Munduko literatura gaurkotasunetik azaldua

Peru Iparragirreren hitzaurrea

Sobietarren ordez, ustelkeria

Egungo Uzbekistani buruz

Borrokak bizirik dirau

Terrore egunak Pakistanen

Filipinak: hain urrun, hain gertu

Inperioak erantzun egiten du

Indigenen begietatik

Burmuinari neurria hartzen

Bi mutil, maitasunagatik igerian

Uztailaren 17an hasi zen gerra

Egiptoko emakumeak euren ahotsean

Anaia Handia begira duzu

Blas de Otero bere osotasunean

Ingurumena babesteko borroka konplexua

Gatsby handiaren igoera eta erorialdia

Txanpon doinua duen ahotsa

Thatcherren agintaldia literatura ingelesean

Atacamako basamortuan desagertuen bila

Gizaki modernoaren gizatasun galera azaltzen

(Trauma) begiratzen saiatu, ikusten saiatu

Argitaratzeko beldurra

Esklabotza eta (protesi) memoria

Kunta Kinteren itzala

Mali tokiko idazleen arabera

Bizi-iraupen ariketak Belfasten

Indarkeria politikoa, amildegi

David Foster Wallace marka arriskuan ote?

Erotu egin da herria?

Esklaboen biloba

Aljeriako gudako lezioak

Nobel saria, berriro ere kritikaren jomugan

Haur bakarraren legea hizpide

New Yorkeko jende ederra aldirietan bizi zenekoa

Aldirietako familien bizitza

Zurien gailentasunaren kontra, ironia

Munduko herrialdeak, poesiaren izenean batuta

Hitzen trukatzea

Nor bere hizkuntzan

Arkitektura, lekuko fidagarria?

Errealitatea azaltzeko ikuspuntu etikoaren bila

Joseph Kony ez da Ugandak duen arazoaren muina

Indarkeria, gaitz kutsakorra

Haruki Murakamiren japoniartasun ukatua

Iraganaren irudi nostalgikoa

Hizkuntza sedukzio tresna bihurtzen denekoa

Haiti, historia alternatiboa

Askatasunaren itsutasuna Octavia Butlerren arabera

Kolorearekiko itsutasuna

Hemingway deseraikitzen

Munduko literatura gaurkotasunetik azaldua

Literatura errealitatetik bereizita ulertzen dugula dirudi batzuetan. Ez duela batak bestearekin zerikusirik, edo, zerikusirik baldin badu ere, bien arteko harremana kontingentea dela. Behin errealitateari literatura ebatsita jada ez duela bigarrenak lehenarekiko zorrik. Horixe etorri zait gogora Estibalitz Ezkerraren artikuluok irakurri ahala, literaturaren eta errealitatearen arteko ezinbesteko harremana azpimarratzen baitu, hain zuzen ere, testuotan.

Begiak erdi-itxita begiratzen ote diogu literaturari? Parez pare duguna baino ikusteko gai ez garelarik, eta gai al gara egiaz ikusten duguna bere testuingurutik bananduta ulertzeko? Munduko liburutegiko apalategiaren puska garrantzitsu bat dakar orriotara Ezkerrak, testuinguruan kokatuz —denboran, espazioan eta gure bizitzetan— literatura unibertsala. Literatura unibertsala idatzi dut eta horrekin zer esan nahi ote dugun ere beti oso garbi ez dagoela etorri zait segidan gogora. Batxilergoan izan genuen guk Literatura Unibertsala izeneko (hautazko) ikasgaia, eta, noski, mendebaldeko literaturari baino ez genion erreparatu, eta mendebaldeko kanon oso murritzari, atzerakoiari ez esatearren. Ausartuko naiz esaten bilduma honetako aleek osatzen dutena curriculum osoagoa dela ikasgai horretan ikusi genuena baino, eta ausartu naizenez saiatuko naiz ausarkeria zuritzen: Ezkerrak munduko literaturak dakartzanean berezkoa duen kritikotasunak eta, lehen esan bezala, obrak eta obren egileak testuinguruan modu osoago batean kokatzeak aise gainditzen dute dagoeneko literatura unibertsalaz ulertzen duguna, irakasten zaiguna.

Literaturarekiko berradiskidetu naute artikulu hauetako askok —nahiz eta erabat etsaituta ez egon puntu bateraino etsita ere bainengoen—, izan ezagutzen ez nituen literaturetara gerturatu nautelako edo dagoeneko ezagutzen nituela uste nituen literaturei beste begirada batez begiratzen lagundu didatelako.

Ez da lan makala literatura dibulgatzailearena, eta ur handiak dira munduko literaturarenak; oinarri sendorik gabe, edo irizpide zehatzik gabe, bertan barneratzea arriskutsua suerta daiteke. Ezkerrak baditu oinarri sendoak eta irizpide zehatzak, munduko literaturak emandakoa kokatu eta aztertzeko aproposak. Lehen aipatutakoaren bidetik, literatur sorkuntza beste sorkuntza eta jakintza mota batzuekin lotzeak ere aberasten du bere jarduna.

Gaurkotasunetik abiatzen dira bilduma honetako artikulu asko, eta interesgarria da oso nola urgentziaz eta gainkargaz bizi dugun gaurkotasun horretatik munduko literaturarako bidea irekitzen duen Ezkerrak. Horretarako formatu ezberdinak erabiltzen ditu —egileen profilak edo gune, une, gatazka baten inguruko literaturen azterketa laburrak—, gaurkotasuneko gertakari bat ala bestea duelarik abiapuntu, betiere ikuspegi kritiko batez eta munduko literaturaz dugun kanona zabaltzeko eginahalez. Zentzu horretan, (munduko) literaturaren enbaxadore aproposa da Ezkerra, mundua eta munduan gertatzen dena ulertzeko saiakera gisa ikusten baitu literatura, errealitatearekiko harreman zuzenean, ia beti parez pare duguna baino ikusten ez dugun garaiotarako ezin aproposagoa.

Peru Iparragirre

Sobietarren ordez, ustelkeria

Gertaera gazi-gozoz beterik dago Uzbekistanen azken mendeko historia; haren kronikari da Hamid Ismailov idazlea.

Hamid Ismailov, egungo Uzbekistan ezagutzeko laguntza handia ematen duen idazlea.

Persiako Samanid inperioaren parte lehenik, Timurid inperioarena ondoren, Uzbekistan kokaturik dagoen eremua ekialdeko turkic hizkuntzan mintzo ziren nomadek konkistatu zuten XVI. mendearen hasieran. Gerora, XIX. mendean, Errusiako Inperioaren menpeko bihurtu zen, eta 1924an, Sobietar Batasuna sortu berritan, Uzbek Sobietar Errepublika Sozialista bihurtu zen. 1991ko abuztuaren 31n independentzia lortu eta errepublika egitura hartu zuen.

Hamid Ismailoven (Kirgizistan, 1954) Metro liburuan (1991, Lurrazpiko trena) esaten zaigu Sobietar Batasunaren agintaldipean jaio eta hazitako umeentzat Mosku Kremlina zela, eta Kremlin, berriz, bizimodu hobe baterako atea. Ideia horrek bultzatuta, hainbat uzbekistandarrek hartu zuten Errusiarako bidea XX. mendearen erdialdean. Mbobo, istorioko protagonista, ez zen Uzbekistanen jaio; afrikarra eta siberiarra da, hots, inperioaren semea. Mosku, baina, toki hotza da inperioaren bazterretan sortutakoentzat. Beste hainbat etorkinek bezala, Mbobok metroko tuneletan bilatzen du babesa. Metroko tuneletan kidetasuna ez da jatorriaren arabera negoziatzen.

Abdulla Qodiriyk (batzuetan Qadiri idatzia; Taxkent, 1894-1938) ez zuen Moskura joan beharrik izan. Aitzitik, Mosku joan zitzaion etxera bila. Jinlar Bazmi nobelan (2004, Deabruen oturuntza) Ismailovek uzbekistandar letretako izen handienetakoaren bizitza azaltzen digu, haren azken urteei arreta berezia eskainiz. 1937an, liburu bat idaztekoa zela iragarri zuen Qodiriyk. Liburua hain ederra izango zen, ezen bere jarraitzaileek bere lanik ezagunenak, O'tgan kunlar (1922, Joandako egunak) eta Mehrobdan chayon (1929; Eskorpioa aldaretik) nobela historikoak, irakurtzeari utziko zioten. Hura idazten ari zela atxilotu zuen erregimen estalinistak, 1937ko abenduaren 31n. Eskuizkribu guztiak konfiskatu eta erre egin zituzten; nobelako orri bakar bat ere ez zen osorik geratu. Ia urtebete geroago, 1938ko urriaren 4an, Qodiriy fusilatu egin zuten.

Zentsuraz eta jazarpenaz zer edo zer badaki Ismailovek berak. 1992an ihes egin behar izan zuen Taxkent Uzbekistango hiriburuan zuen etxetik. Haren idatziek gobernu ofizialen susmoak piztu zituzten, eta atxilotzeko agindua eman zuten. Uzbekistan jadanik ez da Sobietar Batasunaren parte, baina errepresioak indarrean jarraitzen du. Gaur egun, haren lanak jaioterrian debekaturik daude. Irakurle kopuru handi batera iriste aldera, Jinlar Bazmi zatika argitaratu zuen Facebooken. Horri esker, haren hainbat aberkidek nobela irakurri ahal izan zuten, gobernu zentsura saihestuz.

Ismailov sobietar erregimenaren azken urteetako eta haren osteko bizimoduaren kronikaria dela diote. Haren lanek, hain zuzen, bi epe horien inguruan dihardute. Trenbidea) nobelan (1997), esaterako, Gilas, behin Uzbekistan zeharkatu zuen Zetaren Bidean kokaturik dagoen fikziozko herria, sobietar erregimenaren nondik norakoen paradigma da. Herriak «burdinazko bideari», trenbideari alegia, zor dio bere izatea. Herrigunean dago geltokia, eta alderdiaren bulego nagusiaren funtzioak betetzen ditu, handik kontrolatzen baitu herritarren etorkizuna beren joan-etorrien bidez. Gilas hainbat tokitako jendearen topagune da: armeniarrak, kurduak, pertsiarrak, ukrainarrak, juduak, txetxeniarrak, korearrak, ijitoak, errusiarrak. «Gizateriaren Noeren ontzia» eta, aldi berean, «sobietar inperioaren mikrokosmosa» da herria. Liburuak pertsonaia horietako batzuen istorioak kontatzen digu, besteak beste, Boy izeneko mutiko umezurtzarena. Gerren, deportazio masiboen eta bortxazko kolektibizazioaren ondorioz Sobietar Batasunak eragindako milioika umezurtzen adibide da hura. Estatuak, haurrentzako liburuen zein eskolaren bidez, idealizatu egiten du umezurtzaren irudia. «Umezurtzen aita Stalin zen; aitona, Lenin», esaten digu narratzaileak. Gainerako pertsonaiak bezala, Boy geltokian zain dago. Errusierazko toska hitzak deskribatzen du ondoen beren egoera; itzulpen zehatzik ez du hitzak, baina melankolia eta irrika adierazten ditu aldi berean. Erregimenaren «errusiartze» ahaleginen kontra, Gilasko jendeak bere nortasunari eutsi egiten dio ohituren, sinesmenen eta ametsen bidez. Alderdiaren apparatxiks desegiten duten gertaerez beterik dago nobela.

Egungo Uzbekistani buruz

Denboran gertuago kokaturik dago Doroga k smerti bol'she chem smert' (2012, Bin Laden eta poeta, itzulpenetan). Taxkent utzi eta mendira jotzen du Belgi fikziozko poeta uzbekistandarrak, gidari espiritual sufista baten bila. Nobelak aurrera egin ahala, ohartuko gara Mendebaldearen irudiko terrorista bat dela gidari hori, eta talibanekin borrokan bizia galdu zuela 2001ean. Nobela, hain zuzen, orduan hasten da, Dorre Bikien erasoa gertatzen denean. Belgik Taxkentetik alde egiten duenerako, beraz, gidaria hilda dago. Narratzaileak esaten digu Asia erdialde osoa dagoela telebistari pega-pega eginda erasoaren nondik norakoak jarraitzen. Kabulen batzuek oihu egiten dute, «Hil dadila Amerika! Hil dadila Satanen inperioa! Allah-u-Akbar!». Ondoren, Uzbekistango Karimov presidentearen soslaia eskaintzen zaigu, zeinak «ia 20 urtez boterean» daraman, «oposizio politikoa itotzea» helburu duela. Egungo Uzbekistan diktaduraren eta jihadismoaren artean harrapaturiko herrialdea dela azaltzen digu nobelak.

Borrokak bizirik dirau

'Apartheid'-aren gaineko Hegoafrikako literaturak erregimenaren ondorioak aztertzen ditu iragana eta orainaldia hobeto ulertze aldera.

Alan Paton idazle hegoafrikarra. DAVID GOLDBLATT

Nelson Mandelaren gorpua iritsi da azkenean jaiotzen ikusi zuen herrixkara. Bertan lur emango diote Hegoafrikako lehen presidente beltza izan zenari. Mundu osoko agintariak Mandelaren bertuteak goraipatzen aritu dira azken egunetan, bi hamarkadaz beren terrorista zerrendan eduki duten Mendebaldeko estatuburuak haien artean. Azken horiek mintzatu dira gehien Mandelaren Afrikarekiko konpromisoaz, bakezaletasunaz, bestea ulertzeko borondateaz eta ahaleginez. Baina ezkerreko hainbat pentsalarik salatu duten bezala, Ama Teresa Kalkutakoa bihurtu nahi du Mandela Mendebaldeak, haren benetako jarrera, terrorista izendapena irabaziarazi zion bera, ezabatzeko. Slavoj Zizekek idatzi bezala, agure erretxindua zen Mandela bere azken urteetan, erretxindua hain zuzen bere gobernuak aldaketa esanguratsu asko ekarri zituelako Hegoafrikara, baina ez zuen kartzelara eraman zuen erregimenaren eragina erabat ezabatzerik lortu. Pena horrekin hil zen Mandela.

Borrokak, beraz, bizirik dirau arlo politikoan, ekonomikoan, gizartean eta literatur esparruan ere. Apartheid-aren inguruko Hegoafrikako literatura, hain zuzen, erregimenaren nondik norakoak eta legatua ulertzeko ezinbestekoa da. Haren lehen adibideetako bat da Alan Patonen Cry, the Beloved Country (1948, Negar egin, aberri maitea). Erru kolektiboa eta aurreiritzi arrazistak gainditzen lagun dezakeen adiskidetzea ditu hizpide Mendebaldeko eskoletan apartheid-a irakasteko gehien erabiltzen den nobelak. Bi gai horiek Stephen Kumalo apaiz zuluaren istorioaren bidez aurkezten zaizkigu; bere herrixkatik Johannesburgora doa Kumalo, eta bertan dela, bere seme bakarrak, Absalomek, gizon zuri baten seme bakarra hil duela jakiten du. Absalom eta hildakoa, biak ala biak apartheid-aren biktima direla ohartuta, tragediak bi gizonak elkartu egiten ditu, eta erregimenari aurre egiteko konpromisoa agertzen dute biek.

Hildakoak ez ezik, erbesteratuak, errefuxiatuak eta presoak ere eragin zituen apartheid-ak. Horren gainean dihardute Breyten Breytenbachen The True Confessions of an Albino Terrorist (1983, Terrorista albino baten aitorpenak) eta Bessie Headen When the Rain Clouds Gather (1968, Euri hodeiak batu egiten direnean) nobelek. Lehengoak kutsu autobiografikoa du, Breytenbachenek berak estatuaren kontrako ekintza terroristengatik kartzelan igaro zituen zazpi urteak baititu oinarri. Headenen lana, berriz, Hegoafrikatik ihesi pobreziak jotako Golema Mmidiren herrixkara —Bostwanako landa eremuan dago hura— babes bila joandakoen bizipenak ditu oinarri. Era berean, errefuxiatuen eta tokikoen artean sorturiko elkartasun sareak aztertzen ditu.

Apartheid-a oroz gain arrazen arteko gatazkan oinarritu zen, eta hari sostengu eman zion. Mongane Wally Seroteren No Baby Must Weep (1975, Haurrik ez du zotin egin behar) poesia liburuak Hegoafrikako beltzen eguneroko bizitzari ahotsa ematen dio. Nadine Gordimerren The Conservationist (1974, Kontserbatzailea) eta John M. Coetzeeren Disgrace (1999, Lotsaizuna, Oskar Aranak euskaratua eta Elkarrek argitaratua 2004an) nobelek zurien ikuspuntua islatzen dute modu kritikoan. Godimerren lanak Mehring afrikanerra du protagonista, natura maite duela esan baina hura esplotatzen duena, denborarekin Afrika beltzen esku itzuliko dela aurreikusi eta onartzen duena, baina emakume beltzez sexualki aprobetxatzen dena. Coetzeek, berriz, David Lurie unibertsitate irakaslearen bizitza akademiko eta pertsonala nola datorren gain behera azaltzen du apartheid-aren ondorioei aurre egitea egokitzen zaionean: hiru gizon beltzek eraso egiten diote alabaren abeletxean dela, bera zaurituz eta alaba bortxatuz.

Emakumeek, hain zuzen, diskriminazio bikoitza jasan zuten erregimen barruan, arrazakeria eta sexismoa, ama-alaben arteko harreman konplexua adibide hartuta Farida Karodiaren Other Secrets (2000, Bestelako sekretuak) lanak agertzen duen bezala.

Apartheid-ari aurre egiteko moduen gainean ere gogoeta egin du Hegoafrikako literaturak. Alex La Gumaren In the Fog of the Season's End (1972, Urtaro amaierako behalaino pean) nobelako protagonistak, Beukes, ekintza kolektiboa beharrezkoa dela uste du, baina komunitateen arteko komunikazio faltak zaildu egiten ditu gauzak. Bien bitartean Sindiwe Magonaren Mother to Mother (1998, Ama batek beste bati) nobelak apartheid garaiko indarkeria nazioarteko testuinguruan eztabaidatzen du. Amy Biehl ikasle estatubatuarraren hilketa oinarritzat hartuta. 1993an Fullbright beka bati esker Hegoafrikan zen Biehl hil zuen beltz talde batek Cape Town inguruan. Biehlen hilketa mundu osoan izan zen albiste, apartheid-arekin zerikusia zuten krimenek ordura arte lortu ez zuten oihartzuna izanik. Biehlen hilketagatik zigortu zituzten lau gizonak aske utzi zituzten Egia eta Errekonziliazio prozesuari jarraituz. Magonaren nobelak ez du hiltzaileen jarrera zuritzen, baina Mendebaldearen onarpenarekin apartheid-ak Cape Towneko komunitate beltzari inposaturiko neurri zorrotzen barruan aztertzen du gertaera. Era berean, adiskidetzearen garrantzia azpimarratzen du arrazen arteko gatazka gainditze aldera.

Terrore egunak Pakistanen

Ingelesez idazten dutelako da Nadeem Aslamen eta Kamila Shamsie idazle pakistandarren obra ezaguna Mendebaldean; bien lanak beren sorterriaren gaur egungo egoera du aztergai.

Nadeem Aslam 14 urterekin erbesteratu zen familiarekin batera Ingalaterran. DRESLING JENS / POLFOTO

Adore handiko jendea sortu da Pakistanen», dio Nadeem Aslamek (Gujranwala, 1966), «baina inongo naziorik ez lieke bere herritarrei hain adoretsu izateko eskatu behar». Uste berekoa da Kamila Shamsie (Karachi, 1973). Pakistanen indarrean den gatazkak eragindako giza-kaltea du oinarri bi egileen obrak. Zia jeneralak ezarritako gerra-neurrien ondorioak jasan zituzten Aslamek eta bere familiak Ingalaterran erbesteratzea erabaki zuten arte, idazleak 14 urte zituenean. Shamsieren egoera bestelakoa da. Unibertsitate ikasketek eman zioten herrialdetik ateratzeko aukera. Familia osoa Karachin du oraindik. Salt and Saffron (2000) bere nobelako protagonistari bezala, familia oneko izateak askatasun handia eman zion lanbidea zein bizilekua aukeratzeko orduan. Hala ere, begi kritikoz aztertzen du jaioterriko eta bere familiaren historia.

Ingelesez idazteko erabakia hartu zutelako da Aslam eta Shamsieren obra ezaguna Mendebaldean. Hala ere, ez dira urrats hori ematen lehenak. Beren herrikide Mohsin Hamidek (Lahore, 1971) ere ingelesez idazten du. Bere The Reluctant Fundamentalist (2007, Gogoz kontrako fundamentalista ) nobela harribitxi bat da. V.S. Naipaulen The Mimic Men (1967, Imitatzaileak) nobelako protagonista bezala, Hamiden liburuko narratzailea, Pakistanetik AEBetara ikastera eta lan egitera doan gaztea, gogor saiatzen da bere burua mendebaldar peto-petoa bihurtzen, alferrik ordea. Bere manera onek ez dute bere azalaren koloreak eragiten duen mesfidantza desagertzen laguntzen; aitzitik, irailaren 11ren ostean bere ingurukoek zerbait ezkutatzen duela pentsatzen hasten dira. AEBetako bere lankideek begi onez ikusi eta miretsi egiten zuten lanerako bere prestutasuna susmagarria da orain. Fundamentalista bat da, gogoz kontra.

Pakistanen, baina, gutxiengo batek idatzi eta irakurtzen du ingelesez. Banaketaz geroztik (Pakistanek 1947an utzi zion Indiaren parte izateari) urdu da hizkuntza ofiziala, baina beste hainbat hizkuntza ere hitz egiten dira herrialdean, hala nola punjabi, pashto, sindhi, saraiki, kashmiri, pertsiarra. Batzuek traidoretzat dituzte, jaioterria utzi eta inperioaren hizkuntzan ari direlako. Aslam eta Shamsierentzat gauzak ez dira hain sinple. Pakistanen ezinezkoa egingo zitzaien nahierara idaztea. Are gehiago, ingelesak irakurle gehiagorengana heltzea ahalbidetu die, besteak beste pakistandar diasporarengana. Bestetik, hizkuntza hautuak Pakistan geografia zabalago batean kokatzeko aukera eman die, herrialdearen egungo egoera gatazkatsuan zenbait estatuk (Amerikako Estatu Batuek nabarmenki) izan duten eta oraindik ere baduten esku-hartzea eta parte-hartzea azaleratuz.

Season of the Rainbirds (1994, Euri txorien urtaroa) nobelan Pakistango herri txiki bateko biztanleen bizipenak zituen hizpide Aslamek, eta Maps for Lost Lovers(2005, Maitale galduentzako mapa) lanean, berriz, Ingalaterra iparraldean erbesteratuko herrikideengana zuzendu zuen begirada. Bere azken nobelak, The Blind Man's Garden-ek (2013, Itsuaren lorategia), berriz, irailaren 11ko gertaerak ditu abiapuntu, Afganistanen kontrako gerra Pakistanera zabaltzen denean. Zaldi-hezkuntza jarduera nagusi duen Heer fikziozko herrian kokaturik dago narrazioaren zatirik handiena. Lana dela eta, bi anaiorde protagonistek Afganistango muga zeharkatzen dute, baina haietako bat Afganistango gerra-jaun batek preso hartuko du AEBetako armadaren esku uzteko. Gerra- jaunek muga igarotzen duten pakistandarrak atxilotu eta «terrorista susmagarri» moduan saltzen dizkiete soldadu estatubatuarrei. Irailaren 11ren ostean inposaturiko logika da: terrorearen kontrako gerran «ez da errugaberik erruduna den nazioan».

«Jendeak ahaztu egin du», dio Aslamek, «Pakistanek gogotik ordaindu dituela Afganistanen kontrako gerraren ondorioak. 2001etik hona 30.000 lagun inguruk galdu dute bizia jihadi indarkeriaren ondorioz. Egunero irailak 11 gertatzearen parekoa da hori». 2004tik CIAk Pakistan iparraldean zuzendu dituen 50 drone edo piloturik gabeko hegazkinen erasoetatik bakarrak zuen helburu garbia. «Senarrak, emazteak, umeak albo-kalte moduan hartuak dira», gaineratu du egileak.

Aipatu Salt and Saffron (2000, Gatza eta azafraia) ez ezik, In the City by the Sea(1998, Hirian itsasaldean), Kartography (2002), Broken Verses (2005, Bertso hautsiak) eta Burnt Shadows (2009, Itzal erreak) argitaratu ditu Shamsiek. Azken hori da anbiziotsuena, gainerakoak ez bezala Karachitik kanpo kokatua. Hain zuzen, garai eta geografia ezberdinak elkarrizketan jartzen ditu nobelak: Nagasakiren bonbardaketa, 1947ko India eta Pakistanen arteko haustura, Afganistanen kontrako gerra. Guantanamon hasten da istorioa. Izenik gabeko gizon batek—biluzik, kateaturik, izuak jota— «nola iritsi gara honetara?» galdetzen du zigor-gelara daramatenean. Narrazioak denboran atzera egiten du orduan, erantzun bila

Nagasaki eta Guantanamo bata bestearen ondorio direla adierazi baino gehiago, egoeren konplexutasuna, gatazketan gizabanakoek duten inplikazio maila aztertzen du Shamsieren nobelak. Irailaren 11k lehen aldiz erantzun (eta eraso) globalak eragin zituela diote batzuek, baina lehenagotik ere bageunden konektatuta eta inplikatuta, esaterako kolonialismoaren bidez. Inplikazio maila horiek nola negoziatu da gakoa terrorearen kontrako gerrari irtenbide egokia bilatu ahal izateko.

Filipinak: hain urrun, hain gertu

Uharteetako literatura gehiena gazteleraz eta ingelesez idatzia izan da kolonialismo garaitik, baina tagalogak bere unea bizi du orain. Lualhati Torres Bautistaren hainbat obra une on horren isla eta froga argiak dira.

Lualhati Torres Bautista (ezkerretik hasita bigarrena), lagun batzuekin. Tagaloga darabilten idazleen artean estimatuenetakoa da.

Hiru aste eskas igaro da Haiyan tifoiak Filipinak gogor jo zituenetik, lau mila inguru heriotza, 1.598 desagertu eta 18.175 zauritu eraginez. Nazio Batuen Erakundeak emandako datuen arabera, 600.000 lagun inguruk galdu dituzte beren etxebizitzak eta, ondorioz, beste zonalde batzuetara joan behar izan dute.

Halako hondamendiak gertatzen direnean, komunikabideen bitartekaritza dela medio gertuko sentitzen dugu geografikoki urrun kokaturik dauden gizabanakoen sufrimendua. Are gehiago, hondamendiaren aurretik gure pentsamenduan batere tokirik ez zuten bizitzak, istorioak eta historiak posible izateko aukera ez ezik errealitate bihurtzen dira. Filipinen kasuan, baina, ezin esan daiteke Euskal Herritik erabat urrun daudenik. Akaso ahaztu egin dugu, nahita edota herentziaz (Marianne Hirschek memoria herentzian jaso daitekeela argudiatzen duen bezala, amnesiarekin ere beste horrenbeste gerta daitekeela esan dezakegu), bi geografia horiek lotzen dituen iragan koloniala —Miguel Lopez de Legazpi izenak agian ez du esanahi berezirik izango guretzat, baina Filipinetan ongi asko ezagutzen dituzte gizon horrenak—. Bizi esperientziari atxikita dagoen jakintza da, kolonialismoak dena irensten baitu: iragana, oraina eta, tentuz ibiltzen ez bada bat, baita etorkizuna ere. Era berean, euskal presentzia Filipinetan ez da iraganeko izen baten kontua soilik: iraun irauten du, abizenetan, hitzetan, toki izenetan, ohituretan.

Euskal presentzia Filipinetan, baina, egitura zabalago baten barruan ulertu eta aztertu beharra dago. Espainiako inperioak uharteak bere egitea erraztu zuten Legazpiren ahaleginek. Filipinetako literaturaren gaineko historiek esaten dute gaztelerazko literaturak urrezko aroa ezagutu zuela kolonialismo garaian. XIX. mende amaieran, ordea, Ameriketako Estatu Batuen eta Espainiaren arteko gerraren ostean hain zuzen, ingelesa nagusitu zen eguneroko bizitzan zein letretan. 1898an Parisko hitzarmena sinatu zuen Mendebaldeko bi potentziek gerrari amaiera emanez, eta une horretatik Filipinetako uharteak AEBen eskuetara igaro ziren. 1901ean hezkuntza publikoa instituzionalizatzearekin batera ingelesa irakasteko hizkuntza bihurtu zen.

1946an independentzia lortu zuten Filipinek. Ordutik, ingelesa eta tagaloga dira hizkuntza ofizialak.

Aginte koloniala edozein zelarik ere, tagaloga beti egon da presente. Hala ere, ingelesez sorturiko literatura arras ezaguna den bitartean literatura indigenarekiko ezezagutza handia dago uharteetan. Batetik, azken mendera arte gehienbat ahozko formetan aurkitu duelako adierazpide. Bestetik, uharteak 1521ean «deskubritu» zituztela eta Filipinen historia orduan hasi zela delako uste nagusia. 1960 eta 1970eko hamarkadetan indarra hartu zuen mugimendu nazionalistak «nortasun filipinarra» berreskuratzea xede hartuta tagalogez sorturiko lanak ezagutzera ematen hasi zen, hain artean, Florante at Laura(izenburu osoa: Pinagdaanang Buhay nina Florante at Laura sa Kahariang Albanya: Kinuha sa madlang 'cuadro histórico' o pinturang nagsasabi sa mga nangyayari nang unang panahon sa Imperyo ng Gresya, at tinula ng isang matuwain sa bersong Tagalog; euskaraz: Florante eta Lauraren historia Albaniako erresuman: Greziar inperioaren hastapenetan gertatu zenari buruzko zenbait pasarte historikotatik abiatuta, Tagalog bertsoan errimatzeko egokituak), Francisco Baltazarrek (Francisco Balagtas y de la Cruz benetako izenez, 1788-1862) idatzitako lan epikoa. Tagalog literaturaren erreferente bilakatu den horretan, Albaniako erresumako Florante dukearen ibilerak kontatzen zaizkigu, nola aita galdu ostean Adolfo kontea bera hiltzen saiatzen den botereaz jabetzeko, baina Pertsiako Aladin printzearen laguntzaz erresuma eta bere bihotzeko kuttuna berreskuratzen dituen.

Tagalog literaturak izan du bilakaerarik ordutik. Nazioaren interesen tresna bihurtzen den edozein literaturak bezala, une makalak bizi izan ditu, baina gaur egun espiritu kritikoz dir-dir egiten du. Adibide moduan hiru lan aipa daitezke, hirurak Lualhati Torres Bautistak (Manila, 1945) idatziak: 'GAPÔ (1980), Dekada '70 (1983), eta Bata, Bata… Pa'no Ka Ginawa? (1988, Ume, ume… nola izan zinen sortua? ).

Marcosen erregimen urteak dituzte ardatz hiru nobelek; independentziatik uharteetako biztanleek jasan dituzten bidegabekeriak azaltzen dituzte hirurek. Bautistaren aburuz, irakurle filipinar gazteek jakin beharreko kontuak dira hauek. 'GAPÔ-k zehazki AEBek Filipinetan dituzten base militarren atzean dauden interes politikoak ditu hizpide, haien inguruan bizi diren herritar arrunten ikuspuntutik. Bata, Bata… Pa'no Ka Ginawa? nobelak, berriz, emakumeen egoera gaur egungo Filipinetan aztertzen du ama langile, aktibista, ezkongabe baten esperientzietan oinarrituta. Dekada'70, hiruretatik ezagunena (zinemara egokitu zuen Chito S. Roñok 2002an), izenburuak adierazi bezala 1970eko hamarkada gatazkatsuan giroturik dago. Klase ertaineko familia bat (Amanda Bartolome eta haren bost seme-alabak) dira protagonista. Testuingurua, berriz, herria erradikalizatu eta Marcosen gobernuari aurre egitea posible egin zuten gertaerak (Miranda plazaren bonbardaketa, habeas corpus-aren indargabetzea, gerra-legeen ezarpena, ausazko atxiloketak).

Inperioak erantzun egiten du

Herman Melvilleren 'Moby Dick' berridatzi egin du Kim Scottek bere azken lanean, 'That Deadman Dance' eleberrian, balea arrantzaren gaineko ikuspuntu aborigena eskaintzeko.

BERRIA

Aurkezpenik ez du behar Moby Dick (1851) nobelak. Pequod bale-ontziaren ingurukoak arras ezagunak zaizkigu, Herman Melvilleren liburua bera irakurtzetik ez bada hartan oinarrituriko filmaren bidez —azken hori John Hustonek zuzendu zuen, 1956an—. Nobelaren gaineko irakurketen artean ezagunenak akaso Melvilleren lana gizakiaren eta naturaren arteko borrokaren zein Ameriketako Estatu Batuak sorreratik bertatik gidatu duten obsesioen adierazpentzat dutenak dira. Batak ez du bestea baztertzen. Hain zuzen, AEBen historia, Mendebaldeko edozein nazio-estaturenaren antzera, suntsipen historia bat da. Pequod izena lurralde horretan bertan 1638an kolonoek zenbait indigenaren laguntzaz desagerrarazitako indiar tributik dator. Ontziko eskifaia hogeita hamar gizonek osaturik dago —Batasuna hogeita hamar estatuk osaturik zegoen Melvillek nobela idatzi zuenean—, eta haien artean nazionalitate eta arraza aniztasuna da nagusi. Harrapakin nagusia balea zuri erraldoi bat da, nobelari izena ematen dion Moby Dick bera, aurreko enkontru batean ontziko kapitaina, Ahab, elbarritu zuena haren hanketako bat moztuz. Ekintza berez eroa da; hondamendia beste amaierarik ezin dezake izan. Pequod-eko eskifaiak jakin badaki hori, eta hala ere.

Hala ere, hainbat mendez balea arrantza Mendebaldeko ekonomiaren motor izan zen, herrialde gutxi batzuen aberastasuna itsas faunaren suntsipenean eta kolonialismoan oinarrituta egon arren. Balea arrantza Mendebaldeko herrialdeak (Ipar Amerika, Ingalaterra, Irlanda, Eskozia, Euskal Herria bera) bestelako kultur eta mundu ikuskerekin harremanetan jarri zuen jarduera transnazionaltzat aurkeztu izan zaigu historia liburuetan. Mendebaldarron iruditerian jarduera arriskutsu bezain ohoragarri bezala agertzen da; haren arabera neurtu izan dugu gizonen eta haien herrialdeen adorea eta handitasuna. Balea arrantzak, baina, komunitate indigenen desplazamendua eta desagerpena eragin zuen. Indigenen esperientziak bigarren planoan agertu ohi dira Mendebaldeko diskurtsoan, agertu egiten badira inoiz; gu-ak bere existentziarako behar duen beste-a da indigena, lekukoa baina isila. Balea arrantzaren atzean ezkutatzen den inperialismoaren basakeria hain ondo deskribatzen duen Moby Dick ez da, indigenen ikuspuntua ukatzeko orduan, salbuespena.

Indigenen begietatik

That Deadman Dance (2010) nobelak bestela planteatzen du balea arrantzaren industria. Kasu honetan, indigenen esperientziak gidatzen du narrazioa. Liburuaren egilea bera, Kim Scott (Perth, Australia, 1957), Australiako mendebaldean jatorria duen Noongar komunitateko kide da. Orain arte argitaraturiko lanetan, True Country (1993), Benang: From The Heart (1999) eta Kayang and Me (2005), aborigenen ikuspuntuari heldu dio batik bat azal argiko aborigenen artean gertatzen diren nortasun gatazkak (Scotten ama zuria da) zein Australiako gobernuaren politika asimilazionistak XX. mendearen lehen hamarkadetan azaltzeko. Ahozko tradizioa arras baliagarria izan zaio zeregin horretan. That Deadman Dance-n, ordea, artxibo lanak pisu handiagoa izan du.

Nobela XIX. mendeko Australiako mendebaldean kokaturik dago. Garai hartan, King George Town (gaur egungo Albany) eta haren badia, King George Sound, balea arrantzara dedikatzen ziren nazionalitate ezberdineko taldeen topagune zen —artxiboen arabera, 1840an seiehun baleontzi inguru zebiltzan Ozeano Barean—, eta horren harira muga adiskidetsua izendatu izan dute zonalde hori historialariek. King George Town inguruan jaio eta hazitako Noongar jendearentzat, ordea, adiskidetsutik gutxi izan zuen balea arrantzale zein kolonoekiko enkontruak. That Deadman Dance-ko protagonistak, Bobby Wabalanginy izeneko mutikoak azaltzen duen bezala, aborigenek errespetuz tratatu zituzten etorri berriak hasieran. Bobby bera haien adiskide egiten da, balea arrantzan laguntzen die eta uhartean barna gidari zaie. Trukean hizkuntzak ikasten ditu, eta eguneroko bizitzan baliagarriak zaizkion tresnak eskuratzen ditu. Baina denborarekin kolonoak anbiziotsu egiten dira; lur gehiago nahi dute, eta beren legeak inposatu nahi dituzte. Lur-desjabetzeak ez ezik gaixotasuna ere badakar kolonoak: nobelaren izenburuak tuberkulosiak jota hiltzear diren kolono zurien mugimenduari egiten dio aipamen, aborigenek imitatzea gustuko duten mugimendua dantza delakoan.

Mendebaldeko literatur tradizioan pisu handia duen lan baten berridazketa aborigena den aldetik, That Deadman Dance Deleuze eta Guattariren literatura txikia-ren kontzeptuaren adibide dela esan daiteke. Literatura txikia gertaera subertsiboa edo iraultzailea da, hizkuntza nagusi baten barruan literatura txiki batek eraikitako literatura delako. Literatura postkolonialaren adibide garbia ere bada, Bill Ashcroftek, Gareth Griffithsek eta Helen Tiffinek The Empire Writes Back (2002) liburuan, izenburutik bertatik, eskaintzen duten definizioari jarraituz gero: inperioari erantzun egiten dion liburua da, inperioaren beraren hizkuntza erabilita. Era berean memoria, Michael Rothbergek teorizatu bezala, norabide anitzekoa dela azaltzen du Scotten nobelak: Australiako aborigenen jazarpena Ipar Amerikako indigenek pairaturikoarekin harremanetan jartzen du Bobbyren adiskide bat irakurtzen ari den James Fenimore Cooperren The Last of The Mohicans (1826) lanaren bidez.

Burmuinari neurria hartzen

Burmuina ardatz duten ikuspegiek indar handia hartu dute humanitateen arloan; literaturak ere bere egin ditu planteamendu horiek neuronobelaren bidez.

A.S. Byatt idazlea, A Whistling Woman nobelaren egilea.

Azken bi hamarkadetan burmuina ardatz duten ikerketak ugaritu egin dira zientzien arloan, eta humanitateetan ere indar handiz sartu dira alderdi neurologikoekin zerikusia duten ikuspegiak. «Eztanda neurologikoak» ez du lortu baztertzerik psikoanalisia, humanitateen planteamendu teoriko kuttunetako bat den hori —nahiz eta psikoanalistek mesfidantzaz ikusten duten akademikoen esku hartzea beren esparruan, haien ustea baita psikoanalisia errazkeria handiz aipatu eta erabiltzen dela, eta neurri batean arrazoi dute—. Aitzitik, Freudek eta Lacanek adimenari egin ekarpena gutxietsi gabe, azkenaldiko bira neurologikoaren helburua da psikoanalisiaren izen handiek aztertu gabe utzi zuten alderdian, hots, organoan bertan, sakontzea. Bere testuetan Freudek aitortzen du adimenarekiko interesa bere garaian zegoen hutsune bati erantzunez piztu zitzaiola. Hala ere, ez zen inoiz bere helburua izan alderdi fisiologikoa gutxiestea; prestakuntzaz neurologoa izanik, jabetzen zen alderdi anatomikoen garrantziaz. Are gehiago, hamarkada baten buruan bi alderdiak, adimena eta burmuina, aldi berean eta elkarri lotuta aztertuko zirela aurrikusi zuen.

Tamalez, hamarkada bat baino gehiago behar izan da Freudek ezinbestekotzat jotzen zuen ikerketa mota abian jar zedin. Zorionez, epe laburrean aurrerapen handiak egin dira, eta literatura bera, guri interesatzen zaigun arloa, hasi da emaitza horiek erregistratzen. Neuronobela da horren lekuko.

Bada argudiatzen duenik ez dela berria neuronobela kontzeptua. Ez ote zen literatura modernistaren helburua, kontzientzia jario teknikaren bidez besteak beste, burmuina eta adimena disekzionatzea? Zentzu horretan, bere garaian kontzientzia nobela, nobela psikologikoa zein aitorpen nobela izendatu zen horren aldaera baino ez da (gauza bera ez bada) neuronobela. Horren berezitasuna, baina, hizpide dituen kasuetan dago. Izan ere, burmuinaren disfuntzioaren ondorioz (dela arrazoi fisiologikoengatik dela esperientzia traumatikoengatik) normaltzat jotzen den jokabidetik kanpo dauden kasuetan interesaturik dago, kasu klinikoak edo patologikoak diren horietan alegia, hala nola amnesia, bipolaritate eta nortasun nahasmenduak, orain arte gehien jorratu diren batzuk aipatzearren.

1997tik hona neuronobelaren adibide dezentek ikusi dute argia. Haien artean daude, besteak beste, Ian McEwanen Enduring Love (de Clerambault-en sindromea du hizpide) eta Saturday (Huntington-en gaixotasuna), Jonathan Lethemen Motherless Brooklyn (Tourette-n sindromea), Mark Haddonen Txakurrari gauean gertatutako istripu bitxia (autismoa), Richard Poweresen The Echomaker (aurpegi-agnosia, Capgras sindromea), Rivka Galchenen Atmospheric Disturbances (Capgras sindromea berriro ere) eta John Wrayren Lowboy(eskizofrenia paranoikoa). A.S. Byatten (Antonia Susan Duffy benetako izenez, Sheffield, Ingalaterra, 1936) A Whistling Woman (2002) ere neuronobelaren kategoriari lotzen zaio, baina, aurreko lanetan ez bezala, kasu jakin batzuetan oinarritzeaz gain, bira neurologikoaren hastapenak deskribatzen ditu narrazioan zehar. Ildo horretan, Byatten lana neuronobelaren emaitza eta hura posible egin duten kezken artxibo da aldi berean.

Tetralogia baten azken atala da A Whistling Woman. Haren aurretik The Game(1967), The Virgin in the Garden (1978), Still Life (1985) eta Babel Tower (1996) argitaratu zituen Byattek. Funtsean, nobelak 1960ko hamarkadan zientzia eta humanitateen arloan puri-purian zeuden eztabaidak ditu ardatz, gorputz eta adimenaren inguruko ikerketa zein mugimenduetatik (psikoanalisiaren sendotzea, neurologiaren lehen urratsak, mistizismoa) eta telebistaren indarrean sartzeak giza pertzepzioan izan zuen eragineraino. Kritikak Frederica Potterren nobelak izendapena eman dio tetralogiari, haren ustea baita pertsonaia horren inguruan dihardutela denak. Egia da Frederica Potterrek pisu handia duela nobeletan, XX. mende erdialdean etxeko bizimodu sinpleari bizkarra eman eta mundu akademikoan sartzea lortu zuten emakume gutxi horien adibide den aldetik, baina nobelako gainerako pertsonaiak ere funtsezkoak dira narrazioari begira, bakoitza kasu kliniko moduan aukeztu eta aztertzen baita.

Hain zuzen, A Whistling Woman-en lorpen handiena da pertsonaia bakoitza, bai normaltzat jotzen den hori bai normaltasunetik kanpoko jokabidea erakusten duen hori (gertaera traumatiko baten ondorioz irudipenak dituen Josh Ramsden bezala), kasu moduan aurkeztearen bidez lausotu egiten duela normala eta ez-normalaren (arrazionala eta ez-arrazionalaren) arteko muga, eta burmuinaren inguruko aferen konplexutasuna agerian utzi.

A Whistling Woman-ek erakusten du neuronobelak ahalmen handia duela errealitatearen konplexutasuna (betiere burmuinaren ikuspuntutik) azaltzeko orduan, baina arriskuak ere baditu eta horietan nabarmena da eroa fetitxe bihurtzearen kontua. Dibertsitate eta tolerantzia gaizki ulertuen izenean joera izan da erotzat hartua den hori dohain ezkuturen bat duen subjektu gisa aurkeztea, eroa gizartearen onarpena irabazi behar duen X-Men bihurtuz. Oliver Sacksen lanak badu horretatik zerbait, eta zineman adibiderik argiena (baina ez bakarra) Rain Man da.

Dena den, afektu kontuen inguruan luze idatzi duen Ronald de Sousak filosofoak esaten duen bezala, giza aferetan sakontzeko orduan literatura bezalakorik ez dago, zientziak ez bezala, kasuak aukeztearekin batera haien gainean espekulatzeko aukera baitu.

Bi mutil, maitasunagatik igerian

Nazioaren mugekin obsesionaturik ez dagoen literatura indarra hartzen ari da Irlandan. Jamie O'Neillen 'At Swim, Two Boys' adibideetako bat da.

Earthfall dantza konpainiak At Swim, Two Boys nobelan oinarritua zuen dantza ikuskizunaren afixako irudia.

Irlandako literatura aipagai denean iraganari buruz ikuspegi nostalgikoegia eskaintzen duela izaten da komentario nagusia. Gauzak aldatu dira azken hamarkadan, baina. Literatura kontu nazionala dela irizpideari aurre eginez bestelako literatura bat agertu da azken hamarkadan, literatura pluralagoa. Kritikaren aburuz, 2001. urtea giltzarri izan zen Irlandako letren bilakaera prozesuan. Urte horretan bertan ikusi zuten argia gaur egun irlandar literaturako obra onenetakoak kontsideratuak diren batzuk, hala nola Jamie O'Neillen At Swim, Two Boys, Nuala O'Faolainen My Dream of You, Dermot Bolgerren The Valparaiso Voyage, Eoin Colferren Artemis Fowl zein John Connollyren The Killing Kind. Ausartegia litzateke esatea literatura berri hau nazio egituratik erabat aske dagoela. Azken batean, «irlandar» zigilua darama hark ere, geografia ulertzeko modu jakin bati loturik dago alegia. Baina O'Faolain, Bolger eta enparauen literatura ez dago nazioaren mugekin obsesionaturik, muga horiek malguak eta porotsuak direlako. Horrek Irlandatik kanpoko paisaiei (materialak zein ez-materialak), nostalgia edo gorrotoa ez diren afektuei toki egitea ahalbidetu dio, eta barrura begira jartzen denean modu kritikoan egiten du. O'Neillen At Swim, Two Boys da azken horren adibide.

Dublinen, 1916ko Pazko matxinadaren garaian kokaturik dago At Swim, Two Boys. Funtsean, Jim Mack eta Doyler Doyle izeneko bi neraberen arteko maitasun istorioa da nobela, maitasun istorio debekatua egokitu zaien garai eta tokiagatik. XX. mende hasierako Irlanda katolikoan homosexualitatea gogor zigortzen dute; hain zuzen, Jim eta Doylerren harremanean rol garrantzitsua beteko duen Anthony MacMurrough jokabide «lotsagarriagatik» lan-behartu zigorra betetzetik itzuli berria da nobela hasten denean. Homosexualitatearen kontrako jarrera ez da erlijio kontua soilik; arazo soziala eta politikoa ere bada, independentziaren aldekoek ere gaitzetsi egiten baitute familia nuklearraren egiturarekin, nazioaren oinarrietako bat hura, bat ez datorrelako. Hala ere, Jim eta Doylerrek bestelako aberria eraikitzea erabakitzen dute eta lehen urrats modura Pazko egunean Muglins izeneko arrokaraino igeri egitea adosten dute, maitasunaren izenean konkistatzeko hura.

MacMurroughen ikuspuntutik bi mutilen plana arriskutsua eta inozoa da aldi berean. Muglins arrokara heltzeko itsas korronteei aurre egin beharko diete eta Jim ez da igerilari trebea. Bestetik, giroan nabari da herria armak hartzeko prest dagoela Ingalaterraren kontra eta behin matxinada hasita gizonezkoak, gazte zein heldu, mobilizatuak izango dira. MacMurroughek hedonistatzat du bere burua; Oscar Wilde benetako irlandarra, historian bakarra, izan zela uste du bere modura bizi izan zelako. Baina aitortu egiten du inbidia ematen diola Jim eta Doylerren ameskeriak. Jimi galdetzen dio zergatik den hain garrantzitsua Muglins arrokaraino igeri egitea. Jimek erantzuna da Doyler dela bere aberri bakarra, eta arrokaraino iristea beren maitasunagatik borrokatzearen pareko dela. MacMurroughek zera pentsatzen du, nolakoa izango litzateke mundua Jimen modukoek gidatuko balute, aurreiritzirik gabe, maitasunaren izenean. Horrelako herrialde baten kide izateko eragozpenik ez luke izango.

Irlandaren independentziaren alde bizia galtzeko prest daudenentzat maitasuna nazioari bakarrik zor zaio. Ingalaterra bere zoritxar guztien sorburutzat dute, ohartu gabe Irlanda ez dela hain errugabea, ekintza kolonialei begira Ingalaterrarekiko konplizitate handia erakutsi baitu. Jimen aita harro dago Boer gerran irlandar destakamentuak jokatu zuen rolagatik, baina barru-barruan badaki Britaniar inperioaren garaipena taktika ikaragarrietan oinarritu zela. Are gehiago, gerra oro da krudela, suntsipena besterik ez dakarrelako. Eta heriotzak. Seme zaharrena Lehen Mundu Gerran galdu berri du. Horregatik ez da Irlandar Herritarren Armadarekin fidatzen, militarismoaren eta maskulinitatearen izenean mintzo direlako. «Ingeles» izendapena iraina balitz bezala erabiltzen dute, ohartu gabe ingelesei aurpegiratzen dieten xenofobia bera erakusten dutela beren esanek. «Irlandartasuna» ez da «ingelestasuna» baino benetakoagoa —biak dira fikziozko bezain zilegi.

Jack Macken modukoek independentzia lortu nahi dute, baina modu lasaian, odolik isuri gabe. Era berean, ez dute uneko egiturekin erabateko haustura gertatzerik nahi; gobernu propioa nahi dute, baina «betiko» balioei bizkarrik eman gabe. Funtsean, Macken planteamendua ez dago Eveline MacMurroughek amesten duen naziotik urrun. Klase sozialak bereizten ditu (bere garaian dirua eta eragina zuen familia aristokratiko baten kide da Eveline; Jimen aita dendari xumea da), baina antzeko ideiak dituzte. Erlijioaren garrantzia azpimarratzen dute biek eta ordena mantentzea, hots, hierarkiak.

Hogeigarren mendean idatzitako gay literaturako lan askoren antzera (The Well of Loneliness, Maurice, Giovanni's Room) modu tragikoan amaitzen da At Swim, Two Boys. Okerra litzateke, ordea, iraganeko kontutzat ulertzea Jim eta Doylerren harremana zapuzten duen intolerantzia. O'Neillen lanak inguratzen gaituen errealitatea, hura osatzen duten ideiak aztertzeko gakoak ematen dizkigu ariketa horrek bestelako mundua sortzen lagunduko duelakoan.

Uztailaren 17an hasi zen gerra

Espainiako gerrak mundu osoko milizianoak erakarri zituen Francoren indarren kontra borrokatzeko. Haien artean izan ziren idazleak ere, gerraren berri liburuen bidez eman zutenak.

Gerran borroka ez ezik sufrimendua ere handia izan zela nabarmendu zuten Espainiako gerran ibili ziren idazleek. BERRIA

Iragan uztailaren 17an, zenbait komunikabidek gogora ekarri zuten orain dela 77 urte gertaturikoa. Hots, Francisco Franco jenerala buru zuten tropek Marokon abiaturiko altxamendua, Espainiako gerrari hasiera eman ziona. Ordutik 1939ko apirilaren 1 arte, milaka pertsonak bizia galdu zuten, beste hainbatek erbestera jo behar izan zuten, eta kalte materialak ere handiak izan ziren. Faxismoaren mehatxuarekin kezkatuta, zenbait idazlek eta intelektualek nazioartean salatu zuten Iberiar penintsulan zer gertatzen ari zen, Errepublikaren alde borrokatzen ari zirenentzat babesa eta laguntza lortu nahian. Idazle eta intelektual horietako batzuk, gainera, boluntario joan ziren Francoren tropen kontra borrokatzera. Gehienak zerbait ona, handia egiteko itxaropenarekin lotu zitzaizkien talde errepublikanoei. Gerrak, baina, ezer gutxi du ohoragarritik; gerra suntsipena da, heriotza, eta halaxe egiaztatu zuten idazle eta intelektual idealista haiek.

Altxamendua gertatu zen urte bereko abenduan bat egin zuen George Orwellek (1903, Motihari, India-1950, Londres) POUM, Errepublikaren aldeko Batasun Marxistaren Langile Alderdiko miliziarekin. Bartzelonara heldu eta berehala, egoeraz idazteko asmoa zuela azaldu zion Alderdi Laborista Independenteko ordezkari John McNairri, Erresuma Batuko eta Frantziako langileen iritzia asaldatzeko. 1937ko ekainean, Stalinen kontrako alderdia izaki, POUM legez kanpo utzi zuen Alderdi Komunistak, eta, ondorioz, Orwellek herrialdetik alde egin behar izan zuen, atxilotua ez izateko. Baina frontean igarotako hilabeteak gogoan, gerrari buruzko lehen lanetako bat osatu zuen, Homage to Catalonia(1938). Liburuaren lehen argitalpenak mezu argia zabaldu nahi zuen azaletik bertatik: bertan, lehen planoan, ukabila bat agertzen zen; haren atzean, erdi erorian zegoen eraikin bat ikus zitekeen. Borroka eta suntsipena, konpromisoa eta sakrifizioa. Ikuspuntu pertsonal batetik kontatu zuen egile ingelesak gatazka.

Gerran aritutako beste idazle handietako bat dugu Andre Malraux (1901, Paris-1976, Creteil, Frantzia). Bigarren Mundu Gerra bukatuta Charles de Gaulleren gobernuan Informazio eta Kultura ministro izango zenak Itxaropena idatzi zuen frontean bizi izandakotik abiatuta (L'Espoir, 1937; Karlos Zabalak euskarara itzulia 2008an). Madrilen hasten da nobela, 1936ko uztailaren 18an, Manuel izeneko komunista jaioberri baten urratsei jarraituz. Beste hainbat pertsonaia ere agertzen dira lanean, baina funtsean Manuel da protagonista. Are gehiago, batzuek esan dute bildungsroman baten traza duela nobelak, Manuelen bilakaera pertsonalaren berri ematen duen aldetik: soinu teknikari gonazale arduragabe bat izanik, teniente koronel bihurtuko da bederatzi hilabeteren buruan, hots, nobelak jasotzen duen epean. Le Figaro-rako idatzitako artikulu batean, François Mauriacek argudiatu zuen azken finean Manuel heroi antifaxistak «milizianoaren itzulera» errepresentatzen zuela.

Ernest Hemingwayk, berriz, (1899, Oak Park, Illinois, AEB-1961, Ketchum, Idaho, AEB) 1939an idatzi zuen For Whom the Bells Toll (Norengatik ari da kanpaia), Kuba eta Idaho artean, eta urtebete geroago argitaratu zuen. Nobela bera, baina, gerran berriemaile berezi moduan igaro zuen denboran oinarrituta dago. Guadarramako mendikatean lau egunez gertatutakoa jasotzen du lanak, Robert Jordan izeneko pertsonaiaren ikuspuntutik. Hemingway bera bezala, berriemaile berezi joan da Jordan gerrara, baina esperientzia handiko dinamitatzailea denez, errusiar jeneral baten aginduz zubi bat suntsitzea egokituko zaio, tokiko gerrilla antifaxisten laguntzarekin. Gerrillen kanpamentura heltzean, Maria ezagutuko du, gerra hasieran gurasoen exekuzioaren lekuko izan zena eta falangistek bortxatu zutena. Jordanek arazoak izango ditu gerrillako buruarekin, Pablorekin, ekintza aurrera eramateko eragozpenak baititu, kaltetuta aterako den beldur delako. Hitzeko gizona izanik, estatubatuarrak leherketa aurrera eraman nahiko du, baina Mariak bizitzarekiko ilusioa berpiztu dio, eta bera ere zalantzan hasiko da gerran hainbeste inplikatzea merezi ote duen ala ez. Jordanen dilemaren harira, gizabanakoaren eta komunitatearen, konpromisoaren eta zoriontasunaren gainean gogoeta egiten du For Whom the Bells Toll-ek.

Orwell, Malraux eta Hemingway ez bezala, izan ziren gerrara joan beharrean gerra bila joan zitzaien idazleak. Halaxe gertatu zitzaion Georges Bernanosi (1888, Paris-1948, Neuilly-sur-Seine, Frantzia). Gerra piztu zenean, idazleak urtebete zeraman Mallorcan bizitzen, eta han jazotako izugarrikerien lekuko izan zen. Kopuruak oraindik behin betikoak ez diren arren, kalkulatzen da hiru mila lagun inguru akabatu zituztela nazionalek irlan, eta exekuzio horien berri ematen du Bernanosek Les Grands Cimetières sous la lune lanean (1938). Handik ez oso urrun, Eivissan, beste horrenbeste egin zuen Elliot Paulek (1891, Linden, Massachusetts, AEB-1958, Providence, Rhode Island, AEB): Santa Eularia des Riu herrixkan —1931tik idazlearen eta bere familiaren bizileku— ikusitakoa jaso zuen Life and Death of a Spanish Town liburuan (1937, Espainiako herri baten bizitza eta heriotza).

Ezin genezake aipatu gabe utzi gerra indarrean zela Alemanian sorturiko obra bakanetako bat: Bertold Brechten Die Gewehre der Frau Carrar (1937, Carrar anderearen errifleak), ekitaldi bateko antzezlana.

Egiptoko emakumeak euren ahotsean

Orientalismoaren arabera, Mendebaldeak Ekialdea esentzializatzen du, eta horren parte diren gizarteak garatu gabeko gizartetzat jotzen ditu. Horren aurka idatzi dute Ahda Soueifek eta Miral al-Tahawyk.

Ahdaf Soueif eta Miral al-Tahawy idazle egiptoarrak. BERRIA

Duela astebete Tahrir plazan (Kairo, Egipto) jazotako emakumeen kontrako sexu erasoen harira Joyce Carol Oatesek Twitter bidez egindako adierazpenek hautsak harrotu dituzte Egipton. Egile estatubatuarraren arabera, delitu egileen jaioterrian nagusi den erlijioarekin zerikusia dute bortxaketek. Hots, islamak sexu erasoak posible egiten dituela, haren parte direla, esatera zetorren Oates. Blonde (2000) nobelaren egilearen hitzak Mendebaldeak sexismoa (sexu erasoak barne) «besteren» arazo bilakatzeko duen joeraren adibide argia dela salatu dute Egiptoko hainbat idazlek —gizonezkok zein emakumezkok—, Mendebaldean bertan sexismo kasurik gertatuko ez balitz bezala. Oatesen adierazpenek, baina, zerbait gehiago azalaratu dute: islama «bestearen» erlijio moduan aurkezten dute eta, ondorioz, islama gaiztoa dela iradokitzen dute; ordea, Mendebaldea kristaua da, eta kristautasuna bera, ona. Baina Mendebaldearen eta islamaren arteko harremana ez da azken urteotako fenomenoa; aitzitik, islama mendeetatik da Mendebaldearen erlijioa, kristautasuna eta judaismoa diren bezala, Oatesek gustuko izan ala ez. Ildo berean, sexismoa eta sexu erasoak arazo globala dira, eta Tahrir plazan gertaturikoa horren adibide baino ez da.

Edward W. Saidi zor diogu Oatesen moduko (aurre)iritziak deskribatzen dituen kontzeptua: orientalismoa. Saiden arabera, Mendebaldeak Ekialdea esentzializatu egiten du, eta horren parte diren gizarteak garatu gabeko gizartetzat jotzen ditu. Aldiz, Mendebaldeko gizarteek kontrakoa adierazten dute: garatuak dira, arrazionalak, malguak eta hobeak. Orientalismoaren aurka idazten aritu dira Ahdaf Soueif (Kairo, 1950) eta Miral al-Tahawy (Al Sharqia, 1968) egiptoarrak hasiera-hasieratik, bakoitza bere moduan. Idazle ez ezik, ekintzaile politikoa ere bada Soueif; Egiptoko kontu politikoen inguruan idazten du maiz prentsan, eta 2012ko urtarrilean Egiptoko Iraultzako lehen urtea hizpide zuen Cairo: My City, Our Revolution (Cairo: nire hiria, gure iraultza) argitaratu zuen. Soueifen bigarren nobelak, The Map of Love (Maitasunaren mapa, 1999), Mendebaldearen eta Ekialdearen arteko komunikazio arazoen eta elkarrekiko ezezagutzaren gainean dihardu. Gaur egungo Egipton, AEBetako emakume gazte bat, Isabel, Amal izeneko Egiptoko emakume baten lagun egiten da, haren laguntza behar baitu birramonarengandik oinordetzan jasotako gutunak eta egunerokoak inglesera itzuli ahal izateko. Dokumentu horiek, hain zuzen, XX. mende hasieran —Egipto Britania Handiaren kolonia zen garaian— birramonak Egiptoko gizon batekin izandako harremanaren berri ematen dute. Nobelak aurrera egin ahala, eta Amalek testuak arabieratik inglesera itzuli bitartean, irakurlea ohartuko da XX. mende hasieran Mendebaldearen eta Ekialdearen artean zeuden arazoak —hizkuntza eta kulturari begira, batik bat— gaur egun bi errealitate horien artean dauden berberak direla. Amal konturatzen da zaila dela hizkuntza batetik bestera, kultura batetik bestera itzultzea, «ia ezinezkoa zinez», eta testuak zailtasun horixe azalaratzen du inglesa, frantsesa eta arabiera (hots, Egiptoren parte diren hizkuntzak) tartekatuz. Izan ere, The Map of Love-k ez du ezkutatu nahi ezberdintasuna negoziatzea zeinen zaila den, eta, errazkeria saihestuz, konplexutasunaren alde egiten du.

Soueifen lanek, oro har, Egiptoko errealitate hiritarra eta erdiko klaseak dituzte hizpide. Oso bestelakoa da Miral al-Tahawyk bere nobeletan aurkezten duen Egipto. Al-Hanadi tribu beduinoko kide da Tahawy, eta txikitatik ezagutu duen mundua, beduinoen mundua, alegia, azaltzen du Al-Khibaa (Denda, 1996) eta Al-Badhingana al-zarqa (Alberjinia urdina, 1998) lanetan. Batean zein bestean amona tirano eta autokrata bat ageri da, patriarka kanpoan denean burdinazko eskuz agintzen duena. Beduino gehienak merkatariak izaki, denboraldi luzeak egiten dituzte etxetik kanpo, umeak eta emakumeak han utzita. Tahawyren aita, gainerako gizon beduinoak ez bezala, nahiko liberala zen. Medikua zen lanbidez, eta Egiptoko kongresu kide. Halere, beduinoen tradizioari jarraituz, familiako emakumeak etxean itxita zeuzkan beti. Idazlearen amonak ezin zuen itxialdia eraman; askatasun kantuak abesten oroitzen du Tahawyk.

Duten garrantziaz jakitun

Gizonak kanpoan direnean, lurra ereiteaz eta etxeko kontuez arduratzen dira emakumeak, «eta ardura horiek», esaten du Tahawyk, «oldarkor bihurtzen dituzte emakumeak, familia barruan duten garrantziaz jakitun dira. Nolabait, gizonen eta emakumeen agintea bat eta bakarra da. Emakumeak bere generoa gainditu egiten du jazarpen maila txikiagotuz». Gizarte beduinoan emakumeen egoera hain sinplea ez dela agertuz —jazarpena posible egiten duen botere egituran rol aktiboa dute—, Mendebaldean Egiptoko emakumeez eta, oro har, arabiar emakumeez dagoen ustea kolokan jartzen du Tahawyk. Jazarpena egon badago, baina egoera ez da hain sinplea. Hain zuzen, Egiptoko emakumeek inolako babesik ez dutela pentsatzeak —haien ahotsa eta ekintzarako ahalmena ukatzeak— ondorio bakarrera garamatza: Egiptoko idazleek Oatesi erantzun legez, gizon zuriak bakarrik salba ditzake emakumeak, berdin du zein den haien etnizitatea.

Anaia Handia begira duzu

'Amazon.com' atariaren arabera, George Orwellen '1984' nobelaren salmentak %12 gora egin du AEBetako Segurtasun Agentzia Nazionalak (NSA) bultzaturiko espioitza sistema lehen aldiz prentsan agertu zenetik.

George Orwell, bere argazkirik ezagunenean.

Azken asteetan, The Guardian egunkari britainiarrak AEBetako Gobernuak abiaturiko dei eta mezuen zainketa programa publiko egin zuenetik hain zuzen, Booz Allen Hamilton (BAH) enpresaren akzioek behera egin dute burtsan. Konpainia horrek aipatu programa diseinatzeko enkargua jaso zuen Defentsa Sailetik. Edward Snowden salatzailea, egunotan the whistleblower ezizenagatik ezaguna den pirata informatikoa, konpainia horrexek kontratatu zuen, eta espioitza eskandaluaren tamaina kontuan hartuta, BAHren kotizazio datua ez da harritzeko modukoa. AEBetako Segurtasun Agentzia Nazionalak (NSA) estatubatuarren pribatutasun eskubideari egindako erasoak liburu baten salmentan izan duen eragina, hori bada harrigarria. Amazon.com atariaren arabera, George Orwellen 1984 (1949) nobelaren eskariak %12 gora egin du NSAk bultzaturiko zainketa sistema lehen aldiz prentsan agertu zenetik (iragan astelehenean erregistraturiko kopurua da hori).

Batzuen kaltea besteen onura dela esaten dute. Kasu honetan, baina, kaltetuak eta onuradunak zeintzuk diren zehaztea ez da eman dezakeen bezain erraza. Egia da akzioen kontua dela eta BAH galera ekonomiko handia pairatzen ari dela, baina orain arte lortu dituen irabaziak herritarren oinarrizko eskubide baten urraketaren emaitza direla kontuan hartuta, istorio honetan BAH kaltetua baino gehiago onuraduna izan dela ematen du. Are gehiago, AEBetako Gobernuak Snowden epaitu eta Defentsa Sailaren errua ordainaraziko balio, herritarra bi aldiz izango litzateke kaltetu.

Orwellen nobelak afera honetatik lortu duen etekinari dagokionez, idazlea aspaldi hil zen, beraz, haren ondorengoek jasoko dute salmenten ordaina; liburu salmentak izan ohi direnari begira nabarmena izan arren, merkatu balioen arabera nahiko xumea izango da, dena den. Hala ere, ezin da ukatu 1984 nobelarekiko piztu den interesa oso esanguratsua dela; interes hori, baina, diru balioagatik baino gehiago gure garaiaz adierazten duenagatik kontuan hartu beharko litzateke ziurrenik.

1946an, David Astor Observer egunkariko editoreak Eskoziako landa-eremuan zuen basetxea Orwelli utzi zion bere hurrengo nobela idazteko. Nobela horri The Last Man in Europe (Europako azken gizona) izenburua jartzea pentsaturik zuen egileak, baina argitaratze unean iritziz aldatu eta 1984 izenburuaren alde egin zuen. Zainketaz eta kontrolaz mintzo den nobela distopikoa da 1984. Anaia Handia Alderdiko burua da, eta haren menpekoek bere irudia gurtzen dute modu itsuan. Anaia Handiaren egiteko nagusia «pentsamendu krimenak» edo ortodoxia politikoaren kontra doazen barne pentsamenduak suntsitzea da, George Bush Jr.-ek hasi eta Obamak bultzatu duen terrorismoaren kontrako gerratik oso urrun ez dagoena. NSAren zainketa programa eta drone edo piloturik gabeko hegazkinen auzia gerra horren tresnetako bi baino ez dira.

Orwellek berak azaldu zuenez, indar aliatuek 1944an Teheranen antolatu zuten konferentziak inspiratuta idatzi zuen 1984. Isaac Deutscher Observer egunkariko lankidearen arabera, egilea itsu sinetsita zegoen Stalin, Churchill eta Roosevelt mundua euren artean banatzeko azpilanean zebiltzala Teheranen. Eduki zein formari begira, 1984-ren Yevgeny Zamyatinen (1884, Lebedyan, Errusia-1937, Paris, Frantzia) My (Gu, 1927) lanaren eragina nabarmendu izan dute askok. Sobietar Batasuna bihurtu zen polizia estatuaren satira politikoa da Zamyatinena. Orwellen lanak, baina, plano ugari ditu. H. G. Wellsen sozialismo zientifiko baikorraren kontrako alegatua da, espresionismoaren emaitza edo Carl Jungen arketipo teoriaren literatur adierazpen den bezainbeste.

Liburuak argia ikusi zuenean Gerra Hotza bere hastapenetan zen, eta haren eraginez Mendebaldean komunismoaren kontra zabaldu zen ezinikusiak nobelaren arrakasta erraztu zuen, AEBetan batez ere. Isaac Asimoven hitzetan, 1984 nobelak 1930eko hamarkadako Errusia estalinista munduaren jabe egin balitz bezala deskribatzen du errealitatea. Beste erregimen totalitario batzuei ere aipamen egiten die lanak —naziak eta inkisizioa agertzen dira, besteak beste— baina estalinismoak adierazten duen botere mota du batez ere jomugan. Asimovek ez zuen uste 1984 lan ona denik. Nobela bezala «izugarri aspergarria» iruditzen zitzaion, «didaktikoa, errepikakorra eta mugimendu gabea» delako. Hala ere, liburuari zera aitortu zion, gobernuak eta bestelako aginte formek denborarekin hartu duten indarra antzeman izana. AEBetan batik bat 1984-k izan duen eta oraindik ere baduen eragina azaltzeko orduan, Asimovek esaten zuen geroz eta herritar gehiago hasi direla ohartzen «zeinen handi» bilakatzen ari den gobernua, zeinen handi diren ordaindu beharreko zergak, zenbat arau eta kodek gidatzen duten eguneroko bizitza, nola bizitza pribatuko edozein alderdiri buruzko informazioa gobernuaren zein sistema pribatuen artxiboen parte bihurtzen ari den. 1984, beraz, ez da estalinismo edo diktaduraren (modu orokorrean hartuta) kontrako alegatua; gobernua du jomugan. Anaia Handia begira duzu leloa gizabanakoarentzat kontrolatzeko handiegia den edozeren sinonimo bilakatu da. Gobernu handia eta negozio handiak ez dira 1984-ren sintoma bakarrik; zientzia handia, lan handia, edozer handia ere badira.

Blas de Otero bere osotasunean

Galaxia Gutenberg argitaletxeak 1935 eta 1977 bitartean poetak ekoitziriko lana kaleratu du liburuki batean. Hamabi poema liburu biltzen ditu; haietako zortzi, idazleak bizirik zegoela argitaratuak.

Sabina de la Cruz, Blas de Oteroren (1916, Bilbo-1979, Madril) alargunak kontatzen duenez, poetari sarritan joaten zitzaion gogoa haurtzaroko Orozkora. Hangoa zuen ama eta haren aldeko familia guztia. Hantxe zegoen amamaren baserria, eta ortua, eta txikitan hainbeste miresten zituen fruta arbolak. Begiak itxi, eta iruditzen zitzaion amamaren ahotsa entzun zezakeela, simaurretan jolasten ibiltzeagatik berari errietan, baina laster pasatzen zitzaion haserrealdia, eta Blas txikia belaunen gainean jarri eta kontu kontari aritzen zitzaion, aspaldiko istorioak, betiko kantuak, bere hizkuntza zahar ederrean kontatzen. Horrelakoetan poeta triste jartzen zen, ura atzamar artetik joan doan bezala galdu baitzuen euskara, kasik ohartu gabe. Bilbon, gurasoen etxean, gazteleraz mintzatzeko ohitura hartu zuen. Ikasketak ere, jesuiten artean lehenik eta Zuzenbide fakultatean ondoren (Madrilen eta Valladoliden), erdaraz egin zituen. Ulertzekoa denez, estreinako poemak gazteleraz idatzi zituen, baita gerora etorri ziren gainerakoak ere. Baina De la Cruzek esaten duenez, bizitza osoan presente eduki zuen euskara. Galdutako ondarea. Horregatik miresten zuen Gabriel Aresti, hutsetik abiatuta euskara ikasteko adorea, borondatea, konpromisoa izan zuelako. Eta poeta bikaina izatera iritsi zen.

1942an argitaratu zuen Oterok estreinako poemategia: Cántico espiritual. Lan horretan argi asko antzeman zitekeen poetak jasotako heziketa erlijiotsuaren eragina. Joan Gurutzekoaren mistikara gerturatuz, poeta Jainkoari mintzo zaio argibide eske. Baina bigarren poemategian, Ángel fieramente humano (1959), tonua aldatu egiten da. Liburua osatzen duten 44 poemetatik desagertu da otzantasuna. Agoniak hartu du haren tokia. Munduko bidegabekerien aurrean entzungor egitea aurpegiratzen dio Jainkoari poetak. Itxaropena gorde nahi du, baina ezin. Poetaren ni-a mintzo zaigu nagusiki, baina argitalpen horretan jada antzeman daitezke gerora hartu zuen bidearen aztarnak. Ni-a-ren tokia gu-ak betetzen duenekoa. «Definitivamente cantaré para el hombre. / Algún día —después—, alguna noche, / me oirán. Hoy van —vamos— sin rumbo, / sordos de sed, famélicos de oscuro». Ondoko lanean, Redoble de conciencia (1951), are nabarmenagoa egiten zaigu gizartearekiko mira. Poetak ezin du ezkutatu bere haserrea: nolatan egon da hainbeste denbora itsu, gor, mutu? «Vuelvo a la vida con la muerte al hombro, / abominado cuanto he escrito. Escombro / del hombre que fui cuando callaba».

1958an, Bartzelonan, Ángel fieramente humano eta Redoble de conciencia biltzen zituen poemategia, Ancia, argitaratu zuen Oterok. Damaso Alonsoren hitzaurrea zeraman liburu harekin Oterok bestelako etapa bati ekin zion. Poesia sozialaren garaia izendatu dute adituek; poetak berak nahiago zuen esan aurrien artean bizi zen jendeari bere elkartasuna adierazteko poemak zirela haiek. Izan ere, aurri egoeran zegoen gerra osteko Espainiako estatua, Europa. Balio gehienak suntsituta, bizia bera kolokan, poeta kalera jaitsi eta jende arruntaren ondoan jarri behar zen, ezinbestez. Aipatu jarrerak bazuen loturarik Oterok urte haietan Parisera, Habanara, Sobietar Batasunera zein Txinara egindako bidaiekin. Eta keinu horren harira etorri zen Pido la paz y la palabra (1955), hitz lauz osaturiko poemategia, helburua baitzen mundu guztiak ulertzeko poemak idaztea. Liburuaren hasieran azaltzen zuenez, gehiengo handi horrek ematen baitzion zentzua haren lanari. «Aquí tenéis, en canto y alma, al hombre / aquel que amó, vivió, murió por dentro / y un buen día bajó a la calle: entonces / comprendió y rompió todos sus versos».

Ikuspegi horrek aldendu egiten zuen Otero Juan Ramon Jimenezengandik eta haren gutxiengo batentzako poesia deshumanizatutik, eta aitzitik hurbildu Antonio Machadori. Campos de Castilla poemategiaren egileak bezala, Oterok ulertu zuen poeta herriaren ordezkari dela, eta hitza baliatu behar duela gertatzen dena azaltzeko, salatzeko, protesta egiteko. Une horretatik aurrera, Oteroren lumatik sorturiko poemek kolektiboa izan zuten protagonista. Pido la paz y la palabra-ren ondotik, En castellano (1959) eta Que trata de España (1964) plazaratu zituen, besteak beste. Ordurako gaixotasunak eragindako oinazeak pairatzen hasia zen poetak irmo eusten zion urte batzuk lehenago harturiko konpromisoari. Baina garai guztiak ez dira berdin, oro dago eraldaketa prozesu batean murgilduta. Oterok ere jarraitu zuen hizkuntzan, poetikan ikertzen. Azken argitalpenetan, poeta inguratzen duenaren kronista bihurtu zaigu. Arrangurek hortxe jarraitzen dute, baina ikasi du distantzia jartzen. «Porque todo poeta es terrible cuando ha amado / y odiado intensamente / y escribe con todo el cuerpo, hermosa y horrorosamente / mas con ternura y estremecimiento».

Galaxia Gutenberg argitaletxeak 1935 eta 1977 bitartean Oterok ekoitziriko lana kaleratu du liburuki batean. Sabina de la Cruzek eta Mario Hernandezek apailatu dute bilduma, zeinak poetaren hamabi poema liburuak (haietarik zortzik Otero bizirik zela ikusi zuten argia, eta gainerako laurak, hura hil ostean), 1942 eta 1946 bitartean idatziriko poema argitaragabeak, beste hizkuntza batzuetako poeten bertsioak, elkarrizketak eta adierazpenak biltzen dituena.

Ingurumena babesteko borroka konplexua

Amitav Ghosh indiarraren 'The Hungry Tide' nobelak ingurumenaren eztabaida gatazkatsua du ardatz, 1978 eta 1979 arteko Morichjhnapiko masakrea oinarri hartuta.

Hubert Sauperren Darwin's Nightmare dokumentalak (2004) ingurumenaren inguruko gatazka konplexua azaltzen du.

Azken urteetan ingurumenaren gainean gizartean zabaldu den kezkak mundu akademikoan ere izan du oihartzunik. 1980ko hamarkadan, Mendebaldeko tradizio teorikoaren joera antropozentrikoari aurre eginez, ekokritika deritzon mugimendua agertu zen mundu anglosaxoiarrean, eta, ordutik, beste herrialde batzuetara zabaldu da.

Hastapenetan, ekokritikak gizakiaren presentzia arbuiatu zuen, eta bere burua britaniar erromantizismoaren eta estatubatuar transzendentalismoaren artean (Thoreau, Emerson) kokatu. Planteamendu horrek, baina, hautsak harrotu zituen gizakiaren eragina ukatzen zuelako. Ez dago gizakiaren presentziarik gabeko egoerara itzultzerik, harekin inolako harremanik izan ez duen eremu basatirik ezagutzea ezinezkoa den bezala, haren existentzia frogatzeko gizakiaren lekukotasuna beharrezkoa delako. Are gehiago, naturaren ezagutza bera giza-jakintza mekanismoen menpe dago: Timothy Mortonek modu probokatzailean adierazi bezala, hizkuntzatik kanpo natura ez da existitzen.

Dena den, natura kontzeptu gisa eraikuntza bat den arren, eragin erreala izan badu. Klima aldaketaren ondorioak denok pairatzen ari gara, modu batean ala bestean, eta hari nola aurre egin da egungo ekokritikoen kezka nagusia. Azken bolada honetan, teoria eta ekintza, natura eta gizakia, zientzia eta humanitateak nola adiskidetu aztertzen aritu dira, ekokritika barruan aro berri bati —anthropocene aroa izenekoari— hasiera emanez. Kontzeptua, berez, ez da berria. Eugene F. Stoermerrek proposatu zuen 1980ko hamarkadan, eta Paul Crutz kimikalari eta Nobel saridunak hedatu zuen haren erabilera. Antropocenekontzeptuak gizakia indar geologiko gisa ulertzen du; hots, giza-jarduerek lurraren ekosistemetan duten eragina du abiapuntu. Dipesh Chakravarty historialariak, besteak beste, aipatu kontzeptua teoria poskolonialera aplikatu du, aditzera eman nahian Mendebaldetik bultzatzen diren ingurumenaren aldeko kanpainek ez dutela beti Mendebaldekoak ez diren herrialdeen egoera aintzat hartzen eta, ondorioz, ingurumenaren izenean oraindik indarrean dauden egitura bidegabe eta (neo)kolonialak bultzatzen dituztela. Alde horretatik, Chakravartyk dio ekokritikarekin batera (zentzu zientifiko hertsian) gaur egungo intelektualek kapitalismoaren eta kolonialismoaren historia(k) ezin d(it)u(z)tela begien bistatik galdu.

Ingurumenaren gaineko eztabaida kontu konplexua dela ezin hobeto azaldu zuen Hubert Sauperren 2004ko Darwin's Nightmare (Darwinen amesgaiztoa) dokumentalak. Kapitalismoaren eta (neo)kolonialismoaren arteko konplizitatearen adibide garbia da Afrikako Viktoria lakuan gertaturikoa: Mendebaldean arras preziatua den arraina hara eraman zuten azkarrago ugal zedin, katastrofe ekologikoa eta gizatiarra eraginez. Ingurumena babesteko neurririk ez hartzea aurpegiratu izan dio Mendebaldeak Afrikari, baina nola babes ditzake Afrikak bere fauna eta flora (bere biztanleen ongizatea arriskuan jarri gabe) Mendebaldeak haiek ustiatzen jarraitzen badu?

Sauperren dokumentalean azaltzen diren antzeko galderak planteatzen ditu Amitav Ghoshen The Hungry Tide (2005) nobelak. Indiako ekialdean, Bengalako badian, Sundarbans deritzen irla txikiek osaturiko gunean kokaturik dago istorioa. Han bizi direnen bizi-baldintzak gogorrak dira oso. Tigreen erasoak arruntak dira; espezie babestua denez, tokikoek ezin dituzte ehizatu, eta, ondorioz, haien menpe daude erabat. Ibaiak, berriz, krokodriloz josita daude, eta arrantza zaildu egiten dute. Euriteen garaian, ibaiko urek gora egiten dute, herritarren etxeak arriskuan jartzeraino. Toki horretan, jatorri ezberdineko hiru pertsonaiak topo egiten dute: Piyali Roy, Fokir eta Kanai Dutt. Piyali Roy itsas-biologoak jatorri indiarrekoak ditu gurasoak, baina bera AEBetan jaio eta hezia izan zen. Desagertzeko arriskuan den Orcaella brevirostris izurdea aztertzeko helburuarekin heldu da Bengalako badiara. Fokir idazten zein irakurtzen ez dakien arrantzale gaztea da, bizitza osoa Sundarbarsen igaro duena. Kanai Dutt, berriz, Delhiko negozio gizona da.

The Hungry Tide-k1978 eta 1979 urte bitartean jazo zen Morichjhanpi masakrea du oinarri; Mendebaldeko Bengalako gobernuak irletan babestu ziren errefuxiatu bengalarrak indarrez kanporatu zituen, eta haietako askoren heriotza eragin. Nobelako hiru pertsonaiek gatazka garaian eta haren ostean nagusitu diren hiru ikuspuntu ordezkatzen dituzte: Piyali, esaterako, ingurumen kontuetan Mendebaldean dagoen idealismoaren adibide da; izurdeen desagerpenaren erantzule egiten ditu Fokir eta haren herrikideak, zeintzuk «herrialde ez-garatuen» ordezkari diren, arrantzarako erabiltzen dituzten sareetan korapilatu eta hil egiten direlako, ohartu gabe Bengalako gobernuaren lege baztertzaileen ondorioz tokikoek janaria lortzeko bestelako baliabiderik ez dutela. Kanaik, berriz, kapitalismo basatiaren zinismoa ispilatzen du; harentzat, Fokirren modukoak oztopo bat dira garapenari begira. Jakina, Kanai ez da ohartzen edo ez du onartu nahi garapen hori besteen esplotazioan dagoela oinarrituta.

Gatsby handiaren igoera eta erorialdia

«Gizonei buruzko nobela bat» da 'The Great Gatsby' liburua, Scott Fitzgerald idazleak berak aitortu zuenez; esanguratsua da, halere, Daisy izeneko emakumeak jokatzen duen rola.

Carey Mulligan (Daisy Buchanan) eta Leonardo Di Caprio (Jay Gatsby) aktoreak, Baz Luhrmann-ek zinemarako moldatu duen The Great Gatsby bertsioko eszena batean.

Baz Luhrmann-ek The Great Gatsby (1925) zinemara egokitzeko asmoa zuela iragarri zutenean, ikusmin handia piztu zuen albisteak. Urte bete geroago, zinema aretoetara iritsiko da asteon Luhrmann eta Francis Ford Coppolaren arteko kolaborazioaren emaitza —Luhrmannek zuzendu du Coppolaren gidoian oinarrituriko filma— , eta, nahiz eta orain arte jaso dituen kritikak ez diren oso baikorrak izan, Luhrmannen aurreko lanak kontuan hartuta (Moulin Rouge, Australia, Romeo + Juliet), espektakulua behintzat eskaini eskainiko du, ziur. Ez da hau Francis Scott Fiztgeralden nobela ezaguna zinemara egokitzen duten lehen aldia. Lehendabizikoa Herbert Brenonek 1926an zuzenduriko film mutua dugu, eta haren kopia bakarra Ameriketako Estatu Batuetako artxibo nazionalean gordeta daukate. Geroztik, beste lau aldiz zinemaratu dute The Great Gatsby, Lurhmannen ekoizpena ere kontuan harturik. Ezagunena, zalantzarik gabe, 1974an Jack Claytonek zuzendurikoa dugu, rol nagusietan Robert Redford, Mia Farrow, Sam Waterson eta Bruce Dern dituena.

Argitaratu eta berehala, kritika ezin hobeak jaso zituen Fitzgeralden lanak, eta, gaur egun ere, egilearen obrarik borobilena dela dio kritikak. Are gehiago, AEBetako «nobela handia» kontsideratzen dute, garai baten isla den literatur klasiko bat.

The Great Gatsby-n kontatzen zaigun istorioa 1922an kokaturik dago. Roaring Twenties gisa ezagutzen da epea hura (1920ko hamarkada bikaina), Lehen Mundu Gerraren ostean AEBetan izan zuten egoera ekonomiko oparoaren omenez. Narratzailea Nick Carraway izeneko gaztea da, Yale-n graduatu berria eta Lehen Mundu Gerrako beteranoa, lanpostu berria dela-eta New Yorkera bizitzera doana, Long Islandera zehazki. Han, etxe bat alokatuko du, Jay Gatsby eszentriko aberatsa bizi den tokitik gertu. Gatsbyren aberastasunaren jatorria misterio bat den arren, jendeak berdin-berdin jarraitzen du hark antolatzen dituen jai erraldoietara joaten. Gatsbyk berak, baina, ez du inoiz haietan parte hartzen. Gonbidatuekin tratuan egon baino, nahiago du bere luxuzko etxeko leihoetatik haiei begira egon. Nickekin, dena den, salbuespen bat egingo du. Izan ere, haren lehengusina Daisy neskalagun zuen Gatsbyk gerra aurrean, eta berriro konkistatu nahiko luke. Daisy, ordea, Tom Buchanan dirudunarekin ezkonduta dago, eta alaba bat dute elkarrekin. Tomek herriko mekanikariaren emaztearekin, Myrtle Wilsonekin, abentura bat du, baina ez dago bere emaztea alde egiten uzteko prest, eta, ondorioz, modu tragikoan baino ezin du istorioak amaitu.

Denetariko azterketak plazaratu dituzte Fitzgeralden nobelaren inguruan, dela azaltzen duen bizimoduari buruzkoak, dela arkitektura zein gogoeta ekonomikoei buruzkoak. Interesgarrienetakoen artean, The Great Gatsby Joseph Conraden The Heart of Darkness-ekin konparatzen duen bat dago. Gauza jakina da Fitzgeraldek miresmen handia ziola Conradi, eta, nonbait, bere nobelak hari egindako omenaldia izan behar zuen. Bi lanetan agertzen da lehen pertsonan aritzen den narratzailea, pertsona zentzudun horrek —Carrayk, The Great Gatsby-ren kasuan; Marlow-ek The Heart of Darkness-i dagokionez—, aparteko gizon baten (Gatsby, Kurtz) erorialdiaren berri ematen du. Bi narratzaileak ezohiko esperientzien egarri dira, beren heroia topatzea espero dute, eta aurkitu ere aurkituko dute. Eta haren heriotzarekin amaitzen da narrazioa. Bi liburuen arteko konparazio honetan, baina, elementu garrantzitsu bat falta da: Daisy.

Txanpon doinua duen ahotsa

Nobelan, duen ahotsagatik da ezagun Daisy—leuna eta beroa aldi berean, eta tinbre zorrotzekoa—. Zinez pertsonaia interesgarria da Buchananen emaztea, nahiz eta nobelari buruzko analisietan Gatsby izan ohi den arretarik handiena erakartzen duena. Azken batean, liburuak haren izena darama. Baina Fitzgerald bera Daisyrekin liluraturik zegoen. Plaza hotelean jazotzen den eszenan, Gatsbyren heriotzaren ostekoan, Nickek bere lehengusinarekin topo egiten du, horrek herrialdetik alde egin baino lehen. Nickek nolabaiteko erreakzioa espero du Daisyrengandik, badakielako Gatsbyrekin berriro elkartzeko aukera bertan behera geratu dela betiko, baina bien arteko azken solasaldia modu xelebrean gertatzen da. «Ezin dut Daisyren erreakzioa ondo azaldu», aitortu zuen gerora Fitzgeraldek, barkamena eskatuz liburuko gainerako emakumeak Daisy baino indartsuagoak direlako —Tom Buchananen amorante Myrtle, esaterako—. «Gizonei buruzko liburua da», gaineratu zuen. Gizonei buruzko nobela da The Great Gatsby, bai, eta Daisy haien desiren isla besterik ez da: emakume irtirina, axolagabea, konkistatzen zaila.

Fitzgeralden obran adituek direnen ustez, The Great Gatsby egilearen beraren maitasun gorabeheren emaitza eta isla besterik ez da. Bere liburuen arrakastak ez zion maite zuen emakumea berreskuratzen lagundu, Gatsbyri legez kanpoko alhokol salmentaren bidez lorturiko aberastasunak Daisy berreskuratzen lagunduko ez dion bezala. Liburu amaierako Daisy ez da hasieran deskribatu zaigun neska axolagabe bera. Daisyren ahotsak, Nick konturatzen da, «txanponen doinua» du, eta haren existentzia mundu artifizial baten isla eta sintoma besterik ez da. Gatsby okerreko neskarekin maitemindu zen; horra tragedia.

Thatcherren agintaldia literatura ingelesean

Margaret Thatcher zenaren agintaldiko 11 urteetan, hau da, 1979 eta 1990 artean hasi ziren argitaratzen ingelesezko literaturako egungo idazlerik ezagunenetako batzuk. Gehienak Burdinazko Damaren aurka agertu ziren.

Hanif Kureishi. LUIS JAUREGIALTZO / ARGAZKI PRESS

Asteazkenean eman zioten azken agurra Margaret Thatcherri, Britainia Handiko lehen ministro zela neurri politiko zorrotz eta gupidagabeak bultzatzeagatik Burdinazko Dama goitizena irabazi zuen berari. Gustukoa izan ala ez, zalantzarik ez dago Thatcherrek bere marka utzi duela politikan eta, askoren harridurarako, literaturan ere. 1980ko hamarkadan, Thatcherren agintaldi garaian (1979an heldu zen kargura eta 1990era arte eutsi zion hari) eztanda gertatu zen literatura ingelesean eta gaur egungo literaturako izen esanguratsuetako batzuk, hala nola William Boyd, Kazuo Ishiguro, Hanif Kureishi, Jeanette Winterson, Will Self, Jonathan Coe eta Caryl Philips, orduantxe hasi ziren argitaratzen. Haietako gehienak, Burdinazko Damaren politikaren eraginez edo, hobeto esanda, hari erantzunez hasi ziren idazten. Eta gauzak argi esate aldera, ez zuten haren alde gauza on askorik esateko. Dena den, Thatcher deskribatzeko literaturan erabilitako kalifikatzaileen artean, gehien aipatu ohi dena ez zaio aipatu idazleetako bati ere zor, 1980ko hamarkadarako aski ezaguna zen Salman Rushdieri baizik. The Satanic Verses (1988) lanean Mrs. Torture (Tortura Anderea) bezala agertzen da politikaria. Lehen ministro ohiaren politikarekin ados egon ez arren, Thatcherren heriotzaren albistea zabaldu zenean, Rushdiek aipatu zuen Burdinazko Dama zentzuduna ere izan zitekeela, aipatu nobela beragatik Khomeini Irango aiatolak bere kontra heriotza zigorra ezarri zuenean polizia babesa eskaini baitzion.

Rushdieren esker hitzak, baina, araua baino gehiago salbuespena dira. Hain zuzen, 1980ko hamarkadaren inguruko nobelen arabera, Thatcherrek ez du zentzu eta gupida handiko pertsona ematen. Alan Hollinghurst-en The Line of Beauty (2004) lanean, esaterako, Alderdi Kontserbadoreko burua ezusteko egoera batean azaltzen zaigu: mitin batean entzuleak, alderdiko jarraitzaileak denak, estasira eraman ostean nobelako protagonistarekin Rolling Stonesen doinuekin dantzan hasten da. Eszena, Thatcherren alderdi gizatiar eta jostalariaren isla baino gehiago, 1980ko hamarkadako botere gehiegikeriaren adibide da. Parlamentutik langileen eskubideak zapaltzen diharduen bitartean, poz-pozik azaltzen da dama rock-and-rolla dantzatzen, langileen kontra ez duela ezer —beheko klaseen musikaren doinuak dantzatzen ari da!— erakutsi nahian bezala.

The Line of Beauty irakurtzen jarraituz gero, bat berehala ohartuko da nobelaren helburua ez dela Thatcher eta bere alderdia salbatzea, kontrakoa baizik. Istorioko pertsonaia nagusia Oxfordeko pribilegiozko zirkuluetara iritsi berria den Nick Guest izeneko gay gaztea da, eta haren bidez Alderdi Kontserbadorearen hipokrisiaren nondik norakoak azalduko dizkigu, sexualitateari dagokionez, besteak beste —homosexualitatearen ukapena, alderdiko kide asko gay izan arren—.

1980ko hamarkadako giro politikoa deskribatzen duten nobelen artean, erreferente bihurtu den beste lan bat Hanif Kureishiren The Buddha of Suburbia(1990) da. Nobelaren hasiera ingeles literaturan gehien aipatu eta aztertu den pasarteetako bat dugu, literatura poskoloniala zer den ezin hobeto laburbiltzen duelako. The Buddha of Suburbia honela abiatzen da: «Nire izena Karim Amir da. Ingelesa naiz jaiotzez eta heziketaz, gutxi gorabehera. Maiz ingeles mota bitxia kontsideratu izan naute, enda berri baten kide naizelako, bi historia zaharretatik sortua. Baina bost axola dit horrek niri. Ingelesa naiz (harro ez banago ere), Londreseko hego aldirietakoa, eta badut norabide bat».

Berez, 1970eko bigarren erdialdean kokaturik badago ere, Kureishik berak esan du ondoko hamarkadako giro politiko, sozial eta ekonomikoa gogoan idatzi zuela The Buddha of Suburbia. Egilearen bizi-esperientziek pisu handia dute kontakizunean: nobelako protagonistak bezala, aita Pakistanekoa du Kureishik eta ama, berriz, ingelesa. Karimek bezala, nerabezaroan nortasun krisia izan zuen; aitaren familiakoek ez zuten pakistandar moduan onartzen zuriegia zelako, baina bere klasekideentzat ez zen nahikoa zuri, hots, ingelesa. Hala ere, The Buddha of Suburbia ez da nobela autobiografikoa, garai baten erretratua baizik. 1980ko hamarkada definitu zuten klase, arraza eta sexualitatearen gaineko gatazkak oso presente daude lanean. Hollinghurst-en The Line of Beauty-ko Nick Guest bezala, Karim homosexuala. Dena dela, Nickek Alderdi Kontserbadorearen onespena lortu nahi du —haien pribilegiozko bizimodua kritikatzen duen arren—, baina Karimek bere bidea egin nahi du, badu norabide bat. Tradizioa, dela aitaren familiarena dela Ingalaterrakoa, zama nekeza egiten zaio.

Nobela poskoloniala bildungsroman-arekin konparatu izan dute askok. Bildungsroman-a formakuntza nobela da, protagonistaren nerabezarotik helduarorako igarotzean arreta jartzen duena. Nobela poskolonialean ere pertsonaia nagusia nortasun krisi batean murgiltzen da, baina bildungsroman-ean helburua gizarte integrazioa da, eta nobela poskolonialean, berriz, ez dago amaiera biribilik. Kasurik onenean, protagonista, bere ezberdintasuna onartu, eta gizartearen aurreiritzien kontra borrokatuko da.

Ziurrenik, Britainia Handia bildungsroman bat bihurtzeko helburuarekin heldu zion Thatcherrek lehen ministro karguari. Bere agintaldiak, baina, nobela poskolonialari ireki zizkion ateak.

Atacamako basamortuan desagertuen bila

Oraindik ere, sakona da diktaduraren marka Hegoamerikako zenbait herrialdetan, eta haren eraginari buruzko lan interesgarriak idatzi dira Argentinan eta Txilen.

Death and the Maiden (1994) Roman Polanskik zuzendutako pelikularen fotograma bat. Lehen, planoan, Ben Kingsley eta Sigourney Weaver.

Diktaduren marka sakona da, oraindik ere, Amerikako Hegoaldeko Konoa deritzon eremuan. Tortura eta atxiloketa gune klandestinoen zerrenda luzatuz doa urtetik urtera, eta Egia eta Justizia komisioek erregimen militarren izugarrikerien testigantzak biltzen jarraitzen dute, tragediaren dimentsioa ondo kalkulatu (eta ulertu) nahian. Justiziari begira, ordea, salbuespen bat edo beste kenduta, ez da aurrerapauso handirik egon. Salbuespenen artean, aipatzekoa da 2009ko abenduan Argentinan Armadaren Goi Mailako Mekanika Eskolan aritu zirenen kontra hasi zen epaiketa. Esma esaten diote, herrialdeko atxiloketa, tortura eta hilketa zentrorik handiena izateagatik, Argentinako Auschwitz izendapena jaso zuen guneak. Baina aipatu epaiketa Argentinan denen ahotan zebilen bitartean, Txileko Gobernuak Esmeralda itsasontzi-eskola Bicentenario estropadara bidali zuen, aintzat hartu gabe ontzi horixe tortura gune gisa erabili izan zutela Augusto Pinocheten erregimenaren pean.

Nostalgia de la luz (2010) dokumentalean Patricio Guzmanek azaltzen duenez, arkeologia eta astronomiarekiko interes handia dute Txilen. Duela milaka urte jazotakoa jakiteko irrika bizia dute txiletarrek. Gertuko historia, baina, orain dela hamarkada batzuk gertaturikoa, nahiago dute ahaztu. Baina desagertuen amek gogoan dituzte diktadura urteak. Are gehiago, haientzat orainaldia ez da existitzen, iragana oraindik gainditu gabe dagoelako. Desagertuen amentzat ez da orainaldirik egongo galdu zituzten senideei gertatu zitzaiena, haien gorpuen kokalekua, zehazki zein den argitzen ez den bitartean. Erregimenaren kolaboratzaile izandakoek diote itsasora bota zituztela gorpuak, sarraskiaren aztarnarik ez uzteko. Baina ez dago jakiterik erabat egia ote den hori. Atacamako basamortuan hainbat gorpu, oso zein zatikatu, agertu dira azken urteetan; baina eremua hain da zabala eta informazioa hain urria, ez baitago zehazterik gorpu guztiak han ote dauden. Hala ere, desagertuen amak Atacamara joaten dira egunero, munduko eremu idor zabalena bilakatzen duten 105.000 kilometro koadroetan senide galduaren aztarnaren bat aurkitzeko itxaropenarekin.

Paradoxikoki, lurralde horretan bertan, beste bi sarraski gertatu ziren duela mende batzuk. Lehenengoa, indigenena izan zen; bigarrena, tokiko gatzagetan lan egiten zuten lagunena. Langile horiek, beren lan baldintza eskasengatik egin zuten protestan (1907) galdu zuten bizia. Haiei buruz mintzo da Hernan Rivera Letelierren Santa María de las flores negras (2002). Guzmanen dokumentalean parte hartzen duen arkeologo batek esaten duen bezala, bidegabekeriak salatzeko orduan, bat ezin da gertakari bakar batera mugatu. Memoriaren demokrazia lortu nahi bada, sarraski guztiak kontuan hartu behar dira. Maiz, kokaleku berean gertatzen dira. Atacamako basamortuan.

Pilar Colveirok Argentinako kontzentrazio esparruen gainean idatzitako liburuan —egilea bera haietako batean preso egon zen— esaten du torturatzaileak ez zirela munstroak. Haiek sortutako estatu makineriaren parte ziren, zeinaren bitartez heriotza burokratizatu, ohiko bihurtu eta naturalizatu zuten. «Desagerpenak eragin zituzten gizonak gu bezalakoak ziren; gizarte honetako gizon arruntak ziren. Horra hor drama. Gizarte osoa izan da biktima eta biktimatzaile; gizarte osoak jasan zuen jazarpena, eta, aldi berean, erantzukizun bat du gertatu zen hartan», dio Colveirok.

Bazterreko kontua oraindik

Diktadurak Argentinan eragindako desagertuen gaineko literaturak lan interesgarriak eman ditu. Haien artean daude Mario Benedettiren Primavera con una esquina rota (1982), Elsa Osorioren A veinte años, Luz (1998), Ricardo Pigliaren Respiración artificial (1980) zein Marcelo Figuerasen Kamchatka (2003). Txileren kasuan, oraindik bazterreko kontua da Pinocheten erregimenaren gainean zuzenean idaztea, baina ahaleginak egon egon dira arlo horretan. Agian, kasurik ezagunena Ariel Dorfmanen La muerte y la doncella (1990; Herioa eta dontzeila euskaraz, Fito Rodriguezek itzulia) da. Demokraziarako trantsizio garaian kokaturik dagoen lan honetan, ezustean egingo du topo bere torturatzailearekin diktadura militarraren garaian torturatua izan zen emakume batek, bere senarra dela tarteko. Diktadura ondorengo lehen hilabeteak dira, Txileko kostaldeko leku zehaztugabe batean, nahiz eta diktadurapetik irten berri den beste edozein herrialdetan koka litekeen istorioa. Jorge Edwardsen El sueño de la historia (2000), berriz, diktadurako azken urteak ditu eztabaidagai testuinguru zabalago batean. Hain zuzen ere, gertuko historiaz gain, nobelak Txileren sorrera uneari erreparatzen dio, independentzia garaitik hona herrialdean gertatu diren bidegabekeriak aintzat hartuz. Bien bitartean, Pedro Lemebelen De perlas y cicatrices (1988) kronika bilduman testu gogor eta hunkigarri batekin topo egiten dugu. Radio Tierra kateko Cancionero saiorako idatzitako kroniken artean, bada Carmen Gloria Quintana (o una página quemada en la feria del libro) izeneko bat, Pinocheten diktaduraren biktimetako bati buruzkoa. Carmen Gloria Quintana izena zuen, hain zuzen, erregimenaren kontrako agerraldi batean patruila militar batek erre zuen emakume gazteak. Erasotik bizirik atera ahal izan zen neska, eta txiletarrak pairatzen ari ziren jazarpenaren sinbolo bihurtu zen.

Gizaki modernoaren gizatasun galera azaltzen

Gizatasuna murrizten duten paisaia eta sistema politiko lazgarrietan kokatzen ditu bere pertsonaiak John Maxwell Coetzeek. 'The Childhood of Jesus' nobela kaleratu du orain.

John Maxwell Coetzee idazle hegoafrikarra, 2004an Erroman egindako argazki batean. TIZIANA FABI

John Maxwell Coetzeeren (Cape Town, Hego Afrika, 1940) maisutasunak ez du mugarik. Hegoafrikarra aise jar daiteke Fiodor Dostoievskiren larruan, eta Pavel semeordea hil ostean Dresdenetik San Petersburgora egindako bidaia errusiar egileak berak idatz zezakeen nobela batean irudikatu, The master of San Petersburg (1994) lanean egin bezala. Edo Mendebaldeko literaturako klasiko bat berridatz dezake, Robinson Crusoe (1719) esaterako, emakume baten ikuspuntutik kontatzeko istorioa, Foe (1986) nobelan egin bezala. Animalien eskubideen gaineko tratatu bat idatz dezake nobelaren konbentzioak bortxatu gabe: Elizabeth Costello (2003) da horren adibide. Autofikzioan ere lezioak eman ditzake, Boyhood(1997) eta Youth (2002) lanekin egin bezala. Mundu akademikoan arreta handiagoa piztu dute Hegoafrikaren egoera hizpide duten lanek: Duskland (1974), In the Heart of the Country (1977), Waiting for the Barbarians (1980), Life & Times of Michael K (1983), Age of Iron (1990), Disgrace (1999; Lotsaizuna euskaraz, Oskar Aranak 2004ean itzulia).

Edozein delarik kokalekua zein garaia, Coetzeeren nobeletan pertsonaiak paisaia eta sistema politiko zein baino zein lazgarriagoan azaltzen dira; biek ala biek pertsonaiei gizatasuna kentzen diete, gutxiagotu egiten dituzte. Egilearen kezka nagusia biziraupena da, espirituala zein fisikoa, zentzua eta mantenugaia lortzea kontrako inguruneetatik. Esperientzia horrek ez du inolako babesik eskaintzen; Coetzeeren pertsonaientzat kontziente izatea sufritzea da.

Gertatzen ari dena ulertzeko nahia, gizaki modernoa gizatasuna galtzera zerk eraman duen jakiteko premia, betiere moralkerian erori gabe, du azken batean gidalerro egilearen literaturak. Horrek, hain zuzen, bihurtu du Coetzee Hegoafrikako ahots interesgarrienetako bat. Gizatasunarekin batera, etika hitz gakoa da Coetzeeren obra osoan. Etikaz ari denean, herrialdeen mugetatik haratago doan eta izaki bizidun guztiak —gizabanako zein animalia— kontuan hartzen dituen kontzeptua du buruan egileak. «Ez naiz aitzindari soziala, ezta antzekorik ere. Kateaturik dagoen presoak bezala, askatasunarekin amets egiten duten, kateak hautsi eta beren aurpegiak eguzkirantz zuzentzen dituzten gizabanakoak irudikatzen dituen norbait baino ez naiz», azaldu du egileak.

Azken sei hilabeteetan, Coetzeeren izena hiru liburutan agertu da: Here and Now: Letters 2008-11, egileak eta Paul Austerrek elkarri idatziko gutunen bilduma; J. M. Coetzee: A Life in Writing, J. C. Kannemeyerrek idatzitako biografia; eta The Childhood of Jesus, idazlearen beraren azken nobela.

Here and Now hasierei buruzko gutun bilduma da: gutun trukaketa baten hasiera, adiskidetasun baten hasiera, eztabaida hasiera. Coetzee eta Austerrek 2008ko otsailean elkar ezagutu zuten, eta handik gutxira Hegoafrikakoak estatubatuarrari idatzi zion gutun trukaketa bat hasteko proposatuz, «elkarri txinpartak ateratzeko». Liburuari hasiera ematen dion gutunak, Coetzeek 2008ko uztailean idatzitakoa, adiskidetasunaz mintzo da, egileak buruan eduki eta irakurri izan duen gaia. Austerrek adiskidetasunari buruz dituen iritziak azaltzen dizkio bere erantzunean, eta horrela hasten da hiru urteko gutun trukaketa, Brooklyn, New York, (Austerren bizilekua) eta Australia (Coetzeerena) artean.

Bien bitartean, J. M. Coetzee: A Life in Writing lanak gogorarazten digu Literaturako Nobel saria jaso eta mundu osoan ezaguna izan arren, orain arte ez dela Coetzeeren bizitza eta obra, biak ala biak aztertzen dituen lanik argitaratu. J. C. Kannemeyer, Afrikaans literaturaren historia baten zein Afrikaans zenbait idazleen biografien egilea, Coetzee beraren laguntza izan zuen J. M. Coetzee: A Life in Writing osatzeko. Hegoafrikakoak elkarrizketa pertsonalak eskaintzeaz gain, bere familiakide, lagun eta lankideekin harremanetan jarri zuen Kannemeyer. Era berean, Coetzeek hainbat dokumentu pribatu bere esku utzi zituen. Kannemeyerrek bere ezusteko heriotzaren aurretik amaitu zuen lana, 2011ko abenduaren 25ean. Jatorrizko bertsioa Afrikaansen idatzitako dago, eta ingelesera itzulia izan da duela gutxi.

Coetzeeren azken nobela ere, The Childhood of Jesus, duela aste batzuk iritsi zen liburu dendetara. Bertan, adin ertaineko gizon bat, Simon, eta bost urteko mutiko bat, David, itsasontziz herrialde berri batera iristen dira, irakurleari ezezagunak zaizkion arrazoiak direla medio jaioterritik ihesi ostean. Simon ez da umearen aita; itsasontzian elkar ezagutzen dute. Davidek gutun bat darama berarekin bere ama zein den azaltzen duena, baina galdu egiten du helmugara heldu baino lehen, beraz, Simonek umea bere kargu hartu eta ama aurkitzen laguntzea erabakitzen du. Ihesa eta munduan nor bere tokia aurkitzeari buruzko gogoeta da nobela, ariketa literarioa den aldi berean. Neurri batean, The Childhood of Jesus-ek Peter Handkeren Kaspar (1967) antzezlanaren antza du; azken horretan, hizkuntzak umearen kontzientzia askatasuna nola mugatzen duen azaltzen zaigu. Baina Werner Herzogen Jeder für sich und Gott gegen alle-Kaspar Hauser (1974) film errealistagoa ere gogora dakar lanak, gizartetik at dagoen eta gizartean bere tokia bilatzen saiatzen den gizon bati buruzkoa.

(Trauma) begiratzen saiatu, ikusten saiatu

Charlotte Delboren jaiotze mendeurrena gogoratuz, hainbat ekitaldi egingo dituzte aurten, Frantzian batik bat, baina baita Londresen ere. Auschwitzeko izuaz gain, biktimek ondorengo urteetan sentitu zutena ere islatu zuen bere lanetan.

Charlotte Delbo (1913-1985), 1950eko martxoan.

Nola idatzi traumaz? Nola azaldu «azaldu ezina» dena? Nola eman biktimari ahotsa, haren egoera gutxietsi gabe? Izan ere, trauma orrietara eramateak badu bere arriskua. Idatziz jarri ostean, egoera traumatikoa neutralizatu eta, ondorioz, gainditu egin daiteke ahanztura bultzatuz norberarena zein ingurukoena. Edo arinkeriaz jorratua bada —irakurleak bere egiten badu biktimaren mina, hots, biktimaren rolean jartzen bada irakurlea bien arteko distantzia ezabatuz—, haren indarra deusezta daiteke. Charlotte Delbok (Vigneux-sur-Seine, 1913-Paris, 1985) ez zuen formula jakinik aipatu galderetarako, baina bai gidalerrorik: esaten zuenez, batek egin behar duena da «essayez de regarder, essayez pour voir». Begiratzen saiatu, ikusten saiatu.

Bere urratsak antzerki mundura bideratzea erabaki zuenean, etorkizunean bere bizitza eta bizimodua nolakoak izango ziren ez zuen zehatz jakingo Delbok, baina ideiaren bat, lausoa bazen ere, izango zuen ziurrenik. Ideia horren barruan Auschwitzek ez zuen tokirik izango. Are gehiago, ez zen existitu ere egingo. Okupazioa gertatu izan ez balitz, zeintzuk izango ziren egilea Poloniako inguru hori bisitatzearen aukerak? Txikiak segurutik. Baina okupazioa gertatu gertatu zen, eta Auschwitzek Delboren bizitza eta bizimodua ez ezik haren lana ere baldintzatzen bukatu zuen.

Nazi Wehrmacht edo armadak Frantzia okupatu zuenean Delbo Buenos Airesen zen Louis Jouveten antzerki konpainiarekin. Ideologikoki, komunistatzat zuen bere burua. 1932tik Frantziako Komunista Gazteen Emakume Ligako kide zen, eta bere senarra ere, George Dudach, partiduko kide zen. Hasiera batean, Hego Amerikan zehar egin behar zuten antzerki birarekin jarraitzea erabaki zuen, baina 1941ean, Philippe Petain Vichy gobernuko buruak erresistentziako kideak epaitzeko epaitegi bereziak antolatzea erabaki zuenean, Parisera itzultzea ezinbestekoa iruditu zitzaion. Epaitegi haietako batean, hain zuzen, egilearen lagun minetako bat, Andre Woog arkitektoa, heriotzara zigortu zuten. «Ezingo naiz salbu egon beste batzuk gillotinara bidaltzen dituzten bitartean», esan zion Jouveti. «[Ez banaiz itzultzen] ez naiz inori aurpegira begiratzeko gai izango». Parisera bueltatu zen, beraz, eta senarra bezala nazien kontrako borroka klandestinoari lotu zitzaion.

1942ko martxoaren 2an, Delbo-Dudach senar-emazteekin biltzekoa zen mezulari bati segika bikotearen apartamentura heldu zen polizia, eta biak atxilotu zituen. Mezulariak leihotik salto eginez ihes egin zuen. Maiatzaren 23an hil zuten senarra naziek, tiroz. Delbo Paris inguruko behin-behineko esparruetan eduki zuten urte amaiera arte; 1943ko urtarrilaren 23an, bera eta beste 229 emakume frantziar, erresistentziarekin kolaboratzeagatik atxilotuak guztiak, Auschwitzeko kontzentrazio esparrura zihoan tren batean sartu zituzten. Frantziatik esparru horretara juduak ez ziren presoak zeramatzan konboi bakarrenetariko bat izan zen (gehienak Mauthausen-Gusen esparrura edo preso politikoentzako esparruetara bidaliak ziren), eta emakumeak zeramatzan bakarra. Konboi hura mito bihurtu da, emakume presoak «La Marseillaise» abesten sartu baitziren kontzentrazio esparruan. Emakume haietatik 49 bakarrik zeuden bizirik indar aliatuek esparrua askatu zutenean.

Argitaratzeko beldurra

Gerra amaitu eta jarraian idatzi zituen Delbok bere lanik ezagunenak, Le convoi du 24 janvier (1965) kronika, Qui rapportera ces paroles? (1974) antzezlana eta Auschwitz et après trilogia (Aucun de nous ne reviendra, Une connaissance inutile, Mesure de nos jours), baina ia bi hamarkada itxaron zuen haiek argitaratu arte, tragediari ez ziola justiziarik egingo beldur baitzen. Azkenean, Holokaustoaren gaineko ezjakintasunari aurre egitearen beharra beldurrari gailendu zitzaion, eta bere lanek argia ikusi ahal izan zuten. Haietan Delbok behin betiko ekualizadore moduan aurkezten du Auschwitz, nortasun ezaugarri oro (arraza, erlijioa, generoa) ezabatzeko gai dena. Eta izua, Auschwitzen bertan bakarrik ez, gerora ere biktimek jasango zuten izuaren betiereko esperientzia oso presente dago bere obran.

Delboren liburuen artean, nik neuk gogokoen dudana La Mémoire et les jours(1985) da. Trauma idazten saiatu diren hainbat lanen antzera, Delboren liburu hau erabat fragmentarioa da. Lekukotza pusketez osaturik dago eta pusketa horiek beraiek isilunez beterik daude ez baitago izua bere osotasunean antzeman dezakeen lengoaiarik. Alabaina, liburu honetatik nabarmentzekoa dena zera da, XX. mendeko lehen erdialdeko erregimen totalitarioen biktimak omentzeko Delbok egindako ahalegina. Juduak ez ezik, ijitoak eta preso politikoak dituzte aipagai Holokaustoaren gaineko lekukotzek. Argentinako amek ere badute beren tokia liburuan, baita Espainiako Gerrako biktimek ere, umea zela Bilbotik Errusiara bidali zuten Euskal Herriko emakume baten errelatoaren bidez.

Charlotte Delboren jaiotze mendeurrenaren harira, hainbat ekitaldi antolatu ditu Frantziak urte amaiera arte. Londres ere batuko zaie ospakizunei; hain zuen, martxoaren 18an Writing Auschwitz: Testimony, Representation and Prose in the work of Charlotte Delbo, Primo Levi and Holocaust writers konferentzia jasoko du hiriko Institutu Frantsesak.

Esklabotza eta (protesi) memoria

Afrikatik AEBetara eramandako esklaboen esperientziaren memoria mundu osoan zehar zabaltzen lagundu duten obren artean, aparteko lekua merezi du pertsonaia nagusitzat Kunta Kinte duen nobelak, Alex Haleyren 'Roots'-ek.

LeVar Burton aktorea Kunta Kinte pertsonaiaren rolean, Alex Haleyren Roots nobelan oinarritutako telesail ezagunean.

Gaur jakinaraziko dituzte aurtengo Oscar sarien irabazleak. Film onenaren kategorian, hautagaien artean da Quentin Tarantinoren Django Unchained, batzuentzat lan apurtzailea, beste batzuen ustez —Spike Lee zinema zuzendaria tartean— film eskasa, esklabotza eta, oro har, afrikar amerikarren esperientzia desitxuratu egiten duelako. Zalantzarik ez dago Tarantinoren azken proiektua, aurrekoa bezala (Inglorious Basterds), arras polemikoa dela bai genero aukeraketari begira —westerna ideologikoki nahiko markaturik ez bazegoen jadanik, oraingoan indigenaren presentzia erabat desagerrarazten du— bai pertsonaia beltzaren (Jamie Foxx) eta pertsonaia zuriaren (Cristoph Waltz) arteko harremanari dagokionez: Djangori ahotsa ematen diola sinetsarazi nahi digu filmak, baina King Schultzen bitartekaritzaren menpe dago haren jarduna —argi dago Tarantinok ez duela AEBetako esklabotzaren deusestatzeari buruz Fanonek idatzitakoa irakurri—. Iraganaren errepresentazioen azterketa kritikoan nabarmendu diren akademikoek —Michel-Rolph Trouillot historialariak, kasurako— gaineratuko lukete esklabotza iraganeko gertakari bat balitz bezala aurkezten duen aldetik, hots, orainarekin inolako loturarik gabe, Django Unchained-ek huts egiten duela esklabotzak sortu eta geroko sistema politiko, ekonomiko eta sozialak iraunarazi dituen egiturak bidegabeak azaltzen. Hain zuzen, esklabotza antigoaleko kontutzat duen batek bakarrik goza dezake filmaren hipotesiarekin. Alegia, aukera izanez gero, esklaboak beren jazartzaileen kontra altxatuko zirela, errealitatean horrelakorik gertatu ez zenean.

Alison Landsbergek ohartaraziak gintuen jadanik masa kulturaren parte diren komunikazio bitartekoek —zinema haien artean— ez dutela beti iraganari buruz mezu etikorik helarazten. Hala ere, Prosthetic Memory: The Transformation of American Remembrance in the Age of Mass Culture (2004; Protesi-memoria: Amerikar gogorapena masa kulturaren aroan) liburuan azaltzen duenez, ez genuke erabat arbuiatu behar masa komunikabideek iraganeko gertaeren gaineko memoriaren sorreran eta zabalpenean duten eragina eta ahalmena. Landsbergen arabera, hainbat gertaera historikori buruz —AEBetako esklabotza sistema bera, Holokaustoa— ditugun oroitzapenak zineman oinarrituta daude hein handi batean. Oroitzapen horiek ez daude zuzeneko esperientzietan oinarrituta, baina horrek ez du eragozten modu errealean antzemanak izatea. Hortik protesi memoria izendapena; jatorrizkoa ez izanagatik ere gorputzari ondo egokitzen zaion ezagutza delako. Protesi memoriaren ezaugarri nagusien artean, denbora, geografia, kultur, etnizitate, genero eta klase ezberdintasuna gainditzeko ahalmena nabarmentzen du Landsbergek. Batek ez du afrikar amerikar izan behar esklabotzaren oroitzapena bere egiteko.

Protesi memoriaren fenomenoa, esan bezala, masa komunikabideei lotuta dagoela dio Landbergek, baina batek argudia lezake literaturak funtzio hori bera bultzatu duela orain arte. Egia da egun geroz eta gutxiago irakurtzen duela jendeak eta, alde horretatik, masa komunikabideek irismen handiagoa dutela. Hala ere, hainbat gairi buruzko gure oroitzapenak literaturari lotuta daudela esango nuke. Esklabotzaren gaiari gagozkiola, Toni Morrisonen (Lorain, Ohio, AEB, 1931) nobelek eragin handia izan dute gaur egun gizatasunaren kontrako sistema ankerra gogoratzen den moduan. Beloved-ek (1987; Maitea, Anton Garikanok euskaratua Literatura Unibertsala bildumarako, 2004), esaterako, biktimen haurren trauma —Marianne Hirschek post-memoria izendatzen duena— gerturatu zien irakurleei, zuri zein beltz. Hain zuzen, Morrisonek behin baino gehiagotan adierazi duenez, bere lanen helburua da esklabutzari buruzko memoria kolektiboa sortzea, kolektibo horren partaide izanik zuriak zein beltzak.

Kunta Kinteren itzala

Morrisonen aurretik, baina, beste idazle batek bere gain hartu zuen esklabotza mendebaldarron oroimenean iltzatzea. Hain zuzen, gaur egun ez ginateke esklabotzaren memoriari buruz hitz egiten ariko Alex Haleyren (Ithaca, New York, 1921-Seattle, Washington, 1992) Roots (1976) nobelagatik ez balitz. Ganbiako bere herrixkaren mugetatik kanpo bahitu eta esklabo-ontzi batean Ameriketara eramaten duten Kunta Kinte mutikoaren bizipenak dituzte hizpide nobelaren lehen bi herenek, eta azken herenak ondoko sei belaunaldiei erreparatzen die; Haleyren beraren historiarekin bukatzen da.

Maya Angelou poetaren esanetan, «hainbat mendez, guri —estatubatuarroi— sinetsarazi ziguten Afrika animalia basatien herrialdea zela, hango biztanleak biluzik ibiltzen ziren gizaki primitiboak zirela, safariak antolatzen edo bata bestea hiltzen pasatzen zutela denbora». Roots-ek irudi hori aldatu egin zuen. Alde batetik, nobelak afrikar amerikarrak Afrikarekin adiskidetu zituen. Manthia Diawarak esaten duen bezala, «Roots-ik gabe ez zen afrozentrismorik egongo» ezta afrikar amerikar izendapenik ere. Bestetik, esklabotza Amerikako Estatu Batuen historiaren parte zela argi utzi zuen, ez bakarrik beltzen komunitatearena. Nobelaren itzulpenak beste hizkuntzetara eta telebistarako egokitzapenak (1977) esklabotzaren memoria mundura zabaldu zuen. Haren oroitzapenak bizirik jarraitzen du gaur egun; lehen ala bigarren mailakoa den, benetako memoria ala protesi memoria den, horrek berdin du. Garrantzitsuena da ez dugula ahaztu.

Mali tokiko idazleen arabera

Maliri egokitu zaio orain, lehen beste herrialde batzuei bezala, Afrikaren miserien lekuko eta ordezkari izatea. Baina Mali sormen gune garrantzitsua izan da hainbat mendez, eta balio handiko idazle askoren sorlekua.

Massa Makan Diabate.

Zerbait izugarria (uler bedi hitzaren adiera osoan: izua eragiteko modukoa; beldurra, kasu honetan, ez da nahikoa) gertatu behar da Afrika albiste izan dadin. Oraingoan. Maliri egokitu zaio kontinentearen miserien lekuko eta ordezkari izatea Mendebaldearen aurrean. Maliren alde esan beharra dago, ordea, sormen gune garrantzitsua izan zela hainbat mendez. Songhai inperioko burua, Askia Handia, literatur zale porrokatua zen, eta haren agintaldian bultzada handia jaso zuen literatur klase orok. XVI. mendeko esploratzaile Leo Africanusen arabera, «Tonbuktun epaile, mediku eta apaiz ugari daude, eta guztiek soldata onak jasotzen dituzte erregearengandik. [Erregeak] errespetu handia die jakintza gizonei. Eskuizkribuen eskari handia dago… etekin handiagoa lortzen dute liburu salerosketatik bestelako negozioetatik baino». Kolonialismoak lehenik eta independentzia osteko barne-gatazkek ondoren kalte handia egin zioten literatur ekoizpenari zein zabalpenari, frantsesa bilakatu baitzen herrialdearen hizkuntza ofiziala, eta, ondorioz, une horretatik aurrera, frantsesez idatzitako lanek bakarrik lortu zuten Malitik kanpo ezagunak izatea.

Adame Konare Ba historialariaren ustez, frantsesen eta frantsesaren presentzia Malin kontu berria da herrialdearen historia barruan. Hain zuzen, XIX. mendeko bigarren herrialdean gertatu zen lehen kontaktua. Testu gutxi batzuk orduko esploratzaile eta militar frantsesen lana dira, baina zehazki frantsesez idatziriko literatura 1950. urte osteko fenomenoa da. Urte horretan Amadu Hampate Ba-k (Bandiagara, Mali, 1901-Abidjan, Boli Kosta, 1991) bere peul poesia argitaratu zuen. Garai berean ikusi zuten argia Ibrahima Mamadu Uan-en zenbait lanek zein Fily Dabo Sissoko-ren (Horokoto, Mali, 1900-Kidal, Mali, 1964) poesiak eta La passion de Djimé (1955) nobelak.

Konare Bak aipatzen duen bezala, frantsesa ez beste hizkuntzetan ekoitzitako literatura indartsua da Malin, baina ahozkoa da gehienbat gaur egun. Hampate Ba eta haren belaunaldikoen lorpena izan da ahozko literatura hori idatziz jartzea frantsesaren laguntzaz.

Bestelakoa da, baina, 1960ko hamarkadan argitaratzen hasi ziren idazleen egoera. Yambo Uologuem-ek (1940) Maliko iragana eta oraina aztertzen du bere lanetan, eta frantsesez egin ohi du hori. 1968an Renaudot saria jaso zuen Le devoir de violence nobelan Bambara inperioaren erretratu iluna eskaintzen du, afrikarrek afrikarren kontra egin zituzten bidegabekerietan (esklabutzan, besteak beste) sakonduz. Haren kasuan, baina, frantsesa sormen hizkuntza da. [Le devoir de violence-n plagio egin izana leporatu zioten Uologuem-i. Beste bi nobela idatzi zituen Utto Rodolph goitizena erabilita, baina ordutik ez du ezer argitaratu]. Seydu Badian Kuyate-k ere (Bamako, 1928) frantsesera jo zuen belaunaldi arteko gatazkak aztergai dituen Sous l'orage (1963) osatzeko, eta frantsesez idatzi ditu haren osteko lanak ere. Bere azken nobela, La saison des pièges (2007), gaur egungo Afrikako gizartearen erretratua egiten du, boterearen kritika zorrotz batekin.

Hurrengo hamarkadan jarrera aldaketa nabarmena gertatu zen Maliko letretan. Frantsesak nagusi izaten jarraitu zuen, baina ez Maliko gainerako hizkuntzak baino hobea kontsideratua zelako. Era berean, frantsesez idaztea ez zen afrikartasunaren kontrako sintomatzat jotzen. Ordukoak ditugu Gaussu Diawara-ren (Uelessebugu, 1940) lehen antzerki obrak zein Massa Makan Diabate-ren (Kita, 1938-Bamako, 1988) lanak. Azken hori griot izeneko Mendebaldeko Afrikako poeten ondorengo zuzena da. Haren osaba, Kele Monson Diabate, griot maisua kontsideraturik dago Malin. Massa Makan Diabatek berak aitortu izan du behin baino gehiagotan asko zor diola osabari. «Kele Monsonek ni Malinke ahozko tradizioan trebatzen hasi zenean, nigandik espero zuena bihurtu naiz. Baina traizioa egin diot nobelak idazten baititut nik. Kele Monsonen haurra naiz, baina haur traidorea naiz». Harenak dira Janjon et autres chants populaires du Mali (1970), Kala Jata (1970), L'aigle et l'épervier ou la geste du Soundjata (1975), Sundiata Keita (1217?—1255?) Maliko inperioaren sortzaileari buruzkoa, eta Kutatrilogia delakoa (Le lieutenant, Le coiffeur eta Le boucher de Kouta (1979—1982), Kitako gaur egungo bizimoduan oinarrituriko nobela errealistek osatua.

1980ko hamarkadan bi izen nabarmendu ziren: Ibrahima Ly (Kayes, 1936-Dakar, Senegal, 1989) eta Dumbi Fakoly (Kita, 1954). Lehenengoaren obren artean dago Toiles d'araignées (1982), jende arruntak pairatu behar izaten duen duen jazarpenari buruzkoa. Dumbi Fakoly-ren lanik ezagunenak Morts pour la France(1983), Bigarren Mundu Gerran Frantziaren alde borrokatu ziren Senegalgo soldaduen ingurukoa, eta La retraite Anticipée du Guide Suprême (1984), independentzia ostean Afrikan sorturiko diktaduren kritika.

Askoren kexua da emakumeek idatzitako liburu kopurua txikia dela Malin. Hala ere, kopuru txiki horren barruan izenburu esanguratsua askoak aurki daitezke, hala nola Aua Keita-ren (Bamako, 1912-1980) Femme d'Afrique. La vie d'Aoua Kéita racontée par elle-même (1975) autobiografia, Aicha Fofana-ren (Bamako, 1957-2003), Mariage on copie (1994), Aida Mady Diallo-ren Kouty, mémoire de sang (2002), tuaregen esku familia galdu duen neskato baten istorioa, Fanta-Taga Tembeley-ren (Sofara, 1946) Dakan (destinée) (2002) eta Fatumata Fathy Sidibe-ren (Bamako, 1963) Une saison africaine (2006).

Bizi-iraupen ariketak Belfasten

Robert McLiam Wilsonek umorea eta parodia erabiliz aztertzen du bere lanetan Ipar Irlandaren nortasun konplexua.

Robert McLiam Wilsonek gatazkako bi diskurtso nagusien zentzugabekeriak salatzen ditu.OLIVIER ROLLER

Duela hilabete Belfast Britania Handiko egunkarien azalera itzuli zen, udalak Britainia Handiko bandera jartzeko egunak mugatzea erabaki duela-eta talde loialistek pizturiko istiluen ondorioz. Banderen gatazka izendapena jaso duen gertakaria, baina, bigarren mailara igaro zen Irlandan, Ipar Irlanda barne, zenbait janari katek banatzen dituzten hanburgesetan zaldi haragia aurkitu dutela jakin eta berehala. Horren harira, orain dela hiruzpalau egun Michael Whitek The Guardian egunkarian esaten zuen «Belfast is burning while we harp on about horsemeat» (Belfast sutan dago gu zaldi haragiarekin bueltaka gabiltzan bitartean). Whiten aburuz, zaldi haragiak «ez dio inoren osasunari kalte egingo. Baina zer esan daiteke une honetan diskurtso politiko gisa saldu nahi diguten zaldi kakaz, gauero istiluak sortzen ari dena, britainiar bandera hautaturiko urteko hamazazpi egunetan bakarrik jasotzeko Belfasteko udalak agertu duen konpromisoagatik?». Bada hainbat pertsona zauritu egin direla eta beste hainbat atxilotuak izan direla. Horren aurrean, Ipar Irlandako Polizia Zerbitzuko buru Matt Baggottek esateko duen bakarra da, ostegunean komunikabideei egindako adierazpenen arabera, Ipar Irlandan Poliziaren presentzia handitu egin behar dutela indarkeriari aurre egin ahal izateko. Azken hamarkadetako gertakariak errepresioaren ondorioen gaineko lezio argigarri izan ez balira bezala.

Whiten arabera, ez da ahalegin handirik egin behar iparrirlandarren haserrea pizteko; krisi ekonomikoak gogor jo du jadanik ahula zen Ipar Irlandako ekonomia, eta herritarrak etsita daude ez zaielako beren bizi-baldintza eskasak hobetzeko aukerarik eskaintzen. Belfasteko langile auzoetako errealitateak, ordea, gutxitan erakartzen du komunikabideen arreta ez bada gertakari odoltsu baten kokaleku izan direlako. Nazioaren gaineko makrodiskurtsoei ez zaizkie halako txikikeriak interesatzen, materialistegiak direlako. Baina White ez da ondorio horretara iristen lehenengoa. Robert McLiam Wilsonen (Belfast, 1966) Eureka Street (1996) nobelak, hain zuzen, antzeko gaia du eztabaidagai.

Bere garaikide Glenn Patterson idazleak bezala, McLiam Wilsonek Ipar Irlandaren nortasun konplexua aztertzen du bere lanetan. Horretarako, Pattersonek ez bezala, umorea eta parodia erabiltzen ditu bi diskurtso nagusien (nazionalista eta loialista) zentzugabekeria eta gizatasun falta azaleratzeko. Izan ere, bi diskurtsoei iparrirlandarren izenean mintzo direla esatea gustatzen zaie, baina aldi berean iparrirlandarrak akabatzea zilegi ikusten dute etsaitzat kontsideratuak baldin badira. Alabaina, Eureka Street-eko Jake Jacksonek esaten duen bezala, Ipar Irlandan egia —eta tragedia— nagusia da hainbat mendez irlandarrak irlandarrak hiltzen aritu direla, inolako trabarik gabe.

Eureka Street McLiam Wilsonen hirugarren nobela dugu. Aurretik Ripley Bogle(1989) eta Manfred's pain (1992) argitaratu zituen, biak ala biak Ipar Irlandako egoera politikoaren erretratu ilunak. Eureka Street-ek berak gatazka politikoa du hizpide, baina aurrekoek ez bezala, itxaropenari leiho bat irekitzen dio. Nobela bera IRAren 1994ko su-etenaren atarian kokaturik dago, baina datu horri baino gehiago, pertsonaia nagusien indar eraldatzaileari ematen dio garrantzia. Pertsonaia horiek 30 urte inguruko bi lagun dira, bata katolikoa, Jake Jackson, eta bestea protestantea, Chuck Lurgan. Erlijioak, baina, ez du inolako rolik jokatzen bien arteko harremanean, ez bada bakoitza bizi den auzoa adierazteko. Geografikoki bata bestearengatik urrun dauden arren, auzook errealitate beraren isla dira: katoliko ala protestante, haietan bizi diren lagunak langile xumeak dira.

Chuckek eta Jakek ohiko galtzaileen ezaugarri guztiak dituzte. Chuck langabezian dago, eta amarekin bizi da; Jakek neska-laguna galdu berri du, eta zorrak dituzten langile familien ondasunak konfiskatzen dituen konpania batentzat lan egiten du. Jake ez dago bere lanarekin harro, jendearen miseria handitzen konplize sentitzen delako. Baina onartu egiten du diru kontuak tartean daudenean Belfastek demokratikoen jokatzen duela: bere konpainiak berdin-berdin konfiskatzen ditu katolikoen zein protestanteen jabetzak. Hala ere, pentsamendu horrek ez dio laguntzen burutik kentzen maite duen hiria jotzen duen pobrezia materiala eta psikologikoa.

Indarkeria politikoa, amildegi

Bizi-baldintza gogorrak nahikoa ez balira bezala, indarkeria politikoak amildegi bat ireki du herritarren artean. Nobela horretako pasarte batean atentatu baten deskribapen gordina eskaintzen zaigu. Segundo pare batean, norbaiten neska-lagun, haur, senar izandako gorputzak handik eta hemendik barreiaturiko haragi puskak bihurtzen dira. Komunikabideak, eragile politikoak zein talde armatuak sarraskiaren egileen siglak eztabaidatzen dituzten bitartean, Jakek bere buruari galdetzen dio noiz eman zion Belfastek bizikidetzari bizkarra, noiz itxi zizkion ateak maitasunari. Bai bera eta baita Chuck ere, bakoitza bere modura, ahultasuna —norberarena eta besteena— onartzea eta zaintzea ezinbestekoa dela ohartzen dira. Ildo horretan, Eureka Street Judith Butlerren pentsamendutik gertu dago. Levinasen pentsamendutik abiatuta, pentsalariak dio giza kondizioaren funtsa ezegonkortasuna dela, hots, giza gorputza hilkorra dela. Bestearen ezegonkortasunean norberaren ezegonkortasuna antzematea printzipio etiko garrantzitsua da. Antzemate horrek bakarrik bultza dezake aldaketa.

David Foster Wallace marka arriskuan ote?

Idazleak 2007an bere buruaz beste egin zuenez geroztik argitaratu gabe utzi zituen zenbait testu argitaratzeari ekin diote, hainbat erdi mailakoak.

Idazle gazte bati etorkizun oparoa opatzea besterik ez dago sortuko duen obrak, oraindik egiteko duenak halako aura berezia lor dezan. Aura hori are indartsuagoa da etorkizun oparoa bete gabe geratzen denean, hots, idazle gaztea gazterik hiltzen denean, oraindik bere onena emateko dagoenean. Horrela gertatzen denean irakurleek zein kritikariek amaigabeko eta segur aski zentzu handirik ere ez duen espekulazio ariketei bide eman ohi diete. Zer nolako lana sortuko zuen idazleak bizirik balego? Zer nolako altxorrak lapurtu ote dizkigu heriok? Irakurle zein kritikari, biak ala biak, iruzur egin izan baliete bezala sentitzen dira.

David Foster Wallaceren (Ithaca, New York, 1962-Claremont, California, 2008) kasuan, ezin dezakegu esan bete gabeko etorkizun oparoa izan zenik berea. Bere buruaz beste egin zuenerako lan esanguratsu askoak argitaratuta zeuzkan, hainbat doktorego tesiren oinarri bihurtutakoak gainera. Hala ere, bere lana tesi filosofiko baten gainean eraikia zegoen heinean, are gehiago, haren ardatza tesi filosofiko hori berau frogatzea izanik, beti geratuko zaigu zalantza bat: ea idazleak bere helburua beteko zuen ala ez (eta baiezkoa izatekotan, zer nolako lanak izango ziren haren emaitza). Idazlearen jarraitzaileak, baina, ez daude amore emateko prest. DFW zenak (hala deitzen diote AEBetako literatur zirkuluetan, giza kondizioa gainditu eta marka, literarioa jakina, bihurtuta dagoeneko) argitaratu gabe utzi zituen dokumentuen ehizan dabiltza, maisuaren teorien gainean argi pixka bat egin nahian. Interes komertzialak ere badira tartean, DFW markak saldu egiten baitu azken batean. Azken hori asmo literarioei gailendu zaien susmoa zabaldu da egunotan komunikabideen artean, idazlea hil zenetik argia ikusi duen bigarren lanaren harira, Both Flesh and Not (2012). 1980ko hamarkadatik 2007a bitartean DFWek idatziriko ez-fikziozko hainbat testu biltzen ditu liburuak. Denetariko gaiak jorratzen dituzte testuek, Roger Federer tenislariaren maisutasunetik hasi eta «matematika melodrama» deritzon genero literarioan amaituta. DFW sinadura eraman arren, kritikak hotz hartu du lana. «Testu hauetako batek ere ez zuen Wallacek, bizirik zela, argitaratu zituen ez-fikziozko bilduma bikainetako batean ere sartzeko mozketa gainditu. Beraz, definizioz, ez dira bere lanik onenetakoak», esaten zuen The New York Times-en argitaraturiko iruzkinak.

DFW Thomas Pynchon eta Don DeLilloren ondorengo zuzena izendatu zuen kritikak, beraz, ez dago egilearen bigarren mailako lana (eta, dirudienez, horixe da argitaratu gabe geratzen den bakarra) publiko egitearen alde.

Wallace DFW bihurtzeko bidean jarri zuen lanak, bere estreinako nobela hain zuzen, 1986an ikusi zuen argia. Emakume gazte baten nortasun bilaketa oinarri hartuta, The Broom of the System-ek errealitatea artifiziotik bereizi ezin duen AEBetako gizartearen erretratu gordina eskaintzen digu. Egilearen lanik ezagunena (eta aztertuena), Infinite Jest, hamar urte geroago etorri zen. 1.079 orriko «munstro» horrek bere buruarekin, plazerarekin eta entretenimenduarekin itsututa dagoen etorkizuneko herrialdea (AEBen metafora garbia) du hizpide. (Nobelan, presidentea, Johnny Gentle, abeslari ohi bat da). Liburuaren izenburuak terrorista talde batek eskuratu nahi duen filmari egiten dio aipamen. Filma ikusteak ahuldu egiten du bat, eta hil ere egin dezake plazer hutsez. Infinite Jest kultuzko nobela bihurtu zen berehala bere idazkera apurtzaileagatik («kontzientzia jario haluzinogenikoa» izendatu zuten DFWen teknika), baina kritika gogor bat edo beste ere jaso zuen (Harold Bloomek nobelari zentzua aurkitu ezinik jarraitzen du). Bere hirugarren nobela amaitu gabe utzi zuen, eta bere horretan argitaratu zuten 2011n The Pale King izenburuarekin. Ipuin bildumak (Girl with Curious Hair, 1989; Brief Interviews with Hideous Men, 1999; Oblivion, 2004) ere idatzi zituen, A Supposedly Fun Thing I'll Never Do Again (1997) eta Consider the Lobster (2005) ez-fikziozko lanez gain.

Aipatu lanek kezka bera dute ardatz, DFWen tesia bezala ezagutzen dena. Idazleak hizkuntza naturalean egiten ditugun bereizketak (hots, hizkuntz aldaerak) antzemateko eta islatzeko gai izango zen sistema formala eraikitzea zuen helburu eta, modu horretan, azken hamarkadetako arazo filosofiko nagusietako bati irtenbidea eman. DFWek AEBetako unibertsitate batean eskainitako hitzaldia jasotzen duen Fate, Time, and Language: An Essay on Free Will (2011) lanari egindako hitzaurrean, James Ryersonek esaten du «Wallaceren lanaren alderdirik filosofikoena irakurleari gaiaren (berdin du zeinen ezdeusa edo zentzugabea den) muinera heltzeko ahalmena, fenomeno edo esperientziaren esentziara heltzeko gaitasuna» eskaintzen diola hizkuntzaren erabilera dela medio.

Batzuk beldur dira erdi mailako lanen argitalpenak ez ote dien egilearen tesiari eta haren izen onari kalte egingo. Hala ere, kritikari batek duela gutxi adierazi bezala, «Wallaceren obra —nobelak, ipuinak, ez-fikziozko lanak— kanon garaikidean ondo egokituta daude, eta haren heriotzaren ostean argitaraturiko bigarren mailako saiakera pare batek ez du hori arriskuan jarriko».

Erotu egin da herria?

Egun oso zabaldua badago ere, bidegabekerien aurrean asaldatzen dena erotzat hartzeko joera ez da berria, Machado de Assis-en 'Alienista' 1882ko nobelak erakusten duenez.

Joaquin Maria Machado de Assis idazle brasildarra (1839-1908).

Amaitzera doan urteari errepaso egiten hasi dira Mendebaldeko komunikabideak, eta denetan hitz bat da nagusi: krisia, dela ekonomikoa, dela politikoa, dela soziala. Hurrengo urtean herrialde bakoitzeko agintariek, «liderrek» batzuei esatea gustatzen zaien bezala, zer-nolako erabakiak hartuko dituzten, nola aurre egingo dioten egoerari aurreikusten saiatzen dira komunikabideak. Herritarrari ere hitza ematen ahalegintzen dira; azken batean, hura da krisiaren eragina gehien pairatzen ari dena. Eta urte osoan han eta hemen izandako erreboltak aipatzen dituzte, herritarraren neke eta haserrearen sintoma. Politikari zenbaitek oraindik ere serioski hartzen ez dituzten neke eta haserrea. Haientzat, espazio publikoak okupatzera dedikatzen den jendea edo bortitza da edo erotuta dago. Horixe izango da, arazoaren muina ikusteko gai dena erotuta dagoela, Joaquim Maria Machado de Assis idazleak iragarri bezala.

Duela sei urte, Igela argitaletxearen eskutik, Machado de Assisen (Rio de Janeiro, Brasil, 1839-1908) O Alienista (1882) nobelaren euskarazko itzulpena iritsi zen liburu-dendetara, Alienista izenburuarekin. Joseba Urteagak itzuli zuen lana, portugesetik euskarara. Nobelan azaltzen zaigu ustelkeria arlo politiko, ekonomiko eta sozialean jarduera komuna bihurtu den honetan bidegabekerien aurrean asaldatzen dena erotzat hartu ohi dela.

O Alienista umorezko nobela bat da, garai hartako kezka zientifikoak jomugan hartzen dituena. Gertaerak Rio de Janeirotik gertu kokaturik dagoen herrixka batean jazotzen dira. Simão Bacamarte izeneko zientzialariak, Portugalen ibilbide arrakastatsua lortu ostean, jaioterrira itzultzea erabakitzen du alor berria den psikologian ikerketa originalagoak egiteko asmoz. Hasiera batean ematen du Bacamarteren helburu nagusia zientziaren esparruan aurrerapenak egitea dela, jaioterrian Portugalen bezainbesteko ospea lortzeko. Baina herriko agintaritza ustelduak nahierara aritzeko askatasuna eman ostean Bacamarte herritarrak banan-banan eroetxera bidaltzen hasten denean, herritarrak (eta irakurlea bera) zientzialariaren benetako asmoez susmatzen hasten dira. Errebolta egiten dute haren kontra, baina huts egiten dute eta alienistaren boterea indartu besterik ez da egiten.

Istorioaren amaierarako, baina, ez dakigu nor den benetan eroa: botereari oldartzen zaiona, ala boterearen legezkotasunaren barruan aritzen den alienista.

Machado de Assis XIX. mendeko Hego Amerikako egile modernoenetako bat kontsideraturik dago. Egile oparoa izan zen, eta hainbat nobela, antzezlan, ipuin, poema eta saiakera idatzi zituen. Esperimentazioaren zale amorratu, XX. mendeko abangoardietako kezketako batzuk jadanik agertzen dira bere obran.

Esklaboen biloba

Egiazki, egilearen jatorria kontuan izanda, mirari bat dirudi haren ibilbideak. Familia xume batean jaio zen, eta haren aiton-amonak esklaboak ziren (1888. urtea arte ez zuten esklabotza Brasilen debekatu). Etxeko egoera ekonomikoa zela eta, Machado de Assis gazterik hasi zen lanean eta, ondorioz, ezin izan zituen oinarrizko ikasketak amaitu. Bere kabuz ikasten jarraitu zuen, ordea, eta auzokoen laguntza izan zuen horretan. Bere biografoek kontatzen dutenez, okinak frantsesa irakatsi zion bitartean herriko apaizak klasikoengana gerturatu zuen. Hamasei urterekin lehen poema argitaratu zuen, Ela, Marmota Fluminensealdizkarian, garai hartan Francisco de Paula Brito (Rio de Janeiro, 1809-1861) idazleak zuzentzen zuena. Handik urtebetera Inprimategi nazionalean tipografo lan egiten hasi zen. Ordukoak dira bere estreinako liburuak ere, Queda que as mulheres têm para os tolos (1861) nobela eta Crisálidas (1864) poema liburua. Maila profesionalean ere bere egoerak hobera egin zuen. 1881ean Nekazaritza, Merkataritza eta Herri-Lanetako idazkaritzako lehen mailako ofizial izendatu zuten, inoiz utziko ez zuen ibilbide burokratikoari hasiera emanez.

Osasun aldetik, baina, nahiko makala zen idazlea. Epileptikoa izanik, krisi ugari izaten zituen, eta haietako batek ospitalean denboraldi luze bat igarotzera eraman zuen. Gaixoaldiaren ostean, bere estilo literarioa eta oro har portugesezko letren norabidea aldatuko zuen Memórias póstumas de Brás Cubas nobela osatu zuen. Liburu horri buruz Carlos Fuentesek idatzi zuen «aurreko mendeko iberoamerikar nobelarik handiena» dela eta «haren irakaspen zeharo askeak» ez zirela «erabat ulertuak izan kontinente espainoldunean XX. mendera arte». Aipatu nobelak hil berri den Bras Cubasen bizitza eta heriotzari buruzko gogoetak biltzen ditu. Egileak berak sarreran esaten duen bezala, Laurence Sterne eta Xavier de Maistereren eraginpean idatzi zuen lana. Jarraian, Quincas Borba (1891), darwinismo eta hautaketa naturalaren parodia, eta Don Casmurro (1899) argitaratu zituen. Azken hori Josu Zabaletak euskaratua da EIZIEk kudeatzen duen Literatura Unibertsala bildumarako.

Ezagutu zutenen arabera, Machado de Assis harroputza zen eta nabarmenkeriara emana zegoen. Hortik abiatzen da kritika bere lanak, betiere aristokraziaren munduari lotuta, bere jatorri xumeagatik sentitzen zuen lotsa gainditzeko ariketak zirela esateko. Egia da haren lanean ez dugula unean uneko gertaerei egindako aipamenik aurkituko, baina hala ere XIX. mendearen amaierako Brasilen akatsak kritikatu egiten ditu zorrozki. Horren adibide da O Alienista.

Aljeriako gudako lezioak

Aljeriako gudaz esandakoengatik, Jean Paul Sartre intelektual engaiatutzat jo izan da; Albert Camusi, aldiz, kolonialismoaren logikari men egin izana leporatu diote. Eztabaidagarriak dira bi ikuspegi horiek.

Jacques Ferrandezek Albert Camusen L'Hôte narrazioan oinarrituta egindako lanaren zati batzuk.JACQUES FERRANDEZ

Saddam Husseinen erregimena suntsitu eta herrialdea kontrolpean edukitzea hilabete pare bateko kontua izango zela uste zuen AEBetako armadak Irak inbaditu zuenean, 2003ko martxoan. Abuzturako, baina, ohartu ziren kalkuluak gaizki egin zituztela eta estrategia zuzendu egin behar zutela. Hil horretan bertan, Pentagonoak Gillo Pontecorvoren La Bataille d'Alger (1966) filmaren emanaldi berezi bat antolatu zuen, AEBetako tropek Iraken aurkitzen ari ziren oztopoak ulertzeko eta gainditzeko asmoz. Emanaldiaren berri ematen zuen paskinean zera irakur zitekeen: «Terrorismoaren aurka nola bataila bat irabazi baina ideien gerra galdu. Umeek soldaduei tiro egiten diete. Emakumeek bonbak jartzen dituzte kafe etxeetan. Fanatismoa arabiar populazioaren jabe egiten da. Ezaguna egiten zaizu kontua? Frantziarrek plan bat dute. Taktikoki asmatu egiten dute, baina estrategikoki huts egin. Horren arrazoiak ulertzeko film honen emanaldira».

Paskineko testutik bi ondorio atera daitezke: batetik, Frantzia eta AEBak alde berean lerrokatuz, Pentagonoak onartu egiten du, inkontzienteki bada ere, Iraken kontrako ekintza jarduera koloniala dela; bestetik, arabiarrak, direla irakiarrak direla aljeriarrak, terroristaren rolera kondenatuz (hots, metropoliaren indarkeria zilegitzat joz baina subjektu kolonizatuarena arbuiatuz) ukatu egiten du haien kolonizatu egoera eta, beraz, haiena independentziaren aldeko borroka dela. Adierak adiera, ez da harritzekoa deskolonizazio prozesu guztietatik Pentagonoak Aljeriakoa adibide moduan aukeratu izana, hain zuzen, bere garaian zeresan handia eman baitzuen (eta oraindik ere ematen du, horren adibide da aurtengo urtea arte itxaron behar izan dutela 1961ean Frantzian hil zituzten aljeriarren familiek gobernuaren aldetik erantzun bat jasotzeko), AEBetako esku hartzeak Ekialde Hurbilean ematen ari dena bezainbeste, eta eztabaida biziak piztu zituen Frantziako intelektualen artean.

Aljeriako gudaz eta Frantziako intelektualen rolaz ari garela, bi izen datozkigu gogora: Jean-Paul Sartre eta Albert Camus. Biek ala biek luze idatzi eta hitz egin zuten Aljeriako kontuaz, independentziaren eta Jabhet Al-Tahrir Al-Watani taldearen alde (frantsesez, FLN Front de Liberation Nationale zeritzoten) lehenengoak, gatazkaren konplexutasunaz bigarrenak. Bere jarrera argi agertzeari uko egin ziola-eta gogor kritikatu zuten Camus, eta kolonialismoaren logikari men egin izana aurpegiratu zioten. Sartre, berriz, pentsalari engaiatuaren eredu moduan azaldu ohi zaigu, Fanonen Les damnés de la terre (1961) lanari egin zion hitzaurreari esker, besteak beste.

Egia da gaur egun ere Camusen liburuetan azaltzen den «arabiar» izendapen generikoa, kolonoen ondorengo ez den orori emana, arrazistatzat ez jotzea zaila dela, kolonoari indibidualtasuna onartzen baitio eta zuria ez denari ukatu egiten baitio. Baina ez dugu ahaztu behar Sartreren lanetan ere pertsonaia beltz guztiak «beltza» moduan azaldu ohi direla, eta hala ere ez dira gutxietsi hark arrazakeriaren eta kolonialismoaren inguruan esandakoak. Gainera, kontuan hartu behar dugu Sartrek metropolitik idatzi zituela idatzitakoak, hots, gatazkaren tokian tokiko ezagutzarik gabe, eta Camusek, berriz, Aljerian jaiotakoa eta bertan hazitakoa zenez, barrutik ezagutzen zuela egoera. Horiek hala, esan genezake «arabiarra» subjektu interpelatuaren kondiziora mugatzeak izan dezakeela zentzurik, helburua bada kolonialismo egoeretan komunitateen artean dagoen ezezagutza eta mesfidantza azaltzea ezaguna denetik abiatuta. Camusen kasuan, ezaguna dena kolonoa da, independentzia gerra hasten denean bere buruari aitortu egiten diona zuria ez den Aljeriaz deus ez dakiela. 1954an, independentziaren aldeko mugimenduak martxan ziren urtean bertan idatzi eta handik hiru urtera, L'exil et le royaume bildumaren barruan, argia ikusi zuen L'Hôte narrazioak idazlearen jarrera horixe zela pentsatzera garamatza.

L'Hôte Aljerian kokaturik dago, eta hiru pertsonaia protagonista ditu: Balducci jendarmea; garia lapurtu ziolako lehengusua hil egiten duen eta, ondorioz, atxilotzen duten «arabiarra»; eta Daru eskola maisua, Aljerian jaio eta hazia. Azken horrengana darama Balduccik presoa, Tinguiteko polizia estaziora entrega dezan. Daruk, baina, uko egiten dio horri, gatazkan parte hartu nahi ez duela argudiatuta. Balduccik, ordea, eskola maisua izanik gatazkan jadanik inplikatuta dagoela esaten dio, eta haren esku uzten du «arabiarra». Gaua elkarrekin pasatu ostean, hurrengo goizean dirua eta janaria ematen dizkio Daruk presoari, eta esaten dio ekialdera jo izanez gero bere burua entrega dezakeela, baina hegoalderantz abiatzen bada nomaden artean babesa lor dezakeela. Daruren harridurarako, gizonak ekialdera jotzen du. Eskolako arbelean, «Tu as livré notre frère. Tu paieras» idatzita aurkitzen du.

L'hôte hitzak frantsesez biak, ostatu emaile eta ostatu jasotzaile, gonbidatu, adierazi nahi du. Latineko hospes-etik dator hitza, zeinak arrotz eta arerio adierazi nahi duen. Camusen istorioan nor da l'hôte? Daru? Arabiarra? Daruk ostatu ematen dio «arabiar» arrotz/arerioari, baina Daru, jaiotzez bertakoa bada ere, frantziar okupatzaileen ondorengo da. Zentzu horretan, arabiarra da Daruri ostatu ematen diona, eta Daru, aldiz, arrotza/arerioa.

Nobel saria, berriro ere kritikaren jomugan

Mo Yanek jasoko du Literaturako Nobel saria. BERRIA / BERRIA

Iragan urrian jakinarazi zuen Suediako Zientzien Akademiak aurtengo Literaturako Nobel saria. Mo Yanek jasoko zuela —Guan Moye benetako izenez, Gaomi, Txina, 1955—. Berria zabaldu baino egun batzuk lehenago, hainbat komunikabidetan agerturiko kinieletan azaldu zen idazlearen izena eta, beraz, ez zen ezustekoa Nobel saria hark eskuratu izana. Edo horixe uste genuen behintzat. Duela egun batzuk, Herta Muller idazleak (Nitchidorf, Errumania, 1953) modu argi eta zorrotzean adierazi zuen Mo Yanen izendapenarekiko desadostasuna. Mullerrek «hondamendia» hitza erabili zuen egile txinatarrak Nobel saria jaso izanaren efektua deskribatzeko, eta esan zuen Suediako Zientzien Akademiaren erabakiaren berri jaso zuenean negar egiteko gogoa piztu zitzaiola. «Demokraziaren eta giza eskubideen alde lanean ari direnei aurpegian zaplasteko bat ematearen pareko izan zen», gaineratu zuen egile errumaniar-alemaniarrak.

Mullerren aburuz, Mo Yanek zentsura kondenatu beharrean «txalotu» egiten du. Errumaniar-alemaniarrari zentsuraren gaia ez zaio arrotza. Hain zuzen, bere lanak behin baino gehiagotan zentsuraren biktima izan ziren Ceausescuren Securitateren menpe bizi izan zen garaian, eta gerora ere, Berlinen erbesteratu zenean, kosta zitzaion bere liburuak Errumanian oso-osorik argitaratzea. «Txinatarrek berek esaten dute Mo Yanek [gobernuko] ministro baten kargu bera duela», dio Mullerrek. Urrian bertan, Ai Weiwei artistak zera esan zuen, «[Mo] alderdiaren [komunista] ildoari modu argian jarraitzen dio, eta behin baino gehiagotan intelektualen independentziarekiko errespeturik eza erakutsi du». Bestetik, 2010ean Bakearen Nobel saria jaso zuen Liu Xiaboren kartzelatzearen inguruan hitz erdirik ez esan izana aipatzen du Mullerrek. Nobel saria jaso eta hurrengo egunean kazetariei egindako adierazpenetan, Mo Yanek esan zuen Liu ahalik eta lasterrena aske geratzea espero zuela. Mullerren ustez, lau urte lehenago esan behar zituen hitzok, «edo behintzat saria jaso baino bi aste lehenago».

Suediako Zientzien Akademia Literatur Nobel sariak banatzen hasi zenetik hauxe da izendapena Txinako egile baten eskuetara joaten den bigarren aldia. Aurretik, 2000n hain zuzen, Gao Xingjianek (Ganzhou, 1940) jaso zuen. Gao, baina, 1980ko hamarkadatik Frantzian bizi da, erbestean, eta herrialde horretako herritartasuna du 1997tik. Literatur Nobel sariaren epaimahaiak komunikabideetara igorritako oharraren arabera, Mo Yanek «herri istorioak, historia eta garaikidetasuna errealismo magikoarekin» trebeki uztartu izana goraipatu zuen, eta gaur egun Txinako idazlerik garrantzitsuena dela gaineratu. Egiazki, obra oparoa du egileak —haren azken lanetako bat, Shïngs píláo (Bizitzak eta heriotzak nekatu egin naute, 2006) 42 egunean idatzi zuen—, baina Mendebaldean, zinemara egokitu dizkioten bi eleberrirengatik da batik bat ezagun, biak ala biak Zhang Yimouk zuzenduak: Hong gaoliang jiazu (Basarto gorriaren klana, 1986) eta Shifu, yuelaiyue yuomo(Shifu, edozer egingo zenuke barre egitearren, 1999); —azken hori euskaratzeko beka jasoko du aurten Jokin Zaitegi sariketaren irabazleak—. Hong gaoliang jiazu, Mo Yanen nobela gehienak bezala, egilearen jaioterrian kokaturik dago (Gaomi), kasu honetan japoniarren okupazioaren garaian. Landa eremuko errealitatearen paradigma gisa erabiltzen du idazleak jaioterria, baina errealitate horrekin harreman gutxi du gaur egungo Gaomik. Dena dela, 1980. urtearen ostean eta Deng Xiaopingen erreformak hasi arteko epean jaio ziren 350 milioi txinatarrentzat mundu ezezaguna da Mo Yanek bere lanetan deskribatzen duena. Eta haiek dira, hain zuzen, egilearen literatura gehien irakurtzen dutenak.

Haur bakarraren legea hizpide

Kritikaren aburuz, haren lanetan iragana eta errealismo magikoa modu deliberatuan erabiltzen ditu Mo Yanek, agintarien haserrea saihesteko. Egia da haren azken nobelak (Wa , Igela, 2011) Txinako haur bakarraren legea duela hizpide, azken uneko abortuak, gogoz kontrako antzuketak eta bestelako egoera traumatikoen lekuko den amagin baten ikuspuntutik. Hala ere, kritikaren galdera da zergatik erabaki duen gai horri buruz idaztea orain, legea bera ezbaian dagoenean. Mo Yanek dio 80ko hamarkadatik zeukala ideia hori buruan, baina ezin izan diola orain arte heldu bestelako kontuak zituelako esku artean, «ez gaiarekiko ardurarik ezagatik».

Txinako literatura garaikidearen itzulpengintzan diharduen Eric Abrahamsenen ustez, Yanek, Txinako beste hainbat idazlek bezala, ondo neurtzen du zer esan daitekeen eta zer ez. Ez dago ezer txarrik horretan; artista guztiek ez dute jendaurrean beren desadostasuna adierazteko adorea. Yanek «ondo daki non dauden mugak, eta ez ditu zeharkatzen». Haur bakarraren legearen gaineko eztabaida posible delako argitaratu du lan bat horren inguruan, ez beste ezergatik. «Horregatik argitaratu diotela uste dut, polemikoa ez delako», dio.

Mo Yanek Txinako agintariekin duen afiliazioa edozein delarik ere, berea ez da hautsak harrotu dituen lehen Literaturako Nobel izendapena —gogoratu besterik ez dago zeinen gatazkatsua izan zen V.S. Naipaulen hautapena, edo Mario Vargas Llosa berarena iaz— ezta azkena izango ere. Azken finean, Suediako Zientzien Akademia ez dago interes politikoen atzaparretatik libre. Gizon-emakumeen erabakien menpe dauden neurrian, Nobel sariek ere eragin dezakete desadostasuna.

New Yorkeko jende ederra aldirietan bizi zenekoa

A. M. Homes idazlea, May We Be Forgiven nobelaren egilea. CHRISTOPHER GABELLO

Hainbat egunez argindarrik eta edateko urik gabe egon ostean, New Yorkeko biztanleak bizimodu normalera itzultzen ari dira pixkanaka-pixkanaka. Irailaren 11ko atentatuen ostean, mehatxu terroristei aurre egiteko prozeduretarako diru dezente baliatu zuten hiriko agintariek. Ordutik hona, baina, behin ere ez zaie burutik pasatu natura, kasu honetan Sandy urakana, Ameriketako Estatu Batuetako toki ezagunenetako baten kontra altxa zitekeenik, eta, ondorioz, hiriko eremu babesgabeenak utzita egon dira denbora honetan guztian. Espero zitekeen bezala, azken horiek izan dira kalterik larrienak jasan dituzten tokiak. Bestalde, David Harvey antropologo eta geografoak Rebel Cities (2012) lanean «dirudun eta espekulatzaileen erreinu» izendatzen duen Manhattan nahiko ondo atera da hondamenditik. Harveyren aburuz, bitxia da hiriko eremurik gatazkatsuenetako bat zena nola pribilegioaren ikur bilakatu den azken mendean. Izan ere, garai batean langileen topagune zen Manhattan, baina aberatsak eta erdiko klaseko kideak aldirietan bizi ziren. Gaur egun, ordea, langileek hartzen dituzte aldirietatik hirigunerako bidea egiten duten trenak; aberatsek eta erdiko klaseko kideek, berriz, ez dute inora mugitu beharrik. Garai batean, 1950eko eta 1960ko hamarkadetan, aldiriei buruz idazten zuten New Yorkeko idazleek. Richard Yatesen nobelari zein John Cheeverren ipuinei esker, Westchester County, hiriaren iparraldeko auzunea, ekialdeko kostaldeko Yoknapatawpha bihurtu zen. Kasu horretan, baina, AEBetako hegoaldeko familia tradizionalen sekretuen ordez, aldirietako familien miseriak zeuden jomugan. Yatesen Revolutionary Road (1961) genuke horren adibide garbia. Alabaina, 1970eko hamarkadatik aurrera, hiriaren mapa kognitiboa zabaldu egin zen, eta bestelako eremuek hartu zuten protagonismoa. Dena den, Westchesterren ukitu mi(s)tikoa ez dago erabat galduta; bizirik irauten du Mad Men telebista saioan, Banana Republic arropa dendaren diseinuetan eta A. M. Homesen (Washington DC, 1961) lanetan.

Aldirietako familien bizitza

Music for Torching (1999) nobelan, egunero hirira egindako tren bidaiak eta asteburuetako barbakoak aitzakia hartu zituen Homesek, aldirietako familien bizitza pribatuaren alderdi oro aztertzeko. The Safety of Objects (2003) bildumako ipuinetan beste horrenbeste egin zuen, eta, haietako batzuetan oinarrituta, nobelaren izen bereko film independentea osatu zuen Rose Trochek. (Filmak, hain zuzen, Donostiako 49. Nazioarteko Zinemaldia zabaldu zuen). Hurrengo lanetan, New Yorkeko aldiriak alde batera utzi, eta AEBetako mendebaldeko kostaldeari begira jarri zen Homes. Nobela horiek ez zuten hainbesteko arrakastarik izan irakurle zein kritikaren artean, eta, agian horregatik, edo akaso bere ingurune naturalari buruz idaztearen falta sentitzen zuelako, bere azken lanean, May We Be Forgiven (2012, Barkatuak izan gaitezela), ekialdeko kostaldeko pertsonaien miseriei heldu die berriz.

May We Be Forgiven nobelako narratzailea, Harry Silver izeneko adin ertaineko gizon zuria, «Nixologian» irakasle da. Ezaugarri horiek aipatuta, bati Don DeLilloren White Noise-ko Jack Gladney datorkio gogora, «Hitler ikasketetan» aditua azken hori. Bi pertsonaien arteko lotura ez da kasualitate hutsa. Hain zuzen, Harry Silver Jack Gladneyren lehengusu urruna dela esan genezake. Harryren aburuz, Nixonek aitaren rola bete zuen mundu historian. Aitatasun kontzeptuaren alderdi politikoa baino gehiago alderdi biologikoa interesatzen zaio; hots, Nixonekiko lotura biologikoak zeintzuk diren aztertzea du obsesio. Nobela hasieran, maitasunik gabeko ezkontza batean harrapaturik dago Harry. Manhattanen duen apartamentua arras itsusia iruditzen zaio, eta bere eskolak zinez aspergarriak dira. Bere anaia Georgek, berriz, telebistako zuzendari boteretsu bati dagokion bizimodua darama: emazte erakargarria du, seme-alabak ikastetxe pribatu ospetsuetara bidaltzen ditu, eta lagunarte interesgarria du. Harryk ez bezala, Georgek badaki nahi duena nola eskuratu. Auto istripu batek, baina, egoera makalean utziko du George, eta, hura ospitalean den bitartean, haren emazte Janek Harryren babesa bilatuko du. Halako batean, Georgek ospitaletik ihes egingo du, eta etxera iritsitakoan anaia eta emaztea ohean harrapatuko ditu. Amorruak sututa, hil egingo du emaztea, lanpara batekin buruan jota. Esandakoarekin bakarrik nobela bat osa daiteke, baina May We Be Forgiven lanean emaztearen heriotza hasiera baino ez da. Hain zuzen, anaiak epaia jakin bitartean, Harry aldirietara joango da anaiaren seme-alabez arduratzera, eta orduan hasiko da benetako istorioa.

Homesen itzulera, New Yorkeko aldirietara, ez da edonolakoa. May We Be Forgiven generoaren maisuei, geografia jakin bati buruz zehaztasunez idaztea genero deitzerik badago, omenaldi argia da. Haien idazkera eta obsesioak bereganatu ez ezik, nobelaren pertsonaia galeriaren parte bihurtu ditu Homesek. Hala, John Cheever gogora ekarriko du, edariak eskuan eta gonbidatuen buila artean ilunabarrari begira dauden etxejabeen eszena deskribatzerakoan. Beste pasarte batean, Starbucks kafetegi baten aurrean, Don DeLillorekin topo egingo du narratzaileak. Maiz, aipamenak ez dira hain argiak, baina nobelan zehar antzeman daiteke aipatu bi egileen presentzia.

Zurien gailentasunaren kontra, ironia

Sherman Alexie idazlearen lana giltzarri da gaur egungo indiar-amerikar errealitate konplexua ulertzeko.

Sherman Alexie idazle indiar-amerikarra (Wellpinit, Washington, 1966). BERRIA / BERRIA

Urriaren 8an Columbus Day delakoa ospatzen dute Amerikako Estatu Batuetan. Hego Amerikan eta Espainian, berriz, Hispanitatearen Eguna dute urriaren 12a. Aipatu bi egun horietan, gertaera bera gogoratzen da, hots, Kristobal Kolon eta haren eskifaia gaur egun Amerika moduan ezagutzen den lurraldera lehen aldiz iritsi zirenekoa, 1492an. Horrela esanda, eman dezake Ipar zein Hego Amerikan mundu guztiak bat egiten duela ospakizunarekin, baina ez da egia. Hain zuzen, urteak dira lurralde horretako indigenak bai Columbus Day bai Hispanitatearen Eguna egutegitik ezabatzeko eskatzen dabiltzala. Aurten ere beste horrenbeste gertatu da. Aurreko astelehenean, The Guardian egunkariaren sareko edizioan, Oglala Lakota Sioux tribuko kide Dana Lone Hillek Amerikako indigenen kontrako genozidioa diskurtso nazionalista akritikoaren eta kontsumistaren ospakizun bihurtu dela salatu zuen Columbus Day: no cause for celebration (Kolonen Eguna: ospakizunetarako arrazoirik ez) izeneko artikuluan. AEBetan nazioaren sorrera uneari loturiko data izan ez ezik, udazkeneko merkealdiaren barruan egun handienetako bat da Columbus Day. Izenburutik bertatik Hillek argi uzten du genozidioaren biktimen ondorengoek urriaren bigarren astean ezer ospatzeko arrazoirik ez dutela, ez bada beren arbasoen memoria eta kolonizazio unetik hona herri indigenek zein haien aldekoek aurrera eraman dituzten erresistentzia ekintzak. Azken horien artean, 1990ean Hego Dakotako gobernadoreak, George Mickelsonek, urriaren 8a Native American Day izendatu izana aipatzen du Hillek; ekimen xumea, egileak berak onartzen duenez, baina, bizikidetza sustatzeari begira, urrats esanguratsua.

Bestelako ekintza batzuk ere aipa zitzakeen Hillek, hala nola kultur mundutik bultzaturikoak, baina, jakina, artista edo idazle batek esan edota egindakoak ez du politikari batek esan edota egindakoak adinako arreta pizten. Hala ere, azken urteetan indiar-amerikarren memoria eta eskubideen alde lan egindako pertsonak aipatzen hasita, batek ezin du Sherman Alexie (Wellnipit, Washington, 1966) ahaztu. Ogibidez idazlea da Alexie, bai, baina gaur egungo indiar-amerikarren artean gutxi dira, are gehiago, inork ez du berak bezalako arrakasta lortu mundu akademikoan zein komunikabideen artean, esparru antagonikoak izanda ere. Zein da haren ospearen arrazoia? Idazle bikaina dela esan beharrik ez dago, eta hainbat sari ere jaso ditu bere lanagatik. Orain arte poesia eta narratiba landu ditu batik bat; hogei lanetik gora argitaratu ditu, besteak beste, The Lone Ranger and Tonto Fistfight in Heaven (1994), The Toughest Indian in the World (2000), Ten Little Indians (2003) narrazio bildumak eta Reservation Blues (1994) eta Indian Killer(1996) nobelak. Azkenak, Blasphemy: New and Selected Stories, hil honetan argitaratu dute. Baina bikaintasun literarioaz gain, Alexiek badu edozein aurrekari (bere kasuan, arraza zuriaren nagusigoa) entzuten eta pentsatzen jartzeko aparteko teknika, hots, umorearen erabilera.

Spokane eta Coeur d'Alene tribuetako kide da Alexie, eta lehenengoak Washington estatuan duen erreserban hazi zen. «Kanpoko» munduarekin lehen enkontrua nerabezaroan izan zuen, bigarren hezkuntzako ikasketak egiteko hirira joan behar izan zuenean. Garai horri buruzko oroitzapen onik ez du Alexiek. Bera eta beste mutiko bat ziren zentroko indiar-amerikar bakarrak, eta azken horrek futbol taldeko maskotarena egiten zuen. Alexieren lanak indiar-amerikar orok, lehenago edo beranduago, aurre egin behar dion une traumatikoaren inguruan dihardu: halako batean, ohartzen da bere errealitatea besteek eraikia izan dela, eta beste horiek ez dutela begi onez ikusten. Une horretan indiar-amerikarra bere nortasuna kuestionatzen hasten da, berak izan nahi duenaren baina besteek berarengandik espero dutenaren artean konponbide bat bilatu nahian. Flightnobelan (2007) —hegaldia edo ihesa itzul daiteke izenburua— gai horien inguruan gogoeta egiten du Alexiek indiar-amerikar umezurtz baten irudiaz baliatuta; aitak ez zuelako inoiz bere aitatasuna onartu, legez indiar-amerikarra ez den mutiko baten bitartez, hain zuzen. Umea indarkeria zurrunbilo batean sartuko da, baina gertakariek bultzatuta, amaieran borroka armatua eta mendekua zilegi ote diren galdetuko dio bere buruari.

Flight-en deskribatzen zaigun indarkeriaren modukoak toki berezia betetzen du Alexieren obran. Hori dela eta, hainbat kritikarik James Baldwin idazle afroamerikarraren lanarekin parekatu dute Alexieren obra. Dena dela, Baldwinen erlijioarekiko kezka erabat desagertu egiten da Alexieren kasuan, baina ironia, aldiz, oso presente dago. Ironiaren bidez, arraza zuriaren gailentasuna kritikatzeaz gain, zenbait indiar- amerikarren jarrera kitsch-a zalantzan jartzen du. Gogoko duen gaietako bat, hain zuzen, indiar- amerikarren inguruko estereotipoak dira, zuriek bultzaturikoak baina, kasu askotan, indiar-amerikarrek beraiek modu akritikoan bereganaturikoak. Alexieren ustez, zuriek ikasi egin behar dute bestea errespetatzen, baina hori bezain garrantzitsua da norbere burua errespetatzen ikastea. Horri buruz da, azken batean, haren literatura, baita indiar-amerikar gazteei begira antolatzen dituen ekitaldiak ere.

Munduko herrialdeak, poesiaren izenean batuta

Southbank zentroak mundu osoko poetak bildu zituen aurreko astean Londresen, Poetry Parnassus jaialdian. Eli Tolaretxipik parte hartu zuen euskaraz.

Eli Tolaretxipi, parte hartu zuen Poetry Parnassus jaialdiko bi emanalditan. Eskuinean, lehen emanaldian, eta ezkerrean, bigarrenean. ESTIBALITZ EZKERRA

Arteak hartu ditu Londresgo kaleak, eta Southbank zentroak betetzen duen eremua, Tamesis ibaiaren ertzean, ez da salbuespen. Ekainetik konplexu arkitektonikoa —munduko arte zentrorik handiena dela esatea gustatzen zaie londrestarrei; izan ere, Royal Festival Hall, Hayward Gallery, Queen Elizabeth Hall, Purcell Room, Poesia liburutegia eta ikuskizunetarako 21 akre biltzen ditu— eskulturaz eta horma-pinturaz inguraturik dago. Eraikinen barruan ere instalazio interesgarri askoak aurkituko ditu bisitariak. Besteak beste, Lucy + Jorge Orta artista taldeak egindakoa, Antarctica World Passport—Delivery Bureau. 1959an Argentinak, Australiak, Belgikak, Txilek, AEBek, Frantziak, Erresuma Batuak, Japoniak, Norvegiak, Zelanda Berriak, Hegoafrikak eta SESB ohiak sinaturiko itunak ezartzen du Antartika lankidetza kultural eta zientifikorako lurralde komuna dela, eta ekintza militar oro debekaturik dago han. Horregatik, hain zuzen, Lucy + Jorge Orta bikotearentzat Antartika bakea eta gizarte aurrerapena helburu duen komunitatearen adibide da. Beren instalazioan, mundu osoko banderek, oihal zatiek eta argazkiek osatua berau, ideia horretan oinarritu dira, nazio berri bat proposatzeko. Nazio horretako kide izan nahi duenak bertan egin dezake Antartikako mundu pasaportea eskuratzeko tramiteak, munduko herritar izendatzeaz gainera munduan askatasunez bidaiatzeko aukera eskainiko diona, modu sinbolikoan jakina. Mugen zentzugabetasunaz urteak hitz egiten bagabiltza ere, utopia baita oraindik munduan nahierara ibiltzea.

Hitzen trukatzea

Lucy + Jorge Ortaren lanak ondo laburbiltzen du Poetry Parnassusen edo Southbank zentroak berak aurreko astean jaso zuen jaialdiaren nondik norakoa. Astebetez, 204 herrialde ordezkatu zituzten beste horrenbeste poetek beren lana beren ama hizkuntzan irakurri zuten. Euskal Herriaren izenean Eli Tolaretxipi aritu zen jaialdian. Haiekin batera hainbat boluntario egon ziren, dela itzulpenak egiten, dela ekintzetan parte hartzen. Ekitaldiaren lekukotasun gisa, gonbidatu guztien poema bana liburu batean bildu dute, The World Record: International Voices from Southbank Centre's Poetry Parnassus delako antologian.

Bigarren Mundu Gerra ostean zabaldu zuten Southbank zentroa, 1951n hain zuzen, eta ordutik kultura sustatzea izan da haren helburua. Aurten, Londresen mundu osoko kirolarien topagune diren Olinpiar Jokoak izango direla aitzakia hartuta, kultura arloan espiritu bereko ekitaldi bat antolatu behar zutela otu zitzaien. Horrela sortu zen Poetry Parnassus. Kirolarien ordez, mundu osoko poetak gonbidatzea zen helburua, baina elkarren kontra lehian ibili beharrean, beren lana elkarri irakurriko zioten. Hortik jaialdirako Parnassus izena aukeratu izana.

Greziar mitologiaren arabera, musen etxea zen Parnaso. Han zegoen Castalia iturria, bere uretatik edaten zuena inspirazioz betetzen zuena. Topagune eta inspirazio iturri, kontzeptu horiek beraiek erabiltzen ditu Anna Selby Southbank zentroko literatur ekitaldien koordinatzaileak Poetry Parnassus azaltzeko orduan. Jaialdiak hitzen eta istorioen trukea erraztea lortu nahi zuten, eta poesiak betidanik horixe egin duela ohartu ziren. «Utopia da mugarik gabeko mundua imajinatzea. Hizkuntza ezberdinetan mintzo gara, kode ezberdinak erabiltzen ditugu. Baina poesia kultura guztietan aurkitzen den zerbait da. Poesiak batu egiten du hizkuntzak bereizi egiten duena», adierazi zuen Selbyk jaialdiko ekitaldietako batean. Beraz, kultur aniztasuna ez ezik, poesia bera ospatzea zen Poetry Parnassusen xedea.

Nor bere hizkuntzan

Poesia metahizkuntza bat izatera irits daitekeela edo izan badela esatea ausartegia litzateke, komunikazio ekintza bat den heinean hizkuntzaren ulergarritasunaren menpe dagoelako. Selbyk berak onartu zuen itzultzailearen lana poetarena bezain garrantzitsua dela gaur egun, eta jaialdiak argi utzi zuen hori. Hain zuzen, poeta guztiak beren jatorrizko hizkuntzan aritu ziren, eta ondoan zuten itzultzaileak ingelesera aldi bereko itzulpena egiten zuen bitartean.

Itzulpenaren gaiak gertaera bitxia eragin zuen jaialdiko ekitaldi izarra izan behar zuen (eta izan izan zen) irakurraldian. Royal Festival Hall ezagunean bildu ziren Wole Soyinka (Nigeria) eta Seamus Heaney (Irlanda) Nobel saridunak zein Kay Ryan (AEB), Jo Shapcott (Ingalaterra), Kim Hyesoon (Hego Korea), eta Bill Manhire (Zelanda Berria) poetak. Hyesoon izan ezik gainerakoak ingelesez arituko zirela aurreikusita zegoen. Baina, antza denez, Heaney ezeroso zegoen Irlanda ingelesa bakarrik hitz egiten duen herrialde moduan azaltzearekin. Horregatik, bere saioa irlanderaz idatzitako poema batekin hastea erabaki zuen, eta jarraian ingelesera itzuli zuen, jaialdiaren politikarekin bat egiteko. Poetak barkamena eskatu zuen atzerriko hizkuntza batean idatzia izateaz gain berea ez den poema bat hautatzeagatik, baina Poetry Parnassusera bere jaioterriko hizkuntzaren doinua ere eraman nahi zuela azaldu zuen. Azken batean, gainerako poetak beren ama hizkuntzan aritu izan baziren, zergatik ez bera?

Heanyk ez zekiena zen gainerako poetak ez zituztela beren ama hizkuntzagatik gonbidatu, beren lana jadanik ingelesera itzulita dagoelako baizik. Hau da, ingelesari esker ziren haien ahotsak ezagun. Baina Poetry Parnassus, antolatzaileek adierazi bezala, lurralde komun bat baldin bazen, zergatik egin hizkuntz bakarraren aldeko apustua? Are gehiago, zertarako behar du munduko herritarrak pasaportea mugarik gabeko munduan ibiltzeko?

Arkitektura, lekuko fidagarria?

Azken hiru hamarkadetan arkitektura forentsea gatazka guneak aztertzeko tresna bilakatu da. Eyal Weizman irakasleak bere azken liburuan zalantza agertzen du jarduera horri aitortu zaion erabateko fidagarritasunaz.

Eyal Weizman, The Least of All Possible Evils: Humanitarian Violence from Arendt to Gaza liburuaren egilea. SINADURA / AGENTZIA

Arkitektura. Architectura latinez; (arkhitekton) grekoz, (nagusi, buruzagi) eta (sortzaile, zerbait eraikitzen duena) hitzen uztarketaren emaitza. Hiztegiaren arabera, zerbait planifikatu, diseinatu eta eraikitzeko prozesua zein emaitza da arkitektura. Funtzio bat du arkitekturak edo, hobeto esanda, behar jakin batzuei erantzutea du helburu, nahiz eta estetika funtzioa bezain garrantzitsua edo hura baino garrantzitsuagoa izan daitekeen. Izan ere, eraikin forma hartzen duelarik, kultur sinbolo eta artelan moduan ulertu ohi dugu arkitektura. Hortik dator zibilizazio baten historia eta lorpenak haren arkitekturaren arabera neurtzeko joera izatea. Zeren arkitekturak ez du gezurrik esaten. Lekukorik fidagarriena da, fidagarritasuna eskasa den garai hauetan. Eta fidagarritasun horregatik, hain zuzen, gatazka militarren nondik norakoak aztertzeko eta ulertzeko ezinbesteko tresna bilakatu da azken hiru hamarkadetan. Egun, arkitektura ez da zerbait eraikitzen (bizia ematen) trebe direnen esparrua bakarrik; eraikin horien hezurrak aztertzen (heriotza ulertzen) dakiten forentseen lanabes ere bada orain. Gure mendea, dudarik gabe, arkitektura forentsearen mendea da.

Arkitektura forentseak indarkeria kasuren baten «lekuko» izan den arkitektura aztertzen du, teknologiaz baliatuz eta legearen esparru baten barruan, giza eskubiderik urratu den ala ez egiaztatu ahal izateko. Ildo horretan, esan daiteke arkitektura forentseak bitartekari lana egiten duela biktimen eta legearen artean. 1990eko hamarkadan eman zituen arkitektura forentseak lehen pausoak eta, gaur egun, ezinbesteko tresna bihurtu da nazioarteko gatazken eragina ulertzeko orduan. Hain zuzen, epaiketetan biktimen tokia betetzen dute orain auzitegiko arkitektoek. Architect aldizkari ezagunak 2009ko uztailean arkitektura forentseari eskainitako monografiko batean esaten zuen arrakasta izateko arkitekto forentseek diseinatzailearen begia, zientzialariaren burmuina eta detektibearen sena izan behar zutela. Ez da gutxi.

Eyal Weizmanek (Haifa, Israel, 1970) urte batzuk daramatza arkitektura forentsearen nondik norakoak aztertzen. Ahalmen handiko eremua dela uste du berak, baina alderdi ilunak izan badituela gaineratzen du. Weizman Arkitektura Azterketarako Zentroko zuzendaria da Goldsmiths Collegen, Londresen. Bere azken liburuan, The Least of All Possible Evils: Humanitarian Violence from Arendt to Gaza (Ahalik eta kalterik txikiena: Indarkeria humanitarioa, Arendtekin hasi eta Gazaraino, 2011), Israelen eta Palestinaren arteko gatazka adibide moduan hartuta, gogoeta egiten du giza eskubideen diskurtsoari forma emateko orduan gauza materialek gaur egun duten betekizunaz. Weizmanen lanak bi ardatz ditu: kalkulua eta materialtasuna. Kalkulua (hots, proportzionaltasuna, hildakoak, e. a.) behin eta berriro azaltzen da gatazka azterketa orotan. Gizakiei, objektu bizigabeei eta inguruari egindako kaltearen kalkuluak gidatzen ditu nazioarteko legea, giza eskubideen diskurtsoa eta gobernu jarduerak. Weizmanek hiru erakunde horiek adosturiko hogeita hamar zibilen gutxieneko kopurua jartzen du adibide moduan, zeinaren arabera gutxieneko kopuru horretatik aurrera ezin den zehar kalterik justifikatu. Gobernuak hildakoen kopurua ahalik eta txikiena izaten ahalegintzen dira, baina beti dago gutxieneko kopuruaren eremu beltzean (ez gobernuek, ez giza eskubideen diskurtsoak erreklamatzen ez duten eremu beltz horretan) eroriko den norbait. Hogeita bederatzigarren pertsonak eta haren ostekoek legearen babesa jasoko dute, ez ordea haien aurrekoek.

Kalkulua ez da beti alderdi materialetik bereizita azaltzen. Hain zuzen, Weizmanen argudio nagusia da arkitektura forentseak bi jardunak ia bereizezin bihurtu dituela; urteekin giza eskubideen eremuan lekukotasuna, testigantza eta halako kontzeptuak alde batera uzten joan direla, ebidentziaren diskurtsoari uzteko lekua. Gizakiak ez bezala (horiek gezurra esaten dute, gauzak ahaztu egiten zaizkie, esan beharrekoa aldez aurretik pentsa dezakete, kalkulurako gaitasuna dute), gauzak (eraikinak, objektuak, armak) isilak dira, ez-subjektiboak, indarkeriari buruz «egia» esaten dute. Weizmanen arabera, «jarduera forentsearen garaia» ezerk definitzekotan, honexek definitzen du: duela gutxi arte, nazioarteko epaitegietan esperientzia traumatikoen ikur zen biktimaren ahots zehaztugabe eta hauskorraren mugak gainditzeko nahia, hura baztertuta. «Lekuko materialak dimentsio etiko eta kultural askozaz zabalago batetik interpretatzen dira», esaten du Weizmanek. «Hori da, behintzat, auzitegiko arkitektoen ustea. Baina jarduera horretan, objektu misantropoa ez da giza ziurgabetasun, anbiguotasun eta antsietatearen alternatiba iraunkor eta zehatza. Aitzitik, gaur egungo praktika forentsean, interpretazio eta ikerketa jarduerengatik beraiengatik giza testigantzari egotzitako arazoak (subjektibotasunari dagozkion horiek) objektuaren arazo bihurtu dira». Alegia, kontua ez da objektua fidagarria den ala ez, baizik eta hura interpretatzeaz arduratzen den subjektua zenbateraino izan daitekeen objektiboa. Horrelakorik ez da posible.

Weizmanen aburuz, arkitekturak historia ulertzen lagun diezaguke, baina argi izan behar dugu historia hori ez dela inoiz harena izango (objektuarena), geurea baizik.

Errealitatea azaltzeko ikuspuntu etikoaren bila

Hamar egile Mendebaldeko Alemanian 1977an izandako gertaeren konplexutasuna azaltzen saiatu ziren 'Deutschland im Herbst' filmean (Alemania udazkenean).

Sorkuntzaren eta etikaren arteko loturaren inguruko kezka zuten Deutschland im Herbst-en egileek. Z / BESTEAK

Eskain dezake zinemak errealitateari buruzko ikuspuntu etikoa? Zein izango litzateke halako planteamendua aurrera eramateko generorik aproposena? Bi galdera horiek buruan zituztela ekin zioten lanari Deutschland im Herbst(Alemania udazkenean) filmaren osaketan parte hartu zuten zuzendariek 1978an. Hamar zinemagile ziren guztira: Heinrich Boll, Hans Peter Cloos, Rainer Werner Fassbinder, Alexander Kluge, Maxmiliane Mainka, Edgar Reitz, Katja Rupe, Volker Schloendorff, Peter Schubert eta Bernhard Sinkel. Filmaren ardatza, berriz, 1977an Mendebaldeko Alemanian jazotako Hanns-Martin Schleyer enpresariaren eta RAF Armada Gorrien Frakzioko hiru kideren heriotzaren ingurukoak azaltzea zen.

1977ko irailaren 5ean RAFek Alemaniako Industrien Federazioko presidente Schleyer bahitu zuen Kolonian. Hura aske uzteko baldintza zen Mendebaldeko Alemaniako gobernuak kartzelan zeuden RAFeko hamar kide zein Turkian preso zeuden bi palestinar jarraitzaile libre uztea. Gobernuak negoziatzeko asmorik ez zuela ikusita, PAFP Palestinaren Askapenerako Fronte Popularraren laguntzaz, Lufthansa konpainiako hegazkin bat bahitu zuten RAFekoek urriaren 13an, eta Arabiar penintsulan bueltaka ibili ostean (tartean Juergen Schumann kapitaina hil egin zuten), Muqdishon (Somalia) lurreratu ziren. Urriaren 18an, Siad Barre Somaliako presidentearen baimena jaso ostean, Mendebaldeko Alemaniako gobernuak hegazkina menpean hartu zuten, eta operazioan bahitzaileetatik bakarra atera zen bizirik. Horren ondorioz, RAFek Schleyer hil egin zuen. Bulegoa Stuttgarten zuen albiste agentzia bati eman zioten abisua bahitzaileek, eta enpresariaren gorpua hurrengo egunean aurkitu zuen Poliziak, Mulhose inguruan (Frantzia), Audi 100 auto bateko maletategian sartuta. Gau hartan bertan, kartzelan zeuden RAFeko hiru kide, Gudrun Ensslin, Jan-Carl Raspe eta Andreas Baader) hilda aurkitu zituzten beren ziegetan. Baader eta Rasp tiro batekin hil ziren; Ensslin, berriz, urkatuta. Gobernuak hasitako ikerketaren arabera, presoek beren burua hil zuten, baina ez zegoen argi armak nola iritsi ziren haien eskuetara. Azken batean, segurtasun handiko presondegia zen hura. Pistolak haien abokatu Arndt Muellerrek pasatu zizkiela esan zuten orduan, nahiz eta hori ere sinestea zaila gertatu.

Deutschland im Herbst proiektuan parte hartu zuten zinemagileek argi zeukaten filma ikusi ostean 1977ko krisiaren gainean ikuspegi konplexua eta askotarikoa izan behar zutela ikusleek. Alemaniarrei gogorarazi nahi zieten historia iraganeko gertaerak eztabaidatzeko eta deskribatzeko modua dela, eta, oroz gain, historia ezin dela ezkutatu. Nazismoaren eragina presente zegoen 1977ko gertaeretan. Horretarako, filma ataletan antolatzea erabaki zuten, zinemagile bakoitzak haietako baten ardura hartuta.

Deutschland im Herbst aztertzeko orduan, Klugek zuzenduriko atalari eman ohi diote kritikariek pisu gehien. Klugek tragediaren aldeko apustua egiten du bere atalean, formaz zein edukiz. Horren arabera, alemaniar gazteei klasikoak irakasteko programari jarraituz, Sofoklesen Antigona tragediaren telebistarako egokitzapen lanen ingurukoak azaltzen zaizkigu. Behin grabaketak bukatuta, egokitzapena telebistako buruei eta Kultura ministroari aurkezten die lana zuzendariak, baina hauek ez diote egokitzapenari onespenik ematen, beldur baitira ikusleek Sofoklesen tragedia une horretan Mendebaldeko Alemanian gertatzen denaren alegoriatzat jotzea. Antigona terroristen defendatzaile moduan ulertua izatea eragotzi asmoz, lanaren emisioa bertan behera uzten dute egoera baretu arte.

Alabaina, Bonnie Honig Northwesterngo (AEB) irakasleak esaten duen bezala, tragediak arazo bat du: heroi bat behar du beti, boterean dagoenari aurre egingo diona, baina boterearen kontzeptua zalantzan jarriko ez duena. Tragedian norbaitek jarri behar du ordena. Eromena denean jaun eta jabe, terrorismoa nagusitzen denean, dela estatuarena dela talde independenteena, heroientzako tokirik ez dago. Bestalde, ez da ahaztu behar Hitlerrek izugarri miresten zuela antzinako Grezia, haren arabera ulertzen baitzuen (alemaniar) nazioa: klasikoa, hilezkorra, loriatsua. Totalitarismoaren hitz gakoak.

Melodramaren alde

Askozaz interesgarriagoa da Fassbinderren melodramaren aldeko apustua. Ekintza eta pertsonaia heroikoei bizkarra emanez, bere atalean gertaerek zinemagilearengan berarengan duten eragina azaltzen du. Fassbinder mutil-lagunarekin duen apartamentuan babesten da hedabideen zein Poliziaren jazarpenetik. 1977ko gertaerek erabat paranoiko, baita malenkoniatsu ere, bihurtu dute. Mutil-laguna gaizki tratatuz saiatzen da bere frustrazioa arintzen, baina badaki horrek ez duela ezer konponduko. Ezin du bere egoera aldatu, ezta iragana ere. Fassbinder ez dago terroristen alde; higuina ematen dio hegazkinaren bahiketak. Baita errugabeen bizitzarekin horrela jokatzeak ere. Baina ez da boterean dagoen gobernuaren aldekoa ere. Nola ukatu hildakoaren familiari hileta eskubidea. Zinemagile moduan, bere ardura nagusi eta bakarra orduko eromena ulertu eta hortik ihes egiteko moduak bilatzea da.

Joseph Kony ez da Ugandak duen arazoaren muina

Joseph Kony gerra kriminala gogor gaitzetsia da AEBetan. Baina Ugandako idazleek, gerra kriminalak ahaztu gabe, Mendebaldeak (neo)kolonialismoarekin duen konplizitatea ere salatu dute.

Goretti Kyomuhendo, Waiting: A Novel of Uganda's Hidden War eleberriaren egilea.

Iragan martxotik hona, Kony 2012 Invisible Children taldeak ekoitzitako film laburrak zeresan handia eman du Ameriketako Estatu Batuetan zein Ugandan. Lan horren bidez babesa eman nahi diote Stop Kony ongintzako mugimenduari; abenduaren 2012rako Joseph Kony Ugandako gerra kriminala atxilotua izatea nahi du mugimenduak. Baina filmak ezer gutxi esaten du Ugandaz zein haren egoera politikoaz. Kony bera eta haur soldadu batzuk agertzen dituzten fotograma pare bat kenduta, kapitalismoaren ikurtzat jo daitezkeen AEBetako hiri paisaiak, familia eszenak eta politikariak azaltzen ditu lanak. Filmaren izenburuak berak, une honetan AEBetan gertatzen ari den hauteskunde kanpainari egiten dio aipamena. Kasu honetan, ordea, «hautagaia» Kony da, eta AEBetako politikariei, demokrata zein errepublikanoei, hari dagokion eserlekua hartzera laguntzeko eskatzen die: ez presidentetzakoa, baizik eta auzitegikoa. Jadanik sare sozialetan bolo-bolo dabilen telebista agerraldi batean, George Clooney aktoreak mugimenduari bere atxikimendua azaldu dio. Beraren ustez, Kony eta halako gaizkileak bera bezain ospetsuak balira, aise atxilotuko lituzkete, baina Mendebaldeko herrialdeen interesak zapuzten ez dituzten bitartean, inork ez du haien berririk izaten.

Hala ere, Kony 2012 irensten zaila egiten zaie askori, ez Kony gerra kriminala denik zalantzan jartzen dutelako, Ugandaz eta oro har Afrikaz ematen duen irudiagatik baizik. Independentzia aspaldi irabazi arren, Kony eta gisakoak perretxikoak bezala ekoizten jarraitzen du lurraldeak, eta Mendebaldeko potentziek bakarrik lagun diezaiekete ugandar gizajoei. Filmak behin ere ez du azaltzen zerk egiten duen Kony eta gisakoen jarduera posible; ezjakintasunagatik ala itsukeriagatik ez da horrelako planteamendurik egiten?

Moses Isegawa (Sey Wava jaiotzez, Kampala, 1963) eta Goretti Kyomuhendo (Hoima, 1965) idazleei ezin zaie ez ezjakintasunik ez itsukeriarik leporatu. Ez dute ez bata ez bestea izateko arrazoirik, ezta aukerarik ere. Independentziarekin jaio ziren biak (Ugandak 1962an utzi zion Erresuma Batuko kolonia izateari), eta haren gezur eta kontraesanekin hazi. Luze idatzi dute biek Idi Aminen agintaldi odoltsuaz, bere izugarrikerian ondo adierazten baitu zertan den Uganda poskoloniala.

Indarkeria, gaitz kutsakorra

Isegawak bi liburu argitaratu ditu: Abessijne kronieken (Abisiniako kronikak, 1998) eta Slangenkuil (Sugegorri habia, 1999), biak Aminen erregimenari buruzkoak. Lehenengoak 1960 eta 1980ko hamarkada bitarteko gertaerak azaltzen ditu Mugezi izeneko landa eremuko gazte baten ikuspuntutik. Politikatik eta gizarteko eremu guztietara zabaldu den krudelkeria eta indarkeria gaitz kutsakor gisa deskribatzen zaizkigu nobelan: behin organismoan sartuta berdin du zein den haren jatorria, abiadura osoz zabaldu, kutsatu eta akabatu egiten baitu organo oro. Kolonoek sartu zuten indarkeria Ugandan. Aminek hari jarraipena eman zion, Erresuma Batuaren eta Israelen laguntzarekin lehenik, eta bi potentzia horiek haren kontra jarri zirenean, Errusia, Saudi Arabia eta Libiaren babesarekin. Eta ugandarrek beraiek sistematizatu egin zuten eguneroko bizitza hartara egokitzean. Nobela amaieran aitaren hitzak gogora ekartzen ditu Mugezik: «[Aitak] esaten zuen Uganda zoru faltsuko lurraldea dela, amildegi ororen azpian beste bat dagoela jendea irensteko zain, eta historialariak oker zeudela: Abisinia ez zen antzinako Etiopia, Uganda garaikidea baizik» (abyss hitzak amildegi esan nahi du ingelesez). Slangenkuil nobelak, berriz, gaizkiarekin bizi eta hartara egokitzen den funtzionario bat du protagonista.

«Justizia hil edo biziko kontua da», dio Isegawak. «Politika eguneroko bizitzan gertatzen da… Norbaitek poltsa lapurtzen badizu Australian, Poliziarengana zoaz salaketa egitera. Afrikan gauzek ez dute horrela funtzionatzen; batzuetan justizia zeure esku hartu behar duzu».

Isegawak bezala, bere gaztaroa markatu zuten gertakariei buruz idazten du Goretti Kyomuhendok. Alabaina, Isegawaren lanetan ez bezala, emakumeak dira protagonista Kyomuhendoren nobeletan. Waiting: A Novel of Uganda's Hidden War (Zain: Ugandako gerra ezkutuari buruzko nobela, 2007) 1979an kokaturik dago, Aminen agintaldiko azken hilabeteetan. Diktadorearen soldaduen erasoaren beldur, zeinak Tanzaniako armadaren eta harekin bat egin duten ugandar disidenteen kontra borrokan ari baitira, Alinda 13 urtekoa eta haren familia Hoima herrixkan babesten dira, Uganda mendebaldean. Aminen gizonak, baina, Hoimara ere iritsiko dira, eta Alindaren gurasoak hilko dituzte. Neskak bere neba-arreben kargu egin beharko du, bere ingurukoak borrokari lotzen zaizkion bitartean. Gerrak banatuko du Uganda, eta inork ez daki hortik ezer onik aterako den. Ezen Tanzaniako armada eta errebeldeak Aminen kontra ari baitira borrokan, baina diktadorea ez da herrialdearen arazo bakarra.

Isegawa eta Kyomuhendoren lanen harira, kazetari batek idatzi du Mendebaldeko idazle zuri batek ezingo zuela halako garra eta konplexutasuna azaldu Uganda eta, oro har, Afrikari buruz idatziko balu. Isegawa eta Kyomuhendoren obraren balioa, baina, ez zaio egileen jatorriari zor, egiarekin duten konpromisoari baizik. Haien nobeletan Mendebaldeak (neo)kolonialismoarekin duen konplizitatea argi adierazten da, baita azken hamarkadetako gertaeren inguruan afrikarrek duten erantzukizuna ere.

Haruki Murakamiren japoniartasun ukatua

Aspaldikoa da japoniar literatura jatorraren eta ez-jatorraren inguruko auzia, baina indar handiz berritu da hainbat idazlek azken urteetan izandako arrakastaren ondorioz.

Mendebaldean gehien saltzen duten egileetako bat da Haruki Murakami (Kioto, Japonia, 1949). Bere liburuak japoniar literaturaren oraina eta geroa direla adierazi dute hainbatek. Are gehiago, berea Mendebaldeko idazle batek sor ezin zezakeen obra dela esatera iritsi dira, lanaren kalitatea bakarrik gure kanonean sartzeko nahikoa arrazoi ez balitz bezala. Haren libururik irakurri ez duzula, egilearen izena bera arrotza zaizula esan eta sinesgogorkeriaz begiratuko dizu jendeak, hori bai, gizalegez jokatu ohi duen jendea baldin bada. Izan ere, litekeena da halako ezjakintasunaren aurrean ingurukoek beren mespretxua garbi azaltzea. Gauzak horrela, komunitatetik kanpo sentitzearen zama ezin eramanda, gertuen dagoen liburutegira joko duzu ditxosozko Murakamiren azkena erostera, letren paradisuko ateak irekiko dizkizun itxaropenez.

Alabaina, askok uste dutenaren kontra, japoniar gizartea erdibituta dauka Murakamiren obrak. Batzuek, gazteek batez ere, pentsatzen dute beren herrialdeko letrei azken hamarkadan gertatu zaien onena dela, aire berriak, garaikideak zabaldu dituela. Beste batzuen ustez, aldiz, Murakamiren literaturak japoniarretik ez du ezer, estilo zein eduki aldetik erabat mendebaldarra irizten diotelako. Masao Miyoshi literatur adituaren iritziz, Murakamik ez du Japoniari buruz idazten, «liburu erosle atzerritarrek [Japonian] ikusi nahi duten horri buruz» baizik. Bien bitartean, Kenzaburo Oe Nobel saridunak esaten du Murakamik japonieraz idazten duela baina haren idazkera ez dela «erabat japoniarra... New Yorken naturaltasun osoz irakur dezakete hura».

Murakami, baina, ez da hain harrera kontrajarriak eragin dituen egile japoniar bakarra. Banana Yoshimoto dugu beste adibideetako bat. Japoniar akademiaren arabera, Yoshimotoren probokazio maila are okerragoa da. Murakamik japoniar izendapen jatorrari eusten dio, behintzat; hots, abizena lehenik eta izena ondoren idazten du. Yoshimotok, ordea, Banana abizena hartzearekin nahikoa izan ez eta Mendebaldeko estiloari jarraituz sinatzen du, izena lehenik eta abizena ondoren. Txikikeria bat eman dezake horrek, baina Japonian gizabanakoak gizartean betetzen duen tokiaren adierazgarritzat jotzen da izen eta abizenaren ordena. Alegia, norberak bere familiari eta arbasoei zor die izena eta izana, hortik abizenari izenari baino garrantzi handiagoa ematea. Aurrekari horiekin ez gintuzke harritu behar egileak bere lehen lanari Kitchin (1993) izenburua jarri izanak, ingelesezko kitchen (sukaldea) hitza japoniarrek ahoskatu bezala idatzita. Lana nobela labur batek eta ipuin batek osaturik dago, eta Mendebaldeko hizkuntza sozioekonomikoan erabat trebaturik dauden japoniar gazte batzuk ditu protagonista. Mendebaldeko idatzizko bitartekoetan «ohitura komedia» moduan deskribatu zuten lana, «ukitu lirikoa» ere baduena, hain «japoniarrak» diren motiboekin (galera, samina, familia maitasuna) batera agertzen dena. Bestelakoa da, baina, Miyoshiren balorazioa. Haren ustez, Kitchin Japonia amerikanizatu baten aldeko aldarria da, argi eta garbi.

Iraganaren irudi nostalgikoa

Japoniar literatur jatorraren eta ez-jatorraren inguruko auzia aspaldikoa da, baina indar handia hartu du azkenaldian Murakami, Yoshimoto eta gisako idazleek lortu duten arrakastaren harira. Sinpleegia litzateke esatea Japonia ez dela bere idazleen arrakastarekin gehiegi pozten; aitzitik, arazoaren gakoa arrakasta hori ahalbidetu duten balio kulturaletan dago. Mendebaldeak japoniar literaturaz duen irudia Bigarren Mundu Gerra osteko asmakizun bat da. 1950 eta 1960ko hamarkadetan, Japoniaz zuen ezagutza eza gainditze aldera hango literatura itzultzeari ekin zion Mendebaldeak. Itzulpenari propio heldu baino lehen, baina, japoniar literaturaren kanona osatu behar zuen lehenik, herrialdearen arima ondoen islatzen zuten egileen lanetan oinarrituz. Irizpide horren arabera, idazle zerrenda ondoko izenetara mugatu zen: Jun'ichiro Tanizaki, Yasunari Kawabata eta Yukio Mishima. Jakina, hiru egileen lana mespretxatu gabe, esan beharra dago kanon horrek Japoniarekin (herrialdea bere konplexutasun eta aniztasun osoan kontuan hartuta) baino gehiago Mendebaldeko gustu literarioekin harreman estua zuela. Are gehiago, Mendebaldeak Japoniaz zuen ustean oinarritua zegoen, Japonia izanik iragan galduaren irudi nostalgikoa, samuraien ohore kodea: exotikoa eta arrotza aldi berean.

Estereotipoek bizitza laburra dute baldin eta kanpotik ezarriak badira, baina haren oinarrian dagoen kulturak edozein delarik kausa bere egiten dituenean zaila da estereotipoa egiatik bereiztea. Horixe da, funtsean, Japoniak japoniar literaturari buruz duen iritziarekin gertatu dena. Mendebaldearen diskurtsoa bere egin du bere literatura definitzeko orduan, asmakizuna zena totalizatuz eta naturalizatuz. Horrek ez du esan nahi Jun'ichiro Tanizaki, Yasunari Kawabata eta Yukio Mishima japoniar literaturaren adierazgarri ez direnik, baina haiekin ez da japoniar gizartearen iruditeria amaitzen. Murakami eta Yoshimotoren lana haiena bezain japoniarra da. Kontua zera da, Japonia bat eta bakarra dela sinetsi nahi dutela batzuek, baina horrelakorik ez da inoiz existitu Mendebaldearen ametsetan ez bada.

Hizkuntza sedukzio tresna bihurtzen denekoa

Abdelfattah Kilito idazle eta kritikari marokoar probokatzaileak, beste zenbaiten aldean, itzulpengintza etikoa proposatzen du, 'Ez duzu nire hizkuntzan hitz egingo' liburuan.

Abdelfattah Kilito idazlea (Rabat, 1945).

Arabiar munduko idazle eta literatur kritikari interesgarri eta probokatzaileenetako bat dugu Abdelfattah Kilito (Rabat, Maroko, 1945). Denetariko lanak idatzi ditu, dela fikziozkoak dela itzulpengintzari buruzkoak. Edozein delarik ikuspuntua, Kilitok Mendebaldearen eta mundu arabiarraren arteko harremana aztertzen du bere liburuetan, (neo)kolonialismoaren eragina hobeto ulertze aldera. Haren fikziozko lanetan ohikoak dira Mendebaldeko kulturaren sedukzioaren atzaparretan erori edo hari aurre egiten saiatzen diren pertsonaiak. Sedukzioa, Kilitoren hiztegian, kolonialismoaren armarik indartsuena da. Sedukzioaren oinarrian dago norberaren jarreraren gorespena, baina gorespen hori bakarrik da posible baldin eta besteek —gu ez garen horiek, alegia— onartzen badute. Sedukzioa hainbat modutan ager daiteke: «aurrerapen teknologikoa» izena darama batzuetan, «demokrazia» bestetan. Kulturak ere sedukzio ahalmen handia du. Hizkuntza edota literatur tradizio jakin baten handitasuna aipatuko zaigu, gainerakoak bigarren mailan utzita. Azken horri buruz dihardu Kilitoren (Ez duzu nire hizkuntzan hitz egingo, 2002) liburuak.

Esaten dute hizkuntza baten eta dialekto baten arteko aldea zera dela, hizkuntza armadadun dialektoa dela. Armada hori zehazki definitzeko eskatu, eta Kilitok berehala esango digu maila ideologikoan funtzionatzen duela batik bat baina haren eragina ez dela eremu horretara mugatzen. Aitzitik, ondorio materialak izan baditu. Jarraian, beharbada Napoleonek Egipto okupatzerakoan (1798-1801) martxan jarri zuen plana aipatuko digu. Frantzia eta frantsesaren nagusitasuna arabiar mundura zabaltzeko orduan, Egipto indarrez hartzea ez zela estrategia egokia otu zitzaion, herritarren ezinikusia eragingo zuelako horrek. Alde horretatik, askozaz eraginkorragoa iruditu zitzaion egiptoarren adimena konkistatzea. Horretarako, Frantziak Egiptoren kultur ekoizpenari buruzko zertzelada guztiak jakin behar zituen, eta, helburu horrekin, lurraldearen historia eta geografia zehaztasun osoz jasoko zuen entziklopedia osatzeko agindu zuen Napoleonek. Milaka eta milaka testu itzuli zituzten arabieratik frantsesera, Ekialdeko kontuetan adituak ziren akademiko frantsesek (Edward Saiden orientalistak) azter zitzaten. Ondoren, historia hori guztia bere testuinguruan kokatu beharra zegoen, hots, bere burua Grezia eta Erroma klasikoaren ondorengo zuzentzat zuen Frantziaren aldean Egiptok zein toki betetzen zuen. Taktika sotil horrekin frantsesa hizkuntza bihurtu zen, arabiera dialektoaren rolera kondenatuz mundu kolonialean.

Itzulpengintza, batez ere literatur arlokoa, ezagutza asmo zintzo eta osasuntsu batek gidaturik dagoela pentsatzeko joera dugu gaur egun, baina Napoleonen adibideak konplikatu egiten du uste hori. Hastapenetik, itzulpengintza eta literatura konparatzearen jarduera «garaipen» eta «konkista» kontzeptuei lotuta joan da, helmuga hizkuntzak markatu duelako zer den itzuli beharrekoa eta nola ulertu behar den hura. Ez duzu nire hizkuntzan hitz egingo liburuan ezin hobeto aztertzen du Kilitok itzulpengintzaren alderdi ilun hori, baita arabiar munduan izan duen eragina azaldu ere. Izan ere, Europako hizkuntzen aldean arabiera bigarren mailako, hots, «dialekto» moduan aurkeztu izanaren eraginez, mundu arabiarrak itzulpengintzarekiko jarrera atzerakoi samarra agertu du azken hamarkadetan. Napoleonen garaian, pentsalari arabiar asko beren hizkuntza literatura frantsesaren mailako lanak eskaintzeko gai ez zela sinistera iritsi ziren, arabiera hizkuntza konplexua eta zabarra —hau da, frantsesaren ukitu poetikorik gabea— zelako. Alabaina, independentzia osteko urteetan, arabiar harrotasunaren urteak dei genitzakeen horietan hain zuzen, arabiera hizkuntza sakratua zela eta horrek itzulezin bihurtzen zuela defendatzen zuen diskurtsoa nagusitu zen. Sakratua izatearen ideia Korana arabieraz idatzita egoteari zor zaio, jakina. Aldi berean, beste hizkuntzaren batean idatzirikoa arabiarrentzat interesgarria ez zela iritzita, atzerriko literaturaren itzulpenari bizkarra eman zioten.

Beraz, arabiar hizkuntzaren defendatzaileek Napoleonen orientalisten jarrera bere egin dute, mundu arabiarrean kolonialismoa zeinen barneratua duten agerian utziz. Kasu honetan, ez da frantsesa hizkuntza eta arabiera dialektoa; aitzitik, arabiera hizkuntza bihurtu da gainerako hizkuntzak dialekto mailan jarrita.

Napoleonen garaiko orientalisten zein hainbat arabiarren jarrera arbuiagarria iruditzen zaio Kilitori, baina, aldi berean, agerian uzten dute zenbat dagoen jokoan lan bat itzultzen den bakoitzean. Itzuli ez baitira paper gainean dauden hitzak bakarrik itzultzen; prozesu horretan, kultura oso bat (berriro) interpretatzen da helmuga hizkuntzako irakurlearentzat. Interpretazio une hori ez da batere inozentea, baina alde handia dago hizkuntza batetik besterako itzulpen prozesua prozesu zuzen eta gardena dela defendatzen dutenen eta itzulpengintzaren inplikazio ideologikoez kontziente direnen artean. Kilitoren aburuz, azken horiek erakusten duten jarreratik abiatuta soilik irits gaitezke itzulpengintza etiko batera, eta horixe da, hain zuzen, Ez duzu nire hizkuntzan hitz egingo lanean defendatzen duena.

Haiti, historia alternatiboa

Haitiko historia denbora luzez atzerriko ahotsek gidatu zuten, hango idazle zenbaiten aburuz; azken urteetan, baina, Haitiko idazleek gidaritza hartu dute, eta irla-nazioaren historia kontatzen hasi dira.

Edwige Dandicat, Haitiko idazlea.

Munduko herrialderik pobreena da Haiti, baina badirudi hondamendi bat gertatzen denean bakarrik gogoratzen garela kontu horrekin. Hilaren 12an lurrikara batek herrialdea suntsitu zuenetik bi urte bete ziren, eta, nola ez, komunikabideek aste osoa pasatu dute epe horretan Haitin jazotakoak komentatzen, haitiarrek «aberastasun materialen faltan, ondasunik handiena, itxaropena» dutela azpimarratuz, egunkari batean azaldu bezala. Aztertzekoa litzateke noren ikuspuntuaren, noren interesen alde egiten duen adierazpen horrek, ezen Haiti ez zen beti «mendebaldeko hemisferioko naziorik txiroena», Laurent Dubois eta Deborah Jenson Haiti Humanitateen Laborategiko zuzendariek (Duke Unibertsitatea, AEB) duela gutxi salatu bezala. XIX. mendean, hain zuzen, Haiti nekazaritza berrikuntzaren eredu izan zen, eta hari esker arrakasta ekonomiko handia lortu zuen. Toussaint L'Ouverture buru izan zuen esklabo iraultzaren (1791-1804) ondotik jazo ziren gertaerok, askatasuna lortu berri zuten beltzek Jean Casimir soziologoak «kontra-plantazio» sistema izendaturikoa indarrean jarri zutenean. Esklabo zirela, kanabera azukrea landatu eta prozesatzen zuten beren jabeentzat, baina elikatu barrakoien inguruan zituzten baratze txikietan landatzen zutenetik elikatzen ziren. Baratze txiki horietan landare askotarikoak elkarrekin ereiten zituzten, nekazaritza sostengarriaren adibide goiztiarra izanik. Askatasuna lortu ostean, haitiarrek nekazaritza mota hura erabiltzen jarraitu zuten fruituak, barazki sustraidunak eta atzerrian saltzeko kafea ereiteko. Landetxe txikiak sortuta, esklabotza garaiak definitu zituzten plantazio handietara itzultzeko aukera saihestea zen helburua.

Landetxe sistemak ekonomia deszentralizatzea posible egin zuen (jarduera ekonomikoak 11 eskualde autonomoren artean banaturik zeuden), haitiarrei beren bizimoduaren gaineko kontrola ematearekin batera. Ameriketan ziren afrikar jatorrikoen artetik, Haitiko beltzek bizi- baldintzarik onenak izatea lortu zuten. Urte gutxiren buruan, Haiti etorkinen helmuga bihurtu zen, batez ere afrikar-amerikarrena. AEBetako gobernuak ez zuen Haiti ofizialki errekonozitu 1862a arte, baina estatubatuar merkataria irla-nazioarekin negozioak egiteko prest agertu ziren hasieratik. (Europako herrialde kolonialistei ere kosta zitzaien Haiti errekonozitzea, beren kolonietan han jazotako iraultzen modukoak gertatzearen beldur baitziren. Bien bitartean, Frantziak jabe frantsesei kendutako plantazioen kalte-ordaina bere gain hartzeko eskatu zion Haitiko Gobernuari; horrek maileguak eskatu zituen, gastuari —nazioaren aurrekontuaren %30— aurre egitearren, zorra ziklo batean sartuz).

XX. mendean, baina, haitiarren sistemak presio handia jaso zuen. Kanpotarrak, Haitiko elitea lagun, landetxe txikiak aurrerapenari begira oztopo bat zirela esaten hasi ziren. AEBek Haiti okupatu zuten 1915 eta 1934 bitartean, eta jarduera ekonomikoa Port-au-Princen zentralizatu zuten. Bestetik, konstituzioa berridatzi zuten, eta horri esker atzerritarrek lurra erosteko eskubidea lortu zuten (fundatzaileek debekatu egin zuten hori esklabutza eragozteko), eta baserri txikiak atzerritar korporazioek gidaturiko plantazio handiekin ordezkatu zituzten. Haitiarrak okupazioaren kontra altxatu ziren, baina errepresioa izan zen erantzuna. Sistema aldaketari ekonomiaren eta ingurugiroan gainbehera jarraitu zitzaion. Gaur egun, Haitin kontsumitzen den janariaren erdia inportatua da.

Diskordia iraultzaren ondotik zabaldu zela uste du C. L. R. Jamesek. The Black Jacobins: Toussaint L'Ouverture and the San Domingo Revolution (1938) liburuaren egilearen aburuz, nazioaren narrazioa atzerritarrek, urruneko ahotsek, oportunistek gidatu zuten. Azken urteetan, baina, Haitiko idazleek gidaritza hartu dute eta irla-nazioaren historia lehen pertsonan kontatzeari ekin diote. Haietako bat da Edwige Danticat (Port-au-Prince, 1969).

Danticaten literatur ekoizpenak, Krik? Krak! (1996) ipuin bilduma zein Brother I'm Dying (2007) nobela biltzen dituena, haitiarrek beren herrialdearen iraganarekin duten harremana aztertzen dute. New Yorken bizi da egilea nerabe bat zenetik, baina jaioterriarekin duen harremana ez da batere ahuldu. Akaso Haitin gertatzen denaz kontzienteagoa da, The Farming Bones (1998) lanean azaltzen duen bezala.

1930eko hamarkadan kokaturik dago The Farming Bones, eta haitiarrek «kout kouto» esaten dioten masakrea du hizpide. 1995ean Danticat Dominikar Errepublika eta Haiti banatzen dituen Masakre ibaia bisitatzera joan zen, eta harrituta geratu zen inguru horretako jendearen bizimodu patxadatsuarekin. Izan ere, herritarrek erabat ahaztua zuten urte batzuk lehenago kokaleku horretan jazotako sarraskia. Horren aurrean, egileak biktimak eta haien sufrimedua memorializatzea erabaki zuen, haien historia kontatuz. 1937an Dominikar Errepublikako presidenteak, Rafael Trujillok, lurraldean zeuden haitiar guztiekin akabatzeko agindu zion armadari. Gehienak matxeteekin hil zituzten. Diktadorearen helburua zen dominikarrak eta haitiarrak segregatzea, kontrol zorrotzagoa ezartzeko bi herrien artean. Sarraskiak iraun zuen bost egunetan, hamar mila haitiarretik gora galdu zuten bizia.

Askatasunaren itsutasuna Octavia Butlerren arabera

'Kindred' nobelan esklabotzak orainaldian duen eragina aztertzen du Pasadenako idazleak, galerak eta trauma gainditzeko zurien eta beltzen arteko desberdintasunak, alboratu eta ahaztu beharrean, aintzat hartu behar direla aldarrikatuz.

AEBetako plantazio bateko esklaboen irudi bat.

Generoei buruzko eztabaida aspaldikoa da literatur munduan. Generokotzat jotzen da goi-literatura dei genezakeen kategoriatik kanpo dagoen literatura, genero beltzeko nobela, esaterako, baina sailkapen hori nahiko arbitrarioa da, izan badirelako goi-literaturatzat har daitezkeen generoko lanak. Are gehiago, goi-literatura kategoria bera arras problematikoa da, Mendebaldeko ikuspuntua izan dena —Matthew Arnold eta T.S. Eliot izango genituzke haren ordezkari nagusi; lehenengoaren Culture and anarchy giltzarri da goi-kulturaren teorizazioan— ordezkatzen duelako: goi-erdi mailako klasearen kide den gizonezko zuriaren ikuspuntua, alegia. Beste arazo bat planteatzen du aipatu sailkapenak: lan bat generokoa izendatua den unetik, formak edukiaren irakurketa baldintzatzen du. Formak edukian eragina izan badu, baina horrek ez du esan nahi eragin hori negoziatu —harekin jolastu, mugara eraman, gainditu— ezin denik. Aitzitik, lan baten balioa negoziazio horren arabera —arrakastatsua den ala ez— neurtu ohi dugu. Bestalde, generokotzat jotzen den lanaren egileak «idazle» izateari uzten dio «genero-jakin-baten-idazle» bihurtzeko.

Izendatze tiraniaren biktima, hots, genero-jakin-baten-idazle bihurturiko idazlearen adibide argia dugu Octavia Butler (Pasadena, Kalifornia, AEB, 1947-Washington, AEB, 2006). Zientzia-fikziozko nobelen idazle moduan igaro da historiaren analetara, nahiz eta bere lanak zientzia-fikzioa baino askozaz gehiago diren. Afrikar amerikarren esperientzietatik abiatuta historia alternatiboa proposatzen dute bere lanek, orainaren konplexutasuna agerian utziz. Tamalez, bere lanetatik bakar bat bera ere ez dago euskaraturik. —Gazteleraz, Bloodchildipuina eta Xenogenesis zein Parables trilogietako nobelak irakur daitezke; bere lan gehienak itzuli dituzte frantsesera—.

Kolorearekiko itsutasuna

Humanismo liberalaren eta haren fruitu den multikulturalismoaren kontrako kritikak ugaritu egin dira azken hamarkadetan. Berdintasuna du aldarri humanismo liberalak, baina azaleko berdintasuna da hura, ez baita arazoaren muinera —ezberdintasuna eragiten duten faktoreak— joaten komenigarria ez zaiolako. Helburua, izan ere, ahalik eta gizarte uniformeagoa, zuriagoa —balioei begira— lortzea da. Ingelesez, muturreko berdintasunari colorblindness esaten zaio, hots, kolorearekiko itsu, kolorea bereizteko ezgai izatea. Arraza eta klasea estu loturik daude —Stuart Hallek esaten duen bezala, arrazaren bitartez bizi da klasea—, baina itsu denarentzat ezberdintasunik ez da existitzen. Butlerren Kindred (1979; frantsesez Liens de sang, 2000) nobelak ezin hobeto azaltzen ditu itsutasun/keria mota horren ondorioak AEBen eta esklabotzaren testuinguruan.

1976. urtea da, Los Angeles. Dana izeneko emakume beltz gaztea eta bere senarra —zuria—, etxez aldatu berri dira. Liburuak kutxetatik atera eta apaletan jartzen ari dela, Danak konortea galtzen du eta bere onera etortzen denean bera dagoen tokitik gertu mutiko zuri bat lakuan itotzear dela ikusten du. Amaren garrasiek erakarrita mutikoaren aita azaltzen denean eskopeta eskuan, Dana ohartzen da okerreko tokira eta garaira garraiatua izan dela. XIX. mendeko Marylanden dago, eta erreskatatu duen mutikoa plantazio jabearen semea da. Mutikoaren aitak atxilotua izan baino lehen, Dana 1976an da berriro, Los Angelesko apartamentuan. Danak beste hiru bidaia egingo ditu iraganera, eta haietako batean senarra izango du lagun. Prozesu horretan, lakuko mutikoa, Rufus, bere arbasoa dela jakingo du. Izan ere, Rufusen eta Alice izeneko neskato beltzaren semea da bere birramonaren amaren aita.

Nobelak aurrera egin ahala, eta plantazioko egunerokotasunean murgiltzen den heinean, Danak esklabotza sistemaren nondik norakoak ezagutuko ditu, nola jabe / esklabo rolak modu konpultsiboan jokatzearen ondorioz, zerbait naturala bilakatzen diren. Logika horri jarraituz, Rufus haurra, Danarekin hain goxo zena, Rufus heldu doilorra bilakatuko da, sexu grinak jota libre jaiotako Alice esklabo bihurtuko duena. Eta esklaboen seme-alabak, txikitan modu inozentean esklaboen salerosketara jolasten ziren haiek, esklabo bihurtuko dira.

XIX. mendera bidaiatu aurretik, Dana erabat kezkatuta dago afrikar amerikarren arazoekin. Kezka horiekin bat dator senarra, baina berea jarrera askozaz baikorragoa da. Bidaiak, baina, arazoaren sakontasuna begi aurrean jarriko die. Esklabotzak errotik aldatu zuen beltz eta zurien arteko harremana, eta barkamena eskatzeak ez du iragana aldatzen lagunduko. Aitzitik, zuri eta beltzen arteko ezberdintasuna aintzat hartzea ezinbestekoa da, galerak eta trauma gainditzeko. Marylandeko esperientzia gogorragoa da Danaren senarrarentzat, zuria den aldetik. Emazteari XIX. mendera egindako hirugarren bidaian laguntzen dionean, zuria izatea benetan zer den ohartzen da: askatasuna hitzaren zentzu hertsian, askatasun horren oinarria delarik beste batzuen jazarpena.

Foucaultek dio gatazka gune oro aztertu behar dela botereak nola jokatzen duen ulertzeko, baina argi esaten du oker handia litzatekeela gatazka horiek guztiak gatazka bera balira bezala tratatzea. Oker handia litzateke, hain zuzen, humanismo liberalaren atzaparretan eroriko ginatekeelako. Zuria ezin da beltz izan. Baina elkartasuna agertzea posible eta beharrezkoa da.

Hemingway deseraikitzen

Woody Allenen 'Midnight in Paris' filmarekin hasita, hainbat dira egilea haren heriotz urteurrenean gogora ekarri duten lanak.

Corey Stoll aktorea, Ernest Hemingwayren rolean, Woody Allenen Midnight in Paris filmean.

Woody Allenen zinemak ez du jarraitzaile askorik AEBetan, kaleko jendearen artean batez ere. Diotenez, intelektualegiak dira haren lanak; psikoanalisiaz eta, azken hamarkadetako haren ekoizpena kontuan hartuta, teoria postestrukturalistei buruz ideia orokor bat izan behar du batek Allenen lanen sakontasuna ulertu ahal izateko. Alabaina, New Yorkekoaren filmek arrakasta handia izan ohi dute Europan, eta ez dut uste Europako biztanle arrunta Freuden zein Derridaren obraren gainean askozaz jantziagoa denik. Allenen filmetan pertsonaiak nola irudikatuak izan diren edo, hobeto esanda,irudikatze prozesuak berak haren filmetan jokatzen duen rola kontuan izanda, esango nuke AEBetako biztanle arrunta Allenen lanarekin aurrez aurre jartzen dutenean Freudek ispiluaren metaforarekin azaldu nahi izan zuena gertatzen dela: pantailan ikusten duena arrotza egiten zaio AEBetako biztanle arruntari, nahiz eta jakin badakien aurrean duen hori bere buruaren irudikapena dela.

Allen, dena den, gizabanakoarekin interesatuta dago, betiere, gizarte jakin baten parte den heinean. Hots, haren filmak pertsonaia jakin batzuen bizitzetatik abiatzen dira gizarte oso baten iruditeria, AEBetako iruditeria alegia, aztertzeko. Iruditeria horrek ematen die bizitza partikular horiei zentzua, eta alderantziz. Arazoa zera da, iruditeria hori, irudikapen hutsa dena baina zerbait naturala, jatorrizkoa balitz bezala bizi dena, tripak zabalik azaltzen digutenean, hainbestekoa da une horrek eragiten duen antsietatea, ezen imaginarioari eutsi nahi dion horrek beste alde batera begiratu behar du.

Allenen azken filma, Midnight in Paris (2011) interesgarria da zentzu horretan, antsietate mota askori buruz ari delako, iragana berreskuratu nahi eta ezinak pizten duena, esaterako. Filmean XX. mendeko lehen herenean Frantziako hiriburuan egoitza hartu zuten artista eta intelektualak azaltzen dira, Owen Wilsonek jokatzen duen pertsonaiak bizimodu onaren paradigmatzat jotzen dituena. Artista eta intelektual horiek Gertrude Steinek eta haren idazkari eta bikotekide Alice B. Toklasek 27 rue de Fleurusen zuten apartamentuan biltzeko ohitura zuten. Izan ere, idazle izateaz gain, mentore lanak egiten zituen Steinek.

Allenen filmean, baina, artista horietako batek besteek baino presentzia handiagoa du: Ernest Hemingwayk (1899-1961). AEBetako idazlerik maskulinoena-ri halako izendapena irabaziarazi zion jarrera ezin hobeto azaltzen zaigu filmean. Une batean Juan Belmonte toreatzailearekin agertzen zaigu, zezenez eta potroez hitz egiten. Beste batean, Picassori amorantea lapurtu egin diola esaten zaigu. Alkohola, noski, uneoro presente dago. Allenek, baina, Hemingwayk irudikatzen duen gizontasunaren paradigma konplikatu egiten du, gutxitan aipatu ohi den xehetasuna agertuz: Steinek Kansas city-boy brutality (Kansaseko hiri-mutilaren indarkeria) gisa deskribatu zuen jarrera desagertu egiten da Hemingwayk 27 rue de Fleuruseko etxeko jabea aurrean duenean.

Bere buruaz beste egin zuela 50 urte bete diren honetan, Hemingway zein haren lana hizpide duten hainbat lan eta ekoizpenek ikusi dute argia azken hilabeteotan. Datuak, berez, ez du ezer berezirik adierazten. Baina zera da deigarria: lan horietako gehienek Hemingwayk emakumeekin zuen harremana aztertzen dute, dela haren emazteen ikuspuntutik (Gioia Dilibertoren Paris Without End: The True Story of Hemingway's First Wife biografia dugu horren adibidetako bat) dela haren nobeletako emakumezko pertsonaiei erreparatuz. Ematen zuen feministek Hemingwayri eta haren lanari buruzko azken hitza esana zutela, baina, antza denez, oker geunden. Oraindik ere, idazle estatubatuarraren gizontasunak zer esan handia ematen du. Tamalez, azterketa horietako gehienek ez dute jadanik ez genekien ezer aipatzen. Hemingway gizona deseraikitzea dute helburu, baina ez diete beren buruei galdetzen zergatik den Hemingwayren gizontasuna hain gai errepikaria, zergatik haren jokabide matxistari buruzko zertzelada guztiak jakin arren behin eta berriro itzultzen garen gai berera.

Midnight in Paris filmeko eszena laburrean, Hemingway eta Steinen arteko topaketa horretan, bada zerbait aipatu lanek azaltzen ez dutena: Steinekin denean, Hemingwayk bere gizonetan gizon rola alde batera uzten du. Idazlea hezur-haragizko gizon moduan irakurtzeari utzi, eta, horren ordez, hark irudikatzen duen diskurtsoari helduko bagenio, berehala ohartuko ginateke filmeko eszena horretan eten une bat gertatzen dela, zeinaren bidez agerian geratzen den diskurtso patriarkalaren antsietatea. Stein emakumea da, baina ez Hemingwayk sostengatzen duen diskurtsoak kontenplatzen duen emakume ereduaren modukoa. Lesbiana ez ezik (ez du gizon baten beharrik izan izateko), botere egoera batean dago: berak erabakitzen du zer den (literatura) ona, eta zer ez den. Steinen jarrera mehatxu bat da diskurtso patriarkalarentzat, haren zilegitasuna zalantzan jartzen duelako, eta hortik dator, hain zuzen, antsietatea.

Hemingwayk jakin bazekien XX. mendeko lehen herena ez zela gizon izateko garairik onena. Gerrak eragindako hondamen psikologikoa, joera sexualei buruzko diskurtsoen ugaritzea... Hala ere, bere gizontasunari eutsi zion berak, gizonetan gizonena balitz bezala agertuz.