booktegi.eus

berria.eus

GARI BERASALUZE

kalaportutik

Artikuluak

AURKIBIDEA

Eguneroko postalak

Irakurtzeko eta kafea hartzeko egunak

Hazkundetik garapenera

Zomorroak itsasoan

Eustputnik

Zabalik eta libre

Dena ikusgai dago

Kontraesanen ispiluan

Ali eta Saed

Igelak, emakumeak eta etorkinak

Ostirala iritsi da

Abuztuaren 15eko bazkalondoa

Basamortuko irribarreak

BaZen Behin

Ekonomia: grezieraz, etxearen kudeaketa

Mundu paraleloak

Memoria ariketak

Hariak

Ereiten

Cadreitako sugandilak

Abuztua da Europan

Munduko itsasoetan barrena

Uztai barruan preso

'Aparkelekuak'

Orbainak lorontzi bihurtzean

Liburua:

Kalaportun eman zuen 2015eko uda Gari Berasaluzek. Bertako faroa, hondartza, ontziola, zubia, elur fabrika, mamuen eliza, geltokia, portua eta beste hainbat leku aurkitu zituen lagunak izoztuta utzitako mapan. Leku haietatik egunero idatzi zituen postalak aurkituko dituzu liburu honetan. Lehenago, Berria egunkarian ere argitaratu ziren guztiak, urte hartako abuztuan.

Egilea:

Gari Berasaluze (Getaria, 1975). Euskarazko liburugintzan eta kazetaritzan urte askoan bidea egin ondoren, gaur egun komunikazioan aritzen da lanean. Euskarazko hedabide askotan ohiko zutabegilea eta kolaboratzailea ere izan da. Idazle bezala, berriz, hainbat liburu argitaratu ditu poesia, haur literatura eta kazetaritza landuz.

Eguneroko postalak

2015-08-01

Kalaportu da gure Macondo. Idazleek asmatutako leku ederrak gordetzen ditu literaturak mundu osoko orrialdeetan barrena. Ehun urteko bakardadearentzat idatzitako herria magikoa da milioika lagunentzat, eta beste hainbeste gertatzen da hizkuntza batean edo bestean sortutako leku imaginarioekin ere: Erdialdeko Lurraldea, Kamelot, Zazpi Erresumak, Lurralde Miresgarria, Lilliput, Sekula Betiko Lurraldea, eta abar. Fantasiaren kartografia osatzen dute askok, baina eguneroko kontu, miseria eta istorio garaikideak ere biltzen dituzte benetako mapetan agertzen ez diren beste hainbat herrik.

Kalaportu horietako bat da. Joseba Sarrionandiaren liburuetan ezagutu genituen irakurleok bertako bazterrak eta biztanleak. Bertako mundua. Kostaldea. Bertako garaiak eta gertalekuak. Baina literaturaren historian gertatzen den moduan, behin liburua plazan utzita, idazlearena izatetik irakurlearena izatera pasatzen da, honen irudimenak bete ditzan egileak utzitako hutsuneak. Horrela, idazlearen baimenik gabe, Kalaportu aldatzen joan da, eta sasoi berrietara moldatzen, bertara heldutako bisitarien eskutik. Bertan zabaldutako ostatuen leihoetatik. Bertatik bidalitako postalen hitzetatik.

Begirada omen dago egiaren eta gezurraren arteko mugan. Nondik, nola eta nora begiratzen den, hura ikusten da, egia iritziaren itsasoan lausotzeraino. Euskal Herritik begiratzen duenarentzat, Iruñea da hemen hiriburua. Euskal hiritik begiratzen duenarentzat, Bilbo izango da. Euskal erditik begiratu nahi duenarentzat, Gasteiz. Guztiek arrazoi, bakoitza bere begiradan eta iritzian geratuz gero. Antzekoa gertatuko da Kalaporturekin ere. Gurean Macondorik izatekotan, hura Obaba dela esango du norbaitek. Edo Belandia akaso, gaztaroan eskolan irakurtzera behartutako liburuetan geratu zenak. Ez dago zer eta zein maitatu ala non bizi arautzen duen legerik.

Nik, esaterako, Kalaportu hautatu dut abuztua pasatzeko. Faroa, hondartza, Kaioarri, ontziola, zubia, guardia zibilen koartela, elur fabrika, indianoa galdu zeneko zuloa, mamuen eliza, Harriandi, geltokia... eta beste hainbat leku ageri dira lagunak izoztuta utzitako mapan. Horietan eseri, eta egunero idatziko ditut postalak, tabernako telebistan azalduko ez diren istorioekin. Lehenengoa postariari ematera noa.

Sutan bilduta, zuretzat

2015-08-02

Inpresioak biltzen ditu Paulo Zetzan artistak Kalaportutik idazten dituen letretan. Uda igarotzera etortzen da enaren antzera, eta Kaiondoko auzoan duen etxe zuri teila gorri zaharkituan batetik eta bestetik heltzen zaizkion aldizkari, egunkari eta liburuetako zatiak zintzilikatzen ditu, nor den ez ahazteko. Lagun batzuei bereziak eta besteei arraroak iruditzen zaizkien gutunak eta postalak ere idazten ditu.

«Gu denok, izakiak zein gauzak, gutxi gorabehera eguzkiaren beroaren hondakina baizik ez gara, pilatua eta antolatua. Eguzkiaren oroitzapenak gara, munduaren azal hotzean suak harturiko pospolo hondarrak». Tropiko sargorietatik erantzun zion behin laguna zuen idazleak, geroago liburu batean plazaratu zituen hitzekin: «Horixe da mundua: jende pila bat, su txikien itsasoa. Pertsona bakoitzak bere argiarekin egiten du distira beste guztien artean. Ez daude bi su berdin. Bada su handia duen jendea, eta su apala duena. Kolore guztietako sua. Bada su lasaia duen jendea ere, haizeaz ohartu ere egiten ez dena. Baita su eroa duena ere, eta airea sugarrekin betetzen du. Su batzuek, eskasek, ez dute argirik ematen eta ez dute erretzen. Baina beste batzuek hainbesteko pasioz sutzen dutenez bizitza, hurbiltzen dena piztu egiten da».

Jendearekin ez ezik, lekuekin, abestiekin, ideiekin edo ametsekin ere antzekoa gertatzen da. Badira hurbiltzen dena pizteko gaitasuna dutenak.

Bihotza eta pasioa gainezka sumatzen zaie, eta bata bestearen atzetik gehitzen da jendea horrelakoetara, ilusioarekin, eguzki betearen bila.

Paulo Zetzan ere piztu egin du gaur egunkariak dakarren ametsak. Barkatu, albisteak. Desioak sutan Sahararentzat izena du. Kalaportutik hurbil hegan hasitako ekimena aurten lau haizetara zabaldu dute. Oporrak bakean igarotzera heltzen diren haurrei saharar herria bihotzean dugula erakustea da asmoa, ehunka desiori su eman eta hegan egiten utziz, basamortuan izarrak ikusten dituztenean elkartasunaren samurra sentitu dezaten. Koloretako planetekin beteko da zerua. Izar intifadak, begietan, sutan. Denbora hautsi zitzaienetik eskuetan harea besterik ez dutenentzat. Gaur gauean piztuko dituzte lehenengo su bolak Getarian, eta hurrengo egunetan Aian, Kuartangon, Larrabetzun, Zarautzen eta Tolosan egingo dute hegan. Kalaportura ere iritsiko dira, eta berriro ere kolosala izango da.

Irakurtzeko eta kafea hartzeko egunak

2015-08-04

Oporrak irakurtzeko dira. Ezpainak mila zaporeko izozkiekin margotzeko. Ilunabarrak ikusteko. Larrua kresalarekin tindatzeko. Desioa sinkronizatzeko. Izar iheskorrak zenbatzeko edo teari udako gauak gehitzeko. Denok dugu gutizien zerrenda propioa, egun lasaiagoen esperoan oharkabean luzatzen utzitakoa. Lasai irakurtzeko denbora izatea da zerrenda horretan gehien estimatzen dudana. Besteak beste, ohe ondoko apaletan pilatutako liburuak zabaldu eta istorio ederretan nabigatzen hastea.

Batzuetan, gainera, liburu bakoitzak zure eskuetara heltzeko egiten duen bidea bera ere kontatzeko modukoa da: azoka ibiltariren batean aurkitu duzu oharkabean, lagun bereziren batek gomendatu dizu berariaz, edo nonbait irakurri duzu zein ederra den. Beste batzuetan, trenean edo autobusean ikusi diozu norbaiti, eta arreta piztu dizu izenburuak, azalak edo irakurle ezezagunaren begiradak, irribarreak, eskuak. Auskalo.

Antzekoa gertatu zait amaitu dudan liburuarekin. Kalaportuk, faroaren inguruan, sortalderantz, badu jende askorik ibiltzen ez den bazter polita, kala modukoa. Bertan, mareak gora egitean, bata bestearen ondoan pilatuta geratu ohi gara eguzkitara ateratako sugandila biluziak, toalla eta pareo koloretsuen gainean. Pasa den astean, bi metro eskasera nuen ezezagun hark, liburu bat zuen eskuetan zabalik: Jende zoriontsuak irakurri egiten du eta kafea hartzen du. Arropen artetik telefonoa atera eta sarean informazioa bilatu nuen, ondokoari hizpidea eskaintzeko eta, hasteko, irribarrea lapurtzeko esperantzan.

Merezi izan zuen. Egileaz hasi ginen solasean. Agnes Martin-Lugand. Frantzia, 1979. Liburua argitaletxe bakar batek plazaratu nahi ez, eta sarean 0,89 euroan salgai jarri zuen 2012an. Hiru urte geroago, hamazazpi hizkuntzatara itzulita eta hogei herrialdetan argitaratuta, Europako liburu irakurrienetakoa da. Bide beretik doa egile beraren bigarren eleberria ere: Zoriontasuna nire eskuetatik ihesten da izenekoa.

Egun hauetan irentsi ditut bi liburuak. Hasi eta bukatu. Eguraldiaren eta itsasgoraren konplizitatearekin, aste honetan, kala berean biluzik hurbilduko naiz pasa den asteko ezezagunarengana eta, hasteko, liburuez solasean hasiko gara. Ez zait kafea gustatzen, baina dagoeneko ametsetan ari naiz bere ezpainetan izan dezakeen zaporearekin.

Hazkundetik garapenera

2015-08-05

Inoiz baino jende gehiago ibili da auskalo nongo festetan. Bateko udala oso pozik agertu da, eta besteko udalak balorazio oso positiboa egin du. «Poztekoa da, herriarentzat onura baita». Kolorearen arabera, jarrera desegokiak, errespetu faltak eta sexu erasoen orban ilunak aipatuko dituzte akaso hautetsi batzuek edota abuztuko prentsa ohar laburrek, beste batzuek horrelakorik ere ez, eta bere horretan errepikatuko dute hedabide gehienek webgunean, antenan, sarean edo paperean: inoiz baino jende gehiago ibili da.

Sanferminetan ere jendetza elkartzen da, kalean plantxa koipetsuak zabaldu, olio beltz errean zerbait frijitu, eta ogi artean sartuta edozein zerrikeria saltzen duten postuetan, esaterako. Baina inguruan inoiz baino jende gehiago izateak ez ditu bihurtzen goi mailako sukaldaritzako tenpluak. Batzuk, ordea, kalitatea eta kantitatea bereizi ezinik dabiltza oraindik.

Antzekoa gertatzen da turismo ereduarekin ere. Dirutza bideratzen da, eta kanpaina bat bestearen atzetik, jendetza erakartzera eta agortuta dagoen eredua elikatzera. Ez dugu bereizten oraindik hazkundea eta garapena.

Hazkundea eltzea leporaino betetzea da, hazi eta hazi, ahalik eta gehien, gainez egin arte. Eguzkia eta hondartza. Mediterraneotik heldutako eredua. Hotelak. Apartamentuak. Espekulazioa. Autoak sukalderaino sartzea. Tope. Dena lehertu arte. Hor, inoiz baino jende gehiago ibilita ere, onura ez da herriarentzat. Batzuentzat soilik da.

Garapena beste zerbait da. Alferrik da garunean milioika neurona izatea, gero behi makala baino makalagoak badira eta geldirik baldin badaude. Askoz aberatsagoa da, neurona laurdenak edukita ere, hauek bizkorrak izatea, mugimenduan egotea eta lotura berriak sortzea, batak bestearekin. Herri baten historia, ohiturak, hizkuntza, ekonomia, bertako produktuak, kultura, jaiak, kaleak, herritarrak eta abar modu egokian, berritzailean, garaikidean, parekidean, iraunkorrean eta elkar-eragilean erakustea. Horretara bideratutako ekimenak eta egitasmoak laguntzea. Ideien haztegiak bultzatzea. Eguzkirik gabe ere bisitariak liluratuko dituen eskaintza bermatzea. Hori da benetako inbertsioa, urte osorako eta epe luzerako uda ekarriko duena. Neurona guztiak zainduta. Postaletan agertu ez arren.

Zomorroak itsasoan

2015-08-06

Badira oharkabean bizitza aldatzen diguten esaldiak. Abesti, film, liburu, horma edo solasaldiren batean agertzen zaizkigu espero gabe, eta berehala ohartzen gara erraietan isilpean dugunaren ispiluak direla. Noizbait sentitu duguna beste norbaitek bildu duela hitz zehatzekin, eta entzun edo irakurri duguna nekez ahaztuko dugula aurrerantzean.

Esaldirik estoikoena izan daiteke. Adierazpen erromantikoena. Erresistentziarako deia. Laino ilunak urruntzeko laguntza. Irribarreari eusteko aldarria. Hau dena aldatzeko bandera berdea. Edo ateraldi kutreena. Berdin dio. Memorian betiko goldatu eta gelditu zaizkigu aurrerantzean zainetan eramango ditugun hitzak.

Nahi ez badugu ere, gainera, egileaz akordatuko gara gehienetan. Edo beti. Esaterako, «gu baino hobeto dagoena, putakume galanta» pentsatzen edo esaten dugun bakoitzean, Patrizio Etxebestez akordatzen gara, eta Asier Altuna eta Telmo Esnalen Aupa Etxebeste! filmaz.

Antzekoa gertatzen zait azken urteotan itsasoan bainatzen naizen bakoitzean. Antton Aldekoak eta Lander Garrok zuzendutako Zomorroak film laburra ikusi nuenetik, ezin dut bertako esaldi bat gainetik kendu. Zuzendarietako bat izateaz gain, Lander Garro da filmaren gidoigilea, eta baita bi protagonistetako baten rola jokatzen duena ere, Miren Gaztañagarekin batera. «Itsasoak egiten nau reseteatu» esaten du halako batean, bi zomorroen arteko solasaldian, itsasoari buruz hizketan ari direnean.

Saiatu naiz esaldia borratzen. Ezabatzen. Reseteatzen. Aldatzen. Hitz egokiagoekin tatuatzen nire baitan. Ahazten. Baina ezinezkoa da. Kronikoa. Sendaezina. Eta areagotu egiten da uda heltzen denean. Egunak joan eta egunak etorri, berdin dio betiko hondartzan izan ala oporretan kostalde eguzkitsuetan egon, itsasora sartzen naizen bakoitzean, beti, Lander Garro etortzen zait ondora, «itsasoak egiten nau reseteatu» esanez, zomorro baten modura, filmean duen piura horrekin, ur azpian ere betaurrekoak jantzita. Ez dakit zergatik, baina ezin dut bidali aldamenetik. Badira erantzunik ez duten mila galdera.

Berez, ederra da esaldia. Itsasoak berriro hasteko aukera ematen dizu elurrak bezala. Itsasoan sartzea beste mundu batean ezkutatzea baita, aldi baterako bada ere lehorrean dagoen guztia ahaztuz eta ezabatuz. Lander Garro ez beste. Hori da kontua.

Eustputnik

2015-08-07

Erabakia ez da albiste izan, eta ez du oihartzun nabarmenik izan, ez ohiko hedabideetan eta ez sare bideetan. Egunkari honek ere sei lerroko labur bat eskaini zion asteartean, galduta, behean, munduan gertatutakoa biltzen duen orrialdean. Lau haizetara zabaldu eta batean eta bestean hizpide hartu beharko genuke, ordea, ea eredu bihurtzen dugun, lotsaren arrasto apurrik geratzen bazaigu behintzat oraindik.

«Boliviako funtzionarioek hizkuntza indigena bat jakin beharko dute». Izenburuak harrapatu ninduen, eta ondorengo sei lerroak ere zehatzak bezain argiak ziren: «Igandeaz geroztik, Boliviako funtzionarioentzat beharrezkoa da gaztelaniaz gain 36 hizkuntza indigenetako bat jakitea, lanpostuari eutsi nahi badiote». Boliviako Konstituzioaren 234. artikulua oinarritzat hartuta, 2012an lege sendoa onartu zuen gobernuak, eta bertako hizkuntzarik ez zekiten funtzionarioei hiru urteko epea eman zien gutxienez bat ikasteko. Orain, epea amaituta, pasa den igandeaz geroztik, lanpostua galduko dute gutxienez bi hizkuntza ofizial hitz egiteko gai ez diren zerbitzari publikoek. Hemengo hedabideentzat funtzionarioak direnak zerbitzari publikoak baitira hangoentzat. Hizkerak ere adierazten du zerbait.

La Paz hiriburuan egindako ekitaldian, aimaraz eta gaztelaniaz hitz egin zuen Evo Morales presidenteak, 2.500 ziurtagiri banatu zituzten bertako hizkuntza indigenaren bat hitz egiteko gai diren zerbitzari publikoen artean, eta gaztelania nola iritsi zitzaien gogoratu zuten: konkistatzaileen armekin batera, milioika indiar hiltzea eragin zuen sarraskien bidez. «Orain duintasuna daukagu, ordea, eta horregatik agurtzen ditut gaur gure hizkuntzak berreskuratzeko ahalegina egiten duten guztiak, herriari zerbitzu hobea eskaintzeko», esan zuen presidenteak.

Akaso duintasuna zer den dakiten presidenteak edo lehendakariak falta zaizkigu gurean, antzeko erabakiak hartzeko eta euskaldunak bigarren mailako herritarrak ez sentitzeko. Hemen, hiru urte ez, hogeita hamar urtetik gora baitaramate askok elebakarrak izaten, funtzionarioak bihurtuta eta zerbitzari publikoak direla ahaztuta. Euskaraz hitz egiten diezun bakoitzean satelite aurpegia jartzen dute, baina badakite elebakartasunaren orbitan lasai iraungo dutela, soldataren inguruan bueltaka.

Zabalik eta libre

2015-08-08

Kresala izena du Kalaportuko herriko tabernak, eta bere horretan mugimendu politiko oso baten metafora ere badela aipatu izan dugu behin baino gehiagotan lagunartean.

Izan ere, karga politiko nabarmena dute zenbait lekuk, alderdi edo mugimendu politikoei lotuta sortu zirelako eta horien lana eta helburuak jendarteratzeko bilguneak direlako. Karga politikoa duten lekuek, ordea, ghetto bihurtzeko arrisku handia dute, gainerako herritarrak erakartzeko lan egin beharrean etxekoak soilik asetzearekin konformatuz gero. Hamaika arrazoirengatik, nik ere urte asko eman ditut alderdi sozialistaren inguruko tabernara eta elkartera sartu gabe, bertan antolatzen diren erakusketak eta kultur ekitaldiak mugak eta aurreiritziak gainditzeko bezain interesgarriak iruditu zaizkidan arte.

Antzekoa gertatzen zaio beste hainbati herriko tabernarekin ere. Kontzertu, hitzaldi, antzerki eta askotariko kultur ekitaldiek erakarrita hurbiltzen da tarteka, gainerakoan handik urrunarazi duen inertzia gaindituta. Lagunartean bertan sumatzen dut: taberna batetik besterako erromesaldian, Kresala bazterrean utzita hurrengora salto egitea ohikoa izan da urte askoan. Herritarrak zein bisitariak erakartzeko pintxoak, irudia, argiak, kolorea, musika eta bezeroarenganako arreta zaintzeaz arduratu behar izan dute tabernek, gustu, estilo eta ohitura garaikideetara moldatuz.

tabernak, ordea, ez du zeharkatu betiko eskaintzaren eta betiko jendearen muga. Zertarako egokitu eta moldatu garai berrietara, zertarako amestu bestelako jendea erakartzea, herriko pintxo lehorrenak eskainita ere betikoek bertan iraungo baldin badute.

Taberna negozio pribatua soilik balitz, gaitz erdi, baina mugimendu politiko osoaren metafora izan daitekeenean, alarmak piztea komeni da, leku guztietara hamar urte beranduago ez iristeko. Ghettotik ateratzea eta etorkizuna antolatzea da kontua. Zorionez, badira bidea nola egin erakusten dutenak ere. Hainbat herriko tabernaz akordatzen naiz. Izaera galdu gabe, asmatu dute garaikideak eta erakargarriak izaten, muga eta aurreiritzi gehienak gainditzeko moduko eskaintzarekin.

Guztiak nahi ditugu libre eta zabalik. Kulturari, politikari eta sukaldaritzari aterik itxi gabe. Ez baldin bagoaz, izan dadila herriko pintxo lehorrenak dituztelako, eta ez epaile edo polizia arrotzek konfiskatu dituztelako.

Dena ikusgai dago

2015-08-09

Azken egunek euriaren kolorea izan dutenez, Kalaportuko geltokian trena hartu eta hiriburura behin baino gehiagotan egin dut erromesaldia egun hauetan, sasoi honetan urtero egin ohi dudan bezala, Maria Erlantz zena bisitatzera.

Belaunaldi gazteenek ez dute ezagutuko beharbada Uliako sorgina, baina igarle sonatua izan zen 80ko hamarkadan, ustez zituen ahalmen paranormalei esker. Izaban jaio zen 1908an, eta Donostian hil zen 1993an. Giovani Guller suitzarrarekin ezkondu ostean, Maritxu Guller izena erabili zuen.

Bost urte zituenean hasi zen kontu arraroak ikusten. Eskolan matematika ariketak jartzen zituztenean arbelean, berari emaitza agertzen omen zitzaion, eta zitekeen zailena izanda ere, berehala asmatzen zuen. Harrezkero, etengabe, besteek ikusten ez zutena ikusteko dohai berezia landuz joan zen, hainbat ikasketekin, eta igarle ezaguna izatera heldu zen.

Jendea estatua bihurtzen edo bihurtuta ikusten omen zuen, eta handik lasterrera pertsona horiek hil egiten ziren. Ez zuen hutsik egiten. Horrek, noski, egundoko harridura eta zalaparta sortu zuen bere inguruan. Lurrikarak igartzen hasi zen, usain bereziak sumatzen, minbizia atzematen, energia koloretan ikusten, eta antzekoak. Sinesgarritasuna irabazi zuen gainera, bete-betean asmatzeko zuen gaitasunagatik. Euskal tarotaren sortzailea ere izan zen.

Maritxuren espiritua sumatzen da Donostian urtero garai honetan antolatzen duten esoterismo azokan, Miramar jauregian. Hamar egunetan zehar, egitarau oparoa izan da aurten ere, eta gaur amaituko da. Besteak beste, tarota irakurteko arteaz aritzeko aukera izan dugu. Emakumeen botereaz hitz egin du Toti Martinez Lezeak, historian zehar gurtutako jainkosak izatetik erre beharreko sorginak izatera nola igaro ziren azalduz. Bizitzaz eta heriotzaz aritu zaigu Mikel Lizarralde mediuma. Mundu hobea eraikitzeko moduaz Juanjo Lertxundi yoga eta meditazio irakaslea. Eta izan dira kiromantziari buruzko hitzaldiak, eta telepatiari buruzkoak, eta hizpide izan ditugu espirituak, emozioak, kristal bereziak, erregresioak, gaitasun psikikoak, hil ondorengo bizitza berriak eta antzeko beste hainbat kontu.

«Dena ikusgai dago» esaten zuen Uliako sorginak. Ikusten jakin behar da, besterik ez.

Kontraesanen ispiluan

2015-08-11

Kalaportun ere denetik elkartzen da abuztuan, kostaldeko edozein herritan bezala. Bisitari bakoitzaren istorioak merezi du postal bat, eta postalak hari finekin lotzen hasita, film baten gidoia edo liburu baten mamia ere osatu daiteke lasai asko, izenburuan bizikletak jarrita.

Izaroren eta Unairen begiradak kanpineko dendan gurutzatu ziren lehen aldiz, joan den astean. Hurrengo gauean alde zaharreko taberna batean solasean hasi, eta Harriandira joan ziren. Bunkerraren alboko harrietan eserita, itsasoa han behean ikusten zuten artean eman zituzten lehen musuak. Munduan zehar elkarrekin igande pausoz ibiltzeko moduan zirela erabakita, hirira egin zuten herenegun, festa nagusiak batera gozatzeko. Txosnetan bokata bana afaldu zuten ilunabarrean: hirugiharra gaztarekin batek; solomoa piperrekin besteak.

Gurasoenetik atera eta Iratiren habian errotu denetik, lausotzen joan da Soniaren eta amaren arteko harremana, ohartzerako bi ezezagun bihurtzeraino. Bazekien ez zuela askorik konponduko afari on batekin, baina urtebetetzea maite dituenekin ospatu nahi zuen, eta lehen aldiz laurak biltzeaz gain, elkarrekin ondo afaltzeko gutizia ere bazuen igandean. Amak sasoi batean hain gustukoa zuen jatetxe australiar horretan lekua hartu, eta plazera bihurtu zuten otordua, batez ere txingarretan erretako orein haragiarekin gozatuz, madari eta sagar epelekin lagunduta.

Orain Bartzelonan bizi arren, udan Gironako kostaldean aritzen zen lehen lanean Ariadna, ostalaritzan, postaletan baino are ederragoa den Cadaques zurian. Han ezagutu zituen duela zenbait urte Oihane eta Mikel, eta harrezkero noizean behin elkarri bisita egiten diote lagunek. Ariadna hirugarren aldiz heldu da aurten Kalaportura, eta beste behin hutsik egin gabe gonbidatu dute lagunek sagardotegira. Ez du zalantzarik: munduko sukaldaritzan ez dago sagardotegietako txuletarekin aldera daitekeenik. Erotu egiten dute.

Izaro, Unai, Irati, Sonia, Oihane, Mikel eta Ariadnak ez dakite, baina igandean ordu eta leku berean elkartu ziren denak, hiriburuan: zezenketen aurkako manifestazioan, animalien sufrimendua salatzeko. Afaltzera joan ziren gero. Bakoitza bere bidetik. Solomoa eta hirugiharra txosnetan, oreina jatetxe australiarrean, txuleta sagardotegian. Gehienok bezala, gure kontraesanekin zein koherenteak garen ohartu ere egin gabe.

Ali eta Saed

2015-08-12

Bost urte igaro dira hainbat lagunekin batera Palestinan izan nintzenetik. Hilabete batzuk lehenago Gaza basatiki bonbardatu zuen Israelek, egundoko sarraskia eraginez, eta munduan zehar zabaltzen ari zen BDS mugimendua, Israelekiko boikota, desinbertsioak eta zigorrak aldarrikatuz eta palestinarrekin zubiak eraikitzea bultzatuz. Euskal Herrian testuinguru horretan osatu genuen Biladi Hadi izena hartu zuen brigada, alor askotariko ordezkaritzarekin: hezitzaileak, ikasleak, irakasleak, argazkilariak, musikariak, bertsolariak, zinemagileak, pailazoak, kazetariak eta abar.

Palestinan igarotako egunak luzeak bezain mamitsuak izan ziren, egunean lauzpabost bilerarekin normalean, okupazioak eta zapalkuntza gupidagabeak bizitza errotik baldintzatu dion jendearekin gehienetan. Bagenekien gogorra izango zela hura guztia ikustea eta entzutea, baina ez genuen espero gehienok kraaak egingo genuenik halako batean.

Hebronen izan zen, Zisjordanian estatu sionistaren zapalkuntza beste edonon baino hobeto islatzen den herrian. Erdigunean ez ezik, Hebron inguruetan ere kolono israeldarren kokalekuak nonahi daude; gehienak palestinarrei lapurtutako etxeetan. Alde egiten ez duten palestinarren aurkako jazarpena izugarria da, batez ere kanpoaldeko landaguneetan: olibondoak erre, etxeko kristalak harrika eta tiroka behin eta berriro hautsi, ur biltegiak tiroka zulatu eta izua eragin, etsita etxea utzi eta alde egin arte.

Nekazari palestinar haietako batek etxean hartu gintuen, eta tearen inguruan kontatu zigun urte askoan kolonoek inguratuta bizitzen ari ziren infernua. Ez da hitzetan kabitzen. Arrotzen bisitak apur bat aztoratuta, lauzpabost urteko semeak etengabe eusten zion aitaren eskuari. Entzundako basakeriak entzunda, gogoan dut malkoei ezin izan niela eutsi, eta akordatzen naiz handik atera orduko zenbait bidaide ere nola hautsi ziren negarretan.

Asteburuan hil da Saed Dawawxa, kolono israeldarrek duela zenbait egun molotov koktelekin su eman zioten etxe palestinarreko aita, 32 urterekin, erreduren larriari eutsi ezinik. Hemezortzi hilabeteko Ali semea erasoaren egunean bertan zendu zen. 27 urteko ama eta lau urteko beste semea oso larri daude oraindik.

Egunak daramatzat Hebronen ateratako argazkiei begira, aitaren eskuari izututa eusten dion haurraren begietan kateatuta. Hitzik gabe.

Igelak, emakumeak eta etorkinak

2015-08-13

Kalaportuko bazterrak sortu eta idatzi zituen marinel zaharrari aspaldi irakurri genion libururen batean: haurrek jolasean harrikatzen dituzte igelak, baina igelak benetan hiltzen dira.

Ez dago laburrago eta zehatzago erakusterik hilketa baten larritasuna nola alda daitekeen begiradaren arabera, kontzientziaren ostikadak apaltzeko. Etxe kaleratzea sinatu duenak lasai egingo du lo, inor bere buruaz beste egitera bultzatu duenik sinetsi gabe. Lege bidegabeen mertzenarioak otzan beteko ditu aginduak soldataren ordainetan, heriotzaraino jazarri duen etorkina benetan hil denik ere ohartu gabe. Arma batekin tiroka ari den boluntarioak ez du askorik galdetuko zer tinta mota den saihetseko hori, nonbait lurrean geratu den kaskilloa baino hutsagoa geratu den gelaren bat badagoenik pentsatu ere egin gabe. Hilketak eta hildakoak beti dira benetakoak, jolasa, ekonomia, lana, askatasuna ala dena delakoa izanda ere requiemaren melodia.

Aspaldi ikasi genuen norbait hiltzeko era ugari daudela, eta orrialdeotan herenegun bertan ere irakurri genuen zer den eraso bat. Begirada aldatu daiteke, eta gertaeren sustraiez eztabaidatu, baina igelak, emakumeak eta etorkinak benetan hiltzen dira beti.

Norbait soldataren ordainetan hiltzen dutenean, gainera, gezurrak datoz ondoren. Mikel Zabalza, Gurutze Iantzi, Xabier Kalparsoro, Rosa Zarra, Josu Zabala, Jose Atanes, Iñigo Cabacas edo Michael Brown bezalako izen askorekin beteta daukagu memoria. Bertsio ofizial faltsuen bilduma da historia, badakigu. Lorontziak leihoetatik bota egiten dituzte, baina atxilotuak erori egiten dira. Tres Cantos eta Ciutat Morta gehiegi ezagutzen ditugu dagoeneko autopsiak ukatzen eta gorpuak bahitzen dituzten poliziei ezer sinesteko.

Salouko tattoo & piercing denda batean ezagutu nuen duela zenbait urte Penelope. Piercing bat egin zidan, solasean aritu ginen, eta orduz geroztik badugu elkarren berri, sare sozialen bidez. Herenegun goizean ere lanean ari zen Bartzelona kaleko denda berean, Poliziak senegaldar bat hil zuen lekutik hurbil. Hedabideek besterik zioten orduetan, zalantzarik gabe idatzi zuen gertatutakoa: «Leihotik bota dute poliziek, eta laguna nola hil duten ikusita, sutan daude senegaldarrak, haserre eta minduta. Poliziek azkar bahitu dute gorpua, autopsia saihesteko». Mor benetan hil zen. Beste behin.

Ostirala iritsi da

2015-08-14

Ostirala da gaur, eta sakabanaketak oporrik ez duenez, urteko edozein asteburutan bezala, edozein euskal presoren edozein senidek edo lagunek asteburu hau ere errepidean, trenean edo hegazkinean emango du, etenik ez duen zigor erantsiari aurre eginez eta beste behin ere babesa eta maitasuna marraztuz kristal lodian.

Geografia liburuetan beharrean, urte askoan errepideetako seinaleetan eta gasolindegietako atsedenlekuetan ezagutu ditugu Saint Maur, Mansilla de las Mulas, Dueñas, Herrera de la Mancha, Manzanares, Daroca, Zuera, A Lama, Picassent, Villena edo Fontcalent bezalako izenak, Frantzian, Espainian, Galizan eta Herrialde Katalanetan barrena. Lagunen batekin autoan gehienetan, bakarrik noizbehinka, eta elkartasunaren gidariekin beste batzuetan, hango eta hemengo senideekin batera gaua eta furgoneta partekatuz.

Azken bidaian, Donostian ekin genion bideari, ostiral arratsaldean. Juanjo eta Joxean izan genituen gidari. Egiako auzokideek elkartasuna txandaka antolatuta daukate, eta bi lagunek urtean bidaia bat egiten dute boluntario gisa. Aurten Alacanteko kartzeletara, eta gu haiekin. Urtzi eta Josefina ere furgonetan zeuden. Hernaniarra da Urtzi, preso ohia. Lagun azpeitiar bat bisitatzera zihoan asteburu hartan, baina arreba ere preso du Murtzian, eta baita beste hainbat adiskide ere. Josefinak 69 urte ditu, eta 20 urte daramatza kartzelaz kartzela semea bisitatzen. Dozenatik gora ezagutu ditu.

Gaur egun, bi astetik behin egiten ditu semea ikusteko 1.570 kilometroak, lehen eta hirugarren asteburuetan.

Lopidako gasolindegian egin genuen lehen geldialdia. Maribel eta Unai hartu genituen han. Oñatiarra da Maribel, eta koinata bisitatzera zihoan Alacantera. Unai ere preso ohia da. Bilbokoa. Villenara zihoan, lagun bat bisitatzera. Azken sei hilabeteotan bost lagunekin ditu bisitak, punta batean eta bestean dauden kartzeletan. Beraz, ia asteburu guztietako plana du errepidean milaka kilometro egitea, horrek dakarren odoluste ekonomikoarekin.

Odoluste ekonomikoa gogorra da, baina odolustearenak ez dio metafora izateari uzten. Euskal presoen aurkako sakabanaketa politikak 26 urte bete ditu, eta urteotan guztietan hamasei hildako eragin ditu errepidean, benetan odolustuta. Metaforarik gabe.

Abuztuaren 15eko bazkalondoa

2015-08-15

Gaur 50 urte. 1965eko abuztuaren 15eko bazkalondoa hitzetan bilduta utzi zuen Joxe Austin Arrietak, 1979an argitaratutako eleberri ederrean. Orduz geroztik berdin dio egun seinalatu honetan bakarrik, lagunartean edo familian bazkaltzen dudan, orrialde haietako giroarekin akordatzen naiz beti gaurko egunez. Izan Donostiako Parte Zaharrean, Kalaportun, Tafallan, Azkoitian, Zarautzen ala beste edonon, abuztuaren 15eko bazkalondoak antzeko usaina eta kutsua duela sumatzen dut. Denbora pasatzen da, eta ez da ezer pasatzen.

«Inoiz ezin jakin batek gure sukaldean freskotasun apur bat egon dadin zer den hobe: patioko leihoa zabalik ala itxita eduki. Zabaltzen baldin baduzu, gurean pilatu den ke usaintsu itogarri guztia kanpora doa, bai, baina baita auzoko beste hamahiru sukaldeetakoa gurera sartzen ere».

Zer egingo diogu, bada. Gure patio hau zoko hertsi mehar bat baita. Gerrako istorioak, errepresio politiko eta kulturala, amaren bizitza gogorra, giro erlijioso itogarria, santuak, zezenak. Guztiak mahaiaren bueltan eta senideen oroitzapenetan. Antzeko nobela idatz daiteke gaur ere, edozein herriko jaietan gaurko bazkalondoan fokua piztuta. «Maite mahai gainetik postre platerak erretiratzen ari da eta harraskara eramaten. Arantxak harraska gaineko berogailua piztu du. Amak sugaina detergente-hautsez estaltzen dihardu». Aitak eta semeak gerrako eta seminarioko kontuak aletuz segitzen dute, puruaren keak luzatutako solasaldian.

Literatura da. Baina sasoi bateko erradiografia zehatza izateaz gain, 50 urtean gauza batzuk askorik ez direla aldatu ikusteko ere balio du. Sukaldeak eta zaintzak emakume izena du oraindik. Aldaketak nondik etorri behar duen eta nolakoa izango den erabakitzen pasatu zaizkigu urteak, ohartzerako dena aldatu da, baina ez nahi genuen bezala. Aldaketa iritsi zenean, gu bileran geunden. Garaipen batzuk lortu ditugu, baina irabazteko haserrea ilusio bihurtzen asmatu behar da.

«Izan ere, ez baita batere erraza erabakia hartzen, leiho hau zabalik ala itxita egotea komeni ote den. Kaleko balkoiak ere zabalik ditugu, bai, baina hain daude sukaldetik urruti, non etxe barneko ate guztiak zabalik eduki arren ez baita honaino haize izpirik ere ailegatzen. Eta ia hobe ez iristea, kalean ere hego haize sargoritsu itogarria baino ez baitabil, abuztuaren 15eko arratsalde hasberri honetan».

Basamortuko irribarreak

2015-08-16

Milaka kasualitateren bilduma da bizitza. Milaka buelta eman behar ditu munduak bi pertsona ezagutzeko. Begirada edo irribarre batzuen atzean dauden aukera guztiak eguzkitsu loratzeko. Batzuetan, unibertso osoa lerratzen da ordura arte ezezagunak ziren ezpainetan musu bat sor dadin, edo norbaitek irribarre egin dezan, eta horrelakoetan ez dago bihotzari bidea egiten uztea bezalakorik, egun bakoitza ametsetan bildutako oparia izateko.

Ez dago irribarreak ereitea baino ederragorik, batez ere irribarrea haur batentzat denean. Jende askok egunero mugitzen du mundua, haur batek irribarre egin dezan. Beste nonbait sortu eta bizi diren haurrei udan hilabete batzuetarako etxea eta bihotza zabaltzen dieten familia ugarik, esaterako. Esperanzarena horietako bat da. Madrilen bizi da, hiru urteko semearekin. Aurten udan lanean etena egin, eta haur saharar bat hartzea erabaki du lehen aldiz.

Lek etxera iritsi zenean, elkartasuna samurtasun bihurtzen hasi zitzaion Esperanzari, eta ohartzerako samurtasuna maitasun bilakatu zen. Haur saharar hari buruzko guztia ezagutzeko irrikaz hasi zen puzzlea osatzen, galderaz galdera, argazkiz argazki, hitzez hitz, solasean eta sarean: familia, herria, etxea, basamortua, lagunak. Interneten bilatu zituen errefuxiatuen kanpalekuei buruzkoak. Wilaya: Aaiun. Daira: Hagunia. Eta hango irudiei begira, Lek beraren argazki bat aurkitu zuen Twitterren. Haurrari erakutsi, eta ilusioz idatzi zioten argazkiak sarera igo zituen erabiltzaileari. Bi aste baino lehen heldu ziren Kalaportura.

Abenduan Saharako errefuxiatuen kanpalekuetara egin genuen bidaian, etxean hartu gintuen familiako semea da Lek. Argazki asko egin nizkion, eta haietako bat hautatu nuen bidaia amaitzean osatutako bildumarako. Esperanzak sarean aurkitu zuena. Milaka kasualitateren bilduma da bizitza. Uztailean bost egun eman zituzten etxean, berriro Madrilera itzuli aurretik.

Oporrak bakean igarotzera heldu diren dozenaka haurrek piztuko dituzte gaur gauean lehen su bolak Kuartangon, Larrabetzun eta Zarautzen, Sahararen aldeko elkartasun ekimenean. Berriro ere milaka desiok egingo dute hegan sutan bilduta, eta Dreisha, Brahim, Hassanna, Aziza, Nayad, Ahmed eta beste askoren begietan Lek ikusiko dut gaur, irribarrez. Merezi baitu mundua mugitzea haur batek irribarre egin dezan.

BaZen Behin

2015-08-18

Kaiondoko auzoan dago Kalaportun gustukoenetakoa dudan ostatua, elur fabrikatik hurbil. Indiatik heldu zenean, elur fabrikan bertan aritu zen lanean Nansen, duela zenbait urte tea eta opilak saltzen hastea erabaki eta han inguruan BaZen Behin izeneko lekua zabaldu zuen arte. Lekua diot, ez baita ez taberna, ez kafetegia, ez ostatua. Lasai egoteko lekua da. Tearen etxea nolabait, argi apalarekin, kandelekin eta ekialdeko dekorazioarekin apaindua, Osho eta antzeko beste Zen maisu batzuen irudiekin, guztia hezurretaraino sartzen den intsentsu usainarekin eta musika lasaiarekin bilduta.

Goizero egiten diot bisita. Irribarrez ematen dit Yogurtea, Fresh Colada, Kashmir Tea, Earl Grey Creme eta antzeko izenak dituzten teak ageri diren karta, bat hautatzeko, eta ezkaiarekin eta kanelarekin egindako opilen artean aritzen gara solasean. Lanean zertan aritzen naizen galdetu dit gaur. Esan diot langabezian nagoela, baina orain abuztuan Kalaportutik bidaltzen ditudan postalak argitaratzen ditudala egunkari batean. Egunero zerbait plazaratzeko ego handia behar dela esan dit, eta tea ateratzen hasi zait. Ez da gelditu edalontzia beteta gainez egin duenean ere. Tea isurtzen jarraitu du, mahaian putzu beroa nola zabaltzen zen begira, lasai asko. Talo aurpegia geratu zait. Zer demontre. Ea zoratu den.

Argi hitz egin dit: «Te kikara honen antzera, zu ere beteta zaude. Usteak eta iritziak besterik ez dituzu, eta ez duzu lekurik beste ezertarako. Zerbait ikasteko, zure kikara hustu behar duzu aurrena».

Kikara hustean soilik lortuko dudala postal ezberdinak bidaltzea. Bestela, bakoitza bestearen kopia izango dela beti. Ildo berean idatzitakoa. Ideia berririk gabe. Baina hau ez dela postal kontua soilik. Bizitzan ibiltzeko ikasgaia baizik. Zabaltzeko begiak, ateak eta bihotza, eta luzatzeko eskua bide berriei eta ezezagunei, aurreiritzirik eta beldurrik gabe. Beldurra dela esklaboak sortzen dituen hazia. Gure mozorro guztien jostuna. Ausartak, sendoak eta onenak garela erakustera bultzatzen gaituena, gezur hutsa izanda ere. Beldurrik gabe bizitzea garen bezalakoak onartzea dela. Besteei begietara begira hitz egitea, eta ez goitik behera.

Isilik geratu naiz. Batzuetan ez dago isiltasuna entzutea bezalakorik. Baina ez dakit hitzik gabeko postalik onartuko didaten egunkarian...

Ekonomia: grezieraz, etxearen kudeaketa

2015-08-19

Grafiko argia plazaratu zuen egunkari honek duela zenbait egun, Europako Batasuneko langabezia datuekin, estatuka eta ehunekotan erakutsita. Batez beste, eurogunean %11,1 da langabezia tasa, eta Europako Batasunean %9,6. Grezia (%25,6) eta Espainia (%22,5) dira langabezia tasarik altuenak dituzten estatuak, alde handiarekin. Zipre (%16,2), Kroazia (%15,3), Italia (%12,7), Portugal (%12,4), Eslovakia (%11,8) eta Frantzia (%10,2) dira hurrengoak, eta %10eko langatik behera daude gainerako guztiak. Horien artean, Alemania (%4,2), Txekia (%4,9) eta Malta (%5,5) dira langabezia tasa apalenak dituztenak.

Hau guztia ekonomia kapitalistaren arabera, noski. Inon ez baita jasotzen benetako daturik ordaindu gabeko lana ere kontuan hartuta. Giannis Varufakis handiak, Ekonomia gorbatarik gabe: alabarekin solasean liburuan ederki adierazten du nork, nola eta zergatik sortu zituen merkatuak. Gaur egun, kontsumitzeko eskubidea bihurtu da ongizatea. Aberastasuna, berriz, kontsumitzeko dirua edukitzea besterik ez. Merkatuen logikatik kanpo dena da baliorik gabea kapitalismoaren zenbakientzat eta hedabideentzat.

Etekina ekonomikoa baldin bada, ez dago arazorik irabaziak erakusteko zenbakien artean, horretarako bidean suntsitutakoa ingurumena eta hainbaten bizitza izanda ere. Ekonomia feministak edo ekonomia sozial eraldatzaileak ez dute lekurik kapitalismoan. Oztopoa dira kontuak ondo atera daitezen. Areago, merkatuek berariaz ezkutatu behar dute zein garrantzitsuak diren bizitza eta honen zaintza batetik, eta baliabide sozial eta naturalak bestetik. Horiek zenbat balio duten onartuz gero, zailagoa baita negozioa.

Kapitalismoan ezinbestekoa da denak bere horretan segitzea: herrien arteko desberdintasunak, patriarkatuak, eredu suntsitzaileak, kolonialismoak edo arrazismoak, besteak beste. Sindikatuek, gainera, soldaten igoera edo enplegua aldarrikatuko dute, merkatuen logikak harrapatuta, aurreko guztia aldatzeko lanean aritu beharrean.

Etxea oikos da grezieraz. Familiaren edo etxearen kudeaketa adierazteko hasi ziren oiko-nomia erabiltzen. Gaur egun, ordea, ekonomia hitza merkatuaren kudeaketaz aritzen da, ez etxearenaz. Merkatuarentzat, familiaren eta etxearen kudeaketa ikusezina da erabat. Horregatik du emakume aurpegia, eta ez da langabezia datuetan agertzen.

Mundu paraleloak

2015-08-20

Mapetan ez dira agertzen, baina bizitza eta mundu paraleloen bilduma dira gure auzoak, herriak eta hiriak. Ezezagunarekiko mesfidantza muturreraino eramaten dugu eguneroko bizitzan, ohikoan planto eginda: betiko okindegia, betiko ogia, betiko kaleak, betiko izozkia, betiko lekua mahaian eta ohean, betiko katea irratian, betiko gosaria, betiko kontuak batean eta bestean, zerbait lehen aldiz egin genuen azken aldia noiz izan zen ahazteraino.

Bizilaguna esaten diogu, baina aldameneko atean bizi denak askoz gehiago du arrotzetik lagunetik baino. Ezezaguna da, eta haren mundua eta gurea erabat paraleloak izango dira segur aski. Beste hizkuntza batean biziko da akaso, beste egunkari bat irakurriko du, beste albistegi batzuk ikusiko ditu, beste kultura batetik edango du, eta urteak pasatu daitezke bi munduek inon bat egin gabe, igogailuan ez bada. Munduari begiratzen diogu eskura ditugun leihoetatik, baina ate aurrekoa ikusteko betaurrekoak falta zaizkigu oraindik.

Bizitzekin bezalatsu gertatzen da leku batzuekin ere. Mundu paraleloak iruditzen zaizkigu tren geltokiak edo aireportuak, agerian geratzen baita, beste inon baino gehiago, zein erraz aldatu daitekeen dena bide bat hartu beharrean aldamenekoa hartuz gero. Hegaldi hau hartu edo ate hura zeharkatu beharrean, hartu edo zeharkatu hurrengoa, eta munduaren beste aldean agertuko zara. Beste bizitza batean. Betiko lekutik eta egunerokotasunetik sustraiak erauzteko aukera izango bagenu bezala. Une batez denbora gelditzeko eta gure bizitzei begiratzeko aukera ematen digute, non eta nola bizi garen ikusteko.

Mundu paraleloen unibertsoan, leku berezia dute ospitaleek eta enplegu bulegoek ere. Antzeko ariketa egiten baitugu osasuna edo soldatapeko lana falta zaigunean: gelditu eta atzera begiratu, aurrera egiteko zein bide hartu beharko genukeen pentsatzen dugun bitartean. Ohiko bizitzan ez bezala, leku hauetan, aldamenekoari begietara begiratzen diogu, behingoz bada ere. Mendeetan zehar garatu dugun bizirik irauteko senak enpatia dosia bidaltzen du garunera, oihan basatiaren atarian edozein laguntza, irribarre apalena izanda ere, eskertzen den heldulekua dela jakinda. Orduan soilik hasten gara ondokoak ikusten eta gurearekin inoiz gurutzatu ez diren mundu paraleloetan ibiltzen.

Memoria ariketak

2015-08-21

Memoriaren Plazan bildu nahi ditu Eusko Jaurlaritzak «1936an hasi eta gaur egun arte euskal gatazkarekin loturiko indarkeria mota ezberdinak pairatu dituztenen bizipenak». Jendarte osoari zabaldutako ariketa da, lehen lerroan egon gabe ere bakoitzak bere ispiluaren aurrean eseri eta egin dezakeen terapia kolektiboa.

Gerra denboran haurdun geratu zen amona, eta gerran hil zuten mutil-laguna zuena, 24 urterekin. Baina gudari guztiak ez zituzten akabatu, eta haren anaia herrira itzuli zen, aurrena Matxitxakoko borrokan euskal gudarostearekin aritu eta ondoren Frantzian erbesteratuta zenbait urte igaro ondoren, ezkerrekoa eta errepublikarra izateagatik. Rojo harekin ezkondu eta beste hiru seme-alaba izan zituen amonak. Hil ezin izan zituzten langileen ilobak garela abesten dugunean, benetan ari gara.

Bederatzi urte nituenean, eskolatik jaistean ikusitako pankartekin akordatzen naiz: Santi Brouard hil zuten. Hamaika urte nituenean, abuztuko egun eguzkitsu batean egundoko leherketa entzun genuen, eta berehala heldu ginen Guardia Zibilaren koartelera, bizikletan, anbulantzien aurretik. Kaos hutsa zen hura. Urtebeteko haur bat larri zauritu zuen atentatuak. Haren anaia, amona eta guardia zibil bat ere zauritu ziren. Hamabi urte nituenean Irantzuri masailetan labanarekin GAL hizkiak eta esbastika bat tatuatu zizkiotela akordatzen naiz.

Hamalau urte nituenean hil zuten Josu Muguruza, institutuan hasi ginen udazken hartan, eta lehen borroka egunak, grebak eta manifestazioak ezagutu nituen. Beti ere barrikadaren alde batetik ikusitakoak markatu zidan gaztaroa: hildakoak, pilotakadak, eztandak, segadak, presoak, bahiketak, lazo urdinak, gerra zikina, tiroketak, hildakoak, atentatuak, errepresioa, sarekadak, egurra, gezurrak, beldurra, amorrua, tristura, tortura, iheslariak, haien zain geratutakoak, kartzelak, gutunak, bisitak, istripuak, hildakoak, malkoak...

Postal batean memoria ariketak idazten hasi eta horretarako uda osoko postal guztiak beharko nituzkeela ohartzeraino. Behin akordatzen hasita, egunkari osoa behar baita bizitakoa eta sentitutakoa hitzetara ekartzeko. Lehen, bigarren edo azken lerroan egon garen pentsatzeko. Honaino iristeko zenbat eman dugun. Zenbat kendu. Zenbat irabazi. Zenbat galdu. Zintzotasunez, eta batez ere oraindik koadroa ez dela amaitu ahaztu gabe.

Hariak

2015-08-2

Arketipo unibertsalak biltzen dituen sinbolo sorta da tarota. Karta bakoitzak gure bizitzen eta jokabideen oinarrian dagoen zerbait islatzen du, eta horregatik sortu du hainbesteko lilura mendeetan zehar, 78 ate horietan barrena nork bere burua ezagutzeko giltzak daudelako ezkutuan. Karta edo arketipo batekin erabat identifikatuko gara gaur, eta bestearekin bihar. Geure baitan lozorroan dauden haziak ernetzeko, karta edo arkano bakoitza ongarria, ura edo eguzkia balitz bezala, sasoi eta ziklo ezberdinen arabera.

Antzekoa gertatzen zaigu munduari begira hasi eta albisteak hautatzean. Hari bati tiratuz gero batzuen baitan sortzen da hurbiltasuna eta konplizitatea. Beste hari bati helduz gero, beste batzuen sentimenduetan hasiko zara haztaka. Hari bakoitzaren muturrean mundu bat dago, gertatzen dena ikusteko, azaltzeko eta sentitzeko leihoekin. Batzuetan hari edo karta bakarra ez da nahikoa, eta sortatik zenbait ateratzea ezinbestekoa da inguratzen gaituena bere osotasunean ulertzeko.

Indarkeria matxistak ez du etenik. Gero eta gehiago ikusten da izozmendiaren punta, eraildako emakumeekin eta sexu erasoekin, baina ur azpian isilpean jarraitzen du indarkeria eragiten duen gainerako guztiak, sistema patriarkalaren konplizitatearekin.

Mazedoniako polizia gas negar-eragilea erabiltzen ari da mugan dauden milaka etorkin sakabanatzeko.

Koldo Mitxelena Donostiako kulturune baten izena da.

Elita Edeh sei hilabeterako kalean da, prefetaren baimenarekin. Apirilean egin zuen ihes Nigeriatik. Auzokoak etxean sartu zitzaizkien, eta Mary bikotekidea hil egin zuten, erreta. Elitak leihotik egin zuen ihes, baina beste bi lagun harrapatu eta espetxeratu egin zituzten, lesbianak izateagatik 14 urteko zigorra betetzeko.

Auzitegiak Ibarrako jaien txupinazoa debekatu du.

Marokoko poliziak euskal brigadistak kanporatu ditu Saharatik.

Nazioarteko Astronomia Elkarteak proposatuta, euskarazko Herensuge izena har dezake Draco konstelazioan aurkitu duten planeta berri batek.

Zezenak torturatzea eta hiltzea jaietako eskaintzaren ekitaldietako bat da, kolore guztietako herrietan: Donostian, Bilbon, Gasteizen, Iruñean, Tafallan, Lizarran, Azpeitian, eta abar.

Kandilgo mendiak bonbardatzen ari da Turkikako armada, dozenaka kurdu erailez.

Baina gaur larunbata da, eta Marijaia bera, gure Marijaia, Bilbora etorri da Aste Nagusira.

Ereiten

2015-08-23

Urtero sasoi honetan bezala, liburu azoka heldu da Kalaportura. Ez da aparteko ezer ere. Garai batean, liburu berrienekin batera, ohiko liburu dendetan aurkitzen nekezak ziren liburu zaharrak, katalogoetan galdutako liburu bereziak, eta antzekoak izaten ziren erakusmahaietan barrena, eta azokatik itzulia egitea oparia zen, arrantza egitea, zer aurkituko duzun eta zein amuk kateatuko zaituen ez jakitea. Bilaketaren emozioa.

Gero, ordea, salduenak jan gintuen, eta liburuen bizitza gero eta laburragoa izaten hasi zen, bai liburu dendetan eta baita azoka ibiltarietan ere. Liburuak erosteko eta irakurtzeko moduak ere aldatu egin ziren, eta plazara azkena ateratakoarentzat eta gehien saltzen denarentzat soilik geratu zen lekua, urte osoko erakusleihoetan zein noizean behingo erakusmahaietan. Liburu azoketatik desagertu egin ziren liburu azoketan soilik aurki zitezkeen liburuak.

Orain, liburuak saltzen dituzten lagunekin solasean aritzeko aitzakia bihurtu da azokatik itzulia egitea, ez baitu beste askorako ematen erakusmahaietako eskaintzak eta giroak. Liburuak saltzen aurkitu dut E aste honetan, eta hiriburuan zabaldu duten liburu dendaz eta kultur laborategiaz aritu gara solasean. Liburu dendaz harago, literaturari, antzerkiari, musikari, argazkilaritzari eta askotariko ekimenei zabaldutako kultura sortu dute. Ateak ireki dituenetik, behin nik esandako zerbaitekin askotan akordatu dela esan dit lagunak. «Ereiten ari gara beti. Proiektu berriei tiraka, beharrezkoak direla sinetsita. Egundoko ahalegina egin, eta loratzen hasten direnean, hurrengoa ereitera».

Irribarrea marraztu eta banbuaz hitz egin diot. Uzta biltzeko, haziak ongarria eta iraunkorki ureztatzea behar du. Ez da nekazaria izan beharrik jakiteko. Baina ereindako haziari ere lasai utzi behar zaio bere bidea egiten. Berezia da, esaterako, banbu japoniarraren irakaspena. Hazia erein, ongarritu eta etengabe ureztatuta ere, zazpi urtean ez da ezer ikusten. Zazpigarren urtetik aurrera, ordea, hilabete eta erdian hogei metrotik gora hazten da banbua! Zazpi urte ematen ditu sustraiak prestatzen eta garatzen, isilpean, gero sei astean sendo loratzeko. Emaitzak berehalakoan ez ikusteak ez du esan nahi amore eman behar dugunik. Ongi ereiten eta zaintzen duguna beti loratzen da.

Cadreitako sugandilak

2015-08-25

Sugandilak ikusten dituen bakoitzean, Amadeorekin akordatzen da oraindik Mikaela. Zazpi urte besterik ez zituzten, baina elkarrekin jolasean pasatzen zuten eguna, kalean, ganbarako bazter ezkutuak arakatzen, gereziondoetara igotzen edo sugandilak harrapatzen. Lagun bereizezinak ziren bi haurrak, inozentziaren soinekoa eta galtza motzak jantzita, 1936ko uda hark dena aldatu zuen arte.

Amadeoren aita desagertu egin zen egun batetik bestera. Erreketeek eraman zuten, beste asko bezala. Emazteak ezin izan zion izuari eutsi, laster bere larruan ere sufritu zezakeenaren ikarak harrapatuta, eta alde egin zuen, ihesean hiru haurrak hartuta. Harrezkero, Mikaelak ez du Amadeo ikusi.

Amadeoren aita eta Cadreitako beste 52 gizon Iruñeko kartzelara eraman zituzten. Egun batean, aske geratuko zirela esan zien erreketeen buruzagi batek, inork ez zuelako odol deliturik eta ez zirelako komunistak. Bi egun geroago, abuztuaren 23an, libre geratuko zirela uste zuten 53 gatibuak elkartu eta kartzelatik atera zituzten. Atarian, ordea, binaka eskuak lotu eta autobusetara igo zituzten. Falangistak eta apaizak ikusita, laster susmatu zuten bidaiaren azken geltokia ez zela askatasuna. Baita asmatu ere. Iruñeko kartzela zaharretik 70 kilometrora gelditu ziren, Valcalderako larreetan, bi egun lehenago prestatu zizkieten hobien ondoan. Honorio Artetak ihes egitea lortu zuen, baina gainerako 52 presoak fusilatu egin zituzten, hamarnaka jarrita.

Sarraskiaren ondoren han bertan lurperatu zituzten, hobi komunetan. Gorpuzkiak Erorien Haranera eraman zituzten 1950ean, eta geroago Nafarroara ekarri bueltan. Senideek, ordea, oraindik etxekoen hezurren bila segitzen dute.

Nafarroako Fusilatuen Senideen Elkarteak oroimen ekitaldia egin zuen herenegun Cadreitan, Valcalderako sarraskian fusilatutakoen omenez. 86 urterekin, han bildutakoen artean zaharrena zen Mikaela. Negar egin zuen, baina Amadeorekin akordatuta irribarrea ere ihesi zitzaion, han bueltaka eguzkitara ateratako sugandilak ikusi zituenean.

Tomas Dominguez Arevalok eman zuen preso haiek fusilatzeko agindua. Rodezno Kondeak. Karlista sutsu hura erreketeen buruzagia eta genozidioaren arduradun nagusienetakoa zen sasoi hartan Nafarroan. Geroago Francoren Justizia Ministroa izan zen. Gaur egun, oraindik, bere izena du Iruñeko plaza handienetakoak.

Abuztua da Europan

2015-08-26

Mazedoniako mugako irudiak oihartzun handia ari dira izaten egunotan sarebideetan. Gerratik ihesi Europara heldu nahi duten milaka errefuxiaturen aurka gas negar-eragileak ari da erabiltzen polizia. Mozorroak kentzeko garaia da merkatuen egonkortasuna zalantzan dagoenean. Burtsak hondoratzen ari dira. Utikan giza eskubideak, balio etikoak, Europa solidarioa eta gainerako gezurrak. Kapitalismoan ez dago lekurik demokraziarentzat. Etekinak arriskuan baldin badaude, behar duenari eskua luzatu beharrean, astindu borra lasai, aurrean duzuna aitak lepoan hartuta negar batean datorren haurra baldin bada ere. Agindua da.

Hiztegiaren arabera, iheslaria edo errefuxiatua arrazoi politiko eta sozialengatik bere bizitokitik ihes egin eta beste leku batean babesa bilatzen duen pertsona da. Teorian, Nazio Batuek babesten dituzte iheslarien eskubideak, Genevako Hitzarmenean bildutako definizioan oinarrituta: «arrazagatik, erlijioagatik, herritartasunagatik, gizarte talde bateko kidea izateagatik nahiz iritzi politikoengatik jazarria izateko duen beldur bizia dela eta, bere herritartasunari dagokion lurraldetik kanpo dagoen pertsona da». Asilo eskubidea esaten zaio hainbat estatuk eta nazioarteko erakundek iheslarien eskubideak oinarritzat hartuta bermatu beharko luketenari, gero praktikan estatuen arteko interes ekonomikoak gailentzen diren arren beti, herritarren giza eskubideen gainetik.

Horrelakoetan, jendea mugitzea besterik ez da geratzen iheslarien eskubideak bermatzeko, estatuen interesei eta utzikeriari aurre eginez. Hassanna Aalia sahararraren edota Elita Edeh nigeriarraren kasuak ezagutu ditugu azken hilabeteotan. Baina asko izan dira urteetan zehar. Duela 21 urte, Manueltxo Goitia, Luis Mari Lizarralde eta Mikel Ibañez euskal errefuxiatuak estraditatu nahi zituen Uruguaiko gobernuak, Espainiak behartuta. Uruguaitarrak kalera atera ziren hiru euskal herritarren eskubideak defendatzera, polizia oldartu zitzaion jendetzari, eta tiroka hil zituen Fernando Morroni eta Roberto Facal. Montevideon urtero gogoratzen dute gertatutakoa. Herenegun ere 4.000 lagunek aldarrikatu zuten Fernandoren eta Robertoren oroimena. Oraindik elkartasunak badu esperantzarik. Bada kantinploraren bat basamortuan. Bitartean, abuztua da Europan. Oporretan daukagu kontzientzia, hemengo mugetan errefuxiatuak ostiatzen ditugun bitartean.

Munduko itsasoetan barrena

2015-08-27

Egunero esango dizute. Nonbait zuzendari edo lehendakari izendatu dute norbait. Bilera egin dute honek eta hark. Hainbeste hazi da ekonomia. Laster dira hauteskundeak. Halako fitxatu du talde honek. Baina aldaketarik ez betiko sekuentzian. Irratian. Telebistan. Egunkarian. Politika. Jendartea. Ekonomia. Hitzontziak. Kirola. Beti berdin. Txota. Zalduna. Erregea. Gola. Tantoa. Esprinta.

Egunari, ordea, ez dio kolorea aldatzen horrelako ezerk. Benetan balio duena ez da albisteetan kabitzen. Alabaren besarkada ipuina irakurri eta loak hartu aurretik. Abesti batek ekarritako oroitzapena. Solasaldi baten konplizitatea. Irribarre batek zabaltzen duen eguzkia. Ilunabarrean itsasoaren ertzean oinutsik ibiltzea. Izoztuta zeuden lagunak taupaka sentitzea. Amelie Poulani gustatzen zitzaion hori guztia: eskua lekale artean hondoratzea, zineman atzera begiratzea eta ilunpean ikusleen aurpegiak ikustea, harriak ur gainean saltoka jartzea, eta antzekoak. Horrelakoek alaitzen dute eguna eta bizitza.

Galdetu bestela Marianne Winkler britainiarrari. Botila zahar bat aurkitu du uda honetan Amrum uharteko hondartza batean, senarrarekin Alemanian opor egunak pasatzen ari zenean. Plymoutheko Biologia Itsas Elkartearen mezua zuen barruan botilak, azalpen zehatzekin eta postal batekin, non eta noiz aurkitu duten adieraziz bueltan bidaltzeko eskaerarekin. Bikoteak postala bete, bidali, eta ez da nolanahikoa izan jaso duen erantzuna. Itsas elkarte horretako lehendakari George Parkerrek 1904. eta 1906. urteen artean itsas korronteak aztertu nahian itsasora bota zituen mila botiletako bat da. 108 urte geroago aurkitu dute.

Beti liluratu nau izarrei begiratzeak. Ikusten dugun argi tantak gure begietara heltzeko milioika urte behar dituenez, izar zehatz hori aspaldi itzalita egon daiteke, betiko, guk oraindik ikusi arren. Izarren argia bezala, 108 urte lehenago itsasora bidalitako botilak azaltzen badira, pentsa zenbat mezu egon daitekeen oraindik ozeanoetan bueltaka. Zerbait alda dezaketen zenbat hitz.

Laster irentsiko dugu mundua. Beste mende apur batzuetako kontua da. Noizbait argindarra amaituko da, sarerik gabe geratuko dira gure oinordekoak, eta betiko galduko dira gure mega eta datu guztiak. Baina munduko itsasoetan barrena iraungo dute postalek, mezuek eta maitasun adierazpenek, botiletan sartuta.

Uztai barruan preso

2015-08-28

Kalaportutik hurbil, herri turistikoaren beste aldean, trenbidea zeharkatuta, urte askoan jai herrikoiak antolatu dituzte auzoko gazteek abuztuan: haurrentzako jolasak, herri kirolak, txaranga, bertso saioak, kontzertuak, ehunka lagun elkartzen dituen bazkaria, umorea, kolorea, eta hiru egunez festa lau haizetara. Aurten, ordea, udalak ez du baimenik eman festa betiko plazan egiteko, azken dozenaka eta dozenaka urteetan egin den lekuan, batez ere gauetan kontzertuen musikak bizilagun batzuk bereziki kaltetzen dituelakoan.

Beste nonbait, udako gauetan kalean pantaila jarri eta zine foruma antolatzen zutenek ere bertan behera utzi dute aurten ekimena, udalaren fidantza, oztopo eta baldintza berriek itota. Uztailean eman zuten azken filma. Paradisu Zinema.

Ez da herri batean soilik. Han eta hemen, herri ekimenak baldintzatzeko, kontrolpean izateko eta dena erakundeen uztaitik pasatzeko ohitura gero eta zabalagoa da. Areagotuz doa gaitza, baina ez da oraingo kontua ere.

Hogeita hiru urte igaro dira Azpeitiko saio batean Sebastian Lizasok gai hau jarri zionetik Imanol Lazkanori: «Egun bedeinkatua izan duk hiretzat gaurkoa: obran hengoela, inspektore bat etorri duk eta kaskorik ez heukalako multa bota dik. Etxera abiatu eta kotxeko gerrikoa lotu gabe ekarrelako ertzainek ere multa bota ditek». Erantzunean zorrotz aritu zen Lazkano, eta Ai gure antzinako doinua erabilita hiru bertso antologiko abestu zituen.

Legeak, aginduak eta debekuak beti batzuen mesederako arautzen direla nabarmendu zuen lehenengoan: «Agintariak beti/ goitik agintzeko (bis)/ baina ez pobrearen /kargak arintzeko./ Zer arrazoi daukate/ hola aritzeko?/ Guri beti eskatzen/ bizia zaintzeko,/ ta berak armak egin/ gizonak hiltzeko (bis)».

Agintean dagoenak dena kontrolpean eduki beharraz duen obsesioari heldu zion bigarrenean: «Hau ez gero askatu,/ ongi lotu hura (bis)/ dena kontrolatzea/ da hoien ohitura./ Dena dela guretzat/ da beti tortura,/ ez ote leike bizi/ bat bere kontura./ Gizonak zertako du/ hoinbeste lotura? (bis)».

Hirugarren bertsoan dator errematea: «Kontuz kaskoarekin/ betiko sermoia (bis)/. Kontuz kotxe barruan/ jantzi zinturoia!/ Kontuz alkoholarekin/ bestela jipoia!/ Kontuz txorta jotzean,/ ez ahaztu kondoia!/ Normal zer egin leike?/ Hau mundu kabroia! (bis)».

'Aparkelekuak'

2015-08-29

Ikastolan, institutuan eta unibertsitatean. Edo eskolan, lizeoan eta lanbide heziketan. Berdin dio. Bizitza laurdena ematen dugu ikasgela artean, etorkizunerako prestatzen, bihar norbait izateko gaur zerbait ikasten, amaieran emango diguten tituluak noizbait lana, soldata, hipoteka, egonkortasuna eta zoriontasuna ekarriko digulakoan, ilunpeko ordu guztien eta azterketa maratoiaren ordainetan.

Eskolan ikasi dut logaritmoak eta erro karratuak kalkulatzen, morfologia eta sintaxi ariketak egiten, esaldiak zuhaitz konplexuetan zatitzen, Espainiako ibaien edo errege katolikoen izenak buruz esaten, hizkuntza eta literatura gorrotatzen, elementu kimikoen taula periodikoa, latinaren gramatika eta deklinabidea, eta ezertarako balio ez duten beste hamaika kontu. Bizitzaren edertasunari ihes eginda, urteak kirofanoaren iluntasunean edo autopsia gelan auskalo zer aztertzen emango banitu bezala.

Matematika ikasi dugu, baina maitematika gainditu ezinik segitzen dugu. Ikasgela barruan inork ez digu erakutsi benetan aurrera egiteko beharrezkoa dena. Elikadura osasuntsuaren garrantzia, bidegabekeriei aurre egiteko eta mundu hobea eraikitzeko beharra, oinarrizko sorospenak, ingurumenarekiko defentsa, bizitzaren zaintza, errespetua, enpatia, nola erditu, zer esan eta zer ez esan beilatoki batean, eta abar.

Eskolatik kanpo ikasi dut laztantzen, elikadura eta farmazia industrien interesei aurre egiten eta osasuntsu elikatzen, sukaldean aritzen, bizikletan ibiltzen, gidatzen, erortzean berriro jaikitzen, bufandak egiten, tea prestatzen, arropak lisatzen, ispiluan barrena begiratzen, genero ikuspegia lantzen...

Bizitzan bezala, denetik dago irakaskuntzan ere, medikuntzan, administrazioan, kazetaritzan, ostalaritzan eta beste edonon bezala. Benetan merezi duen jendea batetik, pasioa zabaltzen dakiena, ederra. Eta bestelakoa ere bai, aspaldi itzalita dagoenez, inori eta inora eguzkirik zabaltzeko gai ez dena. Antzekoa gertatzen da gurasoekin ere. Hezkuntza eskola soilik delakoan, gehienok aparkelekuak bihurtzen ditugu parkeak, hondartza, haurtzaindegia edo ikastola bezala. Haurrak aparkatzeko lekuak. Egongela ere bai askotan, telebista piztuta edo tablet bat eskura emanda.

Gero marmarrean hasten gara ezarritako hezkuntza sistemaz, oraindik ere benetako eskola etxea denik ikasi gabe.

Orbainak lorontzi bihurtzean

2015-08-30

Agurraren lezioa da ikasten zailenetakoa. Horretarako ahazten jakin behar baita. Orbainak ere desagertuko direlakoan, iragana ezabatzen ahalegintzen gara askotan. Ibili ditugun bideak ezkutatzen. Isiltzen. Atzera ez begiratzen. Baina puskak biltzea eta maletak egitea ariketa gordina da beti, baita etxera itzultzeko edo hobera egiteko denean ere. Itzultzen dena ez baita inoiz joan zen hura izaten.

Noizbait loratu ondoren hostoak sustraietara itzultzen direla dio adiskide batek, eta antzekoa da maletak egitea ere. Berriro hasierara itzultzea. Berriro hastea. Amaitzen dena bidaia luzea izan daiteke, harreman bat, kartzelaldia, uda, oporrak... edozer, eta bere baitan dakar berriro beste nonbait ibiltzen hastearen beldurra eta ilusioa. Indar sortzailea. Berriro loratzeko, ordea, ezinbestekoa da denbora. Banbu japoniarraren antzera, sustraiak sendo garatzea luzaro, isilpean, gero noizbait eder hazteko ostera.

Berriro hasteak eta hazteak ez dute ezinbestean ahaztea eskatzen. Hartutako erabaki guztien batura garenez, aurreko bizitzetan egindako akatsak ongarri eta ikasgai onak dira. Ezabatzen baditugu, harri beretsuetan egingo dugu estropezu. Handitasuna ez omen da inoiz ez erortzea, behar den guztietan berriz jaikitzea baizik. Zaurietatik ikastea eta orbainak lorontzi bihurtzea.

Ez dakit zertara datorren hau guztia. Abuztua Kalaportun igaro ondoren hemendik alde egiteko eguna da gaur. Besterik ez. Baina azken postala idazten hasi, atarian arropekin eta oroitzapenekin betetako maletak ikusi, eta geltokirako bideari ekin aurretik agurraren lezioa kateatu zait hitzetan. Ez da ezer. Ahaztu. Udazken koloretan bilduta helduko da ohartzerako iraila. Irakurtzeko eta kafea hartzeko egunak amaituko dira. Basamortura itzuliko dira uda gure herrietan eman duten haur sahararrak. Ikasturte berria hasiko da. Hango eta hemengo mugetan itoko dira etorkinak. Kartzelan eta erbestean jarraituko dute lagunek. Beste emakume bat hilko dute bihar. Haurrak eskolara eramango ditugu. Irribarre egingo dugu eguzki bila ateratako sugandilak ikustean. Sarebideetan izango dugu elkarren berri aurrerantzean. Baina azken postal hau postariari eman aurretik, kopia egin, botila batean sartu eta munduko itsasoetan barrena bidaliko dugu. Badaezpada.