http://www.txintxua.com/

AURKIBIDEA

GIDOIA

Hitzak eta bertsoak

ASIER ALTUNAren

bertsolari

Filmaren liburua

Bertsolari pelikula dokumentala Donostiako 2011 zinemaldiko sekzio ofizialean aurkeztu zen. Ondoren Euskal herria, Madril eta Bartzelonako areto komertzialetan estreinatu zen, 16.000 ikusle baino gehiagok ikusi zuten pelikula zine aretoetan. Ondoren, herriz herri proiekzio ezberdinak egin ziren gehienetan pelikulako protagonisten solasaldiekin. Internet bitartez ere pelikula ikusteko aukera zabaldu da filmin plataforma digitalaren bitartez.

Pelikula on line ikusteko http://www.filmin.es/pelicula/bertsolari

Munduko zine jaialdi ezberdinetan parte hartzen ari da gaur egun. Hauetako batean, Fortaleza(Brasil) hiriko Cine Ceara jaialdian Argazki onenaren saria jaso zuen.

Zuzendariaren Hausnarketak

Gaiak berak lagundu digu estimulu moduan filma sortzeko prozesuetan. Asko gozatu dugu inprobisatzen, gidoia filma egin ahala idazten, lehenik amaiera pentsatzen –bertsolariek egiten duten bezala–, bertsoen egitura eta pelikularena alderatzen, isiluneekin eta biluztasunarekin jokatzen, bertigoarekin. Baina batez ere intuizioak gidatu gaitu. Nora iritsiko ginatekeen oso ondo jakin gabe, prozesuarekin gozatu dugu, eta bukatu dugunean izugarrizko poza sentitu dugu.

Fitxa Teknikoa

Gidoia eta zuzendaritza ASIER ALTUNA

Produkzio burua MARIAN FERNANDEZ

Irudia GAIZKA BOURGEAUD

Edizioa LAURENT DUFRECHE

Musika HERRIKOJAK

Zuzeneko soinua PABLO BUENO JOSEBA OTXOA

Soinu edizioa eta nahasketak SONORA ESTUDIOS

Fitxa Artistikoa

MAIALEN LUJANBIO

ANDONI EGAÑA

JOSEBA ZULAIKA

JOHN MILES FOLEY

MIREN AMURIZA

JON SARASUA

Filmearen datu teknikoak

LUZEMETRAI DOKUMENTALA

KOLORETAN 35mm / DCP

IRAUPENA: 90 MINUTU

SOINUA: 5.1 / DOLBY DIGITAL

FORMATUA:1:1,85

GIDOIA

GELA-PASILLOA-ANTZOKIA. BARRUA. EGUNA.

Gela batean dago bertsolaria silloi batean eserita.

Walkia zinturoian lotuta eta pinganilloa belarrian daraman gizon batek atea zabaltzen du. Bertsolariak begirada larri bat botatzen dio sartu berriari, honek ordua iritxi dela adierazten dio keinu batekin. Bertsolaria zutitu eta atea zeharkatzen dute. Ixilean, pentsakor, gizonari jarraitzen dio bertsolariak.

Pasillo luze bat zeharkatzen dute. Teloi beltz handi bat gurutzatu eta ate handi batera inguratzen gara.

Bertsolariak antzokiko atea zeharkatzen du. Txalo hotsak entzuten hasten gara. Bertsolaria oholtzara zuzentzen da, txalo artean , jendearen animo artean.

Bertsolaria oholtzara igotzen da. Aulkietan eserita daude beste zazpi bertsolari. Azken aulkia da hutsik dagoena. Bertara zuzendu txamarra bertan kolokatu, aulki ondoan dagoen ur boteilari txagoxka eman eta mikrofono ingurura zuzentzen da.

MAIALEN OFF

Gaia jarri aurreko instantearen ezaugarria alerta esango nuke. Begiak zabal, belarriak zabal, adimenak zabal, hor bai, dena jasotzera, gaia ongi entzutera, ondo kaptatzera eta integratzera zure barruan aukeratzeko ikuspuntu bat eta aukeratzeko enfoke bat. Bai, tentsio handi bat esango nuke, tentsio handi bat.

Oholtzako alde batean dagoen emakumeari prest dagoela adierazten dio keinu batekin.

GAI JARTZAILEA

Bertsolaria zara, Zineko pantaila batean zaude, hor bestaldean zine aretoa jendez betea dago zuri begira.

Bertsolaria pentsatsen hasten da. Kamara bere aurpegira inguratzen hasten da. Ixiltasuna. Bere begiek buruan ematen ari den aktibitatea adierazten digute. Ia ia begietara inguratu garenean, hitz ezberdinek pantaila betetzen dute. Hitz hauetatik bat agertzen da erdian besteen artean nabarmenduz.

ZURRUNBILOA

TUNELA. BARRUA. EGUNA.

Bertsolaria tunel batetik dijoa nahiko azkar. Hitzak badatoz, badoaz, esaldi bat ere agertzen da. Bertsolaria hitz eta irudiz osatutako tunel batean ikusten dugu, konzentratua bertsoa osatzeko hitzak bilatzen. Gero eta azkarrago dihoaz hitzak, musikak tentsioa ematen du.

EGAñA OFF

Bertsolariaren buruan gai bat entzuten duenean, zurrunbiloa dabil.

Bertsolaria, hitzekin nahastua, hitz artean galdua, pantailak hitzak betetzen ditu. Hitz hauek euskeraz, gaztelaniaz, frantsezes eta ingeleses agertuko dira.

EGAñA OFF (CONT’D)

Zurrunbilotik lehenengo irtetzen dena da hitz bat edo ideia bat. Lehenengo neurtu behar da, ideia hori egokia den zuk pentsatzen duzunerako edo publikoarentzat egokia izan litekeen. Gero esaldia jarri eta esaldi hori tolestatu errima batean bukatzen dela. Gero neurtu behar duzu ia aski errima ba dituzun famili hortakoak esan nahi duzuna esan ahal izateko. Eta hori 15-20 segundotan. Eta orduan hor gertatzen dira, sekulako korapiloak garunean.

Bertsolariak “tunelean” jarraitzen du. Inguruan dituen hitzekin jada esaldi bat osatu du. Letra gutzi hoietatik pelikulari tituloa emango dion hitza aterako da.

BERTSOLARI

XENPELAR DOKUMENTAZIO ZENTROA. BARRUA. EGUNA.

Ahozkotasunean aditua den Jhon Foley estatubatuarra kamara aurrean bertsolaritzari buruz uste duena kontatuko digu.

FOLEY

Poema horiek, bertsoak, ez dira existitzen bota aurretik. Bertsolariek ez dute buruz ikasitakoa botatzen, unean bertan sortzen dutena baizik. Eta oso modu zailean sortzen dituzte gainera, doinua, errimak, hainbat poesia egitura, gaiari erantzun, aurrekoaren bertsoari ere bai eta abar. Gauza asko egin behar dira aldi berean."

BEC. BARRUA. EGUNA.

2009ko abenduko 13an BEC-en eman zen bertsolari txapelketako finaleko irudiak.

FOLEY

Modu askotan alderatu daitezke bertsolaritza eta munduko beste inprobisazio generoak. Baina nik orain arte ez dut ikusi saioak zuzenean ikustera joaten den jendetzaren neurriko ezer beste generoetan.

Final horretan eman zen jendetzaren irudiak ikusiko ditugu.

FOLEY (CONT’D)

13.000 edo 14.000 lagun biltzen dira hemen. Milaka lagun horientzat saioan bertan, zuzenean, egon beharra sentitzeko bezain garrantzitsua da saioa.

Bertsotan ikusiko ditugu finalistak.

FOLEY (CONT’D)

2005ean hemen izan nintzen finalaren aurreko txapelketako saioetan eta harrituta ikusi nuen hamahiru edo hamalau mila pertsonaren aurrean izandako finala. Eta harritu ninduen, horrez gain, telebistaz eta irratiz ere jende askok zuzenean jarraitu zuela jakiteak. Eta oraingoan internetez ere emango dutela jakin dut eta are harrigarriagoa da hori.

Milaka lagun horientzat saioan bertan, zuzenean, egon beharra sentitzeko bezain garrantzitsua da saioa. Jendeak kontzertuetarako izaten duen irrikaren parekoa sentitzen dute. Eta nire ikasleei erakuts diezaieket badagoela lotura bat ahozko tradizioaren jardun horren eta bertara joaten den jendetzaren artean. Hori ez dugu ikusten liburuetan, jakina, eta hori da gauza garrantzitsuenetako bat: posible dela ikusleria hain jendetsua, gogotsua eta saioan hain inplikatua egotea. Eta nik uste hori lotua dagoela bertso-prozesuarekin identifikatua sentitzearekin.

CLUB SAN FRANCISCO. BARRUA. GAUA.

San franciscoko gau klub batean bi raperok inprobisazioak egoiten ikusten ditugu. Ez dago jende asko bi abeslari hauen jarduna ikusten, baina daudenak oso gustora daude.

FOLEY

Badugu antzeko zer edo zer Amerikako "poesia argotean", taberna-klubetan egiten dute. Herrialde hispaniar askotan ere egiten dituzte antzekoak; baita Sardinian ere, Mutegu Longu izenekoa. Han askoz formalagoa da eta ez dago gizartean hemen bezain barneratua. Ikusle multzo batentzat egiten den aurkezpen formala da hangoa. Hemen, berriz, bertsoak pertsonen eguneroko bizitzaren parte dira eta hori da niretzat ezaugarririk erakargarriena.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

BAT-BATEAN

SAN FRANCISCOKO KALEAK. KANPOA. GAUA.

Kaleko Jazz instrumento jotzaile bakarti ezberdinak euren instrumentoak jotzen.

FOLEY

Nik uste jarduera parekoena jazz musika dela. Jazza ere inprobisazioa da, baina ezin da edozer gauza egin. Tonu jakin batean jo behar da, instrumentu jakin bat, melodia bat jo behar duzu nolabait, baina melodia horren inguruan zerbait sortzen duzu. Lehendik existitzen ez zen zerbait egiten duzu.

KAFE ANTZOKIA. BARRUA. GAUA.

2010eko udaberrian Bilboko Kafe antzokian eginiko bertso jazz saio esperimentalaren azken saioko irudiak ikusiko ditugu. Bertan Maialen Lujanbio, Andoni Egaña, Jon maia eta Amets arzallus bertsoa eta jazz nahasten ikusiko ditugu.

EGAÑAREN GANBARA. BARRUA. EGUNA.

Andoni Egaña, lau aldiz bertsolari txapelduna, bere lantokia den ganbaran ikusiko dugu.

EGAñA

Konturatu ginen performance bat zela bertsolariok beti, usadioz, duela ehundaka urtetatik egin izan duguna. Normalean edozein arte motatan, sormen momentua bat izaten da eta erakuste momentua beste bat. Baina bertsolariak alde horretatik, ez genekien baina performance-gileak gara. Beti koinziditzen du sortzen dugun momentua eta jendeak gure sormena entzuten duen momentua.

ZARAUTZKO HONDARTZA. KANPOA. EGUNA.

Andoni Egaña Hondartzatik paseatzen ikusiko dugu, itsasoa begira zigarro bat erretzen.

ANTZOKIA. BARRUA. GAUA.

Ander Lipus, aktore eta antzerki zuzendariak,bertsolaritzari eta antzerkiari buruz hitzegingo digu. Bapatekotasunaz, performanceaz, arte inprobisatuaz.

ARETXABAETAKO AUZOA. KANPOA. EGUNA.

Jon Sarasua, bertsolaria eta soziologoa. Bere auzoko elizpean bertsolaritzaz gogoetak egiten grabatu dugu.

SARASUA

Gune eta une batean gertatzen da. Eta gune eta une horren gurutzaketa ez da berriz inoiz errepikatzen, orduan, bertsoa da une bat, eta tak, momentu horretan sortzen dena. Pasa da. Bukatu da. Ez da inoiz errepikatu, une hori, eta ezta ere une horretan egon den sormen puntua. Eta nik uste dut bere berezitasuna dela gainera une horretan bertan ez bakarrik sortzen da, baizik eta hor ematen da eta hor agortzen da. Horrek nolabait bertsoa bihurtzen du une errepikaezinaren artisau, edo nahi bada une errepikaezinaren artista prekario. Beraz, da, arte edo sorkuntza modu bat erreproduzioetan oinarritzen ez dena, ez da kanta bat enegarren aldiz kantatu duzuna, ez dago erreproduziorik zentzu horretan, baizik eta da momentua, eta horrek egiten du igual berezi. Onerako eta txarrerako. Hau da, bere mugak ere hor daude.

Bertso saio ezberdinen irudiak ikusiko ditugu.

ZARAUTZKO HONDARTZA. KANPOA. EGUNA.

Andoni egaña Hondartzako hondarretan makila batekin hitzak idazten hasi eta kantatzen hasten da.

EGAñA

Ilunabarra heldu da, etorri naiz nik ohi dudan modura...

TABAKALERA. BARRUA. EGUNA.

Esther Ferrer, Parisen bizi den artista Donostiarra elkarrizketatuko dugu performancea, bat-batekotasuna eta arte inprobisaturi buruz. Bertsolaritzari buruz ere galdetuko diogu. Performancea bat eskatuko diogu.

SARASUA

Bai, badaude beste gauzak ere, bakarrizketak daude, antzerkia dago, baina beti badago nolabait esanda gidoi bat, erreproduzio bat, prestatze bat atzetik, eta bertsoan berriz zoaz egunero bertsotara jakin gabe egun horretan, egun hori den erridikuloaren eguna, edo egun hori den distira berri baten eguna, ez dakizu bost minutu lehenago zer gertatuko zaizun, zer gertatuko den. Eta hori da. Askotan ekibokatu gara nik uste pre sentsazio horietan. Joan kristoren aldartearekin, eta joan asko emateko gogoz, eta ba ez daukat. Eta beste batzuetan zoaz nekatuta, zoaz bibrazio txarrekin, eta gertatzen da mirari koxkorra, inprobisazioaren mirari koxkorra, ez dakizu oso ondo zer faktorerengatik, baina gertatzen da. Eta nik uste dut hori ederra dela.

SARASUA (CONT’D)

Nik horretan, iruditzen zait inprobisazioak potentzial handia duela. Askotan uste dugu sorkuntza sofistikatua dela ba denbora asko etxean, hausnartzeko, behin eta berriz ikusi, behar dena ezta. Baina niri iruditzen zait sormenak askotan kolpeka funtzionatzen duela, baita idazten ari zarenean ere kolpe bat izaten da, intuizio momentu bat izaten da, eta bertsotan egiten duguna da sormen kolpe hori, intuizio hori, jende aurrean bilatu, sortzen ari zaren momentu berean bilatu, eta jada joan da, beste aukerarik ez daukazu. Bertsotan ere etor daitezke sormen kolpe onak, eta nik uste dut hor inprobisazioak badituela mugak, ezin duelako gero elaboratu eta hobetu, baina sinisten dut jendearen aurrean eta estuasun horretan eta zure burua tentsio goren horretara eraman eta aldi berean erlaxatzeko gai baldin bazara, sormen kolpe bikainak sor daitezkeela eta sortzen direla. Beste gauza bat da elaborazioa, horretarako ez daukagula gaitasunik, eta gainera sormen kolpe hori errenditu behar dugula oso hizkuntza jakin estu eta prekario batean.

Inprobisazio ezberdinak ikusiko ditugu.

SARASUA (CONT’D)

Nik uste dut gaur egun gehixeago ematen ari zaiola bere lekua inprobisazioari, ez bakarrik bertsogintzan, baita beste alor batzuetan ere. Hala ere ez dut uste ez gutxietsi, ez gehiegi handietsi behar denik inprobisazioa, inprobisazioak bere mugak ditu, sorkuntzarako bere mugak ditu, eta aldi berean bere potentziala dauka arte sorkuntza moduan. Eta zehazki geureak, eta kantu inprobisatuak, kantu inprobisazio biluziak ba uste dut dituela potentzial batzuk beste batzuk ez dituztenak eta aldi berean ba oso muga zurrunak ere bai. Zer da erakusten ari dena bertsolaritza? Ba funtzionatzen duela, eta kultur sorkuntza erreal bat dela. Eta jendeari eragiten diola, iristen dela, eta kultur bide bat dela.

SARASUA (CONT’D)

Beti da inprobisatua, baina inprobisazioak baditu bi maila; batzutan segundu batzuk dituzu bukaera edo arkitektura prestatzeko, zati bat da beharbada segundu batzuetako prestaketa duena, eta beste zati batzuk dira segundu batzutako prestaketa ere ez duena, osea kantatzen ari zaren momentuan berean sortzen ari zarena. Orduan biak dira inprobisatuak, baina bat da hiper inprobisatua eta beste bat da gutxiago inprobisatua.

MAIALEN

Nik uste dut Bertsolaritza bat-batean gertatzen dela baina ez dela bat-batekoa. Atzean lan handia daukala, baina benetan plazan ateratzen den hori, bat-batean ateratzen den hori aurretik mamitutako hainbeste gauzaren emaitza dela. Eta bertso batean, lanbro batean bezala, bertso batean kutsatuta azaltzen direla aurretik egindako lan ordu guzti horiek.

EGAÑAREN GANBARA. BARRUA. EGUNA.

Egaña bere ganbaran kamarari hitzegiten.

EGAñA

"Bertsolaritza historikoki eta gaur egun ere dialektika da, argudiaketa argudiaketaren kontra eta horretarako gutxienez bi bertsolari behar dira. Hitza hitzaren kontra, argudioa argudioaren kontra.

ZARAUTZKO HONDARTZA. KANPOA. EGUNA.

Egaña Zarautzko hondartzan itsasoa begira kamarari bizkarra ematen.

EGAñA

Askotan pertsonaje baten paperetik jarduten dugu gai jartzaileak hala agintzen diguelako, ni bec eko finalean, zortzi orduan, izan naiteke Obama, , handik hogei minutura izan ninteke bizikleta zahar bat, handik hogei minutura izan ninteke angulero bat, handik hogei minutura athelitkeko jokalaria eta handik hogei minutura maitale despetxatua. Hoien denen paperean kantatzen duena ordea nere kasuan Andoni Egaña da eta entzuleak oso ondo daki maitale despetxatua ari dela baina Andoni Egañaren galbaetik, Andoni egañaren filtrotik pasa eta gero. Eta Jolas interesantea da hori.

FOLEY

Jendeak bertsolaritzaz ikasi dezakeena zera dela: giza adimenak ezinezkoak zirela uste genuen gauzak egin ditzakeela, oso gauza konplikatuak, gauza asko aldi berean eta gainera modu inprobisatuan.

BEC. BARRUA. EGUNA.

Amets arzallus, 2009ko finaleko finalistetako batek “Sua” gai bezela hartuta 2009ko finalean botatako bertsoak.

AMETS

...Baina neretzat sua da bertsogintza, bertsoa balitza suaren baldintza, piz dezagun hitza, alaituz bizitza, hemen su horren bueltan dantzan gabiltza.

Jendeak txaloka hartzen du bertsoa. De repente ixildu egiten da. Ixiltasun horrek BEC bezelako toki batean duen dimentsioa ikusten dugu. Eta bertsolari ezberdinak pentsatsen ikusiko ditugu.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

ATZEKOZ AURRERA

ZARAUTZKO HONDARTZA. KANPOA. EGUNA.

Andoni Egaña Zarautzko hondartzan atzeraka ibiltzen. Berak aurretik hondarrean eginiko aztarna berriro zabaldu eta hondarra ikutu gabe bezela geratzen da.

EGAñA

Bertsolariak pentsatsen dugu, bukaeran esan behar duguna eta bukaeran esan behar dugun hortatik, eraikitzen dugu bertsoa. Gertatzen dena da entzulearentzat, kontrako prosezua dela. Entzulea hasten da hasieratik bertsoa entzuten eta ez daki bertsolariak nora daraman. Bertsolariak bai, bertsolariak ba daki entzulea nora daraman eta berak nora iritxi nahi duen. Hain zuzen, aldez aurretik pentsatu duen puntu hortaraxe. Atzekoz aurrera egiten dugu beraz. "

Irudi ezberdinak "rewind" efektua ipinita. Euria atzeraka, ibaia atzeraka, pausoak hondartzan atzeraka, bertsolariak ibiltzen atzeraka, euskal herriko paisaia atzeraka, karramarroa atzeraka, San francisco hiria atzeraka.

Bertsolaria hiri erdian, bera atzeraka doa eta beste guztia aurreraka. Bera kontrako direkzioan doa beti.

ESTUDIOA. BARRUA. EGUNA.

Bernardo Atzaga idazleak estruktura narratiboei buruz hitzegingo digu.

ELKARTEA. BARRUA. EGUNA.

Mahai baten inguruan, jan edanean, plaza ugari egindako bertsolariak hamaiketako egiten ipiniko ditugu. Txomin Garmendia, Lizaso, Peñagarikano, Xabier euskitze, Azpillaga, Iñaki Murua, Florentino Goiburu, Patxi Iraola, manuel lasarte eta Patxi Etxeberria.

ESTUDIOA. BARRUA. EGUNA.

Joxe Angel Iriagaray idazle eta poetak euskaldunen ahoztasunari buruzko gogoeta egingo digu. Bertsolariak bukaera pentsatseko duen gaitasunari buruz hitzegingo digu, hizketaldian bukaera ondo errematatzeko duen gaitasuna.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

IXILTASUNA

ANTZOKIA. BARRUA. EGUNA.

Bertso saioan bertsolaria prest dago gaia entzuteko. Gaia jartzaileak mikrora inguratu eta gaia izango de hitza botako du.

GAI JARTZAILEA

Zuretzako gaia da... ixiltasuna.

Bertsolariak gaia jaso eta pentsatsen hasiko da. Pantaila ixiltasunarekin erlazionatutako hitzekin beteko da.

TABAKALERA. BARRUA. EGUNA.

Maialen, 2009ko finalaren ondoren gaur egungo txapelduna, kamara aurrean silloi batean exerita hitzegiten digu.

MAIALEN

Kontziente zara isiltasunaren denbora horretaz eta bertsoa pentsatzeko denbora noiz den aski, noiz den gehiegi, inora begiratu gabe norbera kontziente da giroagatik, luze doan, labur doan, askotan ezintasunean baldin bazabiltza, borroka, barne borrokan, ezin bertso tolestuz, esku lanetan bezala, hitzak kabiarazi nahian eta ezin kabituz, denbora badijoa, denbora luze dijoa, pertzibitzen duzu, hasi egin beharra daukazu, kontziente zara denbora horren loditasunaz eta tentsioaz, eta bien bitartean zaila da esplikatzen zer gertatzen den buruan.

Txapelketako finaleko publiko guztia ixilik. Bertsolariak bata bestearen atzean pentsatzen, mikrora inguratzen baina atzera bueltatzen. Jendea ixilik.

Taberna baten jendea ixilik telebistara begira. Telebistan bertsolari bat mikro aurrean bertsoa osatzen ari da. Ixilik.

Txalupa batean irratia ixilik. arrantzalea, ixilik arrantza egiten, radioa begiratzen du.

Ixiltasuna islatuko duten irudi ezberdinak: olatuak bare bare,belarra haizeak mugitzen, kotxe berri aparkatuak lezoko portuan, eskabadora bat geldi obra batean, futbol zelai huts bat, maniki bat kale huts baten erdian.

Antzokiko publiko guztia lo.

Kirol ikuskizun batean jendea animatzen ikusiko dugu, soinua kenduta.

Bertso saioan jendea ixilean itxoiten.

MAIALEN OFF

Isiltasun horren tentsioak agintzen du noiz hasi.. Noiz? Hor guri ere intuizio moduko batek esaten dizu, gehiago jasan ezin denean.“jada, bada garaia hasteko”. Handik aurrerako segunduak askoz ere, oraindik ere lodiago egiten dira, oraindik eta tentsoago. Eta badago holako akordio moduko bat jendearen eta bertsolariaren artean, eta badago holako denbora epe inplizito bat, hasi beharra daukazu. Ezin duzu gehiago jasan zure burua isilik, eta jendeak ere eskatzen du. Eta askotan hasi behar duzu benetan ezer inongo heldu lekurik eduki gabe, hasi eta...

Saioko bertsolaria bertsoa botatzera doa. Jende guztia ixilik dago.

MAIALEN

Zuk kantatzen duzunaren bidez igual askatzen zara, espresatzen zara. Askatzen zoaz. Baina bilaketan, bilaketa momentuan, isilune momentuan holako erabateko barne biltze bat da, barneratze bat, eta gero bertsoak kantatzeko momentuan igual da berriz kanporatze bat eta espresatze bat ezta? Ez dakit

Saioko bertsolaria jada kantuan hasi da.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

AMILDEGIA

PILOTALEKUA. KANPOA. EGUNA.

Jon Sarasuak bere auzoko pilotalekuko txokoan kamarari hitzegiten digu.

SARASUA

Askotan esan izan dugu, “puf, lasaiegi niok, hemen ez dator ezer onik”, sentitzen baldin badugu erlaxazio handiegia dela, ez dugu beharbada sorkuntza puntakoa egiten. Ez dakit zenbateraino bihur litekeen, ez dakit biokimika ez dut gehiegi ezagutzen, baina adrenalina sorkuntza ere lika edo bizio txiki bat gugan, baina garbi daukat seguru asko bertsolari baten bizitzan adrenalina kolpe horiek ezinbesteko osagai direla, ohitu egiten garela, eta gainera behar dugula baita ere bizitzaren abiadura sentitzeko.

MAIALEN

Nik uste dut beharrezkoa dela trantze momentu hori sortzeko edo bertsoa egiteko. Nolabait holako tentsio ikaragarri batekin eta kontzentrazio maila ikaragarri batekin lotzen dut, eta ez da beti erreza kontzentrazio maila hori lortzea. Baina niretzat kontzentrazio puntu hori, trantze puntu hori da, benetan emankorra dena.

MAIALEN (CONT’D)

Ni benetan kontzentrazio maila handi bat lortzen dudanean, bertsora bakarrik nago, beste guztia itxita dago. Jendeari begira nago baina ez dut jenderik ikusten. Masa nahi baldin bada. Baina ni ez naiz jendea ikusten ari, bertsoa ikusten ari naiz, eta bertsoa eraikitzen, eta kantatzen. Hori da kontzentrazio goreneko momentuan. Eta hori lortzen duzunean normalki nire kasuan behintzat oso seinale ona eta oso emaitza ona izaten da.

BCBL. BARRUA. EGUNA.

Donostian dagoen The Basque Center on Cognition, Brain and Language BCBL zentrora bertsolari batekin inguratu eta bertako espezialisten esku utziko dugu froga batzuk egiteko.Froga hauek bertsoa osatzeko momentuan, gaia jasotzean burmuinean geratzen diren aldaketak ikusteko egingo ditugu. Konkretuki: EEG (electroencefalograma, burmuinaren aktibitate elektrikoa neurtzeko), MEG (magnetoencefalografía, burmuinaren aktibitate elktromagnetikoa neurtzeko) eta MRI (resonancia magnétikoa).Bertako aditu batek bertsolariaren buruan ematen diren korapiloak teknikoki zer islada duten azalduko dizkigu.

AMILDEGIA. KANPOA. EGUNA.

Mendi bat zeharkatzen ari da kamara. Justu mendia bukatu eta amildegian barrena sartzen gara.

Kamara amildegitik zehar doa mantxo mantxo, amildegitik goraka dijoa eta goian, amildegiaren ertzean maniki bat ikusten dugu mikroa aurrean duela. Maniki txuri bat.

Kamara manikiaren inguruan bueltaka ari da. Kamara badoa amildegian barrena, perean beste mendi ertz bat dago, bertan hamar bat maniki zuri daude egurrezko aulki plegabletan eserita. Kamara bertara inguratzen da eta buelta batzuk ematen ditu.

Bi mendixkak parez pare eta erdian amildegi izugarri bat ikusiko dugu. Kamara bien erditik dijoa

SARASUA

Nik uste dut aldi berean bertigoak berak laguntzen diola sorkuntzari. Bertigoak aktibatzen duela, baduela zerbait gure barruan sormena aktibatzen duena. Beharbada ohituragatik, osea horretara ohituta ez dagoen pertsona batek bertigoak sortzen diona blokeoa da, baina gu jada hainbeste ohitu gara sorkuntza momentuan bertigo pixka batekin jokatzen, lagundu egiten digu pixka bat hori motibatzeko.

Niri gertatu izan zait hitzaldi bat eman behar dudanean, edo klase bat eman behar dudanean, edo zerbait inportantea egin behar dudanean, Bertigoa bilatzea, bertigo puntu bat bilatzea, nire onena eman ahal izateko, besteak harritzeraino. “Joder ez duk ezer prestatu?”, “eske igual behar diat ez prestatzea nire onena momentu horretan eman ahal izateko. Behar diat bertigo hori sentitu igual kalitate gorena emateko”. Ez dakit zenbateraino hola den gauza guztietan baina iruditzen zait sormen kolpe batzuk ez direla posible bertigo hori sentitu gabe.

Bertsolari ezberdinak soo konzentratuak oholtzako aulkietan eserita.

MAIALEN

Bai, zentzumenen liberazioa edo lotura, ez dakit zer den. Zeren eta askotan tentsio goreneko momentutan sortzen duzu ongien. Ez dakit. Behar bada, dena, zentzumen guztiak itxi, eta kontzentrazio maila gorenera orduantxe iristen zara, beste ezeri sartzen uzten ez diozunean. Askotan tabladuan baldin bazaude oso pertzibitzera, oso kontestua eta ingurua jasotzera, igual kontzentrazioa galdu dezakezu. Esango nuke, txapelketan adibidez, finaleko une gorenetan, igual dena, poro guztiak, eta belarriak, eta dena itxi egiten duzula, zure baitan murgiltzen zarela, kontzentrazio maila harrigarri bat ikusteko, ez duzula jenderik ikusten, zure bertsoan bakarrik zaudela, eta igual da ba hori, zentzumen guztiak blokeatu eta buru barrenean murgilduta lortzen den gauza.

SARASUA

Nik uste beste bertsolari gehienak bezala iritsi naizela puntu batera bertigo hori handiegia ez sentitzeko. Ez dut gogoratzen azken urtetan behintzat gainditu nauen eta sorkuntzarako blokeatu nauen amildegia sentitu izan dudanik ia inoiz. Beti izan da kitzikatzen ninduen bertigo sentipen bat, eta sortzen lagundu zidan bertigo sentipen bat. Ez dakit, nik hori hola gogoratzen dut, segundu horiek beti. Ia-ia bilatzen ditudan segundu batzuk dira. Ni gogoratzen naiz nire azken urtetan, eta beharbada nire ibilbideagatik, egoten nintzela aulkian gaia jarzteko zain desiatzen “jarri hidak nei zailena”, desiatzen, zerbait zaila sentitzeko, zerbait gehio, ariketa zail bat jar ziezadaten desiatzen, aulkitik jaikitzeko desiatzen.

MAIALEN

Zeren eta askotan tentsio goreneko momentutan sortzen duzu ongien. Ez dakit. Behar bada, dena, zentzumen guztiak itxi, eta kontzentrazio maila gorenera orduantxe iristen zara, beste ezeri sartzen uzten ez diozunean. Askotan tabladuan baldin bazaude oso pertzibitzera, oso kontestua eta ingurua jasotzera, igual kontzentrazioa galdu dezakezu. Esango nuke, txapelketan adibidez, finaleko une gorenetan, igual dena, poro guztiak, eta belarriak, eta dena itxi egiten duzula, zure baitan murgiltzen zarela, kontzentrazio maila harrigarri bat ikusteko, ez duzula jenderik ikusten, zure bertsoan bakarrik zaudela, eta igual da ba hori, zentzumen guztiak blokeatu eta buru barrenean murgilduta lortzen den gauza.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

BERTSOEN HERRIA

ARTXIBOKO IRUDIAK.

Artxiboko irudien montajea ikusiko dugu. Euskal herrian egin diren pelikula ezberdinekin montaje bat.

SARASUA

Nik uste dut baita ere ikusi behar dela herri berezi batean gaudela. Nolabait esango nuke arazo existentzial bat daukan hizkuntza komunitate bateko partaide garela, askotan euskal arazoa ere ikusten da gatazka armatu moduan, edo gatazka politiko moduan, baina nik uste dut geure arazoaren azkeneko muina arazo existentzial kolektibo bat dela, gure euskaltasuna edo gure izaera kultural hau izan edo ez izaneko kinka horretan gaudela. Orduan, eta izan edo ez izaneko kinka horretan geure ardatza hizkuntza dela, eta hori pentsa dezakegu mila teorizazioren bidez, edo baita ere senti dezakegu oso txikitatik oso transmisio natural baten bidez. Eta euskaldun hitzak esaten duen moduan euskaradun, horrek egiten gaitu kulturalki nor, hori da gure arazo kultural politiko eta gatazkaren muina, eta nolabait horrek ematen dio hizkuntzari ere kontzientzia berezi bat, estatus berezi bat norbere baitan.

Euskal herriko paraje berde batetik igarotzen ari da kamara. Ondoren, San Francisco hiritik igarotzen ikusten dugu kamara.

Maialen Lujanbio eta Andoni Egaña bertsolariak San francisco hiriko kafetegia batean kafea hartzen ordenadorea aurrean dutela.

MAIALEN

Bertsoaren lurra da dudarik gabe euskararen lurra. Nik uste dut erabat dagoela bertsolaria lur horri lotua, bere lurrari, bere hizkuntzaren lurrari, erabat erroak dauzkala barneratuta. Horrek ez du esan nahi iraganari begira eta erroetara begira bakarrik dagoenik bertsolaria, eta berriz ere hau da nik uste dut gaur eguneko bertsolaritzaren ezaugarri interesgarrienetako bat: oso lurrari errotuta egonagatik oso gaur egunari eta munduari irekita dagoela. Eta benetan behar bada superbibentzi instinto bategatik ausartzen garela probatzen, bestelako disziplinekin nahasten, bestelako bertso formak bilatzen, bestelako espresio moduak, bestelako doinukerak. Lehengoak galdu gabe, baina berriekin konbinatuta. Eta hori nik uste dut hizkuntzaren eta bertsoaren superbibentzia senari dagoela lotuta.

UREPEL. KANPOA. EGUNA.

Michel Xalbador, Xalbador handiaren semeak lagunduta, iparraldeko bertso jarduna ezagutuko dugu, urepeleko Xalbadorren etxola bisitatu eta mattinen ahetzeko baserria.

ARTXIBOKO IRUDIAK.

Xalbador eta Mattinen irudiak ikusiko ditugu. Mattin elkarrizketa baten, Xalbadorren heriotzako irudiak.

UREPELEKO BORDA. KANPOA. EGUNA.

Xalbadorren Bilobek xalbadorren heriotza abestia kantatuko digute.

DONOSTIAKO ALDE ZAHARRA. KANPOA. EGUNA.

Jendetza Xalbadorren heriotza kantatzen.

ELKARTEA. BARRUA. EGUNA.

Bazkalosteko beroan jendea Xalbadorren heriotza kantari.

TABAKALERA. BARRUA. EGUNA.

MAIALEN

Nik uste dut izan daitekeela bateragune moduko bat, jendeak bat egiten du bertso saioetan, ideologia ezberdineko jendea biltzen da bertso saio berean, adin ezberdinetako jendea, jatorri ezberdinetako jendea, eta horrek holako lotura bat sentiarazten du. Bestalde presente eduki behar dugu bertsoa jolas dialektiko bat dela eta beti arrazoiekin eta argudioekin ari garela lanean, eta era guztietako argudioak entzun daitezkeela bertsotan, jendearen buruan zerbait mugitu nahi dutenak, edo galdera batzuk utzi nahi dituztenak. Eta ederra da ikustea era guztietako jendea bertso saioetan biltzen dela. Nik uste dut lotura horren motiboa hizkuntza dela berriz ere, eta bertsoak balio dezakeela gaur eguneko egoera sozio politiko latz honetan benetan bateratzeko gune bat izaten, eta ez bakarrik bateratzeko, baizik eta hizkuntzatik eraikitako gauza baikor bat, kreatibo bat, dibertigarri bat, pentsarazten duena, aliziente bat dena, aberasgarria dena, hori dena da bertsoa. Eta benetan esango nuke Euskal Herriak behar dituela holako guneak eta bertsolaritza baino gehiago baldin balira askoz hobeto. Eta hortik ari gara eraikitzen gure kultur mugimendutxoa, gure alea jartzen.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

BERTSOLARIA

ARTXIBOKO IRUDIAK.

Artxiboko irudi animatuekin bertsolariak historiako momentu ezberdinetan ikusiko ditugu.

EGAÑA

Bertsolaria nere ustez, historian zehar izan da inprobisatzen duen pertsona bat, bertsolaria da betiere publiko baten aurrean bere ideiak eta pentsamenduak adierazten dituen pertsona bat. Nik uste funtzio diferenteak izan dituela historian zehar, beti izan du funtzio ludiko bat, hitzarekin jolas egiteak plazerra sortzen digu, bai ari gerenoi eta bai entzuten digutenoi, baina badu ere funtzio informatibo bat, garai batean askoz ere handiagoa, garai batean bertsolariak informazio gehixeago mugituko zuen herri xeheak baino, gaur egun herri xeheak bertsolariak aina informazio mugitzen du. Badu funtzio sozial bat, herriaren ainbat estratotan parte hartzen duelako eta nik uste baduela ere funtzio linguistiko bat ere. Politikoa ere baietz esango nuke, baldin eta hizkuntza eta ikuspegi soziala eta hoiek politikan sartzen direlako.

Jon sarasua bere auzoko pilotalekuko txokoan kamarari bertso hauek botako dizkio gazteleraz.

SARASUA

Yo canto versos desde pequeño, pronto fui carne de escenario,

siempre imberme (?) siempre precario, timidamente mas con empeño,

fui con los años tejiendo un sueño, un sueño joven que hoy alivio, con esperiencia y con cariño,y aunque es bien poco adonde llego,yo improviso porque es un juego, yo improviso pues soy un niño.

Se me han pasado casi veinte años, de plaza en plaza de gente en gente,

tan temeraria y locamente, pero ahora si recuento daños,

creo que ha habido pocos engaños, por defenderme me he disfrazado,

al disfrazarme me he desnudado, y con el oyente he echo el amor,

con bromas, risas, y hasta dolor, me he ido dejando en el tablado.

En el telefono sono un aviso, voy con las manos en el bolsillo,

a lo que salga a lo que pillo, soy un soltero con conpromiso,

me se tan poco que me improviso, o igual no soy yo quien moviliza,

este milagro de calma y prisa, solo es mia la alabanza,

tal vez es dios en cosmica danza, la vida misma que me improvisa.

Pero como es que hablo de mi, en la primera del singular,

si soy un cruce triangular, entre el ayer el hoy y el aquí,

en una herencia que recibi, yo solamente puse asomos,

soy una hoja en cuatro tomos, de la historia del versolarismo,

soy casi nada, pues soy yo mismo, soy casi algo, soy lo que somos.

Y lo que somos es una historia, de poesia cantada al viento,

un colectivo un movimiento, dando servicio a una memoria,

a un pueblo viejo de poca gloria, pero de una larga esperiencia,

improvisamos con la conciencia, de abrir espacio a nuestra suerte,en escenario de vida y muerte, improvisamos supervivencia.

Si, canto versos desde pequeño, pronto fui carne de escenario,

siempre inberbe siempre precario, timidamente mas con empeño,

fui con los años tejiendo un sueño, un sueño joven que hoy aliño, con esperiencias y con cariño, hago un servicio me doy el pego,yo improviso porque es un juego, yo improviso pues soy un niño.

SAN FRANCISCOKO PLAZA. KANPOA. EGUNA.

Joseba Zulaika, Renoko Unibertsitateko Centro de estudios Vascos partaidea San franciscoko plaza batean elkarrizketatu dugu.

ZULAIKA

Bertsolaria izan da hitzaren maisua, egin duelako, hitz hori, neurtu, arte bihurtu, ugaritu, zabaldu, metaforizatu. Bertsolaritzak gure tradizioa ekarri eta aberastu eta transmititu digu, beste inork ez bezala. Eta bere funtzioa horretan da, paregabea, neurrigabea, profetikoa kasikan, hizkuntzaren gordailu bihurtu delako, bere arteagatik, bere imajinazioagatik, bere lanagatik.

ARTXIBOKO IRUDIAK.

Artxiboko argazki eta irudi animatuekin bertsolaritzaren historiatik paseotxo bat emango degu. Hamaiketakoan hitzegiten ari diren kontuak offean ipiniko ditugu.

EGAÑA

Garai batean libreko saioak egiten ziren gehiena, bi bertsolari aurrez aurre jarri eta elkarri bota zetorkiena. Gero txapelketak hasi ziren 1935ean. Horrek ya gai jartzaile baten figura eskatzen zuen, gaiak ipintzeko.

FOLEY

Ahozko tradizio guztiak bezala, bertsolaritza ere bakarra da bere diziplinan eta, aldi berean, munduko beste ahozko tradizioen antzekoa da. «Poesia norgehiagoka» esaten zaien diziplina horietakoa da bertsolaritza. Bi ahozko tradizio mota ikusi ditut nik gehien munduan. Lehenengoa, lehiaketa bidezkoa da. Elkarren aurka lehian aritzen dira, batzuetan taldean besteetan banaka. Bigarren mota, hori ere oso ohikoa, elegia da, dolu-errituala, norbait hildakoan egiten da. Horiek dira ahozko tradizio nagusiak, ia kultura guztietan daude. Uste dut, bertsolaritza, oso ohikoak diren poesia norgehiagoka mota bat dela baina bakarra dela zabaldu den moduari, gizarteko maila guztietan agertzeari eta ikusleen aniztasunari dagokionez.

BILBOKO DISKOTEKA. BARRUA. GAUA.

RAP frestyle kontzertu batean egongo gara Bilboko diskoteka batean. Gaur egungo RAPeroen arteko norgeiagoka eta bertsolarien artekoa ikusiko ditugu parez pare. Bata jendez betea, musikaz lagundua, jendea ohiuka, bestea ixilean, jendea lasai, bertsolariak a kapella.

Xabier silbeirak, bertsolaria, idazlea eta abeslaria,lagunduta Hip hop mundua ezagutuko dugu. Rap-ean ematen den inprobisazio maila eta bertsolaritza alderatuko ditugu.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

INTERGENERAZIONALA

KOTXEA. BARRUA. EGUNA.

Joxe agirre eta Miren amuriza elkarrekin bertso saio batera abiatzen dira. Euren arteko elkarrizketa eta bertso saioa grabatuko ditugu.

EGAñA

Bertsolaria da pertsona bat espazio ezberdinetan mugitzen dena eta gainera egokitu egiten dena espazio desberdinetara. Uste bertsolaritza ba dela intergenerazionala ere, bai bertsolarion aldetik eta publikoaren aldetik. Aurten nik urbian artzaiekin kantatu eta hurrengo egunean, 21 urteko ikasleekin kantatu nuen arrasaten instituto politeknikoan. Hurrengo egunean akaso jubilatu bazkari batean kantatu dezaket. Eta hurrengoan gazteetxe batean, orduan bai bertsolariok daukagun harremana intergenerazionala da eta oso ofizio gutxitan ikusi dezakegu laurogei urteko pertsona bat , joxe agirren modura eta 19ko bat, Miren Amuriza, elkarrekin kotxean joaten jaialdi batera, eta hor ikaragarri ikasten du larogeikoak eta ikaragarri ikasten du hemeretzikoak"

ANTIGUOKO FRONTOIA. BARRUA. EGUNA.

Agirre eta Amuriza Antiguoko frontoian bertso saio batean ikusiko ditugu.

SARASUA OFF

Jo hori da beste gauza oso inportante bat. Zer transmisio sen egon den bertsolarien artean ere. Ez bakarrik mugimenduak eduki duela belaunaldi berrietara transmititzeko sena, baizik eta bertsolarien artean ere nik jaso dudala nire aurreko belaunaldiarengandik, jaso ditudala animoak, jaso dudala erakusteko gogoa, eta jaso dudala beraien artean onarpena, onartua izateko irekidura hori. Niretzat kristoren eskola izan da.

Uste dut behar dugula pixka bat hori ere, denok gizaki bezala, baina euskaldunok ere bai, mirestea, hau da, eredugarriak diren sortzaileak hor daudela, eta hizkuntzaren gaitasuna eta artearen gaitasuna gorenera edo behintzat gu baino gorago eraman dezaketen pertsonak badaudela ikustea, behar du herri batek. Eta nik uste bertsolariek hori sinbolizatzen dutela. Pertsonen gaitasuna, burmuinaren sentipenaren gaitasuna, eta hizkuntzaren gaitasun gorena. Eta hori erakusten denean jarrera miresmenezkoa dela, eta nik miresmenetik bizi izan nuen.

MAIALEN

Eta bai, nire ustez, gaur egungo bertsolarien ezaugarri nagusietako dela esango nuke dela beren bertsokeraz asko pentsatzen dutela. Eta obserbatzen dutela zer egiten duten, zer egin nahi duten, zeinentzat, zeinentzako ari diren kantari, zein funtzio betetzen duten plazetan... Uste dut autoanalisia dezentea egiten dugula.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

BERTSOZ-BERTSO

URBIARA BIDEA.KANPOA. EGUNA.

Egaña urbia mendira oinez igotzen.

EGAñA

Ni saiatzen naiz, bertsotara noanean jendearengana asko hurbiltzen, berdinetik berdinera tratatzen edozein, asko nekatzen delako baina asko ikasten delako ere, jarrera kontua dela uste dut ezta. Urbiara baldin ba zoaz pentsatuz joder, beste denak jai dute eta nik hemen pasa behar eguna, seguruaski ez duzu ondo pasako ez duzu bertsotan ondo egingo, bazkaria luzea gertatuko zaizu eta aldiz bazoaz Urbiara pentsatuz zer pribilegio daukadan, hemengo artzaiekin aurrez aurre hitzegin dezaket, egingo dizkiet galderak, jakingo ditut beraien kontuak, beraiek egingo dizkidate niri galderak erantzungo dizkiet: Jarrera horrekin baldin ba zoaz eguna ondo pasako duzu eta bueltakoan esango duzu , kontxo, gaur ere ikasi diat zerbait. Eta horrek ere alimentatzen zaitu gero

bertsotarako.

Urbian urrian egiten den bertso saioko irudiak.

MAIALEN

Ez da erreza asmatzen nola ondo egon bertsotarako, eta noiz zauden argi eta noiz zauden lanbro. Behar bada egun batean oso saio ona egin duzu, oso ondo sentitu zara, eta hurrengo egunean pauta berdinak errepikatzen dituzu, saioaren aurretik egiten duzu lehen egindako gauza bera, baina ez zaude berdin, burua ez dago berdin. Eta nik ez dakit, faktore askok eragingo dute hor, nekeak, lekuak, motibazioak, tentsioak, nerbioak, ilusioak, gauza askok eragin dezakete.

HERRI TXIKIA. KANPOA. EGUNA.

Herri txiki bateko bertso saio batera iritxi dira bertsolariak. Batzuk elkarrekin besteak bakarrik, denak kotxean. Bertakoekin hitzegin, zerbait hartu, oholtzara igo aurreko momentuak ikusten ditugu.

MAIALEN

Baina bada misterio bat ere, ez da batere formula matematiko bat. Baldin eta hau eta hau egiten badut saio aurretik emaitza ona izango da, hori ez da existitzen, eta batzutan ustez oso ondo zaude, eta tabladura atera eta beldurrak hasten zaizkizu, edo ez dituzu bertsoak ondo ikusten, ez datorkizu ideiarik.

Kontrakoa ere bai, oso nekatuta zoaz eta behar bada egun brillante bat daukazu. Nekearen barruan axolagabekeria puntu horrek zaramatza gauza brillanteak egitera. Orduan ez dago formula bat. Baina era berean uste dut egun inportantetan asmatzen dugula ondo xamar egoten. Eta esango nuke saio horri ematen diozun baloreak, tentsioak, eta preparatiboek laguntzen dutela ondo egoten. Ez dakit, saio baten esperoan badaramazu aste bete, edo egun batzuk, ba normalki oso presente daukazu, inkontzienteki lantzen ari zara kontestu hori, lantzen ari zara saio hori, pentsatu duzu saio horretan, zure ahaleginean, eta nik uste preparatibo horrek tentsio bat ematen dizu, inportantzi bat ematen dio saio horri eta holakotan arriskua izaten da saio on bat giteko.

SARASUA

Nik uste dut bertsoaren ahalmena mugatua dela, baina bertsoak laguntzen duela pixka bat bizitzen. Pixka bat esango dut. Pixka bat zer zentzutan, ba komunikatzen ari garelako, barre egiten dugulako, konpartitzen dugulako zerbait nahiko modu horizontalean, espresio bide bat delako, eta aukera polit bat informazioa liseritzeko, informazioa konpartitzeko, jolasteko.

SARASUA (CONT’D)

Nik esan izan dut bertsolariak asko ematen duela, asko eman beharra dauka etengabe galdetzen ari zaio jendea bertsolariari, eskatzen bere iritzia, eta ari da bere sentipenak eta bere argudioak ematen ezta? Niri horrek pentsarazten dit bertsolariak asko elikatu behar duela. Asko jantzi, jende askorekin egon, asko entzun, nik badaukat urte batzutan hori egin izanaren kontzientzia, asko entzun. Bertsolaria herriz herri dabil, jende asko ezagutzen du, entzun egin behar du, jendeari, egin behar du nolabait esanda tenperatura hartzen egon etengabe, pertsona ezberdinei, jendeari, gizarteko geruza ezberdinei, eta nik uste dut irakurri ere bai, kultura arlotik jantzi egin behar duela, gero zerbait eman ahal izateko.

FOLEY

Ahozko tradizioaren alderdi garrantzitsua da hori, hainbat testuingurutan egiten dela bertsotan, alegia, ez txapelketaren finalean bakarrik, baizik pertsonen egunerokoan. Eta elkarrengana biltzen direnean jardun garrantzitsua da bertsotan egitea. Hori oso garrantzitsua da ahozko tradizioan interesa dugunontzat; hau da, ez dela ekitaldi berezi hutsa, pertsonen bizitzen parte dela egunero.

Bertso saio ezberdinak ikusiko ditugu. Bertsolari ezberdinak toki eta espazio ezberdinetan.

SARASUA

Gu fluxu baten parte gara, eta hori da gure tradizio sena, edo jarraidura sena, hau da, guk ez genuen eskatu sortzea, jaiotzea, guk ez genuen eskatu euskaldun izatea, gu fluxu baten parte sentitzen gara, eta badugu fluxu horri, jarraidura horri bidea emateko eta hurrengoei pasatzeko sen bat. Eta hori bertsoaren osagai funtsezkoa da, edo bertsolaritza mugimenduaren osagai funtsezkoa da. Beste gauza bat da konturatzea hori egiteko modu bizigarri bakarra, hori egiteko merezi digun modu bakarra sortzea dela. Nolabait izatea, tradizionala izateko modu bakarra sortzailea izatea dela, eta beharbada sortzailea izateko ere gure modua, edo modu interesgarri bakarra ere tradizioen fluxuan kokatzea dela. Eta tradizioa eta sorkuntza gauza beraren bi aurpegi direla. Azken finean zer da tradizioa? Sorkuntza pilaketa bat. Eta nola jarraitzen duzu tradizioan, sortuz, sortzen jarraituz. Gauza bera baita azkenean. Eta nik uste dut hori dela bertsoa, memoria eta sorkuntza, jarraidura eta irekidura.

MAIALEN

Guk badaukagu almazen bat, badaukagu memoria bat, memoria kolektibo bat ere, bertso memoria bat, entzuten ditugu, ikusten ditugu, iritzi pila bat irakurtzen ditugu, eta beharbada horiek dira buruan lehen planoan dauzkagunak, berriki entzundakoak, berriki irakurritakoak, ikasitako bertsoak, eta horiek dira derrepente azkarren ateratzen direnak. Pixka bat bertsokera pertsonalago bat egiteko inertzia horiek denak detektatu eta frenatu egin behar dira, eta benetan horien artean, leku egin, garbitu bide hori, eta benetan zuk esan nahi duzun hori bilatu.

Bertso saio ezberdinak ikusiko ditugu. Bertsolari ezberdinak toki eta espazio ezberdinetan.

MAIALEN (CONT’D)

Mikrofono bat daukagu. Hitz egiten dugu mikrofono horretatik, gure iritziak ematen ditugu, eta benetan nik uste dut errespetua zor zaion jardun bat dela. Eta horregatik bertsolari bakoitza dela hitzaren jabe eta esaten duenaren arduradun. Noski kontutan hartu behar ditugu baldintzak. Bat-batekotasunaren baldintzak. Batetik hain denbora exijentzi estua, hain azkar pentsatu beharra, eta bestetik errimak daude, eta bestetik neurriak daude. Zailtasun asko daude, askotan ezin da esan nahi dena. Eta hori bertsolariaren borroka da beti, nahi duena esatera iristea, eta ez ahal duena. Baizik eta nahi duena esatera. Baina askotan hitzek esaten dute, edo errimek esaten dute, benetan zuk esan nahi izan ez duzuna, edo kabitu ez zaizun eta aldatu duzun esamolde batek ez du oso garbi uzten esan nahi zenuena, baizik eta beste zerbait sujeritu dezake, eta hori mingarria da bertsolariarentzat.

SARASUA

Gauza bat da zuk esateko daukazuna eta zuk edukitzea bizitza dentsitate bat, zer esan bat, sentipen gaitasuna batzuk, idea batzuk, transmititzeko gaitasuna. Gertatzen dena da gero bertsotan tokatzen zaizu igande goiz batean kantatzea jubilatuen elkarte batean jubilatuei. Eta hurrena euskaltegi batean, eta hurrena baserri auzo bateko jaietan, eta hurrena zine batean. Hau da publiko oso ezberdina eta azkenean bertsolariaren funtzioa hor da publiko horrekin funtzionatzea, publiko horretara iristea, publiko horri eragitea. Eragitea zer? Eragitea umorea, eragitea ideak transmititzea, sentipenak transmititzea, beraien munduan sartzea. Beraiei tenperatura hartu eta tenperatura horretan zuk zerbait ematea, beroagoa, hotzagoa. Astintzea zerbait ez? Hori baina aldi berean zure uretik ateraz. Orduan horregatik esaten nuen bertsolari ona izatea dela ur putzuak edukitzea, propioak, zer esana, sentipenak, baina jakitea ur putzu horietatik zipriztintzen maila ezberdinetan. Jubilatuekin zaudenean jubilatuei esatea gauza pertinenteak, eta haiekin txirikordatzea, haietako, haien festan parte hartzea.

Bertso saio ezberdinak ikusiko ditugu. Bertsolari ezberdinak toki eta espazio ezberdinetan.

EGAñA

Kalkulatzen dut joan den 25 urtean egingo nituela 3500 saiotik 4000 bitartean. Horrek esan nahi du gutxigorabehera, 11 urtean egunero egunero kantatu dudala, egunero toki diferentetan eta egunero publiko diferenteari. Nik uste dut beti publiko diferentea aurrean edukitzea badela estimulo bat diferente sortzeko eta horrek garunari ere ematen dio halako martxa bat, halako bizipoz bat.

SARASUA

Nik uste dut bertsoak baduela zerbait engantxatzen duela. Sortzailea bera engantxatzen duena horretan jarraitzera. Bizitzaren alegoria delako, lehen esan duguna, memoriaren eta sorkuntzaren arteko zubi bat badelako. Zuk nahi duzunaren eta komunikatu ahal duzunaren arteko tentsio bat delako, oreka bat delako. Zentzu horretan niri uste dit bertsoak bizitzen erakutsi didala, eta bizitzaren dilemak bizitzaren korapiloak sinbolizatu ditu niretzat bertsoak. Bizitzaren korapiloak eta bertsoaren korapiloak askotan berdintsuak izan dira. Eta zentzu horretan iruditzen zait niri gertatu zaidan gauzarik ederrena.

EGAñA

Bertsotatik bizi leike baina egin behar da sekulako saio pila eta bizi maila normal bat eduki. Bertsolariek ez daukaguna da ez oporrik eta ez bajarik eta ez ezer. Nik hori harrotasun ideologikoz ere esan dezaket, joan den 16 urtean egin dudana bakarrik kobratu dudala eta askotan egin dudana ere ez, baina egiten denetik bakarrik kobratzen bada bizitzen oso zaila da. Ezin duzu ezta gaixotu ere.

LIBANOKO PAISAIA.KANPOA. EGUNA.

Bertsolari Libaniar batek kamara aurrean hitzegiten.

LIBANIARRA

Libanoko gazte batek bertsolaria izan nahi zuen eta jakintsu zaharrarenagan joan zen kontseju eske eta horrela galdetu omen zion. Bertsolari handi bat izateko zer egin behar dut? Maixuak horrela erantzun omen zio. Joan zaitez mendian bestaldeko herrira eta ikasi itzazu bertako bertso guztiak.Urte dexente pasa eta gero, gaztea maixuarengana bueltatu zen. maixu, ikasi ditut jada bertso gutziak. Orain zer egin behar dut? Orain ahaztu ikasitako guztia. Ikasitako guztia ahaztean izango zara bertsolari.

LESAKAKO BERTSO ESKOLA. BARRUA. EGUNA.

Bertso eskola batetara inguratu da Foley, bertan apunteak hartu eta bideoan grabatzen ari da.

FOLEY

"Atzoko bertso eskola sorpresa izan zen niretzat. Nik uste nuen gutxiago hitz egin eta gehiago egingo zutela bertsotan, baina etengabeko komunikazioa egon zen irakaslearen (gidariaren) eta ikasleen (5 edo 6) artean. Egiten ari zirena egiteko modu onenari buruz hizketan aritu ziren eta literatura eskola zirudien hark, bertsotan egiteko eskola izateaz gain. Munduko beste tokietako ahozko tradizioak ez dira horrela irakasten, hain modu

profesionalean.

BIZKAIAKO BERTSO ESKOLA. BARRUA. EGUNA.

Bertso eskolara inguratu eta euren jarduna grabatuko dugu. Txikiak bertsotan ikusiko ditugu.

MAIALEN

Hitzen jolasa, hitzekin jolastearen plazera, norbere ideiak bertsotan jarri ahal izatea den arma. Ideiak, zirikarako, umorerako, maitasunerako, ideia ideologikoak, ideia sozialak eta politikoak, bertsotan jarri ahal izatea den komunikazio estrategia eta erreminta, hitzen edertasun hori, kantakera, doinuak, hor azkenean espresatzeko eta izateko modu berri bat deskubritzen duzu, bere xumean nik uste ikaragarri aportazen duela bertso eskolako bizipen horiek, eztabaida dialektiko horiek, bai, nik uste gaur egungo bertso mundua ezin dela ulertu bertso eskolarik gabe, eta bertsogintza suspertzeko eta bizitzeko ba ezinbesteko erreminta izan dela.

HIRIA-NEKAZAL INGURUNEA. KANPOA. EGUNA.

Hiria eta nekazal munduaren kontrastea. Alde batetik, berdea eta bestetik hirietako grisa. Eta Euskal herrian askotan ematen den bien arteko lotura hori, kontraste hori,hau da, lehen terminoan baratza bat edo zerbait oso berdea eta atzean hiria, edo alrebes, lehen terminoan edifizio moderno bat eta atzean berdea.

SARASUA

Nik uste dut bertsolari munduan badaudela bi gauza.

TRINTXERPEKO UDAL ARETOA. BARRRUA. EGUNA.

Trintxerpeko eskolarteko bertso saioako irudiak ikusiko ditugu.

SARASUA

Batetik bertsolariok edo bueno ba sorkuntzara dedikatu garenok egin dugun ibilbidea, eta bestetik bertsolaritza mugimendua bera, gizarte mugimendu moduan, Bertsozale Elkartean mamitu dena, eta horretan eduki ditugu intuizio basiko batzuk.Hau da bertsolaritzaren transmisioa generaziola nola segurtatu, bertsolaritzaren sustapena gizartean nola ziurtatu, eta bestetik bertsolaritzaren jakintza, bertsolaritza jakintza bideetan nola txertatu, unibertsitateetan, ikerketan, bilketan, eta abar.

SARASUA (CONT’D)

Nik uste izan dugun estrategia hori, hogeita hamar urtetako estrategiagintza hori, eta gizartean presentzia izateko egin dugun bide hori badela munduko beste kantu inprobisatuen esperientziekin trukatzekoa, beren esperientzietatik ikasi, eta gureetatik beraiek ikas dezaten. Zentzu horretan seguru asko mundu mailan antolakuntza aldetik sendoen edo sendoenetakoa den esperientzia da gurea, eta baita ere gizarte eragin eta gizarte irizpide aldetik sendoenetakoa dena. Orduan hori dena guk konpartitzeko daukagu, besteekin ikasi eta irakasteko. Nik uste dut guretzat ere nazioartekotasuna garatzea inportantea dela, munduan lehengusuak ditugula konturatzea, eta gure jardunaren adar bat mundura begirako egitea.

BEC. BARRUA. EGUNA.

Txapelketa egunean jendea BEC era iristen.

SARASUA

Txapelketak gaur egun hartu duen dimentsioa pentsaezina izango zen orain dela urte batzuk. Eta hori ez da noski gratuitoa eta zorizkoa, hori ondo egindako lan baten ondorioa da. Eta hor Bertsozale Elkarteak hainbeste urtean egin duen bertsoa sustatzeko lan baten ondorio, herriz herri Euskal Herriko bertso eskoletatik egiten den lanaren ondorio, eta gero komunikabideetan, edo komunikazioan egiten den lanaren ondorio. Baita ere bertsogintzak berak eskaintzen duenagatik. Jendea hurbiltzen da benetan bertsoak zerbait ematen diolako, zerbait sentitzen duelako, zerbait mugitzen zaiolako, interesatzen zaiolako bertso horiek eta bertsolari horiek entzutea. Eta nik uste dut horrek asko esan nahi duela bertsogintzaren alde.

XENPELAR.BARRUA. EGUNA.

Billabonako Xenpelar dokumentazio zentroko artxiboak eta liburutegiaren irudiak.

EGAñA

Autogestioa hitza oso ondo jakin gabe hortan hasi ginen eta gainera erabaki genuen 86ko txapelketaren arrakastaren ondoren gurea ez zela bertsolarientzako enpresa bat, gurea ez zela bertsolarien sindikatu bat , gurea proiektu kultural bat zela eta orduan erabaki genuen bertsolariek bakarrik ez genuela ezer pintatzen eta bertsolari eta bertsozale arteko elkarte bat osatzea, non bai zuzendaritza organuetan eta bai herrialde bakoitzeko zuzendaritzetan, bai bertsolari eta bertsozale, nahasian eta berdinean elkartuko ginen. Eta kultur proiektu horri jarraitzea izan da, azken 22 urtetako lana. Euskal Herri osorako kultur proiektu bat zeinen helburu nagusia den bertsolaritzaren geroa, guk momentuoro erabakitzen dugun bezela ziurtatzea. Eta nik uste dut dexenteko arrakasta izan degula bide hortan.

KURSAL. BARRUA. EGUNA.

Donostian 2009ko Bertso egunean eginiko festako irudiak.

SARASUA

Nik uste dut mugimendu sozial txiki bat badela, zalantzarik gabe gaur egun Euskal Herrian bertso mundua mugimendu bat da, mugimendu hitza dela ondoen definitzen duena. Gero ditu tresna oso zehatz batzuk, Bertsozale Elkartea da mugimendu horri forma organizatu bat ematen dion erakundea, baina da mugimendu bat dituena bere ildo artistikoak baina baita ere horren inguruan eskolak, hezkuntza, transmisioa, jakintza, bilketa, ikerketa, uste dut ezaugarri horiek badituela.

MENDI BIDEA. KANPOA. EGUNA.

Euskal herriko paisaje natural berde bat ikusten ari gara mugimenduan kotxe batetik hartuta. Ixilean.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

MUNDUKO BERTSOLARIAK

LA HABANA. KANPOA. EGUNA.

Kubako kaleetako irudiak ikusten ditugu dute edifizioen kolore ezberdinek. Musika kubanoa.

SARASUA

Bueno, nik uste dut guk kanpoko inprobisatzaileak ezagutzen eta beraiekin trukean oso berandu hasi ginen. Hasieran nolabait hemen zegoen pentsamendua zen hau Euskal Herrian bakarrik gertatzen zela eta oso gauza berezia zela munduan eta ez geneukala parekorik. Eta gero egin genuen apropos idekidura bat. Esanez, beste jende bat ere badago, goazen ezagutzera, goazen esperientziak trukatzera... berandu xamar jada, gure bertsolari ibilbidea finkatu eta gero baina bereziki bai, espainieraz egiten dezimagintza horretatik jaso ditut, bereziki Mexikotik, eta Mexikoko repentismo...

ESTUDIOA. BARRUA. EGUNA.

Alexis Diaz pimenta ikerlari eta narratzaile kubatarrak kubako jardun inprobisatuari buruz hitzegingo digu. Baita euskal herriko bertsolaritza nola ikusten duen.

GANBARA. BARRUA. EGUNA.

Andoni Egaña bere ganbaran kamarari hitzegiten.

EGAñA

Konturatzen zara adibidez, munduan zehar inprobisadore gehienek gu bezelaxe inprobisatzen ari direnenan beraien bertsoaldiaren edo koplaren bukaera pentsatsen dutela eta hasieratik hasi, gu bezela, eta esaten dezu aiba , mundu zabalean eta hainbat kulturatan ahozkotasunean berdin funtzinatzen zen , orduan ez genbiltzan ain oker, ez gara ain bereziak eta ain raroak ezta. Ba daukagu harremana kultura artean munduarekin eta guretzat hori garrantzitsua da.

MONTEVIDEO. KANPOA. EGUNA.

Maontevideoko plaza batean bertsolariak kantuan ari dira. Inguruan jende dexente dago pilatuta.

SARASUA

Ze guk genuen pixka bat “Jo, zuenak musika du, gureak ez”, eta esaten ziguten, miresmenez, “eske zuenak ez du musikarik”, eta “ja”, bestetik, “geldirik zaudete, eskuak atzean dituzue”, beraientzat zen, “baina nola ez duzue behar komunikatzeko beste baliabide guzti horiek? Mugimendua, musika, nola da zuena hain soil eta aldi berean hainbeste transmititzen du?”. Hori da pixka bat beraiengandik jaso genuena. Gogoratzen naiz batek esan zidala, “badakizu zergatik ez daukazuen musikarik, mugimendurik?”, eta berak esan zidan, “ez duzuelako behar”. Eta esan zuen, “zuengan hitzak eduki behar du izugarrizko pisua eta indarra, beste hori guztia behar ez izateko, eta hala ere komunikazioa lortzeko”. Hori da pixka bat gelditu zaidana niri Kanarietatik.

MONGOLIAKO ZELAIA. KANPOA. EGUNA.

Mongoliako zelai batean festa bat egiten ari da. Bertan traje tipikoa soinean duen artzaiak poesia inprobisatzen du.

MONGOLIAKO ETXE TIPIKOA. KANPOA. EGUNA.

Mongoliako etxe tipiko baten aurrean jantzi tipikoa soinean duen artzai mongoliarrak, zergatik, zertarako eta nola inprobisatzen duen kontatuko digu.

XENPELAR. BARRUA. EGUNA.

Jhon Foley adituak kamara aurrean hitzegiten du.

FOLEY

Modu askotan alderatu daitezke bertsolaritza eta munduko beste inprobisazio generoak. Baina nik orain arte ez dut ikusi saioak zuzenean ikustera joaten den jendetzaren neurriko ezer beste generoetan. Esate baterako, lehengo Yugoslaviako ekitaldi batean izan nintzen eta han ere milaka ikusle zeuden, baina hura oso saio profesionala izan zen, haien ahozko tradizioa azaltzeko erakustaldia zen, ekitaldia bera baino gehiago, beraz, hein batean ez zen erreala. Sentipena ez zen, adibidez, bertsolaritzak sorrarazten duena bezalakoa. Gainera, nik ezagutzen ditudan beste generoetan ez dituzte txapelketarako saioak lau urtean behin antolatzen. Beste generoetan, talde txikitan biltzen dira, maiztasun irregularrarekin eta ikusle gutxi izaten dituzte. Beraz, ezaugarri horiek guztiak bertsolaritzarenak ez bezalakoak dira. Nik uste oso garrantzitsua dela nabarmentzea, badirela antzekotasunak bertsolaritzaren eta beste poesia norgehiagoken artean, baina bertsolaritza bakarra dela ikusle kopuruari, ikusleen irrikari eta, batez ere, parte hartzen dutenen aniztasunari dagokionez.

BEIRUT. KANPOA. EGUNA.

Beiruteko plaza batean mahai baten inguruan bertsolari ezberdinak kantatzen ari dira.

FOLEY

Niretzat ahozko tradizioaren ezaugarri interesgarrienetakoa da ahozko tradizioak talde baten nortasunaren erakusgarri nola diren. Nola markatzen duen taldearen nortasuna. Jendea batu egiten dute, ez dute bereizten, elkarrengana bilarazi baizik. Horixe da jendeak ahozko tradizioei buruz ondo ulertzen ez duen gauzetako bat. Izan ere, ahozko tradizioetan ikuslea artista bezain garrantzitsua da, elkarlanean aritzen dira. Beraz, taldearen nortasuna artistek partekatzeaz gain, artisten eta ikusleen artean ere.

ESTUDIOA. BARRUA. EGUNA.

Xabier Aierdi sozioalogoak ahozkotasunari buruz hitzegingo digu.

SAN FRANCISCOKO PLAZA. KANPOA. EGUNA.

Joseba zulaikak kamara aurrean hitzegiten.

ZULAIKA

Esan ohi da poema omerikoetaz, bere funtzioa zen jakintza modu bat transmititzea belaunaldiz belaunaldi. bertso horiek ziren nolabait memoria gordetzeko modu bat, ziren orduko, orduko software-ak ziren, ez? orduko, orduko artxiboak eta zentzu horretan, tradizionalki, bertsolariak edo bertsogintzak eta antzeko fenomenoak; koplak eta zera, izan dira herri bateko gertakizunak, istorioak, e, e, e, moralitateak transmititzeko modu bat eta zentzu horretan izan du paper, paper memoristiko hori, dudarik gabe, bai, bai.

AMA LUR.

Ama lur pelikulatik aukeratuktako irudiekin montaje txiki bat egingo dugu. Bertatik jendea interesatzen zaigu, jendea euren artean hitzegiten.

FOLEY

Ahozko tradizioa izan dugu historia gordetzeko, gure ohiturei buruz hitz egiteko, gure arteko interakziorako eta kultura egiteko bide bakarra urte askotan. Beraz, ahozko tradizioa kultura egiteko baliatu izan dugu gure existentzia denboraren 10etik 9an baino gehiagoan, homo sapiens garaitik. Oso teknologia indartsua da, beraz, baina ez dugu behar bezala ulertzen, liburu, ordenagailu eta antzekoei denbora asko eskaintzen diegulako. Ondorioz, nire iritziz, ahozko tradizioaren misterioa ez da benetan misterio bat, gizakia sortu zenetik aritu baikara honetan. Kontua da orain berreskuratu, berraurkitu egin behar dugula lehen egiten genuen hura.

ELKARTEA. BARRUA. EGUNA.

Euren komunikatzeko era naturala ahozkotasuna duten pertsonak elkarrizketan ipiniko ditugu. Euren hizketa egiteko erak grabatu, aztertu eta adituekin analisiak egingo ditugu, berez ahozkotasunak duen narrazio egitura natural eta efektiboa azaleratuz(narrazio forma guztietan ematen den estruktura bera da, hasiera, korapiloa eta errematea).

ZULAIKA

Euskaldunok kultura, ahozko kultura ugari bezela, euskaldunok hitza izan degu oso, oso literala. Neurri batean, hori baldin bada zure komunikabide nagusia, hitza, orduan ezin dezu hitzarekin jolasean ibili, zuk hitza ematen badezu, gorde egin behar dezu, bestela hurrengoan ez bazaizu zure hitza sinesten, zure komunikazio modu nagusia galdu egiten dezu., bertsolaritzaren zoragarritasuna da, hain zuzen, bertsoak permititzen dizu hitzarekin jolas egitea, eta hain literaro geranok euskaldunok, libertate hori daukagu bertso kontestu horretan, eta nik hori ikusi izan diot bertsolaritzaren aberastasun.

GARRIKO

Garriko izeneko 1959ko Dokumental alemanaren irudiak. Bertan taberna batean bertsotan ikusten dira gizon pilo bat, euren artean ume txiki bat ere ba da.

ZULAIKA

Bertsotan ez dago hitz faltsurik eta hitz egiazkorik, dena da asmakizun bat, dena da gezurra, baina egiarik handienak esaten dira gezurren bitartez. Mezu garrantzizko asko esaten ditugu gezurren bitartez, bromaren bitartez, txisteen bitartez, ironiaren bitartez, eta hori da bertsolariaren eskola handia, eta da eskola bat hezkuntzaren ingurukoa, eta gizarte batentzako lekzio inportanteenak bere hizkuntzari buruz, bere oinarrizko komunikazio hori nola aberastu eta nola zabaldu, ez?

ESTUDIOA. BARRUA. EGUNA.

Ander lipus aktore Bizkaitarrak teatralidade horri buruz ausnarketak egingo dizkigu.

ZULAIKA

Bertsoa da hitza, da imajina, da, da argumentu bat, eta da sentimendua, eta da komunitatea. Eta orduan, bertsoan, daukalako forma artistiko hori, Bertsoak permititzen dizu esatea mezu bereziak artistikoki esanak direlako. Orduan performance-aren aspektu hori da oinarri-oinarrizkoa eta orduan, euskaldun lotsatiak geranok, ba bertsotan esaten ditugu, betsela inoiz esaten ez ditugun gauzak.

PILOTALEKUA. KANPOA. EGUNA.

Jon Sarasua kamara aurrean hitzegiten.

SARASUA

Bai, uste dut niretzat izan dela ideak eta sentipenak espresatzeko kanal pribilejiatu bat. Beste kodigo batzuetan iristeko gai ez nintzen geruza batzuk ikutuarazi dizkidana. Iruditzen zait izan dela espresatzeko eta komunikatzeko kanal pribilejiatu bat. Askotan prosan, edo gertatu izan zait, edo nire anaiari ere inoiz hitzez elkarrizketa, familiarteko elkarrizketan esateko gai izango ez nintzen gauzak, anaiari bertso kontestu batean esatea. Izango balitz moduan, bai geruza pribilejiatu bat bestela azaltzeko gai izango ez ginatekeen sentimenduak azaltzeko, bestela egiteko gai izango ez nintzatekeen kritikak egiteko, eta bestela espresatzeko zaila zaidan sentimendu batzuk hunkitzeko.

SARASUA (CONT’D)

Iruditzen zait bertso komunikazioan sortzen dela lizentzia moduko bat. Askotan ez zaigu lizentzia maitasun hitza adieraztea lagunartean, baina bertsotan jartzen gara eta bertsotan esan dezaket maite dudala lagun bat. Zergatik? Ez dakit oso ondo. Badago lizentzia berezi bat, lizentzia poetikoa, lizentzia satirikoak, hartzeko komunikazio modu horretan. Eta askotan gertatu zaigu lagunartean ere bueno orain bertsotan hasten gara, orduan kantuan kokatzen gara, orduan kantuaren bidez ikutu ditzakegu hobeto gure sentipenak eta gure satira gogoak, orduan orain esan ditzakegu gauza batzuk. Ordu erdi lehenago esan ez genitzakeenak. Uste dut hortik ere baduela pixka bat bertsoak.

Bertsotan egin, eta bertso saioaren ondoren, txukun ibili bazara bereziki sentitzen duzun euforia hori, Iturriagak kantu batean esaten zuen jainko txiki bat sentitzen zarela kotxean sartu eta etxera zoazenean, badago holako zerbait. Plazer handia dela iruditzen zait, sentitzea, sortu duzula zerbait, jarri zarela amildegi txiki baten aurrean, eta ez zarela erori, sortu duzula, komunikatu duzula, eta etxera zoazela. Izugarria da.

ZULAIKA

Badago tragedia griego baten dagoen harreman zera hori, pertsonaia eta koruaren artean, edo dagoenean zauri bat, sentimendu tragiko bat, bertsolariak bere kantuarekin ahozkatzen duenean, talde guztiaren zauria ahozkatzen du. Zentzu horretan badago hor, e, gertakizun, oso berezia gertatzen dana, nik uste det, horrela komunikazioa dagoenean bertsolari eta publikoaren artean.

MAIALEN

Mikrofono bat daukagu. Hitz egiten dugu mikrofono horretatik, gure iritziak ematen ditugu, eta benetan nik uste dut errespetua zor zaion jardun bat dela. Eta horregatik bertsolari bakoitza dela hitzaren jabe eta esaten duenaren arduradun. Noski kontutan hartu behar ditugu baldintzak. Bat-batekotasunaren baldintzak. Batetik hain denbora esijentzi estua, hain azkar pentsatu beharra, eta bestetik errimak daude, eta bestetik neurriak daude. Zailtasun asko daude, askotan ezin da esan nahi dena. Eta hori bertsolariaren borroka da beti, nahi duena esatera iristea, eta ez ahal duena. Baizik eta nahi duena esatera. Baina askotan hitzek esaten dute, edo errimek esaten dute, benetan zuk esan nahi izan ez duzuna, edo kabitu ez zaizun eta aldatu duzun esamolde batek ez du oso garbi uzten esan nahi zenuena, baizik eta beste zerbait sujeritu dezake, eta hori mingarria da bertsolariarentzat,

ZULAIKA

Musikarekin, zinearekin, edo, edo, deportearekin, futbol partida batekin emozio handia sentitu genezake, baina bertsolariak emozio hori artikulatu egiten du hitzez eta orduan bihurtzen da berebiziko aberastasuna, non emozio taldeko bat bihurtzen dan, non emozio hitz bihurtu bat, non emozio argumentatu bat, eta orduan halako indar berezia hartzen du.Orduan bertsolariaren aberastasuna da, nik uste, bere biluztasuna, beste arte forma horien ausentzian. Bere pobreza hori du bere aberastasuna.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

BILUTSIK

ANTZOKIA. BARRUA. EGUNA.

Maniki txuri baten inguruan ari da bueltaka kamara. Manikiak eskua mikro bati helduta duela ikusten dugu. Oholtza gainean mikro baten aurrean maniki bat zutik ikusten dugu. Atzean ainbat silletan eserita zortzi maniki. Antzokiko ikusleak ere manikiak direla deskubritzen dugu.

SARASUA

Bertsoa zerbait baldin bada da soiltasuna. Xumetasuna. Soila da, ez dauka adornorik, ez dauka jantzirik, ez dauka musika instrumenturik. Da, sortzailea, bera, bakarrik, biluzirik, entzulearen aurrean, eta momentu horretan sortzen den inspirazioa. Gu geldirik gaude, ez dugu mugimendurik, ez dugu musikarik, ez dugu koltxoirik, biluzik gaude nolabait esanda. Dugun bakarra gure barnetasuna da eta gure hori ateratzeko eta argudiatzeko gaitasuna da. Eta gainera uzten dugu gure burua amildegira hurbiltzen, badakigulako amildegi horretan bi gauza gertatuko direla, sortu egingo dugula, eta gainera amildegi horretan entzuleak ere emozioa sentitzen duela gurekin batera. Hori da.

SARASUA (CONT’D)

Nik uste dut erakargarritasuna baldin badu dela ikusten delako zerbait benetakoa gertatzen ari dela hor. Alegia, pertsona horrek ez daukala beste errekurtsorik momentu horretan bere sentipenak eta bere ideekin konektatzea baino. Eta amildegi baten aurrean bakarrik dagoela. Jendeak somatzen duelako amildegia eta arrisku baten aurrean egindako hitzak direla. Benetakotasun bat dagoela hor. Eta bestetik iruditzen zait baita ere beste osagai bat dela euskaldunok, hizkuntzari, hitzari, diogun atxikimendua. Ez komunikazio tresna moduan, baizik eta geuretasunaren eramale muineko moduan. Beharbada bestela ezin liteke ulertu.

Entzule ezberdinei jarraipena. Bertsolari/ entzule konexio hori ikusiko dugu. Kirol ikuskizun ezberdinetan jendea animatzen ikusiko dugu, soinua kenduta. Bertsolaria pentsatsen ipini eta ondoren jendea nimatzen , kontrastea bilatu.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

BERTSOZALEA

XENPELAR. BARRUA. EGUNA.

Jhon Foley aditua kamara aurrean hitzegiten.

FOLEY

Nik ikusi dudanaren arabera, bertsolaritza bakarra da poesia norgehiagokaren alorrean, gizartean maila guztietan partekatzen delako, ikusleak gizonezkoak, emakumezkoak, gazteak, zaharrak, hainbat bizi estilotakoak... direlako. Eta beste ahozko tradizio askotan, ikusleak gizonezkoak bakarrik, emakumezkoak bakarrik edo adinekoak bakarrik direlako, eta hemen ez da horrelakorik gertatzen."

ZULAIKA

Nik uste entzuleak, berak ere, bere burua nahasten dala pentsatzen "nik egoera horretan zer esango nuke, zer pentsatuko nuke?" orduan, bera hasten da, bere barruan, horrei erantzuna ematen, entzuten dio bertsolariari eta ikusten du bertsolariaren forma hori zenbateraino dan aberatsagoa, zenbateraino dan ederragoa, zenbateraion dan, e, artistikoagoa, eta orduan, nolabait, bertsolariarekin identifikaturik dagoen entzuleak, hantxe gozamen hori izaten du, zeren bertsolariaren hitza ere, bere hitz bihurtzen da, eta orduan, hor dago entzulearen gozamen hori, hortik dator, ez? nolabait, entzulea bera ere bertso horiek botatzen ari da bertsolariarekin. Eta hortik dago hitzaren jolas zoragarri, paregarria ez? komunidadearen ahotsa dala azkenean.

SARASUA

Nik uste dut konplizitate berezi bat dagoela bertsolariaren eta entzulearen artean. Feed-back deitzen den mugimendu hori, bertsolarien kasuan feed-backa oso berezia da beste arte sorkuntza ia denetan baino nik esango nuke askoz handiagoa. Bertsolariak ezin du sortu entzulearen begirik gabe, entzulearen konplizitate sakoneko hori gabe.Behar bada amildegiak horrelako erakarpena du eta amildegiaren aurrean sortzen den errespetua hainbestekoa da euskara ere amildegian dagoelako? Osea, amildegi kontzientzia berezi bat daukagu beharbada euskaldunok? Eta euskara amildegian dago, eta bertsolaria amildegian dago? Eta hor sortzen da holako sakoneko inkonsziente kolektibo moduko bat guk ez duguna oso ondo kontrolatzen? Ez dakit.

ZULAIKA

Bertsolariarengan inportantea da neretzako, esaten duena bezain inportantea da, zer ez duen esaten. Alegia, bere ausentziak, bere elipsiak, bere hutsuneak, bere etenak, bertsolariak ematen ditu imajina bat bestearen ondoren, bestearen ondoren, inolako lotura gramatikal, lotura retorikorik gabe. Eliminatzen duanarekin sortzen du infinitua eta ez duana jartzen da ematen diona indar hori bertsoari, neretzako.. Ez dauka musikarik, bere ahotsa besterik, ez dauka inolako gauza espektakularrik, ez dauka inolako tramoiarik, da bere gorputz biluzia, bere aho biluziarekin, eta biluztasun horrek ematen dio, ez edukitze horrek ematen dio iñolako poderioa niretzako bertsolariari.

Zinegile bat esaten ez denaz, ikusten ez denaz baina hor dagoenaz hitzegiten.

SARASUA

Eta nik uste dut orohar sortzaile onak transmititzen duela bizitza esperientzia bat, eta hori sentitzeko eta transmititzeko gaitasuna horretan datzala, eta ez sortzaile izatean. Eta nik uste dut bertsolarientzat ere berdin dela, eta gertatzen dela ezta. Hori ez daukazunean simulatu egin behar duzu ezta, sentipenak simulatu, arrazoiak simulatu, eh hori da nik pixka bat amesten dudan bertsolaritza. Benetan literaturan bezala amestu dudan literatura, eta amesten dudan kantagintza, hau da bizitza esperientzia bat transmititzeko daukaten eta transmititzeko gaitasun bat eta artea daukaten bertsolariak. Hori da.

HITZEN TUNELA. BARRUA. GAUA.

Hitzen artetik bat narbamenduko da.

BARNE BIDAIA.

SAN FRANCISCOKO PLAZA. KANPOA. EGUNA.

Joseba Zulaikak Oteizaren liburua irakurtzen digu kamara aurrean. Atzean San Franciskoko edifizio altuak dituelarik.

ZULAIKA

"La tecnica del autentico bertsolari es desandar con claridad(poco a poco y de aqui y de alla) ese camino en el que se fueron obscureciendo los sucesos pasados con su realidad y sus ideas, y que la obscuridad(la del tiempo y la del olvido)fue guardando...".

Egaña eta Maialen San Francisco-ko kaleetan aurreraka dijoazen bakarrak dira. Beste denak atzeraka doaz.

ZULAIKA (CONT’D)

....La tecnica del bertsolari es que esta delante de todos y desaparece en su realidad interior. De la que salen sus palabras(que iran saliendo) Suelo decir que como dejandose llevar sumergido en un rio. (el rio de su vision interior)"

ANTZOKIA. BARRUA. EGUNA.

Gai jartzaileak gaia botatzen du. Bertsolaria perfila ematen ari da gaia entzuten, gai jartzaileak bukatu du gaia ematen. Bertsolaria perfila emateari utzi eta kamaran parez pare ipini da. Ileak dantzan hasi zaizkio(Bentiladorea martxan ipintzearen ondorioz) Kamara berarengana inguratzen hasten da, bere aurpegitik oso gertu geratzen da kamara, geratu den momentu berean bertsolaria atzeraka dijoa, guregandik aldenduz, zuzen atzeraka.

Publikoak bertan jarraitzen du. Ixilean itxoiten.

Antzokiko oholtza hondartza bihurtu da, bertsolaria atzeraka dijoa ileak airean dituela.

Publikoa itxoiten dago.

HONDARTZA. KANPOA. EGUNA.

Hondartzan bertsolariak atzeraka jarraitzen du. Uretan dijoa atzeraka. Uretan desagertzen da. Itsasoa ikusten dugu bakarrik.

ZULAIKA OFF

"Ahora digo tambien que es como si dejase a la gente(que le escucha) en la playa. Y fuese retrocediendo de espaldas al mar. Y fuera sumergiendose hasta desaparecer."

UR AZPIA. BARRUA. EGUNA.

Bertsolaria ur azpian ikusten dugu atzeraka buzeatzen, martxa atrasean.

Hitzak ikusten ditugu bere inguruan. Hitzez beteriko itsasoan dijoa bertsolaria.

Ur azpian atzeraka egiteari utzi, kamarari finko begiratu eta aurrerako bidea hartzen du, argirako bidea, erabakior dijoa indartsu ur azpian buzeatzen.

ZULAIKA OFF

"Y sumergido del todo nos hablase con ese ritmo del amor que llega con las olas a la playa (Y que tambien puede embravecer) Digo que sumergido como si nos fuera enviando sus sentimientos e iluminaciones, como si fuera desandando las sombras y descubriendo, recuperando las cosas en nuestra alma interior con ese ritmo continuo e incoherente de las olas, en apariencia incoherente, que su estilo continuo, empalmado y libre que se reitera sin repetirse, sucesivo. largo, llano, recitado, lento y breve......reversible en su movediza e irreparable direccion natural.”

HONDARTZA. KANPOA. EGUNA.

Publikoa silletan eserita dago hondartzan itsasoa aurrean dutela. Itsasoaren olatuak gero eta indartsuago datoz ikusleengana. Bertsoa entzuten hasten gara.

Ikusleak eserita jarraitzen dute. Aulkiak jada uretan daude, ikusleak itsasoari begira gustora jarraitzen dute bertsoa entzuten. Gero eta tapatuago daude, bertsoa bukatzean jada itsasoak ikusleak jan ditu.

Itsasoa lasai dago.

EMAKUMEA TXAPELDUN

SAN FRANCISCO. KANPOA. EGUNA.

Egaña eta Maialen san francisco-ko portuan paseatzen.

EGAñA

Guk 28 urte eta maialenek 15 zeuzkan garaian edo guk 30 eta maialenek 15, maialen bazen bertsolari bat 15-16 urtekin sebastian lizaso eta nerekin etorri eta aurre egiten ziguna, baina jendeak onar zezan erabiltzen zuen esaldia zen: Neska hau, eh neska honek potroak dizkik. Nola? neska hau bai, neska honek potroak dizkik? Zirrikitu hortatik egin zuen bere bidea Maialenek, baina gero bera jabetu zen eta hori sekulako meritua da, egin nahi zuena ez zela hori, eta joan zen bere ikuspegi propioa, emakume eta pertsona ikuspegi propioa lantzen eta pixkanaka pixkanaka iritxi da hain ikuspegi fina eta afinatua izatera, gozamen bat dela gaur egun entzutea ezta. Eta horrek ekarri du bere ondokoak ere, hobetu egin garela, bai gure sexismoari dagokionez eta baita gure gaitasun artistikoari dagokionez ere. Eta jakina ezta maialen bakarrik, bere inguruan emakumezko asko eta gizonezko asko ibili gara, eboluzionatu arazi duguna bertsolaritzan generoaren ikuspegia.

SARASUA

Nik Maialen ere ikusten dut bide bat egin duen bertsolari bat moduan, pixka bat, ezta? Identifikatzen dut baita ere nik bizi izandako gauza batzuekin. Hamabost urterekin bertsotan hasi, eta gainera etortzen zaizu bertso mundua, zure nortasuna eraikitzen ari zara eskaparatean, eta gero bide bat egiten duzu, pertsonalizazio bide bat, sakontze bide bat, nik Maialen bide horretan ikusten dut eta emozionantea iruditzen zait. Lagun dudan aldetik ikustea nola eboluzionatzen ari den bere bertsogintza, lurrale berrien bila ari den, ahots ezberdin baten bila ari den, eta iruditzen zait ahots hori bera benetan denarekin gero eta gehiago konektatzeko bidea egiten ari dela. Eta zentzu horretan niretzat entzule bezala ere ba gozamen bat ez, entzutea.

Artxiboko argazki eta irudiak animatu eta historian zehar paseotxo bat emango dugu.

MAIALEN

Gaur egun beti aipatzen da emakume bertsolariak badabiltzala plazan, estreinekoz, eta gu garela pixka bat horren banguardia. Baina historia, emakumeen historia galdu egiten da beti, baina jakin badakigu 1452ko Bizkaiko Foruetan aipamen bat egiten delako, orduan ere bazirela emakume bertsolariak, edo profazadorak esaten zitzaienak. Profazadorak nonbait ziren, hiletetan, jaiotzetan eta ospakizunetan, ezkontzetan, holako festetan kantatzen zuten emakumeak. Bestelako kulturetan ere ezagunak dira, planiderak eta abar. Orduan Bizkaiko Foru horrek aipatzen du galerazten zaiela emakume profazadora horiei kantatzea. Eta mila marabediko isuna jarriko zaiola hola kantatzen harrapatzen denari. Beraz, kurioski, emakume bertsolarien lehenengo aipamena prohibizio baten bidez daukagu. Baina behintzat Foru horrek ematen digu berri 1452an garai hartan bazirela kantatzen zuten emakumeak. Ordutik hona gure irudipena izan da, eta gaur eguneko diskurtsoak diona da emakume bertsolaririk ez dela egon gaur arte. Baina oraindik ere baserrietan eta etxe askotan aipatzen digute behar bada familia hartan bertsolaririk onena amona zela, edo ama zela, edo izeba zela. Noski emakume horiek egoera sozialagatik ez dute sekula plazan kantatu izan. Eta hori da kontua. Ez emakume bertsolaririk ez dela egon, baizik eta emakume bertsolari horiek ezin izan dutela plazara atera, zirkunstantzia sozial eta ohitura sozialengatik. Orduan herriko plazan edo festan kantatu izan dutenak beti gizonezkoak izan dira. Eta gaur egun, edo orain gutxitik hona emakumeok hasi gara berriz plazara ateratzen. Eta gure plazaratze horretan gure zailtasunak, trabak, eta kinkak, sentitzen ditugu, aspalditik datorren kontu baten ondorio dira, eta pixka bat horiei buruz gogoeta egiten gabiltza etengabe.

Nik uste bertsolariaren irudia oso irudi sendoa dela, geldia, segurtasun bat trasmititzen duena, norbere buruarengan sinismena transmititzen duena, indarra transmititzen duena, bere ahots ozen horrekin, bere planta sendo horrekin, eta ezaugarri horiek ez direla behintzat emakume guztiekin lotzen direnak. Emakumea heziketaz ere ez da hezia izan gaur egun arte zentroan egoteko, nabarmentzeko, espazioa okupatzeko, ozen hitz egiteko, bere buruaz eta bere iritziaz jabe eta sendo sentitzeko, heziketaz ere ezaugarri horiek ez dira lantzen emakumeengan. Behar bada gehiago gaur egun, baina orain arte ez asko.

ZULAIKA

Zeren hainbeste hitz egiten degu maskulinidadearen krisia eta abar, sasoi batean Balentziagak gure txapel euskalduna modan jarri zuan Hollywooden emakume aktrizen buruetan, feminizatu zigun fum txapela, gizonezkoen sinbolo totala txapela, gizona eta txapela, feminizatu zigun Balentziagak, eta orain zer da Maialen Lujanbiok neurri batean bereganatzen du, orduan dago alde batetikan satisfakzio handi bat, aurreratzen ari gera, baina bestalde gizonezkoak nik uste inkontzienteki, konturatzen gerala gure maskulinitate hori, ba en fin, badijoala, gure gizarte tradizionala ere badijoala, eta alde batetikan zelebratzen dugu, eta beste aldetikan arduratu egiten gera, zer gera gu? Eta nik uste lepotik heldu behar diogu alkarri, porque, eta horko besarkada hain, e, genuino haiekin, besarkada hain eder haien ondoren, besarkada hura argazki horrek neretzako esaten du dena.

bertsolaria beren kreatibitatea, beren lagunarte horrekin, bere autentizidade horrekin, nik uste euskldunoi beste inori baino gehiago ari zaigu erakusten aurrerako bidea, genero, gizon emakumezkoen arteko harreman hauetan ere, nola aurreratu genezakeen, e nola elkarri babestu. Eta nik txapela kentzen diet bertsolariei, halako, kapaz direlako.

MAIALEN

Alegia, gaur egun zailtasunak oso sutilak dira, ez dira hainbeste kopuruzkoak, garai batean emakumerik ez zen ikusten plazan, eta gaur egun ikusten dira. Hor salto handi bat egin da dudarik gabe eta behar bada saltorik bortitzena. Baina orain behar bada dauzkagun arazoak sutilagoak dira, eta inkontziente mailakoak. Emakumeak kantatzen duena nola jasotzen den, ba al daukan pisurik, emakumearen ahotsak eta gizonezkoarena pisu berdina al daukaten, iritzi horiek.

MAIALEN (CONT’D)

Bestalde, adibidez, maila azalekoago batean, .Kosta egiten zaigu umorea egitea emakumeari buruz, bere munduari buruz, bere jarrerari buruz, bere janzkerari buruz... gizonekiko lasai egiten dugun umore mota bat. Behar bada ez umore motarik interesgarriena baina bueno. Kasu batzuetan oso lasai egiten dena, emakumeei zuzentzen gatzaizkienean zenbat zailtasun umorea egin ahal izateko horrekin. Eta umorea ukatzen zaion pertsona benetan motz gelditzen den pertsona da, eta nik uste dut umorearen eta emakumearen arteko harremana oraindik bide asko egiteko dagoela, eta horrek adierazten du gabezia bat, ezintasun bat, beste gai askotan ere ematen dena.

TXAPELKETA

TABERNA. BARRUA. EGUNA.

Tabernako telebistan bertsolari txapelketako finala ari dira botatzen. Tabernan jendea adi adi dago bertsolarien jarduna ikusten.

SUKALDEA. BARRUA. EGUNA.

Sukaldatzen ari diren bi emakume telebistaz finala jarraitzen, euren eginbeharrak egiten jarraitzen duten bitartean.

TXALUPA. BARRUA. EGUNA.

Txalupa batean arrantzan dago gizon ile zuri bat, irratia ipinita du. Finaleko bertsoak entzuten ari da.

XENPELAR. BARRUA. EGUNA.

Jhon foley aditua kamara aurrean hitzegiten.

FOLEY

2005ean ikusi nuen nola hasierako zortzi bertsolarietatik bik bakarrik egin zutela aurrera eta nolako presioa zuten bertsotan egiteko. Niri ahalegin handia eskatzen duen prozesu luzea iruditu zitzaidan, egun osoko prozesua. Eta horri aurre egiteko ez da trebezia bakarrik behar, baizik eusteko eta erresistentziarako gaitasuna ere bai.

GANBARA. BARRUA. EGUNA.

Andoni Egaña kamara aurrean hitzegiten.

EGAñA

Ba dago euskaldun dexente hitzaren jolasarekin, gure pentsamentuak tolestatzeko eta botatzeko gaitasunarekin gozatzen duena eta horrek poz handia ematen digu guri, eta bestetik txapelketan gertatzen da, guzti horren erpina bihurtzen dela eta txapelketak ba dauka bertsozaletasunaz harago ere beste esanahiren bat, finalak adibidez. Finalean euskalduna joaten da, euskaldun asko joaten da, ez bakarrik bertsoaren alderdi ludiko eta sozial eta politiko hori gustatzen zaiolako, euskaldunak arrazoi gutxi izaten ditu euskera hutsez euforia momentuak bizitzeko eta nik uste dut denoi gustatzen zaigula noizean behin kolektibo baten parte sentitu eta momentu onak pasatzea. Eta bec-ek hori ziurtatzen dio euskaldun askori.

HONDARTZA. KANPOA. EGUNA.

Andoni Egaña Zarautzko hondartzatik paseatzen ikusten dugu.

EGAñA (CONT’D)

Azken boladan, orain txapelketako bezperan gauden hontan, igual konturatu naiz, gehien molestatzen nauena kalean jendeak esatea eh Egaña, txapeldun! ya bigarren apellido hori, txapeldun hori, ya pisutsu xamar gertatzen da. Nik badakit Andoni Egaña Makazaga naizela ez Egaña txapeldun"

Andoni Egaña Zarautzko kanalean zigarroa erretzen ikusten dugu.

EGAñA (CONT’D)

Txapeldun berririk balitz berak ikusi beharko luke txapelari zer garrantzi ematen dion edo nola hartzen duen horren representatibidadea edo representaderik eza edo, eztakit hori txapeldun berriak ikusi beharko luke baina nere kasuan lasai hartuko nukela, lasai eta lasaitasunez, txapelaren erreleboa."

GANBARA. BARRUA. EGUNA.

Andoni Egaña bere ganbaran hitzegiten.

EGAñA

Urrian hasi nintzan bertsolaritzan txapelketa zela eta zentratzen, eta bueno, forma puntu ona hartu nuen urria bukaerarako edo hola, eta orduan pentsatu nuen ostras, ez nadin gehiegi entrenatu, pentsatu nuen fresko joango naiz aurten. Zergatik? Ba bueno, ikusi dudalako bertsolari zenbaitengan, zenbait sobre-entrenamentu sintoma ezta, asko entrenatu eta ya nazkatu norbere burua entzuteaz, gauza politak esaten ari baina ez iruditu, zerbait berria esaten ari denik, ta orduan norbera emozionatzen ez bada, bertsotan ari denean eta harritzen ez bada bere kapazidadearekin jendea harritzea ere zaila da. Ta horrekin jokatzea espero dut aurten.

ADARRA MENDIA. KANPOA. EGUNA.

Maialen Mendian paseatzen.

MAIALEN

Baina nik uste inportanteena nire kasuan behintzat ez zutik baizik eta oinez egiten dela. Nik gauzarik inportanteenak, edo erabakirik inportanteenak hola hartu ditut, oinez beti, paseoan, mendian, eta... Eta hor hartzen diren erabakiak dira pixka bat jarrerari dagozkionak, jarrerari, posizioari, begiradari, non kokatzen zaren gaiekiko, gauzekiko, bertsolari bezala nola nahi duzun hitz egin, zer izan nahi duzun, zer doinukera erabili nahi duzun, zer tonu erabili nahi duzun, zer diskurtso mota, zenbat edertu nahi duzun bertsokera, edo zenbat nahi duzun fidela izatea zure pentsamenduari, zer tipotako bertsokera egin nahi duzun, eta pixka bat non kolokatzen zaren bertsoarekiko, eta bertsoaren bidez munduarekiko, edo proposatzen zaizkizun gaiekiko.

TABAKALERA. BARRUA. EGUNA.

MAIALEN

Eta lanketa hori dena azkenean auto sinismenari lotua, eta konfiantzari lotua ere, nire kasuan behintzat, oinez egiten da. Ez dakit, zirkulazioa eta ideiak ere hobeto mugitzen direla. Bai, eta gainera oinez egiten da bi eratan, modu metaforikoan, eta modu fisikoan. Modu fisikoan, alegia, mendira joanez, eta pentsatuz, eta bueltak emanez, jarrerari, gauzen zentzuari, zure bilakaera hori, eta baita ere oinez denboran zehar. Alegia, urtetatik gaur egun arte etengabeko kontraesan horretan bide eginez. Oinez bi zentzutan.

HONDARTZA. KANPOA.EGUNA.

Egaña hondartzan paseatzen ikusten dugu. Esponja zahar bat itsasertzean gora eta behera ari da olatuen dantzara. Kaioak esponjaren inguruan ari dira ohiuka, esponjarekin jolasten.

EGAñA

Txapelketa aurreko garaian belaki bihurtzen gara, inguruko dena xurgatzen dugulako eta bele ere bai, besteen ideiak harrapa genitzakelako. Eta bele eta belakitasun horren barruan bakoitzak dauzka bere metodoak, baina esango nuke oso erne egotean datzala, sekretua. Gizartean, inguruan gertatzen denarekiko erne egon, gogoeta egin eta gero gogoeta hori partikularra izatea."

BEC TABERNA. KANPOA. EGUNA.

Egaña BEC-eko inguruetako taberna baten kafea hartu eta purotxo bat pizten du.

EGAñA

Nire saioa hasten da galtzerdi beltzak jasten ditudanean, ez dakit zergatik, maniatikoa naiz hortan. bertsotara joan behar badet behintzat galtzerdi beltzak behar izaten ditut, etxean petralaldi momentu bakarrak izaten ditudala, bertsotara joateko momentuan jazten ari naizenean edo, baina hori gainditu eta etxetik irten eta herriko irteerako taberna batean kafe bat hartu eta rosli txiki bat piztu eta ya mentalki jartzen naiz lanerako.

ADARRA MENDIA. KANPOA. EGUNA.

Maialen menditik dijoan ibiltzen. Aurretik jarraitzen diogu.

MAIALEN

Ez da erreza asmatzen nola ondo egon bertsotarako, eta noiz zauden argi eta noiz zauden lanbro. Behar bada egun batean oso saio ona egin duzu, oso ondo sentitu zara, eta hurrengo egunean pauta berdinak errepikatzen dituzu, saioaren aurretik egiten duzu lehen egindako gauza bera, baina ez zaude berdin, burua ez dago berdin. Eta nik ez dakit, faktore askok eragingo dute hor, nekeak, lekuak, motibazioak, tentsioak, nerbioak, ilusioak, gauza askok eragin dezakete. Baina bada misterio bat ere, ez da batere formula matematiko bat. Baldin eta hau eta hau egiten badut saio aurretik emaitza ona izango da, hori ez da existitzen, eta batzutan ustez oso ondo zaude, eta tabladura atera eta beldurrak hasten zaizkizu, edo ez dituzu bertsoak ondo ikusten, ez datorkizu ideiarik. Kontrakoa ere bai, oso nekatuta zoaz eta behar bada egun brillante bat daukazu. Nekearen barruan axolagabekeria puntu horrek zaramatza gauza brillanteak egitera. Orduan ez dago formula bat. Baina era berean uste dut egun inportantetan asmatzen dugula ondo xamar egoten. Eta esango nuke saio horri ematen diozun baloreak, tentsioak, eta preparatiboek laguntzen dutela ondo egoten. Ez dakit, saio baten esperoan badaramazu aste bete, edo egun batzuk, ba normalki oso presente daukazu, inkontzienteki lantzen ari zara kontestu hori, lantzen ari zara saio hori, pentsatu duzu saio horretan, zure ahaleginean, eta nik uste preparatibo horrek tentsio bat ematen dizu, inportantzi bat ematen dio saio horri eta holakotan arriskua izaten da saio on bate giteko.

BEC. BARRUA. EGUNA.

Egaña bec-eko silla artean ikusten dugu. Langileak txapelketa prestatzen ari dira.

EGAñA

Txapelketa hau berezia da niretzat ere, zazpigarren finala, lau txapel baditut lehendik eta egia esan ez dit ilusio ikaragarririk egiten irabazteak edo txapela jazteak, bostgarrenak. Emozionalki, nik uste dut iluntzeko zortziretan datorren igandean gahiago emozionatuko nintzake eta poztu lagunen batek irabaziko balu, nik irabaziko banu baino, badakit ez dela lehiara joateko jarrera baina espero dut hara jun, ondo sentitu eta lehiakorra izatea. Baina besteari ere ezin diot uko egin, sentitzen dudana kontatzeari."

ZOZKETA GELA. BARRUA. EGUNA.

Bertsolariak finaleko atarian zozketan parte hartzen dute.

FOLEY OFF

Bertsolarien lehia ere oso sanoa dela ikusi dut, oso positiboa. Inprobisazioan oinarritutako beste tradizio batzuen antzekoa da. Bata bestearekin lehiatzen da, edo erantzun egiten dio, eta oso jarrera ona dute. Ez dute gainditu beharreko zerbaiten gisan hartzen, baizik, elkarlanean aritzen dira, batak bestea animatzen du. Eta horrela, gero eta bertso hobeak botatzen dituzte eta, beraz, amaierako bertsoak hasierakoak baino hobeak dira.

MAIALEN OFF

Badago elkartasun bat, eta badago talde kontzientzia bat, eta nik uste dut batzen gaituena dela, gauza asko dira, batetik herriz herri eta astez aste eta urtez urte elkarrekin gabiltzala, plazetan, eta azken batean bertsolaritza elkarlanezko jardun bat da, nahiz eta indibiduala ere baden, baina jardun kolektibo bat da. Eta gu kasik gure lagunekin baino gehiago egoten gara gure bertsokideekin, beraz azkenean gure lagunik minenak gure bertsokideak bihurtzen dira, eta urte guztian elkarrekin gaude, urtetan.

Horrek talde giro bat sortu du, baina benetan uste dut talde kontzientzia hori, eta BECen islatzen zen giro hori, ematen duena dela badaukagula bertsotaz harago dagoen zerbait egiten aritzeko kontzientzia. Alegia, gure helburua ez dela bertsotan egitea bakarrik, gure helburua ez dela txapel bat irabaztea, txapelketaren funtzioa eta hor dauden bertsolariena hortik harago doan zerbait da. Eta bertsolaritzarekin berarekin dauka zerikusia, bertsolaritza suspertzearekin, indartzearekin, euskararekin dauka zerikusia, gure herrian egiten den euskarazko jardun handiena da seguruena txapelketako finala, eta benetan badaukagu holakoen beharra, zeren eta zoritxarrez ba ez daukagu euskarazko eta indartsu den jardun askorik, eta hor ari garen bertsolariok badaukagu funtzio haragoko bat betetzen ari garenaren ideia.

Funtzio nahi bada hizkuntzari lotua, herriari lotua, nahiz eta herria esatea pixka bat anbiguoa den, baina bai, Euskal Herriari lotua. Herrialde guztietako jendea biltzen da, eta bertsolariak ere halatsu, herrialde ezberdinetatik biltzen gara, euskarazko jardun bat da, sortzailea da, baikorra da, badaukagu horretan, eta lur hori lantzen aritzeko kontzientzia, beraz ez da karrera indibidual bat, edo ez hori bakarrik. Eta hori da talde giro hori indartzen duena.

JOKOA JOLAS

PILOTALEKUA. KANPOA. EGUNA.

Sarasua txapelketaz ari zaigu.

SARASUA

Bai, nik uste dut bertso txapelketa nagusia dela euskal idazle onenek, edo herrialde bateko idazle onenek, literaturzaletasuna sustatzeko egingo dugu lau urtean behin herrialde honetako idazle onenen lehiaketa bat, goiz batean, ipuin onena nork idatzi. Eta horrek konbokatuko balitu milioika pertsona lehiaketa hori jarraitzera. Uste dut idazle horiek badakitela goiz horretan ipuin onena idazten duena ez dela idazle onena. Eta ez dela hori beren urte guztiko jardunaren erakusgarri ere. Baina egiten dutela nolabait ahalegin hori, bueno, lau urtean behin antzezteko nolabait literaturaen gailurra. Nik holako zerbait uste dut dela txapelketa. Eta uste dut txapelketa horretan ere bertsolari horiek erakusten dutela lehiatzen ari direla, eta zalantzarik gabe ahalik eta ondoen egiten dutela eta irabaztera doazela, baina aldi berean transmititzen dutela lehia horretan badela zerbait faltsua. Eta badela kooperazio modu bat. Eta ari direla nolabait esanda atzezpen bat egiten gailurra bisualizarazteko eta mugimendua indartzeko. Baina benetako literatura ez dela lehiaketa hori. Benetako literatura urte osoan zehar egiten duten lana dela. Eta benetako bertsolaritza urte osoan zehar plazetan, tabernetan, antzokietan, frontoietan, gertatzen den bertsolaritza hori dela.

ARTXIBOKO IRUDIAK.

Artxiboko irudi animatuekin 1935 enpatea irudikatu.

ZULAIKA

Txirritak eta Uztapidek hogeita hamabostean enpate gelditu ziren, eta Ustapidek esan zion, "(...) beno Txirritari eman txapela, ni gaztea naiz eta badaukat astia gero eta" nola da posible joku baten ondoren, zelan enpate? ez delako benetan neurtu daitekeen zerako bat, pelotan, frontoian, badakizu tantoa egiten denean ba erraza da neurtzen, baina bertsoan nola neurtzen dezu? enpate hori denontzat da gauzarik ederrena, por que, enpate dira neurri baten, jartzen dituzu bertsolariak, bi hauek, eta ari zien, ba baten gustutik egon daiteke ba beteaino ba, bestea baino, baina nola neurtzen dezu zera hori? neretzako enpate, enpate benetan, enpate bat.

PILOTALEKUA. KANPOA. EGUNA.

Sarasua kamara aurrean hitzegiten.

SARASUA

Nik uste dut ez dela bertsolari onenik. Oso galdera natzerakoa egin dezakegu idazle onenik baden. Eta musikari onenik bada? Eta zinegile onenik? Badaude sorkuntzak, badaude kalitateak, badaude eliteak, eta gero daude gustuak. Niretzat bertsoak asko du jolasetik. Lehen esan dut pixka bat sorkuntzatik, eta ideak eta sentipenak azaltzetik baduela, baina hori jolasaren bidez. Betidanik txikitan taldean lagunarteko jolas bat izan da. Eta gero jardun publikoagoa bihurtu denean ere niretzat bertsokideen artean gertatzen dena jolas bat da. Eta badu bere mamia niretzat honek, bertsokideen artean oholtzan gertatzen delako lehia, arrazoi bideen lehia bat. Ni lehiatzen ari naiz, nire arrazoia bestearenaren kontra. Eta lehia benetakoa da, baina bada nolabait lehiaren antzezpen moduko bat ere. Sakonena kooperazioan ari garelako, lankidetzan ari gara, biok nahi dugu elkarrizketa ondo ateratzea. Orduan niretzat jolas konbertsazional bat da bertsoa, horregatik ez naiz oso eroso sentitu izan, joko, lehia, arautu moduan ikusi izan dudanean bertsoa.

TABAKALERA. KANPOA. EGUNA.

Maialen kamara aurrean hitzegiten.

MAIALEN

Zaila da jokoaren eta jolasaren arteko dialektika hori eta txapelketaren eta sorkuntzaren arteko uztarketa hori. Alde askotik heldu dakioke, eta alde askotatik kritikatu eta defenditu daiteke. Eta nik benetan bi aldeak ikusten dizkiot justifikagarri. Alde batetik bertsoaren magia hain da momentukoa, hain da subjektiboa, horrek ezinezko bihurtzen du bertso hori baloratzea. Bertsoa beste zerbait da, ez da teknika bakarrik, ez da kantakera bakarrik, eta hori baloratzea subjektiboegia izan daiteke benetan emaitza onartzeko moduko bat emateko. Hori alde batetik, bestetik, bertsolariak ahalegin berezia egiten dute txapelketarako prestatzeko, eta azkenean txapelketa bihurtu da mugarri artistiko bat. Lanketa intentsoena horretarako egiten dugu eta behar bada gure proposamenik berrienak eta hor plazaratzen ditugu. Eta normalki artistikoki inflexio puntu bat izaten da, edo izan daiteke. Mugarri bat. Eta horrek esan nahi du, sorkuntza artistiko horretan, eta sorkuntza prozesu horretan, interesgarri bihurtzen duela txapelketa. Horrez aparte, eta pixka bat plano sozialago batean, txapelketak ematen dio euskarari, euskarazko jardun bati bestela pentsaezina den dimentsioa. Txapelketako finaleko biharamunean komunikabide guztiek hitz egiten dute txapelketari buruz, baita komunikabide erdaldunek ere. Eta herri honetan daukagun panorama sozio linguistikoa ikusita, erdaldun askok eta askok, euskarazko munduaren berri izateko modu bakarrenetako da. Eta gainera euskarazko munduaren berri inbidia emateko modu batean, modu erakargarri, indartsu, pozgarri, eta baikor batean. Orduan alde horretatik, sozialki, badaukala funtzio bat. Sozialki presentzia bat hartzen du bertsolaritzak, euskarazko jardun batek. Eta bertsolaritzaren beraren ikuspegitik oso lur ezberdinak dauzkagu lantzeko, Euskal Herriak oso eremu ezberdinak dauzka, oso klima ezberdinak linguistikoki, eta txapelketak balio izaten du komunikabideen bidez, lur horietan denetan bertsoaren hazia ereiteko. Eta nik uste dut gaur egun euskarazko kultura denaren premian dagoela, eta ezin diogula uko egin horrelako aukera bati. Orduan, bueno, baloratu egin behar da, funtzio sozialak, funtzio linguistikoak, eta funtzio kulturalak, eta logika artistikoa nolabait. Logika artistiko hutsetik begiratuta txapelketa batek ez leukake zentzurik, baina guk ez diogu begiratzen hortik bakarrik, begiratzen diogu baita ere bestelako funtzio horien ikuspuntutik. Funtzio sozial, funtzio linguistiko, horien ikuspuntutik. Eta are, txapelketak behartzen gaitu artistikoki esprin bat egitera, eta gogoeta bat egitera gure bertsokerari buruz. Ederra litzateke txapelketarik gabe ere hori egingo bagenu. Baina ez dugu egiten. Eta txapelketak ere pixka bat gure bertsokera obserbatzera eramaten gaitu, eta pixka bat definitzera ere. Zer egiten ari garen eta zer egin nahi genukeen, edo noruntz goazen. Eta horraldera lanketa bat egitera garamatza txapelketak. Beraz artistikoki ere azkenean txapelketak jauzi kualitatibo bat suposatzen du, eta orduan, nahiz eta puntuaezineko eta baloraezineko jarduna izan, ba puntuatze horrek bultzatzen du garapen bat, bertsokeran, eta bertsoaren alde artistiko horretan. Orduan, azkenean bere onurak ere badauzka kalteak adina. Eta momentuan nik uste egoeraren irakurketa orokorra eginda baloratzen dugula txapelketaren beharra badaukagula. Badaukala gure kulturak, badaukala bertsolaritzak berak, Bertsozale Elkarteak, bertsolariek, balantza horretan behar bada egun batean besteak hartuko du pisua, eta baloratuko da ez dela txapelketarik behar. Orain nik uste orokorrean baloratzen dela funtzio garrantzitsu bat betetzen duela txapelketak gaur egungo Euskal Herrian.

MAIALEN (CONT’D)

Inork ez du ukatuko txapelketa lehia bat denik. Eta egia da horri karga kendu nahian aritzen garela, eta benetan esaten gure helburuak benetan beste batzuk direla, karrera pertsonal bat badagoela baina helburu kolektiboak lehenesten ditugula. Eta nik uste dut hori benetan esaten dugula, gero topikotzat juzkatu liteke, eta esan, “bai, zuek beti hain lagunartean, eta beti lehiarik ez dagoela esaten, eta gero denak lehiara zoazte”. Eta egia da azken batean, badago lehiaren konponente hori, eta badago batez ere lehia autosuperazio bezala ulertuta, pixka bat bertsolaritza ere lehia ulertzeko modu berezi bat da. Eta uste dut horrek ere talde giroa indartzen duela. Alegia, bai txapelketa da, lehia da, norberak ahalik eta ondoen egin nahi du, ahalik eta puntu gehien bildu, baina beti beste batekin ari da, elkar lanezko jardun bat da, ikuskizuna aurrera ateratzeko eta maila onean aurrera ateratzearen kontzientzia ere badaukagu, beraz nolabait desio dugu bestek ere ondo jardutea.

MAIALEN (CONT’D)

Gero nahiko dugu geroni hobeto jardutea noski, baina norbera ondo jardute hori ere autosuperazio moduko jarrera bat da.Zuk dauzkazun intentzioetatik hurbil ibiltzea, egiten ari zaren ahalegina plazaratu ahal izatea, doinu jakin horietan, zuk landutako errimaje hori, ideia aldetik zure buruarekin koherente eta fidel izatea, hor badaude apustu batzuk oso intimoak direnak. Orduan lehia nahiko intimoa ere bada, nahiko norbere buruarekin egiten den lehia bat ere bada. Eta hori azaldu nahian jende aurrean. Orduan interesgarria da lehia ulertzeko modu hori, zeren eta kooperatiboa ere bada aldi berean, autosuperazioa ere bada, eta lehia, lehia ere bada. Lehia, besteekiko lehia, ez nuke esango besteen kontrako, baizik eta besteekiko lehia. Uste dut lehiaketa modu berezi bat dela, ez dela elkar zapaltzearen konpetizioa, baizik eta beste zerbait.

SARASUA

Batetik nire ustez bertsoaren osagai nagusia ludikoa da, hau da jolasa. Eta sartzen denean jokoaren interesa, lehiaren interesa, eta lehiaren atzean dagoenean prestigioa lortzeko mekanismoen arteko norgehiagoka desleial bat, iruditzen zait behintzat bertsoa ulertzeko nire moduari kalte egiten zaiola. Eta nik hor ezin dut kokatu. Hori bat. Eta bestetik nire ibilbidean behintzat bertsoa nire baitan sentitu izan dut bertsoa gero eta gehiago autore bati dagokion zerbait. Ni gehiago sentitu izan naiz azken urteetan kantautore bat moduan kantatzen duena berari ateratzen zaiona, edo idazle bat moduan, idazten duena sortzen zaiona. Ez diot inoiz zentzurik bilatu beste idazle batekin lehiatzeari, ia norena den nobela hobea. Edo bi kantautore elkarrekin lehiatzea moduan txapelketa batean, ez, kantautore batek ateratzen du ateratzen zaiona, eta idazle batek idazten du egiten duena. Pixka bat autore ikuspuntutik bizi izan dut barnetik behintzat bertsolari izatea, eta oso zentzuz kontrakoa iruditu zait nire sortzaile lagun onenekin sari baten truke lehiatzea. Ez diot zentzurik bilatu.

SARASUA (CONT’D)

Beste kontu bat da bertsolaritza gaur egun mugimendu bat dela, hizkuntza minorizatu batean gaudela, eta gaur egun bertsolaritzaren masa mugimenduan oso funtzionala eta erakargarria dela bertsolari puntakoenen arteko lehia hori. Eta gainera balio duela kalitatea berritzeko, prestigio irizpideak berritzeko, eta masa mugimendu astinaldi interesgarri bat sortzeko. Orduan nik mugimenduko partaide moduan hori babesten dut, baina artista moduan ez zait ateratzen parte hartzea. Hala ere izugarri errespetatzen eta miresten dut gaur eguneko bertsolariek, autore izanik ere, egiten duten, nolabaiteko autore izatearen sakrifizio puntu bat, lehia espektakulu hori eskaintzeko, askotan lehentasuna emanez bertsolaritzaren mugimenduari norbere autore izaerari baino.

Konpetizio tipo ezberdinak ikusiko ditugu: aizkolariak, gizon proba, harrijasotzaileak, pelotariak.

MAIALEN

Gaur egun konpetizioa ulertzeko modua oso beste bat da. Oso besteak zapalduz aurrera egitekoa, edo besteak txikituz, edo edozer gauza ontzat joz irabazteagatik. Eta uste dut bertsolaritzak bestelako eredu bat proposatzen duela, hain zuzen ere ez delako kirol lehia bat. Kultur jardun bat, jardun kreatibo bat delako, eta ezinbestean lehia beste erara ulertu behar da. Gu sortzen ari gara, ale ederrak, ale interesgarri izan nahi dutenak, lehengaia dialektika da, arrazoia da lehengaia, mundu dialektiko horretan, eta hoskidetasunaren eta estetikaren mundu horretan sortzen ari gara. Orduan behar bada termino hauek, eta lehiaren terminoek ez dute bat egiten, inposibleak dira uztartzen, eta txapelketak nolabaiteko uztarketa bat egiten du bi mundu horiena. Behar bada hasi gintezke orain, eztabaida genezake ia zentzurik ba al daukan jardun artistiko bat puntuatzeak, eta baloratzeak, eta jardun artistiko baten lehia planteatzeak. Hori beste galdera bat da. Baina nik uste dut sorkuntza jardun bat delako dela lehia ere bestelakoa, eta gure helburuak hizkuntza mailakoak eta kultura mailakoak direlako, eta ez helburu pertsonalak bakarrik.

FINALA.

Maialenek nola irabazten duen eta Egañak Maialeni botatzen dion zorion bertso hunkigarria.

TXAPELDUNAK

Txapeldunak grabatu. Denak gizonak. Artxiboko bilatu gizonak txapelarekin.

SARASUA

Sinbolo bat da. Eta sinbolo bat den aldetik iruditzen zait Maialenen buruan dagoela sinbolo hori ederki. Eta ez dut hainbeste begiratzen genero ikuspuntutik. Horrek ere zeharbidez izango ditu ba bere alderdi onak. Genero ikuspuntutik baino gehiago gustuko dut Maialenen gainean egotea sinbolo hori, Maialen nire ustez belaunaldi baten adierazgarri delako, eta ibilbide pertsonal baten adierazgarri delako. Eta ikusten dudalako belaunaldi horrengan eta Maialenengan transmisio sena beste behin. Aurreko belaunaldietatik eta neurri batean beharbada geuregandik jasotako testigu hori hartu eta esatea “orain guk honekin egin dugu guri ateratzen zaiguna, eta hurrengoentzat beste koska bat jarri.”

MAIALEN

Bai azkenean objektuak berak ez dauka halako baliorik, balioa ez da objektua baizik eta horrek esan nahi duena. Eta gero bestalde, bueno, saria txapela izatearen kuriositatetxo hori. Aurten ere txapela emakume batek irabazi, eta ez emakume batek, baizik eta ile luzeko emakume batek, eta buruan zapia darabilkien emakume batek txapela irabazi izanak hor sortu zuen edo sortu zezakeen kontraesantxoa ez, pixka bat bilatua ere. Buruan zapia ibilita gainean txapela jantzi ote litekeen, edo kabitzen ote den, edo nola ematen duen batak eta besteak. Eta polita izan zen ikustea bai bata eta bai bestea buru batean posible dela jartzea eta ondo geratzen direla.

Joxe Agirrek txapela ipintzen dio Maialeni.

TABAKALERA. BARRUA. EGUNA.

Maialen kamarari hitzegiten.

MAIALEN

Ni bertsoaren bidez eta bertsoaren inguruan espresatzen naiz. Eta bertsoak lagundu dit ere nire burua ulertzen, nire burua espresatzeko modua eman dit, eta esan liteke jada nire barruaren parte den zerbait dela bertsoa.

PILOTALEKUA. KANPOA. EGUNA.

Jon Sarasua kamarari hitzegiten.

SARASUA

Inprobisatuko dugu, inprobisatuko gara. Inprobisatuko dugu garena eta izan nahi duguna, eta etengabe sortuko dugu eta erabakiko dugu zer izango garen eta zer egin nahi dugun. Nik uste dut sentipen horri lotzen dut gehiago bertsotarako grina.

ANTZOKIA.

Hasieran ikusi degun "zurrunbiloa" aurreraka goaz orain, hitzak gero eta argiago agertzen dira tunel horretan, jada esaldi bat ere osatua ikusten dugu bertsolaria mikrofonora inguratzen den biartean. Bertsolaria mikrofonora inguratu eta bertsoa botatzen du. (Gaia hauxe zen: Bertsolaria zara, Zineko pantaila batean zaude, hor bestaldean zine aretoa jendez betea dago zuri begira.)

TABAKALERA. BARRUA. EGUNA.

Maialen tabakalerako gela handi baten sartzen da. Gela handiko horma guztiak hitzez beteak daude. Ingurura begiratu eta hitzak besterik ez ditu ikusten.

Hitzez betetako gelatatik aurrera jarraitzen du Maialenek. Hitzez betetako horma batera inguratzen da kamara. Bertan BERTSOLARI hitza nabarmentzen da.

BELTZERA

HITZAK ETA BERTSOAK

00:00:28:18 / MAIALEN – OFF

Tentsio haundi bat. Begiak zabal, belarriak zabal, adimenak zabal, hor bai, alerta esango nuke.

Gaia jarri aurreko, instantearen nola ezaugarria, alerta.

00:01:42:18 / GAI JARTZAILEA – TABAKALERAN

Bertsolaria zara Miren. Zine pantaila batean zaude eta beste aldean jendea butaketan eserita dago.

"Bertsolari" dokumentala ikustera etorri dira, eta zuri begira daude denak, adi-adi.

00:02:00:16 / ANDONI EGAÑA - OFF

Bertsolarien buruan gaia entzuten duenean zurrunbiloa dabil, ezta? Zurrunbilotik lehenengo irteten dena da ba… hitz bat edo ideia bat. Lehenengo neurtu behar da ideia hori egokia den zuk pentsatzen dezunerako, gero esaldia jarri eta esaldi hori tolestatu errima baten bukatzen dela. Gero neurtu behar duzu ia aski errima badituzun familia hortakoak eta hori ba… 15-20 segundutan, ezta?

00:03:04:03 / MIREN AMURIZA- BERTSOA TABAKALERAN

Ahots bat besterik ez naiz

eta unkitzeko bihotz mintzak

doinuak eta ideiak

besterik ez darabiltzak

Euskara besterik ez naiz

gure izen eta aditzak

mundu global hontan dute

ondar ale bat herritzat

Erretzen dira aroak

aurrera egiten bizitzak

zahartzen berritasunak

eta formatu anitzak

ta mendeetan barrena

isiltasunak eta hitzak

ahoz-aho egiten du

geroa bertsoralizak

00:04:52:12/ BEC- GAI JARTZAILEA:

Andoni Egaña!

Andoni hauxe duzu gaia:

Kazetaria zara. Badakizu idazten ari zaren artikulua azkena izango dela.

00:05:49:20 / ANDONI EGAÑA - hondartzan - OFF

Bertsolaria da ba bueno, beti ere entzulego baten aurrean bere pentsamendu eta ideiak azaltzen dituen pertsona, ezta?

Askotan personaje baten paperetik jarduten dugu gai-jartzaileak hala agintzen diguelako, ezta?. Ni BEC-eko finalean, zortzi orduan, izanS ninteke Obama, handik 20 minutura izan ninteke bizikleta zahar bat, handik 20 minutura angulero bat, handik 20 minutura athletikeko jokalaria eta handik 20 minutura maitale despetxatua. Hoien denen paperean kantatzen duena ordea, nere kasuan, Andoni Egaña da eta entzunleak oso ongi daki maitale despetxatua ari dela baina Andoni Egañaren galbaetik, Andoni Egañaren filtrotik pasa ta gero. Eta jolas interesgarria da hori.

00:06:48:10 / JON SARASUA ON . FRONTOIAN

Neri, uste dut, bertsoak bizitzen erakutsi didala eta bizitzaren dilemak. Bizitzaren korapiloak simbolizatu ditu neretzat bertsoak. Bizitzaren korapiloak eta bertsoaren korapiloak askotan berdintsuak izan dira.

00:07:07:08 / MAIALEN ON. TABAKALERAN

Ni bertsoaren bidez eta bertsoaren inguruan expresatzen naiz. Eta bertsoak lagundu dit ere nere burua, ez dakit, ulertzen edo nere burua expresatzeko modua eman dit eta bai, izan liteke nere barruan parte dan zerbait da bertsoa.

00:07:32:00 / AMETS ARZALLUS BERTSOTAN. TABAKALERAN

Bi hitzetatik su bat piztean

hori da bertsolaritza

ideia ezta abstraktu sortzen

ideia sarri da hitza

eta hitza hitz bihurtuz doa

suak bere txispa printza

hitza da ate, hitza zerraila ta

hitza bera da giltza

guk hitza darabilgu ta sarri

hitzak berak garabiltza

00:08:30:06 / ZULAIKA SAN FRANCISKON ON

Esaten duena bezain inportantea da zer ez duena esaten alegia bere ausentziak, bere elipsiak, bere hutsuneak, bere etenak. Bertsolariak ematen ditu imagina bat bestearen ondoren, bestearen ondoren, inolako lotura gramatikal, lotura retorikorik gabe. Eliminatzen duenarekin sortzen du infinitoa eta ez duena jartzen da ematen dio indar hori bertsoari neretzako.

00:09:05:00 / JOHN MILES FOLEY

These are poems, these are “bertsos” that have never existed before they are performed. Nobody is repeating anything from memory is being created right then, and is being created in a very difficult way, because you have to manage melody, you have to manage rimes, you have to manage different kinds of poetry estructures, you have to be responding to the topic, you have to respond to the person who went before you, and so you have all those things that you have to do all in once.

00:09:34:00 / BINILOKO BERTSOA- TXIRRITA

Erremintoztaz nago

Enemoratuta

Ez dago pekaturik

Hau deklaratuta

Ikusten duedanak

Erreparatuta

Ia eiten hobeto

Boza nublatuta

00:10:07:02 / FOLEY

Long before the creation of writing that’s the way we created everything, we tent to thing that it all began in somewhere we are writing when writing came in 94% of the way through our existance as a species, so we spent 94% of our time before the invention of writing with oral tradition as our principal comunications technology, it was the only way to preserve history, to talk about our costums, to interact with one another and to make culture. So oral tradition makes culture for more than 9/10 of our existence as homo sapiens

00:10:55:00 / FOLEY

We interviewed people in the former Yugoslavia that were able to remember people in their families back for 15 generations because they can remember them in poetry they can remember them in code speech in oral tradition and that could be transfered to the next person

00:11:11:13 / ZULAIKA SAN FRANZISKON ON

Esan ohi da poema homerikoetaz, bere funtzioa zan jakintza modu bat transmititzea belaunaldiz-belaunaldi. Orduan bertso horiek ziren nolabait memoria gordetzeko modu bat, ziren orduko softwarrak eta zentzu horretan, izan du paper memoristikoa hori dudarik gabe

00:11:46:00 /OFF AHOTSA

Euskaldunak Pirineoen alde bietan saltoka eta dantzan bizi diren herria dela idatzi zuen Volterrek XVIII. mendean. Eta oraindik ere badira dantzan jarraitzen dutenak.

Euskaldunak haien kultura adierazpen bereziengatik dira ezagun.

Wilhem Humboldtek, antropologo alemanak, euskaldunetaz haien ohiturak jatorrian ziren bezain sinple mantendu direla idatzi zuen XIX. mendean. Ohitura bitxi hauek ia denak indar erakustaldiak dira eta gaur egunean, bizirik daude oraindik. Hortik datorkio euskaldunari indartsuaren fama. Oso jende gutxik daki ordea, euskaldunek betidanik, izan dutela poesiarako joera. Hain zuzen ere, jende aurrean bertsoak improbisatu eta abesteko ohitura.

00:12:47:10 / ANDONI EGAÑA OFF, URBIARA JOATEN

Ni saiatzen naiz jendearengan asko hurbiltzen, berdinetik berdinera tratatzen edozein. Asko nekatzen delako baino asko ikasten delako baita ere. Urbiara baldin bazoaz pentsatuz, joe! gaur beste denek jai dute eta nik hemen pasa behar eguna, seguru aski ez duzu ongi pasako, ez duzu bertsotan ondo egingo, bazkaria luzea gertatuko zaizu. Eta aldiz, baldin bazoaz Urbiara pentsatuz, jo! ze pribilegio daukadan, nik hemengo artzaiekin aurrez-aurre hitz egin dezaket, egingo dizkiet galderak, jakingo ditut beraien kontuak, beraiek egingo dizkiate galderak, erantzungo dizkiet. Jarrera horrekin baldiz bazuaz, jo!, eguna ondo pasako duzu eta bueltakoan esango duzu: kontxo! gaur ere ikasi diat zerbait. Eta horrek ere alimentatzen zaitu gero bertsotarako.

00:13:39:12 / URBIAKO BERTSOA – PEÑAGARIKANO – BILBOKO BIDAIA

Bidai aldi bat Bilbo aldera

Eta ez zitzaion gustatu

Hilabetian irabazia

Ordu erdian gastatu

00:13:58:00 / FOLEY - OFF / ON

Last time I was here in the Basque Country I was able to go to a “bertso” dinner so I saw another aspect of things, and this is a very interesting part of the oral tradition here it occuers in very different social settings

00:14:46:00 / FOLEY - OFF

Not just in the championship final, but in everyday life of real people where it becomes an important thing for people to do when they get together.

One of the features of oral tradition that interes t me the most is the way this image of oral tradition serves as a group identity a marker for a group identity, it bines people together, doesn´t ---------- they apart it bines then together

00:15:10:08 / SAGARDOTEGIAN

Sagardo ona izan ezkero

Ezerk ez dio inporta (BIS)

Sagardo ona izan ezkero

Batzuk konforme guztira.

00:15:42:01 / JON SARASUA ON

Bertsotan egin, ezta? Eta bertso saioaren ondoren txukun ibili behar zara bereziki sentitzen duzun euforia hori, ezta? Iturriagak kantu batean esaten zuen… ez dakit…. Jainko txiki bat sentitzen zarela kotzean sartu eta etxera zoazenean, ezta? Badago holako zerbait. Plazer handia dela iruditzen zait sentitzea sortu duzula zerbait, jarri zarela amildegi txiki baten aurrean eta ez zarela erori, sortu duzula, komunikatu duzula eta etxera zoazela. Izugarria da.

00:16:26:15 / ANDONI EGAÑA ON

Kalkulatzen dut ba joan den 25 urtean egingo nitula ba… 3.500 saiotik 4.000 bitartean. Eta horrek esan nahi du gutxi gora behera, hamaika urtean egunero egunero kantatu dudala, ezta?

00:16:53:12 / JOXE AGIRRE ETA MIREN AMURIZA BERTSOTAN

Gogo handi baldin badezu

Egin zazi lan pilua

Eta bazterrei eman zaiezu

Zeuk daukazun brilua (BIS)

00:17:20:00 / ANDONI EGAÑA OFF

Bertsolariok daukagun harremana intergenerazionala da eta oso ofizio gutxitan ikus daiteke 80 urteko pertsona bat, Joxe Agirreren moduan, eta 19ko bat, Miren Amuriza, elkarrekin kotxean joaten jaialdi batera. Eta hor ikaragarri ikasten du larogeikoak eta ikaragarri ikasten du hemeretzikoak.

00:17:41:10 / JON SARASUA ON

Hori da beste gauza inportante bat, ze transmisizio zen, egon den, bertsolarien artean ere, ez bakarrik, mugimenduak eduki duela belaunaldi berrieta transmititzeko sena, baizik eta bertsolarien artean ere. Nik jaso dudala nire aurreko belaunaldiarengandik, jaso ditudala animoak, jaso dudala erakusteko gogoa, eta jaso dudala baita ere beraien artean onarpena, onartua izateko irekiruda hori neretzat kriston eskola izan da.

AZPEITIKO HAMAIKETAKOA

00:18:18:20 / XABIER AMURIZA

Gauza haiek orduan zuzenean ulertuko balituzte, bueno ba fusilatuko zituzten danak. Azpillagak ere Zerainen kantatu zuen bertsoa, orain egon naiz pentsatzen. Francok inauguratu zuen Gasteizko katedrala eta biaramunean saio bat zeukaten ba Zerainen eta orduan Azpillagak bertso hauxek kantu zuen sano-sano:

00:18:43:18 / XABIER AMURIZA

Franco zahar hori zan lehenengo

Ministro danak atzian

Kanonigua sartu zan gero

Jesukristoren jantzian

Jesus zerutik etorriko balitz

Eta eliza sartzian

Danak ostikoz botako zitun

Jerusalengo antzian

00:19:04:04 / BESTE BERTSOLARIYA

Ordura arte, ikuilu eta baseritarako zan bertsolaritza. 60ko hamarkada hortan hasi huan kaleko langileei eta kaleko jendeari ere bere arazo sozialak eta politikoak esaten.

00:19:21:05 / ANOETAKO BERTSOA

Vietnam aldera

Hortxe ari da

Bazter guztiak apurtzen

Orain Arabia

Eta Israel

Odol beroz estaldutzen

Aita Santuak pake santu bat

Besterik ez du eskatzen

00:20:01:20 / BESTE BERTSOLARIYA

Leheno baserriko txorradak esaten ibiltzen ziranak hitun tabernako moxkor batzuk ziren eta hola 60. hamarkada hortan, ostra!, hemen zeozer bazeok!… Eta orduan hasi huan bertsolaritza pixkat kalea hartzen eta eskerrak kalea hartzen joan dan bertsolaritza bestela baserriak pikutara joan dituk eta hoiekin batera ere joango hintuan bertsolaritza ere.

00:20:26:04 / AMURIZA ELKARRIZKETAN

Franquismoaren garain bertsolaritza gorakada ikaragarri izan zuen batez ere bertsolaritza sozialak eta politikoak. Orduan hor, kontra esan bitxi bat gertatzen da. Nola izan daiteke gorakada hori hain zuzen, franquismoaren barruan? Eta nola, ahin zuzen, bertsolaritza politikoa nolabait? Politikoa esatean ba, horixe ba, kritikatzea bai franquismoa bera, bai egoera bera, eta baita halako alde erreinbindikatiboa edo eskubideen aldarrikapen ere, nola gertatu daiteke franquismon? Ba arrazoia sinple-sinplea da. Franquismoak ez zekien euskararik.

00:21:29:08 / MAIALEN ON TABAKALERAN

Bertsoaren lurra da, dudarik gabe, euskeraren lurra, ezta? Nik uste, erabat dagoela bertsolaria lurra hori lotua. Bere lurrari, bere hizkuntzaren lurrari, bere erabat erroak dauzkala barneratuta.

00:21:44:09 / JON SARASUA ON

Arazo esistentzial bat daukan hizkuntza komunitate bateko partaide garela. Askotan euskararen arazoa ikusten da edo gatazka armatu moduan edo gatazka politiko moduan baina, nik uste, geure arazoaren azken muina, arazo esistentzial kolektibo bat dela.

Nik uste, gaur egungo kultur inperioen eta mundu globalizatuaren egoera honetan euskara nekez txertatzen dela. Eta euskararen desafioa dela beste hizkuntza minorizatu askoren desafioa, herri indigenen desafioa eta beste paradigma ekologikoago baten desafioa. Hor dago.

00:22:48:02 / BEC-EKO TXAPELKETAN - GAI-JARTZAILEA

Mailen Lujanbio!

Hauxe hitza Maialen. Bederatziko txikian bertsoa osatzeko: SUA. SUA da, bederatziko txikian, bertsoa osatzeko hitza.

00:23:30:06 / MAIALEN BERTSOTAN. SUA

Hura asmakisuna

Homo Habilisena

bazun intentzioa, bazun sena

Bi harri elkar joka

Txispa aurrena

Asmakizun handina

Mendetan barrena

Sua da problema

Zenbait basorena

Edo jaki dena berotzen duena

Eta bi gebiradek sortzen dutena (BIS)

00:24:48:15 / MAIALEN ON TABAKALERAN

Historian, emakumeen historia galdu egiten da beti baino, jakin badakigu 1452 ko Bizkaiko Foruetan aipamen bat egiten delako orduan ere bazirela emakume bertsolariak edo profazadorak esaten zitzaienak. Profazadorak nonbait ziren pixka bat hiletetan, eta jaiotze ospakizunetan, ezkontzetan, holako festetan kantatzen zuten emakumeak. Bestelako kulturetan ere ezagunak dira plañiderak, etabar… Orduan Bizkaiko Foru horrek aipatzen du galerazten zaiela emakume profazadora horiei kantatzea eta 1.000 marabediko isuna jarriko zaiola horrela kantatzen harrapatzen danari. Beraz, ba bueno, kurioski, emakume bertsolaria lehenengo aipamena prohibizio baten bidez daukagu, ezta?

00:25:48:08 / MAIALEN ETA EGAÑA SAN FRANTZISKON

MAIALEN

Etxe asko eta askotan esaten dute ba… gure etxean bertsotan oso ona zan ba izeba, edo ama, edo amona

ANDONI

Bai baina plazara ez ziran irtetzen

MAIALEN

Plazara? Noski ez! Plazara ba bueno arrazoi sozialengatik edo kulturalengatik ez

ANDONI

Garrantsitzua zera da emakumeen papera transmisioan. Auskalo zenbat bertsolari egin den bertsolari txikitatik etxean kontu hoiek, kanta hoiek bertso hoeik entzun dituelako, ezta? Gure amonak kantatzen zuen baina etzean, plazan ez du izan lekurik

MAIALEN

Neronek holako gauzak aitu ditut, ez? Ba… gizonezkoak esaten ba ez direla sekula ohituko emakume bat kantatzen ikustea. Entzun det.

ANDONI

Oraindik ere? Oraindik ere?

MAIALEN

Hori nahiko suabia da. Guk topea aitu diguna izan da: bueno neska izateko ondo egiten dek. Gero ondo egiten dek hori pasa arte, neska izateko hori, eroi zitzaiena arte, puska pasa da, ezta? Nik uste oraindik ere heldunei eta kostatzen zaiela

Errekonozitzea alegia baloratzea, baino ez bertsotan bakarrik, emakumea jende aurrean egiten duen edozer gauzari bere balorea ematea.

00:27:11:13 / ANDONI EGAÑA ON ETXEAN

Guk 28 urte eta Maialenek 15 zeuzkan garaian edo guk 30 eta Maialenek 15, Maialen ya bazan berstolari bat 15-16 urtekin Sebastian Lizaso eta nerekin etorri eta beno, aurrea egiten ziguna. Baina jendeak onartz dezan erabiltzen zuen esaldia zan: eh!, neska honek potruak kizkik! Eta gu bueno nola, nola? Neska honek potruak hizkik? Zirrikitu hortatik egin zuen lehenengo Maialenek baino gero bera jabetu zen, eta hori sekulako meritua zan, berak jabetu zan, eta oso azkar gainera, egin nahi zuena ez zela hori eta joan zen bere ikuspegi propioa, emakume ikuspegia eta pertsona ikuspegia propioa lantzen. Eta pixkanaka-pixkanaka iritsi da ba bueno, hain ikuspegi fina eta afinatua izatera ba beno, gozamen bat dela gaur egun entzutea, ezta?

00:28:16:18 / MAIALEN TABAKALERAN

Garai baten emakumerik ez zan ikusten plazan, gaur egun ikusten dira. Hor salto haundi bat egin da dudarik gabe, beharbada, saltorik bortitzena, ezta? Baina nik uste bertsoetan oraindik ez dugula lortu naturaltasunez eta lasaitasunez emakumearen mundu intimoa azaltzen, ez? Bueno badaude gai batzuk oraindik tabuak direnak gizartean, asko kostatzen zaigunak aipatzea eta geroni ere, inkomodo sentitzen geranak, ba gizartean prestigiorik izan ez duten gaiak direlako. Kosta egiten zaigu humorea egitea emakumeari buruz; bere munduari buruz, bere jarrerari buruz, bere janzkerari buruz. Gizonekiko lasai egiten degun humore mota bat, ezta? Ta humorea ukatzen zaion pertsonari, ba benetan motz gelditzen den pertsona da, ez?

00:29:07:15 / IPARRALDEKO BERTSO ESKOLA

MAIXUA

-erarekin emanen ditut, emanen dut –era bukaera duten oinak bota behar dituzue, bai ados?, beti bezala, txandaka.

IKASLEA 1

Bukaera

MAIXUA

Ados

IKASLEA 2

Aldera

IKASLEA 3

Manera

IKASLEA 4

Joera

IKASLEA 5

Platera

IKASLEA 6

Hasiera

IKASLEA 7

Galdera

IKASLEA 8

Janzkera

00:29:27:10 / BERSTOA

Egun batian itzuli naiz ni bai etxera

Eta amak erran dit sortu da arreba

Eta hor zegoen ondoan bai nere izeba

Berehala prestatu dut beretzat pultsera

DENAK

Berehala prestatu dut beretzat pultsera

00:29:52:02 / AZPEITIKO HAMAIKETAKUA

BERTSOLARIYA

Gure bertso eskolak hituan leno tabernak eta erromeriak etabar eta guk gutxi gora behera jakiten ginan harea zein bertsolari jungo zian. Eta erromerian ibili eta neska bati lagundi edo lagundu gabe, aste guztian hari begira jarduten ginan bere gimnasiya eiten ari bertsotan.

Guk ere bertsotan egin gabe jai batian etxea jutia izaten huan jai tristia gutzako

00:30:19:12 / FERMIN MUGURUZA

Gaztetan neretzako oso arrotza zen bertsolaritza. Ez zitzaidan batere erakargarri egiten mundu hori, oso mundu zaharra egiten zitzaidan eta ni mundu berri baten bila nindoan.

Raparen disko askotan, ba B-aldean, batez ere maxisingeletan, biniloetan, egoten ziren ere…zera, ez!… instrumentalak egoten ziren, zu zeuk ere improbisatzeko edo abesteko horren gainean. Orduan esan nuen, jo! hemen raperoak badaukagu ondoan eta guk konturatu gabe. Eta hoiek bertsolariak dira.

00:30:58:17 / BERTSO SAIOA. PEÑAGARIKANO ETA EGAÑA

GAI-JARTZAILEA

Peñagarikanok gaur ehundoko parranda bota du edo zuk, Peñagarikano, bota duzu. Eta etxera etortzean, emaztearen ohean sartu ordez, Egaña amonaren ohean sartu zara.

FERMIN MUGURUZA

Hasi nintzan pixka bat jolasean, nik sartzen base erritmoak, instrumnentalak eta gero nahazten ere bertsolariekin.

GAI JARTZAILEA OFF

Gaur ehundoko parranda bota du edo zuk, Peñagarikano, bota duzu. Eta etxera etortzean, emaztearen ohean sartu ordez, Egaña amonaren ohean sartu zara.

00:31:34:00 / ANDONI EGAÑA ON

Batetikan korroska

Bestetik herrena

Ohia okupatu du

Hori da txarrena

NEGU GORRIAK

Ez da pinta kabala

Honek dakarrena

Kantzontzilorik gabe

Ohean barrena

Pixkat gutxigo edan

Ezazu hurrena (BIS)

DENAK

Pixkat gutxigo edan

Ezazu hurrena

NEGU GORRIAK - FERMIN

Gaur parrada jota ke

Hor dabil gizona

Leno pasilotik eta

Gero komunera

Uste nuen

Zu zinan nere moñoña

Laztatzen hasi naiz ta

Hau ezta horren ona

FERMIN ELKARRIZKETAN

Tradizioa eten gabeko mugimenduan egon behar du. Behin gelditu ezkero, geldituta geratzen delako betikoz. Eta horrek daukan arriskua da desagertzeko

NEGU GORRIAK DENAK

Ez naiz etorriko amona edanda (BIS)

00:32:45:15 / RAI KONTALARIYA

Libanoko mendietan galdutako herri txiki batian bizitu izan zan gazte bat bertsoa improbisatzaile izan nahi zuna. Laguntza eske herri hortan bizi zen maisu zahar jakintsu batengana jun tzan. - Maisua, bertso improbisatzaile on bat izan nahiko nuke, zer da egin behar dudana? Maisuak hala erantzun zion: - zoaz mendi atzekaldean dagoen herrira eta hango bertso guztiak ikasi itzazu. Ta denborarik galdu gabe, gure gaztea abiatu zan bideetan, ibili eta ibili, luze ibili. Mendiak zeharkatu, mendien ustekaldean, itsas ertzian, herriya. Herritikan gertu zegola, haizeak ekarri zizkion herri hartatikan lehenengo bertsoak. Eta herria zeharkatzen zijoanian, harrietan, harri pausoetan, idatziak bertsoak. Zeharkatu zuen herriya eta iriki zan noiz bait hondartzara, eta han, parez-pare itsasoa, eta itsaso olatuetan, olatuak osatutako lerroetan, etengabe, bertsoak. Eta gure gazteak zer egin, haiek den- denak ikasten hasi zen, bertsoz- bertso, errimaz-errima, zazpi urte egin arte. Eta dan danak ikasi zituenian, atzera berriro bere herrira itzuli zan. Eta zuzen-zuzen, maisu jakintsuaren etxera jun, eta han aurkitu zuen patiuan, magnolio zuhaitzaren azpian, isilik, otoitzian. Esan zion: -jada bertsolaria al naiz? Eta maisuak erantzun: - ez, orain, ikasitako guztiak, ahaztu egin behar dituzu. Eta bakar bakarrik ahaztutzen dituzunian izango zara bertsolarietan bertsolari.

00:35:30:00 / MAIALEN AIAKO HARRIAN PASIAN

Guk badaukagu almazen bat, badaukagu memoria, memoria kolektibo bat ere eta bertso memoria bat. Entzuten ditugu, ikusten ditugu gauza pilo bat, iritsi pilo bat irakurtzen ditugu, eta beharbada hoiek dira buruan lehen planoan dauzkagunak ezta? Berriki entzundakoak, berriki irakurritakoak, ikasitako bertsoak, eta hoiek dira derrepente, azkarren ateratzen dianak. Eta bertsokera pertsonalago bat egiteko inertzia hoiek denak detektatu eta frenatu egin behar dira eta benetan hoien artean leku egin, garbitu bide hori eta benetan zuk esan nahi dezun hori bilatu.

00:36:06:20 / MAIALEN TABAKALERAN ON

Gaur egungo bertsolaritzaren beste ezaugarri interesantenetakoak, ez?, oso lurrari errotuta egonagatik, oso gauregunari eta munduari irikia dagoela. Eta benetan behar bada, superbibentzia instinto bategatik ausartzen geala probatzen, bestelako disziplinekin nahasten...bertso formak bilatzen, bestelako espresio moduak, bestelako doinukerak. Lengoa galdu gabe baino berriakin konbinatuta.

ORNITURRINKUS

TITIRETOAK

00:37:05:16 / ANDONI EGAÑA off

Nik uste dut badagola bertsolaritzan ere, halako zabaldu nahi bat beste esparruekin batera lan egitekoa eta uste dut interesantea dela. Beste sortzaileengana hurbildu egiten gaitu eta beste sortzaile hurbiltzen ditu guregana.

00:37:21:18 / ANDER LIPUS on

Gogoratzen naz bere garaixen Payatarrekin eta konbersasinu bat eta: Andoni Egaña, bertso mundun, zer da? Eta ordun neuri esaten ziztien: Jaingoikue!!! Ezta? Jaingoikue da!!!. Eta orduan, nik esan duzten, ba ni bufoi madarikatu bat baino besterik ez naiz, ba ordun jaingoikuan kontra zeoze einbiko da ezta? Eta ideia hortatik atea, urte jaten, ‘Erregea eta bufoia’ eitsie.

00:37:46:15 / ANDER LIPUS BERTSOTAN MAIAKIN

Bagoaz Pirineotan barna…

JON MAIA

Zergaitik ikutzen duzu

Beti txoritxoa

ANDER LIPUS

Hori da nire bala, nire kartutxoa

00:38:14:10 / ANDERN LIPUS ELKARRIZKETA

Azken baten, improbisetan hasteko, zuk oso ondo menperau bizu, eskema bat euki biozu. Bertsolarixek heuren eskemak dauzkixe eta nik asmatu behar izan dabaz beste neretzako eskema batzuk: personajian gorpuzkeriek, zelan eiten den berba, ze ahots tono dauken, ze gaiekin ondo moldatzen dan eta zein dan bere ikuspuntu. Eta ordun, lan da lan egin da gero, oso argi daukazunian personaje hori, hasi laikeza improbisetan, ezta?

00:38:51:20 / ANDONI EGAÑA PLAYAN

Konturatu ginen ‘performance’ bat zela, bertsolariok beti usadioz, duela ehundaka urtetatik egin izan duguna. Normalean edozein arte motatan sormen momentua bat izaten da eta erakuste momentua beste bat. Baina bertsolariak alde hortatik, ez genekien baina performancegileak gara. Beti koinziditzen du sortzen dugun momentua eta jendeak gure sormena entzuten duena.

00:39:15:10 / BERTSOA ANDONI PLAYAN

Ilunabarra

Heldu da

Etorri naiz

Ohi dudan modura

Paraje honek neretzat

Badu bere lilura

00:39:57:18 / FOLEY

IMPROVISACIÓN, COMO EN EL JAZZ

00:40:16:14 / ALEXIS

En ningún espectáculo logras esta especie de electricidad que existe con la improvisación. El poeta imrpovisador hace que el espectador asista a la génesis de la creación, es el único arte en el que esto ocurre. Un escritor entrega el libro hecho pero esconde los manuscritos, los destroza, los rompe. Nadie ve ensayar entre bambalinas a un bailarín.

00:40:39:24 / JON SARASUA ON

Bertsoa da une bat eta tack! momentu hortan sortzen dana, pasa da, bukatu da. Ez da inoiz errepikatuko.

00:40:54:21 / FOLEY OFF

SLAM PROETRY

00:41:10:05 / ANDONI EGAÑA OFF

Konturatzen zara adibidez, munduan zehar improbisadore gehien- gehienek guk bezalaxe, improbisatzen ari direnean, beraien bertsoaren edo, apaldiaren edo koplaren, dena delakoaren bukaera pentsatzen dutela eta hasiera-hasieratik guk bezala. Eta esaten dezu, aiba mundu zabalean, eta hainbat kultura eta hainbat mila urtetako kulturatan ahozkotasunean berdin funtzionatzen zen? Orduan ez genbiltzan hain oker, ez gea hain bereziak, eta hain arraruak, ezta?

00:41:39:20 / JON SARASUA

Guk kanpoko improbisatzaileak ezagutzen eta beaiekin trukean oso berandu hasi ginan, ezta? Hasieran nolabait hemen zegoen pentsamendua zan hau Euskal Herrian bakarrik gertatzen zala eta oso gauza berezia zala munduan, eta ez geneukala parekorik, etabar. Eta gero egin genuen apropos irekidura bat, esan gendun ba guazen ba, beste jende bat dago, guazen ezagutzera, guazen esperientziak trukatzera.

00:42:06:18 / KUBATAR BERTSOA. ALEXIS

Por ver que a cada momento el placer limitar

Es lo mismo que intentar poner puertas al cielo

00:42:20:12 / JON SARASUA

Eta esaten ziguten miresmenez: - ezke zuena ez du musikarik! Bestetik, geldirik zaudete! Eskuak atzean dituzue! Gogoratzen naiz batek esan zidala, badakizu zergaitik ez daukazuen musikarik, mugimendurik? Eta berak, esan zidan:

-ez duzuelako behar.

00:43:26:12

Bertsoa zerbait baldin bada da soiltasuna, zumetasuna, da soila, ez dauka adornorik, ez dauka jantzirik, ez dauka musika instrumenturik. Da sortzailea, bera bakarrik, biluzirik, entzulearen aurrean, eta momentu hortan sortzen dan inspirazioa.

00:43:59:03 / ZULAIKA

Ez dauka inolako gauza espektakularrik, ez dauka inolako tramoiarik, da bere gorputz biluzik, bere aho biluziarekin eta biluztasun horrek ematen dio, ez edukitze horrek ematen dio inolako poderioa neretzako bertosolariaren hitzari.

00:44:18:10 / MAIALEN OFF - OTEIZAREN ESKULTUREN GAINETIK

Nik uste, bertsogintza eta bertsolaritza fenomeno bezela nahiko benetan ulertzen zaia dela gaur egungo gizartean, espektakularidadearen gizartean, dena argiztapen bereziz, dena mugimendua, denak imaginak gizartean bertsolarigintzan bezelako jaurdun austeroa. Mikrofono bat bakarrik daukana, batzuetan hori ere ez eta oso ‘performance’ soila dana. Zer daukan horrek arrakasta hori lortzeko? Bueno behar bada, hori bera, soiltasun hori, austeridade hori eta pixka bat ere gaur egungo gizarte joerekin kontra puntoan, nik uste, hor irabazten duela bere balioa.

00:45:00:08 / MAIALEN BERTSOTAN TABAKALERAKO SAIOAN

Isiltasun bat hain magikoa

Gure burutan barrena

Hitza bakarrik gertatzen da ta

Hitz hortan dago den-dena

Bertsolaritzak isla dezake

Proberbio txinatarrena

Isiltasuna ez apurtzea

Hori da arau lehena

Ez baldinbada isiltasuna

Ederragotzen duena (bis)

00:46:12:00 / TABAKALERAKO SAIOAN

GAI-JARTZAILEA

Andoni. Isiltasuna, isiltasuna

00:46:47:11 / MAIALEN OFF (TABAKALERA) IRUDIEN GAINETIK

Konsziente zara isiltasunaren denbora hortaz, eta bertsoa pentsatzeko denbora noiz den aski, noiz den gehiegi, askotan ezintasunean baldin bazabiltza, borrokan, barne borrokan, ezin bertso tolestuz, esku lanetan bezela gauzak hitzak kabi arazi nahian eta ezin kabituz, konsziente zea denbora horren loditasunaz eta tensioaz. Isiltasun horren tensioak agintzen du noiz hasi. Gehiago jasan ezin duenenan bertsolaria isilik eta kontextuak ere eskatzen duenenan bada garaia hasteko eta ezin dezu gehiago jasan zure burua isilik eta jendeak ere eskatzen du. Hasi eta hasi beharra daukazulako, nundik hasi ere ez dakizu, beharbada bai nora zuazen baina ez nondik hasi. Dena, poro guztiak eta belarriak eta dena itxi egiten duzula zure baitan hurbiltzen zerala konzentrazio maila harrigarri bat lortzeko, ez dezu jenderik ikusten, zure bertsoan bakarrik zaudela eta igual, da hori sentsumen guztiak blokeatu eta buru barrenen mugilduta lortzen den gauza bat, ezta?

00:48:36:04 / UNAI ITURRIAGAK BERTSOTAN AMILDEGIA

Amildegi bat zeure oinetan

Bertso berri bakoitzean

Handiagoa, sakonagoa

Den uste hori lantzean

Inoiz sentitu arazten zaitu

Bazeunde legez etxean

Inoiz pentsatu izan duzuna

Zer ote da erortzean

Eta berriro plazara joan ta

Bihotzetik kantatzean

Salto egiteko gogo horrexek

Mantentzen zaitu ertzean

00:50:29:08 / JON SARASUA ON

Nik uste erakargarritasuna baldin badu dela, ikusten delako zerbait benetakoa gertatzen ari dela hor. Jendeak somatzen duelako amildegian eta arrisku baten aurrean egindako hitzak direla eta gainera, uzten dugu gure burua amildegira hurbiltzen badakigulako amildegi hortan bi gauza gertatuko direla: sortu egingo dugula eta gainera amildegi horretan entzunleak ere emozioa ere sentitzen duela gurekin batera.

00:51:14:12 / ZULAIKA OFF

Nik uste entzuleak berak ere bere buruan hasten dala pentsatzen nik egoera horretan zer esango nuke, zer pentsatuko nuke, orduan bera hasten da bere barruan horrei erantzuna ematen. Entzuten dio bertsolariari eta ikusten du bertolariaren forma hori zenbateraino dan aberatsago, zenbateraino den ederragoa, zenbateraino den artistikoagoa eta orduan, nolabait bertsolariakin identifikaturik dagoen entzuleak hantxe gozamen hori izaten du ze bertsolariaren hitza ere bere hitz bihurtzen da. Komunidadearen ahotsa dala azkenean.

00:51:58:18 / JON SARASUA OFF

Bertsoaren kasuan ‘feedback’-a oso berezia da beste arte sorkuntza, nik esango nuke, ia denetan baino askoz handiagoa. Bertsolariak ezin du sortu entzunlearen begirik gabe, entzunlearen konflizidade sakoneko hori gabe.

00:52:14:04 / BERTSO BAT IKUSLE BATEN IRUDI GAINEAN

…Ilusioak zabalduko du

Gu jarraitzeko bidea…

00:52:26:08 / ALEXIS GARCIA ON

El público es casi un coautor del poema, con el silencio, con los aplausos, con las risas, con los abucheos, con cualquier cosa que el público haga está condicionando la creación posterior del poeta.

00:52:38:13 / XALBADOR BERTSOTAN

…Errua ez daukat ez ni

Txistu...

00:53:06:10 / ANDONI

Bertsolariek askotan esan dugu funambulista tankera daukagula, publikoari ere gustatzen zaio bertsolariari ikusten alanbrearen gainean eroriko den, ez den eroriko, nola iristen den hasieratik bukaeraraino.

00:53:22:13 / JON SARASUA

Nik uste aldi berean bertigoak bera laguntzen diola sorkuntzari. Bertigoak aktibatzen duela, baduela zerbait, gure barruan sormena aktibatzen duena.

00:55:13:00 / BCBLko irudien gainetik FOLEY

… aprender de la bertsolaritza….

00:55:45:18 / ANDONI BCBL-en BERTSOTANA MAKINA BARRUAN

GAI JARTZAILEA

Kasu honetan kopla bat egin beharko zuzu eta pantailan agertzen zaizun gaia erabili behar duzu

00:55:58:15 / BERTSOA

Makina hontan egote hori

Neretzako zan tristea

Aukera aukeran nahiago nuke

Zeure ondotik pastea

00:56:09:21 / BCBL-ko ARDURADUNA

Yo creo que ellos almacenan o acceden a la información de forma distinta y entonces, eso puede ser una ventana para poder entender cómo realmente almacenamos la información y si la información puede almacenarse de forma diferente y qué consecuencias tienen eso para el cerebro

Contamos con la colaboración de 15-17 bertsolaris de primer nivel, cada uno de los bertsolaris va a venir unas 4 veces al laboratorio y una vez que tengamos esa información, eso hay que procesarlo mediante programas de computación complejos. Esperamos en aproximadamente un año tener más información que hoy sobre estas cuestiones.

A lo mejor nos encontramos con una respuesta pero lo más probable es que nos encontremos con una nueva pregunta que sea más interesante y esa es la belleza de la investigación.

00:57:07:18 / ANDONI BCBLko ARDURADUNAREKIN

En eso la ciencia y el bertsolarismo sí que tienen algo que ver, no? Si supieramos lo que va a suceder no sería investigación

BCBL-ko ARDURADUNA

Exactamente!

ANDONI BCBLko ARDURADUNAREKIN

y si supiéramos lo que vamos a cantar tampoco sería improvisación.

00:57:19:18 / JON SARASUA

Neri iruditzen zait sormenak askotan kolpeka funtzionatzen duela baita idazten ari zarenean ere. Kolpe bat izaten da , intuizio momentu bat izaten da. Eta bertsotan egiten duguna da sormen kolpe hori, intuizio hori, jende aurrean bilatu, sortzen ari zaren momenttua berean bilatu eta gero ya joan da, beste aukerarik ez dakauzu.

00:57:46:15 / MAIALEN PASIATZEN

Askotan ezin da esan nahi dena, eta hori bertsolariaren borroka da beti, nahi duena esatera iristea eta ez ahal duena esatera, baizik nahi duena esatera. Baino askotan hitzek esaten dute, edo erritmek esaten dute, benetan zuk esan nahi izan ez dezuna. Edo kabitu ez zaizun eta aldatu duzun esamolde batek ez du oso garbi uzten esan nahi zenuena baizik beste zerbait sugeritu dezake. Eta hori mingarria da bertzolariarentzat.

00:58:16:00 / JON SARASUA

Improbisazioak bere mugak ditu, sorkuntzarako bere mugak ditu eta, aldi berean, bere potentziala dauka arte sorkuntza barruan eta zehazki geurea dala, kantu improbisatuak, kantu improbisazio biluziak, ba uste dut, dituela potentzial batzuk beste batzuk ez dituztenak eta, aldi berean, oso muga zurrunak ere bai, ezta?

00:58:42:00 / MAIALEN

Bertsolaritza bapatean gertatzen dela baina ez dela bapatekoa. Atzean lana haundia daukala eta benetan plazan ateratzen den hori, bapatean ateratzen den hori, aurretik mamitutako hainbeste gauzaren emaitza dela, ezta?

00:58:56:03 / ANDONI EGAÑA ON MARGARITA

Nik egiten dudana da margarita moduko bat eta erdiko gunean jartzen ditut beti erabil ditzakedan hitzak edozein testu ingurutan eta adibidez, hor sartuko nuke: mina, egina, ezina eta bagina eta hoiek hor edukita badakit edozein momentutan, bertsoaren bukaera aldera ere, ondo etorriko direla eta hor badakit atseginarekin batera: fina, arina. Gero kanpotik datozen hitzak sartuko nituzke, eta hor badaude dexente ia: piercina, footina… Beste petalo bat aterako nuke minarekin asko daudelako: sumina, samina… Beste petalo bat aterako nuke oso adjetibo markatuekin: latina, dakina, makina…

00:59:55:18 / ANDONI BERTSOTAN MARGARITARENA

Krisialdiko gure bizitza

Ez al da erdi puentina

eta hitz hau mentalki borratuta daukat

langabezian lagunak daukat

makina eta makina

Ez da edozein gaur egunean

Bizitzen soilik dakina

Egoera hau ez da erraza

Eta ezta atsegina

Liberalistek beti izan dute

Dena sukutzeko grina

Baina nahi eta ezina

Iritse zaie jakina

Hauxe da hauxe bizi nahia

Ta bizi izateko mina

Nahiago nuke gure kuadrilan

Denok aberats bagina

01:00:50:18 / ANDONI ETXEAN ON

Badaukagu gure doinuak, badaukagu gure neurriak, gure metrikak, badaukagu esan nahi duguna baina badago bertsoa egiteko modu bat, eta egiteko modua da bukaera pentsatzea.

Berstolariok pentsatzen dugu bukaeran esan behar duguna, hori da pentsatzen duguna eta bukaeran esan behar dugun hortatik eraikitzen dugu bertsoa. Gertatzen dena da entzulearentzat kontrako prozesua dela. Entzunlea hasten da hasieratik bertsoa entzuten eta ez daki bertsolariak nora daraman, berstolaria bai, bertsolaria badaki entzunlea nora daraman eta berak nora iritsi nahi duen hain zuzen aldez aurretik pentsatu duen puntu hortaraxe. Atzekoz aurrera egiten dugu beraz.

01:02:56:15 / ZULAIKA ON OFF PLAYA

La técnica del auténtico bertsolari es desandar con claridad, poco a poco, y de aquí y de alla, ese camino en el que se fueron oscureciendo los sucesos pasados con su realidad y sus ideas. La técnica del bertsolari es que está delante de todos y desaparece en su realidad interior. Es como si dejase a la gente que le escucha en la playa y él fuese retrocediendo de espaldas al mar y fuera sumergiéndose hasta desaparecer… Y sumergido del todo nos hablase con ese ritmo del mar que llega con las olas a la playa.

01:05:20:17 / BEC- ANDONI OFF

Azken boladan, orain txapelketaren bezperan gauden hontan, igual konturatu naiz, ba gehien molestatzen nauena kalean dela, jendeak esatea: eh egaña txapeldun!, bigarren apelido hori, txapeldun hori, ya pisutsu xamar gertatzen da. Badakit Andoni Egaña Makazaga naizela ez Egaña txapeldun.

Urrian hasi nintzen bertsolaritzan txapelketa zela pixka bat zentratzen, eta bueno, forma puntu ona hartu nuen urrian bukaerarako eta pentsatu nuen ez nadin gehiegi entrenatu. Pentsatu nuen fresko joango naiz aurten.

01:06:10:18 / MAIALEN ON

Prestatu , nik uste, eserita bai koadernoko lana badala, nik uste inportantena nere kasuan behintzat, ez zutik baizik oinez egiten dala. Eta hor pentsatzen diren gauzak edo hartzen diren erabakiak dira jarrerari dagozkionak, begiradari, ze tipotako bertsokera egin nahi duzun eta nun kolokatzen zeran bertsoarekiko, eta bertsoaren bidez munduarekiko edo proposatzen zaizkizun gaiekiko.

01:06:45:18 / ANDONI

Txapelketa aurreko garaian bihurtzen gara belaki, inguruko dena xurkatzen dugulako. Eta bele ere bai besteen ideak aipa genetzakelako. Eta bele eta belakitasun horretan bakoitzak dauzka bere metoduak, baina esango nuke oso erne egotean datzala sekretua.

01:07:09:18 / MAIALEN

Ez da erraza asmatzen nola ondo egon bertsotarako. Eta noiz ez zauden argi eta noiz zauden lanbro. Beharbada egun batean oso saio ona egin duzu, oso ondo sentitu zea eta hurengoan egunean pauta berdinak errpikatzen dituzu saioaren aurretik egiten duzu lehen egindako gauza bera baina ez zaude berdin, burua ez dago berdin.

01:07:31:10 / ANDONI ON ETXEAN

Txapelketa hau berezia da neretzat ere. Ba bueno, 7. finala, 4 txapel baditut lehendik, eta egia esan, ez dit ilusio ikarragarririk egiten irabazteak edo txapela janzteak, 5ak, emozionalki nik uste dut, iluntzeko zortzitan, datorren igandean, gehiago emozionatuko nintzakela ta poztu lagunen batek irabaziko balu nik irabaziko banu baino. Badakit ez dela lehiara joateko jarrera baina bueno espero dut han eguna hasi, ondo sentitu eta lehiakorra izatea.

01:08:32:17 / JON SARASUA

Ez diot inoiz sentzurik bilatu beste idazle batekin lehiatzeari, ea norena den nobela hobea, edo bi kantautore elkarrekin lehiatzen txapelketa batean.

Beste kontu bat da, bertsolaritza gaur egun mugimendua dela, hizkuntza minorizatu batean gaudela, eta gaur egun, bertsolaritzaren nolabait masa mugimenduan oso funtsionala eta erakargarria dela, bertsolari puntakoaren arteko lehia hori.

Orduan nik mugimenduko partaide moduan, hori babesten dut baina artista moduan ez zait ateratzen parte hartzea. Hala ere, izugarri errespetatzen eta miresten dut, gaur egungo bertsolariek, autore izanik ere, egiten duten nolabaiteko esang nuke, autore izatearen sakrifizio punto bat lehia espektakulo hori eskeintzeko. Askotan lehentasuna emanez, bertsolaritzaren mugimenduari norbere autore izaerari baino ere.

01:10:35:16 / MAIALEN

Alegia gure helburua ez dala bertsotan egitea bakarrik, gure helburua ez dela txapel bat irabaztea, txapelketaren funtzioa eta hor dauden bertsolariena, hortik hareago dijuan zerbait da.

01:10:46:23 / BEC.EKO ZOZKETA

BERTSOLARI

Goiza?

GAI JARTZAILEA

Bai

Bai. Ofiziok honen arabera izango da. Arratsaldeko ofizio ere honen arabera izango da.

01:11:04:15 / FOLEY

… COMPETITION

01:11:44:05 / BEC

AURKEZLEA

Txapelketa nagusiaren finala da gaurkoa, gaur da lau urteko zita. Gaur izendatuko dugu 2009ko bertsolari txapelduna.

01:11:53:18 / FOLEY

...COMPETITION

01:13:27:10 / ANDONI ON

Orain badago euskaldun dexente, hitzaren jolasarekin gure pentsamenduak tolestatzeko eta botatzeko gaitasunarekin gozatzen duena, eta horrek poza handia ematen digu guri.

01:13:41:11 / BEC-EKO FINALEAN

GAI JARTZAILEA

Bederatziko txikian, bertsoa osatzeko gaia hurrengoa: SUA. Sua da amets, bederatziko txikian, bertsoa botatzeko hitza

01:13:56:18 / AMETS BERTSOTAN. SUA

Poxpolo batek pizten

Badu lehen gitsa

Gera bota sastraka

Eta sumitza

Tximinitikan gora

Doa bere gisa

Bainan neretzat sua

Dugu bertsogintza

Bertsoak balitza

Su baten baldintza

Piz dezagun hitza

Alaituz bizitza

Hemen su horren bueltan

Dantzan gabiltza (bis)

01:15:04:00 / ANDONI ON

Finalean euskaldun asko joaten da, ez bakarrik bertsoaren alderdi ludiko eta sozial ta politiko hori gustatzen zaiolako baizik eta euskaldunak arrazoi gutxi izaten ditu euskara hutsez eta euforia momentuak bizitzeko eta nik uste dut, denori gustatzen zaigula noizean behin kolektibo baten parte sentitu eta momentu onak pasatzea.

01:15:31:12 / BEC-EKO FINALA

GAI JARTZAILEA

1630,65 punturekin, 2009ko txapelketa nagusiko txapeldun, Maialen Lujanbio

01:16:11:00 / ANDONI BERTSOTAN BEC

Aupa maialen zorionak

Tokatzen zaizu antzera

Adiskide ta bertsolari

Ezin hobea bait zera

Zure baimenarekin noa

Elkartea aipatzera

Gaur ere lanean zenbat jende

Askok bolondres gainera

Nik erabakia hartu dut

Hemendikan lau urtera

Nahiz diferentzia badagon

Egon jeistetik jeistera

Ni oso arro pasako naiz

Naturala horixe da

Lehien aulkian aipatzetik

Lehian aulkiak jartzera

01:17:50:22 / BECEKO GAI JARTZAILEA

Eta azkenik, txapelduna, benetako txapeldun bihurtzeko unea, Mailaen Lujanbio zatoz saria jasotzera.

01:18:46:02 / ZULAIKA

Bertsolariak beren kreatibidadean, bere lagun arte horrekin, bere auntentitzidade horrekin, nik uste, euskaldunoi beste inork baino gehiago ari zaigu erakusten aurrerako bidea, jenero, gizon-emakumezko arteko harreman hauetan nola aurreratu genezake, nola elkarri babestu. Nik txapela kentzen diet bertsolarie, kapaz direlako hortarako.

01:19:13:20 / JON SARASUA

Simboloa da, eta simbolo bat den aldetik, iruditzen zait Maialenen buruan dagoela simbolo hori ederki. Jenero ikus puntutik baino gehiago gustoko dut Maialenen gainean egotea simobolo hori, Maialen nire ustez belaunaldi baten adierazgarri delako eta ibilbide pertsonal baten adierazgarri delako , eta ikusten dudalako belaunaldi honetan eta Maialenengan transmizio sena dela beste behin.

01:19:52:05 / MAIALEN TABAKALERAKO ON

Nik uste aurtengo txapelketa oso-oso simbolikoa izan dela, eta hor hartu du indar handia eta jendearengan ere, nik uste, hainbesteko emoziok sortu dituela horregaitik. Belaunaldi aldaketa bat eman da, bisualizatu da nahiz eta plazetan emana zen belaunaldi aldaketa hori. Txapelketan eta holako eszenario berdingabe baten eman da errelebo horren irudia . Andoni Egañak txapela utzi du eta hurrengo belaundiak hartu du txapela.

Gero Joxe Agirre da gaur egun plazetan dabilen bertsolari zaharren, beste bertsolaritza baten, beste mundu baten ordezkaria dala eta era berean kapaz izan dena gaurko bertsogintzan ez integratzeko bakarrik parte funtseskoa izateko, guretzat sorte haundiz gurekin oholtza konpartitu du, diskurtso konpartitua du saioa ehunda konpartitu ditugu eta Joxe Agirre den sinbolo horrek txapela jazten dio gaur egungo bertsolaritzaren ordezkariren gazteen belaunaldi horri, ez? Kasu hontan neri.

Horrez gain, emakume batek lehengo aldiz txapela irabazi duela, horrek ere duen esanahiarekin. Pentsamentu hoiek denak nahasten zaikitz nere oroimenean, eta gero jendearen emozioa, ta jenderaren esker ona saio horren ondoren, jendea pasatu zuen eguna eta sentimendu horiek denak piztu ezanak esan nahi duena ere.

01:21:14:04 / JON SARASUA

Improbisatuko dugu, improbisatuko gara. Improbisatuko dugu garen eta izan nahi duguna. Eta eten gabe sortuko dugu eta erabakiko dugu zer izango garen eta zer egingo dugun.