booktegi.eus

EDU ZABALA GARAGARTZA

inauteria

gizakia naturaren kontra

Noren aurka lehiatzen ote da gizakia bakarka zein taldeka, sortze beretik? Zer eskaintzen dio inauteriak etengabeko borroka horretan? Galdera horiei erantzutera dator entsegu, gogoeta literario hau.

Ibilbide magiko-mitologikoari ekingo diogu argudiatzeko nola gizakia etengabeko borrokan aritu den, eta ari den, natura eta bere adierazpen kaotikoak menperatzeko ahaleginetan.

Harremanetarako: eduzabala02@gmail.com

Lege-gordailua: Z-1840-2015

AURKIBIDEA

I. KAOSA MITOLOGIAN

II. MAGIA: KAOSA ETA BELDURRA

III. MITOAK: KAOSAREN ANTOLAKUNTZA. IZENA DUEN GUZTIA IZAN DA…

IV. KAOSAREN ETA MITOEN ANTZEZPENA

V. ETA BORROKAK DIRAU

I. KAOSA MITOLOGIAN

Greziako kosmogoniako hainbat adierazpenetan Kaosa da unibertsoaren aurretiko antolaketa eza, hots, jainko-jainkosen izendapenaren eta oinarrizko indarren aurrekoa. Esanahiaren zehaztapenean are gehiago murgilduz, "irekitako espazioa" edota "arraildura, arrakala" dela zioten. Eskola filosofiko batzuen arabera arrakala hori zeruaren eta lurraren artean kokatzen da, gure kasuan Ortzi eta Amalurren artean; horren adierazgarri dira, batzuen ustez, kobazulo, leize eta antzeko fenomeno geologikoak.

Hasiera batean lurrak eta zeruak formarik gabeko izaki bat osatzen omen zuten eta gerora, banaketa, bikoiztasuna, dualtasuna sortu zen, urradura, arrakala baten bidez; hortik dator lehen zatiketa, gerora hainbat kulturetako oinarri mitologikoa izan den manikeismoa osatuz.

Maien mitologian hondamendi edota kataklismoen bidez hastapenetako kaosera itzultzeko aukeraren interpretazioa argudiatzen zuten, fenix baten antzera.

Afrikako eta Amerikako hainbat mitologitan ere agertzen da hondamendiaren beharra kaosera itzuli eta berriro hasteko. Birsortze prozesuaren beharra behin eta berriro justifikatzen da. Teoria horren jatorria noizbait kataklismo naturalak jaso izanaren ondorio izan daiteke: tsunamiak versus “Uholde unibertsala”, lurrikarak, sumendien eztandak, meteoritoen talkak, Atlantidaren desagerpena, etab.

Gizateriaren errua zuritzeko, zigorraren elementu mitologikoa beharrezkoa da, guztiz.

Asia ekialdean ere, oso ohikoa da katastrofismo birsortzaile hori; dena den, kasu gehienetan, gizateriaren talde aukeratu, berezi bat, elitea, bizirik ateratzen da aukera berri bat izan dezan gizateriak.

Teoria asko daude dantzan txinatar mitologian, adibidez, baina denak bat datoz esaterakoan kaosaren amaierak unibertsoaren hasierari ematen diola bide, sorgin gurpilaren antzera. Sortzearen hastapena, beraz, mugarik gabeko mundu baten baitan azaltzen dute eta “Hasiera handia” deitzen diote.

Kaosa zatiketa, bereizketa eta dualtasuna da.

Mitologian kaosaren kontzeptua funtsezkoa da eta, orohar, itxurarik gabeko masa solido zein likido baten definizioa hartzen du, kultura bakoitzaren arabera. Masa hori noizbait pitzatu egiten da eta, esan bezala, dualtasuna sortzen da, osatzen diren aurkariak sortuz, manikeismoa justifikatuz.

Manikeoen erlijioan alde ona eta txarra guztiz beharrezkoak ziren, ongiaren eta gaiztakeriaren arteko etengabeko borrokan ari garela usten baitzuten, eta argiarekin eta iluntasunarekin lotzen, irudikatzen zuten gatazka hori.

Gure mitologiak ere bere egingo du kontzeptu hori, eta ia mito guztiei ezarriko die, dualtasun hori gabe ez omen gara munduaren eta bere fenomenologia zabalaren isla ulertzeko gai.

Kaosa beldurra da.

Kaosa baita ere beldurra, izua, segurtasun falta zen eta da. Gizakiak ezin zuen aditu naturaren fenomenoen zergatia eta, ondorioz, beldur horrek eguneroko bizimodua eramangaitz bilakatzen zuen natura eta barneko indarrak ulertzerakoan.

Gizakiaren barne izaera (sentimenduak, gaixotasunak, erditzea, heriotza, bizitza…) zein kanpokoa ulertezina egiten zitzaigun eta guzti hori ongi antolatzean zetzan bere egonkortasuna, osasun mentala, beraz, zerbait asmatu beharra zegoen beldurrak, paranoiak uxatzeko.

Kaosa energia da.

Kaosa formarik gabeko energia baten azalpen gisa ere hartu izan da, eta gaur egun ere horren inguruko teoriak garatzen doaz, hala nola “energiaren kontserbazio legea”, non esaten den unibertsoa delako hori ezin dela sortu ezta desegin ere, aldatu baizik. Energiak inguratzen, biziarazten, hiltzen gaitu, azken batean arnasa, prana, hatsa, bere parekoa baita, hau da, ezinbestekoa bizirauteko.

Kaosa bizidun ororen arima da.

Energia edo kaosa, kasu honetan, ikuspegi zientifikotik at, arima, “chi” edo “ki” kontzeptuarekin lotzea daukagu, gure gorputz materialaren osagarri gisa, edo hobeto esanda, gure gorputzaren hilkortasuna gainditzen duen arima unibertsal gisa.

Ekialdeko kulturetan Ki litzateke hainbat txakretan etengabe biribilka, bueltaka dabilen gurpil pizgarria. Gurpil edo txakra horiek gelditzen doazen heinean, mugimendua desagertu ahala, gaixotasunak garatzen ditugu.

Gurpil energetiko zehatzak dira horiek, txinatarrek eta hinduek mendetan zehar, zehatz mehatz aztertutakoak, eta bakoitzak kokapen eta zeregin berezia du, gorputzaren osotasun energetikoa modu egokian gauzatzeko. Beraz, gure barneko kaosa, hots, hastapenetako ezagutza eza, deskodetu egin zuten bi kultura horiek, eta ordenatzen, finkatzen hasi ziren, funtzioz eta esanahiaz betetzeko.

Barne, kanpo kaosa.

Gure barne kaosa azaltzeko gauza garen neurrian, urratsak ematen ari gara baita ere kanpokoa ulertzeko. Barneko kaosa kontrolatzeko gauza ez bagara, ondorioa guztiz kaltegarria izan daiteke, suntsipenera eraman baikaitzake, era askotan. Unibertso pertsonala menperatzen dugun heinean, orekan mantentzen dugun heinean, efektu bera proiektatuko dugu kanpora eta kaosa ekidin dezakegu gure inguruan.

Kaosa erlijioaren aitzakia

Erlijioak, barne kaos hau kontrolatzen, eusten, modelatzen saiatuko dira zigorren eta sarien bidez, beldurra eta inkisizioa barreiatuz, gizateriaren inperfekzioa gainditze aldera eta horretarako erlijio katolikoak bereziki, erakunde piramidal bat eraikiko du, non fede itsuak hartuko duen arrazoiaren, ezagutza librearen lekua, ustezko gizatasuna bideratu eta kontrolatzeko.

Kaosa bizitza da, erditzea bera da

Ez izatetik izaterainoko sorkuntza prozesu hori ez al da bizitza iturri bera? Eta bizidunon kasuan bizitza erditzearen bidez gauzatzen da, emakumeak bizi duen prozesu ulergaitz, magiko horri esker. Gerora, arrak, gizonak, bere boterea finkatzeko, iniziazio erritualen bidez jaiotzak duen garrantzia gutxiesten saiatuko da. Argudioa zera da: ados, emakumeak bizitza sortu du, baina sortu berria ezgauza da munduak aurrez aurre jartzen dizkion arrisku guztien aurrean; ez da ezer, ez du baliorik bere horretan ekintza sortzaile, magiko, ulertezin horrek. Eta bigarren sorkuntza bat asmatzen dute non umea gizon bihurtzen den. Prozesu hori, erritual batzuen bidez, gizonek bakarrik gidatu ahal dute; emakumea, beraz, bigarren planoan geldituko da, bere benetako balioa gutxietsiz.

Jaioberria, beraz, gizonen beste amarru hori alde batera utzita, kaos primariora itzultzeko behin eta berriro errepikatu ahal dugun aukera da. Naturak itzultzen gaitu amaren bizi-umontzi horretara, berriro labe horretan, formarik gabeko energia ordenatu eta organoak antolatu ondoren, hazi, indartu, birsor gaitezen, gizateriak, bizidun orok aurrera egiteko, gure akatsetatik ikasteko aukera izan dezagun. Ikasketa prozesu bat eskaintzen digu, askotan probestu ez duguna.

Naturak ere, bizidun gisa hartuta, baditu birsortze prozesuak, kataklismoen bidez gauzatzen direnak, eta zer esanik ez unibertsoak.

Aldagai den orok kaos erreferente bat behar du. Kaosaren beharra zigor gisa

Zigorraren kontzeptua mitologia gehienetan agertzen da, eta kataklismoen edo mito gupidagabeen bidez gauzatzen da, gizakiok sortutako orekaren degradazioa hastapenetara berriro ekartzeko (ordenagailu baten “reset”, berrabiatze prozesuan bezala). Mitologiak, beraz, aukera emango dio gizakiari, zeregin horretarako sortutako mito baten bidez, zerotik, kaosetik hasteko berriro ere. Birsortzea aldarrikatzen denean, kaosera itzultzea justifikatzen da, azken batean kaosa bere hastapenean perfektutzat jo baitezakegu, beti abiapuntu bera, ustez, eskaintzen digulako bizidun trakets, maltzurroi.

Birsortze horiek, fenix horiek, behin eta berriro agertzen dira gure inauteri batzuetan, aurrerago ikusiko dugun bezala.

Kaosa gaur egun

Nahiz eta gure gizarte teknologiko, zientifiko, arrazional honek kontrakoa esan, mitologiaren aztarna, printza batzuk, bizirik diraute gure inkontziente kolektiboan, zientzia ez baita fenomenologia guztia azaltzeko gai. Beraz, badaezpada, hor daukagu gordeta burmuinaren txoko batean Joxe Miel Barandiaranek jasotako esapide hau: “Direla ez da sinistu behar, ez direla ez da esan behar”.

Gizakiak berezkoa du fantasiarako, ameskeriarako grina, ulertezinak diren fenomenoekiko miresmena, arrazionalismoarengandik ihes egiteko beharra. Manikeismoa ezartzen badiogu kontzeptu horri, bere kontrakoa irudimena litzateke; lehena, ameskeria suntsitzailea da, kontrolaezina bilaka daiteke, erotu ahal gaitu, gure buruak antolatutako antzerki bat sortuz; irudimena, ordea, lagungarria da ezagutzen dugun errealitatetik azalpenak, bideak eskaintzen digun neurrian.

Horregatik dute gertakari paranormalek hainbeste arrakasta gugan, baina zer nolako beste esparrutan erabiltzen dugu, egun, behin eta berriro kaos kontzeptua?

Gizarte gatazkek ustezko status quoa hankaz gora erabat jarri behar dutenean –ordena, boterea, gizarte-kohesioa irauliz– kaosa agertzen da eta horri buelta emateko zer tresna dugu gizakiok gerra, goseteak, gizartea bera odolustea, talde txiki baten mesederako? Suntsipena bai, baina ez erabatekoa. “Uholde unibertsalean”, Noerekin gertatu zen bezala, aukeratutako talde berezi batek biziraun behar du, gizateriaren etorkizuna berriro zuzentzeko. Arazoa zera da, salbatuko diren horiek direla egoera horretara eramaten gaituztenak eta eramango gaituztenak behin eta berriro, eta ez dugula ikusten, ez dugula ikasten.

Kaosa euskal mitologian:

Momotxorroak dira, ene ustez, aztertuko ditudan lau inauteri primigenioetan, kaosera eramateko gaitasuna erakusten duten bakarrak, jokatzen duten paperaren arabera menperaezinak baitira. Taldeka erasotzen diote gizakiari eta sarraskiaren bila doaz, bere sarde eta adarrekin gizakia odolustu eta hastapenetara itzularazteko.

II. MAGIA: KAOSA ETA BELDURRA

Gertakizun magikoak, naturarenak zein gizakiarenak, gure logika gainditu eta gu menperatzeko gai dira.

Bigarren atal honetan fenomeno “naturalak” hiru sailetan banatuko ditut, eta bakoitzaren egileak, arduradunak izendatzen saiatuko naiz.

Alde batetik naturaren gertakizunak ditugu, bestetik piztienak, eta, bukatzeko, gizakionak.

Horiei guztiei, gizakiak magiarekin erantzungo die hasiera batean, eta poliki-poliki mitologia osatzen joango da, inauterien antzezpenarekin bukatzeko. Gizakiak natura behar du bizirauteko, baina gainditzen, menperatzen ahaleginduko da historian zehar, ustez borroka horretan garaile izateko aukera duelakoan; ergel halakoa!

NATURA

NATURA

GERTAKIZUNAK

EGILEAK

KATASTROFEAK Ekaitza, tximista, haizetea,uholdea, enbata, sutea, harrabotsak... URTAROAKNegua = heriotzaUda = bizitza

Lurrazpikoak:Leizea, kobazuloaLurrekoak:Zuhaitza, basoaUrarenak:Olatuak, aintzira, padura, ibaiakitsasoko edo ibaietako zurrunbiloak (Traganarruak)Astroak:Kometak, eklipseak, izar iheskorrak

DUALTASUNAKGaua-egunaNegu-udaLurra-zeruaUra-lurra

DUALTASUNAKIlargi-eguzkiaHotza-beroalehorra hezeaIluna-argiaGoia-behea

PIZTIAK

PIZTIAK

GERTAKIZUNAK

EGILEAK

KATASTROFEAK:IzurriteakMigrazioakGaixotasunak

ABERE TOTEMIKOAK eta beraien ezaugarriak:Hartza: Euskal gizakiaren oinordekoa, indartsua, bakartia, lotia? (Arizkun, Ituren...)Zaldia: Azkarra, menderagaitza. Irrintzia.Zezena: menderagaitza, indarraHerensugea, sugea: heriotza, sua.

DUALTASUNAK Haragijale-belarjale

DUALTASUNAKPiztien arteko oreka gupidagabea.Ar-eme

GIZAKIAK

GIZAKIAK

KATASTROFEAK

EGILEAK

GerrakErailketakEromenaFobiakAmesgaiztoakBortxakeria, manipulazioaGaixotasun mentalak zein fisikoak

Emakumeak:Bizitza-sortzaileak.Erraldoiak:Miel Otxin, Jentilak.Malformazioak: ipotxak, munstroak (Zanpantzar, Ziripot, Arotzak…)Arrotzak: Agotea, mairua, buhamea…Botere bereziak dituztenak: txamana, aztia, sorgina, iragarlea…

DUALTASUNAKHeriotza-bizitzaGizon-emakumeItzala- itzal ezaEro(tasun)-normaltasuna

DUALTASUNAKAmetsak-errealitateaOn-gaiztoHaurtzaro-zahartzaro

“Euskal irudikapenak, ordea, oso era bestean ikusten ditu ekaitzen egilea eta sorlekua, zeren ekaitzak ere Lurretik irteten ikusi behar baititugu, arestian Eguzkia ikusi dugun bezala” (Euskal Mitologia konparatua – Juan Inazio Hartsuaga)

Natura

Naturaren fenomenologia kaotikoa oso zabala da eta izugarria, nahi duenean. Teoria berrien arabera, Lur planeta bizidun gisa onartu beharko genuke, bere birsortze zikloak, autogarbiketa prozesuak, orekarako etengabeko joerak ikusita. Hor dugu GAI-ren hipotesia, (La venganza de Gaia – James Lovelock, 1972) non eboluzioa eta geologia bat eginez, planeta urdina organismo bizia bihurtzen den; bere burua autorregulatuz, bizitza sortzeko gaitasunaren jabe dela erakusten digu.

Hipotesi horri jarraituz, benetan kontzeptu horretan sinisten dudalako, natura, gure kasuan Lur planeta, organismo bizia dugu, horrek dakarren teorizazio guztiarekin. Bizidun guztiok bezala, Lurrak, Amalurrak euskaldunon kasuan, hainbat gorabehera geologiko, aldaketa, erditze, glaziazio, berotze klimatiko, lurrikara, tsunami, uholde, leherketa eta fenomeno zerrenda luze bat izan ditzake, eta izan ditu.

Baina ahantz ditzagun gure zientifismoa eta saia gaitezen kobazuloetako gizakiaren buruarekin pentsatzen; zer ziren fenomeno ulergaitz guzti horiek gizaki izutu haientzat? Nork sortzen zituen? Nondik sortzen ziren? Zertarako? Zergatik zuten alimaliko botere hura tribu, leinu oso bat desagertarazteraino?

Zalantza guzti horiei erantzun bat eman behar zioten bere burua, bere segurtasun mentala babesteko, azalpenak emateko ondorengoei, jakin zezaten nork, non , nola, noiz egin zezakeen zer.

Naturaren kataklismoak euskaldunontzat hiru lekutik sor zitezkeen: zerutik, lurretik edo leizetatik; itsasoak ez du presentzia nabarmenik izan gure mitologian, askoz jota uraren balio magikoa ibai eta aintziretara mugatu da edota berez duen balio sendagarriari. Salbuespen gisa hor dugu Traganarru delakoa, itsasontziak irensten dituen genio gupidagabea. Uraren presentzia lurrari lotuta agertzen da ibai, aintzira eta paduren bidez, horiek onartzen baititugu Amalurraren zauri, bide edo zain gisa.

Naturaren beste fenomeno bortitza urtaroak dira. Egungo gizarte teknologiko honetan ez dugu hainbeste baloratzen urtaroen aldaketa, baina bi belaunaldi atzera egitea besterik ez dugu, negu gorriaren botereaz jabetzeko. Nahiko lan zuten gure arbasoek negu latzetan aurrera egiteko, bizirauteko, udaren atarira onik iristeko, iluntasunetik eta hotzetik argitasunera eta berora iragaiteko.

Negu gorria latza bada bere hoztasunean, ez da munta gutxiagokoa udararen lehortea, adibidez; beraz, beroa eta hotza dualtasunak dantzan dabiltza bizidunen ibilbidea mugatzeko asmoz; batak zein besteak bizidunek egin dezaketen ekintzak eta aukerak zedarritzen ditu.

Glaziazioek gizateriaren eta bizidun guztien eboluzioa mugatu zuten, ezbairik gabe, eta planeta hau sumendiz josita zegoenean, etengabe okaztatutako labak, baita hondakin guztiekin batera sortutako bero jasanezinak gizateriaren aurreko bizitzari hesi latza jarri zion ere. Naturaren sortze prozesua bere hastapenetan zegoen, noraezean, boteretsu, gizakiok oraindik proiektua ere ez ginenean.

Naturaren beste fenomeno bat, gure buruen gainean, sabaian gertatzen dena da: unibertsoa ibilbide ziklikoetan zeharkatzen duten astroez mintzo naiz. Antzinako ipuin zein testuetan presentzia nabarmena dute, eta izua sortzeko gai izan dira, nola ez. Hor ditugu eklipseak, izar iheskorrak, kometen talkak, meteoritoak eta abar luze bat. Lur planeta txiripaz existitzen da meteoritoen talkaren tonbolan; probabilitate kontua da gure biziraupena, ez gaitezen hain harro izan; apaltasun apur bat, mesedez.

Beste dualtasun bat astroetatik eratorritakoa, zera da: gaua eta eguna, iluna eta argia, eguzkia eta ilargia, sinbologia guztiarekin. Ezbairik gabe, horiek guztiek mugatzen, baldintzatzen dituzte bizidunen zereginak, aukerak.

Ezin dugu ahaztu zuhaitzek eta landaretzak, orokorrean, jokatu duen papera mitologiaren sorreran; gehienetan emankortasun erritualen eskutik datozkigu, eta zentralitate berezia hartzen dute lurra eta zerua komunikatuz. Ikusi ondorengo adibideak: “Yggdrasil” zen germaniarren zuhaitz kosmikoa eta lizarran edo haritzan nortu daiteke.

Hinduen antzinako idatzietan (adibidez, Atharva Veda) kosmosa zuhaitz handi batek irudikatzen du, Ashvatha izenekoa. Zuhaitzen posizioa zeruaren edo lurraren nagusitasunaren arabera ordenatzen dute, hots, buruz behera edo gora.

Budaren jaiotza eta bizitzaren pasarterik esanguratsuenak guztiz lotuta omen daude zuhaitz zehatzekin.

Zuhaitzek, oro har, beti dute zentralitate positiboa eta sendatzeko edo energia banatzeko balio dute.

Txinan “Kien Mou” izena dauka eta berpiztearen funtzioa egozten diote, munduaren iturburuarena, alegia.

Egipton sikomoroa da erreferentea; biziemaile da.

Grezian jainko bakoitzak bere pareko zuhaitza zuen.

Zeltiarrentzat zuhaitzak eta landareak funtsezkoak ziren. Edward Bach-en loreen tratamenduan alfabeto zeltiarraren bost zuhaitz agertzen dira.

Esan bezala, zuhaitzak, baso misteriotsuak, hainbat mitologiako muina dira eta beti ere positiboak, biziemaileak edo komunikazio bide gisa hartu ditugu zerua eta lurraren artean. Gaur egun badira teoria zientifikoak non hipotesi gisa esaten den zuhaitzek energia transmisiorako kanalak direla eta posible dela energi unibertsala, kaosa, beraien bidez geureganatzea. Bestela, galdetu Ortzi jainkoak bidalitako tximistari zergatik dituen hain gogoko zuhaitzak.

Eta bukatzeko ezin ditugu ahaztu gure mitologiaren hirugarren zutabea diren Amalurren arrakalak, pitzadurak, kobazulo eta leizeak, ilunpetako mundua gordetzen dutenak. Zer kataklismoren sorgunea dira horiek? lurrikarenak eta sumendienak, adibidez. Hirugarren espazio honek, gainera, sekulako jokua eman dio gure mitologiari, hainbeste non euskal mitoen genealogian goren dagoen Marik bere etxetzat hartu dituen.

PIZTIAK

Piztiek sekulako aukerak eman dizkiete gizakiei mitologia osatzeko. Atzera egiten badugu abere totemikoak kultura askotan agertzen dira, hainbat nahasketa eta funtzio bereganatuz. Orohar, harrapariek kaosera itzultzeko funtzioa bete dezakete izurrite bilakatzen diren heinean edota, banaka hartuta, alimaleko boterea egozten zaienean.

Bigarren atala dugu gizakia eta piztien artekoa, hots, bien nahasketatik sortzen diren mitoena: gizotsoa, zezengorria edo minotauroa, zentauro edo zaldikoa, sirenak edo lamiak, Akerbeltz…

Hor ikusten da nola gizakia sartu egiten den piztiaren barnean eta eraldatzen duen edo alderantziz. Era horretan delakoaren ezaugarriak eta boterea bereganatzen saiatzen da; baina ez edonola, noiznahi, baizik eta naturaren fenomenoekin batera suertatzen denean bategite hori, hau da, ilargi betean, gauean.

Gainera, legenda batzuen arabera, euskaldunok hartzarengandik sortuak gara. Teoria horren argudio nagusia da hartza neguarekin lotuta dagoela, eta inauteriak neguko solstizioaren festak direnez, hartza totemikoa iratzarri behar dutela udaberriari, bizitzari bide emateko. Beraz, Piriniotako bi aldetan bizi ziren euskaldunen sortzailea hartza izan behar zuen, eta ez kristautasunarekin ezarritako Kixmi tximua.

Gure inauterietako pizti nagusien eta beraien ezaugarrien laburpena egingo dut segidan.

Hartza, esan bezala, gure arbasoen sortzailea omen eta negua, bakardadea, eta indarra irudikatzen ditu; neguaren parekoa litzateke.

Zaldiak jauziak, irrintziak, abiadura, askatasuna irudikatzen ditu, natura aske eta hezigaitzaren totema da.

Zezen mitologikoa basatia da, odolzalea, hiltzailea, amorruz betetako piztia, behin eta berriro gizakia erasotzeko prest dagoena, inoiz mendean hartuko ez duguna, eta aldiro kaosera itzuliko gaituena

GIZAKIAK

Gizakiok sortu ahal ditugun katastrofe kolektibo zein pertsonal nagusienak gerrateak dira; ondorioak izugarriak uzten dituzte bai maila pertsonalean zein kolektiboan.

Gizakia bakarka hartuta ere katastrofe pertsonalak izan ditzake, genetikoak edo inguruneagatik sortutakoak, hala nola, eroaldiak, fobiak, depresioak, amesgaiztoak eta malformazioak.

Panteoi honen arduradun edo egileak bereiztea begibistakoa da: alde batetik dugu bizitza emaile dena, emakumea, eta bestetik gizona, aurkari gisa, dualtasuna osatuz.

Baten zein bestearen funtzioak, antzinako kulturetatik hona, aldatzen joan dira, baina gizonak, beste atal batean esan dudan bezala, beldur zion bere aurkariari bizitza sortzeko gai baitzen; orduan erritual bat asmatu zuen umea gizon bilaka zedin eta, bide batez, emakumearen boterea murrizteko.

Fenomenologia honetan ere hor ditugu munstroak, gizaki desitxuratuak, gaizki osatutakoak, errefusatzen ditugunak, baztertuak (Ziripot, Zanpantzar, Arotzak…), eta bukatzeko ahalmen bereziak dituztenak, sorginak, aztiak, igarleak, profetak…

Ez ditzagun ahaztu arrotzak deitzen ditugun horiek, gure etxera, lurraldera etorri eta segurtasun eza sortzen digutenak. Ezezagunak direlako mesfidantza, beldurra, proiektatzen dugu haiekiko (buhameak, agotak, mairuak, kauterak…)

Atal honetako dualtasun nagusienak gizon-emakumearekin batera , arra eta emea, haurtzaroa eta zahartzaroa, ona eta gaiztoa dira.

III. MITOAK: KAOSAREN ANTOLAKUNTZA. IZENA DUEN GUZTIA IZAN DA…

Naturaren fenomeno ulergaitz, beldurgarri eta kontrolaezin horiei nolabaiteko azalpen ordenatua emateko sortzen dugun pertsonaia sorta.

NATURAREN KAOSA ANTOLATZEKO

PIZTIEN KAOSA ANTOLATZEKO

GIZAKION KAOSA ANTOLATZEKO

AMALUR: Kaosa erditu ondoren, bizitza guztiaren sortzailea. EGUZKI AMANDREAILARGI AMANDREA MARI: Zeruko eta kobazuloetakoa( botere nagusia, gidaria, matriarkatua, Amalurrekin batera) GAUEKO: Gauarena (muga, debekua) LAMIAK : Urarenak ORTZI : Zeruetakoa IRANDATZ: Zuhaitzen jainkoa (Bidasoan) BASAJAUN: Basoko jauna, zaindaria.

HARTZA: Euskaldunon jatorria. MOMOTXORRO: zezen-gorri, zezen odoltsua. Minotauro. PITXU: Gizotsoa. ZAMALTZAIN, ZALDIKO: Hezi gabeko zaldia, menderatu beharrekoa. Zentauroa. AKERBELTZ:Erdi gizaki erdi aker, emankortasunaren adierazgarri, baita gerora, Satanena ere. GATUZAIN: katuaren magiaren adierazle.

MIEL OTXIN, JENTILAK: Lapurrak, erraldoiak, jentilak. TARTALO, ZIRIPOT:Munstroak.AROTZAK:Munstro espezializatuak, Borreroak. GORRIAK: Zintzoak. Gizakiaren dualtasun ona irudikatzen dute. BELTZAK: Gaiztoak. Gizakiaren dualtasun gaiztoa irudikatzen dute. BUHAMEAK: Baztertuak, arrotzak. Zalapartari, lapur, zikin, fidagaitzak. AGOTEAK: Gaixotasun eramaile.

Atal honetan argudiatu edo defendatu nahi dudana zera da: gizakiak beldurrari eta kataklismoei aurre egiteko, mentalki, estrategiak bilatu behar ditu ez badu blokeatuta gelditu nahi, aurrera egiteko, erantzunak emateko gertakizun guzti horiei; horregatik kultura guztietan, mitologiak irtenbide bat eman die erronka hori gauzatzeko.

Nik euskal mitologiari erreparatuko diot interpretatzeko nola heldu zioten erronka horri gure arbasoek.

Ez dugu pentsatu behar antolakuntza eta funtzio erabat ezberdinak gauzatu zituztela, kasu askotan paralelismo handiak baitaude beste kultura batzuekiko, greziar, traziar zein erromatarrarekiko, adibidez. Ez da gogoeta honetan gure marka propio baten atzetik joatea, ezta gutxiagorik ere, baina trataera propioa gertatzen denean, besterik gabe azpimarratuko dut, azken batean aniztasunean datza kulturen arteko aberastasuna.

Naturaren kaosari erantzuteko mitoak:

Gure Parnaso partikularrean, bizitzan bezala, gustukoa dugu kategoriak ezartzea, hau da, norgehiagoka aritzea, nor den sortzaile, nor menpeko erabakitzea; eta mitologiak ez dio muzin egiten sailkapen horri. Goazen ba zehaztera nagusigo hori, egon badago eta, baina aurrena erabaki dezagun gure mitologiaren izaera; nolakoa da ? lurtarra, urtarra edo zerutiarra?

Euskal mitologiaren izaera lurtarra:

Gure mitoak xehatzen hasi aitzin jakin behar dugu euskal mitologiak izaera lurtarra duela eta horrek baldintzatuko duela hasieratik mitoen sorkuntza.

Elezaharren arabera lurra ontzi erraldoi baten antzekoa da, mugagabea, bertan bizi direlarik hildakoen arimak eta pertsonaia mitologiak. Barrenera sartzeko bideak aintzirak, putzuak, leizeak eta kobazuloak dira; azken batean zer dira arrakalak, pitzadurak baino Amalurren sabelean? Erditzeak askotan konplikatuak izaten dira eta zer esanik ez sortzen den hori Kaosaren seme-alaba denean; beraz, sortze ikaragarri hori gauzatzeko zuloak, arrakalak, pitzadurak behar ditugu eta funtzio hori betetzen dute aipatu gune geologikoek gure mitologian ere. Arrakala horiek betirako zauriak izango dira Amalurren sabelean, aldiro aldatzen joan daitezkeenak, lurra bizirik baitago.

Amalur hasiera da eta nagusigoa hartzen du bere alabekiko, Eguzki Amandrea eta Ilargi Amandrearekiko. Bere erraietatik ateratzen dira egunero sorgin gurpilaren bidea eginez, amaiezina, betikoa, berriro itzultzeko.

Hainbat elezaharretan jasota dago etengabeko sortze eta itzaltze hori, bata besteari jarraika, inoiz harrapatu ezinean, baina beti ere, Amalurren sabeletik igarota. Ortziak ere bere ibilbide propioa izango du, eguna iristean, leize sakonetan barna.

Begi-bistakoa da hiru mito sortzaile nagusien izaera emea, ama jainkoarena; hastapenetan sortzeari ematen zitzaion balio sinboliko-magikoa, gerora gizona bere mesederako birmoldatzen saiatuko da.

Indoeuropar zibilizazioekin etorriko zen gizonezkoaren nagusitasuna euskal mitologiaren panteoian baita ere.

Mitoei, jenioei, sexu bat atxikitzen zaie edo biak batera, eta horrekin lotuta izaera ona edo gaiztoa; horri esker gizakiak azaldu ahal izango ditu hainbat gertakizunen arrazoia edo zergatia; beraz, milaka urtetan antolatutako panteoi hau tentuz osatuta dago, gizakiaren behar eta kezka izpiritual zein haragizkoei erantzuteko moduan.

Sexuaren banaketaz gain badugu beste kontzeptu bat, taldearena edo bakardadearena eta horren arabera esleitzen zaio pizti bakoitzari izaera eta funtzio bat, gutxienez. Adibidez, nahiz eta zaldia berez taldekoi izan, zezena, uroa, bisontea edo otsoa bezala, bakarka agertzen zaigu inauterietan, gizakiak horrela erabakita bere mesederako.

Errazago da pizti bakartia meneratzea taldeka baino.

Ez naiz sartuko mitoen zehaztapenetan, gehiago bilatzen dudalako ikuspegi orokor bat inauterien antzezpenetan agertuko direnekin lotuta. Hiru kataklismoei (natura, piztiak, gizakiak) lotutako mitoak zehazten

saiatuko naiz baina, beti ere, Inauterietan agertzen direnei erreparatuta; beste guztiak ez dira saiakera honen helburu.

Aipatu koadroaren arabera, Naturaren kaosa ordenatzeko zerrendatu ditudan mitoak hauexek dira: Amalur eta bere alabak Eguzki Amandrea eta Ilargi Amandrea. Beraiekin batera doa Ortzi edo Urtzi eta Gaueko.

Guzti hauek, konturatzen bagara, mugimendua eta argia edo iluna dute ezaugarri nagusitzat.

Mugimendu eza heriotza litzateke eta ezin dugu ulertu bizitza, urtaroak, etengabeko esnatze-itzaltze mugimendu hori gabe; beraz, bizitzaren gurpilaren gauzatze mitikoa mugimenduan oinarritzen da. Gu geu ere, gizakiok, zein abereak ezin dugu biziraun ez badugu mugimendua ardatz gisa hartzen gure egunerokotasunean. “dabilen harriari goroldiorik ez” diogunean, mugimenduaz ari gara, bizitzeko grinaz, aurrera egin beharraz.

Mugimendu hori, gainera, zirkularra da. Zeren bidez antzeztu zuen gizakiak ziklo hori? dantzaren bidez. Dantza zirkularrak oso arruntak dira kultura gehienetan; normalean astroen ibilbidea antzeztu nahiko lukete eta horrekin batera trantzean sartzeko aukera eskaini. Horren adibide ditugu “muxikoak” eta beste hainbeste dantza zirkular. Erritualen parte gisa ulertu beharko genituzke bere hastapenetan, Amalurri eta bere alabei zerbait eskatzeko, eskaintzeko, erritual gisa.

Zirkuluaren eta etengabeko mugimenduaren sinbologia aldetik hor ditugu eguzki-loreak, lauburuak, bere etengabeko gurpilarekin jira eta bueltaka; eta berriro, sinbologia horretan mugimenduaren norabidearen balioa agertzen zaigu; ez da gauza bera ezker aldera jiratzea edo eskuin aldera. Horren arabera begizkoa bota diezagukete eta zori ona edo txarra izan bizitzan.

Txinatarren eta Hinduen kulturan txakra kontzeptua agertzen da, gure barneko gurpil energetikoez, bizimaileez osatua. Txakra edo gurpil

horiek moteltzen doazen neurrian, gure osasuna ahultzen doa eta hiltzera irits gaitezke baldin eta guztiz blokeatu eta gelditzen badira.

Argiak eta ilunak duten garrantzia begi-bistakoa da, baita itsuarentzat ere. Ilunpetako mundua beti izan da erakargarria gizakiontzat, ezezagunak sortzen duen lilura eta beldurra nahasturik baitoaz. Amalurren arrakaletan zehar, bere sabelean barneratzen garenean, gure barneko iniziazio bidaia baten paralelismoa aurki dezakegu.

Asia ekialdeko filosofietan, batik bat, aurkitzen da etengabe norberaren barnera bidaiatzeko, geure burua ezagutzeko beharra, mendebaldeko buruoi hain zaila egiten zaiguna; nahiago izaten dugu azalean geratzea ohi bezala, iluntasunak, Gaueko beldurgarriak sortzen digun izua dela eta; beharbada bidai horri ekingo bagenio, hainbat ustekabekin topo egingo genuke eta horietariko bat, eta arriskutsuena eromena izan daiteke.

Iniziaziorako bidaia horien lagungarri drogak izan ohi dira kultura guztietan. Drogek txaman, azti, sorgin edo dena delakoari norberaren iluntasunean barrena sartzen laguntzen zioten, baina arriskua zen bi mundu paraleloen artean geratzea, zein zen erreala bereizi gabe.

Ametsen mundua edo amesgaiztoena ere aurreko guztiarekin ere lotu dezakegu, kontzientzia-inkontzientziarekin eta batzuetan hor datorkigu Inguma mitoa gure ametsak gaiztotzera.

Esan dugu Amalurren erditzearen ondorioz zaurietako bat urarekin lotuta zegoela baita ere, eta horren adibide ditugu putzu, aintzira urmael edota padurak.

Itsasoak, ordea, ez du garrantzirik gure mitologian, seguruenez, esan dugun bezala lurrari erabat atxikituta sortu zelako, lurrak babesa, bizitza eta segurtasun gehiago eskaintzen zuelako itsasoak baino. Itsasoa masa informe guztiz ezezaguna zatekeen antzinako gizakiarentzat; nahiko lan lurraren fenomenoak ulertzen!

Uraren ezaugarri nagusienetariko bat, lasai dagoenean, sendagarria, lasaigarria dela esan genezake, baina halako batean haserretzen bada, gupidagabea ere izaten badaki uholdeen bidez, euri jasen bidez edo txikizioaren bidez. Lamiak, emeak baita ere, hor daude arrakala busti horiek zaintzeko, gordetzeko, baliatzeko. Lamia, zaintzen duen erreka edo ur multzoak bezala, badaki gupidagabe izaten hurbiltzen zaion edozein gizaki kuxkuxeroarekin.

Beti esan ohi da errekak eta ibaiak itsasoa bera baino “azpisuge”, traidoreagoak izan daitezkeela zuloetan sortzen diren “traganarru” ibaitarrak direla eta. Ur arriskutsu horietan mugitzen dira gure lamiak, nor eroriko. Ura sendatzeko, ura itotzeko. Biak ditu bere baitan, mito guztiek bezala.

Atal honi amaiera emateko hor ditugu beste elementu garrantzitsuak: basoa eta zuhaitzak.

Garai hartako basoak gaindiezinak ziren, zeharkaezinak; hurbiltzeak berak beldurra eragiten zuen bertan bizi zitekeen piztien babeslekua baitzen. Egurrez osatutako unibertso ezezagun bat zen, suaren bidez meneratu zitekeena soilik.

Askotan esaten dugu zuhaitzek ez digutela uzten basoa ikusten edo huskeriek arazoaren osotasuna bistaratzea eragozten digutela, azaleko kontuetan geratzeko erraztasuna dugula, alegia.

Basoek behar zuten jenio zaindari bat, Basajaun izena eta izaera eman zioten, onginahia gehienetan, baso zaindaria, barneratzen zen gizakiaren laguna, beharbada. Gizakiak behar zuen norbait mundu ezezagun, beldurgarri horretan gerta zitezkeenak azaltzeko.

Basajaunaz gain, Bidasoa aldean bada beste mito bat, Irandatz, zuhaitzen jainkoaren papera betetzen duena.

Basoa zerbait itxia da eta barnean sartzeko zauritu behar da,otzandu gure esanetara, bestela zeharkaezina da.

Gizarte sedentarioak sortu ziren heinean, bi tresna lagungarri erabili zituzten basoa bereganatzeko, menperatzeko: sua eta goldea. Suarekin basoa birrintzen zuten etxaberen bazkaleku bihurtzeko eta segidan, goldearekin lurra urratuz, zauritzen zuten, aleak erein eta uzta eskuratzeko. Bi elementu hauek Inauteri askotan agertzen dira, sua bereziki. Goldearena emankortasun erritoekin lotu ohi da eta Altsasuko Mamotxorroak ditugu horren erakusgai.

Piztien kaosari erantzuteko mitoak:

Piztien kaosa antolatzeko esanguratsuenak, ondorengo hauek dira: Hartza, otsoa, zezena, zaldia eta akerra .

Piztiez hitz egiterakoan, ezinbestean, totemismoa agertzen zaigu; horrekin esan nahi dudana zera da, piztiek gizakiarengan sentimendu kontrajarriak sortu dituztela, hala nola, gorrotoa, beldurra, miresmena eta horrek eraman gaitu identifikatzera beraien ezaugarriekin: indarra, ausardia, abiadura, odol grina, askatasuna, etab.

Identifikazio horren bidez bestelako siniskeriak garatu ditugu, erdi gizaki erdi abereen kategoriakoak. Hor ditugu Gizotsoa, Zaldiko, Momotxorroak, Akerbeltz, Hartza. Mito hauen sorkuntza gizakiak arau sozial eta natural bat apurtzean bilatu behar dugu; haratago joaten bagara, gizakiaren balizko sozializazioa baino lehen egon daiteke jatorria, edonork bere baitan daraman bulkadan edota antzinako sena,burmuin narrasti hori, gure izaera logikoaren gainetik nagusitzean.

Harreman sexualen tabuetan, zoofiliak badu bere tokia, ezkutua, gizarte arauak hausten dituelako eta horregatik zigor bat eskatzen du, garaian garaiko botere erlijiosoen zein zibilen eskutik etorriko zitzaiona, status quo morala mantentzeko.

“Naturaren aurkako” horrelako kasuak argudiatzeko eta, beharbada barkatzeko, hor dabiltza dantzan ustezko arrazoiak, hala nola:

Pizti horiek jandako belarrak jatea.

Beraiek edandako putzu berean edatea.

Biluzik lo egitea ilargipean.

Abere horien larruarekin estaltzea.

Magia edo begizkoak erabiltzea.

Abereak berak haginka egitea.

Beste askotan, ordea, malformazioak ziren bidea horrelako usteei, bai piztiengan zein gizakiengan, eta horrek halabeharrez bazterketa, zurrumurruak, esamesak eta iluntasuna sortzen zituen, misterioarekin batera; horra hor agoteen kasua.

Legenda edo sineskeria guzti horiek elikatzen zituzten hibrido horien mitoa non gizakiak piztiarekin bat egitean naturaren aurkako nahaste bat sortzen zuen. Kasu gehienetan gizona da nahasten dena piztiarekin, bortxaz, bere ezkutuko apeta bortitzenak azalaraziz; horrekin justifikatu nahi da, nolazbait, gizakiaren, gizonaren alde bortitza, aseezina eta kontrolagaitza, piztiak gain hartzen baitio, ustez.

Giza-pizti hauen zerrendan, ordea, gurean ez dago hegaztirik, agian askatasunaren ikur nagusiena delako, nahiz eta mitologia grekoan Pegaso zaldi hegalaria existitu edota Harpiak, erdi emakume erdi hegazti.

Horiekin batera horra hor piztiek haien artean egindako nahasketak, Artzanora kasu, hartza eta zakurraren artekoa. Baita ere agertzen da akerra eta hartzaren arteko nahasketa.

Kasu guzti horiek ikusita ondoriozta dezakegu gizakiak askoz zailago zuela eta duela naturaren kaosa kontrolatzea abereena baino, azken batean bere eboluzioaren katean noizbait suposa dezakegu pizti baten ondorengoa izan dela; euskaldunon kasuan, hartzarena, zutik ibiltzeko gaitasuna zuelako, edo zutik jartzerakoan giza itxura har zezakeelako.

Hartzaren presentzia euskal inauterietan handia da; batzuetan akerraren buruarekin jantzita dago eta menperatua, lotuta agertzen da, jendea modu kontrolatuan erasotuz. Kasu bakarra daukagu gure inauterietan non piztia ez dagoen hezita eta da Altsasuko momotxorroetan.

Abere totemiko horietan, euskal inauteriak egiten duena edo saiatzen dena adierazten zera da, gizakiak natura meneratzeko duen beharra edo grina, bera bizidun guztien gainetik jarri eta nagusigo hori agerian uzteko.

Gizakion kaosari erantzuteko mitoak:

Lapurrak, erraldoiak, munstroak, gaixotasun eramaileak, eroak, arrotzak, baztertuak... zerrenda hau izan daiteke gizakiaren kaosa ekintza zehatzetan gauzatzen duena, bakarka zein taldeka; horiei guztiei gainera gerrateak gehitzen badizkiegu kataklismoa erabatekoa da.

Horietariko bakoitza ordezkatuta dago euskal inauterian: hor ditugu Miel Otxin lapurra eta erraldoia, Tartalo, Ziripot, Arotza eta Zanpantzar munstroak, buhame marjinatuak, ferratzaile aurpegi gabeak eta gure inauterietatik kanpo geratu diren erraldoiak eta buruhandiak, dantzari modernoak.

Kaos horretan dualtasun garrantzitsuena on eta gaiztoaren artekoa da, behin eta berriro inauteriaren antzezpenak eskaintzen diguna: gaiztoa seinalatu, atxilotu, epaitu, zigortu eta kasu askotan erail. Justiziaren kontzeptua gizakiarekiko manikeoa da: alde batetik gizarte justu eta solidario bat mantentzea izango luke helburu baina bestetik, giza arrastotik ateratzen den adierzpen oro birrinduko du.

Narrastiaren arrastoak ezabatu nahi ditugu gure kode genetikotik kontrolaezinak direlako, gure izaera bortitzaren hondakinak direlako, naturak gu menperatzen gaituenaren seinale direlako; hala ere, gure bortizkeriak ez du mugarik eta aldiro-aldiro erakusten dugu alde iluna, kontrolaezina eta ankerra, naturan esistitzen ez dena.

Kontrolaren beharra, nahia, gure izaerarekin lotuta doa. Kontrolatu nahi dugu gure sena, askotan naturaren kontra jokatuz; kontrolatu nahi dugu natura, piztiak, teknologia, bizitzaren zirrikiturik minimoena; kontrolatu nahi dugu bizitza bera, azken batean, hilezinak izan nahi dugulako. Hori da gure azken erronka, guztiz ahaldunak bilakatzea, sortzea eta heriotza menperatzeko, kaosa kontrolatzeko, naturarena baina ez gurea.

IV. KAOSAREN ETA MITOEN ANTZEZPENA

Inauteria neguan egiten den antzezpen mota bat da. Mitoak, modu ordenatuan, erritual baten barruan agertzen dira, bide batez, kritika, parodia, iseka eta gizartearen berrantolaketa eta ihesbidea bilatuz;

dena den, ez dugu ahaztu behar, hastapenetan, naturaren kontrako garaipena ospatzeko, aldarrikatzeko balio izan zutela. Ondorio horretara iritsi nahi dut gogoeta lan honekin.

Gaurko inauteriei hainbat apaingarri kentzen badizkiegu, muinera joanez, ikusiko dugu antzinako gizarte pagano baten irudikapena ematen digutela eta hainbat sinbolo eta mitoren laguntzarekin antzinako kosmogonia interpretatzeko gakoak eskaintzen dizkigutela, kaosaren hastapen gurpila antzemateraino.

INAUTERIA

MAGIA

MITOAK, TOTEMAK

HELBURUAK

MASKARADAK(Zuberoa)

DANTZAK, JAUZIAK:Amalurretik aldendu nahia, loturak gainditu beharra…lurra kolpeka esnatu HERIOTZA-JAIOTZA: Pitxuren berpiztea.

PITXU: Gizotsoa ZAMALZAIN: Zentauroa GATUZAIN: Katua

BARRIKADA JAUSTIA:Oztopoak, debekuak gainditzea.KANPOKOAKBERTAKOAK: Beltzak/gorriak.ZALDIKOA FERRATZEA, ZIKIRATZEA:natura menderatzea.Pitxu, udaberia berpiztea

LANTZ(Lantz)

Dantza erritualakzirkularrakSUAren magia, balio garbitzailea IZUA (lapur erraldoiarekiko)

MIEL OTXIN: erraldoia, lapurra. (NATURA) ZALDIKO: Zentauro AROTZAK: Munstroak

ZIRIPOT: Munstro nagusia

EPAIKETA.Lapurrak,Naturak, herritarren aurrean ordaindu behar du.DANTZA: suaren inguruan

MOMOTXORROAK(Altsasu)

SARDEA: jendeari erasotzeko(sardea= adarrak) GOLDEA: emankortasuna. Odolarekin erein.

MOMOTXORRO:zezen-gorri odoltsua, sardearekin jendea harrapatu eta hil nahi duena, zigor gisa, kaosera bueltatzeko

Indartsuaren legeaNaturaren indar kontrolaezinak aske.Taldeka/bakarka

JOALDUNAK-IYOTEAK(Ituren eta Zubieta)

Dantza konzentrikoak, errepikakorrak, trantzea.Zarata, dunbots erritmikoa, trantzea sortzeko

JOALDUNAK: Aztiak dira HARTZA AKERRA

Bukatu beharra dago, neguarekin, heriotzarekin, aro berri bati hasiera emateko, bizitzarenari, alegia.

Lau inauteri aukeratu ditut gogoeta hau egiteko; Zuberoako maskarada, Lantzeko inauteria, Altsasuko momotxorroak, eta Ituren eta Zubietako joaldunak-iyoteak.. Horietan, bai antzezpen erritualaren aldetik, zein pertsonaien aberastasunaren eta esanahiaren aldetik, baditugu nahiko elementu inauteriak kaosaren eta mitoen antzezpena direla baieztatzeko eta, are gehiago, gizakiak, natura menperatzeko asmoz, erabilitako erritualak direla.

Zer da errituala?

Goazen errepaso labur bat ematera bere esanahi eta helburuak zehazte aldera.

Esanahi sinbolikoa duten ekintzak direla esan genezake. Zerbaitengan sinisten dugulako eta sinismen hori finkatu, indartu eta berritu nahi dugulako egiten ditugu.

Sigmund Freudek, neurologo austriarrak, zioen erritualaren funtsa gizakiaren tentsioak askatzeko tresna zela; bere ustez antzeztutako inauteri, erritual horiek katarsia sortzeko eragina zuten norbanakoen eta taldearengan eta sekulako intentsitatea eta transformatzeko boterea emateko gai ziren; horra hor bere arrakastaren zergati bat.

Gerora, inauterien bilakaerak ildo horri heldu dio nagusiki, gizarte arautuaren liberazio aro bati, alegia, non delako arauak apurtzeko “baimena” ematen diogun elkarri,, mozorroen, trufaren eta isekaren bidez.

Victor Turner antropologo eskoziarraren lana erreferente izan da antropologia sinbolikoan. Berak mito eta errituala lotzen ditu esanez erritual bakoitza mito baten berreraikitzea dela.

Errituala antzeztean berreraikitzen ari gara mitologia eta nire aburuz, mitologia kaosa ordenatzeko panteoia denez, funtzio bera betetzen dute inauteriek, inauteri batzuk.

Erritualen helburuak:

Jainko baten gurtzea

Indar gaiztoak uxatzea, haiengandik babestea

Haurtzarotik heldutasunera pasatzea

Sendatzea, gaixotzea

Oparotasuna edo pobrezia ekartzea

Etxea eta etxekoak babestea, hondatzea

Amodioa edo gorrotoa sortzea

Etorkizuna iragartzea

Erritualak eta sakrifizioak:

Hainbat kulturatan era guztietako sakrifizioak burutu izan dira helburu horiek erdiesteko, hasi gizakiongandik eta bukatu abereekin.

Ezin dugu ukatu gure inauterietan ere odola funtsezkoa dela ( Momotxorroek soina odolez bustitzen dute) hildakoaren erraiekin batera ( Pitxuren heriotzan abereen tripak barreiatzen dira jendartean).

Eliza katolikoak debekatu egin zituen praktika hauek paganismoaren ikur zirelako, baina inauterietan, modu batean edo bestean, jokabide horien aztarnak anabasa eta kaosarekin batera antzeman ditzakegu.

Ohikoa da antzezle odoltsuak zein barrunbez inguraturikoak jendearengana hurbiltzea besarkada emateko. Horrek nazka edo ikara sentimendua sortzen du jendearengan eta ihesarekin edota blokeoarekin erantzuten dugu. Sakrifizioaren ondorioen gutxieneko partekatzea litzateke ekintza hori.

Erritualak eta inauteriak dantza eta musika behar du:

Zerbait baldin badago gizakiok elkartzen gaituena, musikarekin batera, dantza da, eta gerora eman diren apaingarri guztiak kentzen bagoaz iritsiko gara dantza zirkularren eskema orokor batera non norabide batean zein bestean taldea elkartzen zen errituala burutzeko. Inauterietan gauza bera gertatzen da, ez dago dantza eta musikarik gabeko jatorrizko inauteririk.

Dantza erritualak, dantza zirkularrak dira kultura askotan eta zirkuluan dantza egiteaz gain, alde batera zein bestera, lortu nahi dugun helburuaren arabera jauziek ere hartzen dute protagonismo berezia. Zer dira jauziak azken batean, interpretazioaren minimalismora jotzen badugu? bi gogoeta ateratzen zaizkit, bata Amalurren loturarengandik ihes egiteko nahia, aske geratzeko grina, bere erakarpen menperatzaile hori gainditzeko asmoz, eta bestea, jauzi horien bidez, lurra kolpatzearekin batera, neguko lozorrotik ateratzea.

Erritualak ikurrak eta tresnak behar ditu:

Sinbologia garrantzitsua da eta erritualaren xedearen arabera, aldatzen doa; izan daiteke arao bilduma bat gaixotasuna, zoriontasuna, amodioa, gorrotoa edota zoritxarra erakartzeko, eta erabil ditzake baita hainbat elementu, bai materialak zein espiritualak, norabide horretan. Kobazuloetako gizakien garaietan, hormetan margotutako piztien irudiek ehiza erakartzeko balio sinbolikoa omen zuten.

Ikus ditzagun inauteri hauetan erabiltzen diren hainbat ikur:

Goldea: Emankortasun erritoa.

Sardea: Jendea erasotzeko, mintzeko, odolusteko sinboloa.

Sua: Garbiketaren sinboloa.

Odola: Erritualen sakrifizioetako eskaintza.

Erraiak barreiatzea: Zikintzea,babestea.

Joareak: Hartza, esnatzeko, uxatzeko, zarata sortzeko

Ferrak: Natura menperatzeko, iltzatzeko.

Deiadarrak: Hartzari deitzeko edota izpiritu gaiztoak uxatzeko.

Isipua: Izpiritu gaiztoak uxatzeko erabiltzen den zurda.

ITUREN ETA ZUBIETAKO IYOTEAK

Protagonistak:

Joaldunak, Hartza eta Akerbeltz. Zer elementu mitologiko antzeman dezakegu bakoitzaren baitan? Joaldunen funtzioa da bere tresna sinbolikoen bidez (deiadarra, ttuntturroa, artilea, joareak eta isipua) natura, Amalur, Hartza esnatzea bere neguaren lozorrotik, negu gorritik, udaberria, argia, bizitza itzul dadin gizakiongana. Horretaz gain badu ere emankortasun errituarekin zerikusia; isipu sinboloak betetzen duen helburuaz ari gara; alde batetik lurra bustitzen du emankortasuna ernetzeko eta bestetik izpiritu gaiztoak uxatzen ditu lurra babesteko. Horrela onartzen da gaur egungo interpretazio gehienetan, baina jauzi egin dezagun espazioan eta joan gaitezen Balkanetara, Europa ekialdera, gurearekin erabateko lotura duen inauteri bat aurkitzera, Kukeri izenekoa, gaur egun Bulgarian ospatzen dena.

Bulgariako Kukeri inauteriak irudi ikusgarriak eskaintzen dizkigu mitoaren ulermenean atzera egiteko. Diotenez, 4000 urteko antzinatasuna du eta Europako zaharrena da. Kuker da pertsonai nagusia eta argazkietan ikus dezakegunez, joaldunen parekoa da ezberdintasun batzuekin: aurpegia estalita daramate, zazpi abereren larruak daramate soinean eta askoz joare gehiago, neurri guztietakoak.

Ustaritzeko inauterian baditugu horien antzeko pertsonaiak, Kotilungorriak; aurpegia estalita daramate, isipu luzeagoak eta joare txikiagoak.

Itzul gaitezen nolabaiteko paralelismoaren bila Bulgariako Kukeri inauterira eta, konkretuki, Kuker pertsonaiarengana.

Traziako tribu indoeuroparrek ospatzen omen zuten (k.a 3000 urte-k.o.3. mendera arte) nekazal urteari hasiera emateko, eta horren adierazgarri da goldea, eta lurra goldatzearen antzezpena. Emankortasun erritualari are gehiago lotzeko ere, Kukerrek egurrezko zakila bat daramate zintzilik eta aldiro harreman sexualen antzezpena egiten dute emakume haurdunekin, horren adierazgarri.

Inauteri mota hau bi arotan ospatzen da: urte berriaren hasieran, eta martxoan, garizuma hasi aurretik.

Traziarrek hilezkortasunean sinisten zuten, inguruko beste kulturek ez bezala, eta dirudienez, inauteri hau Dionisos jainkoa gurtzeko egina da; Dionisosek ardoa, emankortasuna eta berpiztea irudikatzen ditu. Badago inauteri honetan beste Kuker berezi bat, Yetiaren itxura duena, erraldoia, ilez josita hasi burutik eta hanketaraino, hainbeste non ez zaio aurpegia ikusten; zer mito euskaldun ekartzen digu horrek gogora? bai, Basajaun iletsua, gure basoetako zaindaria.

Guzti hau esan ondoren itzul gaitezen Euskal Herrira eta azter ditzagun hainbat paralelismo. Esan dezakegu, material grafikoa eta idatzia ikusi ondoren, gure joaldunek mito zibilizatuago, gizatiarragoa eskaintzen digutela Bulgariako inauterietako Kukerrekin alderatuta; erraietara joateko, beraz, Kukerra Joalduna baino esanguratsuagoa da. Ikus ditzagun horien ezaugarri mitiko batzuk.

Aurpegia estalita darama, askotan bi mozorroekin ( gaizkiaren eta ongiaren dualtasuna) eta ttuntturroek, garaiera ematen diote, handiagoak, erraldoiak eman dezaten.

Beste Kuker/joaldun batzuk, itxura aldetik, gure Basajaunaren parekoak dira.

Antzezpen horretan emankortasuna, lurra ereitea (goldearen bidez), lurra esnatzea,BERPIZTEA eta izpiritu gaiztoak uxatzea bilatzen da.

Joareen, dunbotsen bidez, modu anarkikoan edo ordenatuan, biak tartekatuz, zarata sortzen dute bai hartza eta bai Amalurra esnatzeko.

Gure Joaldunek artilea soilik daramate soinean; Kukerrek ZAZPI ABEREENA, haien indarra bereganatzeko ( Naturaren ordezkaritza zabala, hor nonbait)

Bulgarian eta Serbian Kukerrari JAINKO izaera edo kategoria ematen zaio, mito bat da, beraz.

Balkanetako herrialde askotan horrela ospatzen da eta esanahi bera du.

Akerraren edo ahuntzaren sakrifizioa landaretzaren berpiztearekin lotzen dute baita ere. Akerbeltzaren partehartzea, beraz, ikuspuntu horretatik komeniko litzaiguke aztertzea.

Kukeri (inauteria) Kuker (joalduna), antza denez, latineko cuculla( kapusaia) edota cucurum (dardarka) hitzetatik dator; lehenak misterioa irudikatzen du, iluntasuna, eta besteak zintzarrotsa, galarrotsa, zarata, neguko hotza astintzeko beharra, gainetik kentzeko beharra.

Elementu guzti horiek ikusita saiatuko naiz azalpen bat ematen, nire teoriaren arabera.

Gure antzezpenean, badago normalean jende gutxik ezagutzen duen atal bat eta da, baserriko ukuilu edo soto batean joaldunek bere soineko eta joareak jantzi ondoren egiten duten entsegua; entsegu horretan bateratzen dute bai pausoa zein erritmoa eta joareen intentsitatea; hori egiteko, halabeharrez esango luke norbaitek espazio faltagatik, zirkuluan aritzen dira behin eta berriro nahi duten soinua lortu arte.

Soto horrek psikofonia berezia ere badu, trantze erritmiko-musikala sortzeko, bozgorailu gisa funtzionatzen baitu.

Zirkulua berriro ere agertzen zaigu, sorgin gurpila, lauburua, ezker eskuin, ona eta gaiztoa, mitologiaren eta unibertsoaren ekidin ezinezko dualtasuna, birsortzearen prozesua martxan jartzeko makinaria zaratatsua, ordenatua. Iturengo eta Zubietako inauterietan joaldunak natura birsortzeko, esnatzeko prestatutako eragile koordinatuak, disziplinatuak, espezialistak dira; armada baten gisa, bi lerro zuzenetan abiatzen dira bere helburua betetzera joaldun nagusiaren agindupean.

Orden horren inguruan: anabasa, kaosa dabilkie itzulika. Inauteri horren mozorroak beste inon baino gordinagoak dira, eta burutzen dituzten ekintza basak gehienetan ikusleak asaldatzea eta lotsaraztea dute helburu.

Ez dago dantza apaingarririk Maskaradetan eta Lantzen bezala, ez, bere gordintasunean esnatzen dute Amalur, Hartza; modu zakarrean,esango nuke, gupidarik gabe, bortxaz ia-ia, Kukerrak Balkanetan bezala .

Antzinako gizarteetan, beste mundu horrekin elkarlotzeko giltza txamanak ziren; gurean aztiek edo sorginek betetzen zuten zeregin hori. Joaldunek ez al dute gauza bera egiten, desfile bateratuaren bidez, bere joare eta polunpen soinu errepikakor, gor, ozen hori baliatuz? Ez al dira, beraz, gure txamanak, gure aztiak, naturaren, Amalurren baitan sartzen direnak, hartz totemikoa esnarazteko?

Esku-hartze hori ez al da gizaki handinahiaren ispilu? hots, nik erabakiko dut noiz esnatu behar duen naturak, bera bestela, agian lozorroan jarrai dezake gure hondamendirako.

Ez diogu onartzen lurrari, Amalurri, bere kasa, aroetan barrena, dagokion zikloak betetzea, ez, guri komeni zaigunean interbentzioa egiten dugu, agintzen diogu noiz eta nola esnatu behar duen, musikarekin, zaratekin, oihuekin, zikiratuta edota epaituta.

Joalduna, Kukerra, konpartsa guztiaren laguntzaz ausartzen da zeregin hori betetzen, aurre egiten dio naturaren ziklo logikoari, beharrezkoari, aski dela esateko, eta dauzkan trikimailu eta tresna guztiak erabiliko ditu hori gerta dadin; denak balio du gatazka horretan , norgehiagoka horretan, etengabeko lehia horretan.

Natura hilik dago neguan, urtaroen zikloan, gaur egun baino askozaz gordinagoak ziren aro horietan eta berpiztu beharra dago. Kaosaren gurpila da. Esnatzerakoan bizitza ematen digu, baina lokartzerakoan edo eztanda egiterakoan, aidean eramaten gaitu orbelak bezala. Hori da Joaldunen antzezpena, betebeharra, naturaren kontra joatea, borrokatzera, baina taldean badaezpada, jakin badakite, bakarka ez direla gauza aurre egiteko Hartzari, Amalurri.

ALTSASUKO MOMOTXORROAK

Altsasuko inauterian mito nagusia zezena da eta bere inguruan mugitzen da antzezpen guztia. Inauteri hau gerra zibilaren ostean, 1990ko hamarkadan, berreskuratu zuten.

Gainbegira azkarra ematen badiogu mito honi eta izandako funtzioei, zerrenda luzea osa genezake; hona hemen zezenaren mito esanguratsuenak:

Zezenaren balio mitologikoa:

Momotxorroak:

Kontuan hartu behar dugu Altsasu herriaren kokapena; Sakana bailararen erdialdean dago eta bat egiten du Aizkorriko mendikatearekin, Aralarkoarekin eta Urbasarekin; esan nahi baita natura eta basoa bere gordintasunean izango zirela nagusi ingurune horretan. Gertuko mendikatea dute Urbasa eta apur bat ezagutzen duenak jakingo du, Euskal Herriko mendi gehienetan bezala, lurralde karstikoa dela, hots, urak erraz zula dezakeena eta, ondorioz, leize, koba edota haitzuloz jositakoa. Amalurraren zauri hauek, garaien arabera, aterpe, babesleku edota misterioz jositako gune debekatutzat hartu ditugu euskaldunok, baina mitologian Zezengorri, Betizu, Momotxorro, edo Aatxeren bizileku dira. Gera gaitezen une bat Aatxe delako jainkoarekin.

Joxe Miel Barandiaranek dioenez (Axular´en itzala, Gure-Herria, 1957) Lezian (Sarako leizea) bizi den zezen edo behi itxurako jeinua zulo zabal hartako zaindaria da. Zenbait kasutan gizon itxura hartzen du, eta hala, iraindu dutenak zigortzen saiatzen da. Horregatik deitzen dute inguruetan Etsai, “arerio” edo “deabru” esan nahi duena. Leziako bizilekuan irakasten zituen Etsaik bere arte eta zientziak.

Mariren eta lur barnean egon daitezkeen altxorren zaindaritzat jo izan da baita ere. Funtzio guzti horiek kontuan hartuta osatu zen, seguruenez, Altsasuko inauteriko jeinu hau. Itxuraz beldurgarria, odoleztatua, aurpegia estalita, adar handiz hornitua eta eskuetan sardea darama.

Odola erritualetako elementu garrantzitsua dugu, Mariren gordelekuan barrena muturra sartu duten gizakiak zigortzeko, zauritzeko sinboloa; artileak pizti itxura handiagoa ematen dio, burutik oinetara estaltzen duelarik.

Bizkarra piztiarena, aurrealdea gizakiarena, ohiko dualtasuna, Minotauro osatzen duten elementuen bestelako bertsioa. Atzea, aurrea, piztia, gizakia, larrua, odola; gizakiaren alde iluna adierazten duen basapiztia, kontrolagaitza, menderaezina, basa, hiltzailea, inauteriak berak ere meneratuko ez duena.

Badugu, beraz, naturaren indar bat, piztiei, abereen kaosari dagokiena, heziko ez dena erritual horren bidez.

Uro zezen euroasiatikoaren ondorengoak edota bisontearenak izango ziren duela bi milioi urte Asia erdialdean sortu eta barreiatzen joan zirenak Europa guztia bere egin arte. Arrek bi metroko goiera izan zezaketen. Abere migratzaile horiek taldetan bizi ziren eta dirudienez, Iberiar penintsularen egungo transhumantzia bideak, beraiek sortutakoak dira.

Oso erasokorra eta azkarra omen zen: "...libra nazazu Jauna, lehoiaren ahotik, eta entzun nazazu uroen adarretatik libra nadin..." (Salmo 22:21).

Taldearen garrantzia ere mito hauen azterketan garrantzitsua da. Hala nola Basajaun, Mari edo Sugaar edota beste hainbeste jeinu bakarrak eta bakartiak diren, Momotxorroa taldekoia da, taldean erasotzen du, ez bakarka, nahiz eta kobazuloak zaintzen duen Aatxe horrek izaera bakartia duen. Jakina da gure mitoen panteoiaren osaketan banakoen izaera gailentzen dela, baina horren zergatia ez da gogoeta honen helburua.

Altsasuko momotxorroek taldeka antzezten dute bere haserrea gizakiarekiko, zerbait iraingarria egin omen diotelako berak babesten dituen balore primigenioei, basoei,leizeei.

Horregatik, kaleetan barrena, bere sardez, oihuz, joareez hornituta hilketa erritual, jendetsua burutu nahi du bere etsaia den gizakiaren kontra.

Ez al da Amalur erasotzea eta iraintzea, basoak neurririk gabe ustiatzea, uroak, zezenak, akabatzea, neurrigabeko ehizan tematzea, Urbasako kobazuloetan behin eta berriro sartzea? Horrela irudikatuko zuten antzinako biztanleek Uro, Zezen, Aatxeen eraso gregario beldurgarriak. Eraso horietan izua da metxa pizten duena, eta izu hori askotan, gizakiaren interbentzioak sortzen du, gerora geldiezina eta kontrolaezina bezain bortitza izan daitekeena.

Eraso horien irudikapena, beraz, hor dago baina zertan datza zezenaren bikoiztasun hori? Minotauroarena, Momotxorroarena? Bizkarra zezenarena, atzealdea, eta bularraldea gizakiarena, zuria baina odolez tindatua. Askotan esan ohi da Troyako gudaldian bezala, ezin baduzu aurrez aurre garaitu etsaia, hoberena dela bere erraietan sartzea, berarekin nahastea, horrela meneratuko duzulakoan. Gauza bera gertatzen da aipatu dugun lehen inauterian, hots, Joaldunena, non taldeka ere erasotzen diote naturari, txamanez osatutako armada baten gisa.

Aatxerengana itzuliz, lehen aipatutako izaera guztiez gain, kaosaren sortzailetzat ere daukate Saran. Nola uztartu dezakegu Momotxorro-Aatxe-Behigorri-Zezengorriren izaera basatia, oldarkorra Kaosaren sortzearekin? Nik uste esandako elementu guztiekin aski erreza dela “nolabaiteko” kaosa irudikatzea.

Anabasa hori gerta ez dadin momotxorroaren aurrealdean, alde gizatiarrean, odola agertzen da, jeinuari dagokion sakrifizioaren sinbolo esanguratsua. Gizakiaren aldean, agertzen da gizakiari dagokiolako eskaintza hori egitea, baina mito hau ez du meneratuko, bere aurka altxatuko baita behin eta berrio, etengabeko erasoen bidez.

Ni hemen argudiatzen ari naizen kaosa, edo hitz ponpoxoetan esanda, Unibertsoaren sorrera, ez da ezta urrutitik ere inauterietan lantzen den kaos kontzeptu bera; beste maila batekoa da baina ez horregatik makalagoa, ez horixe. Garai hartako gizakientzat kaotikoa izango zen pizti saldoen erasoak edo ihesaldiak, hainbesteraino, non gizatalde guztiaren biziraupena kolokan jartzen zuten; ba ote dago zerbait ikaragarriagorik?

Ez dezagun pentsa digresio filosofikoetan gaua ematen zutela gure arbasoek kobazuloaren txoko batean, ez; bizirautea kaosari eustea zen; horretarako “etxeko kaos” horri erantzuteko, argudioak, antzezpenak, erritualak, antolatu behar zituzten zerua gainean ez erortzeko. Nahiko lan horrekin. Big bang teoria, seguruenez, ez zegoen bere zalantzen zerrendan.

Azken elementu bat aztertzekotan, ez otzantzearena litzateke. Momotxorroak, inauterietako beste jeinu asko ez bezala, ez dira otzanak, ez daude hezita, meneratuta, alderantziz, bere izaera basa, hezkaitza, mantentzen dute; naturaren izaera primitiboa daramate aldian nahiz eta gizakiarekin nahastuta egoterakoan ahultzen dijoan indar hori, tarteka.

Beraz, ondoriozta dezakegu gizakia Momotxorroaren baitan sartzen, nahasten saiatu den arren, ez duela lortu haren izaera basatia meneratzea eta gai dela, aldiro-aldiro, kaosa sortzeko.

Jeinuaz, mitoaz gain, badugu beste elementu edo sinbolo garrantzitsua inauteri honetan: goldea. Goldearen esanahia jakina da eta emankortasun erritualekin lotuta dago; lurra urratzea, zauritzea, da bere betebeharra gero zauri horretan hazia bota eta uzta erna dadin, bortxaz. Sakrifizioen odolak ere balio du urratutako lurra ureztatzeko . Gizakiok goldetik tiraka, inauteri guztian zehar zeregin hori beteko dugu gure helburua lortu arte, baina ez dugu inoiz Momotxorroa uztarrian uztartuko, ezta gutxiagorik ere!

LANTZEKO INAUTERIA

Aztertzen ari naizen inauterien artean Lantzekoa da, ene ustez, bere antzezpenean gehien gordetzen duena hastapenetako izpirituak eta pertsonaiak; esan nahi baita, ez dituela beharrezkoak ez diren pertsonaia apaingarriak gehitzen interpretazioaren nondik norakoa estaliz, desitxuratuz. Oso garbia da bakoitzaren funtzioa eta nolabaiteko hierarkia.

Hierarkia

Pertsonaia nagusia, Miel Otxin erraldoia, lapurra izango litzateke, segidan Zaldiko eta Ziripot, parez pare, eta bukatzeko, Arotzak eta Txatxoak.

Antzezpena

Miel Otxin atxilotzen dute, herrian zehar eraman eta tiroz hiltzeko; sutara bota eta inguruan dantzan aritzen dira herritarrak. Zaldiko eta Ziripot dualtasun bat antzezten dute, Zaldiko behin eta berriro oldartzen zaiolarik Ziripot munstroari. Txatxoek Zaldiko atzeman eta Arotzengana eramaten dute ferratu eta askatzeko.

Pertsonaien eta sinboloen interpretazioa

Inauteri honetan badaude bi zalantza argitzear; normalean Zuberoko maskaradarekin egindako paralelismo bat dela eta, hango Zamalzainaren zikiratzea eta Lantzeko Zaldikoren ferratzea zaku berean sartzen dira, hots, naturaren meneratzea edo hezitzea; gizakiaren interbentzioa, garaipena, hor nonbait. Baina badago Lantzen beste mito garrantzitsua, bai tamainoz zein esanahian eta hori Miel Otxin da.

Onar genezake, arazorik gabe, Zaldikoren interpretazioa Txatxoek atxilotu eta Arotzek ferratzerakoan baina zer esan gure erraldoiaz? esan ohi da lapurra irudikatzen duela eta herritarrek harrapatzean, lepoan hartu eta denen aurrean paseatu, erakutsi ondoren, tiro eman eta erretzen dutela.

Interpretazio hori balekoa izan daitekeen arren, nahiko sinplista da protagonistari ematen zaion sekulako zentralitatea eta gorpuzkera ikusita; gaurko janzkera apaingarrien azpian, ene aburuz, beste zerbait dago, beste zerbait adierazi nahi da. Miel Otxin berez nahiko handia bada ere, gainera, bizkar gainean ateratzen dute, gorpuzkera halako bi handitzen delarik. Ez ote du bizkar gainean eramate horrek zama, zama eskerga bat irudikatu nahi? Zein izan daiteke antzinako arbasoentzat, aroen etengabeko borroka horretan bizirauteko jasan behar zuten zama ikaragarria, erraldoia, eramangaitza?

Ez ote da izango natura bera beraien bizkarretan bizitza osoan zeramaten zama erraldoia, hainbesteraino non askotan bere pisuak bizitza lapurtzen zion azpian zegoenari?

Hor dugu, berriro ere, dualtasunaren borroka etengabea. Aurreko bi inauterietan,eta bereziki Altsasukoan, aurrea eta atzea bazeuden lehian (zezenaren larrua atzean gizakiarena aurrean) honako honetan goia eta behea, gainekoa eta azpikoa dira irudikatzen direnak. Baina ez dago orekarik zeren gainekoak, naturak, zeruak, Ortzik, normalean azpiko gizajoa menperatzen du; natura irabazle ateratzen da aroetan zehar, lehendabiziko itzulian, baina jarrai dezagun haritik tiraka, oraindik gizakiak ez baitu amore eman eta.

Antzezpenean Miel Otxin erraldoia, natura kontrolaezina harrapatu, inguratu dute eta denen gozamenerako bizkar gainean daramate eroso, airean, plazan epaitzeko, erailtzeko asmoz. Indarra du gizakiak, bai horixe! bestela nola eraman dezake hainbeste pisu dantzan, jira eta buelta? Hor dago gure, gizakion indarraren adierazpen garbia: guk kontrolatu dugu eta guk kontrolatuko dugu natura, nahi dugunean.

Pasa gaitezen hasieran aipaturiko bigarren pertsonaiarengana: Zaldiko eroa. Aske doa Txatxoen eta Arotzen artean inongo kontrolik gabe, aske, zaldi basaren pare sekulako jauziak emanez; pozik dago, aske baita eta gainera badu etsai bat, formarik gabeko etsaia, bizitzaren sormenaren kontrako adierazpen garbia: Ziripot. Ezin du jasan libre izan arren, min egiten dio, eta behin eta berriro itzultzen da eraso egitera; sekulako jauziak, ostikoak ematen dizkio lurrera botatzeko, ezin du ikusi oinez, ez da naturala, mamu bat da, ez da mundu honetakoa, ez da bere mundukoa eta hankapean darabil; baina munstroak laguntzaileak ditu, konpartsa handia gainera, Txatxoak dira eta zutitzen dute, laguntzen diote, babesa ematen diote herrian zehar. Zaldikok eraso, Txatxoek lagundu; hainbesteraino ze une batean Zaldiko bera atxilotu eta Arotzengana eramaten dute ferrak jar diezaioten.

Ferrak jartzea, hasieran esan bezala, naturaren ordezkari bat, kasu honetan Zaldiko, meneratzea esan nahi du; baina ez al da gehiegi naturarekin lotutako bi elementu irudikatzea antzezpenean? baliteke, baina gauza bera gertatzen da Zuberoako maskaradan Zamalzain, Gatüa eta Kauterekin; bakoitzak Naturaren pizti, abere bat antzezten du. Nire ustez modu horretan gizakia saiatzen da adierazten bai bata eta bai bestea bere meneko direla.

Jarrai dezagun gehiago xehatzen Lantzeko inauteria.

Arotzak ere munstroak dira aurpegirik gabeak, pertsonaia guztiak bezala; ez dago aurpegirik, ez dago forma zehatzik, ez dira naturalak, ez dira ez mundu batekoak ez bestekoak eta ezin dira eroso egon, horregatik, Zaldiko haien kontra jotzen du behin eta berriro. Dena den, munstro horiek Txatxoen babesa dute; zer egin horrelako boterearen aurka? amore eman? Gizakiaren eta bere konpartsaren aurrean belaunikatu? ba, dirudienez, kasu honetan horrela izan beharko du, zeren Miel Otxin erraldoia hil egingo dute plazan eta segidan su emango diote.

Su emateak, suaren gainean jauzi egitea garbiketa errituala da. Sua pizten da udako solstizioan eta bertara botatzen dira garbitu, babestu nahi ditugun gauzak eta gu geu ere gainetik pasatzen gara garbi gaitzan.

Baina zertara dator Miel Otxin sutan erretze hori? posible al da Natura erretzea? bai zentzu metaforikoan zein errealean posible da, bai. Gizakia asentatu zenean nekazari eta abeltzain bihurtzeko lur eremuak behar zituen. Nola irabazi naturari, Urbasako, Lantz inguruko basoei borroka? dagoen modurik errazenean: sua ematen; behin eta berriro, urtero, landa zezaketen lur eremua lortu arte, beraien etxe-abereek behar zuten larreak lortu arte. Urtero egin behar zuten kontua zen, sua ematea naturari, basoari.

Batzuetan, normala denez, jenioak haserretu eta Zezengorriren, Mamotxorroen formaz oldartzen ziren gizakien aurka. Beste batzuetan, Lantzen bezala, amore ematen zuten gizakien aurrean eta herri osoak dantzatzen zuen errautsen inguruan, dantza zirkular batean.

ZUBEROAKO MASKARADA

Zuberoako maskarada bukaerarako uzteak badu bere zergatia. Alde batetik, inauteri hauetan berpizkunde bat antzezten da, Pitxu gizotsoa hil eta berpizten da, eta bestetik Zamaltzain zaldi basatia, dantzaririk hoberena, atxilo eta zikiratzen dugu, zikiratzeak daukan sinbologia guztiarekin; bukatzeko, aipatu behar dut badela beste elementu bat dantzarekin lotuta, dantzak inauteri horretan sekulako garrantzia baitauka, eta da jauzi egitearena. Goazen ba aletzera atal guzti hauek.

Pertsonaiak:

Oso antzezpen dotorea eta aberatsa dugu Zuberoako maskarada, kolorez, pertsonaiaz, eginkizunez, kantaz, dantzaz. Euskal Herriko lurralde eder horretako biztanleak elkartzeko eta gure kultura bizirauteko balio du.

Nire argudioei jarraitu ahal izateko, guztiz minimizatu beharrean nago inauteri eder hau. Zamaltzain eta Kauterekin geratuko nahiz bakarrik.

Zamaltzain zaldi basatia, Lantzeko Zaldikoa bezalaxe, jauzika dabil harat-honat, nahiz eta dantzarien taldean sartuta egoterakoan, askatasun gutxiago izan.

Pertsonaia horrekin lotuta eta dantza taldeko guztiekin bezala, esan beharra dago oso deigarria dela dantzaren barruan egiten dituzten jauziak. Lantzeko fandangoan ez bezala, hemen pausurik deigarriena, ikusgarriena, jauziz osatutakoa da; badirudi dantzari guztiek lurretik aldentzea dutela helburu. Jauzirik altuenak ematen saiatzen dira lurretik aldentzeko asmoz.

Konparaketa guztiak zilegi ez diren arren, Afrikako Masai tribuari so bat egingo diogu. “Adamu” dantza dute nagusi eta jauziaren dantza du izena; zirkularra da, eta zirkuluan dantzatzen dute gizonek, zein baino zein altuago jauzi eginez. Badirudi lurra kolpatzea dutela xede, edo bere erakarpenetik aldentzea, ahalik eta gehien.

Joaldunek bere galarrots zaratatsu eta konpasatuaren bidez lurra esnatu nahi dute, baina dantza hauen ezkutuko funtzio bat ez ote da gauza bera? jauzi eginez binaka, taldeka, behin eta berriro ez gara astintzen ari lurra tokian tokiko eskaerak egiteko? Euria, uzta, gaixotasunik ez izatea, gisako eskaerak; ez al dira izango, maskaradaren dantzarien jauzi dantzak horren adierazle baita ere?

Zenbat eta altuago jauzi egin orduan eta kolpe handiagoa ematen diogu lurrari erortzean eta zenbat eta dantzari gehiago batera egin, orduan eta emaitza hobea. Lurra bere negu ilun eta hotzeko lozorrotik esnatu beharko du, nahitaez gizakiok zarataka edo kolpeka horretara behartzen baitugu.

Dantzarien artean bereziki gailentzen dena dugu Zamaltzain, bera da, zaldi basatiak bezala, jauzi gehien eta gorenen egiten duena eta gainera modu dotorean. Zaila egingo zaie Kerestuei harrapatzea eta zikiratzea; zikiratzea bai, zaldiaren hankartean hor ibiliko dira jendearen irriak sortu nahian bere kabala zirikatzaileekin, halako batean, to! Zamaltzainaren koskabiloak saltoka jaurtitzen duten arte. Buhame eta Kauterak, arrapaladan, garaikur horren bila joango dira zalapartaka, builaka, anabasa sortuz.

Hortik aurrera gure zaldia etxekotu egingo dugu, hezi, meneratu, Lantzeko Zaldikoa bezala; beraz, hor gauzatzen da Naturaren eta bere ordezkari den Zamalzainaren menpekotasuna.

Zamaltzain eta zentauroak

Zamaltzainen gorpuzkeran ere ohiko dualtasuna agertzen zaigu, azken batean Zentauro bat da, gerritik gora gizon, gerritik behera zaldi. Zentauro mitoa, Greziako panteoian gaiztoa edo ona izan zitekeen baina lehen izaera gailentzen da. Bikoiztasun hori alegia bat da gure griña izkutuenak eta gizateriaren portaera onbera adierazteko. Alde txarra, nola ez, gerritik behera dago eta piztiari dagokio eta beste aldea, ona, gizakiari.

Bi teoria, gutxienez, nagusitu dira Zentauroen sorrera mitologikoa azaltzeko; alde batetik Robert Graves (Winbledon, Londres, 1985-07-24, Deya,1985-12-7) antropologo eta idazleak dio zaldia totemtzat hartzen zuen antzinako sekta pre-heleniko baten kondarra dela eta bestetik Egeo-minoiko munduan existitzen ez zen abere bati buruzko irudikapena, lehen inbasio barbaroak etortzean sortutakoa. Bigarren horretan helenoek izate bakar baten gisa ikusten zuten zaldia eta gainean, erasoan, zetorren zalduna; Amerikako aborigenek espainolak lehen aldiz ikusterakoan bezala.

Mito gaiztoa, beraz, meneratzeko zailtasun nabariak zituena berekin: hezkaitza, arriskutsua, indartsua, taldeka mugitzen zena, hankapean txikitu ahal zaituena eta irrintziaren sortzailea. Baina alde txarrarekin batera totem izateko baldintza guztiak ere betetzen zituen: askatasunaren ikur, abiadurarena, indarrarena. Guzti horregatik miresten dugu gorrotatu beharrean.

Maskaradan ere taldekako pertsonaien artean, nagusiena, nire gogoetarako, Kautera gizotsoena da, baina Zamaltzaini ez diote trataera hori ematen nahiz eta Naturan taldetan bizi. Lantzeko inauterian bezala, pertsonai bakarra da, bakardade horrek aukera emango baitio gizakiari meneratzeko. Kontrako gauza gertatzen da Momotxorroen antzezpenarekin, hauek taldeka agertzen baitira, erasokor, kontrolaezin, hiltzaile gupidagabe gisa.

Ekain kobazuloko zaldiak.

Laburtze aldera hona hemen Zamaltzainen ezaugarriak:

Bakarka antzezten dute, nahiz eta abere gregarioa izan, errazago meneratzeko. Kerestuek zikiratzen eta menperatzen dute. Pertsonaia nagusia da, bai dantzarien zein antzezpenaren harian, Pitxu gizotsoarekin batera.

Dantzari trebeena da, jauzi handienak eta borobilenak ematen dituena.

Zentauro mitoaren osagaiak ditu: izaera bikoitza, gehienetan gaiztoa,kontrolaezina.

Pitxu, gizotsoa:

Kautera taldearen otso gazteena dugu, eroa, noraezean dabilena, Kabana nagusiak bere predikuak zabaltzen dituen bitartean. Halako batean, Nagusiak botatako sos batzuen xerka, Buhameek eta Kauterek

Pitxu jostalaria azpian hartu eta hil egingo dute, baina Bedeziak, txamanak, hor daude Pitxuren berpiztea gauzatzeko. Pitxuren berpiztea Udaberriaren etorrera irudikatzen omen du.

Laburpen horri azalpen batzuk zor dizkiot. Jarraitzen badut Inauteriak naturaren berpiztearen eta menperatzearen argudioari tiraka, hor daukagu Kauterak taldea Beltzen, arrotzen, anabasaren adierazle.

Kauterek, bere janzkerari erreparatzen badiogu, normalean isatsa daramate eta buru gainean pare bat luma, belarriaren antzekoak. Beltzez goitik behera, zarpailak, taldeka mugitzen dira baina oso modu anarkikoan, eskerrak Kabana handiak bere zartailuarekin saiatzen den ordena apur bat jartzen bere otso samaldan.

Erdi gizaki erdi pizti direnen euskal mitologian eta inauterietan hor dugu aztertzen ari garen azkena: gizotsoa, Kauteren taldean irudikatua. Minotauro-Momotxorro, Zentauro-Zamalzain-Zaldiko eta Hartza-Hartzanorarekin batera, osatuko du inauterien totem nagusienak, beldurgarrienak, hiltzaileenak, gurtuenak.

Gizotsoaren mitoari buruz zertzelada batzuk:

Olivier de Marliaveren arabera (Pequeño diccionario de mitologia vasca y pirenaica. Argitaletxea,

Alejandria, Barcelona 1995.) Euskal Herrian sinisten zuten, goizaldean gizotsoek bere larrua uzten zutela gizaki bihurtzeko, baina deskuiduan norbaitek topatu eta janzten bazuen, gizotso bihurtzen zen.

Antzeko azalpen bat ematen da euskaldunon jatorri mitikoari buruz, esaten dugunean, hartzak bere larrua kendu ondoren sortutakoak garela. Horra hor larruaren garrantzia mitologian, inauterietan, sortzaile, babes emaile gisa. Larrurik gabe, gure babes nagusirik gabe, ez gara ezer, hiltzera kondenatuta gaude. Hartzaren larrua erabiltzen zuten ehizara edo borrokara joateko hainbat tribu norvegiarrek. Askotan gure abere totemikoen larrua erabiltzen zen beraien indarra eta trebezia bereganatuko zutelakoan.

Kabanaren taldea, Kauterak, Zuberoako basoetatik atera eta maskaradan sartzen da dena hankaz gora jartzeko, kaosa sortzeko, arauak hausteko, iseka egiteko, Buhameak jipoitzeko, jendea zirikatzeko, zikintzeko, bere burua mozkortzeko, dantzarien dantzari iseka egiteko, bere dantza propio, barregarria eskainiz; dena den, beti lortzen dute jendearen arreta eta konplizitatea, zergatik ote?

Kauterek, gizotsoek, sortutako anabasa, kaos horrek eramango ditu, halako batean Pitxu hiltzera, nahi gabe, ezustean. Pitxu hil ondoren, dena da intziri, aiene, negar; orduan Bedeziak sartzen dira plaza erdian zalapartaka, nola ez, bazter guztiak hankaz gora jarriz eta Pitxuren gorpurairisten dira, ebaketa egin eta tripak ateratzeko. Erraiak jendeari jaurti eta berriro ere kaosa sortzen da, batzuk garrasika, ihesean, ezkutatu nahian. Inork ez ditu nahi Pitxuren gorpuzkinak bere soinean dastatu, ez zikindu, ez usaindu, baina, halako batean inork espero ez duenean hara non, magiaren edo auskalo zer indar ezkutuen bidez, Pitxu berpiztu egin da, jende guztiaren zoramenerako.

Zer gertatu da? Bedeziak aztiak, txamanak ote dira ala ezkutuko indar basati batek berpiztu ote du? Gizaki-bedezia joan ote da natura berpiztera, negua amaitu eta udaberria sortzera?

Beste eredu bat da, beste proposamen estetiko bat adierazteko gure eskuetan dagoela botere hori eta, gainera, erabiliko dugula nahi dugunean, aroak edo piztiak meneratzeko.

Indar menperagaitz hori, natura lotan geratu denean, ia hilzorian dagoenean, negu gorrian, alegia, hor dator gizakia, Bedezia, txamana, aztia eta bere aparteko boterea erabiliz, Amalur, Pitxu esnatzea lortzen du.

Ez al da antzezpen guzti hau geure buruari, geure mugarik gabeko ustezko ahalmen ustelari tokiz kanpoko gorazarre egitea?

Zamalzaina harrapatzea, zikiratzea eta berriro askatzea; gizotsoak, Kauterak, basotik jaitsi eta antzezpenaren erdian sartu kaosa sortzeko, Pitxuren heriotza sortzeraino eta gizakiak Bedezien laguntzaz berpiztea. Dantzariak hor dira afanean zein baino zein jauzi handiagoak egiten,

norgehiagoka, Amalurren erakarpen indarretik ihesi, askatu nahian; horiek dira elementu nagusiak Zuberoako maskaradan, ene aburuz.

V. ETA BORROKAK DIRAU

Noizbait, guk sortutako mitoak hilezkortasunez jantzi genituen mendez mende iraun zezaten, gure unibertsoari eta bizitzari egonkortasuna eta segurtasuna emateko asmoz; baina berehala konturatu ginen guk betikotasuna maila teorikoan emateko gai izan baginen, borrokatu beharra genuela ahalmen bera geure buruari esleitzeko. Zergatik ezin gaitezke gu ere hilezkorrak izan, natura manipulatuz, bortxatuz?

Hori litzateke finean hemen argudiatzen saiatu naizen katearen helburu nagusiena, azkena; gu geu jainko bihurtu eta gure ahalmenarekin heriotzaren hesia gainditu betiko bizitzeko, Amalur betiko menperatzeko, berak ezarritako mugak betirako gainditzeko.

Zer dio mitologiak hilezkortasunaz?

Gizakia da bizidun bakarra jakin badakiena hiltzera kondenatuta dagoela, horregatik, hain zuzen, sortzen da ziklikoki heriotzetik ihes egiteko nahia. Hasiera batean ia pentsaezina bazen heriotza fisikoa saihestea, eta horregatik balizko mundu baten betirako bizitzeko promes egiten digute hainbat erlijiok. Dena den beste bizitza horrek ez du ase gure grina eta sortu behar izan ditugu betikotasunean iraungo zuten mitoak.

Utnapisthin, Sumeriako heroi mitologikoa da zaharrenetarikoa, Uholde unibertsaletik, naturaren kaos batetik, bizirik atera zen bakarra, bere emaztearekin batera (dualtasuna). Dirudienez, jainkoei kasu egin zien itsasontzi erraldoia eraikiz (Noeren arkaren erreferentea) eta horregatik eskaini zioten betiko bizia.

Ashaverus zen “Judu alderraiaren” benetako izena eta saria baino zigorra izan zuen opari Kristo iraintzeagatik Kalbarioko bidean. Hori dela eta madarikatu zuten Kristoren bigarren etorrera arte bizitzera kondenatuz.

Euskaldunok badugu antzeko mito bat, Mateo Txisturena non apaiz ehiztariak meza utzi eta bere zakurrekin untxiaren, deabruaren atzetik joaten den; bekatu hori dela eta betirako bizitzera kondenatu zuten, harrapa ezina den ehizaren atzetik etengabeko korrikan.

Objektu edo sinbolo boteredunak:

Grial delakoa ere objektu edo sinbolo magikoa izan da hilezkortasunaren bidean eta urrutira joan gabe, hor izan ditugu Alemaniako naziak bigarren mundu gerran, bere atzetik. Ez da soilik kristautasunaren mitoa izan, beste erlijio, kulturetan ere ontzi sakratuaren mitoa zabaldu da. Zer botere ematen omen Grial santuak? gaztarora itzultzearena, aldaketa izpiritualarena, botere mugaezinarena eta hilezkortasunarena.

“Deutsches Ahnenerbe” edo “ Antzinako herentzia alemaniarrari buruzko ikerkuntza eta irakaskuntza elkartea” edo sekta SS barruan antolatutako erakundea izan zen. Heinrich Himmlerren lidergopean, Westfaliako Wewelsburg gaztelua zuen gunetzat eta bertan jasotzen zituzten mundu guztian zehar bildutako objektu boteredunak.

Horretaz gain, Holokaustoko presoekin egindako esperimentu basatiak babestu zituen, arraza arioaren jatorriaren indusketan.

Naziek bultzatutako “Thule elkarteak” lurrazpiko arraza boteretsu estralurtar bat bilatzen saiatu zen, “vril” deituriko botere amaiezinaren bila.

Boterearekin lotuta ere sinbologiak sekulako indarra izan zuen nazien artean, ikustea besterik ez dago beraien sinbolo nagusia, svastika, ongizatea edo zoriona irudikatzen duena. Hainbat kulturetan ezaguna da, hasi Tibeten eta bukatu, aldagai batzuekin, Euskal Herrian, gure lauburuarekin. Bizitzaren gurpila, zorionaren edo zoritxarraren sinboloa norabidearen arabera; txakra hindu edo txinatarren filosofia beretsukoa, eguzkiaren eta ilargiaren bidearen ikur baita dantza erritual konzentrikoena ere.

Ameskeria bat izan daiteke baina inperio gehienak saiatu dira Grial delakoa aurkitzen betikotasuna eta mugarik gabeko boterea eskuratzeko.

Eta zientziak zer dio?

Gizakia etengabe mugitu izan da zientziaren mugetan, haratago joateko grinak bultzatuta. Espezien manipulazioa, ADNarena, klonazioa, organoen ekoizpen programatua eta hilezkortasunaren azterketa bera.

Orain arte eztabaida hori mitoen edo fede itsuaren esparruan mugitzen bazen ere, dirudienez, Lur planetan bizidun hilezkor bat aurkitu dute 90eko hamarkadan, “Turritopsis nutricula” du izena eta marmoken familiakoa da. Nola gauzatzen da bere botere hori? Heldutasun sexualera iristean, endekapen prozedura lehengoratzeko mekanismoa martxan jartzen du hastapenetako egoerara bueltatuz.

Zelula espezializatuek, espezializazioa galtzen doaz, eta berriro hasten da bizitzaren zikloa. Horra hor bere betikotasuna, edo kasu honetan zientzialariek deitzen dioten bezala, “transdiferentziazioa”. Zientzialariak saiatu diren arren hilezkortasun horren gakoa aurkitzen, oraindik orain ez dute lortu; naturak sekretua gordetzen jarraitu nahi du, baina noiz arte?

Bizi-itxaropenak aurrera egiten duen bezala, hainbat zientzialarik erronka gisa hartu dute gai hau eta bide bat irekitzen doala dirudi. Ez dakigu noraino iritsi gaitezkeen, baina noizbait lortuko bagenu edo aukera hori eskura izango bagenu, etika sartu beharko litzateke jokoan. Zilegi al da gizakia jainko bihurtzea? zer abantaila ekarriko lizkioke horrelako aurkikuntza batek gizateriari? Nork izango luke dirua hilezkor bilakatzeko, betikoek?

Azken galdera horrek entsegu, gogoeta honen hastapenetara eramaten gaitu, non esaten genuen naturak kataklismoak sortzen zituenean kaosera itzultzeko, legendek zioten beti talde txiki, aukeratu bati bizitza barkatzen zitzaiola berriro hasteko; baina nire galdera da, taldetxo hori egoera kaotikora behin eta berriro eramaten gaituena baldin bada, zertarako salbatu?

Bukatze aldera:

Kaosak bezala, bide bat urratu dugu entsegu edo gogoeta honetan hilezkortasun desiora iristeko. Bidean aztertu ditugu naturaren fenomeno anitzak, kataklismoen ikuspuntutik eta horrek gizakiarengan sortzen zuen beldurra gainditzeko mitoak sortu ziren. Mitoek garai ilun haietan gizakiaren neurrira egindako azalpen sasi-logikoak ziren, nahikoak beraientzat.

Mitoak uztartuta, antzezpen bat antolatu genuen, garbiketa erritual batzuen itxuraz eta inauteri deitu genion, beste azepzio askoren artean.

Hor antzezten dena, nire ustez, gizakiaren eta naturaren artean dagoen etengabeko borroka da, gizakiak berak sortutakoa, nola ez. Natura meneratu nahi dugu eta historian zehar urratsak ematen ari gara helburua erdiesteko, erlijioaren aldetik, zientziaren aldetik, baina naturak, aldiro-aldiro, egoskor erantzuten digu ohiko kataklismoekin.

Azken erronka, batzuentzat, natura, heriotza menperatzearena izango da baina ene uste apalean, gizateria beste etapa batean sartu behar da eta energia unibertsalarekin bat egiten saiatu, bere tokia bilatzeko unibertsoan. Eboluzioa, baldin badago, ez da etorriko gehiago ekoizteagatik, edukitzeagatik, izatetik baizik; bestela Natura, Amalurra bera izango da gure epaile gupidagabea, beti gertatu ohi den bezala.

Bidaia iniziatiko erritual garrantzitsuena, beraz, barnera begira egin behar duguna izango da, aurrena, eta behin geure burua hobeto ezagututa kanpora.

Errespeta dezagun natura, behingoz, eta seguruenez berak errespetatuko gaitu, energia bakarra baita bizidun guztiak mugitzen gaituena.

Donostia, Euskal Herria, 2015eko azaroaren 11an