booktegi.eus

http://www.susa-literatura.eus/

HARKAITZ CANO

Paradisuaren ifrentzua

Boeing 767

Bueltako ogia

Berridazketa

Hitzaurrea

Bitakora kaierean, honako hau irakur dezakegu: ‘[…] oraintsu arte ia erabat sinonimo izan dira asko eta anitz […] Baina, orain dela urte batzuk, Hegoaldekoren batek Iparraldeko autoreren baten esaldiren bat hartuko zuen, […] gaizki interpretatu, […] eta ondorioz aterako zuen anitz horrek “plurala”-edo esan nahi zuela’. Ibon Sarasolaren baimenarekin, Harkaitz Canoren lana deskribatzeko, asko eta anitz –bigarren hitza “plurala”-edo esanahiarekin– erabili nahi ditut .

Egunkaria inoiz begiratzen dugun guztiok, baita irrati-entzuleok ere, badakigu lasartearra argitalpen askokoa dela: Harkaitzen albisterik ez duten asteak gutxi izaten dira Euskal Herrian.

Bestetik, literatura-irakurleok Canoren kanona anitza dela argi dugu (Hegoaldeko esanahi modernoan). Gainera, Wikipediako ‘Sakontzeko, irakurri: «Harkaitz Canoren lanen zerrenda»’ esteka sakatu ondoren, genero-aberastasun hori agerian geratzen zaigu. Ipuingintzan ere, anitza da Harkaitzen lana; alegia, ipuin bakoitzean, hainbat tresna erabiltzen ditu, zenbait ezaugarri ikusten dizkiogu kontakizun bakoitzari.

Ingalaterrako Nottingham hiriak, gutxienez, bi sortzaile handi eman dizkigu: Tindersticks musika-taldea eta DH Lawrence idazlea. Eleberrigileak hauxe aholkatu zigun: ‘Never trust the teller, trust the tale’; hau da, ‘Kontalariaz ez fidatu inoiz, konkakizunaz fidatu baizik.’ Egia da janari-argazkiak dituzten jatetxeak ez direla onenak izaten; eta, liburu bateko azalean, liburuaren izenburua idazlearen izena baino txikiago badago, gaizki. Baina, nire iritziz, kontalariek ere badute zer esan kontakizunetan, baita Paradisuaren ifrentzua honetan ere. Kontalarien ahotsek –eta ez idazlearenak– irakurlearekiko harremana sortzen dute.

Boeing 767 istorioan, ahots hori barrukoa da, izena ezagutzen ez diogun protagonistaren pentsamenduak adierazten dituena. Guri, irakurleoi, ez digu ezer esaten: isilik esaten duena bere buruarentzako ideia-fragmentuak dira. Adrenalinak eta beldurrak bultzatuta eta nahasita, burutazio horiek koherentziarik gabekoak dira; baina, testuan barrena gabiltzala, pertsonaiaren egoeraz ondo jabetzen gara, baita sentsazioez ere. Ipuin horretan, Canok action painting teknikak aprobetxatu ditu, eta, hala, margolanari forma eman dio osatzen ez diren pintzelakadak erabiliz.

Bueltako ogian, zuzen hitz egiten digu pertsonaia bakar batek, eta badakigu ogibidez zer den: ‘Idazleok eta jende desokupatuak horrela fitxatzen dugu egunero gure bulegoan, gure faktoria imajinarioan: baguette bat eta Le Monde erosiz.” Ipuinean zehar, hainbat idazle ospetsu aipatzen dira: Cioran, Duras, Tzara, Baudelaire, Vallejo, Cortazar, Beckett… Nolabait, Bueltako ogia metaliteratura dela esan dezakegu, non idazleak berak, Harkaitz Cano berak, egiten ari denaren inguruan idazten digun.

Berridazketan ere idazle bat baino gehiago ditugu, eta protagonistaren aita polizia-nobela idazle erretiratua da. Pertsonaia nagusiaren ahotsak aita, aitaren jarduera ezohikoa eta dilema modu hurbilean deskribatzen dizkigu: ‘Aukeratu beharra dago: gizakia leial izan dakioke bere buruari, edo leial izan dakieke gainerakoei’. Gure gurasoen portaeran ikusten dugunak gure buruaren gainean ere gauza asko kontatzen ote dizkigu?

Beraz, istorio hauetan kontalari bana dugu, eta horrela, besteak beste, Harkaitz Canoren lanaren aniztasuna ikusten dugu. Aldi berean, ipuin hauek bestelako hainbat ezaugarri eta zenbait gai amankomunean dituzte. Baina horren gainean ez dizuet gehiago kontatuko –spoilerrik ez–; norberak nahi duena ikus dezan, eta kontakizunez goza.

Aritz Branton

Donostia, 2017ko martxoan

Boeing 767

hainbeste beldurtu, pasatuko da hau ere, zer gertatuko da ba, merezi izan du eta aski da, Harry Potter dirudi, baina Harry Potter pakistandarra, kimioterapia egin beharrik ez, onartzen dut jainkoen zigorra, ez, mesedez, ez, zergatik joanerakoan, itzulerakoan gertatu besterik ez, nork esan dezake Metropolitanean La Bohème ikusi duenik ohaide izan dituen bi emakume zoragarri albo banatan izanda, Walter Pensacola alua nirekin batera hilko duk behintzat, putakumeak aurre hartu nahi zidaan Sintasolen salmentekin, orain ikusiko duzue zer den ona, orain ikusiko duzue zer den garrasi egitea, kendu ba labana, kakanarru bat duk, itxaropena da galtzen den azkena, oraintxe galdu dudalako dakit, trilogiako azken alea nola bukatuko ote da, bye bye, gizontxo, que os den, jainkoarengan ez dut federik, baina aukeran nahiago jainko asko dauzkaten erlijioak, montaña rusa al da, ama, montaña rusa al da, beste mezu bat utzi behar nion Orlandori erantzungailuan, ez hain patetikoa, eta mobilean grabatzen badut, aurkituko ote dute onik trastea, bada giltza bat armairu gaineko sobre gorri batean, giltza horrek zerako tiradera irekitzen du, esango dut, bizitza asegurua eskaini zidatenean, klikatu genuen ala ez genuen klikatu, badaezpada hobe da hegazkin txartelak beti Visarekin ordaintzea, suge larruzko bota zuri horiek bai ederrak, eder direnez zapatak, ederra behar du haiek soinean dituzula hiltzea ere, edo ni bezala haiei begira, bitxia hauxe, hil beharrak berak baino gehiago izorratzen nau ondoan zokormazo inpresentable hau dudala hiltzeak, larrialdietako irteeraren ondoan, beharrik, okerragoa litzateke hiesarekin gaixotuko banintz, konparazio, leuzemia, esklerosi anizkoitza, si tú me dices ven, ez dago koberturarik, sesio bikoitza Bellas Artes zineman, ikusiko dugu egia ote den zure bizitza film batean bezala begien aurretik igarotzen zaizun kalaka hori dena, hogeita zazpi, Amy Winehousek eta Jim Morrisonek bezala, heganeskak batez bestekoa baino zaharragoak ziren, azafatoak homosexualak dira denak, susmatu behar genuen zerbait ez zihoala ondo, hamahirugarren ilaran nago, agidanez, Lifevest Under Your Seat, beharrik, hijo de la chingada, hijo de la gran chingada, chinga a tu madre, Walt Disney, ñam ñam, grask grask, guau guau, bua bua, snif snif, contigo mi vida quiero vivir la vida, superbotereak dauzkat, this is a perfect day, drinking sangria in the park, behin bakarrik izan nintzen desleial, baina beranduegi da orain inkesta batean aitortzeko, haurdun geratu ez banintz ez niokeen nire buruari hiltzaile esango, asesino, haxix hitzarekin zerikusia duen hitz bat da, Smoking in the Lavatory is Strictly Forbidden, zein ote da zeraren batez bestekoa hegaldi honetako bidaiari guztiak kontuan hartuz gero, zera zer den, ba zera, zer izango da ba, erre egin behar nituen gutunak, neskapote ederra zegoen ahizpa txikia, eta ni zaharrenarekin kateatu behar, arima ihesi doakit azken esaldi honekin, Boeing bat da hau, ala Airbus bat, konpañero, Fokker bat, fucker bat, fuck bat, zer kostatzen da telefono dei bat, ei zu, berradiskidetu egin behar genuen, garaiz berradiskidetu, business class, oh, my darling, oh my darling Clementine, heriotza dugu zain, bidaiari sarriaren Golden txartela izan arren, ez dut lagun gehiago galduko, ni galduko nauzue, aldiz, tú a Bostón y yo a California, galtzaile bat naiz, beti jakin izan dut, garaiz onartu behar nuen hori, gafitas hori talibana al da, zulatuta daukat galtzerdi bat, ezabatu egin behar nituen ordenagailutik Jenniferrekin atera nituen argazkiak, errapeak miazkatzen nizkiona behintzat, ez ni besarkatu, beltz zikina, you nigger, baina Yetia existitzen da, bai ala ez, y lo que me queda de vida quiero vivir contigo, are you talking to me, hondoratu baietz denak ni gabe, enpresa, familia, hondoratu baietz, orain jada beranduegi da, arre edo iso, testamentua egiteko ordua, King Kong izan al da, ama, zer da profezia bat, desio dugunaren kontrakoa da profezia, ume, eta aurresaten dugu bete dadin desio duguna eta ez profezia bera, ez dut ulertzen, ama, Coral Gableseko etxeak bilobari uzten dizkiot, bakarra baino ez zitzaidanean geratzen, laugarren mailakoa, procesal, suerte que mis pechos son pequeños y no los confundes con montañas, lero, lero, lero, hau nik adina merezi duenik ba ote batere hegazkin honetan, nik ere aitortzen diat bizi izana, Pablo (eta edan izana, edan), dos gardenias para ti, con ellas quiero decir, eskala gehiagorik ez JFKko itxarongela nazkagarrian, David Brubeck Take Five, Herbie Hancock Cantaloupe Island, you sinner, stand up and clap your hands, uste baino lasaiago ez ote dago, bada, jendea, esan nahi dut, dadas las circunstancias, I’m Spiderman, nadie es perfecto, Carolina del Norte está más muerta que, Municheko Paulaner gozoa, litro bete goizeko seietan dastatzen duten broker eleganteak arraiaz orraztuta, gomina, gomina, gomina, banekien, behin bakarrean larrua jo gabe hilko nintzela, non daude mentazko fisherman’s karameluak behar dituzunean, kale edo bale, autoz joan behar genuen bakantzetan, zapore metaliko hau ahoan, pasta or chicken, and you, madame, chicken or pasta, yes, of course, we do have tomato juice, do you like it with pepper, salt and lemmon, sir, zertara dator hainbesteko iskanbila, ezin al du hemen kristauak lorik egin, kristauak hain zuzen ere ez, bihotza geratuko zaidan une exaktoa, bizarra moztu behar nuen, hora de la muerte halako eta halako, asmatu du horoskopoak, Rosaura, zaude isilik haurra, ez egin negarrik, zergatik dira gonbito egiteko poltsak paperezkoak, eta Beatrizek hiru urte baino ez ditu, bete gabe, izan gaitezen krudelago, izan gaitezen samurrago, har ditzagun arrisku gehiago, eta egin ditzagun hiru gauzak aldi berean, everybody now, CIAk edo herederoek nire e-mailen arrastoa ez segitzea espero dut, ezabatutako e-mailak ere ikertzen omen dituzte orain, askoz interesgarriagoak, jakina, esadazu zer botatzen duzun zaborretara eta esango dizut nor zaren, cinco sirenitas te llevarán por caminos de algas y de coral, otorrinolaringologo, zein harro sentitu nintzen hitz hori esan nuen lehen aldian, azioa ederra, gaztetxoaren pozak eta bizitza fantasia enormea da oraindik, urre koloreko baldosen bideari segi, zertarako egin nintzen odol emaile, nire odola unibertsala delako literatura ona bezala, orduan, esan dezaket gutxi batzuei jo niela behintzat, milikaldia egin eta erdi haserretu zitzaidan Denverreko kontrabaxu-jotzailea aintzakotzat hartuta hamaikari, zehazki, aire girotua ederki dabil, zorionez, honetarako ipini zidaten giltzurrun berria, bidaiatzeko, ezta, Erromako Trastevere auzoan primitivo ardo hura, Veneziako hoteleko gela hartan euria sartzen eta gu leihoko maratilarekin borrokan, hori zen paradisua, maratila bat da paradisua, garaiz heltzea da paradisua, maratilari garaiz heltzea, ez goizegi baina ezta beranduegi ere, leku egokian une aproposean, Emergency Exit, haragia da paradisua, trenak eta zaldiak estimatzea, gonaduna belauna belaunaren gainean pausatu eta gero agerian geratu zen belaun zatia gona beherantz tiratuz ezkutatzen, eklipse totala Machu Picchun, Empire Stateko ikusmira, Le Big Mac, Stonehengeko kromletxa, lehen koka lerroa eta azkena, ile-lehorgailua etxean ahaztu nuen, edonola ere, eso que te, eso que nos, baldin bait ere hegaldia galdu izan banu, Dusseldorf 1 Terminaleko komunean Milango fisio harekin txortan egin nuen hartan bezala, connecting flights, flights and more, oh my God, oh yes, oh, don’t stop now dear, Monteverdi, Haendelen kantatak, Albert Camus, baggage claim, beti ahazten zait, oporrak Cuscon edo Jaliscon, buffet libreko pultsera, baina zertarako saiatu, dena ahaztura izango bada jada, labirinto bat, hilkutxa bertikalak, Montblancera igo nintzen, behintzat, eta Cervinora, segurtasun ziztrin baten truke bere askatasunari uko egiten dion herri batek ez du ez segurtasun ez askatasunik merezi, esloganik ez orain, faborez, luzeegia da gainera eslogan izateko, nork esan zuen hori, Benjamin Franklinek, baina eslogana ez bada zer, hilartitza, barka ez altxatzea, komunera joateko da, arren, the walk of life, ventanilla o pasillo, aireportutik erdigunerainoko taxiaren hirurogei dolarrak aurreztuko dituk, pagotxa, Washingtonen gurasoak ikustea zen asmoa eta zeruan aitona-amonak ikusiko ditugu azkenean, laztana, txikitxo, nire begietako nini, asaba zaharren baratzeko kalabazatxo, izango al da Quebec independente inoiz, it’s a cold and it’s a broken hallelujah, baina inoiz ez dut jakin zer den hallelujah zehazki, egia esan, propinak kalkulatzearen nekea, kredituaren amortizazioa, zergak, kontabilitate saileko Rachel, berriro hasi beharko dugu, da cappo, akabo, hori zen dena, beraz, deus ez pentsatzea omen da meditatzea, bazkari batean umiliatu egin ninduten behin pentsatu eta meditatzearen arteko ezberdintasuna ez nekielako, eta orain saiatzera noa, ezertan ez pentsatzen saiatzera, meditatzearen eta pentsatzearen arteko ezberdintasun horretan ere ez pentsatzen, Psikosia eta dutxako labana, Nusrat Fateh Ali Khan, ali maula ali maula ali dam dam, harrapatu eta kendu horri labana, Matt, edo iltzatu lepoan borborka geiser hasi arte, txarriboda, hay una guerra, yes indeed, there’s a war, hori beti, bi potrorekin, where the streets have no name, yoga, yoga egitea onena, hanka sartze gehiagorik ez, lagunei hozkia emateko moduko txerrikeria desatseginik egiterik ez, Fasten Your Seatbelts, etxetik estututa etorri naun ni, estropezu gehiagorik ez altzariekin eta kaleko espaloi ertzekin, bracketak hortzetan jarri beharrik ez, ez dut anaiaren eztei egunean speechik bota beharko, bota ditzatela nitaz speechak eta laudatioak nire hiletan, a zer deskantsua, bai mutil ona, beti kasu egiten zuen igogailuan, igogailurik ez geneukan, eskaileretan orduan, zer da errukia, ama, errukia granada bat eskuetan lehertzen zaizunean ingurukoak zipriztintzen dituena da, eta bitartean, bitartean heldu eskutik, I wanna hold your hand, nire diskorik onena grabatu gabe eta nire traje bakarra tintorerian, karu ordaindu nituen eta ez ditu ahizpak nik ekarritako erronbo berdeko txapin zuriak sekula estreinatuko, inork ez du hildako maskotez hitz egiten hegazkin istripuetan, oporretara joateko mania aluba, igualeko geunden gu etxe zuloan goxo, pues vale, pues eso, ilea tindatu behar neketsua, aurten urdina zegoen modan, azul eléctrico azul petróleo, Pasoliniren nobela amaigabea, zenbat gauza amaitu gabe eta ze nezesidade dago amaitzeko, ezta, utzi erdizka mitina, joan ta bila, fini, agur Nobel sariari, hura bai kontzertua, Brucek urte hartan eman zuena, it don’t mean a thing if you ain’t got that swing, non dago nire ezpainetako rougea, ea nork daukan orain txalekua jartzeko barrena eta umorea, urdaila edo gibela, oxigeno maskarak, xanpaina eskatu behar nuen, Lufthansan beti egiten dudan bezala, aizu, baina hau American Airlines da, aizu, baina ni mekazalea izateak ez du esan nahi honekin ados nagoenik, trenkatu, trenkatu zintzurra horri, zerotik hastea nekagarriegia zen, errepikakorregia zen dena jada, jainko maitea, jainko potoloa, mila esker suizidio lagundu honengatik, ni ez nintzatekeen sekula nire kabuz ausartuko, aitaren, semearen eta izpiritu santuaren izenean, amen, amen, amen, more tea anyone, bai mesedez, hartuko nuke more tea, holly ghost, holy shit, holy crap, hirutasun santua, with or without you, mierda, mierda, mierda, le llamaban Trinidad, nik aitaren antza daukat, baina nork izango du nirea, ongi merezia daukagu, hegan egitearen harrokeriak ezin zuen beti doakoa izan, a zer putakeria, beka lortzeko pasatu dudan uda eta gero, du du du, da da da, it’s all I want to say to you, templanza, chico, templanza, ez dut merezi, putakumeok, ez dut hau merezi, zergatik niri, zergatik guri, niri bai, niri bale, baina zergatik nire alabari, because the night, born in the USA, fake empire, trouble will find me, inshalla, arimen elkarte bat da hau, kongregazio aeronautikoa, tipo sentibera izatea zer den, betileak diala balira bezala astinduz gero inguruko guztiek pentsatzen dutena sintoniza dezaket, hegazkin bat lehertzea zer da, abiaduraren tenpluari eginarazi nahi diote zapart, izan nituen, egun zoriontsuak ere izan nituen, nahiz eta orain denak oroitzea kostatu, saia nadin bakarren bat bederen oroitzen, izotz hockeyko atezain nintzela hanka puntarekin in extremis geratutako penaltia, arranguren murruan harrien zurrumurrua entzutea Jerusalemen, Iowa City neguan, elurrez goraino eta egurra gurea ez zen etxe hartako estufan kixkaltzen, Discover Iceland dioen aldizkaria, malko guztiek zapore antzeko eta itsasoa itsasoa besterik ez da, dormida, Alfonsina, vestida de mar, handitzen handitzen, hasi naiz handitzen, non eroriko gara, erori ere eroriko ahal gara ala bidean lehertu, parabola bat, Imposible Germany, unlikely Japan, baiezkoa atera da, zorionak, bikiak dira, positibo eman du, sentitzen dut, sei bat hilabete, gorputz bakoitzak diferente erreakzionatzen du, pertsona bakoitza mundu bat da, esperimentala da tratamendua, sinatu hemen arriskua zure gain hartzeko prest bazaude, Loreen eta Darlene, bi alaba, nireak zirenak gaurtik aurrera munduarentzat, hurrengo bizitzan Hello Kitty, hurrengo bizitzan Doraemon, Plutok ezin du zakur izan bi oinen gainean badabil, ezta ama, ze zakur mota da ba hori, eta ni bermuda eta sandaliekin, Karate Kid, bedeinkatua zure sabeleko fruitua, Jesus, etc., esan nizun nola masturbatu nintzen Rambletako pentsio hartan zuk postaz igorritako gonazpikoekin, aitortzen dut, zaborraren minutuak dira, izorrai ispilu bestaldeko demonio, el espejo se quebró, onena ni neroni izan naiz nire bizitzan, mistakes of my youth, superego baten inplosioa da hau, ahaztura baino ez da geratuko, zulo beltzak, hori ez da berez txarra, akorda zaitezte nitaz tarte batez, inoren minaz pozteko hitz bat bada alemanez Schaudenfreude, eta egin negar, exajeratu gabe, hamar edo hamabost minutuz, ez derrigorrez segidan, koordina zaitezte, txandaka zaitezte negarraren arte noblean eta lana elkartasunez banatu, nire bilobak, nire biloba koitaduak, edo nire seme-alabak, nire seme-alaba zozo eta motzak, fundamentalista zikinak, agur ba, maite zaituztet (oraindik), this is it, ez al zen hori Michael Jacksonek egin ez zuen biraren izenburua, fucking muslims, a zer kiratsa, tapiz horren gaineko gonbitoak Pollocken koadroa dirudi, hasieran kendu behar nion labana, what the hell, putos moros, zergatik ez dio inork labana kendu, nola pasatu du kontrola lehenik eta behin, qué sé yo, tatatá, bizitza ez da hainbesterako, baina ez dago besterik, zer nahi duzu esatea, nire buruari hitz egiteko mania puta hau, es lo que hay, just do it, pilotuak salbatuko gaitu, entrenatuta daude muturreko egoeretarako, militarrak izan ziren lehenago, estatistikoki, zeintzuk ziren aukerak, what are the odds for Christ’s sake, psikofonia bihurtzeko zorian, entzumena da galtzen den azken zentzua, bazenekien, nik ere ez baina orain biok dakigu, judutar ortodoxo batzuk ikusi ditut lehen xerlo kiribil eta guzti, bizar eta guzti, esaldi gorrotagarri gehiago, dena bezala da, es como todo, ya si eso nik deituko, kasu egingo didate, erraustuko naute, ala ez da erraustekorik ere geratuko, confutatis, maledictis, flammis acribus addictis, baina nahiago dut aukeran Verdiren Requiema, requiem hau niretzako idatzi nuen, esan zuen Mozartek, bizitza hau niretzako bizi izan dut, diot nik, esan nezake, egia ote, bai ala, hori esateaz hain ziur zaude, nahikoa izan da, ez dut gehiago behar, dena digitala, zeroak eta batak, batak eta zeroak, me hago una idea, tío, me hago una ligera idea, el todo por la parte, la parte por el todo, foulard honek ez dit sekula zorte onik ekarri, gauza koloretsuegirik ez janztea hobe hurrena, bidaiari ekin aurretik barruko arropa garbia izatearen garrantziaz amak zioena oroitu hurrena, baina zer hurren, zer oroitu, flower power, paz hermano, hitz xaloak ere ironiko bilakatzen dira larritasun uneetan, momentua estutzen denean edo zu estutzera datorrenean, edo datozenean, nortzuk, haiek, polizia zelestiala, pentsatu behar da katastrofeetan distantzia minimo batekin, beti gertatzear baleude bezala, baina hala ere zoriontsu izan eta dotore portatu, till the bitter end, azken orduan etor daiteke barkamena edo inspirazioa edo biak batera, krudelkeria eta samurtasuna eta arriskua batera etor daitezkeen bezala, zuretzat balio badu nahikoa, niretzat balio izan du, kontua ez da biharamunik ez balego bezala bizitzea, etzirik eta batez ere etzidamurik, eta batez ere etziko damurik ez balego bezala bizitzea baizik, zer nahi duzue esatea, ironia da desesperatuen kortesia, gezurrik ez orain, azkena izango da, otra muesca más en el revólver, Trinidad, azken unean etor daitekeena izan liteke sarkasmoa ere, hitz gehiago ez, keinu bat, hartuta dago esaldi hori ere, verrà la morte e avrà, etorriko da heriotza eta izango ditu, izango ditu Afganistango herri galdu batean ahuntzak zaintzen dituen gazte baten begiak, korta usaina, gainean egin dudala uste dut, barka, baina hauta ote nezake azkena, azken esaldia, azken pentsamendua arimen konfederazio honetan superni, Kasia izan zen dudarik gabe onena, hirugarren mailakoa, banatu ondoren berriro ere senarrarekin itzuli zela uste dut, zesta-punta jokalariekin hori gertatzen da, quien tuvo retuvo, eta orain alaba bat daukate, jai-alai blues, youtube, kaligrafia polita eta biribila zeukan, instagram, flickr, polita zegoen haurdun, why me, por qué yo, no sos vos soy yo, zergatik egiten dituzte hegazkinak horren handiak eta astunak, jada ez da gehiago egongo, hegazkin gehiago ez nire bizitzan, c’est tout, c’est fini la comedie, où sont les neiges d’antan, ezkutuko kamera bat balitz hau dena, musu emango banio, luzeegi doa amesgaiztoa, oraintxe eta hemen, barka, jainko maite, bekataria izan naiz, barka nazazu, edo ez, ya total, gutxienez elkar aurkitu dugu bizitzan, laztana, beste batzuek ezin dute hori ere esan, ez dut beste munduan sinesten baina bokazio bat izan dugu, dei bat, sinesmen bat lurrean, garai zaharrengatik, los viejos tiempos, for the old times sake, laburra izan da baina ongi egon da, arkumetxo, si es breve dos veces, maite zaitut, xomorro, handia da Ala ala Ala handia da, xomorro handia, zergatik hago hain hurbil eta hain zurbil, hain zuhurbhil Alhazmi adiskidea, non hago, zer larretan, kendu galoiak kapitainari, zertan geratu ginen ba, zenbat ziren azkenean delako esnezko ibaiak, zenbat emakumezko birjinak, zenbana, gu bion artean fifty fifty banatzeko, ez dago zertan

Bueltako ogia

Parisen daramatzat egun batzuk. Egunkaria eta ogia beti leku berean erosten dituenean hasten da norbera leku horretara egokitzen, bertako sentitzen. Idazleok eta jende desokupatuak horrela fitxatzen dugu egunero gure bulegoan, gure faktoria imajinarioan: baguette bat eta Le Monde erosiz. Ohean eguerdira arte lokartu eta ogirik eta egunkaririk erosten ez dugun eguna, egun alferrik galdua da. Kontzientzian alferkeriaren erru zama uzten duen eguna. Egia esan, baditut nire zalantzak egunkariaren eta ogiaren kontu hau belaunaldi gazteengana iritsi ez den ohitura zaharkitu bat ez ote den, baina tira, gurasoek igandeetan jarri ziguten zeregin honi fidel atxikitzen gatzaizkio gu behintzat. Interneten titularrak irakurtzearekin konformatzen denak ez daki zer galtzen duen: goizeko lanbroak hezetutako egunkaria hatzetan sentitu eta ogi egin berriak tinta beltzarekin nahasian sortzen duen usainak, nikotinak adina adikzio sortzen duenak, ez dauka preziorik. Ongi zapaldutako orrialdeak irekitzen joatea paisajeak estreinatzeko era bat da, paisaje hauek desolatuak izan arren. Zer egingo gara, lotsatu? Azken erromantikoak izatea tokatu zaigu.

Kontua da –erromantizismoaz ari garela, to, auzo oso bat erromantizismoaren flotazio lerroaren kontra– Pigallen bizi naizela orain eta maldan gora egin behar dudala egunero ogia erosteko. Kioskoa topatzeko ez daukat arazorik, baina okindegia ez dut sekula aurkitzen. Arretaz begiratzen dut bidean, ezker-eskuin, baina ez dago modurik. Aldaparen bukaeraraino igo eta deus ez. Aldiz, kale berberean, maldan behera jaisten naizenean topatzen dut beti okindegia. Esango didazue kaleak berdinak direla joaneran eta etorreran, gure begiari zerbaitek ihes egiten diola akaso, baina kalea ez dela aldatzen. Bada nik diotsuet ezetz. Hamaika aldiz saiatu naizela gorako bidean ogia erosten.

Alferrik: okindegi hau maldan behera soilik existitzen da.

Fenomeno honek gauza asko azalduko lituzkeelakoan nago. Gure arteko konfusio, gaizkiulertu eta ezinikusi askoren funtsa horretantxe datza: maldan gora bilatzen dugu irtenbidea, maldan gora itxaroten diogu hitzordura agertu ez den lagunari, maldan gora nahi dugu ogia, baina bilatzen dugun okindegia, bueltako bidean bakarrik dago.

Koadernoan apuntatu dut bueltako ogiari buruzko nire gogoeta. Ez dago norbere kezka eta pentsamenduak koaderno batean idaztea bezalakorik. Idatzitakoak txorakeria zentzugabeak direnean barre egin diezaiokegu guk idatzitakoari, eta txorakeria zentzudunak direnean berriz, txorakeria zentzudunagoak idatzi eta pentsatzen lagun diezagukete. Cioran filosofoaren koadernoak irakurtzen ari naiz egunotan. Aforismoaren eta erran laburren jeneroa gorenera eraman zuen pentsalaria bera. Hil zenean, bere lagunak hogeita hamalau koaderno aurkitu zituen, denak elkarren berdinak. Mesanotxean koaderno itxi bat edukitzen omen zuen, eta lagunak beti koaderno bera zela uste izan bazuen ere, hogeita hamalau ale ezberdin ziren, kolore bereko azala zutenak. Kaiera batzuetako lehen orrialdean zera idatzi zuen: «Koaderno hau suntsitu eta zakarretara botatzeko». Baina hala ere, kontu handiz sailkatu eta gorde zituen koaderno guztiak; Kafkak egin ez zuen eran, Cioranek ere ez zuen norbere lana zaborretara botatzeko ardura mingarria bere gain hartu. Besteak beste, lagun eta ezagunen erretratu gupidagabeak ageri dira koaderno horietan, adiskide hauek X letraz edo inizialekin bakarrik izendatuak ageri diren arren. Pasarte batzuetan izen-deitura osoak idatzi zituen, baina tatxoi nabarmenekin ezabatu zituen gero, koaderno haiek norbaitek irakurriko zituen jakinaren gainean zegoelako, ziur aski.

Boligrafoa bere buruari tiro bat emateko gogoa zuenean bakarrik hartzen zuela esan izan zuen behin baino gehiagotan Cioranek. Bere liburuen izenburuak irakurri besterik ez dago bere bizi-koordenadak bakardadearen eta nihilismoaren begietan iltzatuta zituen pentsalari honen nondik norakoak jakiteko: Pentsamenduaren azkena, Garaituen brebiarioa, Desesperazioaren gailurretan...

Bere pesimismoari umore beltza baino areago, ironia iluna eransten zion gero. Hona bere koadernoetan topa daitezkeen zenbait burutazio: «Beti egon izan naiz, senaz bederen, galtzaileen alde, nahiz eta haien arrazoiak baliozkoak ez izan». «Hobea da tragedia justizia baino». «Beti bizi izan naiz oinezko bidaiari baten modura, ezer ez edukitzeko nahiarekin. Inoiz ez dut nirea den objekturik izan eta izutu egiten nau gainera, nirea den orok. Hotzikarak erasaten dit norbaiti ‘nire emaztea da’ entzuten diodanean. Metafisikoki ezkongabea naiz». «Zenbaitek beren lehen asma atakea oroitzen duten eran, nire lehen asperkeria atakea dut nik gogoan, bost urte izango nituen».

Bizitza osoa suizidioaren inguruan gogoetan aritu ondoren, alzheimer gaitzak harrapatu zuen Cioran. Mihi gaiztoek diotenez, alzheimerraren ondorioz ahaztu egin zituen suizidatzeko betidanik izan zituen asmoak, eta zahartzaroaren ondorioz hil zen, 1995ean, Parisen.

Montparnasseko hilerrian dagoela jakin eta maisuari bisita egitea erabaki dut. Kasu honetan, anglosaxoniarrek egiten dutena bezalako bisita izango da nirea: pay a visit. Zorrak ordaindu beharra dago.

Hiri handietako kanposantuetara irakurtzera joaten da jendea. Ez da derrigorrezkoa liburu bat eramatea zer irakurria izateko. Bistakoa da hilobien eta liburuen arteko antzekotasuna. Hiri handiko kanposantuetan mapak banatzen dituzte sarreran, hildako ilustreak bisitatu eta libururik ekarri ez dutenak ere esku hutsik ez uzteko. Montparnasseko hilerrian, adibidez, Marguerite Duras 21. zenbakia da, Tristan Tzara 8.a, Baudelaire 6.a. Futbol talde bateko kamisetak bailiran. Hilobi batzuk aise aurkitzen dira, beste batzuk berriz, gugandik ihesi dabiltzala ematen du, hil ondoren ere beren miresleei itzuri egin nahiko baliete bezala. Cioranen hilobia da nik topatu nahi dudana. Aforismoen maisu zenak bere azken orrialdean zer idatzi ote zuen jakin nahi dut. Cioranen bila nabilela, ordea, Cesar Vallejoren hilobia topatu dut lehenbizi ustekabean («Hainbeste elur dago nire baitan, zu lo zaudelako»). Elurra beti, Vallejorenean. Beste poema gogoangarri harekin akordatu naiz hilartitzeko elurraren aipua irakurtzean: «amak berokiaren lepoa lotzen dit, ez elurra ari duelako, elurra egin dezan baizik». Bere lehen liburuko lehen poema zen, eta han zen jada elurra, hilartitzean bezalaxe hastapenean.

Cioran errumaniarraren bila ni, eta hara non, Euskal Herriarekin lotutako poeta batengana ekarri nauen ibilaldiak: Durangoko hondakinei hileta erredoblea jo ziena, Vallejo; Gernika eta Bilbo gogoan izanda idatzi zuen poeta errepublikazalea, Vallejo. Piedra negra sobre una piedra blanca. «Parisen hilko naiz ekaitz egun batez / jadanik oroitzapenean dudan eguntto batean. / Parisen hilko naiz –eta hala ere ez dut alde eginen– / ostegun batez...». Ia asmatu zuen Cesar Vallejok: ostiralez hil zen, goizeko hamarrak artean jo gabe, harri beltza harri zuriaren gainean.

Inguratu naiz Vallejo, zure hilobiraino. Eta ez da nahikoa. Ez zara altxa. Gehiagok etorri behar genuke zu piztu zaitezen.

Baina ez zait oraindik niri Vallejo itzali. Bera ere ibilia baitzen Parisen, ogiaren xerka: «gizon bat pasatzen da lepoan ogia hartuta / Lagun hurkoaz idatzi behar ote dut orain?».

Nik aurkitzen ez dudan goranzko okindegian geratu bide zen Cesar Vallejo, betiko? Zirrara batek erdibitu nau.

Julio Cortazarren hilobia izan da hurrena. Harri koskorrak, gaztaina erreak –horiek ote Vallejoren harri beltzak harri zuriaren gainean?–, norbaitek utzitako orrialde zimurtua ere hantxe, Cortazar Carol Dunlopen konpainian datzan hilobian. Lagun zaharren artean nagoela sentitzen dut oraintxe, une alkoholiko gisako baten zelebrantzan ari naizela; euforia suerte honek ez dit, ordea, zutik egotea galarazten, abantaila hori daukat. Eugene Ionesco ere inguruan dabil: «Otoitz egin, ez dakit nori. Zain nago». Harengandik ez oso urruti, Samuel Beckett, oraindik Godoten esperoan. Zain egotea ogibide ederra baita, zain ez gaudenean ere zain gaude, ustekabean. Badago zain egote bat, bizitzako gainerako ekintza guztiak biltzen dituena. Ionesco eta Beckett, eskua hilobitik ateraz gero elkar agurtzeko moduan jarrita daude, barne-patio batean balkoitik balkoira ttottor ari den sardinera parea bezain gertu.

Cioranen hilobia baino lehenago, ezustean, mapari erreparatu gabe topatu ditut horiek denak. Zergatik ote? Cioranen liburuak irakurri aurretik beste horiek guztienak irakurtzea komeni dela esan nahi didate, beharbada? Okindegia gorako bidean ez, baizik eta beherakoan soilik existitzen den era berean, Cioranen hilobia ere, ez da akaso beste inola ere existitzen, ezpada Duras-Tzara-Baudelaire-Vallejo-Cortazar-Iones-co-Beckett geltokien ondoren.

Hilerria –liburua– ixteko ordua da ia Cioran topatu dudanerako: harlauzarik soilena. Lagunaren izena eta berea. Lau data. Bi jaiotzakoak. Bi heriotzakoak. Harria jo dut, kax-kax, etxean ez dagoen lagun baten atea jotzen dugun legez, etxean ez dagoen jakitun txirrinari luze sakatzen dionak bezala, etxean egon izan balitz atea inolaz ere jotzera ausartuko ez ginatekeen eran. Hilobia oinez inguratu eta ikuskatu dut gero, ez hilobi bat begiratzen den eran, baizik eta oso moduz erostear naizen bigarren eskuko Volkswagen zuria balitz bezala. Oinen azpian bada halako lur hutsaren bertigo bat, hartxintxar askeen marruskadura belarri ertzean, gaizki zigilatutako zementuaren sentipena, halako anklaje falta bat zutikakoaren bertikaltasunean.

Zapata zolarekin irakurtzekoa duk azken aforismoa, pentsatu dut.

Berridazketa

From beneath his slouched hat Ahab dropped a tear into the sea; nor did all the Pacific contain such wealth as that one wee drop.

Herman Melville, Moby Dick

-Asteazkenean etorriko naiz berriro. Zerbait ekartzea nahi?

-Etxabe horren beste libururen bat lortzerik balego...

Ezin esan aita sekula idazle arrakastatsua izan zenik. Dozena bat nobelatik gora eta bizpahiru poema bilduma argitaratu zituen, baina haietakoren batek harrera ona izan arren, aspaldi daude denak ala denak katalogotik kanpo, paper-ore bihurtu eta birziklaturik, edo, kasurik onenean, okasiozko edo bigarren eskuko liburuen azoka badaezpadakoetan barreiaturik. Buruiritziak eta hantusteak diren idazle askok ez bezala, aitak beti onartu izan zuen bere neurria. Idazle izatea ogibidea zen harentzat, bizimodua ateratzeko modu bat: hirurogeita bost urte bete zituenean erretiroa hartu eta pentsio koskor bat kobratzen hasi zen, edozein langile bezala. Gogoratua izateak edo ez, posteridadeak, horrek ez zuen sobera kezkatzen. Utzi egin zion idazteari, eta ez horregatik bilakatu zen zorigaiztokoago. Ez zuen “literaturaren pozoian” sinesten: gogotik barre egiten zuen egoak eragindako kalenturen lepotik. Haatik, ondo gogoan daukat anaia eta biok nola liluratzen gintuen txikitan idazmakinaren fabrika hots mekanikoak, mahairantz konkortuta bere bulegoan idazten zuenean. Artisaua baitzen aita, ez inondik ere, idazle tormentatua. Anaia edo ni ikustea aski, idazmakina bazterrean utzi eta gurekin jolasera batzeko. Argi eta garbi bereizten zuen zer zen benetako bizitza; eta hura, liburuetatik aparte zegoen zerbait zen beti.

Gaixotasunak aurrera egin ahala berak idatzitakoak oro ahaztea, ez zitzaidan, honenbestez, hain larria iruditu. Ez zuen sekula bere polizi-nobelekiko sobera atxikimendu sentitu. “Dirua irabazteko” idazten zituela aitortzen zuen, elkarrizketatzen zuten aldi urrietan. Egoitzako leiho ondoan topatu genuen behin emazteak eta biok bere aspaldiko liburu batean erabat murgil: “Etxabe honek bai, badaki idazten... Asko balio du morroi honek, irakurri duzue?”. Txantxatzat hartuko genukeen beste edozein egoeratan, baina han ez zen txantxarik. Zertan ariko eta, berak idatzitako liburuak irakurtzen ari zen, erabat ezezaguna zitzaion idazle batenak balira bezala. Harritu aurpegia ere jartzen zuen orrialdeak pasatu ahala, eta txalo jotzen zuen tarteka (“Ona, txo, ona!”), irribarrea erantzi gabe, ezustez ezuste doan irakurle txunditu. Egia bazen idazle bakoitzak irakurri nahiko lukeen huraxe besterik ez duela idazten, aitak bete betean asmatu zuela esan behar: idatzi, idatzitakoa mingarriro ahantzi, eta, itxura guztien arabera, gozatu egiten zuen orain ahaztutako hura berriro irakurritakoan. Etxaberen liburuak eskatzen zizkigun, eta anaiak Raymond Chandler, Jean-Claude Izzo, Patricia Highsmith edo eta Fred Vargasen nobelak eramaten zizkion arren, muzin egiten zien denei. Berak idatzitakoak bakarrik nahi zituen. Etxaberenak. Ez zuen besterik nahi.

Egoitzako sendagileekin mintzatu ginen: komeni ote zen aitari egia esatea? Bera zela, alegia, eta ez beste inor, hainbeste gustatzen zitzaizkion liburu haien egile? Ezezko aholkua jaso genuen.

Handiegia zen tentazioa, hala ere: liburuaren kontrazalean ageri zen aitaren gaztetako argazkiari begira nengoen batean, galdetu nion gizon hark ez ote zion inor gogora ekartzen. Ez ulertuarena egin zuen, edo, sinpleki, ez zuen ulertu. Ze antz zuen, egiaz, argazkiko gizon segail eta ilaje harroko hark orain zen agurearekin?

Ez zen harritzekoa bere burua ez ezagutzea: lanak nituen nik ere bi-biak berbera zirenik sinesten.

Apur bat beldur ginen zer gertatuko ote zen aitak bere azken liburua irakurtzen zuenean. Berriro hasiko ote zen banan-banan denak berrirakurtzen?

“Aitona ikustera igoko gara gaur, Irati”.

Alabak ez zuen egoitzara joan nahi izaten. Konformatu zen azkenean, ordea.

“Baina ni bakarrik ez”.

Panpinaz bete zidan kotxea. Bidean gindoazela, panpina guztien izenak galdetu nizkion.

-Nola izena du tigreak?

-Ander.

-Eta elefanteak?

-Ander baita ere.

-Eta ardiak?

-Ardiak Ander izena du.

“Denok gara Ander, beraz”, nik nire artean.

-Eta nola bereiziko duzu nor den Ander tigrea eta nor Ander elefantea, biek izen berbera badute?

-Oso erraz: bat elefantea delako eta bestea tigrea.

Ikaragarria da zein leloa den aitatxo, batzuetan. Jakina. Haurren logika huts egin ezinezko hori.

Autoa egoitzako aparkalekuan utzi eta besapean sartzen zitzaizkigun Ander guztiak hartuta abiatu ginen aitaren gelarantz (tigreari, elefanteari eta ardiari, bi behi eta Ander olagarroa gehitu behar izan genizkien: peluxe familia ugaria ginen Ander Enean).

-Etxabe jauna irakurtzen ari da, baina aldaketa txiki bat sumatuko duzu –gaztigatu zidan erizainetako batek, serio antzean.

-Aldaketa bat?

-Zerorrek ikustea onena.

Errezeloa sortu zitzaidan. Ez ziren egoitza hartan txutxu-mutxuka eta hitz erdiekin ibili zale.

“Irati, eman patxo bat aitonari”.

Besapean zituen panpinak askatu gabe eman zion.

Ilunpean ari zen irakurtzen, eta nik zutikako argia piztuagatik ez zen kontua aski hobetu. Gela haiek ez zeuden idazle egoitza bezala pentsatuta, barren. Disimuluz saiatu nintzen liburuaren izenburua itzal artean bereizten. Boligrafo gorri bat zeukan aitak eskuan.

“Gaur ezingo dizuet kasu askorik egin. Lanpetu antzean nabil... Berrargitalpen bat egitera doaz eta nire liburua zuzentzeko eskatu didate argitaletxekoek...”

Harri eta zur geratu nintzen. Orain bai, oroitzen zuen bere ogibidea? Bere liburuak zuzentzen hasi ote zen benetan, garai batean bezala, zirrimarra gorriz eta tatxoiez?

Iratik panpina ejertzitoa ohean ipini zuen, jakin-minez. Haien ondoan eseri zen bera ere, lerro-lerro, aita eta biok Ander familia osoarentzat ikuskizun bat antzeztera bagindoaz bezala.

Liburuari txakur belarria egin eta besaulkian utzi zuen aitak. Autorearen izena ikusi nuen lehenbizi. Melville, Herman, maiuskulaz. Eta gero izenburua, letra etzanean: Moby Dick.

“Atal batzuk kenduko dizkiodala uste dut. Idatzi nuenean ez nintzen aski sintetiko ibili”.

Liburua esku artean hartu eta gainetik begiratu nion: paragrafo asko ezabaturik zeuden, eta zuzenketa txikiak zituzten beste askok, hizki ñimiño eta biribilduz eginak denak. Bortitz samar kendu zidan liburua eskuetatik, bere diarioa irakurtzen harrapatu banindu bezala. Gero, zakarkeriaz damututa edo, zenbait pasarte ozenki irakurtzen hasi zen, beretik jator konfesatzen ari denaren legean.

-“Zahartzaro hau, bigarren gaztaro baten loratzearekin nahasten dela dirudi”, hau ez dut ezabatuko, jakina. Zuk ere ez zenuke egingo, ezta?

-Gehiago iruditzen zait azpimarratzekoa.

-Bai, hori uste dut nik ere: “Jainkoari obedituz gero, ezin geure buruari obeditu, eta, hain zuzen ere, geure buruari ez obeditze horretantxe datza Jainkoari men egitea”. Hau aldatu egin beharko litzateke, gehiago gustatzen zait Arthur Millerren pertsonaia hark zioena, gaurkotuagoa: “Aukeratu beharra dago: gizakia leial izan dakioke bere buruari, edo leial izan dakieke gainerakoei. Gainerakoei leial eta norbere buruari leial izatea, hori, ezinezkoa da”.

Harri eta zur uzten ninduen. Apenas ezagutzen gintuen, edo bere garai bateko balizko editorearekin nahasten ninduen ni tarteka, eta, hala ere, beldurra emateko moduko argitasuna zuen berridazketa kontu haietarako. Eskumuturretik heldu zidan.

-“Mundu honetan, adiskide maiteok, bekatuak badu bere bidai-txartela ordaindu eta pasaporterik gabe bidaiatzeko adina ahalmen, eta, aldiz, bertutea, pobrea bada behintzat, muga guztietan geraraziko dute”. Ados zaude?

-Albistegiak ikusi besterik ez dago.

-“Ez da munduan bertuterik, kontrastetik ez datorrenik”. Hau erizainentzat da ona: “Hobe kapitain siku batekin bidaiatu, kapitain irribarretsu batekin baino”. Hemen irribarre egiten didate egunero, konbertsazioa ez emateagatik.

-Horretarako gaude gu.

-Bide batez, nor da ume hori?

-Irati, gure alaba. Zure biloba.

Aspaldi utzi zion sofritzeari. Arreta gehiagoz begiratzen zion peluxezko olagarroari, bilobari baino. Melvilleren eragina, agian. Sorbaldan jarri nion eskua. Haren izenak ihes egiten zidan jaraberen baten kutsu kimikoa zerion bere hatsari. “Usain hori izango dik egunen batean hire hatsak ere”, esan nion nire buruari. “Egun hori iristean ez dut hitz erdirik ere egingo, mututu egin behar nuke betirako. Baina, konturatuko ote naiz egun hori iritsi dela?”. Kontu beldurgarria da fermentazioa, gazte hiltzea hain txarra ere ez dela pentsatzera zaramatzan zerbait.

“Ai, seme, jende zaharra esna egoten da beti, zenbat eta bizitza insomnean korapilatuago, orduan eta heriotzarengandik aparteago bageunde bezala! Ez al da patetikoa?”

Ezin jakin hitz haiek bereak ziren, edo Melvillerenak. Idazle asko izan ohi dira insomne. Arrazoia zuen, hala ere. Eta seme deitzen zidan, gainera, arratsalde hartan lehen aldiz. Erizain irribarretsu horietako bat azaldu zen, antzezle bokazioa oso barneratua zuena. Zer moduz, Martin?, hilabete asko zeramatzan teatro lan hark hiriburuko karteldegian, nonbait.

“Zer moduz, Martin? Afaltzeko ordua dugu”.

Aitak begia kliskatu zidan. Lehenaz gain, txotxongilo bihurtu zuen bere burua, hatz lodiarekin eta erakuslearekin bere ahoko axal eroria gorantz tinkatuz, “ikusten zer esaten nizun?”. Hobe kapitain siku batekin bidaiatu, kapitain irribarretsu batekin baino. Nik ere irribarre egin nion, baina sudurretik airea bota eta lepoa atzerantz okertuz soilik, hortzik erakutsi gabe. Siku egin nion irribarre. Halakoak ginen etxean. Irribarre sikukoak.

Alaba eta biok bakarrik geratu ginenean, eskuetan hartu nuen berriz Moby Dick liburukotea. Azpimarratutako pasarte gehiago irakurri nituen: “Lagun maitea, mundu honetan ez da hain erraza gauza xumeak egitea. Beti iruditu izan zaizkit gauza xumeak egiten zailenak”. Edo, galdera ikur batekin: “Beha gizadia bere osotasunean eta ikusiko duzu gizon-emakumeak, gehien gehienak, alferrik bikoiztutako kopia saldo bat besterik ez direla”.

-Bagoaz etxera? Aitonak oso ipuin arraroak kontatzen ditu.

-Zaude apur batean.

Gustura eramango nukeen Moby Dick nirekin, baina zer egin behar zuen orduan aitak? Azpimarratutako azken pasarteak irakurri nituen, Iratik eskutik tiratzen zidan bitartean: “Gaur da eguna oraindik ere ez dena gizakiak zoragarritik eta izugarritik duen guztia hitzetan edo liburuetan sekula paratu”.

“Ikusten zer esan nahi nizun, Etxabe jauna?”, erizainak irteeran.

Ikusten nuen, bai. Ageriko azalpenik gabe, berak idatzitakoak ahaztetik, besteek idatzitakoak bereak zirela uste izatera igaro zen aitaren memoria matxuratua astebeteko epean. Asteazken hartan hasi eta ohean hilik aurkitu zuten egunera arte pasa ziren sei hilabeteetan, besteak beste, Madame Bovary, Ana Karenina, Harrotasuna eta aurrejuzkuak, Parmako Kartusia eta Katharina Blumen ohore galdua zuzendu zituen, “argitaletxearen enkarguz” beti ere, berak esaten zuenez (Böllen liburuari zuzenketa arin batzuk baino ez zizkion egin).

Emazteak eta biok, Irati norekin utzi ez geneukala eta, gurekin eraman genuen hiletara. Ohi zuenez, panpinak berarekin ekarri zituen, besapean peluxezko lepoa estutzen ziela.

“Anderri izena aldatzea pentsatu dut”, bota zuen etxera bidean gentozela, ahots kezkatiz.

“Alda diezaioket izena?”

Baietz esan genion, eta autoko leihatilatik begira jarri zen, paisaiak izen bat emango ote zion esperantzan. Inork izendatu bitartean, izengabe eta mutu zihoazen panpinak, egoitzako erizainek If lurrindegi kateko poltsa batean sartu zituzten literatura unibertsaleko liburukien ondoan.