oso gertu pasatu zen. Une hartan, azken luma punta-beltzek laztandu egingo zituztela ematen zuen, eta hegaztiaren igarotze azkarra sentitu zuten. Itsasargiaren inguruan, buelta bat, bi eman zituen. Gero, lurreratu egin zen berriro antzara lotuak zeuden itxituran, eta jaten hasi zen.

“Ez dijoa!”, esan zuen Frithak, ahotsean lilura agertuz. Ematen zuen hegaztiak, gertu pasatu zenean, neska sorgindu egin zuela. “Printzesa geatu ingo da!”

“Bai”, erantzun zion Rhayaderrek; bere ahotsean ere, hunkidura nabaria zen. “Geratu egingo da. Ez da inoiz joango hemendik. Printzesa Galdua orain ez dago galduta. Bere etxea hau da orain, berak erabaki duelako”.

Antzarak eragin zion xarma hautsi egin zen, eta, bat-batean, Fritha konturatu zen beldur zela. Neska beldurtzen zuten gauzak Rhayaderren begietan ikus zitezkeen. Gizonak neskari begiratzen zionean, gizonaren nahiak eta bakardadeak, eta haien artean zeuden esan gabeko gauzek, beldurtzen zuten neska. Sakonak ziren gauza haiek, gero eta sakonagoak.

Rhayaderren azken hitzak behin eta berriz entzuten zituen neskak bere barruan, gizonak berriro esan balizkio bezala: “Bere etxea hau da orain, berak erabaki duelako”. Neskaren sen azkarrak, gizonaren barnean zeuden gauzak sentitu, eta ulertu egin zituen: gizonak, deformatua eta groteskoa sentitzen zelako, esan ezin zizkion gauzak. Normalean, gizonaren ahotsak lasaitu egingo zukeen, baina, orain, haren isiltasunak eta esan ez zizkion gauzek beldurra handitu zioten. Emakume-senak oraindik ulertu ezin zuen zera horretatik ihes egiteko esan zion.

Hauxe esan zion Frithak: “Jun, jun in behar det. Agur. Pozten naiz Printseza geatuko dalako. Orain ez zea hain bakarrik eongo.”

Biratu eta azkar joan zen. Gizonaren “Agur, Fritha” mamu ahul bat bezala iritsi zitzaion belarrietara, lokaztiko belarren soinuak ia itota. Azken begirada emateko biratzera ausartu zenean, urrun zegoen. Rhayader itsas hesiaren gainean zegoen oraindik, tanto ilun bat zeruaren aurrean.

Neska lasaitu egin zen. Beldurra beste zerbaitek ordezkatu zuen: galera sentsazio bitxia zuen. Hain zen sentsazio zorrotza, une batez geldiarazi egin baitzuen. Orduan, motelago, aurrera jarraitu zuen, eta zeruari begira zegoen itsasargitik eta haren azpian zegoen gizonarengandik urrundu zen.

Hiru aste baino gehixeago pasa ondoren, Fritha itsasargira itzuli zen. Maiatza amaitzear zegoen, eta eguna ere bai. Ordurako, iluntze luze eta horia ekialdeko zeruan zegoen zilarrezko ilargiari bide ematen ari zitzaion.

Itsasargirantz zihoala, Rhayaderrek esan bezala, elur-antzara benetan geratu egin ote zen jakin behar zuela esaten zion Frithak bere buruari. Beharbada, azkenean, joan egin zen. Baina, itsas hesian barrena zihoala, hegaztiaren berri jakiteko irrikan zegoen, eta, batzuetan, konturatu gabe, pausoa azkartzen zuen.

Frithak Rhayaderren argiontziko argi horia ikusi zuen nasa txikian, eta han zegoen gizona ere. Txalupa itsasgorak kulunkatzen zuen, eta Rhayader hura betetzen ari zen: urez, janariz eta brandy botilez. Neskaren urratsak entzun zituenean, biratu egin zen, eta neskak zurbil zegoela ikusi zuen. Gizonaren begi ilunak, normalean, atseginak eta lasaiak ziren, baina, orain, zirraraz bete ziren. Egiten ari zen esfortzuarengatik arnasa sakon hartzen ari zela ere konturatu zen neska.

Bat-batean, Fritha, asaldatu, eta elur-antzaraz ahaztu zen. “Philip! Bazuaz?”

Rhayaderrek etena egin zuen agurtzeko. Neskak inoiz ikusi ez zuen zerbait igarri zion aurpegian, distira eta begirada berezia.

“Fritha! Pozten naiz etorri zarelako. Bai, joan egin behar dut. Bidaia laburra izango da. Itzuliko naiz”. Ohikoa zuen ahots atsegina barruan eta isilean gordetzen zituen gauzek zakartu zuten.

Frithak galdetu zion: “Noa jun behar dezu?”

Orduan, hitzak jarioan atera zitzaizkion Rhayaderri. Dunkirkera joan behar zuen. 160 bat kilometroko bidaia izango zen, itsasoan zehar. Lurreko armada britainiar bat hondartzan harrapatuta zegoen, eta alemaniarrak iristear zeuden britainiarrak suntsitzeko. Portua sutan zegoen, eta egoera itxaropenik gabea zen. Rhayaderrek herrixkara janari bila joan zenean entzun zuen albistea. Gobernuaren deiari erantzunez, Chelmburyko gizonak itsasora ateratzen ari ziren. Mugi zitezkeen atoiontzi, arrantza-ontzi eta ontzi guztiak Ipar Itsasoa zeharkatzen ari ziren. Soldaduak hondartzatik salbatu behar zituzten. Hondartzaraino iritsi ezin ziren gerraontzi eta garraio-ontzietara eraman behar zituzten, alemanen tiroetatik ahalik eta gizon gehien salbatzeko.

Frithak, entzun ahala, bihotza hiltzen ari zitzaiola sentitu zuen. Gizona txalupa txikian itsaso handira joango zela esaten ari zen. Bidaia bakoitzean, sei gizon eraman zitzakeen, beharbada zazpi. Bidaia asko egin zitzakeen hondartzaren eta ontzi handien artean.

Neska gaztea zen, landugabea, hitz gutxikoa. Ez zuen gerra ulertzen, ezta Frantzian gertatzen ari zena ere, ezta armada harrapatuarena ere, baina senak esan zion arriskua bazegoela.

“Philip! Jun in behar dezu? Ez zea itzuliko. Zeatik jun behar dezu zuk?”

Ematen zuen Rhayaderren asaldura lasaitu egin zela lehenengo hitz erreka bota ondoren, eta dena azaldu zion ulertzeko moduan.

Esan zion: “Ehiztariek harrapatutako hegaztiak bezala daude gizonak hondartzan uzkurtuta, Fritha, aurkitu eta babeslekura ekartzen genituen hegazti zaurituak bezala. Haien gainean, burdinazko belatz handiak, zapelatzak eta ipar-belatzak dabiltza, eta ez daukate burdinazko harrapakin haietatik babesterik. Galduta, ekaitzak uxatuta eta jazarrita daude, duela urte asko elur-antzara zegoen bezala; orduan, lokaztietatik ekarri zenidan, eta sendatu egin genuen. Laguntza behar dute, maitea, gure hegaztiek laguntza behar izan duten bezala, eta, horregatik, joan egin behar dut. Egin dezakedan gauza bat da. Bai, egin dezaket. Behingoz, behingoz gizona izan naiteke, eta parte har dezaket”.

Fritha Rhayaderri begira zegoen. Asko aldatu zen gizona. Lehenengo aldiz ikusi zuen ez zela itsusia edo deformea, oso ederra baizik. Gauzak antzaldatzen ari ziren Fritharen barnean, esan egin behar zituen, baina ez zekien nola esan.

“Zurekin jungo naiz, Philip”.

Rhayaderrek ezetz esan zion buruarekin. “Ontzian egongo bazina, soldadu bat atzean utziko genuke, eta beste bat, eta beste bat. Bakarrik joan behar dut”.

Gomazko berokia eta botak jantzi zituen, eta ontzian sartu zen. Eskuaz agurtu, eta zera esan zion: “Agur! Hegaztiak zainduko dituzu itzultzen naizen arte, ezta, Fritha?”

Frithak ere eskua erdi altxatu zuen. “Jainkoak lagun diezazula”, esan zion, antzinako moduan. “Hegaztiak zainduko ditut. Jainkoak lagun diezazula, Philip”.

Eguna ilundu egin zen. Ilargiaren zati baten, izarren eta iparraldeko distiraren argia zegoen. Fritha itsas hesiaren gainean geratu zen, eta txaluparen bela itsasadar zabaletik desagertzen ikusi zuen. Bat-batean, hegoen soinu azkarra hurbildu zen bere atzean zegoen iluntasunetik. Zerbait bere ondotik pasatu zela sumatu zuen. Gaueko argian, elur-antzararen hego zuri eta mutur beltzen distira ikusi zuen, baita aurrerantz makurtuta zeukan burua ere.

Hegaztia gorantz igo zen eta itsasargiaren gainetik hegan egin zuen. Orduan, erreka bihurriaren gainetik jarraitu zuen, Rhayaderren belarantz. Haizeak geroz eta indartsuago jotzen zuen, eta bela makurtzen ari zen. Hegaztia gizonaren gainean ibili zen bueltaka, itzuli zabal eta motelak eginez.

Bela zuria eta hegazti zuria denbora luzez ikusi ahal izan ziren.

“Zaindu zazu. Zaindu zazu”, xuxurlatu zion Frithak elur-antzarari. Azkenean, bietako bat ere ikusi ezin izan zuenean, biratu, eta motel eta burumakur itzuli zen Fritha itsasargi hutsera.

Une honetan gure istorioa zatitu egiten da. Zati bat baimenarekin zeuden soldadu batzuek kontatu zuten Londreseko ekialdeko “Koroa eta Gezia” tabernan4.

“Antzara zen, antzara alu bat, egiatan”, esan zuen Potton soldaduak, Maiestatearen Londreseko Musketari Erregimentukoak.

“Alafede!”, esan zuen hankak gaizki zeuzkan artilleriako soldadu batek.

“Antzara bat zen, bai. Jock ere, gizon hau, han zegoen. Dunkirkeko kez beteriko zeru zikin eta kirasdunetik jausi zen. Xuria zen, beltza zuen hegaletan, eta, bonbaketari bat bazala, bueltaka zebilen zeruan. Jockek erran zuen: ‘Gureak egin dik. Heriotzaren aingerua iritsi duk.’

‘Arraio!’, erran nuen, ‘Antzara madarikatu bat duk, Churchillen5 mezu bat ekartzera etorri duk honat, ea hondartzan ongi pasatzen ari garen, hi. Seinale bat duk, hori duk, seinale madarikatu bat. Hemendik aterako gaituk, mutil.’

Dunkirken eta Lapannyren artean zegoen hondartza batean deskantsatzen ari ginen, uso madarikatu batzuk bazala, Victoria Lubetaren6 gainean bezala, alemaniarren tiroak hartzeko prest. Eta ederki jo gintuzten, gainera. Gure gibelean, ondoan eta gainean ziren alemaniarrak. Metraila eta lehergailurekin jo gintuzten, eta airetik tiro egiten ziguten hegazkinetatik.

Eta kostaldetik hurbil Kentish Maid itsasontzia zegoen, txangoak egiteko ontzi bat. Margate portutik hartzen nuen, udatan, aunitzetan; hogeita hamar penike balio zuen bidaia bakoitzak. Hor zegoen, gure zain, hondartzatik kilometro eta erdira.

Hor ginen, hondartzan etzanda, madarikazioak erraten itsasontzira joateko modurik ez zegoelako. Stuka7 batek atakatu zuen itsasontzia, lehergailuak haren ondoan bota zituen, urak gora egin zuen, jauregiko iturriak bezala: ikuskizun ikaragarria izan zen.

Orduan, gerra ontzi bat hurbildu zen eta ‘Ez, horrela ez duk eginen’ erran zion Stukari, baina alemaniarren bertze hegazkin batek eraso zuen ontzia, eta jo egin zuen. Eta erre egin zen, nola erre ere! Hondoratu baino lehen erre zen. Kea eta usaina kostalderaino ailegatu ziren; dena horia eta beltza zen, eta hortik etorri zitzaigun antzara madarikatua. Hondartzan harrapatuta ginen eta antzara bueltaka zebilen, gure gainean.

Eta orduan, bat-batean, belaontzi ttiki bat agertu zen, lasai-lasai, aberats bat bezala Henleyn8 igande arratsaldean”.

“Nor zen?” galdetu zion tabernan zegoen zibil batek.

“Bera! Guztiok salbatu gintuena! Metraila-ekaitzaren erdian egin zuen bidea, alemaniarren hegazkin baten azpian. Hegazkin hark hondoratu zuen hogeita hamar minutu lehenago Ramsgate portuko ontzia, gu salbatzen ahalegindu zena. Ura aparrez beteta zegoen, lehergailuek eta balek hautsia, baina hari berdin zion. Haren itsasontzian ez zegoen erretzeko edo lehertzeko petroliorik, eta balen artean mugitzen zen.

Sakonera ttikiko uretara etorri zen, sutan zegoen, gerra ontziaren keaz inguraturik. Gizon ttikia zen, iluna eta bizarduna; eskutzat, atzapar madarikatu bat zuen, eta, sorbaldan, konkorra.

Soka bat zuen ahoan, xuria eta distiratsua zen; bizar beltzaren artean ikusten zitzaion. Esku ona lemaren gainean zuen; okerrarekin, etortzeko keinuak egiten zituen. Eta haren gainean, bueltaka eta bueltaka, antzara madarikatua zebilen.

Jockek, gizon honek, erran zuen: ‘Alafede, orain bai, dena amaitu duk. Deabrua gure eske etorri duk. Jo egin ditek eta hura ez duk ohartu.’

‘Bai zera!’ erran nion, ‘Jainkoaren antza handigoa dik deabruarena baino’. Eta egia zen, ttikitan igandetan leitzen genituen liburuetako irudietan Jaunak hartzen zuen itxura zuen: aurpegi xuria, begi ilunak eta bizar beltza, bere ontzi eta guzti.

‘Zazpi eraman ahal ditut bidaia bakoitzean’ oihu egin zigun hurbildu zenean.

Gure ofizialak oihu egin zion. ‘Hagitz ongi, mutil! Zuek, hurbilen zareten zazpiak, sartu.’

Uretan ibili ginen bereganaino. Hagitz nekatua nintzenez, ezin nintzen ontziaren bazterretik igo, baina berak tunikaren lepotik heldu, tira egin eta ‘Barrenera!’ erran zidan. ‘Goazen! Hurrengoa!’

Eta sartu egin nintzen. Hagitz indartsua zen gizon hura! Orduan, bela paratu zuen; metrailak erabat zulatua zegoen, eta oihu egin zigun: ‘Txaluparen beheko aldean egon, mutilak, beharbada zuen lagun batzuekin topo egingo dugu eta’.

Joan egin ginen, ni haren ondoan nintzen, popan. Soka bat hortzen artean zuen, bertze bat atzapar okerrean, eskuineko eskua lemaren gainean. Kostaldeko gibelean zeuden artilleriako kanoien balek busti gintuzten eta gizonak apar artean gidatu zuen txalupa. Eta hor zegoen antzara famatua, jira eta bira, oihuka haizearen ahotsaren eta alemaniarren arrabotsaren gainean, Morris9 bat Winchestereko10 ingurabidean bezala.

Antzara seinalea zela erran nion Jock-i. ‘Begiratu, errukiaren aingeru madarikatu bat duk.’

Gizonak, soka hortzen artean lema gidatuz, irribarre egin zion antzarari, betidanik ezagutuko balu bezala.

Kentish Maid ontziraino eraman gintuen, buelta eman, eta bertze karga baten eske joan zen. Hainbat bidaia egin zituen arratsaldean eta arratsean: Dunkirke sutan zegoen, eta, horregatik, bazuen nahikoa argi. Ez dakit zenbat bidaia egin zituen, baina berak eta Thames Yacht Cluben ontzi batek eta Poole herriko salbamendu-txalupa batek guztiok salbatu gintuzten infernuko zulo hartatik, gizon bat bera ere galdu gabe.

Azken gizona ailegatu zenean, abiatu egin ginen. Itsasontzia berrehun lagunentzakoa zen eta zazpiehun ginen. Atera ginenean, han zegoen gizona, kasu egin zigun eta Dunkirke aldera joan zen, hegaztia alboan zuela. Arraioa, bitxia izan zen antzara handi famatu hura hegaka ikustea, txalupari buelta eta buelta, suz argituriko aingeru xuri bat bezala, kearen aurrean.

Bertze Stuka batek atakatu gintuen bidaiaren erdian, baina pilotua gaupasa egina izango zen, eta ez gintuen jo. Goizerako, Ingalaterran ginen, salbu.

Ez genuen inoiz jakin zer gertatu zitzaion gizonari, ezta nor zen ere. Bazituen konkorra eta txalupa, hori bai. Hagitz gizon ona zen lagun hura.”

“Jainko maitea”, esan zuen artillariak. “Antzara handi bat, batek daki!”

Brook Kaleko ofizialen klub batean11, armadako ofizial erretiratu bat, hirurogeita bost urtekoa, Dunkirkeko ebakuazioko esperientzia kontatzen ari zen. Keith Brill-Oudener komandantea zen. Goizeko lauretan esnatu zuten, eta, Limehouse auzoko atoiontzi okertu batean, Doverreko itsasartea zeharkatu zuen. Tamesis ibaiko gabarra lerro bat haraino tiratu zuen atoiontziak eta, soldaduz beteriko gabarra, lau aldiz itzuli zen Ingalaterrara. Azken bidaian, tximinia bala batek zulatuta iritsi zen, eta, ontziaren ertzean ere bazegoen zulo bat. Baina komandanteak Doverreraino eraman zuen atoiontzia.

Ebakuazioaren azken lau egunetan alemaniarrek lehertutako Brixham eta Yarmouth herrietako hiru itsasontzi txikitatik atera behar izan zuen Armadako Erreserbako ofizial batek, galdegin zion: “Entzun al duzu noizbait antzara basati bati buruzko zurrumurru bitxiren bat? Hondartza guztietan kontatzen zen. Ekarri nituen gizon batzuek hari buruz hitz egin zuten. Antza denez, azken egunetan, Dunkirken eta La Pannen artean agertzen zen batzuetan. Hura ikusten zuena onik ateratzen zen azkenean. Halako zerbait zen”.

“Bada...” esan zion Brill-Oudenerrek, “antzara basatia. Nik etxekotuta ikusi nuen bat. Oso esperientzia bitxia izan zen. Tragikoa ere bai, nolabait. Eta guretzat, zorionekoa. Kontatu egingo dizut. Hirugarren aldiz itzultzen ari ginenean gertatu zen. Seiak inguruan, txalupa abandonatu bat ikusi genuen. Barruan kapa bat edo gorpu bat zeuzkala ematen zuen. Eta hegazti bat zegoen karelean pausatuta.

Norabidea aldatu genuen eta, hurbilago geundenean, ondo begiratu genuen. Ene jainkoa! Gizon bat zen. Edo gizona izandakoa, gizagaixoa. Metrailak hil zuen. Itsusia izan zen hori ikustea. Aurpegia uretan zeukan. Hegaztia antzara bat zen, etxekotua.

Lasai-lasai hurbildu ginen, baina, gutako batek txalupara eskua luzatu zuenean, hegaztiak txistu egin zion, eta hegoekin jo zuen. Ezin genuen uxatu. Bat-batean, Kettering gazteak -nirekin zegoen–, hots egin, eta istriborra seinalatu zuen. Mina handi bat zegoen, ur gainean. Alemaniarren opari bat. Norabideari eutsi izan bagenio, berarekin talka egingo genukeen erdiz erdi. Abiatu egin ginen; mina azken gabarratik ehun eta hirurogei metrora utzi genuen, eta soldaduek errifleak erabili zituzten lehertzeko.

Berriro txalupara begiratu genuenerako, joana zen. Hondoratua. Minatik atera ziren olatuek hondoratu zuten. Baita gizona ere. Ziur aski, txalupari lotuta egongo zen. Hegaztia, aireratu, eta inguruka ibili zen. Hiru aldiz inguratu zuen lekua, hegazkin baten agurra balitz bezala. Oso sentsazio bitxia izan zen. Orduan, mendebalderantz abiatu zen. Oso zorte ona izan genuen txaluparaino joateagatik, ezta? Hori kasualitatea, zuk antzara bat aipatzea".

Fritha bakarrik geratu zen Lokazti Handiko itsasargian. Lotuta zeuden hegaztiak zaintzen zituen. Ez zekien zeren zain zegoen. Lehenengo egunetan, itsas hesira joaten zen, eta itsasoari so egoten zen, baina bazekien alferrik zela. Geroago, itsasargiko biltegian ibiltzen zen. Han, Rhayaderren margolanak zeuden metatuta. Hango paisaia ilunaren une eta argi guztiak irudikaturik zituen margolanetan, baita han bizi ziren hegazti eder eta liluragarriak ere.

Haien artean, Rhayaderrek aspaldian buruz egin zion erretratua aurkitu zuen. Garai hartan, umea zen oraindik, lotsatia, eta haizeak ilea astintzen ziola azaldu zen Rhayaderren atarian, hegazti zauritua besoetan zuela.

Margolan hark eta han ikusi zituen gauzek hunkitu egin zuten, inoiz ezerk hunkitu ez zuen bezala. Rhayaderrek arima jarri zuen margolanean. Bitxia zen, baina hura izan zen elur-antzara margotu zuen azken aldia. Ekaitzek beste lurralde batetik ekarri zuten hegaztia, eta hegaztiak lagun bana ekarri zien gizon bakartiari eta neska gazteari. Azkeneko aldiz itzuli zenean, Frithari abixu emateko izan zen: ez zuen gizona inoiz berriro ikusiko.

Elur-antzara ekialdeko zeru gorriminetik jaitsi baino askoz lehenago, itsasargia inguratu baino askoz lehenago, Frithak bazekien. Senak esan zion Rhayader ez zela itzuliko.

Iluntze batean, ondo gogoratzen zuen nota altua entzun zuen Frithak zeruan. Hegaztiaren ahotsak ez zion itxaropen faltsurik eman. Une hura askotan bizi izan zuela ematen zuen.

Korrika joan zen itsas hesira, eta begiak altxatu zituen. Ez zuen itsasora begiratu, bai baitzekien ez zuela belarik ikusiko urrunean: zerura begiratu zuen, eta, handik, sutan zegoen zeruko arkutik, elur-antzara jaitsi zen. Orduan, neskak ikusten eta entzuten zuenak eta inguruan zuen bakardadeak barruan zeukan presa apurtu zuten: maitasunaren uholde ukaezina negarretan askatu zuen.

Izpiritu basati batek beste bati egin zion dei. Neska hegazti handiarekin hegan zebilela zirudien, iluntzeko zerura igo, eta Rhayaderren mezua entzuten ari zela.

Zeruak eta lurrak dar-dar egin zuten, eta neskak jasan zezakeena baino gehiago izan zen. “Fritha! Fritha! Fritha, maitia! Agur, maitia!” Elur-antzararen azken luma beltzek, mezua neskaren bihotzeraino eraman zuten, eta bihotzak erantzun egin zuen: “Philip, maite zaitut”.

Une batez, Frithak uste izan zuen elur-antzara lurreratu egingo zela itxitura zaharrean. Antzara lotuek farfuilatu egin zuten, ongietorria emateko. Baina, gertu pasatu ondoren, aireratu egin zen berriro. Kiribil basati eta eder bat egin zuen itsasargi zaharraren inguruan, eta gora egin zuen hegan.

Hegaztiari so, Frithak ez zuen elur-antzara ikusi, Rhayaderren arima baizik. Neskari agur esan zion, betiko desagertu baino lehen.

Orain, neska ez zebilen hegan, lurrean baizik. Besoak zeruraino luzatu zituen, eta oin-puntetan jarri zen, zerua ukitu nahi izan balu bezala. Oihu egin zuen: “Jainkoak lagun diezazula! Jainkoak lagun diezazula, Philip!”

Fritharen negarrak amaitu egin ziren. Denbora luzez egon zen isilik elur-antzara joan ondoren. Orduan, itsasargira sartu zen, eta Rhayaderrek egin zion margolana hartu zuen. Besoetan besarkatuta, etxerantz joan zen itsas hesi zaharrean barrena.

Iluntzetan, handik aste askotara, Fritha itsasargira joaten zen, eta lotuta zeuden hegaztiei jaten ematen zien. Goiz batean, oso goiz, egunsentiko erasoaldian parte hartzen ari zen pilotu alemaniar batek helburu militartzat hartu zuen itsasargi abandonatua. Haraino jaitsi eta, garrasika ari den burdinazko belatza balitz bezala, lehergailuak jaurti eta den-dena infernura bidali zuen.

Iluntze hartan, itsasargira joan zenean, itsasoak apurtutako hesia zeharkatu eta guztia urez estali zuela ikusi zuen Frithak. Erabateko hondamena zen. Hegaztiak ez ziren itzultzera ausartu. Kaio izukaitzak baino ez zebiltzan hegan. Haien ahots kezkagarriak zabaldu ziren lehen dena egon zen lekuan.

http://www.booktegi.eus/

Oharrak

[←1] V. mendean, Saxoiek Britainia inbaditu eta Ingalaterra sortu zuten.

[←2] 1066an, normandiarrek Hastingseko bataila irabazi zuten, Ingalaterrako hegoaldean, eta, garaipen horrekin, herrialdea konkistatu zuten.

[←3] Garai hartan, Britainiaren Inperioko lurraldeak arrosaz margotzen ziren Ingalaterran inprimatzen ziren mapetan.

[←4] Oso auzo umil batean daude, langileena.

[←5] Churchill Erresuma Batuko lehen ministroa zen Bigarren Mundu Gerran. Herria animatzeko bere diskurtsoak ospetsuak ziren.

[←6] Londonen dagoen Tamesis ibaiertzean dagoen leku ospetsua.

[←7] Alemaniako gerra hegazkin ospetsu bat.

[←8] Henley, Ingalaterrako oso herri aberats bat, arraun lasterketei esker ospetsua da.

[←9] Garaiko auto marka bat.

[←10] Winchester Ingalaterrako hegoaldeko hiri txikia eta lasaia da.

[←11] Ingalaterrako elkarte aristokratiko asko Londonen Brook Kalean daude.