booktegi.eus

AITZINOHARRA

Aspaldiko asmo bati erantzun nahi dio esku artean duzun Gero liburuaren edizio honek, irakurle, agerikoa baitzen Axularren obrak uluka eskatzen zuela irakurbideak erraztea.

Izan ere, maiz aipatua eta laudatua ohi den arren, gutxi dira oraindik orain Gero irakurtzera ausartzen direnak, handiegiak baitira, nonbait, ohiko trabak eta behaztopak, eta are handiagoa, halaber, egungo irakurlearen errealitatetik atzematen den urruntasuna, tematikoa eta kronologikoa bezainbeste linguistikoa bera ere.

Ez dugu ezer eransteko liburuaren gaiari dagokionez, anitz mintzatu baita Axularrek eskaintzen duen bidearen gaitzaz eta urruntasunaz; bai, ordea, haren mintzora iristeko bideaz, huraxe baitu urdazubiarrak aberastasunik preziatuena, eta huraxe baita orain guk hemen, zertxobait bederen, erraztu dezakeguna.

Irakurleari edizio lauagoa eta adierrazagoa eskain zekiokeela iruditurik, beraz, ekin zitzaion egokitzapen-lanari.

Pare bat baldintza bete behar zuen egokitzapenak, halere.

Batetik, bisualki erakargarria behar zuen moldaketa berriak, oro har faksimila bezain nekezak gertatzen baitira begientzat kaleratutako edizio trinkotuak, eta, bestetik, egungo hizkuntza estandarrera ahalik gehien hurbilduaz paratua.

Bi xede nagusi horiek ikusmiran prestatu dugu honako bertsio hau.

Badakigu, jakin, ortodoxia filologikoak nekez onets litzakeen jolasak burutu direla bertan, baina argi izan dugu hasieratik Axularri irakurleak areagotzea zela helburua, ez filologiak, ez literaturak, ez euskarak berak ez baitute ezer irabazten liburua, orain arte bezalatsu, altxor eta harribitxien gordailuan bere purutasunean gorderik izatearekin.

Mamia mami, soineko berria behar zuen kalera ateratzeko, eta horretan ahalegindu gara hemen.

Jakina, horretarako hamaika deabrukeria barkagaitz egin dizkiogu testuari, betiere sintaxia errespetatuz eta, oro har, irakurle gehienen mesederako izan daitezkeelakoan: Axularren hizkeratik urrun geratu diren aditzak erabili ditugu; zeharo estandarizatua nahi genukeen euskarara ekarri ditugu haren ortografia eta lexiko gehiena; neutralizatu egin dira euskara hedatuenean erabiltzen ez diren moldeak (genitiboan doan objektu zuzena, besteak beste); behar eta ahal izan denetan, jatorrizko puntuatze-sistema ere ukitu da; jolas erretorikoak gorabehera, sintaxiaren aginduei jarraituz uztartu dira hainbat esaldi, haietakoren bat luze geratu bada ere; aipuak-eta solasen eredua erabiliz taxutu dira, testua arinago eta mamia ageriago aterako zirelakoan, etab.

Eta hori guztia gutxi bailitzan, zuzendu eta eguneratu ere egin dizkiogu Axularri Vulgatatik ateratako aipamenen erreferentziak, betiere egun eskuragarri dugun Elizen Arteko Bibliak darabiltzan laburdurez baliaturik.

Horrezaz gain, latinez emandako gainerako aipamenak ere badakigu ez zirela Axularrek zuzen-zuzenean erabilitako testuetatik jasoak izan, bitartekari askotxo erabili baitzuen zeregin horretarako, baina, edonola ere, haien jatorrizko jatorria –barka argigarria izan nahi duen erredundantzia– identifikatzen saiatu gara eta, ondorioz, urdazubiarrak aipatzen dituen obretako pasarteak ahalik ongien ematen.

Beste inon ez duzu, irakurle, hainbeste berrikuntza eta hainbeste traizio uztarturik aurkituko. Baina guztiak –honatx gure barkaziorako itxaropena– gure klasikorik goratuenaren obrara iristeko bidea lauago bilakatzearren burutuak.

Irakurtzeari ekitea baino ez zaizu falta, hortaz.

Hemendik aurrera, zuk zeuk egiaztatu beharko duzu zenbateraino izan daitekeen interesgarri Geron barneratzeko erronka edota, kasurik okerrenean, noraino geratzen den labur eta antzu hemen eskaintzen zaizun ahalegina.

Nolanahi ere, gure desiorik hoberenak daramatzazu XVII. mendeko argi-ilunetara eramango zaituen bidaia horretan.

Aramaion, 2017ko urtarrilaren 15ean

Patxi Salaberri Muñoa

GOMENDIOZKO KARTA

Ene jaun BERTRAND ETXAUZ, Toursko Artzapezpiku, Frantziako Lehenbiziko Erremusinari, Ordenako aitonen seme eta Erregeren Kontseilari famatuari.

ZERUKO LORIA

Neure jaun maitea:

Joan zatzaizkit lurretik, baina ez gogotik eta ez bihotzetik.

Bidean nentorren. Ez didazu itxaron.

Ordea, eneak dira faltak, enea da hobena. Gerotik gerora ibili naiz, eta hala dabilenari gertatu ohi zaiona gertatu zait niri ere.

Baina, guztiarekin ere, neure obligazio handiek, ontasun errezibituek eta betiere enekiko obrekin batean erakutsi duzun borondate borondatetsuak ez didate uzten, ondotik bederen zutaz oroitzapen egin gabe, liburutto hau kanpora ateratzeko ausartzia hartzen.

Zeren iruditzen zait ezen oraino bizi zarela, begien aurrean zaitudala; eta halatan, hala bazintut bezala mintzatu nahi natzaizu.

Aita prestu ohorezko bat hiltzen denean, ondotik gelditzen den seme umezurtza anitz lekutan da bere aitarengatik ongi etorria eta arraiki errezibitua.

Liburutto hau da umezurtza, posthumus, aita hilez gero sortua.

Baina zu bezalako aitaren semea, umezurtz izanagatik ere, ezin dateke gaizki, zeren ondotik ere, zure prestutasuna, ohorea eta fama ona baliatuko baitzaizkio.

Eta zure prestutasunaz, ohoreaz eta aurreko eta ondoko fama on famatuaz nork zer esango du?

Nor da Euskal Herrian, aldez edo moldez, zordun eta obligatua ez zaizunik? Behar izan eta enplegatu ez zaituenik? Eta baliatu ez zatzaizkionik?

Zure etxea, egon eta ibili zaren leku guztietan, betiere izan da euskaldunen etxea, pausalekua eta portua. Guztiek zuregana laster. Zuri bere arrangurak, egitekoak, koaitak eta ondikoak konta. Eta zuk guztiak arraiki eta alaiki errezibi, zuhurki kontseila, gida, goberna eta burutan atera.

Zu izan zara eta izango zara euskaldunen ohorea, habea, jabea, sostengua eta kantabriar fina, naturala eta egiazkoa.

Zu izan zara, Etxauz, mendi Pirinioetan, Aldudeko hegaletan betiere zentinela eta begirale bezala iratzarririk dagoen jauregi eta gaztelu handi, eder, noble hartako seme.

Hango bizkondeak eta seme guztiak izan dira betiere, egundainoz gero, erregez enplegatuak, estimatuak, fin eta leial frogatuak, eta bai egiazko fedearen eta legearen defendatzaile eta aitzinatzaile buruzagiak ere.

Nafarroa Behereko parte haietan, beste anitz lekutan bezala, lege katoliko santua irudiz ahultzera, kordokatzera eta erortzera zihoanean, badaki munduak nola zure aita jauna, bere etxeaz, ondasunez eta biziaz ere kontu gutxi eginik, joan zen Donapaleura, non baitzen orduan Nafarroako Parlamentua. Eta han, ausartzia handi batekin, bere bihotz kristau noblearekin hasi zen, ezpata biluzia eskuan harturik, oihuz, Matatias bat bere denboran bezala, esaten zuela:

–Omnis qui habet zelum legis, statuens testamentum exeat post me (1M 2:27). Ea, kristauak, kristau izenarekin izana duzuenak! Beste egiteko guztiak utzirik, hurbil zakizkidate, jarraiki zakizkidate, eta egiazko legea eta fedea mantentzen eta sostengatzen lagun iezadazue!

Eta hainbat egin zuen, non bere herria eta ingurunekoak ere haietan sartzera zihoan eritasunetik begiratu baitzituen.

Eta gero handik hartako herraz eta mendekuz bere jauregi ederra erre zioten.

Honelakoak ziren zure aita jauna eta bai beste aitzinekoak ere.

Bada, ez duzu zuk ere zeure arrazaz ukatu; ez zara zeure leinutik eta etorkitik hastandu, berezi eta ez aldaratu. Zeren zuk ere, Baionako apezpiku zinenean eta bisitan zenbiltzanean, ikusirik ezen elizatik kanpoan zebiltzan jende batzuek nahi zituztela bere azken finean gorputzak elizan sartu eta ehortzi, zeure bisita hautsirik, Nafarroako hiru estatuak bildurik, joan zinen Gortera, eta, han anitz buruhauste iraganik, kontrakarra izanik, ekarri zenuen gero ere behar zen erremedioa eta handik aurrera halako desordenuak debekatzeko ordenantza eta agindua.

Beraz, ez zara zu ere zeure aitzinekoen kristautasunaren gibelatzaile izan. Bada, ez eta ohorearen iraungitzaile ere.

Aitzitik, badirudi ezen zuk xedea aitzinatu duzula, marra iragan duzula eta Etxauzko etxearen arropa gorriaz beztitzeko bidetan izan zarela. Zeren ez da ez dakienik ezen erregek hartarako hautatu eta izendatu zintuela; eta kolpea huts egin bada ere, ez dela zure faltaz edo zu hartako ez gai izanez huts egin, zeren, utzirik alde batera zure merezimendu handiak eta elizari, erregeri eta jende guztiari anitz okasiotan egin dizkiezun zerbitzuak eta endrezuak, naturak berak ere anitz donu, dohain eta abantaila motaz dotatu, hornitu eta konplitu baitzaitu, adimen eder bat, memoria handi bat eta borondate onera, ohorera eta prestutasunera erori bat, isuri bat eta eman bat eman baitizu.

Baina zertarako sartzen naiz ni itsas hondargabe honetan? Ezin atera naitekeen oihanean? Zure laudorioen aipamenean?

Berak dira bere buruz aski gora mintzo; berak dira bere baitan aski argi eta ozen. Utz ditzadan, beraz, nik haiek, hutsik ez dagidan.

Eta iragaten naizela aitzina, esan dezadan hutsik egin gabe zer ere idatziko baita euskaraz, hura guztia, euskaldunen buruzagi bezala, zuri dagokizula, zuri zor zaizula eta, arrazoiz, orain ere zuri aurkeztu behar zaizula. Eta guztiz ere, zure zerbitzari ttipi honen lan apur hau, gerotik gerora egitekoak luzatzeak zenbat kalte dakarkeen zuk hain ongi dakizun puntu hau, nori egongo zaio zuri ez badagokizu? Nork gidatuko, nork ostatuko du, zuk egiten ez baduzu?

Zure gerizan doa, zure itzalaren azpian benturatzen da.

Errezibi ezazu, bada; defenda ezazu, alde zakizkio, egiozu begitarte.

Aurki bedi liburutto honetan Etxauz eta Etxauzen omena eta izena. Zeren, halatan eta harekin batean, ibiliko den leku guztietan, burua gora ekarriko du, burupe izango du eta, inoren beldurrik gabe, jendartera bere begitartea ausarki aterako du.

Bai, ordea, joan zara, lekuz aldatu zara, hemengo aldia egin duzu.

Egia da; hala da.

Eta aldez damu dut eta aldez atsegin.

Damu, zeren ez baitzaio inori ere handik niri bezainbat kalte etorri.

Atsegin, zeren nola ez baikara bi mendetako eta zuk zeurea hain ongi, hain ohorezki eta dohatsuki iragan baituzu, esperantza baitut zeruko lorian, Jainkoaren konpainian, kreditu handiarekin zaudela; eta hortik helduko zatzaizkidala, eskua emango didazula, eta arranoak airean doanean bere umeetara bezala, zuk ere enegana begia edukiko duzula. Eta gero nik ere –hemengo aldia egin hurran baitut–, Jainkoaren graziarekin eta zure arartekotasunarekin batean, zure zorte ona erdietsiko dudala; eta orduan, guztiez eskerrak errendatuko dizkizudala.

Jainkoak hala nahi duela!

Zure zerbitzari ttipiena eta obligatuena.

P. AXULAR

APPROBATIONES

Visis per nos Vicarium Generalem Illustrissimi ac Reverendissimi D. D. Francisci Fouquet Episcopi Bayonensis, attestationibus de mandato eiusdem Domini factis et supra insertis, dictum de non procrastinanda poenitentia librum imprimi permisimus. Datum Bayonae anno Domini 1642, die secunda Decembris.

PERRIQUET

Vicar. General.

Hunc librum de non procrastinanda poenitentia authore Domino Petro de Axular, viro magni nominis in nostra Cantabria, ac celebri nuper rectore de Sara, mandato Illustrissimi Domini Domini mei Episcopi Bayonensis accurate evolvi, et in eo nihil adversum fidel pietatique, sed recta omnia ornata, et ad bonos mores multum conducentia, iudicasse ego infra scriptus testor. Datum apud Sanctum Ioannem de Lus die quarto decembris anno Domini millesimo sexcentesimo quadragesimo secundo.

SALVATUS DISANETXE

Ego infra scriptus iussu Illustrissimi ac Reverendissimi Domini Domini mei Episcopi Bayonensis attente legi librum de poenitentia non differenda cantabrico idiomate a Domino Petro de Axular meritissimo olim rectore de Sara compositum, in quo omnia orthodoxae fidei et bonis moribus consona reperi, atque uberem authoris facundiam magna cum erudictione ac singulari pietate conjunctam non semel admiratus sum. Ideo in lucem perutiliter prodire posse censeo ac iudico. Datum apud Sanctum Ioannem de Luz die 25 Decembris millesimo sexcentesimo quadragesimo secundo.

PETRUS DURTUBIA

Doctor Theologus

IRAKURLEARI

Egun batez, konpainia on batean, euskaldunik baizik ez zen lekuan nengoela, ekarri zuen solasak, izan zen perpausa ez zuela deusek ere hainbat kalte egiten arimarako eta ez gorputzerako ere nola egitekoak geroko uzteak, egunetik egunera, biharretik biharrera luzatzeak; eta on zatekeela gauza honetaz liburu bat, euskaraz, guztiz ere euskararik baizik ez zekitenentzat, egitea; eta hartan, «gero» dioenak «bego» dioela erakustea.

Konpainia berean galdetu zen berehala ea nori emango zitzaion liburua egiteko ardura. Eta beste guztien artetik, hasi zitzaizkidan niri neroni aditzera ematen, lehenbizian keinuz eta aieruz, eta gero, azkenean, argi eta agerriz, nik behar nituela egiteko hartan eskuak sartu.

Ordea, nola ez bainintzen neure buruaz fida, desenkusatu nintzen ahal bezainbat. Baina alferrik, zeren hain zinez eta batean lotu zitzaizkidan, non ezetz esateko bide guztiak itxi baitzizkidaten.

Eta hala erabaki nuen, buru-eragozgarri bezala, liburutto bat, bi partetan partiturik, gero honen gainean egitea.

Eta nahi nituzkeen bi parteak elkarrekin eta batean atera. Baina ikusirik zein gauza gutxi aurkitzen den euskaraz idatzirik, goganbehartu naiz eta beldurtu ez diren bideak aski seguru eta garbi, baden bitartean zenbait traba edo behaztopa-harri.

Eta, halatan, erabaki dut lehenbiziko parte hau lehenik benturatzeko eta berri jakitera bezala aitzinera igortzeko, honek zer iragaten den, zer begitarte izaten duen eta nor nola mintzo den abisu eman diezadan, gero, abisu haren arabera, etorkizunera gobernatzeko eta bigarren partea kanpora ateratzeko edo barrenean gelditzeko eta estaltzeko.

Badakit anitzek miretsiko duela eta aurkituko arrotz eta estrainio ni lan honi lotzea, zeren anitz izan baita orainokoan, eta baita orain ere, ni ez bezalakorik, ni baino honetarako gaiagorik eta antzetsuagorik, ez baitute, guztiarekin ere, orainokoan honelako materiatan honela ausartziarik eta eskudantziarik hartu. Baitirudi ezen asko behar litzatekeela arrazoi hau ni gibelatzeko eta geldiarazteko ere.

Baina ene kontra dela dirudien arrazoi honek beronek ni adoretzen eta aitzinatzen nau; honek bihotz ematen dit; hau aurkitzen dut nik neure alde eta fabore, zeren entseiukarrean bezala egiten diren lehenbiziko obrek eta entseguek, zenbait huts eta falta izanagatik ere, badirudi ezen, zeren lehenak diren, barkakizun direla eta batbederak disimulatzeko, ez ikusi irudi egiteko eta, are, desenkusatzeko dituela.

Badakit, halaber, ezin heda naitekeela euskarako mintzatze-molde guztietara, zeren anitz moldez eta diferenteki mintzatzen baitira Euskal Herrian.

Nafarroa Garaian, Nafarroa Beherean, Zuberoan, Lapurdin, Bizkaian, Gipuzkoan, Araba herrian eta beste anitz lekutan, batak esaten du behatzea eta besteak so egitea; batak haserretzea eta besteak samurtzea; batak ilkitzea, besteak jalgitea; batak atea, besteak borta; batak erratea, besteak esatea; batak irakurtzea, besteak leitzea; batak liskartzea, besteak ahakartzea; batak auzoa, besteak barridea; batak aitonen semea, besteak zalduna. Azken batean, batbederak bere gisara, antzora eta moldera.

Ez dituzte euskaldun guztiek legeak eta azturak bat, eta ez euskarazko mintzatzea ere, zeren erresumak baitituzte diferente.

Bada, idazteaz denaz bezainbatean ere ez naiz egiteko gabe. Zeren bada honetan ere diferentzia: batak idazten du chehero, besteak gehero; batak chedea, besteak gedea; batak ichilik, besteak igilik; batak lachoa, besteak lajoa; batak choil, besteak joil; batak kecho, besteak kejo; batak chuchen, besteak jugen. Eta honela, bada besterik ere, zenbait hitz, batak eta besteak, nork bere herriko edo erresumako arauaz diferenteki idazten baitituzte.

Ordea, zeren ez baitira hamar bat hitz edo baizik honela diferenteki eta bi aldetara idazten direnak, halatan nik ere zenbait aldiz idatziko ditut alde batera liburuan barrena eta beste aldera liburuaren bazterrean –in margine–, batbederak kontentatzerik izan dezan.

Azkenik, idazte honen gainean diot ezen, nola latinak bi i eta bi v egiten baititu bat eta hartzen bakartzat –adiicio, coniicio, vultus, vulnus–, eta espainolak ere bi l egiten baititu bat– llamo, lloro–, hala euskarak ere bi t egiten dituela bat –ttipia, ttipittoa, gizonttoa, haurttoa–, zeren idaztea chipia, chipichoa, gizonchoa, haurchoa ez da ongi heldu euskaraz ongi mintzatzen direnen artean.

Baina, zeren eskuarki hala idaztea nola mintzatzea nori berea iruditzen baitzaio hoberenik eta ederrenik, eta ene hau ez baita zurea bezala, ez, otoi, hargatik arbuia eta ez gaitz esan. Honetaz kontent ez bazara, egizu zuk zeure moldera eta zure herrian erabiltzen eta segitzen den bezala. Zeren ez naiz ni hargatik bekaiztuko eta ez muturturik gaitzez jarriko. Aitzitik, hau da nik nahi nukeen gauzetarik bat: ene entsegu apur honek kilika zintzan, eta gutizia, entsegu hobeago bat egitera eta ene hemengo faltak ere erremediatzera. Zeren, halatan, ez litzateke euskara hain labur, eskas eta ez hertsi nola munduak uste baitu –eta baitauka– dela.

Orain badirudi euskarak ahalke dela, arrotz dela, ez dela jendartean ausart, entregu, bitore eta ez trebe, zeren, are bere herrikoen artean ere, ez baitakite batzuek nola idatzi eta ez nola irakurri.

Baldin egin balitz euskaraz hainbat liburu nola egin baita latinez, frantsesez edo beste erdaraz eta hizkuntzaz, haiek bezain aberatsa eta konplitua izango zen euskara ere, eta baldin hala ez bada, euskaldunek berek dute falta eta ez euskarak.

Ez dut liburutto hau letratu handientzat egiten, eta ez, soil, deus ez dakitenentzat ere. Ez eta, ez ditut betiere Eskritura Santua eta doktoreen esanak ere hitzez hitz euskarara bihurtzen, zeren euskara eta beste hizkuntzak diferente baitira. Ordea, ez da, ez, handik segitzen gaiztoago dela euskara. Aitzitik, badirudi ezen beste hizkuntza eta lengoaia arrunt guztiak bata bestearekin nahasiak direla, baina euskara bere lehenbiziko hastean eta garbitasunean dagoela.

Baina euskara eta euskara mintzatzeko eta idazteko moldeak eta diferentziak utzirik –zeren haiek azala eta lorea bezala baitira–, har ezazu liburutto honen fruitua, barreneko mamia; hau dasta ezazu, hau eskuzta ezazu, irakurtzen duzula ez lehiaz, ez gaingiroki eta ez arbuiatzeko kontuan ere, baina intentzio on batekin, zeurea, zeuk egina bazenu bezala.

Eta baldin halatan eta orduan batere gozorik edo zaporerik aurkitzen badiozu, zeren hura guztia Jainkoagandik heldu baitateke eta ez enegandik faltarik baizik, hari eskerrak eman iezazkiozu, eta nitaz ere otoitz egiteaz, arren otoi, oroit zaitez.

ASKI

Gure Jaungoikoak, munduko beste gauza guztien ondoan, gizona bera, beregainki, bere imajinara eta irudira, batere bekaturik eta bekaturen kutsurik ere gabe, anitz donu, dohain eta abantaila motaz dotaturik egin zuenean (Has 1:26-27), ipini zuen berehala lurrak zuen parterik eta aurkintzarik hoberenean, lurreko paradisuan, leku plazerez betean. Eta agindu zion landu zezala, labora zezala eta begira ongi paradisu hura: Posuit eum in paradiso voluptatis, ut operaretur, et custodiret illum (Has 2:15).

Ordea, nola lur-lantzea, apaintzea, laboratzea eta begiratzeko beharrean eta premian ere jartzea bekatutik sortzen eta heldu diren txertoak, landareak, fruituak eta ondoreak baitira, eta oraino orduan ez baitzen bekaturik eta ez bekatuaren aierurik, omenik eta ez aipamenik ere, badirudi ezen ez zela, halaber, oraino orduan, paradisu hura lantzeko eta begiratzeko premiarik.

Zertarako, beraz, eman zion orduan Jainkoak gizonari agindu hura?

Ihardesten du san Tomasek (S. Th., 1, 102, 3: 21-22), esaten duela:

–Nec tamen, illa operatio esset laboriosa sicut post peccatum, sed fuisset jucunda, propter experimentum virtutis naturae. Custodia etiam illa non fuisset contra invasorem, sed esset ad hoc, quod homo sibi Paradisum custodiret ne ipsum amitteret peccando. Ez zen, ez, orduko lan egite hura penagarri izango, orain bekatu eginez gero bezala; baina hura izango zen atsegin-hartze bat eta, bere plazerera eta aisiara zegoela, bere indarraren eta antzearen frogatze bat. Eta begiratzea ere, ez etsaietatik baina beregandik eta beretzat bekatuz galtzetik begiratzea izango zen.

Honela dio san Tomasek.

Baina san Krisostomok ematen du beste arrazoi bat, ni narraion puntuari hobeki hurbiltzen zaiona, esaten duela (14. hom. : Genes. 2):

–Propterea praecepit Deus ut operaretur illum. Si enim laboris omnis fuisset expers, ex nimio otio, in ignaviam fuisset prolapsus. Egia da: ez zen oraino orduan lur-paradisu hartan egitekorik, ez zen lan egiteko premiarik. Ordea, halarik ere, ez zuen nahi Jainkoak han zegoena egon zedin geldirik, lanik ez egitetik alfertzera eta nagitzera etor ez zedin, eta zein gauza gaiztoa zen –eta den– alferkeria aditzera emateagatik.

Kontatzen du Kasianok (XVIII. lib., 14. k.) Paulo abade zahar hura, palma adar batzuk harturik, haietaz zare, saski eta otarre egiten aritzen zela eta gero, azkenean, egin ondoan, astearen buruan guztiak erretzen eta desegiten zituela, zeren, bataz, nola herrietatik urrun baitzegoen, gehiago baitzekarkeen garraioaren gastuak obraren balioak baino, eta berriz, bestea, zeren lan hura guztia, oraziotan eta otoitzetan unatu ondoan, alferkeriatik ihes egiteagatik hartzen baitzuen, eta ez ondoko irabaziagatik.

Gure Jaungoikoak eman zituen Lege Zaharrean seiehun eta gehiago agindu eta zeremonia-mota eta, haiekin batean, hainbat egiteko, non esaten baitu jondoni Petrik ez berak eta ez haren aitzinekoek ere ezin bururik egin zutela eta ez jasan hain karga handia:

– Quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus (Eg 15:10).

Eta nahi baduzue jakin ea zergatik kargatu zituen Jainkoak hainbat aginduz, ihardesten du doktore batek (A. Madrigal, “Abulentsea”: Levitico, prefazioa):

–Ut per operationes variorum sacrificiorum otiositas tolleretur, quae multis malis initium tribuit et fomentum. Kargatu zituen hainbat aginduz, sakrifizioz eta zeremonia-motaz, haiekin batean ken zedin hainbat kalteren eta damuren haste eta pizgarri den alfertasuna.

Nola gure Jaungoikoak jantzi baitzituen lurreko animaliak, aireko hegaztiak, itsasoko arrainak eta oihaneko zuhaitzak ere bere beztimenda-mota batzuez –animaliak larruz eta ilez, hegaztiak lumaz, arrainak ezkataz eta zuhaitzak azalez–, eta nola zuhaitzak, bere dauden lekuetatik higitu gabe eta lan egin ere gabe, bere azpiko lurraren gozoa eta gizentasuna beregana bere erroez tiratuz eta edoskiz, hazten, handitzen eta mantentzen baitira, animaliek ere bere bazkak eta jatekoak, berehala, eho gabe, erre eta egosi gabe jaten baitituzte, eta bai bere etxeak eta etzauntzak ere, nonahi den, arrasten eta iluntzen zaien lekuan hartzen, eta gehienak, berehala, bere amen ondotik baitoaz –zein baitira abantaila handiak–, hala Jainkoak, nahi izan balu, eman ziezazkiokeen gizonari ere abantaila-mota hauek guztiok eta gehiago ere: jantzi zukeen, etxedun egin zukeen eta, deus kostatu gabe, behar zuen guztiarekin ipini zukeen.

Ordea, ez zuen hala ipini nahi izan.

Eta zergatik ez?

Alfer egon ez zedin eta, san Anbrosiok dioen bezala (Expositio Evang. Luc., “Prolog.”, 6), errezibitu duen adimena enplega dezan:

–Soli autem homini, ut rationale quod accepit, exerceat, vitae cursus in labore praescribitur.

Zeren baldin orain, gauza guztiak hain nekez eta hainbat kostaturik erdiesten ditugularik, hain nagi eta alfer bagara, zer egingo genuke nahi dugun guztia nahi bezala eskuen artean bagenu? Deus falta ez balitzaigu?

Esan genezake Ebanjelioko aberats hark bezala (Lk 12:19):

–Anima, habes multa bona, posita in annos plurimos, requiesce, comede, bibe, epulare. Dezagun jan eta edan, dezagun pausa eta atsegin har, zeren berdin ez dugu deusen eskasik, ez dugu egun hauetan eskean ibiltzeko arriskurik.

1

Esaten du Aristotelesek (Politica, V, 11. k.) on dela alferkeria herritik kentzeko eta desterratzeko, eta herriak ere bere erregeren edo besteren kontra jaikitzetik begiratzeko, zenbait obra handi hastea, zenbait dorre edo gaztelu egitea, eta haietan jendea enplegatzea, nola ageri baita Egiptoko piramideetan, zein eginarazi baitzituen errege faraonek jendeak alfer egon ez zitezen.

Iruditurik errege hari ezen, baldin Israeleko seme gatibu bezala bere azpian zeuzkan haiek –iragaten baitziren seiehun mila pertsonatan– uzten bazituen bere plazerera eta aisiara bizitzen, harrotzeko eta nagusitzeko bidean jarriko zirela eta handik behar ez zena sortuko zela, egin zuen piramide batzuk egiteko gogoeta, asmoa eta pentsua.

Eta piramide haietaz mintzo dela, esaten du san Isidorok (Etymologiae, XV, 11. k., 4):

–Pyramides est genus sepulchrorum quadratum fastigiatum ultra omnem celsitudinem, ut a lato incipiant et in angusto finiantur. Piramidea edo Piramideak ziren sepultura-mota batzuk, pilare, harroin edo hilobi lau kantoietako gora altxatu batzuk, egin zitezkeen gorenak, ondoan zabal eta puntan mehar.

Eta haietan trabailarazten zituen faraonek bere azpiko jende haiek, seinalaturik batbederari bere eguneko lana eta saila.

Eta eskua ipintzea bera asko bazuketen ere, ordea, lanabesak, tresnak eta obra egiteko gai guztiak ere berek bilatu eta hornitu behar zituzten. Eta halarik ere, ezin ausartu zitezkeen arranguratzera, halako moldez ezen hartako lehenbiziko hitza ahotik itzuri zitzaienean, esan baitzien berehala faraonek (Ir 5:17):

–Vacatis otio. Asti duzue; zeuen ongiegiak, alferkeriak, aisetasunak irazekitzen dizue; hark horrela kilikatzen eta mintzarazten zaituzte.

Eta halatan, aitzinera kargatuago zituen, lana berretu zien. Eta hura guztia egiten zuen, baldin batere astirik bazuten edo alfer bazeuden, handik zerbait etor zekion goganbeharrez eta beldurrez.

Pisistrato, Atenasko tirano gaizto hark ikusi zuenean plaza guztia jende alferrez betea eta haietatik anitz malezia eta pentsamendu gaizto sor zitekeela, deitu zituen guztiak beregana. Eta aurrerantzean alfer egoteko aitzakiarik izan ez zezaten, eman zien mando, zamari, idi, hazi, diru, alegia, lan egiteko behar zuten guztia. Eta gero igorri zituen lanera eta trabailura, iruditurik ezen halatan ez zutela kalterik egingo, maleziarik pentsatuko eta ez herririk nahasiko (Eliano, Varia historia, V).

Munduko berri dakitenek esan dute eta esaten dute on dela herrientzat eta erresumentzat zenbait egiteko eta gerla bere herritik eta erresumatik kanpoan izatea. Zeren nola batbedera bakearekin lokartzen, axolagabetzen eta gorputzaren plazeretara ematen baita, hala gerlekin, etsaiekin eta arerioekin ernatzen, iratzartzen eta axolduritzen da.

Plutarkok egiten du liburu bat etsaietatik ateratzen den probetxuaz (De capienda ex inimicis utilitate), eta guztietako handiena eta garrantzitsuena dio dela alferrak trabailaraztea, lotiak iratzartzea eta antsikabeak antsiatu eta arduratsu egitea.

Adiskideen artean garenean, laxo gara, ez daukagu deusez ere konturik. Ez dugu, gaizki mintzatuagatik eta mila erokeria eginagatik ere, ardurarik, zeren baitakigu ezen, adiskide direnez gero, haiek guztiak estaliko eta onera hartuko dizkigutela.

Baina etsaien artean garenean, behar dira buru-belarriak ernatu, zer egiten eta esaten den zaindu. Zeren, nola etsaiak betiere zelatan baitaude, zer ere huts edo falta aurkitzen baitute, hura berehala harrapatzen dute eta, are, batzuetan berreturik airatzen eta kanpatzen dute.

Hargatik esaten du san Krisostomok (Ad populum Antiochenum, 13. hom. ):

–Saepe vero ab inimicis non minus lucramur quam ab amicis. Cum enim nobis peccata exprobraverint, etiam invitos, in ipsorum correctionem excitant. Anitzetan egiten digute etsaiek hainbat ongi eta ontasun nola adiskideek, eta bai batzuetan gehiago ere. Zeren etsaiek, geure faltak esanez eta haietaz erantzuki eginez, ematen digute okasio ernatzeko, iratzartzeko, falta eginak emendatzeko, erremediatzeko eta bai are aitzinera gehiago egitetik ere begiratzeko.

Arrazoi honengatik esan daiteke ez zuela egundaino gure Jaungoikoak nahi izan buka zekizkien Israeleko seme haiei bere etsai guztiak, baina ordenatu zuen edo permititu geldi zekien betiere zenbait bakoitz eta hondar iratzartzeko, ernatzeko eta alfertzetik begiratzeko.

2

Irabazi zutenean Lazedemoniakoek bere fronterako hiri etsai bat, mugakide zuten bat, esan zuten Lazedemonia hartako bereko gobernariek (Plutarko, Aphothegmata):

–Sublata est pubis nostrae palaestra, non habebunt post hac, quibuscum luctentur adversarios. Egin da gure jende gazteaz; ez dute hemendik aitzina ihardukitzeko paradarik izango eta ez borrokatzeko etsairik.

Lazedemoniako haiek berek ez zuten desegin nahi izan hiri aurkari bat, betiere bere kontra eta etsai izan zuten bat, esaten zutela ezen hiri hura zela iuventutis cotem (Plutarko, idem), gaztetasunaren zorroztarria, zeren gazteek han bere indarra eta antzea frogatzen, zorrozten eta herdoiltzetik begiratzen baitzuten.

Honen arabera ihardetsi zuen Kleomenes Espartako hark ere galdetu ziotenean ea zergatik, hala bere mendera ezkero, ez zituen bere etsai argostarrak desegin (Plutarko, Laco. ):

–Ut habeamus qui iuventutem nostram exerceant. Ez ditut desegin izan dezagun nork gure jende gaztea zertarako den froga dezan.

Entzun zuenean Publio Nasikak egotzi zutela Erromakoek herritik Anibal bere etsai handi hura, Kartago ere hartu zutela eta, hainbestez, bere ustez, aurrerantzean seguruan jarri zirela, esan zuen (Plutarko, Aphothegmata):

–Atqui nunc in lubrico sumus. Aitzitik, orain gaude egundaino baino limurtzeko eta erortzeko arrisku handiagoan, zeren ez baitugu orain, lehen bezala, iratzartzailerik eta geure eginbidearen eragilerik.

Izan zutenean erromatarrek desiratzen zuten abantaila eta garaitia kartagotarren gainean, sartu ziren kontseiluan erromatarrak ea zer egingo zuten Kartagoko hiri hartaz (ikus Agustin, De civitate Dei, 30. k.).

Eta Katonek –handikietatik bat baitzen– esan zuen guztiak desegin, lautu eta lurrarekin berdindu behar zuela, zeren bere gerla guztiak eta egitekoak hiri hartatik sortzen zitzaizkiela eta, hura deseginez gero, bakean eta soseguan jarriko zirela.

Baina Eszipion kapitain famatu hark, etorkizunari hobeki behaturik, esan zuen ez zutela inolaz ere hiria desegin behar, zeren baldin desegiten bazuten, gerla bat iraungi ustean, beste handiago bat piztuko zutela. Zeren berehala jendea alferkeriari, jan-edanari, esan-mesanei eta aisiak dakarzkeen gaiztakeria-mota guztiei emango zitzaiela, eta handik nahastekak, diferentziak, guduak, auziak, etsaigoak eta kartagotarrekikoa baino gerla arriskutsuagoa bere artean sortuko zitzaiela.

Eta hala gertatu zen. Zeren, Eszipionen kontseilua utzirik, hartu zuten Katonena: desegin zuten Kartagoko hiria, jarri ziren bere ustez bakean. Baina Eszipionek esan zien bezala, azkar berak eta Erromako hiria ere beheititu eta erori ziren.

Egia hau ezaguturik, Perikles famatu hark mantentzen zuen betiere bere herritik kanpoan zenbait gerla (Plutarko, Pericles). Eta urtero igortzen zituen ontziak, jendez beterik, gerla hartara. Eta haietan bidaltzen zituen aurki zitzakeen alfer guztiak. Eta gero bizitzen zen bake handi batean. Zeren, nola herri guztietan ohi baita eskuarki zenbait alfer eta jende galdu, eta haiek anitz kalte eta nahasteka egiten baitute, ontasun handia heldu zaio herriari halako haiek kentzeaz, nola lurrari ere heldu baitzaio probetxu jorratzeaz eta belar gaiztoak ateratzeaz.

Korintiarrak hain zitzaizkien aiher alferrei, ezen ikusten zutenean gizon bat bizi zela errentarik gabe, ofiziorik gabe eta lan egin ere gabe, berehala, beste frogantzarik gabe, bizia kentzen baitzioten, zeren esaten zuten ezen pertsona alfer, ofiziorik eta errentarik ez zuenak ohoinkeriaz, engainuz edo zenbait arte gaiztoz baliatu behar zuela, eta halakoak bizia zor zuela; eta hala edekitzen zioten (Laertzio, VI).

Eta on litzateke orain ere halakoekin hala egingo balitz.

Solon handiak ordenatu zuen ezen aita batek bere semeari ofiziorik erakusten ez zionean, ez zela seme hura bere aita faboratzera, beharrean ikusiagatik ere, obligatua izango, zeren, ofiziorik ez erakusteaz, alfer eta gaizto izateko bidean eta arriskuan utzi baitzuen bere aitak (Plutarko, Solon, 22).

Gimnosofista zeritzen jende batzuek hain gaitzesten zuten alferkeria ezen, betiere, afalaurrean deitzen baitzituzten pertsona gazteak beregana jakiteko ea zertan iragan zuten eguna. Eta baldin frogatzen bazitzaien alferkeriarik, ez zien afariak gaitzik egiten (Patrizio, De republica).

Katon Zentsorino hartaz irakurtzen da –zeinek baitzuen alferren gainean esku eta botere– ekartzen ziotenean gizon bat bere aitzinera akusaturik, esaten zela ezen alferra zela, berehala lehenbiziko gauza eskuetako larrua hazkatzen eta ferekatzen ziola; eta baldin latz, lodi eta gogor aurkitzen bazion, ahalik eta arinkien uzten zuela, baina mehe, leun eta bera bazuen, alfertzat kondenaturik, falta gutxigatik ere, bortizki gaztigatzen zuela (Plutarko, Vita Cato Censor. ).

Katon hark berak esaten zuen hiru gauzetatik, bere mendean, ahal bezainbat begiratu zela: emakumeari bere sekretuak fidatzetik, lehorrez ahal zihoakeela itsasoz joatetik eta egun guztian alfer egotetik.

Lukaniarrek aurkitzen zutenean inork jende alferrei deus prestatzen ziela, ematen zuten berehala sententzia prestatzailearen kontra, zer ere prestatu baitzuen, hura guztia gel zezala (Nikolas Damaszeno, De moribus gentium). Baina nik uste dut ezen ez zela halako sententzia emateko premiarik, bera baitago emana, zeren ez baitu halakoei prestatzaileak kobratzeko arriskurik.

Indietako herri batzuetan ez zen bat ere bere gorputzaz balia zitekeenik eskean ibiltzen. Itsuek ere tornuan edo arrodan bederen ari behar zuten (Jeronimo Osorio, De rebus Emmanuelis, XI):

–Apud Synas Indiae populos, caeci molas trusatiles versando, sibi victum parant.

3

Lehenagoko filosofo batzuek, ez aitortzeagatik egon zela behin ere Jainkoa alferrik, esan zuten mundu hau, Jainkoa bera bezala, eterno zela eta hastegabe, zeren, bestela, mundua egin arterainoko bitartean alfer egon beharko zuela Jainkoak.

Baina ez mundua da eterno eta ez hastegabe, eta ez hargatik egon da Jainkoa egundaino alferrik. Zeren badu, eta bazuen lehen ere, Jainkoak mundua egitea eta gobernatzea baino obra handiagorik, nola baitzen eta baita bere burua kontenplatzea, onestea eta bai besterik ere anitz.

Ordea, filosofo haiek eman zuten hartan bere ahal guztiaz aditzera gauza gaiztoa eta arriskutsua zela alferkeria, Jainkoa baitan aurkitzen zela ez aitortzeagatik esan baitzuten erokeria handi bat: Jainkoa bera bezala, mundua ere eterno zela eta hastegabe.

Eta puntu batean –mundua hastegabe zela esatean– huts egin bazuten ere, ordea bestean, alfertasuna gauza gaiztoa, arriskutsua eta nork beregandik egoztekoa zela erakustean, ez zuten hutsik egin. Zeren hain da gauza galdua eta galgarria alferkeria, non naturaren beraren ere kontra baita.

–Homo nascitur ad laborem et avis ad volatum –dio Jobek (Jb 5:7)–. Gizona sortzen da lanerako eta hegaztia airerako.

Nola hegaztiari ematen baitzaizkio hegalak airatzeko eta hegaldatzeko, hala gizonari ere ematen zaizkio eskuak lan egiteko.

Munduko gauza guztiek kondenatzen dute alferra, zeren hartaz beste guztiek enplegatzen baitute bere denbora zertarako eginak baitira, hartan.

Eguzkiak arrazoirekin esan diezaioke beranduraino ohean datzanari:

–Zerk haratza hor, alfer-nagia? Nik atzo hik baino bide gehiago iragan nian, inguratu bainuen mundu guztia, eta orain ere hi baino goizago jaiki nauk.

Zuhaitzek ere esan dezakete:

–Ez dakusazue nola gu ez gauden behin ere geldirik eta ez alferrik? Nola hazten, handitzen, loratzen eta geure denboretan eta sasoietan fruituz betetzen garen?

Bada, adimenik ez duten animaliek ere, behintzat erleek eta txindurriek, arrazoirekin esango digute beha diezaiegula, haien nekeak, lanak eta joan-etorriak kontsidera ditzagula eta, halatan agian, ahalketurik bederen, geure eginbidea egitera eta trabailatzera ernatuko eta erdutuko garela.

Erleak, hain gauza ttipiak eta ahulak, betetzen du mundua eztiz, eztitzeko, eta ezkoz, argitzeko. Eta gaitz litzateke kontatzea nola gobernatzen diren erleak elkarren artean, nola duten bere erregea eta obeditzen duten, nola zaharrak erlauntzean barrena etxeko lanak egiten egoten diren, eta gazteak bere mantenuaren eta bizigaien garraioan kanpotik ari diren; nola duten bere ataltzaina, eta behar ere bai, zeren eztiari, nola baita gozo eta, izena duen bezala, ezti, anitz baitarraio eta baitzaio aiher; nola trabailatzen direnek trabailatzen ez diren alferrak eta nagiak ezten kolpez egozten dituzten bere konpainiatik –Expellunt ab alvearibus pigras (Plinio)–; eta nola besterik ere anitz gauza egiten duten, eta guztiak hain ordenantza handiarekin, non baitirudi ezen ez dela erregerik bere erresuma hain ongi gobernatzen duenik, nola erleek bere erregearekin batean lan eginez gobernatzen baitute berea.

Bada, txindurriaren gobernuaz, zuhurtziaz, lanaz, etorkizuneko egiten duen probisioaz, horniduraz eta biltzen duen mantenuaz, nork zer esango du? Nork ez du miretsiko eta gogoeta egingo?

Espiritu Santuak berak igortzen gaitu animalia ttipitto honengana zer egin behar dugun ikastera, esaten duela (Es 6:6-8):

–Vade ad formicam, o piger, et considera vias ejus, et disce sapientiam quae, cum non habeat ducem nec praeceptorem, parat in aestate cibum sibi. Zoaz, nagia, txindurriagana eta kontsidera itzazu haren bideak eta bidexkak, joan-etorriak eta itzulinguruak, nekeak eta lanak, eta ikasiko duzu zuk ere nola behar duzun aitzinera eta betiere bizi, ibili eta gobernatu. Hark erakuslerik eta gidaririk gabe, berak bere buruz biltzen du udan negua iragateko behar duen mantenua, bazka eta bihia.

Eta bihi hura gordetzen du lurrean barrena, berak egindako ganbaretan eta bihitegietan. Eta hain da zuhur eta goaitatu ezen, kanpoan deus ezin izanez bere bilduetara bildu behar duenean, lehenik hozitu behar duen burutik hasten baitzaio bihiari, zeren, bestela, sor liteke bihi hura, buztan liteke, belar bihur liteke eta gero, handik aurrera, alferlan gerta lekioke bere lehengo zuhurtzia guztia.

Are gehiago: hozidurak janez gero ere, lurraren umidurak eta hezetasunak gainerakoa ustel ez diezaion, ateratzen du noizik behin kanpora airatzera eta eguzkiztatzera. Eta orduan denbora onaren seinalea dateke.

Eta halatan eta hala iragaten du txindurriak bere negua eta erakusten dio batbederari nola eta zer moldez behar duen mantendu, gobernatu eta, alferkeria guztiak utzirik, bere denboran trabailatu.

II

ZENBAT KALTE EGITEN DUEN ALFERKERIAK

ETA NOLA HANDIK SORTZEN DEN GEROTIK

GERORA IBILTZEA

Eskritura Santuak, Elizako doktoreek, lehenagoko jentilek eta, are, zeruko, aireko eta lurreko gauza guztiek ere kondenatzen dute alferra, eta ematen aditzera behar dela trabailatu eta nor bere aldetik bere eginbidea egiten saiatu. Zeren nola ardurako trabailuak lan guztiak aitzinatzen baititu, hala alferkeriak gibelatzen ditu.

Galdegiten du san Krisostomok (35. hom. : Acta Apostolorum 16):

–Quis equus utilis est, is qui in delitiis, vel qui exercetur? Quae navis, quae navigat, vel quae in litore est? Quae aqua, eane quae fluit vel quae stat? Quod ferrum, an quod movetur, an quo nemo utitur? Nunc quidem illud splendet ac argento simile est, hoc autem rubigine consumitur. Tale quidem fit etiam in otiosa onima. Zein zaldi da on edo hobeago: geldirik eta alferrik bere plazerera dagoena ala ibiltzen eta maneiatzen dena? Zein ontzi: kostan dagoena ala itsasoan dabilena? Zein ur: geldia ala lasterra? Zein burdina: zokoan datzana ala erabiltzen dena? Seguru da guztiak erabiltzeaz, maneiatzeaz eta eskuztatzeaz ontzen, argitzen eta fintzen direla, eta bai alfer eta geldi egoteaz ere galtzen, desegiten eta herdoiltzen. Bada, hau berau gertatzen da alfer dagoena baitan ere.

Dabilen harriari ez zaio goroldiorik lotzen. Ur irakinean ez da eulia pausatzen. Ardurako arropari ez zaio zerrenik egiten. Zuhaitz betakorra ez du inork ebakitzen.

Baina alferra, fauna, hutsa, bere sasoian jasaten ez duena, zertarako da? Ut quid etiam terram occupat? (Lk 13:7). Halakoak zertarako trabatuko du lurra?

–Nos numeri sumus, fruges consumere nati –dio Horaziok, alferrez mintzo dela (Epistulae, I, 2. ep., 27)–. Gu zenbaki gara, gurekin zenbakiz gehiago, baina gainerakoan ez gara deusetarako, lurreko fruituak eta ondasunak jateko baizik.

Zerbitzariak alfer egoteaz beraz, gaizkirik ez eginagatik ere, merezi du gaztigu. Zeren san Krisostomok dioen bezala (16. hom., Epist. ad Ephes. ):

–Nihil boni facere, hoc ipsum est malum facere. Ongirik ez egitea bera da gaizki egitea.

Eta Katonen esana da (Columela, De Re Rustica, XI, 1. k., 26):

–Homines nihil agendo, male agere discunt. Ez deus egiteaz beraz ikasten da gaizki egiten.

Otiositas est mater nugarum, noverca virtutum. Alfertasuna da ergelkerien ama eta bertuteen ugazama (B. Claraval, De consider. ad Eugenium, II, 13. k., 22).

Eta halatan, ergelkeriek, erokeriek eta bizio-mota guztiek egiten dute laster alfertasunera, zeren ama baitute; baina bertuteek eta obra onek ihes, zeren, nola baitute ugazama, baitakite ez duketela harengandik begitarterik eta ez ongi etorririk.

1

Esaten du Job santuak, Deabruaz mintzo dela (Jb 40:16):

–Sub umbra dormit, in secreto calami. Itzalpean, kanaberaren estalgunean eta gerizan egiten du bere loa; han pausatzen da.

Kanaberak, nola baita zuhaitz alferra, fruiturik jasaten ez duena eta barrenean ere hutsa, adierazten du pertsona alferra. Eta hartan, nor bere ostatu jakinean bezala, ostatatzen da Deabrua.

Hargatik esaten zion san Jeronimok bere adiskide bati (Epist., 125, “Ad Rusticum monachum”, 11):

–Facito aliquid boni operis, ut diabolus semper te inveniat occupatum. Ez zaitezela behin ere alferrik egon; egizu betiere zenbait obra on, halatan betiere Deabruak enplegatua ediren zaitzan.

–Multam malitiam docuit otiositas –dio Espiritu Santuak (Si 33:29)–. Anitz malezia erakutsi izan du alferkeriak.

Ez da maleziarik eta ez pentsamendu gaiztorik pertsona alferrean aurki ez daitekeenik. Asko da esatea alferra dela, hartaz edozein gaiztakeria sinesteko.

–Per agrum hominis pigri transivi, et per vineam viri stulti, et ecce totum repleverant urticae et operuerunt superficiem eius spinae, et maceria lapidum destructa est. Quod, cum vidissem, posui in corde meo, et exemplo didici disciplinam. Iragan nintzen gizon nagiaren landatik eta ero gobernugabearen mahastitik –dio Espiritu Santuak (Es 24, 30-32)–, eta guztiak ziren asunez, elorriz eta belar gaiztoz beteak; eta hesiak, herstegiak eta harmorak ere, eroriak eta deseginak. Eta haiek hala ikusi nituenean, egin nuen gogoeta, hartu nuen etsenplu, ikasi nuen zer egin behar nuen, eta zentzatu nintzen besteren gainean.

Eta zer den nagiaren landatik eta ero gobernugabearen mahastitik edo ardantzetik iragatea deklaratzen du Glosak (Glosa ordinarioa, Prov. 24), esaten duela:

–Per agrum hominis pigri atque per vineam viri stulti transire, est vitam cuiuslibet negligentis inspicere, quam urticae vel spinae replent. Nagiaren landatik eta gobernugabearen mahastitik iragatea da pertsona alferraren eta antsikabearen bizitza eta joan-etorriak kontsideratzea, eta haietan, landa jorratu gabean bezala, anitz asun eta belar gaizto, anitz falta, malezia eta bekatu ediretea. Asuna edireten da alfer-nagiaren landan eta alorrean, zeren urtica figurat acediam; si molliter tangis urit; si fortiter astringis, non pungit, asunak irudikatzen du nagitasuna: baldin malguki, leunki, emeki, nagiki eta balakuz bezala hazkatzen, ferekatzen eta erabiltzen baduzu, erreko zaitu, baina ez, nabasiki eta ausarki estutzen eta marruskatzen baduzu.

–Fertilis assiduo si non renovetur aratro,/ nihil nisi cum spinis, gramen habebit ager –dio Ovidiok (Tristia, V, 12. k., 23-24)–. Den lurrik hoberenak ere behar du apaindu, garbitu eta jorratu. Zeren, bestela, belar gaiztoa izango da betiere jaun eta nagusi.

–Pestis est mortalibus ignavia (Platon, De Republica). Ez da izurririk eta ez pozoirik nagitasunak edo alferkeriak bezainbat kalte egiten duenik.

Badirudi hargatik ez duela nahi izan Jainkoak egon dadin behin ere itsasoa geldirik, baina nahi du ibil dadin, higi dadin, marea dadin. Zeren, bestela, usain liteke, kirats liteke eta, are, apoz, sugez, igelez eta likiskeriaz bete liteke, lakuak, aintzirak eta beste ur geldiak betetzen diren bezala.

2

Pertsona alferra eukazu galdutzat eta hiltzat.

Eta handik esaten du Senekak (Epist. ad Lucilium, 82, 3):

–Otium sine litteris est vivi hominis sepultura. Letra gabeko aisia, deus ez dakienaren alferkeria, gizon biziaren hobia da eta sepultura.

Zeren deus ez dakiena eta egiten ere ez duena pertsona hilaren eta ehortzirik datzanaren pare baita.

–Omnium vitiorum quasi magistra quaedam atque origo otiositas –dio san Krisostomok (36. hom., Matth.)–. Bizio guztien eta pentsamendu gaizto guztien zimendu, iturburu eta maisu bezala da alfertasuna.

Zeren iturritik ura bezala, alferkeriatik ere sortzen baitira gaiztakeriak.

Handik heldu da pobretasuna, erromeskeria, eskean ibiltzea eta bai ohoin izatea ere.

–Pigritia est nutrix aegestatis –dio Senekak (De Beneficiis)–. Nagitasuna da beharrizanaren eta pobreziaren unidea eta hazama.

Eta esaten du Espiritu Santuak ere (Es 21:5):

–Omnis piger in aegestate est. Nagia beti da behar, eskas eta erromes.

–Qui furabatur, iam non furetur, magis autem laboret, ut habeat, unde tribuat necessitatem patienti –dio jondoni Paulok (Ef 4:28)–. Ebasten zuenak ez dezala ebats, baina trabaila bedi, maneia bedi eta, halatan, izango du beretzat eta besterentzat.

Esan nahi du, baldin trabailatzen bada, ez duela ebatsiko eta ez erromeskeriarik ikusiko.

–Aegestatem operata est manus remissa, manus auten fortis divitias parat –dio Espiritu Santuak (Es 10:4)–. Esku laxoak eta alferrak pobretasun dakarke, baina bortitzak eta trabailariak aberastasun biltzen du.

–Otiosus Esau amisit primatus benedictionem, quia maluit accipere quam quaerere –dio san Anbrosiok (Epistolarum classis I, 63, Ad Vercel. : 99)–. Esau alferrak galdu zuen bere lehentasuna, zeren nahiago izan zuen hartu ezen ez bilatu.

Hala egiten dute beste jende alferrek ere: nahiago dituzte besteren ondasunak zuzen edo makur hartu eta bereak ere bahitu eta saldu, trabailatu baino. Eta gero, ezin har dezaketenean eta ez ebats, eta bahitzekorik eta saltzekorik ere ez dutenean, abiatzen dira eskean, bata eta bestea molestatzen, anitz beltzuri eta bekaizgo izaten dutela eta ateak ere maiz, ez ikusi irudi eginik, ixten zaizkiela.

Badirudi ezen hau eman nahi zuela aditzera Espiritu Santuak, esan zuenean (Es 25:17):

–Substrahe pedem de domo proximit tui, ne quando satiatus oderit te. Gibela ezazu zeure oina adiskidearen etxetik; ez han maiz ibil, ase ez dezazun, higuin ez zakizkion eta gaitzets ez zaitzan.

Zeren san Anbrosiok dioen bezala (Comment. in Epist. ad Thessal. 2, 3. k., 10):

–Qui frequenter ad alienam mensam convenit, otio deditus est. Besteren mahaira maiz biltzen denak badirudi alferkeriari emana dela.

Eta halakoa eta halakoak, haina eta hainak maiz dira gaizki eta onbehar. Baina, aldez, ez dira errukarri, zeren bere faltaz, lan egin nahi gabe eta etorkizunera ez behatuz halakatu baitira.

Paga bezate, beraz, iragan duten aisia eta alferkeria presenteko penaz eta trabailuaz, lehengo asea eta soberania oraingo goseaz eta eskasiaz.

–In omni opere bono erit abundantia, ubi autem verba sunt plurima, ibi frequenter aegestas (Es 14:23). Trabailu onean izango da franko eta frankia, baina hitz anitz den lekuan maiz da pobretasuna eta eskasia.

Alferrak soil dira hiztun eder, solasturi handi; haien konpainian zarenean, ez da zure aldirik, zu baino haiek hobeki entzunak dira, haientzat da audientzia guztia, haiei dagokie mundua ahoa zabaldurik eta belarriak ernaturik beha. Ordea, gero, azkenean, haiek eskale eta zu emaile.

Hau da alferkeriatik edo nagitasunetik heldu den irabazia, pobrezia, erromeskeria, bataren eta bestearen karga eta molestia izatea, ondore gaiztoa, kalte handia.

Baina kalte guztien gaineko kaltea, alferkeriatik heldu den handiena –zeini narraiolarik esan baitut nik orainokoan esan dudan guztia– da luzamendua, gerotik gerora ibiltzea. Zeren nagi-alferrak ez du behin ere esaten «egun». Beti «bihar», beti «gero», beti luzamendu.

Alfertasuna da gero guztien iturburua, zimendua eta ama, egiteko guztiak egunetik biharrera, presentetik etorkizunera eta gerotik gerora luzatzen dituena.

Eta ama honen alaba hau, nagitasunetik eta alferkeriatik sortzen den gero hau da gure galgarria, gure izurria eta egundainotik gure etsai Deabruak gu engainatzeko aurkitu ahal duen biderik eta arterik hoberena, finena eta seguruena.

Beraz, guk ere gero honi eduki behar diogu begia. Hau geuregandik kentzen, urruntzen eta etxetik ateratzen behar dugu geure indar guztiaz eta antzeaz saiatu, bermatu, erabaki, eta egun egin behar dugun gauzarik eta egin dezakegunik ez biharko luzatu.

III

NOLA NAHIKUNDE HUTSETAN ETA DESIRKUNDE SOILETAN IRAGATEN ZAIGUN DENBORA

Esaten du Salomonek edo, Salomonen ahotik, Espiritu Santuak (Es 26:14):

–Sicut ostium vertitur in cardine suo, sic piger in lectulo suo. Atea bere erroetan bezala itzultzen da nagia ere bere ohean edo kamainan.

Atea bere erroetan eta uhaletan ongi jarria eta pausatua dagoenean, errazki ixten da eta irekitzen da; aise alde batera eta bestera erabiltzen da. Ordea, erabiltze haiengatik guztiengatik ere, erabili ondoan bere lekuan eta tokian gelditzen da.

Nagia ere negu hotzean, ateak ateari darauntsanean, ohean higitzen da, beste aldera itzultzen da, burua goititurik jartzen da. Ordea, hargatik, itzulinguru haien buruan, lotara bere ohe berora bihurtzen da.

Bada, hau berau espiritualki bekatore nagia baitan ere gertatzen da.

Bekatoreak egonaren buruan ezagutzen du bide makurra daramala, errebelatua doala. Eta hartzen du zerbait gogo, hartzen du nahikunde bat bide onera bihurtzeko, bizitza berri bati lotzeko eta anarterainoko aztura gaizto guztiak uzteko. Ordea, gero ere, iraultze eta ibiltze haien guztien amaieran, atea bere erroetan eta nagia bere ohean bezala, bere bekatuen xisteran eta etzauntzan baratzen eta gelditzen da.

Aztorea eskuan daukazunean, higitzen da, inarrosten da, hegaldatzera apoderatzen eta oldartzen da. Ordea, oldartze haiek egin, eta lehen zegoen eskura bihurtzen da.

Hala bihurtzen da, bada, bekatore nagia ere, bere gogoeta on guztien buruan, bere lehengo tornuetara eta maina gaiztoetara. Saiatzen da, baina ahulki; hurbiltzen da, baina ez aski.

Halakoengatik esaten du Isaias profetak (Is 37:3):

–Venerunt usque ad partum et virtus non est pariendi. Etorri ziren erditzeko puntura; ordea, ez ziren erdi, ez zen hartarako indarrik aski.

Hartzen dugu gogo, hartzen dugu borondate obra onak egin behar ditugula, eta etortzen gara egin behar ditugun orenera. Ordea, han ixtitzen eta gibelatzen gara, han anu eta uko egiten dugu, beharrenean huts egiten dugu, zeren hartzen dugun gogo eta borondate hura ez baita fina, ez baita zinezkoa eta ez deliberatuki erabakia; nahikundea baita, eta ez nahia.

–Voluntas nova quae mihi esse coeperat, non erat idonea, ad superandam priorem, vetustate roboratam –dio san Agustinek (Confessiones, VIII, 5. k., 10)–. Ene borondate berriak ez zuen indarrik asko borondate zaharra garaitzeko.

Lo datzanak, erdi iratzartzen denean, egiten du zenbait mugida, jaiki nahi bat, baina nola ez baita aski zinez bermatzen, berriz lotara bihurtzen da, loa nagusi gelditzen da.

Hala dio san Agustinek (ubi supra: 12) gertatzen zitzaiola aldi batez berari ere:

–Cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci volentium, qui tamen superati soporis altitudine remerguntur. Munduko atseginek eta plazerek, lo gozo batek bezala, azpian nindukaten, eta noizik behin etortzen zitzaizkidan plazer haietatik ateratzeko eta Jainkoa baitan pentsatzeko desirkunde batzuk. Baina haiek guztiak lotatik iratzarri nahi zuenaren saio eta bermadura ahul batzuk bezala ziren, probetxu gabekoak loa garaitzeko, munduko egitekoetatik ateratzeko indarrik aski ez zutenak. Eta halatan, neure desirkunde on guztien buruan ere neure lehengo ohituretan eta bekatuetan gelditzen nintzen.

–Vult et non vult piger –dio Salomonek (Es 13:4)–. Nahi du eta ez du nahi nagiak.

Ez du nahi osoa eta ez konplitua.

–Pigri vocabulo denotatur, quod vult regnare cum Deo, et non laborare pro Deo: delectant proemia cum pollicentur, deterrent certamina cum iubentur (Beda, Allegorica expositio in Parabolas Salomonis, II, 13. k.). Nahi du nagiak Jainkoaren erresuman parte, ez ordea erresuma hura erdiesteko iragan behar diren lanetan. Sariak alaitzen du, lanak tristatzen du eta izutzen.

Ongi egitetik heldu den irabazia ongirik egin gabe nahi luke gozatu. Nahi du joan paradisura, ordea, nekatu gabe. Ez atseginik nahi du utzi eta ez penarik hartu. Herabe du bideari lotzera.

–Piger, quasi aeger pedibus (Isidoro, Etymologiae, X, 213). Maingu da, oinak ditu eri, gogoa herbal eta ahul.

Nahikundea badu eta badugu; nahia eta obratzea zaigu falta; hura gerorako egozten dugu. Deus ere obratu gabe, deus ere geure gogoak eta borondateak dioskun gauzarik baizik egin gabe, desira hutsen boterez, borondateaz beraz nahi genuke salbatu eta zeruko lorian sartu. Eta desira hauetan, geroko gogoan eta borondatean denbora guztia iragaten zaigu.

Esan komuna da infernua desira onez betea dagoela. Zeren han direnek obratu ez bazuten ere, zenbait desira on bederen izan zuten. Ez da inor ere hain gaiztorik, zenbait aldiz bere gaiztakeriak uzteko gogoa etortzen ez zaionik eta zenbait desirkunde on ere izaten ez duenik.

Ordea, desirkunde on haiek berak ez dira aski. Zeren haiek lorea bezala dira. Eta nola hartzen ez duen loreaz, atxikitzen ez denaz, botean edo ninikoan galtzen denaz ez baita probetxurik, hala borondateaz beraz, desira hutsaz, soilaz eta bakarraz, obra daitekeela obratu gabe gelditzen denaz ezin dateke probetxurik eta ez fruiturik.

Alferrari esan behar zaio egin dezala, eta nagiari higi dadila. Eta hala bata nola bestea, biak orobatsu baitira, biak dira borondate huts; ez dira nahikunderik, desirkunderik, gogorik eta gutiziarik baizik. Eta gutizia haiek berak dira penagarririk aski. Desideria occidunt pigrum (Es 21:25).

Esan ohi da (Adagium: Erasmo, Collectanea adagiorum):

–Ignavis semper sunt feriae. Nagientzat eta alferrentzat egun guztiak dira festa.

Baina hobeki esan liteke halakoentzat festak ere astegun direla, zeren langileak bere lanean baino, anitzetan ere alferrak bere alferkerian lan gehiago aurkitzen baitu.

Ageri da errege Dabid baitan. Errege hari ez zioten egundaino gerlek eta gerletako lanek hainbat egiteko eta atsekabe eman, nola alferkeriak eta alfer zegoela egin zituen bekatuek.

–Non sunt otiosi quorum voluptates multum negotium habent –dio Senekak (De brevitate vitae, 13, 2)–. Ez daude, ez, alferrik plazeretan dabiltzanak.

Zeren plazer haietan bada desplazer eta atsekabe, trabailu eta egiteko.

–Dum otio vacant in rem negotiosissimam incidunt (Laertzio, VI, 2. k.). Alfer egoteaz erortzen dira egiteko handitan.

–Sicut enim cum quis non comedit, dentibus nocet; ita qui comedit non accomoda stupescere facit (Krisostomo, 36. hom., Acta Apostolorum 16). Nola ez jateak galtzen baititu hortz-haginak, hala behar ez denetik jateak ere hozkitzen ditu.

1

Gauza segurua da eta egiazko fedeak erakusten duena, salbatzeko, zeruko lorian sartzeko ez direla desira onak berak aski, baina behar direla Jainkoaren agindu santuak, desiraz bezala, obraz ere konplitu.

Hau da egia, eta egia hau kristau garen guztiok sinesten dugu.

Ordea, guztiarekin ere, aurkitzen du gure maleziak eta borondate gaiztoak zenbait itzurbide, zenbait desenkusa eta eskapatzeko bide, obratzea utzirik, desiratan denbora iragateko, luzapenetan ibiltzeko.

–Propter frigus piger arare noluit (Es 20:4). Lan egin nahi ez zuenak hotzaren aitzakia egin zuen; barautzera herabe zuenak buruan min zuela esan zuen.

–Dicit piger, leo est in via (Es 26:13). Nagiak, bere lekutik higitu nahi ez duenak oztopo handiak edireten ditu, bidean ere lehoia dagoela esaten du.

–Occasiones quaerit qui vult recedere ab amico (Es 18:1). Adiskideaz desegin nahi denak, adiskidetasuna hautsi nahi duenak okasioak bilatzen ditu, anitz desenkusa eta estakuru edireten du.

Hala aurkitzen ditugu, bada, guk ere okasioak, desenkusak, estakuruak, aitzakiak eta itzurbideak bekatutan egoteko, desirkundetan eta nahikundetan denbora iragateko.

Inork ontasunera estutzen zaituenean eta gibela zaudenean, ihardesten diozu hala estutzen zaituenari:

–Otoi, orain presenteon barkatu behar didazu; ezin egin dezaket oraino zuk diozuna. Zeren, buruan sartu baitzait fantasia bat, konplitu behar dut fantasia hura; gogora baitzait gutizia bat, iragan behar dut gutizia hura. Apur bat ase behar dut, aspertu behar dut, digeritu behar dut. Eta gero orduan, ase, asper, digeri eta neka nadinean, bianda higuintzen has dakidanean, orduan guztiak utziko ditut, orduan bide on batean jartzea eta finkatzea erabakiko dut. Baina bitartean, anarteraino, ez da zer mintzaturik. Zeren nik orain ahal dukedan guztia da desira ona, geroko gogoa eta intentzioa, eta ez besterik.

Ez da bide gaiztoa hau eta honela orain egitea gero fin gaitz egiteko.

2

San Agustinek, frogatuak bezala, anitz gauza esaten du luzapenetan ibiltzeko puntu honen gainean.

Kontatzen du nola, bere bizitza gaiztoa uzteko ingurunera zenean, ibili zen ezin etenduz, ezin partituz eta bere baitan ezin erabakiz.

Kontatzen du, halaber, zenbat oztopo aurkitzen zuen, zenbat gerla egiten zioten bere lagunek, okasioek eta aztura gaiztoek.

Alde batetik, desiratzen zuen bide onean jartzea; hartara bulkatzen zuten bere ama santuaren negarrek, kontzientziaren ausikiek eta Jainkoaren aginduek. Eta bestetik, trabatzen eta gibelatzen zuten lehengo ohiturek eta, guztiz ere, emakumeen balakuek, hitz ederrek eta plazerek.

–Tenaciter colligabar a foemina (Agustin, Confessiones, VIII, 1. k., 2).

Emakumeek zeukaten bortizki lotua.

– Dixeram da mihi castitatem et continentiam, sed noli modo. Timebam enim, ne me cito exaudires eta sanares a morbo concupiscentiae, malebam expleri quam extingui (Confessiones, VIII, 7. k., 17).

Emakumeetatik aldentzea hain zitzaion gaitz eta gaitzi, ezen bere otoitzak ere haietaz gerorako, etorkizunerako egiten baitzituen. Zeren beldur zen entzun zezan berehala Jainkoak, eta bere plazerak, gozatu nahizko desira handi batekin bere gogoan zerabiltzanak gibela ziezazkion.

Egiteko honetan zebilenean, esaten zion Jainkoari (Confessiones, VIII, 5. k., 12):

–Modo, ecce modo, sine paululum. A, Jauna! Uztazu apur bat, itxaron ezazu beste apur bat; ez lehia, ez kexa, ez berantets; berehala naiz zurekin.

Honela esaten zuen; honela luzatzen zuen. Eta luzapen hauetan zebilela, denbora handia iragan zitzaion.

Ordea, gero ere hura aski goiz bihurtu zen, ez zen azken punturaino egon. Aitzitik, alde batetik eta bestetik bere kontuak eginik, esan zion deliberamendu handi batekin bere adiskide bati (Confessiones, VIII, 6. k., 15):

–Ego iam me abrupi, ab illa nostra spe et ideo servire statui, ex hac hora, in loco hoc aggredior. Nitaz denaz bezainbatean, ni kanpoan naiz munduko egitekoetatik, banalorietatik eta esperantza guztietatik. Nik hautsi dut munduarekin, egin dut harekikoaz eta erabaki dut Jainkoa zerbitzatzea. Eta orain bereon, presenteon hasten naiz; ez da ja gehiago geroko gerorik, luzapenik eta ez epetan ibiltzerik.

Eta hala, esan bezala, egin ere zuen.

Anitz luzapen erabili zuen, baina azkenean guztiak, eta aski goiz, utzi zituen.

Baina guk ez dugu hala egiten. Egunetik egunera gabiltza: beti prometa, beti gogo har, eta behin ere ez eten, behin ere ez erabaki eta ez konpli; beti nahi, beti nagi. Nahikunde hutsetan, desirkundetan denbora guztia gal, eta hala gaudela, heriotzak harrapa, atzeman eta har.

Ikusiko duzu jende handi batzuen etxeetan Herkules sendo famatu hura pintatua, makila-borra bat edo mailu handi bat eskuan duela, baitirudi ezen, hartaz, etxean sartzen diren guztiei buruak hautsi behar dizkiela. Ordea, nola Herkules hura harriz, zurez edo kobrez egina baita, edo pintura bat baizik ez baita, geldi dago, keinatzea egiten du eta ez besterik.

Hala dira, bada, gerotik gerora dabiltzanak ere: keinatzen dute eta ez dute aurtikitzen; destatzen dute eta ez dute desarratzen. Esaten dute: «egingo dut», eta ez dute behin ere egiten. Hala daudela, denbora guztia iragaten zaie, eta berak ere iragaten, hiltzen eta akabatzen dira.

IV

NOLA EZ DUGUN GEROKO SEGURANTZARIK

Badakigu orain darabilgun bizitza bizitza gaiztoa dela eta, gutaz ongi izatekotan, bizitza gaizto hau utzi behar dugula.

Ordea, puntua da ea noiz utziko dugun.

Eta zuk diozu: «gero». Baina nik diot ezen ez gero, baina orain.

Dakusagun ea zeinek dioen hobeki, zeinek duen arrazoia.

Eta erakusteko ezen nik dudala, eta zu zoazela huts egina eta bide errealetik eta zabaletik aldaratua eta errebelatua, esadazu behin, egiteko honetan sartu baino lehen:

–Zuk baitiozu ezen gero onduko zarela, gero behar diren deskarguak eta eginbideak egingo dituzula, non duzu gero horren segurantza? Ez dakizu, esan komuna den bezala, ez dela heriotza bezain gauza segururik, eta ordua noiz izango den bezain gutxi gerturik?

Gure bizitza honek hain du zimendu ahula eta eria, ezen, ongi mintzatzera, ezin esan baitezakegu: “bihar egingo dugu honelako edo halako gauza”. Baina esan behar dugu jondoni Jakuek dioen bezala (St 4:15):

–Si Dominus voluerit et si vixerimus, faciemus hoc aut illud. Baldin Jainkoak nahi badu, baldin bizi bagara, egingo dugu hau edo hura.

Hargatik esaten du san Mateo ebanjelariak (Mt 25:13):

–Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam. Zaudete prestik eta iratzarririk, zeren ez dakizue eguna eta ez orena.

Eta badio Espiritu Santuak ere anitz galdu dela bere buruari etorkizunaz sobera prometatuz (Si 29:24):

–Repromissio nequissima multos perdidit.

Gure lehenbiziko aitaren bekatua dela kausa, harengatik, haren kariaz guztiok gaude preso, guztiok gaude mundu honetako kartzela honetan heriotzara kondenatuak.

Baina iragaitzaz bezala, gure heriotzara kondenaturik egoteko puntu hau uki dezadan.

Badirudi ezen, gure lehenbiziko aitaren bekatuagatik, ez hark berak eta ez guk ere ez genukeela hil behar, zeren sagar bat edo halako beste fruitu bat jan zuen.

Bada, sagar bat jateagatik gizon bat, are bere ondoko guztiekin, heriotzara kondenatzea badirudi justizia berriarena, gehiegikeria eta arrazoiaren kontra dela.

Egia da, hala dirudi.

Ordea, ez da hala: irudia du, eta ez izana.

Aitzitik, sagar bat jateagatik, zeren hain gauza ttipian eta errazean agindua hautsi zuen, aldez hargatik zuen gaztigu gehiago merezi.

Batzuek bere laxotasunez, zeren ez baitira kristau finak, barau-eguna beharrik gabe hausten dute. Batarekin eta bestearekin solasean daudela, meza entzun gabe festa egunean uzten dute. Hitz guztiaz ez eta bai asko den lekuan arnegu eta birao egiten dute, eta gero esaten dute:

–Baldinba, ez ahal naiz honengatik, honen gauza apurragatik eta honen errazki egin dudanagatik infernurako?

Bada, esan nahi dizut ezen, zeren horren gauza errazean, apurrean eta ttipian zeure laxotasuna eta Jainkoaren aginduaz kontu gutxi egitea erakutsi duzun, aldez are horrengatik infernurako zarela.

Baldin Jainkoak agindu izan balizu egun guztiak barau zintezela; zur baten edo harri baten gainean, ohetan sartu gabe, etzan zintezela; zilizio bat, zurdazko gerriko bat, larru arras betiere, erabil zenezala; edo, nola esan, honelako beste agindu gaitz bat eman izan balizu, badirudi ez zatekeela miresteko ez konplitzea, eta ez konplituagatik ere, izan zenukeela zerbait aitzakia eta estakuru. Baina gauza ttipian eta errazean, sagar baten debekuan, zer aitzakia, zer estakuru ahal dukezu?

Adanek anitz fabore eta abantaila errezibitu zuen Jainkoagandik. Eta gero, haien guztien buruan, zuhaitz bat seinalatu baitzion, esan zion beste guztietatik bai, baina haren fruitutik ez zezala jan.

Agindu erraza, debeku ttipia ipini zion. Eta guztiarekin ere, ez zuen begiratu, ez zuen konplitu; hautsi zuen, jan zuen.

Arrazoiz, beraz, erraztasun harengatik beragatik ere kondenatu zuen bere ondoko guztiekin heriotzara, zeren ondokoek ere haren izaera hartu baitzuten.

Gauza, debekua, ttipia da, baina desobedientzia, handia. Eta hala, justuki dago gure kontra sententzia emana, justuki gaude heriotzara kondenatuak, eta ez dakigu noizko.

Beraz, baldin geure buruoz kontu onik eman nahi badugu, kondenaturik dagoen batek bezala behar dugu egon, bizi eta gobernatu.

Kartzelan dagoenak jakiten duenean kondenatua dela bizia galtzera, nork esango du nola tristatzen den, zein gogoetatsu jartzen den?

Hasten da hasbeherapen egiten, alde batera eta bestera itzultzen. Eta ikusirik ez duela erremediorik, ez duela ihes egiterik, hartzen ditu lehenez beste gogoeta-molde batzuk. Munduaz eta mundukoez etsitzen du; ez du haietaz konturik egiten. Bere kontzientziak, bere arimak ematen dio egiteko. Bere bekatuak pentsatzen ditu, ahalik eta hobekien konfesatzen ditu, batari eta besteari barkamen eskatzen die. Azken batean, ahal bezainbat bere kontzientzia deskargaturik eta garbiturik, heriotzari itxaroten dio.

Bada, kartzelan kondenaturik dagoen hark bezala, hala prestaturik, hark dituen gogoetekin behar dugu guk ere egon, bizi eta ibili.

Hura biharamuneko bezala, gu ere, ez jakin noizko –benturaz gaurko–, Jainkoaz beraz, Jainkoak sententzia emanik kondenatuak gaudenez geroztik.

Sar balitza justiziak hamar gizon kartzelan barrena urkabera kondenaturik, eta handik atera balitza galtzera egun bat, eta bihar edo beste egun batez beste bat edo bi, ote litzateke inor ere, haien artean, bizitza luzearen esperantza lukeenik? Edo, zeren ez duten lehena ateratzen, azkena izango dela seguru litzatekeenik?

Ez dut uste.

Bada, mundu hau ez da beste gauzarik, gure heriotzara kondenaturik gaudenon kartzela bat baizik. Eta kartzela honetatik ateratzen gaitu Jainkoaren justiziak: egun, bat, bihar beste bat; bata lehen, bestea gero. Ez daki inork noiz; ez da segurantzarik.

Beraz, gauden erne, gauden prestik, segurantzarik ez denez geroztik.

1

Arruntean ahotan dabilen solasa da:

– Ez dugu geroko segurantzarik; beti gara arriskutan.

Eta hala da egia, zeren gutxien uste dugunean, geure gogarenik gaudenean eta aitzinera ere anitz gauza egiteko gogo hartzen dugunean harrapatzen baikaitu heriotzak.

–Nescit homo finem suum, sed sicut pisces capiuntur hamo, et aves laqueo comprehenduntur, sic capiuntur homines tempore malo (Koh 9:12). Ez daki gizonak bere amaieraren berririk, baina nola amuak atzematen baititu arrainak, eta hegaztiak segadak, hala gizonak ere atzematen ditu bere heriotzak.

Arraina, alha denean, bazkari datxekionean eta bere ustez hobekienik dagoenean harrapatzen du arrantzaleak, eta bai hegaztia ere ehiztariak.

Hala harrapatzen du, bada, bekatorea ere heriotzak, bere bekatuei bere gogarenik datxekienean, gozokienik alha zaienean eta gutxien uste duenean.

Medikuen esana da pertsona batek sendoen denean duela eritzeko arriskurik gehiena.

Eta hala, noiz eta uste baituzu heriotza zuregandik dagoela urrunenik, orduan ohi dago eskuarki hurbilenik.

Zorrak ordaindu dituzunean, etxe berria egin duzunean, umeak ezkondu dituzunean, azken batean, zeure egitekoei garaiturik, bake on batean jartzera eta sosegu eta plazer apur bat zeure buruari ematera prestatzen zarenean, han da berehala heriotza.

Ez gara deus ere.

Beirakiaren pare gara, eta are beirakia baino arriskutsu eta hauskorrago. Ez dugu beirakiak bezainbat indar eta erresistentzia ere.

–Quid fragilius vase vitreo? Et tamen servatur et durat per saecula. Etsi casus vitreo vasi timentur, senectus ei et febris non timetur –dio san Agustinek (De Scripturis, 109. serm., 1. k., 1)–. Zer da beirazko ontzia baino gauza samurragorik eta hauskorragorik? Eta alabaina, altxatzen eta begiratzen denean, irauten du mendez mende. Zeren erortzearen arrisku badu ere, ez, ordea, ez du sukarraren edo zahartzearen arriskurik.

Beraz, beirakia baino arriskutsuago gara eta ezdeusago, zeren, behaztoparik, eroririk edo eritasunik ez gertatuagatik ere, eta geure buruak ahalik eta hobekien zaindu eta begiratuagatik ere, adinak berak eramaten baikaitu.

Beti goaz; ez gara behin ere baratzen.

–Quasi aqua dilabimur (2Sm 14:14). Uraren pare gara, ura bezala limurtzen gara.

–Corpora nostra rapiuntur, fluminum more (Seneka, Epist. ad Lucilium, 58, 21). Gure gorputzak ur-lasterra bezala doaz.

–In idem flumen bis non descendimus. Manet idem fluminis nomen, aqua transmissa est. Ez gara behin ere ur batean bitan sartzen –dio Senekak (ibidem: 22)–; uraren izena beti da bat, ez ordea ura.

Zeren, nola beti baitoa eta beti aldatuaz, ez da behin ere lehena. Ez eta, bada, gu ere: nola betiere baikoaz eta beti aldatuaz eta mutatuaz, ez gara behin ere lehenak.

Eta ezpere, beha ezazu nola pertsona bat gaztetik zahartzera eta, are, batzuetan urtetik urtera ere aldatzen eta ezeztatzen den irudian ere, lehena ez dirudiela jartzen den, zein diferente egiten den.

–Vita nostra naviganti similis est, namque qui navigat stat, iacet, vadit, quia impulsu navis ducitur. Gure bizitza itsasoz doana bezala da –dio san Gregoriok (Epist. : VII, 29. ep., Ad Andream)–. Itsasoz doana, jatean, edatean, lo datzanean eta are jarririk dagoenean ere, badoa, ez da orduan ere baratzen, zeren ontziak, nahi ez badu ere, berarekin baitarama.

Hala garamatza, bada, gu ere geure adinak eta denborak berarekin: ez da pausatzerik, ez da gelditzerik eta ez trikatzerik.

Galdegiten dizutenean zenbat urte dituzun, eta ihardesten duzunean hogei edo hogeita hamar dituzula, zeren zeure kontuan hala baitituzu, badirudi ez duzula ongi ihardesten. Zeren san Agustinek dioen bezala (De Scripturis, 109. serm., 4. k., 4),

–Anni nostri veniunt, ut eant, non enim veniunt ut stent nobiscum. Gure urteak etortzen dira joateko, eta ez gurekin egoteko.

Iragan dira; beraz, ezin esan dezakegu baditugula.

Eta hala, baldin urte haien buruan jartzen bagara haietaz zer egin diren gogoetan, ez dugu deus aurkituko. Aitzitik, ikusiko dugu sentitu gabe joan zaizkigula eta, nola ez dakigula, zahartu garela.

–Tempora labuntur, tacitisque senescimus annis (Ovidio, Fasti, VI, 771. berts.). Denborak badoaz, eta urte isil batzuez, hotsik eta harrabotsik egin gabe zahartzen gara.

Esaten da: «honelako bizi izan zen hirurogei urtez», baina hobeki esan liteke hil zela hirurogei urtez (ikus Agustin, Enarratio in Psalm., 127). Zeren sortzen garenean hasten gara hiltzen, orduan abiatzen gara, eta ez gara behin ere baratzen.

Lehenik hiltzen da haurtasuna; haurtasunaren ondoan hiltzen da nerabetasuna; nerabetasunaren ondoan hiltzen da gaztetasuna; gaztetasunaren ondoan hiltzen da zahartasuna; zahartasunaren ondoan hiltzen da sentontasuna.

Adin guztiak elkarri darraizkio. Iragatea eta hiltzea, guztia da bat. Bata bestearen ondoan doaz, halako moldez ezen, azken adina datorrenerako, amaitu baitirateke lehengo guztiak. Zeren san Gregoriok dioen bezala (Hom. in Evangelia, 37, Lucas 14, 1),

–Ipse enim quotidianus deffectus, quid aliud est, quam quaedam prolixitas mortis? Egunetik egunera ahitze eta ahultze hura zer da, luzaro hiltze bat baizik?

Zuzia, irazekirik dagoenean bizi da, eta orduan hiltzen da, zeren orduan ahitzen baita. Erretzeaz bizitzen da, eta erretzeaz hiltzen da.

Hala, bada, gu ere bizitzeaz hiltzen gara, eta hiltzeaz bizitzen, zeren bizitzen garenean hiltzen baikara. Eta zenbatenaz eta gehiago bizitzen baikara, hainbatenaz heriotzako portura hurbiltzenago gara.

Hala esaten du Senekak (Epist. ad Lucilium, 24, 20):

–Quotidie morimur, quotidie enim demitur aliqua pars vitae. Egunero hiltzen gara, zeren egunero gure bizitzari zenbait poxin eta parte gutxitzen eta edekitzen baitzaio.

Eta are hazten eta handitzen garenean ere, gure bizia ttipitzen eta laburtzen da. Beti doa, eta behin joanez gero, ez da joan denaren bihurtzerik eta ez etorkizunaren segurantzarik.

2

Esan ohi dugu:

–Benturaz egun hilko gara, benturaz bihar; ez dugu oren baten segurantzarik. Beraz, lehen baino lehen behar dugu bide onean jarri, engainatuak gerta ez gaitezen.

Honela esaten dugu, eta esatea ongi egiten dugu.

Ordea, obratzea betiere gerorako uzten dugu; heriotza zahartzerako egozten eta ordenatzen dugu.

Ezin sinets dezakegu, adinak berak akabatu arte, akabatuko garela.

Esan, bai, nahi duzun bezainbat: «benturaz bihar hilko, benturaz gaur, benturaz ez zahartuko». Ordea, zahartuko bagina bezala geure gauza guztiak egin.

Geure nahiarekin batean, geure gogoak hainbat segurantza ematen digu, non zahartu hutsezko punturaino ez garela hilko iruditzen baitzaigu.

Esan zienean Deabruak gure lehenbiziko aita-amei Nequaquam moriemini (Has 3:4), «ez zarete hilko», sinetsi zuten berehala eta sinetsi ere kolpe batez, osoki, dudatu gabe.

Eta denbora hartan ez zen hain miresteko hala sinestea. Zeren nola baitziren munduko lehenbizikoak, ez zekiten oraino heriotzaren berririk, ez zuten inor hiltzen zela ikusi, eta halatan errazki engainatu zituen.

Hala, bada, nahi gintuzke gu ere engainatu; molde berean nahi liguke guri ere ez garela hilko sinetsarazi.

Ordea, nola guk orain besteren baitan ikusiz eta geure baitan ere zahartzeaz eta ahultzeaz frogatuz baitakigu segurki eta gertuki hil behar dugula, ez dugula itzurtzerik eta ez inoizko segurantzarik, ezin engaina gaitzake gu gure lehenbiziko aita-ama haiek bezain errazki.

Gurekiko, guri ez garela hilko sinetsarazteko edo sinetsiko bagenu bezala eragiteko, beste bide bat hartzen du, beste joko-tailu bat jokatzen du, beste mainaz eta trazaz baliatzen da. Ez osoki, ez kolpe batez, baina apur bana eta egunetik egunera luzatuz harrapatzen gaitu. Sinetsarazten digu ez garela egun hilko, ez garela bihar hilko, eta bihar bezain epe luzerik ez dagoela, eta ez bihar arte bizitzeko esperantza ez duenik.

Eta halatan eta handik, nola ez baitugu uste egun hilko garela eta ez bihar ere, bizi gara seguru bagina bezala edo sekulan hilko ez garela bageneki bezala.

3

Ez dakigu noiz hilko garen; ez dakigu noiz izango den gure azken eguna.

Ez da, beraz, arrazoi jakin dezagun noiz izango ez den ere.

Ordea, badirudi ezen, noiz izango den ez badakigu ere, badakigula noiz izango ez den. Zeren esaten dugu ezen gero, beste urtean onduko garela, orduan honelako eta halako deskargu egingo ditugula. Beraz, badakigu ez dela anarteraino izango, bitartean itxarongo zaigula, edo behintzat esaten eta egiten bederen badugu, bageneki bezala.

Guk nahi genuke egin geure bizitzaz eta bizitzeko denboraz oihal puska batez egiten duguna: oihalaren parte bat neurtzen eta ordenatzen dugu kapatarako, beste bat jakatarako eta gainerakoa behar diren beste soinekoak egiteko.

Hala, bada, oihalaren bezala geure bizitzaren ere jaun, jabe eta nagusi bagina bezala, ordenatzen dugu bizitzaren parte bat –eta parterik hoberena eta gaiena: gaztetasuna– munduarentzat, eta gero gainerakoa –gaiztoena: zahartasuna– Jainkoarentzat.

–Quod in manu fortunae positum est, disponis; quod in tua, dimittis –dio Senekak (De brevitate vitae, 9. k., 1)–. Etorkizuneko gauzak, fortunaren eskuan eta benturan daudenak nahi dituzu oraindanik gobernatu, trazatu eta destatu, eta presentekoak, zeure eskuan dituzunak uzten dituzu galtzen. Duzunaz ez duzu konturik egiten, eta ez duzunaz egin gogo duzu mirakulu.

Orain Jainkoak ematen dizkizun bizitza, osasuna, indarra, antzea eta ondasunak nahi dituzu Jainkoaren beraren kontra zabiltzala higatu eta galdu, eta gero, oraino eman ez dizkizunak eta benturaz emango ere ez dizkizunak diozu ezen haren zerbitzuan enplegatuko dituzula.

Ikusazu zeure itsutasuna, desgobernua eta galtzeko bidea.

Ninivetarrak penitentzia egiteko berrogei egunen epea, espazioa eta segurantza zutelarik, hartara behatu gabe eta azken egunaren begira egon gabe, berehala, lehenbiziko egunean hasi ziren penitentzia egiten eta bere faltak erremediatzen. Eta handik, eta halatan, salbatu ziren.

Zergatik, bada, guk ere ez dugu hala egingo? Zergatik utzi behar dugu gerorako, ez berrogei egunen baina baten ere segurantzarik ez dugunez geroztik?

Noeren denboran, jaten, edaten, jokatzen, dantzatzen, ezkontzen, salerosi egiten eta etorkizunera anitz gauza ordenatzen, pentsatzen eta trazatzen ari zirela, hartu eta hondatu zituen urak.

Hala da, bada, arrisku gerta dakigun guri ere, gerotik gerora gabiltzanoi. Zeren haiek zein gutxi zuten, are guk baitugu haiek baino segurantza gutxiago eta, aitzinera hobeki behatzen ez badugu, galtzeko eta fin gaitz egiteko irudi, arau eta molde gehiago.

V

NOLA GEROKO BENTURAREN BENTURAN BENTURATURIK GALTZEN GAREN

Nola gure Jaungoikoa baita hain on, bihozbera, miserikordioso, pazientziatsu eta etorkor, esaten duzu:

–Anitzi itxaron dio eta itxaroten dio zahartu hutsezko punturaino, naturak berak bere ahala egin arte. Beraz, ez dut oraino zer lehiaturik, zeren benturaz hala egingo du enekin ere.

«Benturaz» diozu. Eta ez dakizu benturak benturaren jokoak eta tornuak dituela?

Hiru bentura-molde, hiru bentura-mota aurkitzen ditut puntu honen gainean.

Lehenbizikoa da bekatu egitetik eta anitz arriskutatik begiratzen eta gibelatzen gaituena.

Handik esaten dugu:

–Ez dut bekaturik egin nahi, zeren, benturaz, haietan nagoela neure azken egunak harrapa nintzake. Ez dut ebatsi nahi, zeren benturaz justiziak atzeman nintzake, urka edo azota. Ez dut jokatu nahi, zeren jokoa ez da errenta, benturaz gal nezake. Ez dut eskuetan dudanaz gabetu nahi, zeren benturaz gero, nahi dudanean, ez nuke.

Hala esan zieten birjina zuhurrek birjina ergel olio eske etorri zitzaizkienei (Mt 25:9):

–Ne forte non sufficiat nobis. Ez dizuegu eman nahi, zeren benturaz gero ez genuke geuretzat aski.

Hala, Datan eta Abiron bere lagun batzuekin lurrak irentsi zituenean ere, egin zuten inguru hartan zirenek handik ihes, esaten zutela (Zen 16:34):

–Ne forte et nos terra deglutiat. Goazen hemendik, zeren baldin hemen bageunde, benturaz beste hauek bezala irents gintzake gu ere lurrak.

Hau da bentura ona, etorkizuneko bentura gaiztotik eta arriskutik begiratzen gaituena.

Bigarrena da, halaber, bentura ona, bekatu egin ondokoa, eginak erremediatu nahiz dabilenarena.

Ikusirik galduak goazela, Jainkoaren aginduak hautsi ditugula, esaten dugu:

–Eginak egin, ez gehiago. Aitzinera hobeki nahi dut gobernatu. Jainkoari zin-zinez, bihotzezko urrikitze batekin nahi diot barkamen eskatu. Zeren benturaz halatan barkatuko dit, halatan izango du nitaz miserikordia.

Mintzatze-molde honetaz baliatu zen Daniel profeta ere, esan zionean Nabukodonosor erregeari (Dn 4:24):

–Errege, aparta zaitez zeure lehengo bide gaiztoetatik eta egizu limosna; izan zaitez beharrekiko bihozbera eta miserikordioso. Et forsitan Deus ignoscet delictis tuis. Eta benturaz, halatan, Jainkoak barkatuko dizkizu zeure bekatuak.

Hala, Ninive hiri handi hartako erregeak ere, entzun zuenean haserre zela haren eta harenen kontra Jainkoa, agindu zuen hiri guztia jar zedila deboziotan eta penitentziatan, guztiak barau zitezela, eta are abere mutuei ere ez zekiela eman jatera eta ez edatera, esaten zuela (Jon 3:9):

–Quis scit si convertatur et ignoscat Deus, et revertatur a furore irae suae et non peribimus? Nork daki, mehatxatu bagaitu ere geure Jainkoak eta esan badu ere haserre dela gure kontra, ea gure urrikitzea eta penitentzia ikusirik, itzuliko denetz beste aldera, ematuko zaionetz bere kolera eta utziko gaituenetz gaztigatu gabe?

Esan balu bezala:

–Arrazoirekin da gure Jainkoa gure kontra haserre; arrazoirekin mehatxatzen gaitu eta esaten digu gaztigatu nahi gaituela. Baina, guztiarekin ere, deboziotan jar gaitezen, lehen gaiztotasunean bezala, orain ontasunean enplega gaitezen, eta benturaz halatan bihotza hautsiko zaio, errukituko da gutaz eta barkatuko digu.

Hala esan zion ontzi-maisuak ere, tormentatua zebilenean, Jonas profetari (Jon 1:6):

–Quid tu sopore deprimeris? Surge et invoca Deum tuum si forte recogitet de nobis et non pereamus. Zer ari haiz, gizona? Zerk haratza lo? Ez dakusak itotzera goazela? Haik hortik, jar hadi oraziotan, egiok heure Jainkoari otoitz, eta benturaz halatan eskapatuko gaituk.

Hala, patriarka Jakobek ere, bere anaiarekin gaizki zenean, igorri zizkion bere anaia hari aitzinetik presenteak, esaten zuela (Has 32:21):

–Forsitan propitiabitur mihi. Benturaz honelatan, presente hauekin batean, barkatuko dit; benturaz honelatan adiskidetuko gara.

Hau da bigarren bentura ona, ontasunean enplegatzen dena, egindako faltak erremediatu nahi dituenarena.

Baina bada beste bat, hirugarren bat, bentura gaiztoa, luzamenduak bilatzen dituena, gibelamendutan dabilena eta arriskurik baizik ez den lekuan ere segurantzak aurkitu nahi dituena.

Esaten zaizu zahartzen hasi zarela, bi iletan jarri zarela, begiak lanbrotzen hasi zaizkizula, bidearen bi herenak iragan dituzula, eta baldin horrela zaudela, zeure azken egunak edireten bazaitu, ez benturaz baina seguraz kondenatuko zarela. Ordea, zuk ez duzu honelakorik sinetsi nahi, eta ez entzun ere.

Aitzitik, zeure nahiarekin batean benturaz ez dela halakorik izango iruditzen zaizu. Eta esan beharrean «benturaz hala izango da, benturaz kondenatuko naiz», esaten duzu: «benturaz ez naiz kondenatuko, benturaz ez da halakorik izango».

1

Lehenbiziko gezurra lehenbiziko emakumeak esan zuen.

Galdetu zionean Deabruak Ebari ea zergatik ez zuen jaten Paradisuaren erdian zegoen zuhaitz eder haren fruitu eder hartatik, ihardetsi zuen (Has 3:3):

–Ne forte moriamur. Ez dut jaten, zeren esan baitit Jainkoak, baldin jaten badut, benturaz hilko naizela.

Eta alabaina, Jainkoak ez zion halakorik esan, ez zion benturarik aipatu.

Garbiki eta segurki esan zion jaten zuen egun berean hilko zela. Esan nahi du mortal egingo zela, hilkizun izango zela:

–In quocumque enim die comederis ex eo morte morieris (Has 2:17).

«Benturaz» hura Ebak berak berretu eta eratxiki zion, eta berretura eta eratxikitze hartaz bere burua eta guztiok ere galdu gintuen.

Emakume ezkondu batek bere senarraz besterekin, eta ezkondu gabeak ere behar ez denarekin bekatu egitea erabakitzen dutenean, ezkondua oroitzen da bere senarraz eta bai ezkondu gabea ere izorratzeaz eta etor dakiokeen desohoreaz eta kalteaz.

Ordea, hargatik benturatzen dira bata eta bestea ere, esaten dutela:

–Benturaz senarrak ez du jakingo; benturaz ez naiz izorratuko.

Ohoinari ere, ebastera doanean, gogoratzen zaio, eskuak eratxikitzen badizkiote, gutxienean bereak emango dizkiotela, azotea izango duela. Baina hark ere azkar kontsolatzen du bere burua, esaten duela:

–Benturaz ez naute harrapatuko; benturaz ez naute sentituko.

Hala, bada, guk ere, gerotik gerora gabiltzanok, kontsolatzen ditugu geure buruok, eta esaten dugu:

–Benturaz, honaino itxaron didanak itxarongo dit orain ere. Benturaz, orain ez badut ere, izango dut aitzinera ongi egiteko gogo. Ez dira oraino denbora guztiak iragan.

Bada hemen «bentura» franko, eta ez esperantza eskasik.

Zer da hau? Non da zentzua? Non da akordua? Zer egin da adimena? Zeure salbazioa, hainbat dihoakizun gauza, sekulako ongi edo gaizki izatea, ipin dezazula benturan? Ez duzu pentsatzen bentura horrek, benturaz, bentura gaiztoa emango dizula, eta nork bere duen guztia benturatzea erokeria handia dela?

«Benturaz» honen gainean esaten du san Krisostomok (22. hom. : Ep. 2 ad Corint. 10):

–Sed multis, inquis, Deus dedit privilegium, ut in ultima senecta confiterentur. Quid igitur? Numquid et tibi dabit? Fortasse dabit, inquis. Cur dicis: fortasse? Contingit aliquoties. Cogita quod de anima tua deliberas; proinde etiam de contrario cogita, et dic: quid, autem, si non det? Quid, autem, si det? inquis. Dat quidem ipse, verum hoc illo certius et utilius. Esaten duzu eta esango duzu: “Jainkoak anitzi ematen die pribilegio hau, gaztean gaizto izanagatik itxaroten baitie zahar daitezkeen artio, eta orduan, behar den bidean, penitentzia eginik, salbatzen baitira”. Zer, bada, zuri halako pribilegiorik edo graziarik emango ote dizu? Esango duzu: “Benturaz, bai”. Zergatik diozu “benturaz, bai”? “Zeren batzuetan gertatzen baita”. Egizu gogoeta, zeure arimaz dihoakizula, eta pentsa ezazu kontrara ere gerta daitekeela. Eta esazu: “Zer izango da itxaroten ez badit?”. Esango duzu oraino: “Eta zer izango da itxaroten badit?”. Itxaron diezazuke. Ordea, hobeago eta seguruago da itxarongo ez balizu bezala bizitzea eta gobernatzea.

Honen arauaz esaten du san Agustinek ere (Enarratio in Psalm., 77, 22).

–Si enim fortasse Deus non perdet nec malos, sine dubio non perdet bonos. Cur ergo non eligimus, ubi dubitatio nulla est? Baldin Jainkoak benturaz galduko ez baditu gaiztoak, seguru da eta duda gabe da ez dituela galduko onak. Zergatik, bada, ez dugu batere dudarik ez duena hautatuko? Zergatik ez gara benturak utzirik seguruan jokatuko?

Nola esaten baitugu benturaz itxarongo digula Jainkoak, esan dezagun –gerta daitekeen gauza baita– benturaz ez digula itxarongo, eta goberna gaitezen itxarongo ez baligu bezala, eta halatan, ez benturan, baina seguruan izango gara.

2

Seguru bezala daukat infernura joaten diren gehienak gero baten benturan jarririk, hartan fidaturik eta hartan engainaturik joaten direla.

Behintzat hala joan zen Ebanjelioko aberats hura. Zeren nola, san Lukas ebanjelariak esaten duen bezala, aberats hari urte ona gertatu baitzitzaion eta bildu baitzuen anitz, jarri zen bere buruarekin gogoetan, esaten zuela (Lk 12:17):

–Quid faciam quia non habeo quo congregem fructus meos? Zer egingo dut? Norako dut honenbat ogi, ardo, bihi, fruitu eta ondasun? Ez dut edukitzeko lekurik ere.

–Baina badakit zer egingo dudan –esaten dio berriz bere buruari–. Lehengo bihitegiak, ardandegiak, sotoak, salak eta ganbarak handituko ditut, edukitzeko lekua franko egingo dut. Eta gero sosegatuko naiz, ardura guztiak utzirik, pausatuki, hatsaren gainean jarriko naiz, esaten dudala neure baitan: “Orain atsegin har dezadan, jan dezadan, edan dezadan, zeren berdin ez dut deusen eskasik, ez dut gerokoren arriskurik; badut etorkizunerako behar den ugaritasun guztia”.

Bada, kontu hauetan kontuak ongi egin gabe zebilela, aditu zuen zerutik mintzoa (Lk 12:20):

–Stulte, hac nocte repetent animam tuam a te, quae autem parasti cuius erunt? A, eroa, zentzugabea! Zer mintzo haiz? Zer gogoeta darabilk? Egin dik hireak. Gaur eskatuko diate heure arima; gaur gorputzetik aterarik eramango diate. Eta gero, orduan, bildurik dauzkaan on horiek norentzat izango dira?

Eroa deitzen du aberats hura, eta arrazoirekin. Zeren zer da erokeria handiagorik, geroko denboraz, besteren eskuan eta benturaz dagoenaz bere eskuan eta seguruan balu bezala ordenatzea baino?

Gaitezen, beraz, besteren gainean zentza; dezagun besteren arriskutik atera segurantza, hartzen dugula Espiritu Santuak ematen digun kontseilua (Si 5:8-9):

–Non tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem, subito enim veniet ira illius, et in tempore vindictae disperdet te. Konberti zaitez, bekatutatik atera zaitez; eta ez dezazula berant, ez dezazula egunetik egunera luzat. Zeren gutxien uste duzunean, ahantzienik zaudenean neurria beteko da, Jainkoa haserretuko da. Eta gero, mendekuzko egunean, heriotzako denboran galduko eta desegingo zaitu.

Badirudi hau eman nahi zuela aditzera Espiritu Santuak berak, esan zuenean (Es 3:28):

–Ne dicas amico tuo vade et revertere, et cras dabo tibi, cum statim possis dare. Ez diezaiozula esan zeure adiskideari doala eta datorrela, bihar emango diozuna; baldin baduzu ematekorik, emaiozu berehala.

Esan nahi du:

–Egingo duzun ongia eta ontasuna, dagizula azkar, geroko benturan utzi gabe, luzapenetan eta joan-etorritan ibili gabe.

Egun batez galdegin zioten Alexandro handiari ea nolatan erdietsi eta irabazi zuen hainbat garaipen, hainbat on eta ondasun, hainbat hiri eta erresuma. Eta ihardetsi zuen laburzki:

–Nihil procrastinans. Ez deus luzatuz, ez deus biharamunerako utziz.

Ez zuela, egundaino, egunean egin zezakeen gauzarik biharamunerako utzi; ez zela egundaino gerokoan fidatu; eta halatan hain irabazi handiak egin zituela.

Ez gaitezen, beraz, gu ere gerokoan fida. Zeren geroko hartan, bentura bat ahal badateke ere, ez ordea segurantzarik. Eta erokeria handia da seguru behar duen gauza benturan ipintzea, biharamuneko esperantzan eta arriskuan uztea.

VI

NOLA DEN GEROAGO GAITZAGO

BEKATUTIK ATERATZEA

Anitzetan ere Eskritura Santuan konparatzen da bekatorea ardi errebelatuarekin. Eta arrazoirekin, zeren anitz gauzatan baitirudite elkar.

Ardia bere lagunei azkentzen zaienean, halako moldez bide onetik eta bere ardi lagunen alhapidetik aldaratzen eta hastantzen da, non geroago urruntzenago, galtzenago eta errebelatzenago baita.

Diru bat edo eraztun bat galtzen duzunean, han berean galdu zenuen lekuan gelditzen da, eta bai edireten ere; ez da bera handik higitzen. Baina ardia orenetik orenera lekuz aldatzen da, oihanean barrenago sartzen da, beti eta galtzenago eta errebelatzenago da.

Hala, bada, bekatorea ere gero eta gero galtzenago, errebelatzenago eta bere aztura gaiztoetan barrena sartzenago da.

Hargatik esan zuen errege Dabidek (Es 118:176):

–Erravi sicut ovis quae periit. Errebelatu nintzen eta galdu, ardia bezala.

Zeren bekatu bat egin zuenean, berehala beste batean behaztopatu eta erori baitzen.

Ardia errebelatu berrian da errazenik edireteko eta aurkitzeko, eta bai kandela ere, iraungi berrian, oraino hoztu gabea denean, berriz lotzeko eta irazekitzeko.

Hala da, bada, bekatorea ere bekatu egin berrian gaienik eta prestenik bekatutik ateratzeko.

Sagarroia, bere egitez ere, nekez erditzen da, baina are bere faltaz nekezago. Zeren nola larruan baita latz eta, gaztaina-karloa bezala, puntaz eta arantzez betea, eta umeak ere, bera bezala, latzak eta arantzatsuak baititu, ume haiek, erdi behar duenean, bere arantzez eta karloez min egiten diote. Eta halatan, minari errendaturik, erditzeko meneratzen denean, barrenera sartzen ditu eta han ahal bezainbat edukitzen ditu. Eta nola hala dauzkan bitartean ere handitzen eta gogortzen baitira ume haiek, eta alabaina erdi behar edo hil, handik azkenean, harri baten kontra bermaturik, lehen egingo zen baino nekezago eta penazago erditzen da.

Bada, hau berau obra onak egiteko luzapenetan dabilen bekatorea baitan ere gertatzen da. Zeren nola konbertitzea eta obra onak egitea erditze bat bezala baita, halatan, zenbatenaz eta gehiago baitago, hainbatenaz obra on haietaz nekezago erditzen da.

Beraz, honelatan, lehen baino lehen izango da hoberenik eta errazenik obra onak egitea eta bekatuetatik ateratzea.

Zeure lurrean, zure baimendua eta lizentzia gabe, etxe bat hasten dizutenean –zeren baldin obra bukatzera utz bazenitza, arrisku bailuke argudia liezazuten eskubide dutela lur haren gainean–, hartarako, aitzindurik bezala, ordenatzen du legeak egotz dezakezula obra berria (De novi operis nuntiatione, 31. art. ).

Hala egin behar da, bada, bekatuetan eta bekatuzko obretan ere: berri direno egotzi behar dira, zeren bestela nahiko du Deabruak argudiatu eta alegatu obra zahartu dela eta hartan eskubide duela.

1

Errazago bada ere ondasun bahitua ateratzea eta berreskuratzea saldua baino, aurkitzen da, guztiarekin ere, bere ondasunak bahitzen bezala saltzen ere dituenik.

Eta hau berau gertatzen da arimako gauzetan ere.

Beldur direla, bere kontzientziak alha zaizkiela, bekatu bat edo bi baizik ez dutela egingo esaten dutela eta haiek ere uzteko gogorekin dabiltzala bekatuak egiten dituztenek bahitu egiten dituzte bere arimak. Baina beldurrik gabe, Jainkoz, kontzientziaz eta munduaren esateaz ere konturik egin gabe antsikabeki dabiltzanek, saltzen dituzte.

Bahi bat tabernara ardoketan igortzen duzunean, gaztigatzen diozu tabernariari eduki dezala zenbait egunez bahi hura, eta haien buruan aterako duzula.

Baina zuk nola aterako duzun, ezen barrenago sartzen duzu!

Egunetik egunera, bahiaren gainean, ardo gehiago hartzen duzu, halako moldez ezen azkenean, ikusirik bahiaren balioa edan duzula, bahi guztia tabernan uzten baituzu.

Bada, hau berau zeure arimaz ere egiten duzu.

Esaten duzu bahi bai, baina inolaz ere ez dezakezula sal.

Esaten duzu bekatu bat egingo duzula eta ez gehiago.

Ordea, bat egin eta bat hari hainbat eratxikitzen diozu bere ondotik. Halako moldez eta suertez arimaren gainean bekatuaren zorra berretzen eta kargatzen duzu, non azkenean bahi guztia –zein baita zure arima– tabernan, Deabruaren eskuan eta boterean gelditzen baita, hartaz, nork bere gauzaz bezala, nahi duena egiteko.

Bekatutik ateratzeko luzapenetan dabilenari gertatzen zaio zentsuko eta intereseko diruaren irabazia ordaintzen ez duenari gertatzen zaiona. Halakoari, urterik urtera, zorra handitzen, berretzen eta, are baldin denbora luzeaz badago, bikoizten zaio, eta orduan ez da errazkiago ordaintzen.

Ez eta bekatua ere ez da egonaren buruan aisekiago erremediatzen. Zeren, bataz, Deabruak egunetik egunera zure arimaren gainean esku gehiago hartzen du; eta berriz, bestea, zeren nola zu baitzoaz bekatu eginaz eta bekatutan egonaz, hala doa Jainkoa ere zure arimatik ihes eginaz eta urrunduaz, zeren zerori lehenik urruntzen baitzara.

Egizu kontu, egizu gogoeta ea zenbat urte duen bekatutan zaudela eta bekatu egiten ari zarela, eta aurkituko duzu ezen urte haietan guztietan Jainkoagandik urruntzen eta apartatzen ari izan zarela.

Bada, eskuarki, joateko bezainbat denbora behar ohi da bihurtzeko ere.

Beraz, honelatan, zuk ere, joan diren hamar urteotan edo gehiagotan ari izan baitzara Jainkoagandik urruntzen, beharko duzu hurbiltzeko ere hainbeste denbora.

Nolatan duzu, bada, uste, hainbat denboraz iragan duzun bidetik, hain laburzki –urte batez edo biz–, zeure zahartzean –zahartzen bazara ere– bihurtuko zarela?

Egia da, ordea: halako faborea, grazia, indarra eta haizea eman diezaioke Espiritu Santuak zure gogoari eta borondateari, non urruntzea baino azkarrago eta denbora gutxiagoz egin baitezakezu hurbiltzea. Ordea, ez dakizu zure baitan hala gertatuko denetz, halako faborerik eta graziarik egingo zaizunetz.

Maria Birjina eta Jose, Mariaren senarra, urrundu ziren Jerusalemetik egun baten bidea, han haiei Jesus haurra ustekabean azkendurik. Eta gero, bila abiatu zirenean, ediren zuten hirugarren egunean (Lk 2:42-46). Denbora gehiago behar izan zuten edireteko, galtzeko baino.

Hala dirudi bada, halaber, denbora gehiago behar dela bekatuak erremediatzeko, egiteko baino. Zeren bekatu egiten ari zarenean, Jainkoagandik urruntzen zarenean, eskuarki gazte zara, sendo eta indartsu, baina gero, Jainkoagana bihurtu eta hurbildu nahi duzunean, eri zara, ahul eta zahar. Beraz, orduan gaitzago izango da hurbiltzea, lehen urruntzea baino.

Halatan, esaten du profeta Dabidek (Es 72:27):

–Qui elongant se a te peribunt. Zuregandik urruntzen direnek fin gaitz egingo dute.

Eta Jainkoak berak ere mehatxatzen ditu halakoak, esaten duela (Os 7:13):

–Vae eis qui recesserunt a me. Begira bezate enegandik urrundu eta apartatu direnek! Zorigaitz haientzat!

2

Bekatuak iluntzen du adimena, ahultzen du memoria eta gaiztotzen du borondatea.

Zenbatenaz bekatu gehiago eta bekatutan egonago, hainbatenaz adimena, memoria eta borondatea ezdeusago; hainbatenaz Deabrua jaunago eta nagusiago; hainbatenaz Jainkoagandik urrunago eta apartago; eta hainbatenaz zure indarra eta ahala ere etsaiari ihardesteko ttipiago eta ahulago.

Bada, gauza hauek honela direnez geroztik, nolatan duzu zuk uste gero hobeki onduko zarela eta bekatutik aterako zarela orain baino?

Ura ttipi deno ezin iragan dezakezu; zer egingo duzu, bada, handi dadinean?

Zuhaitz ttipiak, oraino errorik ez dutenak, ezin atera ditzakezu; zer egingo duzu, bada, errozta eta handi daitezenean?

Esan nahi dut: orain bekatu gutxi duzunean eta gutxi horiek ere berri direnean, ezin erabaki dezakezu halarik ere horietatik ateratzea; zer izango da, bada, gero, bekatuz beterik eta haietan denbora luzeaz gogorturik zaudenean?

Orain hamar bekaturekin dihardukazu, gero ehunekin iharduki beharko duzu.

Orain urte baten edo biren ohitura gaiztoa duzu, gero hogeirena edo berrogeirena izango duzu.

Bekatu egiteaz korapiloak bikoizten dituzu, kateak berretzen dituzu, karga handitzen duzu. Zer erokeria da, bada, hau, uste baituzu ezen gero karga handiarekin hobeki maneiatuko zarela orain ttipiarekin baino? Uste baituzu ezen gero hamar bekaturen barkamena hobeki erdietsiko duzula orain bostena baino? Uste baituzu gero, eritasuna handi dadinean, errazago izango dela sendatzen eta erremediatzen, ttipi denean baino? Ez dakizu nola esaten duen Espiritu Santuak?

–Languor prolixior gravat medicum, brevem languorem praecidit medicus? (Si 10:11-12). Eritasun luzeak eta zaharrak nekatzen du medikua, baina laburrak eta berriak egiteko gutxi ematen dio; hura laburzki sendatzen du.

Egia hau eman zion aditzera aingeru batek lehenago mendietan eta ermitetan bizi ziren santu haietatik bati (Surio, Vita Arsenii, IV, 257 or. ).

Hartu zuen aingeru hark gizon baten irudia eta joan zen mendietako santu haietatik batengana eta, eskutik harturik, eraman zuen oihanean barrena. Eta han erakutsi zion gizon bat, ari zela egur egiten. Eta zama bat eginik lotu zuenean, hasi zen saiatzen ea jasan zezakeenetz. Baina hain egin zuen handi, ezen ezin jasanez utzi baitzuen.

Utzi zuenean, hasi zen berriz bigarrenean egur egiten eta bere lehengo zama handitzen. Handitu zuenean, hartu zuen eta hasi zen lehen bezala saiatzen ea jasan zezakeenetz. Baina are orduan gutxiago, zeren lehendanik handituago baitzuen. Ordea, guztiarekin ere, hasi zen hirugarrenean ere lehiatzen, egur egiten eta bere lehengo zama, lehen bezala, handitzen, ustez ezen halatan arinduko zitzaion eta errazkiago jasango eta eramango zuen.

Santuonek hau ikusi zuenean, galdegin zioen aingeruari:

–Zer erokeria da hau, uste baitu gizon honek, berretuz, karga arinduko zaiola? Eta handituz, errazkiago jasango eta eramango duela?

Orduan ihardetsi zion aingeruak:

–Horrela duk, bada, munduko erokeria ere, uste baitute bekatoreek bekatu anitzekin, karga pisuarekin hobeki jaikiko direla arinarekin baino. Esaten baitute: “orain herabe dut; orain eskuen artean darabiltzadan bekatuak ezin utz ditzaket; oraino denbora apur batez hauetan egon behar dut, besterik ere zenbait eratxikitzen diedala; baina gero guztiak utziko ditut, guztietatik aterako naiz”.

Itsutasunaren itsua! Erokeriaren eroa! Uste baituzu ezen gero, hemendik urte baten edo biren buruan, orain baino bekatu gehiago duzunean, osinean barrenago zaudenean eta orain baino ahulago zarenean, aisekiago eta errazkiago aterako zarela.

Atera bekizu erokeria hori burutik, egotz ezazu zeure gogotik eta sinets ezazu geroago gaitzago izango dela.

Eta Ovidiok dioen bezala (Remedia amoris, 94. berts. ):

–Qui non est hodie, cras minus aptus erit. Egun gai ez dena bihar gutxiago izango da.

VII

NOLA GEROTIK GERORA IBILTZEAZ

HARTZEN DEN OHITURA GAIZTOA

Esaten du Espiritu Santuak (Es 22:6):

–Adolescens iuxta viam suam, etiam cum senuerit non recedet ab ea. Nor nola gobernatzen baita gaztean, hala eskuarki egin ohi da zahartzean ere.

Orduan hartzen duen bidea, plegua eta ohitura edukitzen du gerora ere; ez da handik higitzen, ez da handik aldaratzen, hari atxikitzen zaio.

Denbora luzeaz bide bat eduki duen urari ez da erraz bestetara bidaltzea eta eragitea. Ez da erraz bide hura, eta handik iragateaz hartu duen ohitura, abiadura eta lasterra galaraztea. Ez eta, beraz, ez da erraz izango denbora luzeaz hartu den ohitura gaiztoa ere uztea eta aldatzea.

Zamaria gazte deno hezten da. Haragia berri deno gazitzen da. Zuhaitza ttipi deno birlandatzen da. Azken finean, gauza guztiek lehenbizian hartzen dute bere plegua eta orkoia, eta behin hartuz gero, nekez uzten dute. Gogortuz gero, gaitz da bihurrikatzea.

–Quo semel est imbuta recens, servabit odorem testa diu. Eltzeak luzaro edukitzen du berrian hartzen duen usaina eta kutsua –dio Horaziok (Epistulae, I, 2. ep., 69. berts. ).

Likurgok, erakusteko Lazedemoniakoei zein indar handia zuen ohiturak, hartu zituen bi txakur gazte, bi orkume ama batenak eta sabelaldi batekoak (Plutarko, Vitae parallelae, I, 16). Eta haietatik bata ohitu zuen betiere etxean barrena, kuzinako eta sukaldeko eltze-plateren artean; eta, berriz, bestea hazi zuen kanpoan ehizako orekin batean.

Eta gero, handitu zirenean, eraman zituen biak traila batean Lazedemoniako jende haien aitzinera eta han askatu eta largatu zituen. Eta lagatzearekin batean egotzi zizkien bere aitzinera erbi bat eta haragi puska bat.

Eta ehizan aritua abiatu zen berehala erbiaren ondotik, eta, berriz, bestea, sukaldean hazia, lotu zitzaion haragi puskari.

Eta gero esan zien:

–Ikus ezazue, jaunak, zer egiten duen ohiturak, zein indar handia duen hazkuntzak, lehenbiziko segientzak eta ohikundeak; nola or hauetatik bata, bere hazkuntzaren arabera, lotu zaion haragiari, eta, berriz, bestea jarraiki zaion ehizari.

–Filii tibi sunt? Erudi illis et curva illos a pueritia eorum –dio Salomonek (Si 7:25)–. Semeak dituzunean, eskola itzazu haurdanik; uzkur itzazu; eduki, ttipi direno, azpitik. Zeren behin handituz gero, ez dituzu hobekiago manukortuko, eskuperatuko eta ez plegatuko.

1

Denbora luzeaz bekatutan egoteaz eta ohitzeaz beste kalterik etor ez baledi ere plegua eta aztura gaiztoa hartzea baizik ere, hura bera behar litzateke aski bekatutan pausatzetik begiratzeko eta lehen baino lehen bide onean ipinarazteko. Zeren hain du indar handia ohiturak, ezen esaten baitu san Krisostomok (Adversus vituperatores vitae monasticae, 3. k.):

–Cum manna, coelesti cibo, alerentur iudaei, cepas eta alia requierebant; adeo consuetudo valet, tantumque habet roboris. Juduek mana zeritzan janari on, ezti, gozo hartatik franko zutelarik, guztiarekin ere, ohiturak hain du indar handia, ezen, hark errekeriturik, Egiptoko tipula-baratxurietara bihurtu nahi baitzuten.

Eta handik esaten du san Agustinek (Enchiridion, I, 21. k.):

–Peccata, quamvis magna et horrenda, cum in consuetudinem venerint, aut parva aut nulla esse creduntur, usque adeo ut non solum non occultanda, verum etiam iam praedicanda ac diffamanda videantur. Bekatuak handi eta izugarri izanagatik ere, ttipi eta ezdeus iruditzen zaizkio haietan aritu denari, hain ezdeus ezen gero, handik aurrera, nahiago baititu estali baino agertu, kanpatu eta famatu.

Errege Dabidi eman zizkiotenean Saulen armak, baitziren ezin hobeagoak eta halakoak, guztiarekin ere, probetxu baino kalte gehiago egiten zioten, trabatzen zuten, zeren nola anarterainokoan beti artzain ibili baitzen, ez baitzen oraino armetan aritua.

Eta hala utzi zituen, esaten zuela (1Sm 17:39):

–Non possum incedere quia usum non habeo. Arma hauekin ni ezin higi naiteke, zeren ez naiz aritua. Emazkidazue habaila batzuk zenbait harrirekin, eta, haietan ohitua bainaiz, atsegin har ezazue, ezen nik egingo dut haietaz neure eginbidea.

Eta hala egin ere zuen. Zeren lehenbiziko aurtiki zuen harria finkatu zion bere etsaiari bekokiaren erdian, landatu zion kopetan eta egotzi zuen garaiturik lurrera (1Sm 17:49).

Ordea, gero handik denbora gutxiren barrenean, hain soldadutu zen eta armetan aritu, trebatu eta antzetsutu, ezen egun batez, armarik gabe Saulen ihesi zihoala, hartu baitzuen Goliat handi haren ezpata, esaten zuela ezen ez zela munduan harentzat halakorik eta ez hark nahiago zuenik (1Sm 21:10).

Zer esan nahi du honek? Lehen Saulen armak, ttipiak eta arinak baitziren, handiz eta pisuz utzi zituen, eta orain erraldoi handi batenak iruditzen zaizkio ttipi eta arin?

Bai. Zeren lehen ez zen aritua, ez zen armetara egina, baina gero egin zen, ohitu zen, saiatu zen, trebatu zen, eta saiatzeak, usatzeak eta trebatzeak lehen gaitz zena erraztu zion. Zeren ohituari lanak ere ez zaizkio hain lan iruditzen, ez ditu hain sentitzen; eta ez sentitzeko, eskuetako larrua ere loditzen, gogortzen eta kailutzen zaio.

Halakoari eta hainari ez zaizkio hain fite eskuak maskurtzen, ikortzirinak egiten eta ez haragiak eteten eta ez minberatzen. Zeren san Krisostomok dioen bezala (De poenitentia, 3. hom. ),

–Consuetudinis enim vis, et in bonis, et in malis magna. Gauza handia da ohitura, hala onean nola gaiztoan.

Eta badio san Jeronimok ere (Epistolae, 148, Ad Celantiam, 10):

–Asperam nobis et insuavem virtutum viam, nimia facit consuetudo, quae si in alteram partem transferatur, invenietur semita iustitiae levis. Bekatuaren ohiturak gaizten du bertutearen bidea; ordea, baldin ohitura hura itzultzen bada beste aldera, gaiztotasunetik ontasunera, edirenen da bertutearen bide hura bera, erraz, atsegin eta plazent.

Idazten hasten zarenean, ezin higi ditzakezu eriak, lotuak bezala daude, zeren ez baitira ohituak. Baina gero eta gero, ohitzen eta trebatzen dira, hain trebatzen ezen, azkenean, beste aldera beha zaudela ere, hitzen erdiak idazten baitituzu.

Hala ikusiko duzu dendari baten etxean ere ofizialeak abiadura handia daramala, puntuak usu eta laster ematen dituela; baina aprendiza bakan, baratz eta puntuak kontatuz bezala ari dela, zeren ez baita aprendiza ofizialea bezala aritua, ohitua eta trebatua.

Halatan esaten du Aristotelesek (Ethicorum, II):

–Ex actu multoties iterato fit habitus. Ez behingoaz, baina maiz eta anitzetan erabiltzeaz egiten da trebetasuna eta aztura.

Eta behin aztura hartuz gero, trebatuz gero, anitz gauza egiten da gogoa pentsatze-kontutan eta borondatea ere hautatze-lanetan ibili gabe.

Hala esaten du san Krisostomok (10. hom. ):

–Consuetudo est quae postea etiam absque electione fit.

Anitzetan, hartan gutxi pentsaturik, zeinatzen zara. Anitzetan, zer mintzo zaren ez dakizula, arneguak eta juramentuak egiten dituzu. Anitzetan, beste aldera beha zaudela, eriak soinu egiteko erabiltzen dituzu, eta hauek guztiok dira ohituraren jokoak, trebetasunaren kolpeak eta azturaren tornuak.

Kartzelan sartzen zaituztenean, sartu berri hartan usna on duzu, kiratsa aditzen duzu, erraiak nahasten zaizkizu, sentikor zara.

Baina barren hartan ohituz gero, sudurrak kirats hartaz zenbait denboraz beteak erabiliz gero, sortzen zara, antsikabetzen zara, ederresten duzu.

Ohitu zaitez goizean goiz jaikitzen, eta oren hartan iratzarriko zara.

Ohitu zaitez anitz jaten eta edaten, eta beti hala nahiko duzu.

Are, abere mutuek ere ez dute, bere lehengo ohikoa edo etsigarri bat bederen izan gabe, lehen izan diren ostatuetatik aitzina iragan nahi.

Hain du indar handia ohiturak, ezen esaten baitu san Agustinek (Epistolae, 54, ad Ianuarii, 5. k., 6):

–Ipsa quoque mutatio consuetudinis etiam quae adiuvat utilitate, novitate perturbat. Anitzetan ere, dakigularik hobe litzatekeela darabilgun ohitura uztea eta haustea, ez dugu guztiarekin ere uzten eta ez hausten, zeren aldatze hura, hausteko eta uzteko berritasun hura gaitzi baitzaigu.

Zer nahi duzu gehiago?

Bada esaten duenik, eta egia (Comment. sup. 3 Phisic. ), haurdanik pozoi jaten ohitzen dena azkenean pozoiz haz daitekeela eta manten.

2

Bada, baldin honen gauza bortitza eta indartsua bada ohitura, zer egingo du betiere, gaztetik zahartzeraino, bekatutan ohitu denak? Nola utziko du zahartzean gaztean hartu duen ohitura?

Beldur naiz utz ez dezan. Zeren san Krisostomok dioen bezala (32. hom. : Mateo 19):

–Annosa passio, medicamento momentaneo non curatur. Arrazadura urtatua, narrio zahartua, zauri gaizkoatua ez da puntu bateko medikuntzaz sendatzen, ez da behingo bisitaz erremediatzen eta ez hain azkar lehengo egoerara, estatura eta egoitzara bihurtzen.

Zeren nola eritasun handiak, sendatuz gero ere, utzi ohi baitu bere ondotik zenbait erru gaizto, zenbait kutsu, narrio eta arrazadura, hala uzten du denbora luzeaz bekatutan egoteak ere bere ondotik zenbait ondore gaizto.

–Si mutare potest Aetiops pellem suam et pardus varietates suas, et vos poteritis benefacere cum didiceritis malum –dio Jeremias profetak (Jr 13:23)–. Mairu herriko mairu beltzak bere larru beltza, eta tigre arrak bere nabardurak, kolore pikardatuak alda, utz eta muda ditzanean, aldatuko, utziko eta mudatuko ditu pertsona gaiztoak ere bere ohiturazko gaiztakeriak eta bekatuak.

Halatan ikusiko duzu, gazte-denboran bekatu batean ohitu denari, zahartzean ere eta deus ezin egin dezakeenean ere, gogoa bederen, eta bekatu hartaz mintzatzeaz atsegin hartzea bederen badatxekiola. Zeren san Agustinek dioen bezala (De vita eremitica ad sororem, 28. k.):

–Non quiescit turpe desiderium, quamvis frigiditas neget effectum. Zahar gaiztoak, zahartuagatik, badu gogoa; indarra zaio falta.

Ahoa doi irekitzen du eta irekitzen duzu, eta guztiarekin ere arnegu eta juramentu egiten ari zara. Gorputza ezin jasan dezakezu eta, alabaina, maitakeriaz mintzo zara. Azken batean, lehen zertan segitu baituzu, hartan gero ere, ametsetan eta eldarnioetan ere edireten zara.

Eta zerk egiten du hau? Ohiturak, azturak, gaztean hala, han eta haietan segitu eta jokatu baituzu, eta ohitura hura hezurretan barrena sartu baitzaizu. Eta nola zahartuagatik hezurrak gelditu baitzaizkizu, hala gelditu zaizkizu ohitura, aztura eta handik sortzen diren mugidak, abiadurak eta inklinazio gaizto guztiak ere.

Halatan esaten du Job gizon santu hark (Jb 20:11):

–Ossa ejus implebuntur vitiis adolescentiae eius, et cum eo in pulvere dormient. Gaiztoaren hezurrak beteko dira gazte-denborako bekatuez, eta harekin batean lurrean ere lokartuko dira, ez dute behin ere utziko.

Zeren san Gregoriok dioen bezala (Moralia, XV, 10. k., 11):

–Tenent illum pravae consuetudines, quem semel ceperunt, atque quotidie duriores existunt, et cum eo in pulvere dormient, quia non nisi cum eius vita finiuntur. Ohiturazko bekatuak jarraiki ohi zaizkio inori heriotzaraino eta lurrean barrena sartu arte; ez dute haraino uzten, eta ez eskuarki han ere.

Jainkoak begira zaitzala ohitura gaiztoak zure baitan ostatu hartzetik eta ohitura hura hazkuntza bihurtzetik. Zeren nola baita hetika deritzan eritasun bat, zein egiten baita sukarra denbora luzeaz eta apur bana hezurretan barrena sartzeaz, eta eritasun hark ez baitu erremediorik mirakuluz edo baizik –eta izatekotan ere, soil luzaro–, hala da denbora luzeaz gogoan eta bihotzean barrena sarturik dagoen aztura gaiztoa ere. Hura da hetika gaizto sartua, ateratzen eta erremediatzen gaitza.

Eta halakoagatik esaten du san Agustinek (De Scripturis, 98. serm., Evang. Luc., 5. k., 5) hilobian barrena sartua eta ehortzia dagoela, eta gaineko harri-estalkia, jaikitzen eta hats hartzen uzten ez duena, ohitura gaiztoa dela:

–Moles illa imposita sepulchro, ipsa est vis dura consuetudinis, qua premitur anima, nec respirare, nec resurgere permittitur.

Hau berau eman zuen aditzera gure Salbatzaileak berak, Lazaro lau eguneko hil kirastua, anitz hasbeherapen eta sentimendu eginik, piztu zuenean. Beste guztiak errazki eta aise zegoela piztu zituen, baina Lazaro –irudiz– nekez, aditzera emateagatik zein gaitz den denbora luzeaz bekatutan aritua, usteldua eta kirastua dagoen bekatorea sendatzea eta erremediatzea.

Halakoa, hartara heltzen dena, Lazaro kirastua bezala da, Jainkoaren botere handiaz baizik ezin erremedia daitekeena.

Arrazoi hauez guztioz ematen da aditzera nola luzapenetan, gerotik gerora ibiltzeaz, hartzen den ohitura gaiztoa, eta ohitura hura, olioa oihalean bezala, sartzen den gogoan eta bihotzean barrena; eta nola den engainu handia eta gure galgarria esatea:

–Gero onduko naiz; gero bide onean jarriko naiz.

Zeren gero haren ondoan desiratuko duzu beste gero luzeago bat. Eta halatan, gerotik gerora zabiltzala, ohiturarekin batean arrunki gertatzen dena, heriotzak harrapaturik, fin gaitz egingo duzu.

VIII

NOLA OHITURA GAIZTOAK GOGORTZEN ETA ANTSIKABETZEN DUEN BEKATOREA

Gauza gaiztoa eta arriskutsua da, orainokoan esan den bezala, bekatutan egoteaz eta segitzeaz hartzen den ohitura. Baina are da gaiztoago eta arriskutsuago ohitura haren ondoko ondorea, hazi hartatik sortzen den bihia, hark ematen duen fruitua, zein baita bekatutan itsutzea, gogortzea, antsikabetzea eta, ahalkea, ohorea eta prestutasun guztia galdurik, doilorkeriaz prezatzea, loriatzea eta sendagaila egitea.

–In circuitu impii ambulant –dio errege Dabidek (Sal 11:9)–. Inguruka edo ingurunean dabiltza gaiztoak.

Badabiltza, ordea, inguruka, probetxu gabe, betiere leku berera bihurtzen direla.

Hala dabilenak egiten duen irabazi guztia da lurra aurizkitzea, zanpatzea eta gogortzea. Eta zenbatenaz eta gehiago baitabil, hainbatenaz zanpatzenago eta gogortzenago du.

Hala, bada, bekatoreak ere bekatutan ibiltzeaz eta aritzeaz gogortzen du bere kontzientzia, mailu-kolpeek ingudea gogortzen duten bezala.

Ematen du aditzera Eskritura Santuak bitinak bezala direla gaiztoak, eta azkeneko egunean ezkerreko aldean ipiniko dituela Jainkoak: Statues haedos a sinistris (Mt 25:33).

Bitina, antxumea, gazte deno on da jateko, samur da, uxter da, sasoal da; ordea, galtzen du adinak. Gero eta gero doa gaiztotuaz, zailduaz eta gogortuaz: Aetas ex haedo asperum facit hircum (Plauto, in Epigrammata, I).

Bekatoreak lehenbizian, bekatu gutxi duenean, badirudi ezen oraino zerbait balio duela, samur duen parterik, uxter duen aurkintzarik, atal onik eta gozorik baduela. Eta hala orduan, predikariez, kontseilu onez, eritasunez, bere lagunak hiltzen zaizkiola ikusteaz, ihurtzuriez eta honelako beste arrisku-mota batzuez ikaratzen da, minberatzen da, sentikortzen da eta, bere buruari alhaturik, etorkizunaz gogoetan jartzen da.

Baina bekatuz betez gero, plegua hartuz gero, ohituz gero eta ohitura zahartuz gero, gaiztotzen da, antsikabetzen da eta, aldez, aingeru gaiztoen berdin, deabruen paretsu egiten da.

Nola aingeruak bere adimenaz erdiets zezakeen guztia, ez guk bezala apur bana eta pentsatuz, baina kolpe batez eta osoki erdietsi baitzuen, lehenbizian hartu zuen bidea dauka eta edukiko du sekulako (ikus san Tomas, in III Sententiarum, 1, 1, 2). Behin makurtuz gero alde batera, ezin zuzen daiteke bestera eta ez gibelera bihur. Eta hala gertatzen zaigu guri ere hiltzen garenean. Zeren san Damaszenok dioen bezala (De orthodoxa Fide, II, 4 & ref. san Tomas, ubi supra):

–Hoc est hominibus mors, quod angelis casus. Aingeruetan bekatuak egin zuena egiten du gure baitan ere heriotzak.

Haiek, bekatu eginez gero, ez zuten erremediorik, ez eta guk ere bekatutan hilez gero. Bada, aingeru gaiztoen egoitzara hurbiltzen gara gu ere, bekatu egin hutsez bekatutan gogortzera, itsutzera eta antsikabetzera etortzen garenean.

Aingeru gaiztoa behingoaz galdu eta gogortu zen betiko. Hala, bada, gu ere, ez behingoaz baina bai anitz bekatu eginez eta haietan ohituz galtzen eta gogortzen gara.

Eta halako bekatua —gogortuz gerozkoa— esaten da Espiritu Santuaren kontrako bekatua dela (san Tomas, S. Th., 2-2, 28, 6), zeren, hartara ezkero, maleziazkoa baita.

Eta nola ahultasunez egiten den bekatua esaten baita Aitaren kontra dela, eta jakin gabe eta ignorantziaz egiten dena Semearen kontra dela, hala maleziaz egiten dena ere esaten da Espiritu Santuaren kontra dela, zein baita hain arriskutsua, non galdegiten baitu san Tomasek: An sit remissibile? ea barkakizun denetz, barka daitekeenetz (ikus S. Th., 2-2, 4 & hk., eta 14, 3).

Eta ihardesten du, lehenbizikorik, behintzat merezitzeaz denaz bezainbatean ez duela barkamenik merezi, zeren maleziazkoa baita.

Bigarrena ihardesten du, maleziazkoa denez gero, ez dela bere egitez barkatzekoetatik, zeren nola baitira eritasun batzuk hain handiak, gorputz guztia ahuldua, garaitua eta ezindua ipintzen dutenak eta eriari hain jauntzen zaizkionak non bere izanez eta egitez ez baitute erremediorik, ez baitira sendakizun, hala tematuaren, gogortuaren, itsutuaren eta antsikabetuaren bekatua eta eritasuna ere hain da handia non berez ez baita sendakizun eta ez barkakizun, zeren sendatzeko eta barkatzeko behar diren erremedioak, berak bere faltaz eta bere maleziaz, bere plazerera eta jakiara uzten baititu aprobetxatu gabe iragaten eta galtzen.

Eta halatan, halako bekatuagatik –zein baita Espiritu Santuaren kontrakoa– esaten du san Mateok Non remittetur in hoc saeculo nec in futuro (Mt 12:32), ez dela barkatuko mundu Egia da; ordea, nola Jainkoaren miserikordia baita guztien gainekoa, gertatzen da halako bekatuetatik ere zenbait barkatzea. Ordea, san Tomasek dioen bezala, ez maiz, gutxitan eta mirakuluz bezala: Per misericordiam Dei aliquando tales quasi miraculose sanantur (san Tomas, ubi supra).

Eta esaten denean ez dela halako bekatua barkatuko, aditzen da ez dela barkatuko ez zeren Jainkoak ezin barka dezakeen edo ez duen zenbait barkatzen, baina zeren, bataz, gutxitan barkatzen baitu, eta, besteaz, zeren gaitz baita eta, azken finean, zeren, nola maleziazkoa baita eta ez ahultasunezkoa, ez baitu halakoak bere egitez barkamenik merezi.

1

Galdegiten dute teologoek ea zer arrazoiz edo zergatik deitzen diren bekatore batzuk, besteren artetik, obstinatuak, gogortuak, itsutuak eta Jainkoak berak ere utziak.

Eta Jainkoaren aldetik denaz bezainbatean, ez da erraz jakiten, ez da erraz arrazoia eta diferentzia ematen eta edireten. Zeren Jainkoak, hala bekatutan gogortuei nola gainerako beste bekatore guztiei ematen die mundu honetan direno salbatzeko eta bekatuetatik ateratzeko aski izan dezaten bezainbeste grazia, laguntza eta fabore.

Haren aldetik bada behar dena; ez da handik deusen faltarik eta ez eskasik. Hark eguzkiak bezala egiten du:

–Onei eta gaiztoei, guztiei argitzen die. Solem suum oriri facit super bonos et malos (Mt 5:45).

Eta jondoni Paulok dioen bezala (1Tm 2:4),

–Jainkoak nahi du guztiak salba daitezen. Qui vult omnes homines salvos fieri.

Eta, halaber, guztien ateei dagokie, guztietan deitzen du, ireki liezaioten nahirik:

–Ego sto ad ostium et pulso (Ap 3:20).

Ordea, guztiarekin ere, nola anitz lekutan esaten baitu Eskritura Santuak bekatore batzuk besteen artetik direla gogortuak, itsutuak eta Jainkoak ere utziak, eta are Jainkoak berak itsutzen eta gogortzen dituela –Ego indurabo cor Pharaonis (Ir 4:21). Quem vult indurat (Erm 9:18). Exceca cor populi huius (Is 6:10)–, badirudi behar litzatekeela Jainkoaren aldetik ere bilatu eta eman zenbait kausa, arrazoi eta diferentzia.

Eta edireteko, jakin behar duzue ezen, ikusten duenean gure Jainkoak nola gauden bekatutan sartuak, anitz saio eta gogoeta egiten duela gure bekatu haietatik ateratzeko, anitz mainaz eta trazaz baliatzen dela gu bide onean ipintzeko.

Nola geure borondatea geure eskuko baitugu, nola nahi badugu baietz eta nahi ez badugu ezetz esateko libre baikara, gure borondate libre honen arabera, deusetan ere bortxatu gabe deitzen eta tiratzen gaitu Jainkoak beregana.

Eta eskuarki, lehenbiziko aldian ez gaitu ozenki eta bortizki deitzen jondoni Paulo bat deitu zuen bezala. Baina deitzen gaitu apur bana, emeki, eztiki, mainaz, kontzientzia alhatuz, eritasunak emanez, bere predikarien esanez eta anitz beste moldez.

Eta honela, lehenbizi deitzen eta tiratzen gaituenean ihardesten badiogu, hurbiltzen bagatzaizkio, gero bigarrenean, bizikiago eta sendokiago deitzen eta tiratzen gaitu, eta hala-hala, hirugarrenean eta aitzina ere. Halako moldez, non azkenean, osoki eta konplituki, kanpotik eta barrenetik deiturik eta faboraturik, bere grazian eta adiskidetasunean, bekatu guztiak barkaturik ipintzen baikaitu.

Ordea, lehenbiziko deitze, tiratze eta fabore ezti komun haietaz konturik egiten ez dugunean, haietaz aprobetxatzen ez garenean, haiek errezibitzen ez ditugunean bihurtzen bada ere oraino berriz lehengo fabore haietara beretara, eta oraino orduan ere deitzen bagaitu ere aski den bezainbeste, eta aitzinera ere prestik badago ere molde berean lehen bezala deitzeko eta faboratzeko, ez, ordea, orduan ez da eskuarki aitzinago iragaten.

Esan nahi dut, lehen bezala bai, baina ez gaituela orduan lehen baino bortizkiago eta sendokiago deitzen eta faboratzen. Eta hau geure faltaz.

Hala esaten du ene eskola-nagusi batek (Zumel, In Primam D. Thomae Commentaria, 23, 3, 11):

–Obstinati excaecati ob suam culpam vix aut numquam utuntur bene prioribus auxiliis, atque ita non accipiunt posteriora illa auxilia, quae reliquis peccatoribus saepe donantur. Ez dizkigu ematen fabore beregainezkoak, abantailazkoak eta emendailuzkoak, zeren ez baititugu errezibitzen komunak eta ardurakoak. Edekitzen dizkigu bigarrenak, zeren gaizki erabiltzen baititugu lehenbizikoak.

Zeren, baldin gauza ttipian eta apurrean leial dena, arrazoi bada handiagoan ere enplega dadin: Quia in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam (Mt 25:21&23).

Badirudi, beste aldera, leial ez denari, emango zitzaiona ere kendu behar zaiola. Ongi da eta merezia da aitzineko fabore ttipiez konturik egiten ez duenari ez dakizkion eman handiak.

Gureak dira faltak. Zeren san Agustinek dioen bezala (88. serm., De tempore: 22, De Pharaonis saevitia, 2):

–Numquam prius Deus deserit hominem, nisi prius ab homine deseratur. Ez du behin ere Jainkoak uzten gizona, baldin gizonak lehenik uzten ez badu Jainkoa.

Fabore komunak, ardurakoak eta asko diren bezainbestekoak ematen dizkie gogortuei eta obstinatuei ere, ez ordea beregainezkoak eta abantailazkoak. Eta ageri da ezetz. Zeren, nola anitz baitoa graziatik graziara, laguntzatik laguntzara eta faboretik faborera, fabore beregainezkoak ardurakoak baino handiagoak dituztenak berehala lehenbiziko ukitzean sentikortzen dira, bide onean jartzen dira: Ad cuius tactum, commota sunt viscera eius (Kt 5:4). Edo, behintzat, badute bere baitan barrena atsekabe bat, kontzientziaren alhadura eta minberatasun handi bat, hain handia non ezin ongi bere bekatuetan jar baitaitezke eta ez sosega.

Baina fabore beregainezkorik, komunak eta ardurakoak baino handiagorik izaten ez dutenek ez dute kontzientziaren halako alhadura handirik eta beldurrik izaten. Aitzitik, sosegatuki, pertsona segurtatuak bezala daude, eta hala egotea da haien loria.

Hala esaten du halakoez mintzo dela Espiritu Santuak:

–Laetantur cum male fecerint et exultant in rebus pessimis (Es 2:14). Gaizki egitean eta egin ondoan, guztietan atsegin hartzen dute, hartan loriatzen dira.

–Impius cum in profundum malorum venerit, contemnit (Es 18:3). Gaiztoak, bekatuen osinean sartuz gero eta haietan luzaro arituz gero, ez du antsiarik, ez dauka konturik, gainerakoak sentitu gabe egiten ditu.

Eta badio Jobek ere (Jb 15:16):

–Bibunt iniquitatem sicut aquam. Pertsona egarriak ur hotza bezala edaten dituzte bekatuak.

Esan nahi du errazki eta hartan atsegin hartzen dutela.

Halakoei, nola Jainkoarekin etsai baitira, eta etsai ere barrena, ez dizkie ematen bere adiskideei edo gutxiago etsai direnei ematen dizkien ernetasun, bizkortasun, barreneko berotasun eta beste fabore handi isil batzuk. Eta haiek ez emanez gero, berak bere faltaz itsutzen, gogortzen eta antsikabetzen dira.

Hala esaten du san Agustinek (88. serm., De tempore, 22, De Pharaonis saevitia, 4]), faraonez mintzo dela:

–Quid est quod dixit: ego indurabo cor Pharaonis, nisi cum ab fuerit gratia mea, obduret illum nequitia sua?

Jainkoak bekatorea uztea, itsutzea eta gogortzea ez da, ez, Jainkoak berak itsutasun hura eta gogortasuna ematea eta ipintzea. Baina hura da Jainkoak ez argitzea, ez beratzea, fabore bizi, handi, beregainezko haiek, bekatoreak berak hala kausaturik, ez ematea; eta handik, itsutzen eta gogortzen uztea.

Honela aditu behar da –eta hau da Jainkoaren aldetik eman daitekeen arrazoia– zergatik esaten den bekatore batzuk, besteen artetik, direla itsutuak eta gogortuak, eta Jainkoak itsutzen eta gogortzen dituela.

Esan nahi du bigarren fabore handiak bere faltaz ez dizkiela ematen, eta itsu eta gogor daitezen permititzen duela.

2

Zergatik esaten den bekatore batzuk, besteen artetik, direla itsutuak, gogortuak eta Jainkoak ere utziak, bada gure aldetik ere arrazoi bat, are klaruagoa eta aditzeko errazagoa, zein baita ohitura, jarraitutasuna, denbora luzeaz bekatutan egotea.

Handik, hala egotetik itsutzen eta gogortzen da bekatorea. Handik ontasunera baino gaiztotasunera eroriagoa, isuriagoa eta emanagoa gelditzen da. Handik erroak egiten ditu. Azken batean, handik bekatua beretakotzen eta natural bezala errendatzen du, jan eta edan gabe baino gehiago bekaturik egin gabe ere ezin dagokeela iruditzen baitzaio.

Egiten duzu egun bekatu bat eta bekatu hartaz oroitzen zara arratsean, alhatzen zaizu zeure kontzientzia. Egiten duzu bihar beste bat, eta orduan ere oroitzen zara. Ordea, egun baino, bihar gutxiago oroitzen zara. Lehenbizian sentikor, eta gero eta gero gutxiago.

Lehenbizirik bekatu egiten duzunean, beldur zara; bigarrenean ere bai, ordea lehenbizikoan baino gutxiago. Eta hainbat erabiltzen duzu bekatu egitea, hainbat segitzen duzu, non alde guztiz beldurra galtzen baituzu; ohituari bezala, haietan laketzen baitzaizu; eta handik aurrera, batere ez bazenu baino gehiago ez baituzu konturik egiten.

Bekatu bat baizik ez duena minbera da, sentikor da, beldur da, ezin sosega daiteke; baina ehun dituenak, bekatua bekatuari eratxikirik bekatuz beterik dagoenak ez du antsiarik, ez du sentitzen, ez dauka konturik, zeren ohiturarekin batean itsutua, gogortua, antsikabetua eta, erroak eginik, bekatutan barrena sartua baitago.

Gizon batek, bere herritik kanpora, Indietara edo beste leku urrun batera partitzen denean, eta oraino bere herriko agerrian, komarketan eta terminoetan denean, maiz behatzen du gibelera, bere herriko mendietara. Baina aitzina iraganez gero, bere herria eta herriko lurrak bistatik galduz gero, itzultzen da beste aldera, joan behar duen eta doan leku hartara, eta han, aldiz, bere begiak eta gogoa ere ipintzen ditu.

Bada, hau berau gertatzen zaio lehen justu izanik, zenbait denboraz bekaturik gabe egonik, bekatu egitera partitzen eta abiatzen denari ere. Abiatu berri hartan maiz behatzen du gibelera, utzi duen bizitza prestura, eta hartaz oroiturik egiten du zenbait hasbeherapen, errezibitzen du bere baitan zenbait tristura. Baina bekatutan aitzina iraganez gero, lehengo aztura onak eta bertuteak begi-bistatik galduz gero, gogotik utziz gero, ipintzen du, aldiz, bere gogoa eta bihotz guztia eskuen artean darabiltzan bekatuetan eta plazeretan. Eta handik aurrera ez du lehengo herriaz eta bizitzaz konturik egiten: urrundu da, presentekoak darama guztia.

3

Bekatu bat egiten duzunean, eritzen da arima. Bi egiten dituzunean, eritzenago da. Eta anitz eginez ohitura hartzen duzunean eta, ohitura harturik, ohitua denari bezala, haietan laketzen zaizunean, are eritzenago da: orduan hurrantzen da arima.

Eta halakoak, ez kontseilu onez, ez predikarien esanez, ez bere lagunak hiltzen zaizkiola ikusteaz eta ez honelako beste gauzaz ez du konturik egiten eta ez probetxurik ateratzen, kalterik baizik.

Halakoari gertatzen zaio Jainkoarekin eri bati medikuarekin egiten zaiona. Medikuak ematen dio eriari edari bat, purga bat, bere egitez ona eta eritasunari dagokiona. Ordea, purga ona izanagatik, eritasuna hain da handia eta bortitza, eria hain dago ahitua eta usteldua, ezen ez baitio purgak batere onik egiten, gaitzik baizik.

Medikuak eta medizinak ez dute faltarik. Nork du, bada, falta? Barreneko eritasunak, barreneko usteltasunak.

Bada, molde honetan berean, gure Jaungoikoak ere, zeruko medikuak, ematen dizkio bekatore eriari edariak, medizinak, abisuak, kontseiluak eta anitz erremedio. Baina, guztiarekin ere, ez da sendatzen. Aitzitik, orduan eritzenago, orduan hurrantzenago da. Eta nork du falta? Ez medikuak, ez Jainkoak. Nork, bada? Eriak berak, bekatoreak, alde guztiz galdua, narriatua, arrazatua eta, erroak eginik, bekatuz eta aztura gaiztoz betea baitago.

Eguzkiak beratzen du ezkoa, eta gogortzen lurra. Eta zertatik heldu da hau? Ez eguzkia beragandik, zeren hark biak orobat berotzen ditu. Baina heldu da ezkoaren eta lurraren arteko diferentziatik eta izaeratik.

Jondoni Petrik eta Judasek, biek, egin zuten bekatu, eta biak deitu zituen Jainkoak, biei eman zien anitz medizina eta erremedio. Eta guztiarekin ere sendatu zen bata eta ez bestea. Sendatu zen jondoni Petri Jainkoaren graziaz, eta gelditu zen sendatu gabe Judas, bere faltaz eta maleziaz.

Jainkoak begira zaitzala bekatuak ez sentitzera etortzetik, zeren halakoei esaten die Jainkoak berak:

–In peccato vestro moriemini (Jn 8:21). Zeuen bekatuan zarete, zeren hartan gogortuak eta antsikabetuak baitzaudete.

–Cor durum male habebit in novissimo (Si 3:27). Bihotz-gogorra gaizki izango da bere azken finean.

Baldin utz bazeneza harri handi bat eskuetatik, nora ote lihoake, goiti ala beheiti? Seguru da beheiti lihoakeela.

Bada, arima galdua hainbat urtez, harria bezala bekatutan urtatua dagoena eta egon dena, norako da bere azken finean, Jainkoak bere eskutik utz dezanean?

Ez da zer galdeginik. Erokeria handia da, harria beheiti bezala, bekatutan dagoena ere ez dela infernura eroriko uste izatea, zeren harria zein pisu den, are bekatua baita pisuago.

Bada, zuk, iragan diren urte guztiotan behin ere ongi konfesatu gabe, bekatutan gogorturik eta antsikabeturik zauden horrek, zertan baratu uste duzu? Nolatan duzu esperantza salbatzeko? Ez dakusazu, mundu honetako aldia dagizunean, infernua zuretzat dagoela?

Zu bezalakoez esaten da:

–Descenderunt in profundum quasi lapis (Ir 5:5). Erori ziren, harria bezala, hondarrera.

Beraz, honelatan, ez da gerotik gerora ibili behar. Ez da denbora luzeaz bekatutan egon behar. Zeren egote hura da gure galgarria. Handik sortzen da ohitura, ohituratik ederrestea, ederrestetik antsikabetzea, antsikabetzetik ez sentitzea, ez sentitzetik itsutzea, gogortzea eta, azkenean, ahalkea galdurik, hartaz prezatzea, loriatzea eta harropuztea.

Eta handik aurrera, hartara ezkero, ez dagizula hartaz konturik: gaizki da, hurran da, hilaren pare egiten da.

IX

NOLA GEROTIK GERORA GABILTZALA BETE

DAITEKEEN BEKATUEN NEURRIA, ETA OSA KONTUA

Esaten du Salomonek, Jainkoarekin mintzo dela:

–Omnia in mensura et numero et pondere disposuisti (Jkd 11:21). Jauna, zure gobernua eta ordenamendua hain da handia eta hain aitzina heltzen eta hedatzen da, non munduko gauza guztiak kontuan, pisuan eta neurrian egiten baitituzu.

–Pondus et statera iudicia Domini (Es 16:11). Pisua eta balantza dira Jaunaren epaiketak eta sententziak.

Ez da gutxitzerik eta ez berretzerik, ez da soberaniarik eta ez eskasiarik, ez da ignorantziarik eta ez «ez nuen uste»rik. Guztiak dakuski, guztiak dakizki eta guztiak berak bere eskuz, bere ordenamenduaren arabera, behar bezala gidatzen ditu.

Hain xehero, bat-banaka, beregainki eta bereziki daki Jainkoak gauza guztien berri, non gure buruko ileak ere kontatuak baitauzka eta ez baitzaigu bat ere hark jakin gabe galtzen eta ez erortzen.

Are, badaki zenbat paradisurako diren eta bai zenbat infernurako diren ere (Lk 12:7; 21:18). Eta hark berak daki eta ez bestek. Badu guztien kontua, eta kontu segurua eta gertua. Hala esaten du san Tomasek (S. Th., 1, 2, 7):

–Numerus praedestinatorum in superna felicitate locandus, est certus et soli Deo cognitus.

Bekatuak eta bekatuzko obrak baititugu geure geureak eta geuk eginak. Halako moldez, ezen esaten baitu Jainkoak berak Oseas profeta baitan (Os 13:9):

–Perditio tua ex te Israel, tantummodo in me, auxilium tuum. Israel –kristaua–: zure galtzea zeuregandik, erremediatzea duzu enegandik. Bekatua zurea da; barkamena da enea.

Ordea, guztiarekin ere, badaki Jainkoak gure bekatu guztien berria eta kontua; badaki zenbat egingo ditugun eta bai zenbateraino itxarongo zaigun ere. Hala esaten du san Agustinek (De Vita Christiana, 4. k.):

–Sed hoc magis sentire nos convenit, tamdiu unumquemque Dei patientia sustentari, quamdiu nondum peccatorum suorum terminum finemque compleverit: quo completo, eum illico percuti, nec illi ullam veniam iam reservari.

Jakin dezagun gauza bat: sentitzekoa baita itxaroten diola batbederari Jainkoaren pazientziak, bere bekatuen neurria bete arte, kontua konplitu arte eta, hura konplituz gero, ez dela gehiago itxaroterik eta ez barkamen erdiesterik.

Badaki Jainkoak kontua, zenbat bekatu egingo ditugun eta bai zein handiak eta nolakoak ere. Eta uzten gaitu kontu hura konplitzen, neurria betetzen eta mukurutzen. Erabakia dauka anarteraino itxaroteko. Permititzen du ehun edo berrehun bekatu egin ditzagun, edo gutxiago edo gehiago; berak daki zenbat. Xedea ipinia dauka eta ez du nahi hartatik aitzinago iragan gaitezen:

–Circumdedi illud terminis meis, et posui vectem et ostia; et dixi usque huc venies, et hic confringes tumentes fluctus tuos (Jb 38:10-11). Inguratu nuen itsasoa neure mugez eta mugarriez, ipini nizkion ate-sarrailak, eta esan nion: “honaino, kostaraino etorriko zara eta ez aitzinago, hemen geldituko zara, hemen hautsiko dituzu zeure uhinak eta ola hantu urguiluak”.

Itsasoak, haserre denean, bere gaitzaldiak dituenean, badirudi irentsi behar duela mundua. Orduan, halako moldez irakiten du, non baldin bridarik ez balu, ordenatua ez balego, lur guztia estal bailezake. Ordea, Jeremias profetak dioen bezala (Jr 5:22):

–Posui arenam terminum mari, praeceptum sempiternum, quod non praeteribit, commovebuntur et non poterunt et intumescent fluctus eius et non transibunt illud.

Badu itsasoak bere xedea, bere marra, bere mugarria eta zedarri jakina, zein baita kosta eta kostako sablea, harea eta legarra. Han hausten da, han baratzen da, han gaitzago eta harroago bada ere, ematzen eta sosegatzen da.

Bada, itsasoari bezala ipini dio Jainkoak gizonari ere, bere arauaz, bere zedarria; seinalatu dio noraino hel, bere xedea, bere mugarria eta marra. Eta nahiago badu ere, ez daiteke marra hartatik aitzinago iragan. Saia daiteke, desira dezake, baina alferrik. Zeren gizonak, nahi badu ongi eta nahi badu gaizki egiteko libertatea izanagatik ere, ez da, ez, handik segitzen, bai bekatuak libreki eta bere nahiz egiten dituela, baina ez nahi duen bezainbat bekatu egin dezakeela, eta ez libertate hari nahi duen bezainbat iraunarazi diezaiokeela. Zeren libertate haren gaineko eta nagusi da Jainkoa. Hark libertate hari eta haren iraupenari, gutxien uste duenean, bortxarik egin gabe utzarazi diezaioke, hets eta traba daraman bide gaiztoa. Askiesten du edo soberesten du, berebat aitzinago.

Eta hala, ikusiko dituzu jende-tailu batzuk, neurria betetzeaz kontu gutxi eginik, abiadura handi batekin bekatu gehiago egitera abiatzen eta erdutzen direla, eta hain zinez eta deliberatuki, non iruditzen baitzaie ezen ja han direla eta deusek ere hara heltzetik ezin gibela ditzakeela.

Ordea, ikusiko dituzu, halaber, noiz eta gogoa zinezenik hartan ipinia baitaukate eta lasterrenik baitoaz, orduan berean, edo eritasunez edo topo eginez, edo estropuz edo heriotzak harrapatuz, bere bekatu egiteko gogoarekin bidatze-erditan gelditzen direla.

Hala gertatu zitzaion errege faraoni: Israeleko semeen kontra egundaino baino deliberamendu handiagoarekin zihoanean, esaten zuela

–Persequar et comprehendam, dividam spolia, implebitur anima mea, evaginabo gladium meum, interficiet eos manus mea (Ir 15:9). Erdietsiko ditut, harrapatuko ditut, aspertuko natzaie, guztiak ezpataren ahotik pasatuko ditut.

Bada, orduan berean, honela mintzo zenean eta zihoanean, neurria bete zitzaion, kontua osatu eta konplitu zitzaion eta, beruna bezala itsas hondarrera eroririk, bere egunak amaitu zitzaizkion.

1

Itsasoko ontziak, barka handiak anitz dauka, karga handia jasaten du. Erditaraino beteagatik, itsas gainean dago. Hiru laurdenak beteagatik ere badabil; oraino ageri da. Guztia bete dadinean, hondatzen eta hondoratzen da, orduan estaltzen da. Zeren ez da soberaniak gainez eragin ez diezaionik, ez da bere neurria baino gehiago eduki dezakeenik.

Bada, hau berau gertatzen zaizu zeure bekatuen kargarekin zuri ere. Egiten dituzu hogei bekatu mortal, eta oraino bizi zara, itxaroten dizu Jainkoak. Egiten dituzu berrogei, eta oraino ere uzten zaitu. Egiten dituzu hirurogei, eta guztiarekin ere badu pazientzia, pairatzen dizkizu. Egiten dituzu laurogei, eta orduan betetzen da neurria, orduan mukurutzen da, orduan, gainez eginik, ontzia hondora bezala, zu ere infernuko zolara erortzen zara.

Ordea, ez dut, ez, honetan esan nahi itxaroten duela beti Jainkoak laurogei bekatu egin arte. Ez dut esan nahi ez dela anarteraino neurria betetzen eta ez, orduan ere, orduan betetzen dela. Aitzitik, nola aski baita bekatu mortal bat infernura joateko, benturaz bada zenbait, bekatu bat beragatik, infernuan dagoenik, bekatu batez neurria bete duenik.

Ohoin batzuk anitz ohoinkeriaren buruan urkatzen dituzte, eta, berriz, beste batzuk berehala lehenbizikoan dira harrapatuak.

Hala gertatzen zaie, bada, bekatu anitzekin edo gutxirekin infernura joaten direnei ere. Batzuei itxaroten die Jainkoak luzaro, eta beste batzuei ez hainbat. Eta zergatik ez? Den bekatu mortalik ttipiena ere egiteko beldur izan gaitezen, hartaz neurria bete daitekeenez geroztik.

Eta hala, esaten dudanean laurogeigarren bekatuaz neurria betetzen dela, orobat esan dezaket lehenbizikoaz, bigarrenaz edo hirugarrenaz bete daitekeela. Zeren nik konparazio honetan esan nahi dudana da badela bekatuetan neurri bat, badela ez aitzinago iragateko marra bat eta kontu bat. Eta lehenbiziko bekatua egiteko ere bai, baina guztiz ere handik aurrera hurrengoa egiteko behar dugula izan beldur, zeren hartaz, lehenaz egin ez dena, neurria bete baitaiteke.

Eta honetatik atera dezakegu eta ikas anitz gauza.

Lehenbizikoa: zinez gatzaizkiola, zu eta ni ere, zordun geure Jaungoikoari, zeren benturaz anitz baitago orain infernuan guk orainokoan egin dugun baino bekatu gutxiagorekin, eta guk geureak oraino, gehiago balira ere, Jainkoarekin batean erremedia baititzakegu.

Halaber, bigarrena, ikas dezakegu honetatik betiere behar dugula izan beldur eta herabe bekatu egiteko, zeren ez baitakigu zeinez zerratzen den kontua, lehenbiziko egiten dugunaz ala bigarrenaz.

Eta guztien buruan, ikas dezakegu eta atera honetatik erokeria handia dela guk geure buruan daramaguna eta esaten duguna: bekatuak uzten eta obra onak egiten gero hasiko garela. Zeren pentsatu behar genuke badela bekatuetan neurri bat, kontu jakin bat, eta, guk destatzen eta ordenatzen dugun gero hartara heldu gabe, kontu hura konpli daitekeela eta neurria bete.

2

Esaten du Aristotelesek (De anima, II, 4. k., 41), eta hari jarraikitzen zaizkio beste filosofo guztiak ere,

–Omnia viventia, quae dicuntur natura constantia, habent certum limitem suae quantitatis. Bizitzen diren gauza guztiek badute bere neurria bere handitasunean, eta bai ttipitasunean ere.

Gizona ezin dateke txitxarra bezain ttipi, eta ez txitxarra ere gizona bezain handi. Eta nola bizitzen diren gauza guztiek baitute bere handitasunean eta ttipitasunean bere puntua eta neurria, hala dute iraupenean ere bere denbora. Denbora bateraino iraun dezakete, eta ez gehiago; handik aurrera guztiak doaz beheitituaz, ahituaz eta bere indarrean flakatuaz.

Animalia batzuek gehiago irauten dute beste batzuek baino, eta bai zuhaitzek ere. Ordea, guztiek dute bere denbora jakin bat eta neurri bat.

Hala dute, bada, bekatuek eta bekatoreek ere bere arauaz bere neurria eta kontua zenbateraino hel, eta bai denbora ere, noiz arteraino iraun. Eta denbora hura konplituz gero, neurria betez gero, ez du Jainkoak gehiago itxaroten.

Hala ematen du aditzera Eskritura Santuak, esaten duenean (4Esd 4:40):

–Vade et interroga mulierem praegnantem, si quando impleverit novem menses suos, adhuc poterit matrix eius retinere partum in semet ipsa? Zoaz eta galdegiozu emakume izorrari ea, bederatzi hilabeteak betez gero, eduki dezakeen haurra sabelean.

Ihardetsiko dizu ezetz.

Ez eta, beraz, Jainkoak ere: bekatuen neurria betez gero, ezin eduki dezake, bere justiziaren arabera, bere kolera agertu gabe.

Eta esaten badu ere Isaias profetak (Is 30:18): Expectat Dominus ut misereatur nostri, «itxaroten du Jainkoak gutaz miserikordia izateko», aditzen da itxaroten duela baldin neurria bete ez bada, denbora konplitu ez bada.

Hala esan eta egin ere zuen Jainkoak berak Noeren denboran, uholde handi hartaz mundua hondatu zuenean (Has 6:13):

–Repleta est terra iniquitate et ego disperdam eos cum terra. Bete da lurra gaiztakeriaz, mukurutu da maleziaz. Ez da, beraz, zer gehiago igurikirik; ditzagun guztiak lurrarekin batean gal eta honda.

Eta hala hondatu zituen.

Eta «lurrarekin batean» esaten du –disperdamus eos cum terra–, zeren lurra gelditu bazen ere, ordea, Glosak dioen bezala (Glosa liranoa, Genes. 6):

–Per salsedinem aquarum, ipsa terra peiorata est. Uholde hartaz gero, lurra ere mehatua eta argaldua gelditu zen.

Puntu honetara ez da gaizki heldu san Mateo ebanjelariak ipintzen duen konparazio bat, zeinez frogatzen baita bekatuetan bezala obra onetan ere neurria bete arte eta zoritu arte itxaroten duela Jainkoak.

Eta da konparazioa (Mt 13:28-30): gizon batek erein zuen bere landan hazi ona, gari-bihi garbia, baina gero zenbait nahastekarik egotzi zuen gainetik hazi gaiztoa. Eta denborarekin batean hasi ziren hazi biak, ona eta gaiztoa, agertzen.

Agertu zirenean, esan zioten bere mutilek nagusiari:

–Vis imus et colligimus ea? Jauna, zuk hazi ona eta garbia erein zenuen zeure landan eta alorrean, baina badakusagu on harekin batean sortu dela gaiztoa ere. Nahi duzu, bada, joan gaitezen eta gaizto hura atera dezagun, bil dezagun?

–Non. Ez –ihardesten die–, ez dut nahi. Sinite utraque crescere usque ad messem. Itxaron ezazue apur bat, zaudete oraino, luza ezazue uztaraino; utz itzazue hazi biak, ona eta gaiztoa, hazten, handitzen eta zoritzen, eta gero orduan ebakiko dituzue guztiak; eta onak ongi bildurik eta zamaturik, altxatuko, eta gaiztoak ere elkarganaturik, sura egotziko dituzue.

Ez zuen nahi zoritu arte, bere sasoira eta mugara heldu arte inork uki zitzan, ez eta zorituz gero ere geldi zitezen.

Hala egiten du, bada, gure Jainkoak ere, hala onekin nola gaiztoekin: itxaroten die guztiei zoritu arte, bere mugara, sasoira eta neurrira heldu arte; eta gero, orduan, onak bere loriarako altxatzen ditu, eta gaiztoak sekulako penetara egozten ditu.

Fruituak uzten dituzu ontzen, umotzen eta bere sasoira heltzen. Hala uzten ditu, bada, Jainkoak ere onak ontasunean eta gaiztoak gaiztotasunean zoritzen eta neurria betetzen.

3

Gure Jaungoikoak, ikusirik jarri zitzaizkiola gaiztakeriari jendeak, esan zuen bihozmin handi batekin –tactus dolore cordis intrinsecus (Has 6:6)–, zeren berak nahi ez zuena munduko bekatuek eginarazten baitzioten:

–Delebo hominem quem creavi a facie terrae (Has 6:7). Neuk egin nuen gizona, neuk desegingo dut; kenduko dut lurraren gainetik.

Eta honetarako, deitu zuen Noe zeritzan gizon bat, zein, bera zortzigarren, etxetiar guztia gertatu baitzen on eta justu, eta hari esan zion:

–Repleta est terra iniquitate (Has 6:13). Bete da mundua bekatuz eta maleziaz; gainez egin hurran du gaiztakeriaz. Eta hala, erabaki dut guztiak uholde batez desegitea eta hondatzea. Ordea, eman nahi diet asti, epe, termino eta espazio bizitzeko eta penitentzia egiteko: ehun eta hogei urte. Eta bitarte honetan zuk –esaten dio Noeri–, besteak abisatzeko eta zeure etxekoak salbatzeko eta, halaber, animalia-suerte guztietatik hazia eta arraza gelditzeko, egingo duzu ontzi bat, barka handi bat, esan den gauzarako aski handi datekeen bezalakoa.

Eta hala egin ere zuen. Eta hartan sartu zirenak bizirik salbatu eta eskapatu ziren, eta ez besterik.

Orain hemen behar da kontsideratu puntu bat.

Ontzia eginarazterakoan, esan zien Jainkoak itxarongo ziela ehun eta hogei urtez. Baina baldin kontua ongi ateratzen badugu, aurkituko dugu ez ziela itxaron ehunez baizik. Zeren ageri da ezen, ontziaren edo barkaren agintea izan zuenean, bostehun urte zituela Noek, eta gero, seiehunera heldu zenean etorri zela uholdea.

Zer esan nahi du, bada, honek? Prometa itxarongo ziela ehun eta hogei urtez, eta ez itxaron ehunez baizik? Non dira gainerakoak? Zer murrizte da hau? Zergatik ez du bere promesa osoki konplitzen?

Ihardesten du san Krisostomok (25. hom., Genes. 2):

–Antequam implerentur anni promissi, universale introduxit excidium? Et hoc fuit sacrae misericordiae maximum indicium. Nam, quoniam vidit incurabiliter illos peccare, et non solum nihil ex indicibili longanimitate sua proficere, sed et incrudescere ulcera, propterea succidit tempus, ut ne maiori scilicet poenae se obnoxios facerent. Egia da: prometatu zituen urteak konplitu gabe igorri zuen Jainkoak uholdea. Eta hau izan zen miserikordia sakratuaren seinale handi bat. Zeren, nola ikusi baitzuen egunero bekatu egiten ari zirela eta aitzinera ere hala ariko zirela, eta itxaroteaz, denbora gehiago emateaz, probetxu baino kalte gehiago heldu zitzaiela, bekatuen zauriak gordintzenago eta gaizkoatzenago zirela, hobenduriago egiten zirela, errukiturik, pena gutxiago etor zekien, gutxitu zien denbora, eta laburtu, hogei urtez, eman zien epea eta promesa.

Honela ihardesten du san Krisostomok.

Eta arrazoi ona da hau. Baina ez ni narraion gauza frogatzeko.

Hartarako edireten da beste bat san Jeronimo baitan (ikus Quaestiones Hebraicae, super hunc locum), eta, ene ustez, ez gaiztoa.

Eta da arrazoia: prometatu zien itxarongo ziela ehun eta hogei urtez, ez ordea itxaron ehunez baizik, zeren ehun eta hogei urtez egin behar zituzten bekatuak edo egin behar ez zituztenak ehunez egin baitzituzten, ehunez neurria bete baitzuten. Eta nola neurria betez gero ez baitzen zer gehiago itxaronik, halatan, nola berak lehiatu baitziren bekatu egitera eta neurria betetzera, erabaki zuen Jainkoak ere haiei bizia laburtzea eta hogei urteren denbora gutxitzea eta epaitzea.

Honetatik atera dezakegu behar genukeela, gehiago bizitzeagatik bederen, bekatu egitetik gibelatu eta hartan neurria betetzetik eskusatu.

Halatan esaten die Jeremias profetak juduei (Jr 44:7):

–Quare facitis malum grande hoc contra animas vestras, ut intereat ex vobis vir et mulier? Zeuen buruon etsaiak: Jainkoagatik egin nahi ez baduzue ere, zergatik zeuen probetxuagatik eta gehiago bizitzeagatik bederen ez zarete bekatu egitetik begiratzen? Ez dakusazue bekatu egiteaz eta haien kontua konplitzeaz bizia laburtzen duzuela? Eta halatan, bestela hilko zineten baino lehen hiltzen zaretela? Zeren kontua konplituz gero, ez baita gehiago bizitzerik.

Prometatu zien gure Jaungoikoak Abrahami eta haren ondokoei emango ziela Judeako erresuma on hura. Ordea, ez zien, prometatu eta berehala eman. Eta zergatik ez?

Ihardesten du Jainkoak berak (Has 15:16):

–Necdum enim completae sunt iniquitates Amorrhaeorum. Ez diet ematen berehala, zeren ez baitira oraino bete eta konplitu amorriten bekatuak, zeinek baitaukate herri hura. Haiek neurria bete dezatenean eta kontua konpli, orduan edekiko diet haiei, eta emango Abrahami eta haren ondokoei.

Ez zuen, irudiz, hala egin Sodomakoekin eta Gomorrakoekin: haiek, esan eta berehala, gehiago itxaron gabe, zerutik su bat igorririk erre zituen, zeren ja ordurako neurria bete baitzuten.

Eta honen gainean esaten du san Agustinek (vide De Vita Christiana, 4. k.):

–Quo exemplo manifeste instruimur et docemur, singulos secundum peccatorum suorum plenitudinem consummari, et tamdiu ut convertantur sustinere, quamdiu cumulum suorum, non habuerint, delictorum consummatum. Etsenplu honetaz ematen zaigu aditzera, eta erakusten klarki, batbederari bere bekatuak bete dituenean betetzen zaizkiola bere egunak ere; denbora hartaraino itxaroten zaiola, eta ez gehiago.

Eta baldin orainokoan esan ditugun gauza hauek guztiok egiak badira, nola baitira egiak, baldin Jainkoak erabakia badauka itxaroteko neurria bete arte eta ez gehiago, zertan pentsatzen ote duzu zuk, orainokoan ere, buruan ile duzun baino bekatu gehiago egin duzun horrek? Zer dakizu hurran lehenbiziko egingo duzunaz zuk zeure neurria betetzen duzunetz, kontua konplitzen duzunetz? Zer dakizu lehenbiziko egingo duzun bekatuaren begira dagoenetz Jainkoa zure egunak amaitzeko eta mundutik ateratzeko?

Kontsideratzekoa eta beti ere gogoan edukitzeko puntua da hau. Baina zuk puntu honetaz eta beste honelakoez ere kontu gutxi eginik, zeure gero hartara laster egiten duzu, eta betiere gero onduko zarela eta zure neurria ez dela oraino beteko esaten duzu.

Ordea, zer izango da zure gero hura heldu gabe zure bekatuen kontua bere kontura heltzen bada? Eta zure bizia ere amaitzen bada?

Kontsiderazio hau berau, besterik gabe, asko behar litzateke ez gehiago gerotik gerora ibiltzeko, edo bai, behintzat, bekatu bat egitera zoazenean hura egitetik ixtitzeko eta gibelatzeko. Zeren pentsatu behar zenuke ezen egitera zoazen bekatu hura dela, benturaz, zure azken bekatua, eta hartaz zuk zeure neurria betetzen duzula, zeren ez zara seguru.

Anitz bekatu egin duzu orainokoan, eta guztiarekin ere, uzten zaitu oraino Jainkoak, itxaroten dizu. Beraz, esperantza ahal dukezu ez duzula oraino neurria bete. Ordea, bete dezakezu lehenbiziko egingo duzunaz. Beraz, hura egitetik behar duzu begiratu.

Eta hala, izan bitez iraganak iragan, haiek ahalik eta hobekien erremedia ditzagun eta aitzinera gehiago egitetik ahalez begira gaitezen, betiere puntu hau, neurria betetzeko arrisku hau gogoan edukitzen dugula, eta bizitzen garela, ez bekatuz eta gaiztakeriaz, baina ontasunez eta obra onez neurria beterik azkenean zeruko loria erdiets dezakegun bezala.

X

ANITZ BALIO DUELA JAINKOAREN MISERIKORDIAK, ETA NOLA BEHAR DEN HARTAN FIDATU

Esaten du san Tomasek (S. Th., 2-2, 129, 6: 3):

–Fiducia est spes roborata, ex aliqua firma opinione. Konfiantza da esperantza bat bortiztua, indarztatua eta, ustez, ongi finkatua eta segurtatua.

Duzunean adiskide bat aberatsa, boteretsua eta zeure egiteko guztietan betiere fin eta leial frogatua, halakoaren hitza dirutzat hartzen duzu, eskaintzea ematea bezainbat zaizu; haren promesetan, keinuetan eta are aieruetan ere konfiantza handia daukazu.

Beraz, honelatan, arrazoirekin edukiko dugu guk ere konfiantza handia eta esperantza beroa geure Jainkoa baitan eta haren miserikordian. Zeren haren baitan aurkituko ditugu are abantailatuki fidatzeko eta esperantza izateko ahal diratekeen segurantza guztiak.

Lehenbizikorik, hura da gure adiskide, eta hain adiskide, non zerutik lurrera jaitsirik, lurrean guregatik –are bere etsai gintuelarik– bere bizia liberalki eta boluntarioki eman baitzuen. Hala esaten du jondoni Paulok (Erm 5:8-9):

–Commendat Deus Caritatem suam in nobis, quoniam, cum adhuc peccatores essemus, Christus pro nobis mortuus est.

Halaber, hura da aberats eta boteretsu, zeren zerua eta lurra, zeruko eta lurreko gauza guztiekin, bereak, berak eginak eta bere eskuko baititu: Domini est terra et plenitudo eius (Sal 23:1).

«Egin bitez» esateaz egin zituen, eta «desegin bitez» esateaz desegin ditzake:

–Ipse dixit et facta sunt (Sal 32:9).

Ez da ibiltzerik eta ez higitzerik, ez da irauterik eta ez hats hartzerik haren nahia eta borondatea gabe:

–In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus (Eg 17:28).

Bada, fintasunaz, bere hitzaren leial eta jabe izateaz ez da zer esanik (Si 2:11-12):

–Respicite filii nationes hominum, et scitote, quia nullus speravit in Domino, et confusus est. Quis enim permansit in mandatis eius, et derelictus est? Aut quis invocavit eum et despexit illum? Beha ezazue munduko generazio guztietara eta aurkituko duzue ez dela egundaino Jauna baitan fidatu denik galdu, eta ez bere beharrean, behar den bidean, hura behartu duenik, bere behar duena gabe gelditu.

Halatan esaten du errege Dabidek (Sal 54:23):

–Iacta super Dominum curam tuam, et ipse te enutriet. Nahi baduzu zutaz ongi joan dadin eta ongi irten dadin, ipin itzazu zeure esperantza, konfiantza eta ardura guztiak Jainkoa baitan, haren gainera egotz itzazu; zeren munduko irudiz erremediorik ez duten egitekoei ere hark aurkituko die eta emango buru.

Badirudi ezen, hau aditzera emateagatik, anitzetan ere uzten gaituela geure Jaungoikoak hersturatan jartzen, egitekotan sartzen eta zerutik baizik erremediorik ezin dukegun bezalako puntura etortzen, lurraz eta lurreko habe, jabe eta fabore guztiez etsirik, zerura eta zerukoetara konfiantza handirekin laster egin dezagun.

Hala esaten du san Krisostomok (17. hom. ):

–Quando res in maximam inciderit inopiam, tunc tu maxime spera; tunc enim Deus maximam suam ostendit potentiam; non a priomordio, sed quando res fuerit maxime desperata. Egitekoak egitekotan direnean, galdu-gordean dabiltzanean, orduan eukazu zuk egundaino baino esperantza gehiago. Zeren orduan erakutsiko du Jainkoak bere botere handia, ez egitekoa hastean, baina bai premiarik handienean eta inondik erremediorik ez dela dirudienean. Zeren orduan da Jainkoaren faborearen eta laguntzaren sasoia eta puntada.

Beraz, orduan behar duzu zuk Jainkoa baitan eta haren miserikordian fidatu eta esperantza izan.

Eta hala egiten duzun denboran ez du, ez, Jainkoak huts egiten. Aitzitik, bere ontasuna, miserikordia eta boterea erakusteagatik, orduan laster egiten du, orduan heltzen zaizu, orduan zuk pentsatu ere ez zenukeen bidetik erremedio igortzen dizu, jakin dezazun, beste erremedio guztiak ahitu direnean, harenak hasten direla; jakin dezazun beste guztiek deus ezin eginez utzi zaituztenean, hark bai egin dezakeela eta orduan faboratzen zaituela.

Hala faboratu zuen Jonas profeta hiru egunez eta gauez baleak sabelean bizirik erabili zuenean.

Hala faboratu eta begiratu zituen Israeleko semeak ere itsasbazterrean, errege faraonek alde guztietatik inguratuak eta, ezin ihesik egin zezaketen bezala, ustez hartuak eta harrapatuak zeuzkanean.

Hala faboratu zuen Susana, Lege Zaharreko emakume prestu hura ere, bere senarraz besterekin izan zela faltsuki akusaturik harriz jokatzera zeramatenean.

Finean, hala faboratu zuen Daniel profeta ere lehoien artetik eta boteretik osorik eta salburik atera zuenean.

Nork esan zukeen gizon bat hiru egunez eta gauez balearen sabelean ibiliz gero bizirik lehorrera irtengo zela? Nork sinetsi zukeen Israeleko semeak, itsasbazterrean, hain herstura handian izan zirenak faraonen eskuetatik itzuriko zirela? Eta faraon bera bere botere guztiarekin itorik han geldituko zela? Nork pentsatu zukeen Susana gaiztotzat kondenaturik, plazara galtzeko ateraz gero, hainbat ohorerekin etxera bihurtuko zela eta haren akusatzaileak eta kondenatzaileak haren lekuan kondenatuak eta justiziatuak izango zirela? Finean, nori gogoratu zitzaiokeen Daniel bezalakoa lehoi gose-minduek bere menean eta atzaparren artean edukiz gero desegin gabe eta irentsi gabe utziko zutela?

Hauek dira Jainkoaren mirakuluak, Jainkoak berak egin zitzakeenak eta ez bestek. Eta egin zituen jende haien alde, zeren haiek herstura haietan zirenean, bere esperantza guztia, konfiantza handirekin, Jainkoa baitan ipini baitzuten.

Hala ipini gabe, Israeleko seme Egiptotik atera zirenetatik ez ziren Josue eta Kalef baizik herri prometatuan sartuko, zeren guztien artetik, haiek biek bai, baina ez baitzuen bestek Jainkoaren promesetan eta esanetan behar zen esperantza, sinestea eta konfiantza eduki.

1

Abiatu zen egun batez jondoni Petri itsas gainean Jesukristo bere nagusiagana.

Eta abiatu zen berehala oinez, ontzirik eta txaluparik edo batelik gabe, lehorrean izan balitz bezala, konfiantza handi batekin, esperantza seguru batekin, bere Jainko nagusiagana zihoanez geroztik, haren faborearekin batean itsasoak jasanen zuela, ez zela itoko eta ez hondatuko.

Eta ez zen, ez, engainatu. Zeren konfiantza hark iraun zion bitartean jasan zuen itsasoak, ez zen hondora; lehorrean bezain segurki eta gogorki finkatzen zituen oinak.

Baina gero, haize bat jaikirik, itsasoa handitzen eta haserretzen hasi zenean, hasi zen halaber jondoni Petri ere izutzen, ikaratzen, dudatzen, esperantza eta konfiantza galtzen.

Eta nola baitzihoan dudatuaz eta konfiantza galduaz, hala zihoan itsasoan barrena ere sartuaz, estaliaz eta hondatuaz, halako moldez ezen azkenean, guztiz honda ez zedin, bere nagusiak eskua, goiti edukitzeko, eman behar izan baitzion, esaten ziola (Mt 14:31):

–Modicae fidei, quare dubitasti? A, fede apurrekoa, konfiantza gutxikoa! Zergatik dudatu duk? Zergatik ez haiz lehengo gogoan eta sinestean fin egon?

Konfiantza izan zuen bitartean, ongi joan zitzaion, orduan jasan zuen itsasoak. Baina konfiantza hura faltatu zitzaionean, faltatu zitzaion itsasoari ere jasateko eta sostengatzeko indarra eta boterea.

Halatan esaten du errege Dabidek (Sal 124:1):

–Qui confidunt in Domino sicut mons Sion. Jauna baitan fidatzen direnak Siongo oihana eta mendia bezala izango dira, hura bezain fermu, finko, seguru eta bortitz.

Beraz, honelatan, anitz balio du esperantzak, indar handia du fidatzeak, hain handia ezen baitirudi asko izango dela fidatze hura bera batbedera, egitekotan denean eta guztiz ere bere azken finean gaiztoago bada ere, salbatzeko eta bide onean ipintzeko.

Ez horrelakorik!

Hala irudiagatik, ez da hala, ez da konfiantza bera asko izango. Zeren egia da: anitz balio du fidatzeak, indar handia du esperantzak; ordea, aditzen dela neurriz, soberania gabe. Zeren soberania guztiak dira gaizto, honen ondoko kapituluan ageriko den bezala.

XI

JAINKOAREN MISERIKORDIAN FIDATURIK EZ DELA PENITENTZIA EGITEA GERORAKO UTZI BEHAR

Esaten du san Agustinek, Jainkoaren miserikordian sobera fidatzen direnez mintzo dela (ikus De vera et falsa poenitentia, 4. k.), esaten dutela halakoek:

–Miserikordioso da Jainkoa, bihozbera, amodioz eta ontasunez betea. Beraz, ez dugu zer lehiaturik obra onak egitera. Zeren berdin ez da deusen arriskurik; orobat da bihar, orobat da gero. Ahal dukegu esperantza, konfiantza eta segurantza bizitza luzea emango digula, eta noiznahi den, zahartzean eta, are, hiltzerakoan ere, geure bekatu guztiak barkatuko dizkigula. Zeren hain gauza onak, miserikordiosoak, bihozberak eta amultsuak ez lekike bestela egiten, ez lekike inori gaitzik ematen.

Guregatik zerutik lurrera jaitsi zen. Guregatik bizia eman zuen; gorputzeko odol guztia isuri zuen. Eta odol hartaz, bere Aitaren eta gure arteko trabua eta etsaigoa kendurik, bekatuaren zorra osoki justiziaren arabera ordaindurik eta gatibutasunetik ere aterarik, libertatean ipini gintuen. Eta Jainkoak honelako gauzarik egin baino lehen, Lege Zaharrean ere gaiztoak berak kondenatzen ziren eta ez besterik.

Beraz, orain ez dira gaizto guztiak ere kondenatzen, edo gaiztoak errazki ontzen dira. Zeren, bestela, zer diferentzia litzateke lehengo denboratik honetara? Edo zer probetxu genuke guk Jainkoaren mundu honetan ibiliaz eta penatuaz?

Eta Jainkoak berak esan bazuen ere multi sunt vocati, pauci vero electi (Mt 20:16 & 22:14), anitz direla deituak, baina gutxiak hautatuak, hargatik ez dugu guk, kristauok, zer izuturik. Zeren kristaurik baizik ez da salbatzen, eta gutxiak dira kristauak kristau ez direnen aldean. Eta hala, esaten denean anitz direla deituak eta gutxiak hautatuak, aditzen da jentilak, mairuak, turkoak, juduak, luterarrak eta munduko beste guztiak direla deituak. Baina gutxiak –kristauak berak– hautatuak, eta ez besterik.

Honela dio san Agustinek esaten dutela jende-suerte batzuek.

Baina parterik gehienean esaten dute gaizki eta gaiztoki.

Mintzatze-molde hau gure etsai gaiztoaren buruan pentsatua da eta handik aterea. Zeren orain, Jaungoikoak heriotza errezibituz gero, errazago bada ere salbatzea eta bekatuetatik ateratzea lehen baino, ordea orain ere atera behar da, ez da erraztasun haren esperantzan bekatutan egon behar.

Nola etsai gaiztoak gure Jainkoari berari, tenpluaren gainera tentatzera eraman zuenean, esan baitzion mitte te deorsum (Mt 4:6), egotz zezala handik behera bere burua, zeren berdin aingeruek jasango zutela, min hartzetik begiratuko zutela, hala esaten dizu zuri ere orain:

–Egotz ezazu zeure burua gogoan darabilzun bekatu horretan; obra ezazu, zeure desira konpli ezazu, ez zaitzala deusek ere gibela. Zeren berdin, nola Jainkoa baita hain on eta miserikordioso, ez zaizu urrikituko, ez zaizu kalterik etorriko. Zuregatik bizia eman zuenak, hainbat pena eta buruhauste iragan zuenak ez du, ez, haiek guztiak alfer gerta daitezen nahiko, ez zaitu galtzen utziko. Egotz ezazu, beraz, zeure burua, egizu bekatu, fida zaitez, ez zarela deusen beldur.

Hau da Deabruaren hizkuntza, haren eskolan irakurtua, han ereina eta handik banatua.

Jainkoaren miserikordiatik, ontasunetik eta Pasio santuaren meritutik eta baliotik nahi duzu hartu okasio eta ausartzia bekatu egiteko eta bekatutan egoteko.

Hain da itsustasun eta itsutasun handia eta jende galduen kontua hau, ezen gure Salbatzailea arranguratu ez bazen ere bere heriotza penatuaz eta desohorezkoaz, arranguratu eta sentikortu baitzen bidegabe honetaz, esaten zuela (Sal 128:3):

–Supra dorsum meum fabricaverunt peccatores, prolongaverunt iniquitatem suam. Ene sorbalden gainean egin zuten egur bekatoreek, han bere gaiztakeria hedatu, luzatu eta zabaldu zuten.

Esan nahi du:

–Gaiztoek bere gaiztakeriak egiteko eta haietan luzaro egoteko, hartzen dituzte zimendutzat eta okasiotzat nik neure sorbalden gainean errezibitu nituen azoteak, kolpeak, penak eta oinazeak. Eta haietan fidaturik, haietan esperantza izanik eta kontu eginik berdin nik haiengatik pagatu nuela, ausartzen dira bekatu egitera eta bekatutan egotera, esaten dutela: “Miserikordioso da Jainkoa; maite gaitu, on derizku, bereak, bere odolaz erosiak gaitu; men-menera gaitezenean ez diezaguke falta. Beraz, har dezakegu esku eta lizentzia zenbait bekatu egiteko”.

Esan behar da miserikordioso dela Jainkoa honelako ahapaldiak, honen itsusiak pairatzen dituenean.

1

San Basilio beste hizkuntza batez baliatzen da gauza honetaz mintzo denean, esaten duela (Hom. in Psalm. 32, 3):

–Nam et ille misericordiam cum iudicio exhibet, qui in pondere, numero et mensura admetitur, cuiusque merita et appendit. Ez dadila inor Jainkoaren miserikordian sobera fida. Zeren nola Jaungoikoak gure obra guztiak kontuan, pisuan eta neurrian kontatzen, pisatzen eta neurtzen baititu, hala bere miserikordiaz ere kontuz, pisuz eta neurriz, justiziaren arauaz baliatzen da.

–Mel invenisti, comede quod sufficit tibi, ne forte satiatus evomas illud –dio Espiritu Santuak (Es 25:16)–. Ediren duzu eztia; jan ezazu, bada, neurriz, aski duzun bezainbeste eta ez gehiago, ase eginik oka ez dagizun, ahotik bihur ez dezazun.

Justizia min da eta garratz, eta miserikordia gozo eta ezti. Ordea, ezti hartatik, ezti izanagatik, ez da sobera jan behar, ez da miserikordiaren eztitasunean fidaturik bekaturik egin behar. Zeren hala egitea ezti sobera jatea da.

–Ne dicas miseratio Dei magna est, multitudinis peccatorum meorum miserebitur: misericordia enim et ira cito ab illo proximant (Si 5:6-7). Ez dezazula esan miserikordioso dela Jainkoa eta zeure bekatu guztiak barkatuko dizkizula. Zeren miserikordia eta justizia hurbil dagozkie Jainkoari eta elkarri, eta justiziak bekatoreetara dauka begia.

Miserikordiaren eztitasunari behatzen diozun bezala, behatu behar diozu justiziaren garraztasunari ere. Zeren Jainkoa hain da justiziati nola miserikordioso.

Miserikordia eta justizia berdin dira pisuan, berdin dira balantzan.

Egia da san Tomasek dioen bezala (S. Th., 2-2, 21, 2):

–Magis proprium est Deo misereri et parcere quam punire, propter eius bonitatem infinitam. Illud enim secundum se Deo convenit; hoc autem secundum nostra peccata. Plazentago eta laketago zaio Jainkoari miserikordia justizia baino, eta bai barkatzea ere gaztigatzea baino. Eta halatan baliatzen da anitzetan ere bere miserikordiaz, guk merezi gaberik, bere ontasunagatik beragatik; baina ez justiziaz: ez da behin ere baliatzen guk lehenik geure bekatuez hartara behartu gabe.

Ordea, izateaz denaz bezainbatean, bada Jainkoa baitan hainbat justizia nola miserikordia, nola ageriko baita beste munduan, hemengo denbora miserikordiazko hau iragan dadinean.

Hargatik esaten du profeta Dabidek (Sal 100:1):

–Misericordiam et iustitiam cantabo tibi Domine. Jauna, miserikordia eta justizia kantatuko dizkizut, biak berdin, hain ongi bata nola bestea.

Miserikordiaz soilki eta bakarrik, justiziaz konturik egin gabe, mintzo denak ez daki zer mintzo den, ez du halakoak justiziaren handitasuna ikusten.

Eta ikusazu nola ez duen ikusten.

Zuk diozu miserikordioso dela Jainkoa, eta ongi diozu. Baina zuk, Jainkoa miserikordioso dela diozun horrek, aditu behar dituzu apur bat justiziaren tornuak eta kolpeak ere, haiek aditurik konfiantza eroak utz ditzazun.

2

Justiziaren lehenbiziko kolpea eta desarra izan zen goitian, zeruko aingeruetan, Luziferren eta haren lagunen gainean.

Zeruko aingerurik ederrena, abantailatuena eta Jainkoaren adiskiderik handiena egotzi zuen justiziak urguiluko bekatu batengatik, sekula fingabeko, infernuko penetara.

Eta aingeru guztien lehena, aitzindaria eta agintaria egin zen deabru eta deabru guztien buruzagi, gidari eta kapitain.

Zen ederrena egin zen itsusienik; bere gogarena, gaizkienik; onetsiena, gaitzetsienik; eta gorena, beherenik. Halako suertez non Isaias profetak, hain jautsapen handiaz miretsirik, galdegiten baitio Luzifer berari (Is 14:12):

–Quomodo cecidisti Lucifer qui mane oriebaris? Nola erori zinen, Luzifer? Nola erori zinen, artizarra, goizean goiz, oilaritean, sortu eta atera ohi zinena? Hain gora zeundena?

Handia eta izugarria izan zen zeruan justiziak egin zuen kolpe hura.

Baina egin zuen lurrean ere beste bat, ez bere arauaz atseginagoa, baldin erremediorik ordenatu ez balitzaio, zein baita Adanen bekatuari eman zitzaion gaztigua.

Zeruan Luziferrek berak bederen egin zuen bekatu, eta ez da miresteko nor bere bekatuagatik penatzea. Baina lurrean besteren bekatuagatik, Adanenagatik, haren ondoko guztiak, are sortu baino lehen, bere amaren sabelean pizten diren puntuan, izan daitezen bekatore eta hobenduri, eta hainbat urteren buruan ez dakion ahantz Jainkoari bekatu hura, nork ez du miretsiko? Zer ahal dateke justizia bortitzagorik?

Miserikordioso da Jainkoa eta, bere miserikordia guztiarekin, beha dagokio infernuan dagoen bati; ikusten du eta ikusiko du nola mila urtez eta hamar milaz penatzen den. Eta guztiarekin ere, hala ikusiagatik ere, han bere lekuan uzten du. Ez zaio batere bihotzik hausten, ez da batere hala dagoen onbeharraz errukitzen. Aitzitik, atsegin hartzen du zeren hala penatzen den, eta nahi du pena dadin eta, are, handik ateratzeko esperantzarik gabe pena dadin.

Gogortasunaren handia! Justiziaren bortitza!

Zuk diozu miserikordioso dela Jainkoa. Baina honetan badirudi justiziatiago dela, eta justiziak garaitzen duela miserikordia. Eta arrazoirekin dirudi hala, zeren ez baita beste munduan izango gaiztoentzat miserikordiarik.

Miserikordioso da Jainkoa, baina esan behar da justiziati ere badela. Zeren munduari barkatzera, ezin deusek ere balakatu zuen eta amoratu bere semearen heriotzak baizik.

Miserikordioso da Jainkoa, eta guztiarekin ere, Noeren denboran zortzi pertsonaz beste guztiak uholde batez hondatu eta akabatu zituen.

Halaber, Sodoma eta Gomorra, inguruneko beste hiri batzuekin, su bat zerutik igorririk erre zituen.

Halaber, Datan eta Abiron lurrak bere lagunekin irentsi zituen.

Eta orduan, haiek guztiak infernura ziren. Eta orain ere infernuratzen dira kristau ez direnak.

Eta beldur naiz, kristauetatik ere, gehienek bide hura bera hartzen duten; eta esaten denean anitz direla deituak eta gutxiak hautatuak, kristauez ere orobat aditzen den. Zeren non da kristaurik, kristau bezala bizitzen denik? Behar den bidean Jainkoa laudatzen eta zerbitzatzen duenik? Haren agindu santuak begiratzen dituenik? Edo bere nahikunde gaizto baten konplitzetik Jainkoagatik gibelatzen denik?

Ote da munduan bat ere halakorik?

Bai, bada zenbait, zeren Eliza ezin dateke gabe. Ordea, gutxi.

Eta halatan, Eskritura Santuan konparatzen dira kristau onak harri preziatuekin, aditzera emateagatik, harri preziatu bezala, kristau on ere gutxi dela, batak bezain besteak direla gaitz edireten; eta, nola beste harrietatik baita preziatuetatik baino frankoago, hala dela, halaber, kondenatuetatik ere salbatuetatik baino gehiago.

Salomonek dioen bezala (Koh 1:15),

–Stultorum infinitus est numerus. Eroen kontua infinitu da, infinituki anitz kondenatzen da.

Bada, baldin anitz kondenatzen bada, are kristauetatik ere, zergatik zu ere, kristau izanagatik ere, ez zara beldur izango kondenatuetatik bat gerta zaitezen? Orainokoan, anitz egotzi du Jainkoak infernura; zergatik, bada, ez zaitu zu ere egotziko, baldin egotzi dituen haiek bezala bizitzen bazara? Uste duzu zuretzat lege berri bat jarriko dela? Uste duzu Jainkoa han goitian zu gabe ezin iragan daitekeela? Edo zu ez haratzeaz bere loriatik galduko duela? Zer burupe, zer pribilegio edo abantaila duzu zuk orain, infernuan daudenek bere denboran zuten baino gehiago, baldin haiek bezala bizitzen bazara, ez haiek bezala haratzeko edo handik eskapatzeko? Eta baldin Jainkoaren miserikordian fidatzen bazara, ez duzu uste orain infernuan diren haiek ere bere denboran fidatzen zirela?

Jakizu ezen, miserikordiak justuei loria bezala, justiziak ere gaiztoei infernua ematen diela.

3

Zeren Jainkoa den bihozbera eta miserikordioso, ez da, ez, honetatik hartu behar okasiorik eta ez eskudantziarik bekatu gehiago egiteko. Zeren hau litzateke kontrapozoia pozoi egitea, Jainkoaren miserikordiaz eta ontasunaz kontrara baliatzea, eta bai miserikordiarik ez den lekuan ere, oinak bermatzeko arriskuan jartzea.

Badira betaurreko batzuk, begi-orde batzuk, zeinek gauzak diren baino handiago irudiarazten baitituzte. Eta gerta daitekeen kasua da halako betaurrekoekin zubi batetik iragaten zarela, zubia den baino handiago iruditurik eta zubirik ez den lekuan oinak emanik, eror baitzintezke zubi azpiko osinera, eta han ito eta honda.

Bada, zeruko loriara iragateko zubia miserikordia da; eta baldin miserikordiaren zubi honetatik iragan nahi baduzu zuk ausarkiegi, fidatukiegi, esperantza ero baten betaurrekoak jantzirik, eta iruditurik ezen, zeren kristau zarenez eta Jainkoa ere miserikordioso denez, hargatik beragatik ere salbatuko zarela, engaina zintezke eta, miserikordiaren zubirik ez den lekuan esperantzaren oinak ipinirik, justiziaren osinean eror zintezke. Zeren Jainkoaren miserikordia infinituki handi izanagatik, ez da, ez, aditzen eta ez handik segitzen handitasun hark zuri bekatu egiteko okasiorik eman behar dizula.

–Non sic est Deus misericors, ut sit iniustus –dio san Agustinek (Enarratio in Psalm. 39, 19)–. Ez da Jainkoa halako moldez miserikordioso, non justiziari bidegaberik egin diezaion.

Badio, halaber, san Agustinek (Enarratio in Psalm. 58, 13):

–Puniamus nostra peccata si quaerimus misericordiam Dei. Non potest Deus misereri omnium operantium iniquitatem, quasi blandiens peccatis et non erradicans peccata. Gaztiga ditzagun geure bekatuak, dagigun haietaz penitentzia, baldin nahi badugu erdietsi Jainkoaren miserikordia. Zeren Jainkoak ezin barka diezaioke bekatoreari bekatutan dagoeno, haietan atsegin hartzen dueno, haietatik apartatzea erabaki arte.

Ez da Jainkoaren miserikordia hain aitzina heltzen eta ez hedatzen. Eta ez hedatze hau gauzaren ezinkizunetik heldu da, eta ez miserikordiaren eskastasunetik.

Ez da esaten miserikordioso dela Jainkoa zeren bekatutan debilenari, hala dabileno eta ibiltzeko gogo dueno, lausengatzen eta barkatzen dion; baina esaten da miserikordioso dela zeren, bere bekatuak behar den bidean utzirik, behar den bidean etortzen zaionari eta bere ahala egiten duenari ez baitio huts egiten eta ez barkamenik ukatzen.

Eta aski da hau eta honela egitea miserikordioso izateko.

Entzuten duzunean bihozbera eta miserikordioso dela Jainkoa, atsegin hartzen duzu, eta entzunagatik gaitz, gogor eta justiziati ere badela, ez duzu konturik egiten. Bada, Eskritura Santuan Jainkoak prometatzen dituen fabore handi, ezti, gozo, miserikordiazko haiek justuentzat, ongi, artez eta presturik bizitzen direnentzat dira, eta mehatxuak, keinuak, justiziaren garraztasunak eta gaztiguak gaiztoentzat, zure eta zu bezalakoentzat.

Zer erokeria da, bada, hau, zuretzat diren mehatxuez eta gaztiguez ez dagizun konturik, eta zuretzat ez diren miserikordiazko solasez har dezazun atsegin?

Miserikordia justuei, zu ez bezalakoei dagokie. Ez duzu zuk, bekatutan zaudeno, hartan parterik eta ez ikuskizunik; ez duzu orduan, Jainkoa miserikordioso dela entzunagatik, zer pozturik. Zeren orduan, justizia bai, baina miserikordia ez da zurekin mintzo, ez da orduan zure.

Aparta zaitez bekatutik eta izango da zure; aparta zaitez bekatutik eta izango duzu parte.

Baina anarteraino, bitartean, justizia eukazu zeuretzat, eta utzazu miserikordia bere bekatuetatik apartatzen direnentzat. Zeren, bestela, debekuan nahi dituzu eskuak sartu, besteren zuzena nahi duzu zeuretu eta goratu.

4

Esango duzu beti dela on esperantza, beti behar dela eduki konfiantza.

Eta ongi diozu; egia da, hala da.

Ordea, noiz eta nola «beti»?

Bekatu eginez gero, baina ez egiterakoan.

Ez da Jainkoaren miserikordian fidaturik bekaturik egin behar.

Susana emakume santu hark nahiago zuen jende gaizto batzuen eskuetan erori, Jainkoaren miserikordiaren menean baino:

–Melius est mihi incidere in manus hominum absque peccato, quam peccare in conspectu Domini (Dn 13:23).

Baina errege Dabidek nahiago zuen jendeekin baino Jainkoarekin iharduki, nahiago zituen bere on-gaitzak harekin iragan:

–Melius est ut incidam in manus Domini, quam in manus hominum (2Sm 24:14).

Eta biek, hala Dabidek nola Susanak, zeramaten kontu ona. Zeren Susana zen bekatu egin gabea eta Dabid bekatu egina. Eta bekatu eginez gero, Jainkoarekin behar da iharduki, hara laster, han fida, haren miserikordiatik behar da erremedio.

Nola Zesarrek kondenatuak apelatu baitzuen Zesar beragana, Zesar haserretuagandik ez haserretuagana, hala bekatoreak ere behar du apelatu Jainkoagandik Jainkoagana, Jainko justiziazkoagandik Jainko miserikordiazkoagana.

Bekatu eginez gero, ez da beste biderik, ez da beste erremediorik.

Ordea, inor bekatu egin gabea denean, nola baitzen Susana, hobe da egitekoak alde honetatik egitea, hobe da gizonekin ihardukitzea eta haietatik etor dakiokeen kalteari itxarotea, ezen ez Jainkoa baitan eta haren miserikordian fidaturik bekatu egitea.

Baina guk kontrara egiten dugu: zer izango baita ere etorkizunaz, gero Jainkoaren miserikordiara ihes egingo badugu ere, orain eskuen gainean, presentean, ez dugu bekaturik ez egiteagatik plazerik utzi nahi eta ez penarik hartu; nahiago gatzaizkio etorkizuneko arrisku handiari eta gaitz bortitzari jarri, presenteko lan apurrari baino.

Eta zerk egiten du hau? Fidatzeak, kontu egiteak berdin gero Jainko miserikordiosoak guztiak barkatuko dizkigula eta erremediatuko.

Kontuaren gaiztoa! Fidantziaren eroa!

Fidatzen zara bekatu eginez gerozko kalteak erremediatuko dituela Jainkoak, eta ez zara fidatzen eta ez oroitzen erremedia ditzakeela, halaber, bekaturik ez egiteagatik etor dakizkizukeen atsekabeak eta egitekoak.

Behar ez denean fidatzen zara, eta ez behar denean.

Behar ez denean iruditzen zaizu Jainkoaren miserikordia handi, eta ez behar denean.

Hamar txanponen behar zarenean edo beste premia bat eta eskastasun bat duzunean, ez zara fidatzen, ez duzu esperantzarik, prestuki bizitzen zarelarik eta bekaturik egin gabe egoten zarelarik, zeure premia eta eskastasuna estal diezazula Jainkoak.

Eta, hala, zeure esperantzagabearekin egiten duzu bekatu, ebasten duzu, egiten duzu ohoinkeria bat. Eta egiten duzu ohoinkeria hura esperantzaz gero berdin Jainko miserikordiosoak barkatuko dizula hartako bekatua.

Itsutasunaren handia!

Orain, Jainkoarekin adiskide zarenean, bekaturik gabe zaudenean ez duzu esperantzarik Jainkoak zuregatik deus egin dezakeela, zure premia estal dezakeela. Eta gero, etsai zarenean eta bekatuz betea zaudenean, duzu konfiantza, guztiak barkaturik, bere grazia eta loria, hain gauza handiak, baliosak eta erdiesteko gaitzak, emango dizkizula.

Gauza errazean ez zara fidatzen, eta bai gaitzean.

Bekatu egiten duenarentzat daukazu Jainkoa handi, zabal, franko, liberal; eta bekaturik egin gabe, prestuki bizitzen denarentzat estimatzen duzu dela hertsi, mehar, eskas eta zikoitz.

Guztietan zabiltza eta gabiltza nahasiak, errebelatuak eta huts eginak.

5

Ez huts egiteko, behar bezala esperantza eta konfiantza izateko, zer egin behar da?

Ihardesten du errege Dabidek (Sal 4:6):

–Sacrificate sacrificium iustitiae et sperate in Domino.

Esan nahi du:

–Egizue ongi; ahalez, obra onetan enplega zaitezte, eta gero orduan euzue Jauna baitan esperantza. Zeren bestelako esperantzak deus gutxi balio du.

Egun batez etorri zitzaizkion frai Gil santuari kardinal batzuk bisitatzera. Eta bere bisita bukaturik, abiatzerakoan, esan zioten, arren, egin ziezaiola Jainkoari haietaz otoitz.

Ihardetsi zien frai Gilek:

–Aitzitik, jaunak, zuek egiozue nitaz. Zeren nik baino zuek sineste eta esperantza gehiago duzue.

–Ordea, nolatan ahal dateke hori horrela? –diotsote kardinalek–; zeren gu gabiltza munduan barrena sartuak, aberastasunez beteak, atseginez eta plazerez gainez eginak, eta zu penitentziatan, obra onetan, munduko egitekoetatik kanpoan, eta guztiarekin ere diozu sineste eta esperantza gehiago dugula zuk baino?

—Bai –ihardesten die–, zeren zuek bizitzen zareten bezala bizitzen zaretelarik ere, alegeraki, deusen beldur gabe, salbatzeko esperantza eta esportzu handi batekin zabiltzate, baina ni, beldur naizela, ikara dirakidala, zeren bekatore bainaiz. Beraz, honelatan, zuek nik baino esperantza eta sineste gehiago duzue.

Ikusiko duzu jende-tailu batzuek, maleziarik eta engainurik baizik ez dutenek, den santuenak baino buruak gogorrago dituztela eta salbatzeko esperantza gehiago dutela; halako moldez ezen, etortzen zarenean halakoekin mintzatzera, esango baitizute ez dezaketela bere esperantza zurearekin truka, ez daukatela inor ere bere buruak baino santuago eta ez prestuago, nornahi den bezain ongi Jainkoari gomendatzen zaizkiola. Eta bitartean belarrietaraino bekatutan barrena sartuak egon.

Itsutasunaren handia! Deabruaren engainua!

Uste baitute eta uste baituzu, bekatutan zaudelarik, paradisua emango zaizula, miserikordia egingo zaizula.

Hori da Jainkoaz eta Jainkoaren miserikordiaz eskarniatzea; hori da esperantza esperantzagabea, konfiantza eroa, gainez egina, soberaniazkoa. Eta ez da, ez, hori konfiantza ere. Baina hori da ausartzia, presuntzioa, nahi eroa eta miserikordia heltzen den baino aitzinago zure desira hedatzea.

Are gehiago, hori da Espiritu Santuaren kontra diren bekatuetatik bat.

Eta hala, miserikordiaren esperantzan bekatu egiten duenak ez du miserikordiarik merezi, zeren halakoa miserikordiaren beraren kontra baitabil.

Hala ematen du aditzera san Basiliok, penitentziaz mintzo dela (Hom. de Poenitentia, 6):

–Qui spe poenitentiae male agit, modum habet maleficentiae et poenitentia privatus est. Penitentziaren esperantzan bekatu egiten duenak ez du bide ona hartzen, ez du penitentziarik balia dakion merezi.

Eta molde berean esan daiteke miserikordiaren esperantzan bekatu egiten duenaz ere: ez du hark ere miserikordiarik merezi.

Nahi badugu gutaz erruki dadin geure Jainkoa, entzun gaitzan, lagun diezagun eta eduki dezan gutaz miserikordia, saia gaitezen gu ere geure aldetik geure eginbidea egiten, bekatuetatik apartatzen eta agindu santuak begiratzen. Zeren halatan bai, baina bestela, bestelako esperantza guztiak ez dira esperantza: alfer dira, erokeriak dira.

Beraz, honelatan, ez dugu miserikordiaren esperantzan bekaturik egin behar, eta ez konfiantza hartan penitentzia egitea eta aztura gaiztoak uztea gerorako luzatu behar.

Aitzitik, zeren Jainkoa den hain on, bihozbera eta miserikordioso, zeren hain maite gaituen, zeren bekatu egin eta berehala ez gaituen gaztigatzen, zeren itxaroten digun eta, azken finean, zeren hainbat ongi eta ontasun egiten digun, hargatik beragatik ere, hartatik okasio harturik, behar genuke, are bestela egingo genuen baino hobekiago, haren borondatea egiten saiatu; eta zer ere bekatu eta gaiztakeria orainokoan erabili baitugu, haiek guztiak utzirik, prestutasun batean jartzea erabaki; eta halako moldez, tailuz eta suertez aitzinera gobernatu, non azken finean, Jainkoaren miserikordiarekin batean erdiets dezagun guretzat ordenaturik eta prestaturik dagoen bozkarioa, zein baita zeruko loria.

XII

NOLA GEROTIK GERORA IBILTZEAZ GALTZEN DUGUN DENBORA

Gerotik gerora zabiltza.

Urte honetan gaizto izanik, datorkeenean onduko eta prestutuko zarela diozu.

Bada, biz hala, zuk diozun bezala eta gogoan darabilzun bezala gerta dakizun, eta urte honetan gaizto izanik, zure gero horretan, etorkizunean, prestu zaitezen.

Hori horrela balitz ere, non da, bataz, urte honetan egin ahal zenukeen irabazia eta aitzinamendua? Zeren kristau onek urte batez anitz obra on egiten dute eta bai meritu ere erdiesten. Kristau onak urte batez aitzinatzen dira, baina zu nola aitzinatuko zaren ezen gibelatzen zara, anitz bekatu eta gaiztakeria egiten duzula.

Eta berriz, bestea, non da halaber bitartean, urte honetan, zure gero horretara hel arterainokoan galtzen duzun denbora?

–Fili, conserva tempus. Ene seme, begira ezazu denbora –dio Espiritu Santuak (Si 4:23).

Aitzinean duzuno aprobetxa ezazu. Zeren behin joanez gero, ez da bihurtzerik eta ez erdiesterik.

–Fronte capillata est, et post occasio calva (Ausonio, Epigramma 33). Okasioa kopetan, belarrean, aitzinaldean iletsu da eta xerlotsu, baina garaitean, gartzetan, gibelaldean motz, soil, garbal, karsoil eta ile gabe.

Aitzinean badu nondik lot, baina ez gibelean.

Beraz, aitzinean duzuno aprobetxa ezazu. Zeren gibelera ezkero, ez du esku-tokirik eta ez lotzeko girtainik.

Bada, okasioa bezala da denbora ere.

Beraz, honelatan (Koh 9:10):

–Quodcumque potest facere manus tua instanter operare. Quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, erit apud inferos quo tu properas. Orain, denbora aitzinean duzuno, egizu ahal dagizuna; eta orain ere, instanter, fite, presenteon. Zeren jakin behar duzu ezen ez dela gero, zuk joan behar duzun leku hartan, arrazoi alegatzerik eta ez jakintasunaz aprobetxatzerik izango.

Uzten baduzu, nola ez dakizula, orain eskuen artean duzun denbora iragaten, egin da, galdu da, ez da gehiago bihurtzerik.

Hargatik esaten du jondoni Paulok (Ga 6:10):

–Dum tempus habemus operemur bonum. Denbora duguno, dagigun ongi.

Esan beza Aristotelesek nahi duena denboraz (Physica, IV, 13. k., 9: “Tempus est numerus motus, secundum prius et posterius”), baina gure konturako, denbora da lehen, orain eta gero gauzak ibiltzea, iragatea eta, iragatearekin batean, higatzea eta akabatzea. Denbora beti doa.

–Neque quod futurum est meum neque quod fuit –dio Senekak (Naturales Quaestiones, 6. lib.)–. Iragana eta etorkizuna ez dira gure.

Joana joan, etorkizuna etorkizun: presentekoa da gure, eta ez besterik.

Eta presenteko hau hain da gutxi, ezen esaten baitu san Tomasek (Commentaria in Physicorum Aristotelis lib., 8, 2, 12: 6):

–De tempore nihil est accipere in actu, nisi nunc. Denboratik ez dugu deus ere, orain bat baizik, iraute apurra, puntutsu bat, eta ez gehiago.

Egia da.

Ordea, nola puntutsu honek, orain honek juntatzen eta josten bezala baititu elkarrekin iragana eta etorkizuna, joste honek oroitzen gaitu iraganaz eta etorkizunaz ere, esperantza ematen. Eta halatan, oroitze honekin eta esperantza honekin batean, iragana eta etorkizuna presentekoarekin loturik eta bat eginik, ez zaigu presentekoa hain labur iruditzen, zeren guztiak elkarrekin bezala eta bat balira bezala hartzen baititugu.

Hala esaten du Senekak (De brevitate vitae, 15. k., 4):

–Longam illi facit vitam, omnium temporum in unum collatio.

Ordea, den bezala eta behar den bezala denbora hartzera, aurkituko dugu deus gutxi dela, mehar dela eta labur.

Presentekoa goza dezakegu, etorkizunekoa desira, eta iragana lauda edo auhen eta deitora.

Iraganak ez du erremediorik: hura joan da.

Etorkizunekoa ez dakigu emango zaigunetz.

Presentekoa hain da gutxi, labur eta ezdeus, ezen orain ere, bigarren hitza hasi dudaneko, iragan baitateke lehenbizikoa eta lehenbizikoaren denbora.

Izan da esan duenik denbora ez dela deus hartaz oroitzapenik eta pentsatzerik ez denean; eta halatan, lo datzanari ez zaiola orduko denbora deus iruditzen, ez duela sentitzen, ez balitz bezala iragaten zaiola, zeren orduan ez baitu hartan pentsatzen eta ez gogorik edukitzen.

Urarekin nahi nuke konparatu denbora, zeren denborak eta urak elkarren antz handia baitute.

Ura beti doa, bata besteari darraio. Iragana aitzina da, etorkizunekoa gibela dago, eta aitzinekoak aitzinean gutxi irauten du.

Ez du inork iragan den uretik hartzen, eta ez etortzeko dagoenetik ere. Aitzinekotik, iragatean, presentean denean behar da harrapatu.

Hala da, bada, eta hala egin behar da denboraz ere: presentekoari lot zakizkio, hura aprobetxa ezazu. Zeren bestela, haize ona denean bela egin gabe gelditzen den ontzia bezala geldi zintezke zu ere.

1

Denboratik gauza apurra, orain hau dugu, eta ez besterik.

Ordea, nork esango du zenbat balio duen orain honek? Iraute, iraupe eta bitarte ttipi, apur, labur honek?

Hainbat balio du, non baldin orain infernuan dagoen bati eman balekio hautatzera ea zein lukeen nahiago bere eskuko, ala mundu hau guztia bere on guztiekin ala oren baten denbora eta bitartea, seguru da ez oren baten denbora, baina are begiak goiti altxatzeko aski lukeen bitartea ere lehen hauta lezakeela, nahiago lukeela eta bai hobeago ere, mundu guztia baino, zeren, denbora apur hura –den apurrena ere– ongi enplegatzen duela, aski bailuke anarterainoko falta guztiak erremediatzeko eta zeruko loria erdiesteko.

Esaten da gauza bat preziatua dela, hartatik puska ttipiak bestetatik handiak baino gehiago balio duenean. Eta halatan esaten da gauza preziatua dela urrea.

Beraz, zinez da gauza preziatua eta baliotsua denbora, zeren den gutxiena, bihotzezko urrikitze batekin, aski baita salbamendua egiteko. Eta ezpere, galdegiozu bere azken orenean hain laburzki paradisua irabazi zuen ohoinari ea zer irudi duen denboraz, ea gauza estimatzekoa eta ezertan edukitzekoa denetz.

Eta hark, frogatuak bezala, esango dizu baietz, ezertan edukitzekoa dela, baliotsua dela, ez duela munduan bere parerik.

Hain da gauza handia eta aberatsa orain eskuen artean dugun denboraren orain hau, ezen, purgatorioetako penak mundu honetako pena guztiak elkarri eratxikirik baino handiagoak direlarik, guztiarekin ere esaten baitu doktore batek (Ludolfo Saxoniakoa, Vita Christi, 2. k.,):

–Plus valet hic in patientia dies unus, quam in purgatorio annus. Gehiago balio du eta gehiago egiten du orain, hemen, egun batez obra onetan enplegatzeak, gero purgatorioetan urte batez penatzen egoteak baino.

Oraingo egunak balioko du orduko urtea.

Hala ematen du aditzera Ezekiel profetak (Ez 4:6):

–Diem pro anno dedi tibi. Eman nizun eguna urtetzat.

Esan nahi du:

–Eman dizut eta ematen dizut anitz egun, hain aberatsik, baliotsurik eta prezio handitakorik, non haietatik batek balio baitu eta balioko baitu urte bat, zeren gero urte batez egin daitekeena eta egingo dena egin baitaiteke orain egun batez.

Eta arrazoia, zeren gero izango ez dena orain baita merezitzeko eta ontasunean aitzinatzeko ahala, indarra eta libertatea; eta, halaber, zeren bi pena-suerte baitira (ikus Dionisio Richelieu “Carthusianus”, De iudicio animae, 15. k.):

Bata da poena inflicta, bestek ematen diguna, bestetatik heldu zaiguna, nola baita purgatorioetako pena, eritasun batekoa.

Bestea da poena assumpta, geuk geure borondatez hartzen duguna, nola baita egiten dugun penitentzia, barautzea, oraziotan egotea, erromerian ibiltzea.

Eta pena hark, geuk geure borondatez hartzen dugunak eramaten dio aitzinaldea beste penari, bestek ematen digunari, pazienteki errezibitua izanagatik ere. Zeren purgatorioetan dagoenak nahi luke handik libratu, eta bai eriak ere sendatu.

Baina orain geuk geure borondatez egiten dugun penitentzia eta hartzen dugun pena alde guztiz da borondatezkoa, baliotsua eta Jainkoari eder zaiona. Eta halatan, honek eramaten die purgatorioetako penari eta eritasunekoari ere urreak beste diru guztiei eramaten dien abantaila. Zeren Jainkoak behatzen badu ere iragaten dugun penara, ordea, areago behatzen du hartako borondatera.

Beraz, orain pena, orain barau, zilizioa har.

Zeren oraingo pena ttipiak, geuk libreki geure borondatez hartzen dugunak, gehiago balioko du purgatorioetako edo eritasuneko pena handiak baino.

Eta hala, badirudi ezen purgatorioetan daudenek ez dutela deusez ere hainbat damu eta atsekabe izango nola denbora galduaz, gaizki enplegatuaz eta bere buruak –bere borondatez apur bat, bederen– ez penatuaz.

Arrazoirekin esaten du san Krisostomok (57. hom., Joan 9):

–Neque intelligis omnia potius esse amittenda quam tempus. Aurum amittis, potest recuperari; amissum tempus difficulter. Ez duzu aditzen beste gauza guztiak lehen utzi behar direla galtzera, denbora baino? Zeren urrea eta zilarra berreskura daitezke, galduagatik, baina ez denbora.

2

–Nihil praetiosius tempore et heu nihil eo vilius invenitur –dio san Bernardok (Flores seu sententiae)–. Ez da munduan gauza preziatuagorik denbora baino; ordea, ai, ez da egungo egunean gauza ezdeusagorik edireten!

Ez dugu deusez ere hain kontu gutxi egiten, nola denboraz.

–Quem mihi dabis qui aliquod praetium tempori ponat, qui diem aestimet? Nor emango didazu —galdegiten du Senekak (Epist. ad Lucilium, 1, 2)— denborari prezioa jartzen dionik? Eguna merezi bezala estimatzen duenik?

Fitsaren berdin, ezdeusen pare daukagu denbora.

Badirudi trabatzen gaituela anitzetan ere; ez bagenu, nahi genukeela; ez jakinez zertan iragan gabiltzala; oren batean garenean, bigarrenean bagina desiratzen dugula.

Esan behar da aberats garela munduan den gauzarik aberatsena eta baliotsuena hain frankoki darabilgunean.

Bada, ala zuk eta nik ere, denboraren galtze honetaz, probetxu gabe iragatera uzteaz kontu hertsia eman beharko baitiogu Jainkoari!

Hiru moldez esan daiteke galtzen dela denbora.

Lehenbizikoa, bekatu egiteaz eta bekatutan egoteaz. Bekatu egiten ari zarela eta, eginez gero, haietan zaudela iragaten zaizun denbora emazu galdutzat. Denbora hark ez du deus balio zuretzat. Aitzitik, hartan zeure arima eta arimako on guztiak, eta eskuarki gorputzekoak ere, galtzen dituzu; ura behera bezala igortzen dituzu. Denbora hura da denborarik galduena eta galgarriena.

Bigarrena, galtzen da denbora gogoeta ero, bano, deus balio ez duten batzuetan egoteaz. Zerori bakarrik, alfer, aise, egitekorik gabe, ongi jana eta hobeki edana zaudenean eta, guztiz ere, ohean loz aserik, ardurarik gabe zautzanean, egiten duzu zeure baitan barrena mila pentsu eta gogoeta, mila dorre eta gaztelu. Egiten zara aita santu, egiten zara errege, aberasten zara, egiten duzu anitz balentria. Etortzen zaizu joko eder bat, irabazten duzu. Azken batean, erabiltzen dituzu zeure gogoan hala balira nahi zenukeen gauza batzuk. Eta sekulan hala izango ez badira ere, eta ez direla izango badakizu ere, guztiarekin ere, hala pentsatzeaz beraz ere, gogoeta ero haietan egoteaz atsegin hartzen duzu. Eta bitartean ez duzu kontsideratzen zuk handik ateratzen duzun probetxua denbora galtzea dela, eta ez besterik.

Hirugarrena, galtzen da denbora gorputzaren plazeretan ibiltzeaz.

Esaten duzu:

–Dezagun denbora iragan; gaitezen joka, gaitezen dantza eta dosta.

Eta ez zaizu gogoratzen bitartean denbora galtzen duzula.

Bada, esaten du san Bernardok (Meditationes, 6. k., 18):

–Omne tempus in quo de Deo non cogitas, hoc te computes perdidisse. Jainkoa baitan pentsatzen ez duzula iragan zaizun denbora guztia, egizu kontu galdu duzula.

Hala esaten du san Jeronimok ere (13. ep., Virginitatis laus, 16):

–Omne tempus in quo meliorasse non senseris, aestima perdidisse. Hobetu zarenetz sentitu gabe eta ontasunen bat egin gabe iragaten zaizun denbora estima ezazu galdu duzula.

Ez da aski gaizkirik ez egitea; ez da aski ez gaiztotzea; baina ondu behar da, eta ongi egin behar da.

Ez aitzinatzea gibelatzea da, zeren bitartean beste kalterik ez bada ere, denbora galtzen eta aprobetxatu gabe iragaten baita.

Kontu egizu ezen orain dituzula berrogei urte. Eta egizu, halaber, kontu eta gogoeta zenbat ongi eta obra on egin dituzun berrogei urte horietan. Eta aurkituko duzu, baldin zin-zinez, finki eta debotoki maneiatu eta enplegatu bazina, berrogei urte horietan egin dituzun ongiak, ontasunak eta obra guztiak egin zenituzkeela urte batez.

Beraz, honelatan galdu dituzu beste urte guztiak: berrogeietatik hogei eta hemeretziak. Zer kontu emango duzu, bada, urte galdu haietaz?

Hitz alfer guztiez eman behar da kontu; zer izango da, bada, hainbat denbora galduz eta alfer iraganez?

Arrazoirekin esaten du Jeremias profetak (Nk 1:15):

–Vocavit adversum me tempus. Deitu zuen ene kontra denbora.

Denborak berak, guk galtzen dugunak akusatzen gaitu; hura bera jaikitzen da gure kontra.

–Omnia mi Lucile aliena sunt, tempus autem nostrum est –dio Senekak (Epist. ad Lucilium, 1, 3)–. Beste gauza guztiak besterenak dira, baina ez denbora. Hura gurea da.

Orain eskuen artean dugun denbora prestatzen digu geure Jaungoikoak, uzten digu geure eskuko. Eta nahi du aprobetxa dezagun, obra onetan enplega dezagun.

Eta hala enplegaturik ere, eskatuko digu kontu: baldin meza entzun badugu, ea ongi eta hartan pentsatzen dugula entzun dugunetz; baldin barautu bagara, oraziotan egon bagara, pobreari limosna eman badiogu –hauek obra onak baitira–, hauetaz guztioz eskatuko digu kontu, ea edergailu, munduagatik ala Jainkoagatik eta intentzio onez, banaloriarik gabe egin ditugunetz.

Hala esaten du profeta Dabidek Jainkoaren partez mintzo dela (Sal 74:3):

–Cum accepero tempus, ego iustitias iudicabo. Denbora neuregana dezadanean, heriotzako orenean, hain estuki eskatuko dut kontu, non obra onak ere ea ongi, justuki eta behar bezala eginak direnetz etsaminatuko eta juzgatuko baititut.

Obra onak ere, baldin ongi eta intentzio onez eginak ez badira, gaiztotzat emanik kondenatuko ditu Jainkoak.

3

Baldin presenteko denbora hau, orain eskuen artean duguna, enplegatzen ez badugu ongi, arrisku da ken dakigun etorkizunekoa. Eta, alabaina, hau da gure erokeria edo itsutasuna, uste baitugu, geure lehengoa gaizki enplegatu guztiarekin ere, aitzinera ere orobat emango zaigula denbora.

Baldin merkatari batek eman baliezaio bere semeari diru suma bat bere eskuko, maneia lezan, enplega lezan, tratuan eta merkatalgoan erabil lezan, eta halatan, tratua ikasirik, berak bere buruz zerbait irabaz lezan; ordea, baldin seme hark bere aitaren eman haiek guztiak jokoan, jan-edanean eta arlotekerian gasta balitza, arrazoirekin litzateke seme hura beldur ez liezaion bere aitak aitzinera gehiago eman eta ez fida. Eta, are, lehen emanak ere ken liezazkion.

Hala, bada, arrazoirekin izango gara gu ere beldur ken diezagun geure Jaungoikoak etorkizuneko denbora, iragana hain gaizki enplegatu dugunez geroztik.

Hala, Noeren denboran, ehun eta hogei urte bizitzeko prometatuz gero, kendu zizkien azkeneko hogeiak, zeren lehengo ehunak gaizki enplegatu baitzituzten.

Hau ematen du aditzera errege Dabidek ere esaten duenean (Sal 54:24):

–Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos. Gizon gaizto, odol-isurle, gerlati, maleziatsu eta engainatzaileek ez dituzte bere egunak erdizkatuko; ez dira halakoak bestela biziko zirenaren erdia biziko.

Batzuk bere gazte denboran, odola bero dutenean, bizi dira Jainkorik, heriotzarik edo kontu errendatzerik ez balitz bezala, libertate handian, mila bekatu, malezia eta engainu egiten dutela, gorputzari ahal bezainbat plazer ematen diotela. Baina gero, zahartzean, odola hozten hasten zaienean, hasten dira halaber etorkizunaz oroitzen, hil behar dutela eta hil ondoan kontu errendatu behar dutela ohartzen eta pentsatzen.

Eta handik aurrera, hala bere buruei ohartuz gero, itzultzen dute plama eta orria beste aldera, eta lehen gaizto bezain egiten dira gero on eta prestu.

Halakoek dimidiant dies suos, bere egunak erdizkatzen dituzte, bi erdi egiten dituzte, zeren erdi bata, gaztetasuna, gaizki enplegatu bazuten ere, beste erdia, zahartzea, ongi bukatu baitzuten. Eta hau da azkenekoz ongi erdizkatzea, gaiztoa utzirik ona hartzea, jondoni Paulo batek bezala egitea.

Baina, berriz, beste batzuk gaztean dira on, prestu eta deboziotsu, eta zahartzean gaizto eta maleziatsu. Hastean on eta bukatzean gaizto, Judas izan zen bezala.

Halakoek dimidiant dies suos, erdizkatzen dituzte bere egunak, bi erdi egiten dituzte, zeren zahartzean gaizto badira ere, gaztean on izan baitziren. Ordea, hura da gaizki eta gaiztoki egunak erdizkatzea, zeren onetik gaiztora aldatzen baitira. Eta hainbatik hainbatean, gaiztoago eta arriskutsuago da zahartzean gaizto izatea, gaztean baino.

Baina finean, berriz, beste batzuek non dimidiant dies suos, ez dituzte inoiz ere erdizkatzen bere egunak, zeren hala zahartzean nola gaztean arrunt baitira bat, betiere baitira maleziaz eta gaiztakeriaz orobat. Eta halako haiek ikusten dutenean bere egunak laburtu hurran zaizkiela, heriotzara hurbiltzen direla, kontu eman behar dutela, orduan, pagatzaile gaiztoek egiten dutena, eskatuko dute epe eta luzapen gehiago: In die redditionis postulabit tempus (Si 29:6).

Ordea, nola iraganaz kontu txarra eman baitukete, ez dira entzunak izango, ez zaie haien promesei sinesterik emango, ez da haien esanetan inor gehiago fidatuko.

Hala esan zuen Aingeruak ere, gainekoaz zin eginik, ez zela izango gehiago denborarik, bukatuko zirela geroko gero guztiak (Ap 10:6):

–Iuravit per viventem in saecula, quia non erit tempus.

Egin dezakegu nahi bezainbat edo ahal bezainbat saio eta itzulinguru, baina, azkenean ere, ezin ihesik egin dezakegun denborara eta puntura herstu eta bildu beharko dugu. Hala kontatzen du san Gregoriok (Dialogi, 4, 38: 11), ezen Krisaorio zeritzan gizon gaizto batek, bere azken orenera zenean, munduan egin zitzakeen otoitz guztiak eginagatik ezin erdietsi zuela biharamuneko luzapena:

–Coepit magnis vocibus clamare, inducias vel usque mane, inducias vel usque mane: sed cum clamaret, in istis suis vocibus, de habitaculo suae carnis evulsus est.

Herstu zenean, nahi zukeen apur bat luzatu, nahi zukeen biharamun arterainoko denbora irabazi; anitz hitz eder ahotik atera zuen, anitz otoitz eta oihu egin zuen; anitzetan egun baten tregoa, epea eta espazioa eskatu zuen. Baina guztiak alferrik. Oihuz eta otoitzez zegoela, bere egunak bukatu zitzaizkion, arimak egin zion eta sekulako kondenatu zen.

4

Beraz, honelatan, batere sentimendurik badugu, ez dugu gerotik gerora ibili behar, ez dugu aitzinera gehiago denborarik galdu behar. Aitzitik, lehen galdu duguna behar dugu orain berreskuratu eta erremediatu.

Ordea, nola edo zer moldez erremedia daiteke eta berreskura? Zeren joana joan da, ez da haren bihurtzerik eta ez eskuetaratzerik.

Ihardesten du san Gregoriok hitz gutxiz eta laburzki (Moralia, V, 39. k., 70):

–Tempus redimimus, quando ante actam vitam, quam lasciviendo perdidimus, flendo reparamus. Denbora iragana erreskatatzen eta geuretakotzen dugu noiz eta bizitza gaizto iragana, irriz eta plazerez galdu genuena, negarrez eta atsekabez berreskuratzen eta erreparatzen baitugu.

Esan nahi du:

–Denbora iragana, gaizki enplegatu genuena, eskuetatik joan zitzaiguna erdiesten dugu orduko plazeren ordain orain atsekabe dobleak hartzen ditugunean, orduan egin behar genituen ongiak eta orain egin behar ditugunak orain egiten ditugunean.

Hau da san Tomasek ere, satisfazioaz mintzo dela, esaten duena (Super Sententiis, 4, 15, 1, 2: 3):

–Quamvis homo non possit tempus praeteritum recuperare, potest tamen recompensare illud quod in praeterito fecisse debuisset. Gizonak denbora iragana ezin berreskura badezake ere eta ez bihur, ordea erremedia dezake iraganeko falta, iraganean egin behar zuen ongia egiten duela etorkizunean.

Baldin iraganean meza bat entzun behar bazenuen, eta ez hura entzun, konfesa hartako bekatua, eta gero etorkizunean dobla: entzun bi. Baldin iraganean egun batez barautu behar bazenuen eta ez barautu, lehenik konfesa hartako bekatua eta gero etorkizunean dobla: barau bi egunez.

Halatan, denbora iragan gaizki enplegatua, egin daitekeen moldean erreskatatzen, berreskuratzen eta erremediatzen da.

Bi orenen bidea iragateko duzunean, eta oren haietatik bata alferkerian, jan-edanean eta arlotekerian iragan duzunean, zer erremedio zeure bidea mugaz eta ilundu gabe erdiesteko? Gertatu zaizun falta estaltzeko? Zer?

Gelditzen zaizun oren hartan, hain zinez eta laster abiatzen zara, non bi orenen bidea batez egiten baituzu, eta halatan erremediatzen eta estaltzen zeure lehengo falta eta alferkeria.

Bada, molde honetan berean guk geure denbora, honainokoan alferkerian eta gaiztakerian gaizki enplegatu duguna orain ontasunean doblatuz eta laster eginez behar dugu eskuratu eta erdietsi.

Hala esaten da ardiak ere arratsaldean azkarrago janez bere goizeko gutxi jana erdiesten duela. Halatan, mahastiaren jabeak ere arratsaldean lan egiten hasi zirenei eman zien hainbat jornal eta alokairu nola goizetik lan egin zutenei, zeren arratsaldean hasi zirenak hain zinez eta gogotik ari izan ziren, non haiek, denbora gutxiz, bestek anitzez bezainbat egin baitzuten.

Bada, hau berau egin behar dugu guk ere orain, arratsaldeon, zahartzeon, geure egunon amaitzeon, orain baitakusagu ezen ja adinaren arauz heriotzako portura hurbiltzen garela, hemengoaz egin hurran dugula.

Orain, bada, orain behar dugu bermatu; orain behar diegu eskuei eragin. Orain nori berea errenda, orain etsaigotik atera. Orain etorkizunean pentsa.

Orain, zin-zinez, bihotzezko urrikitze batekin eta gehiago ez egiteko borondatearekin, aitzinetik kontzientzia ongi iratiorik eta etsaminaturik, osoki eta egiazki konfesa.

Konfesatu ondoan, lehengo okasioetatik aparta, ez gehiago haietara eta ez beste halakoetara itzul.

Halatan, denbora iragana, hain gauza handia eta baliotsua, gerotik gerora ibiltzeaz galdu duguna, erremedia daitekeen moldean erremediatuko, berreskuratuko eta erdietsiko dugu.

XIII

GAZTETIK ZAHARTZERA PENITENTZIA

LUZATZEN DUENAZ

Esaten du Espiritu Santuak (Koh 12:1):

–Memento Creatoris tui in diebus iuventutis tuae, antequam veniat tempus afflictionis tuae et appropinquent anni de quibus dicas, non mihi placent. Oroit zaitez zeure Jaungoikoaz zeure gazte denboran, zahartzeko penetara baino lehen eta hurbildu gabe urte haiek, zeinengatik, datozenean, esango baituzu: “ez dira ene gogarako”.

Gazte zareno, ahala eta indarra duzuno, trabaila zaitez, orduan eskuei eragiezu. Zeren zahartuz gero, zahartzeak berak emango dizu egitekorik asko.

Hainbatik hainbatean, ederrago zaizkio Jainkoari gaztetasuneko obra onak zahartasunekoak baino, zeren gaztetasunekoak bere egitez hobeago eta ederrago baitira.

Agintzen zuen Jainkoak Lege Zaharrean fruitu guztietatik primizia eman ziezaiotela, guztietatik parte bat eta parterik hoberena, garrantzizkoena eta estimatuena –nola arrunki ohi baita lehenbizikoa– eskain ziezaiotela.

Agintzen zuen halaber Jainkoak berak usoetatik, ez uso handiak, baina usakumeak ekar ziezazkiotela (Lb 1:14). Gazteak nahi zituen, eta ez zaharrak; zeren usoak zenbatenaz gazteago, hainbatenaz dira hobeago, gozoago eta zaporetsuago.

Hala dira, bada, halaber gaztetasuneko obra onak ere zahartasunekoak baino gaiago eta baliotsuago. Eta halatan da gure Jainkoa ere haietatik gutiziatsuago, gogotsuago eta zaleago.

Hala esaten du Mikeas profetaren zazpigarren kapituluan (Mi 7:1):

–Praecocas ficus desideravit anima mea. Goiz ontzen diren pikuak desiratzen zituen ene arimak. Pertsona gazteen lehenbiziko obra on haiek nahi nituzke; haietatik naiz zale eta gura, haiek zaizkit on, gozo eta ezti.

Hargatik da teologoen esana gizona adimenera heltzen den bezain sarri, puntu berean, obligatua dela bihotza Jainkoagana altxatzera, haren aginduak konplitzeko gogo hartzera eta arrazoi naturalaren arabera bederen bizitzera.

Pintatzaile batek egin baleza imajina eder bat alde guztiz konplitua eta abantailatua, imajina hark, baldin ezagutzarik balu, nori lehenik behatu behar ote liezaioke? Seguru da pintatzaileari berari, bere egileari.

Beraz, honelatan, gizonak ere, Jainkoak berak bere imajinara eta irudira hain ederki egina denez gero, adimenera heltzen den bezain fite bere egileari berari, irudia eman dionari behar dio behatu, haren zerbitzuan behar du bere ahala enplegatu.

Honen arabera esaten du jondoni Paulok (2Tm 2:6):

–Laborantem agricolam, oportet primum, de fructibus accipere. Arrazoi da lan egiten duen laborariak berak lehenik bere fruituetatik dasta dezan.

Eta jondoni Paulok berak dioen bezala (1Ko 3:9),

–Dei agricultura estis. Zuek zarete –eta gu gara– Jainkoaren laboraritasuna.

Gu gara Jainkoaren lur landua, apaindua eta trabailatua.

Arrazoi izango da, beraz, halaber Jainkoak berak, laborari onak bezala, bere trabailua lehenik goza dezan eta, adimenera edo entelegura heltzen garen puntu beretik, gure obren primizia eta lehena dasta dezan.

Baina ai! ai! eta milatan ai!

Non da bere lehen fruitutik, bere obren hastetik Jainkoari dastarazten dionik? Non da kristau goiztiarrik? Goiz ontzen denik? Gaztedanik Jainkoa zerbitzatzen duenik?

–Vae mihi quia factus sum sicut qui colligit in autumno racemos vindemiae, non est botrus ad comedendum. Ai! Ene errukarria! –dio Mikeas profetak (Mi 7:1)–. Zeren ni egin naiz udaren amaieran, besteren bil ondoan mahats hondar-mondarren bila dabilena bezala. Hoberenak bestek eraman ditu. Ez didate morkoxta bat ere, eta ez pikor bat, ahoan eman daitekeenik utzi.

Bada, hau berau esan dezake gure Jaungoikoak ere. Zeren gure gaztetasuna bestek eramaten du, lehenbiziko obrak bestek biltzen ditu. Deus gelditzen bazaio ere, bil-ondoak, hondarrak, zahartzekoak gelditzen zaizkio. Eta gaiztoeneko kontuan, a! haiek ere, edo haiek bederen, geldi balekizkio!

1

Badirudi ezen desohore eta laido zaiela oraingo pertsona gazteei prestuki bizitzea eta bekaturik egin gabe egotea. Bere eginbidea, Jainkoari zor dioten zerbitzua, gerorako, zahartzerako ordenatzen dute, esaten dutela:

–Berdin oraino ez da hiltzeko arriskurik; sendo naiz, gazte naiz, eta gazteak gazte antzu, gazte bezala behar du bizi eta gobernatu. Zer esango luke munduak berak ere baldin oraindanik parti banenkio? Hor heldu da zahartasuna, denbora pausatua, umoa, erokeriak uztekoa. Orduan bai, orduan onduko naiz, orduan munduari gibela emango diot eta debozioan sartuko naiz. Baina anarterainokoan, dezadan atsegin har, dezadan mundua zerbitza; nakion goza, nakion behin, berriz bihurtzeko desirarik ez dukedan bezala, ase eta asper.

Hau da oraingo pertsona gazteen deliberamendua, hau da haien gogoa; eta hau da, adinean bezala, gainerakoan ere gazte izatea eta, azken finean, fin gaitz egiteko arriskuan jartzea.

Baldin bazina esperantzatan hemendik urte baten buruan erdiesteko jaun handi batengandik zenbait kargu edo errenta, ez litzateke erokeria handia bitartean, anarterainoko denboran, jaun haren kontra ibiltzea? Bada, are da handiagoa zuk egiten duzun erokeria. Zeren zuk nahi duzu hemendik urte baten buruan –edo gehiagoren: zeure zahartzean– ondu; zuk nahi duzu orduan Jainkoarekin adiskidetu eta harengandik anitz fabore eta grazia erdietsi, eta, alabaina, bitartean, anarterainoko denbora guztian, zeure gaztetasunean, Jainko haren kontra zabiltza, harekin etsai zara, eta, etsai bezala, anitz bidegabe egiten diozula bizi zara.

A! Zer bidea eta moldea, zer lausengua eta balakua harengandik zahartzean laguntza izateko nahi duzuna erdiesteko!

Zahartzean anitz balioko duenak gaztetik behar du ezagun eta ageri. Fruiturik izango duen zuhaitzak aitzinetik behar du loratu. Doktore handi izango denak haurdanik behar du eskolatu. Gaztean armarik ukitu ez duena, zahartzean nola kapitainduko da?

–Quae in iuventute non congregasti, quomodo in senectute invenies? (Si 25:5). Gaztean bildu ez duzuna, nola edirenen duzu zahartzean? Gaztean luzaro gaizto izan dena, nola kolpe batez eta laburzki onduko da zahartzean?

Zeren, besteak beste direla –lehen esan den bezala–, gaztetako ohiturak jarraiki ohi zaizkio inori zahartzean ere, eta are, orduan kargatzenago, jauntzenago eta lehiatzenago zaizkio.

Bada, badirudi ezen Deabrua ere orduan bermatzenago dela.

Hala ematen du aditzera jondoni Joanes ebanjelariak, esaten duenean aditu zuela zerutik mintzo bat, zioela (Ap 12:12):

–Vae terrae et mari, quia descendit ad vos diabolus, habens iram magnam, sciens quia modicum tempus habet. Begira ezazue, lurra eta itsasoa! Gaizki doa zuentzat, zeren jaitsi da Deabrua zuetara kolera handian, jakinik ezen denbora gutxi duela.

Guztiak tentatzen ditu Deabruak, baina zinkienik eta finkienik zaharrak. Zeren nola haiek luzeenaz ere ezin anitz iraun baitezakete, denbora gutxi baitute, bukatu hurran baitzaie, eta bukatze hartan baitago sekulako ongi edo gaizki izateko puntua eta gorabehera, halatan Deabruak ere bukatze hartan eskuei eragiten die, orduan bere artea, antzea, maina eta ahal guztia enplegatzen du; orduan zakukoak ateratzen ditu, dakizkien jokoak jokatzen ditu. Eta ikusirik denbora gutxi duela tentatzeko, gutxi hari ahal dagien guztia baliarazten dio.

Beraz, honelatan, arrisku handian jarri nahi du zahartzeraino bekatutan egon gogo duenak. Zeren –arrazoi hau ere eman dezadan– zer izango da, anitzi gertatzen zaiona, zahartu ustea zahartu gabe, bere adinik hoberenean, hiltzen bada? Eta hiltzen ez bada ere, zer egin dezake zahartzean, adin ahul hartan? Eta orduko ongi egitea, zer balia dakioke?

Izugarri da san Basiliok puntu honen gainean esaten duena (De Moribus orationes, IV: De Poenitentia):

–Temperantia in senecta non est temperantia, sed potius incontinentiae quaedam impotentia. Zahartasuneko pairua eta pairatzea ezina da, eta ez pairua eta ez pairatzea; indarra eskastea da, ahala faltatzea, ezin eginez egotea, bortxaz gelditzea, adinak uko egitea, egin nahia ezin egina, bekatuak berak aitzintzea; ez guk bekatuak, baina bekatuak gu uztea.

Eritasunean gutxi jatea ez da gutxi jate, orduko barautzea ez da barautze, zeren balitz apetiturik, bada borondate. Hala da, bada, eskuarki zahartzeko pairamendua, begiramendua eta bekatuetatik barautzea ere: ezinezkoa da, eta ez borondatezkoa.

Honen arabera esaten du san Krisostomok ere (50. hom., Mateo 14):

–Qui modestus est in senectute, cum aetate plurimum iubetur, non magnam suae modestiae mercedem arbitror habiturum. Ez dut uste pertsona zaharrak probetxu anitz izango duela bere zahartzean onest, modest, pausatu eta sosegatu izateaz, zeren adinak bera hartara laguntzen baitio, adinak berak hartaratzen baitu; nahiago badu ere, ezin egin baitezake bestela.

Zer esker uste duzu izango duela edo irabazi egingo duela zahar ezinduak etsaiari bidera armaturik ez ateratzeaz? Arratsean etxera goiz biltzeaz eta bihurtzeaz? Amodiotara gaztean bezala ez joateaz? Dantzan eta jauzian ez ibiltzeaz?

Puntu honen gainean ere, beste guztietan bezala, ederki esaten du san Agustinek (Ad fratres in eremo, 16. serm. ):

–Sed quidam sunt, fratres mei, qui in iuventute sua luxuriose vivere volunt, et si ad senectutem pervenerint, gloriantur, dicentes se continentes esse. Tunc enim eligunt servire castitati, quando libido eos servos habere contemnit. Numquid tales continentes dicendi sunt? Absit. Tales enim praemium non habebunt, quia laboris certamen non habuerunt. Batzuek nahi dute bere gazte-denboran bizi bere gogara, anitz bekatu eta desordenu, guztiz ere emakumeekin, egiten dutela. Eta gero, baldin zahartzen badira, loriatzen dira, esaten dutela: “Gu jende kastoak, zintzoak, garbiak, pausatuak eta begiratuak gara; ez dugu, Jainkoari esker, desoneskeriarik akometatzen eta ez emakumeetako bekaturik egiten”.

Ordea, nolatan ez duzue egiten? Ezin egin baitezakezue. Beraz, ezinari esker, eta ez zuen borondateari.

Orain uste duzue zuek ezen jende garbiak, zintzoak eta kastoak zaretela, eta kastitate horrengatik Jainkoaren aitzinean pagamendu handia izango duzuela. Baina engainatzen zarete. Zeren pagamendua izango duenak utzi behar du bekatua bekatu egin dezakeen denboran, eta hartu bertutea orduan berean.

Zeren san Krisostomok dioen bezala (10. hom., Mateo 3):

–Neque enim omnis prorsus aetas omnibus vitiis est opportuna. Ez dira, ez, adin guztiak bekatu-suerte guztietarako on eta ez gai.

Ez dagokio zahartasunari maitakeria, eta ez eskuarki gaztetasunari abarizia.

Badituzte gauza guztiek bere sasoiak, trenpuak eta denborak. Bada ereiteko denbora eta bai biltzekoa ere. Eta ero handia da bildu behar den denboran eta mugan ereitera doana. Gaztean behar da erein eta trabailatu, eta zahartzean bildu, gozatu eta pausatu.

–Fin gaitz egingo duk, txoria, baldin gaztedanik ez badagik habia –dio errefrauak.

Zuk nahi baduzu gaztean alfer egon eta gero zahartzean trabailatu eta obra onak egiten hasi, hori da ordenantza haustea, sasoirik ez begiratzea, bildu behar denean eta pausatu behar denean trabailuari lotzea.

Ordenantza hobea begiratzen dute erleek bere artean.

Erle gazteak, gazte direno, kanpoan dabiltza, lan egiten dute. Baina zahartuz gero, etxean daude, erlauntzean daude. Ez dira bere plazerera baizik handik ateratzen, han pausatzen dira. Zeren zahartzea hartarako, pausatzeko, ordenatua da.

2

Egia da: Jainkoak prometatzen dio bere bekatuen barkamena noiznahi den, zahartzean ere, penitentzia egiten duenari. Ez, ordea, ez dio inori penitentzia egiteko biharamunik prometatzen eta ez hartarako segurantzarik ematen.

Hala esaten du san Agustinek (Enarratio. in Psalmos [2]. 101, 1, 10; 16. serm., De verbis Domini):

–Indulgentiam peccatorum promisit Deus, sed crastinum diem quo poeniteas non promisit.

Zahartzean penitentzia egiten baduzu on da. Ordea, puntua da ea zahartuko zarenetz; eta zahartzen bazara ere, ea zahartze hartan penitentziarik egingo duzunetz. Ea lehengo adin sendoan hasi ez duzuna geroko adin ahulean bukatuko duzunetz. Ea egundaino baino ongi nahiago, adinaren arabera hobeki beharrago eta plazerei ere emanagoa zarenean, zeure burua penatuko duzunetz. Ea orduan lehengo aztura zahar gaiztoak utzirik, aztura berri on batzuk hartuko dituzunetz.

Ez dakit. Nik duda egiten dut. Eta nork ez du duda egingo? Zeren sendoak jasaten ez duena, ahulak nola maneiatuko du?

Baldin bazenitu bi abere eta bi karga, ez litzateke erokeria kargarik pisuena abererik ahulenari ematea? Hala egiten du, bada, penitentziaren karga zahartzera egozten duenak.

Gaztetasuna sendo da, indartsu da; ongi egiteko, lan egiteko eta Jainkoaren zerbitzuan enplegatzeko gai da. Baina zahartzea ahul da, onbehar da; berak du bere buruarekin eta bere burua sostengatzen egitekorik aski.

Zaharra ezin barau daiteke, belauniko oraziotan ezin dagoke, erromerian ezin dabilke. Azken batean, zaharrak, bere zahartasuneko eritasunekin eta arrazadurekin, penitentziazko obrarik ezin egin dezake. Nola izango da, bada, orduan bere eginbidea egiteko on eta gai?

Gutxi da zahartzean gaztean baino zaluago, arinago eta jauzkari handiago.

Elefanteak –animalia handi bat baita– bere gazte denboran belaunak eta gainerako beste junturak zalu ditu, errazki doblatzen eta plegatzen ditu, baina zahartzean gogortzen eta osatzen zaizkio, halako moldez non, baldin orduan eror edo etzan badadi, ezin jaiki baitaiteke. Eta halatan, hartara ezkero, bere naturak berak hala erakutsirik, zuhaitzen kontra, haiek sostengu harturik, zutik dagoela, bere loa ere egiten du.

Bada, elefante zaharraren eta gaztearen artean aurkitzen den diferentzia aurkitzen da pertsona zaharraren eta gaztearen artean ere: gaztea zalu eta maneiukor bezain da zaharra gogor eta zurrun.

3

Baina honelako diferentziarik ez balitz ere, ez da zahartzeko begira egon behar. Zeren zahar arterainoko denbora hartan ere, gazte zarenean ere bezala, anitz ongi eta ontasun egiten dizu zeure Jaungoikoak, hazten, mantenatzen eta bizirik edukitzen zaitu.

Ez litzateke, bada, arrazoi, zuk ere bitarte hartan, zeure gazte-denboran, ontasunak errezibitzen dituzunean, eskerrak errenda zeniezazkion, zerbitza zenezan, lauda eta ohora zenezan? Zuri Jainkoak beti egiten dizu ongi; zergatik, bada, zuk ere ez diozu betiere ezagutza egingo eta esker emango? Zurekiko franko da eta liberal Jainkoa; nolatan, bada, zara zu hain eskas eta hertsi, zeure gaztetasuna –adinik hoberena– soberetsirik, gaiztoena, hondarra, zahartzea eman nahi baitiozu?

Gainak, bikainak eta hautuak besteren, hondarrak eta arbuioak Jainkoaren.

–Non enim tantum minimum in fundo, sed pessimum –dio Senekak (Epist. ad Lucilium, 1, 5). Gauza hondartuz gero, gutxitzen da eta gaiztotzen. Hondarra gutxi da, eta gutxi hura ere gaizto.

Lorea, irina, hoberena, gaztetasuna eramaten du etsai gaiztoak, eta gero nahi duzu kontenta dadin Jainkoa zahiaz eta zahartzeko hondarraz.

Arranguratzen zen Jainkoa, zeren animalia itsuak, mainguak, eriak eta hebainak eskaintzen zizkioten (Ml 1:8). Beraz, arrazoirekin arranguratuko da zutaz ere, zeren zahartzea baita itsu, eri, maingu, hebain, eta zuk hura eskaini nahi baitiozu.

Zahartzean begietako bista laburtzen da, belarrietan gorreria egiten da, belaunetan hezueria jartzen da, indarra gutxitzen da, apetitua galtzen da, loa joaten da, ikara etortzen da, larrua zimurtzen da, ilea urdintzen da, burua karsoiltzen da, hatsa kirasten da. Azken buruan, pertsona zaharra hozberatzen, minberatzen, irudikortzen, haserrekortzen da, eta alde guztiz onbehartzen eta errukarri egiten da, hain errukarri non, baldin inon ere gorputzak narriorik, arrazadurarik edo falta estalirik baldin badu, orduan guztiak agertuko baitira.

Zertarako du, beraz, Jainkoak halakoa? Munduak eta mundukoek beretzat on ez daukatena, bere artean ikusi nahi ez dutena eta konpainietan ere narda zaiena nahi duzu zuk har dezan Jainkoak bere gonbidatu, maita dezan, besarka dezan? Bere konpainian eta lorian errezibi dezan? Hoberena behar duenari eta onik baizik hartzen ez duenari nahi zenioke zuk gaiztoena bulkatu?

Eta gaizto hura, zahar, itsu, maingu, hebain, eri hura har baleza ere Jainko miserikordiosoak, ez litzateke, ez, guztiarekin ere halakoa egiteko gabe. Zeren non da bekatuagatik egin behar den deskargua eta pagamendua? Nolatan zahartzean, hain denbora laburrean eta adin ahulean eta herbalean ordainduko eta kitatuko du hainbat bekaturen zorra eta obligazioa?

Hargatik esaten du san Agustinek (De vera et falsa poenitentia, 18. k.):

–Qui sero poenitet, non evadet ignem purgatorii. Beranduraino penitentziarik egiten ez duenak, zahartzeraino Jainkoagana itzultzen ez denak arrisku du, hoberenaz ere, purgatorioetan luzaro egon beharko duen, hara gabe eskapatuko ez den, lehenbiziko urtean zamarrik edo arropa forraturik beharko ez duen.

Zeren Klimako santuak dioen bezala, balentria handia da egunean eguneko deskargua egitea (Scala Paradisi, 8. k.).

Eta badio san Mateok ere (Mt 6:34):

–Sufficit diei malitia sua. Egunak berak du bere buruarekin egitekorik aski.

Nola nahi dituzu, bada, zuk hainbat egunetako eta denboratako –gaztetasun guztiko– bekatuak, zorrak eta egitekoak elkargana bildu eta guztiak zahar-denborarako begiratu eta eduki? Ez dakusazu zahartzeko maneiua maneiu apurra dela? Eta adin hark bere denboran egiten dituen faltak ere erremediatzen egitekorik asko izango duela?

Beraz, honelatan, gaztedanik behar da Jainkoa zerbitzatu, penitentziatan enplegatu, bekatuetatik apartatu, eta ez gerotik gerora, gaztetik zahartzera luzatu.

XIV

ZAHARTZEAN ERE PENITENTZIARIK

EGITEN EZ DUENAZ

Esaten du Eskritura Santuak (1Sm 13:1):

–Filius unius anni erat Saul, cum regnare coepisset, duobus autem annis regnavit super Hierusalem. Urte bateko haurra zen Saul erregetu zenean, eta bi urtez izan zen errege Jerusalemen gainean.

Ordea, nolatan ahal dateke hau honela? Zeren seguru da urte bat baino gehiago zuela Saulek erregetu zenean, eta halaber bi urte baino gehiago egon zela bere erregetasunean.

Egia da, hala da.

Ordea, nola hastean baitzen malezia gabe, urte bateko haurraren pare eta egoitza hartan iraun baitzuen bi urtez, eta ez gehiago, eta Jainkoarekiko ez baitira kontutan hartzen ontasunean enplegatzen diren urteak baizik, halatan esaten da urte bateko haurra zela Saul errege sartu zenean, eta bi urtez egon zela barren hartan, eta ez gehiago, zeren ez baitzen bi urtez baizik bekaturik egin gabe egon.

Esaten du Senekak (Epist. ad Lucilium, 23, 10):

–Quidam tunc vivere incipiunt cum desinendum est. Si hoc iudicas mirum, adiiciam quod magis admireris: quidam ante vivere defierunt quant inciperent. Jende batzuk hasten dira bizitzen bizitzetik gelditu behar denean. Eta baldin honetaz miresten baduzu, esango dizut are miretsikoago duzuna: beste batzuk bizitzen hasi baino lehen gelditzen dira bizitzetik.

Zeren obra onak egiten hasi baino lehen bukatzen baitzaie bere bizia.

–Quid est autem turpius quam senex vivere incipiens? –dio halaber Senekak (Epist. ad Lucilium, 13, 16)–. Zer da gauza itsusiagorik bizitzen hasten den zaharra baino?

Lehen behar da, lehen, hasi; lehen behar da ikasi.

Eta nola zaharra ezin has baitaiteke bizitzen, seguru da obrez mintzo dela Seneka leku honetan, eta ez adinaz.

Itsusi da zahartzeraino Jainkoa zerbitzatzen ez hastea; itsusiago orduan ere ez hastea; eta guztietako itsusiena eta gaiztoena, orduan gaiztakeriari berriro lotzea eta malezian barrenago sartzea.

Batzuk zahartzean hasten dira prestutzen eta bertuteari jarraikitzen, eta hobe da orduan ere, ez inoiz baino. Ordea, hura da, bidea iraganik, etxean egon behar lukeenean abiatzea, handituegirik aprendizgoan jartzea, urdindurik eskolara joatea.

Eta hauek guztiok dira itsusi, sasoitik kanpoan eta muga gaitzean.

Gazte-denboran ibili zinen gazte antzu, arinki, debozio gutxirekin, beti prometatzen zenuela, eta gogoan erabiltzen, zahartzean mirakulu egingo zenuela, orduan santutuko zinela. Bada, orain zahartu zara, zeure promesen eta hitz handien epean eta mugan zara. Baina zuk orain ere itzurbideak bilatzen dituzu, luzamenduak aurkitzen dituzu, eta azken adinean zarela gutxi kontsideraturik, lehenbizikoan bazina bezala gobernatzen zara.

Ez zuen hala egiten Senekak, jentil bazen ere, esaten zuenean (Epist. ad Lucilium, 61, 2):

–Ante senectutem curavi ut bene viverem, in senectute ut bene morerer. Zahartzeko aitzinean saiatu nintzen ongi bizitzen, eta zahartzean ongi hiltzen. Gaztean bizitzeaz eduki nuen kontu, eta zahartzean hiltzeaz.

Zahartuz gero utzi behar da bizitzea eta bizitzeko gogoa, heriotzarekin behar da iharduki, eta hartarako bere ahal guztiaz prestatu.

1

Zahartzea, sentontzea, urte anitzez bizitzea bere egitez on da, Jainkoaren donua eta dohaina da. Zeren jondoni Paulok dioen bezala (2Ko 4:16),

–Licet is qui foris est, noster homo corrumpatur, is autem qui intus est, renovabitur de die in diem. Gure gorputz hau, arimaren kanpoko eta gaineko estalki hau zahartzeaz higatzen eta desegiten bada ere, ordea, barrena, arima, hobetzen eta eraberritzen da.

Pertsona zaharrak, nola ja berak frogatuz eta esperientziaz ere baitaki munduko erokerien eta joan-etorrien berri, ordu du gaztetasuneko mainak eta tornuak uzteko eta bere buruari akordatzeko eta ohartzeko.

Baina gaztea arriskutsua da.

Eta halatan, errege Dabidek esaten zion Jainkoari (Sal 101:25):

–Ne revoces me in dimidio dierum meorum. Ez nazazula dei neure egunen erdian. Utz nazazu zahartzen, umotzen, urdintzen eta azken adinera heltzen.

Zahartasuna beste anitz gauzatarako ere bai, baina guztien gainetik ematen da gaztetasuneko faltak erremediatzeko. Eta hartarako, hartara ezkero, lehengo odol beroa hozten da, sosegua etortzen da eta batere adimenik duena etorkizunean pentsatzen jartzen da.

Den pertsonarik laxoenak eta antsikabeenak ere arratsean etxeko ateak ixten ditu; portaleen mugan, hirietan, munduak laster egiten du; ardiak iluntzerakoan azkarrago jaten du; zisneak hiltzerakoan bere kantua bikoizten du.

Hala dagitela kontseilatzen ditu jondoni Paulok pertsona zaharrak (Heb 10:25):

–Tanto magis quanto videritis appropinquantem diem. Zenbatenaz eta ikusten baituzue zeuen azken eguna hurbiltzenago zaizuela, hainbatenaz lasterrago abia, hainbatenaz bermago eta lehiago zaitezte.

Begira ezazue orduan zabartzetik, nagitzetik eta antsikabetzetik. Zeren orduan da mena, orduan da mina, orduan da azken adina eta arrisku guztien gaineko arriskua. Eta nola hainbatik hainbatean ederrago baitzaizkio Jainkoari gaztetasuneko zerbitzuak eta obra onak zahartasunekoak baino, hala, beste aldera, zaizkio halaber itsusiago eta gaitziago zahartasuneko faltak eta huts eginak, gaztetasunekoak baino; zeren zahartasunekoak ez baitira jakin gabe, ignorantziaz edo esperientzia faltaz eginak, baina bai maleziaz, gaiztakeriaz eta gogoan erabakirik, begiak itsuturik bezala akometatuak eta obratuak.

Ez da puntu honetara gaizki heldu Espiritu Santuak dioena (Si 25:3-4):

–Tres species odivit anima mea et aggravor valde animae illorum: pauperem superbum, et divitem mendacem, et senem fatuum et insensatum. Hiru bekatu edo bekatore-suerte gaitzesten ditut eta zaizkit beste guztien gainetik itsusi: pobre harroa, aberats gezurtia eta zahar ero zentzugabea edo zahar maitemindua.

Kontsideratzekoak dira hitz hauek jakin dezagun ea zergatik deritzen Jainkoak hain gaitz hiru bekatu-suerte hauei: pobrearen harrotasunari, aberatsaren gezurrari eta zaharraren erotasunari.

Baiki, bada hauek baino bekatu handiagorik.

Lehenbizikorik, pobrea harro izatea badirudi ez dela bekatu handi; lehen dirudi erokeria eta adimen falta. Zeren pobrea zerk harrotzen du? Halaber, aberatsa ere gezurti izatea badirudi bekatu arina dela; behintzat, anitz da handiagorik. Bada, gizon zaharra ere banaloriatzea eta gazte-denborako zenbait erokeriatara bihurtzea gizonari gerta dakiokeena da.

Anitz da bekatu handiagorik. Zergatik, bada, hauek honela direlarik, esaten du guztiarekin ere Espiritu Santuak hiru bekatu hauek zaizkiola gaitzienik eta itsusienik?

Ez da gaitz ihardesten.

Baldin hiru bekatu-suerte hauek kontsideratzen baditugu gaingiroki, azaletik eta kanpotik, bada hauek baino handiagorik eta Jainkoz ere gaitzetsiagorik. Ordea, baldin hartzen badugu barrena, mamia, Espiritu Santuak honetan esan nahi duena, aurkituko dugu, maleziaz, premia gabe, salokeriaz, bere plazerera, kausarik, okasiorik eta tentamendurik gabe egiten diren bekatuak direla gaiztoenak.

Eta halakoak dira hiru bekatu-suerte hauek, zeinez mintzo baikara presenteon.

Pobrea gezurti izatea ez da hain miresteko, zeren beharrak anitz gauza eginaraz dezake. Aberatsa ere harro gertatzea komun da, ardurako gauza da, zeren nola inoren men gabe berak baitu bere dina eta behar duena, hark harrotzen du, hark handitzen eta hantzen du. Bada, pertsona gazte bat bere obretan eta joan-etorrietan arin eta ero izatea ez da ongi, baina badirudi apur bat bederen adinak desenkusatzen duela. Baina pobreak zer okasio du harrotzeko, aberatsak gezurti izateko? Eta pertsona zaharrak gazte denborako tornuetara eta erokerietara bihurtzeko?

Bekatu hauek eta guztiz ere zahartasunekoek ez dute desenkusarik, ez dute estakururik eta ez edertzeko biderik, eta halatan zaizkio hain gaitzi eta itsusi Jainkoari.

2

Egun batez permititu zuen Jainkoak desegin zezaten bere etsaiek Jerusalemeko hiri eder famatu hura; utzi zien hartaz nahi zuten guztia zegitela.

Eta nola Jainkoak ez baitu behin ere inor bidegabeki gaztigatzen, ematen du arrazoia Jeremias profetak ea zergatik Jainkoak hiri hura desegiten eta bilakatzen utzi zuen, esaten duela (Nk 1:9):

–Sordes eius in pedibus eius, nec recordata est finis sui. Bere likiskeriak eta lizuntasunak zituen oinetan eta bere amaieraz ere ez zen oroitu.

Esan balu bezala:

–Oinak zituen lohiak, satsuak eta likitsak; hau da kausa eta arrazoia zeren hiri hura hala galdu zen.

Bada, gauza komuna da eta ardurakoa oinak likits izatea, zeren lurrean baitabiltza. Zer antsia zen, beraz, hargatik? Baldin begitartea, aurpegia izan balu likits, badirudi arrazoia izan zukeela egin zuena egiteaz, baina oinengatik zer antsia zen?

Eta alabaina, hargatik, oinetako likiskeriagatik, esaten da galdu zela, zeren nola zahartzea baita azken adina eta bizitzaren bazterra eta hondarra, hala dira oinak ere gorputzaren amaiera, akabantza. Eta halatan, oinetan likits izateak esan nahi zuen zahartzean zela likits eta gaizto, eta ez zela bere amaieraz ere oroitu, eta halatan galdu zela. Zeren zahartzean gaizto dena eta orduan bere salbamenduaz oroitzen ez dena gaitz da galdu gabe eskapatzea.

Esaten du san Ziprianok (De 12 abusionibus seculi, 2. k.):

–Sicut in lignis ipsa reproba arbor comparet quae post flores, fructus optimos cultori suo no exhibet; sic et in hominibus ipse reprobus est quem flos iuventutis deserit, et tamen in sui corporis senectute, bonorum operum fructus proferre parvipendit. Nola zuhaitza baita zuhaitz alferra, fauna, idorra eta agorra hostoaren eta lorearen ondoan fruiturik jasaten ez duena, hala da gizona ere gizon alferra eta gutxi balioa, bere gaztetasuneko lorea eta berdetasuna iraganez gero, obra onen fruiturik gabe dagoena.

Gizonak, inoiz ere izatekotan, behar luke hogei urtetan izan laster eta arin; hogeita hamarretan indar eta sendo; berrogeietan zentzu eta adimen; berrogeita hamarretan diru eta hazienda, eta hirurogeietan debozio eta kontzientzia.

Adin hartan, hirurogei urtetara ezkero kontzientziarik ez duenaz, bere apetitu desordenatuetatik gibelatzen ez denaz ez dagizula konturik. Eta are gutxiago, orduan berriro gaiztakeria pentsatzen eta egiten hasten denaz: hartaz etsi ezazu, hura emazu galdutzat.

Hainak eta halakoak mehatxatzen ditu Jeremias profetak hitz estali batzuen azpian, esaten duela (Jr 6:4):

–Vae nobis, quia declinavit dies, quia longiores factae sunt umbrae vesperi. Ai, gure errukarriak! Galdu gara! Egin du gureak! Zeren bukatu hurran da eguna, beheititu da eguzkia eta itzala ere luzatuago da arratsaldean.

Zer esan nahi du mintzatze-molde honek? Baldinba eguzkiak, betiere ageri den bezala, luzeago egin behar du itzala arratsaldean eguerdian baino, zeren eguerdian gaindik behera artez eta arratsaldean saihetsetik soslai ematen baitu. Ordea, guztiarekin ere, zeren hau honela gertatzen den, esaten zaigu begira dezagula, galduak goazela.

Nola aditzen da, bada, hau?

Aditzen da galduak goazela, ez zeren ikusten dugun eguzki honek egiten duen arratsaldean itzala handiago eta luzeago, baina zeren gure arratsaldean, zahartzean, adina irauliaz eta beheitituaz doanean eta dihoakigunean, mendekatzeko, engainatzeko eta are bizitzeko nahia eta desira ere berretzenago eta luzatzenago zaigun; zeren zaharrago eta gaiztoago egiten garen.

Hargatik esaten du galduak goazela.

Badakigu paradisurako denak ez duela behar bekaturik, eta ez bekaturen notarik eta ez zimurdurarik: Non habentem maculam aut rugam (Ef 5:27).

Badakigu utzi behar direla aztura gaiztoak aitzinetik.

Eta zuk, gazte zinenean, esaten zenuen ez zela orduan lekurik, baina zahartzean guztiak falta gabe utziko zenituela. Bada, orain han zara, bazterrean zara, zahartu zara eta, alabaina, egundaino baino barrenago sartzen zara, lehen bezain gaizto edo gaiztoago zara. Zer egin gogo duzu, bada? Zertan pentsatzen duzu? Zeren begira zaude? Zahartzearen? Han zara. Epearen? Konplitu da.

Konpli ezazu, bada, zuk ere zeure hitza eta promesa, zahar zintezenerako eman zenuena.

Esango duzu:

–Badut oraino beste epe bat ere; ez dira oraino denbora guztiak iragan. Egia da: esan nuen zahartzean onduko nintzela; orduko zen lehen epea. Baina har dezaket bigarren bat ere. Zeren oraino, zahar naizenagatik, bizi naiteke gehiago ere. Bada, azken urtean, hiltzerako aitzinean, falta gabe, falta guztiak erremediatuko ditut. Orduan neure hitzak edukiko ditut, promes guztiak konplituko ditut. Anarteraino ez da lekurik, ez da zer mintzaturik.

Hau da pertsona galduen kontua eta hurran-hurran, honen ondoko eta hurraneko kapituluan ageriko den bezala, fin gaitz egiteko seinale gertua.

XV

HERIOTZAKO ORENERAINO BEKATUTAN

EGON GOGO DUENAZ

Esaten du Senekak (Epist. ad Lucilium, 27, 2):

–Moriantur ante te vitia. Hil bitez zu baino lehen zure faltak eta bekatuak.

Haiek lehenik, zu gero. Ez ditzazula heriotzaraino zeurekin eduki. Zeren hartara ezkero, arriskutan jar zintezke, zerori hilagatik, haiek bizirik geldi litezen.

Zahartzeraino bekatutan dabilena ez da arrisku gabe. Zer izango da, bada, are aitzinago, heriotzako oreneraino, beti barrenago sartzen dela, beti hala dabilenaz eta ibili gogo duenaz?

Ez nuke esan nahi zein arrisku handiak diren heriotzako oren hartan, zeren ez bainioke inori izutzeko eta esperantza galtzeko okasiorik eman nahi. Ordea, ezin nagoke esan ere gabe, zeren orduko esperantzak anitz galtzen baitu, eta baitakusat ezen nik orain hemen eman dezakedan izuak eta beldurrak baino, orduko arriskuaren berririk jakin gabeak kalte gehiago egin dezakeela.

Baina egiteko honetan sartu baino lehen nahi nuke jakin zenezan gauza bat, eta da, nola egiazko penitentzia baita Jainkoaren donua, dohaina eta emaitza, Jainkoak berak plazer duenean eman dezakeena, hala egiazko penitentzia hura –noiznahi den dela, heriotzako azken orenean bada ere– salbatzeko aski sendo eta boteretsu dela. Eta halatan salbatu zen ohoina bere azken orenean, anarteraino bekatutan egona eta ibilia.

Oraino bideazkoak gara, eta honela gareno iragan gaitezke aitzina, eta bai gibelera ere bihur. Egin dezakegu ongi, eta bai gaizki ere, zeren borondatea libre eta geure eskuko baitugu.

Halatan esaten du san Agustinek (11. serm., De Verbis Domini):

–De nullo desperandum est, quamdiu patientia Dei ad poenitentiam adducit, nec de hac vita rapit impium. Ez da inortaz ere etsi behar, ez da inor ere galdutzat eduki behar Jainkoaren pazientziak penitentzia egitera itxaroten dioeno, mundu honetan uzten dueno.

Halaber, esaten du san Agustinek berak (De Ecclesiae dogmatibus, 80. k.,):

–Poenitentia aboleri peccata, indubitanter credimus, etiam si in ultimo vitae spiritu admissorum poeniteat. Seguru daukagu, duda gabe sinesten dugu azken hatsa aurtikitzean ere penitentziak barkatzen dituela bekatuak.

Eta Jainkoak berak esana da Ezekiel profeta baitan (Ez 33:12):

–Impietas impii non nocebit ei, in quacumque die conversus fuerit ab impietate sua. Ez dio bekatoreari bekatutik ateratzen den egunetik aurrera bere bekatuak kalterik egingo.

Konberti bedi, onera bihur bedi, nahiz dela arimak egiterakoan.

Biz hats bakoitzean dagoenean, eta orduan ere entzuna izango da.

Biziak diraueno, hatsa sabelean deno, arima gorputzetik atera arte, baldin oraino adimena on badu, memorian eta akorduan badago, nahasten ez bada, baduke bere bekatuaz behar den urrikitzea, damua eta dolorea. Eta hainbatenarekin, ez du bitartean zer etsirik, ez du zer esperantza galdurik, zeren ez baita oraino orduan erremediotik kanpoan.

Bekatuez barkamen erdiesteko, egin behar da penitentzia; eta penitentzia egiteko, aski da puntu bat, buru-itzultze bat, begi itxi-ireki baten bitartea. Zeren egiazko penitentzia eta, besterik ezin egin daitekeenean, salbatzeko aski dena bihotzezko urrikitzea da, egindako faltez, barrenean, Jainkoagatik damu eta dolu izatea.

Esaten denean egin behar dela penitentzia eta bestela ezin salba daitekeela, ez da, ez, aditzen, bada eta ez bada, behar dela konfesatu, barkamen eskatu, barautu, otoitzetan egon, erromerian ibili eta honelako beste obra penatuetan penatu. Zeren egia da: gauza hauek guztiok penitentziak dira eta penitentziazko obrak. Ordea, dira kanpokoak eta, egin daitezkeenean, zenbait bederen egin behar direnak.

Baina baldin ezin egin badaitezke, ezin konfesa badadi, ez mintza eta ez deusetan ere maneia, aski da orduan barren ona, borondatea, bihotzezko damua, dolua eta dolorea, zein baita egiazko penitentzia eta kasu hartan, besterik ezin egin daitekeenean, salbatzeko aski dena.

Erremedio hau dute itsasoan edo handik kanpoan konfesatu gabe hiltzen direnek: barreneko penitentzia, bihotzezko damua eta dolorea, kontrizioa. Ez dute besterik, baina hau dute aski baldin behar den bidean izaten badute.

Eta barreneko penitentzia hau, bihotzezko damu eta dolore hau –zein latinez deitzen baita contritio, a verbo contero, esan nahi baitu xehatzea, zatitzea, porroskatzea, zeren bekatuz gogortu zen bihotza damuaz, doloreaz eta urrikiaz xehatzen, beratzen eta zatitzen baita– baduke inork laburzki, denbora gutxiz, puntu batez. Zeren san Basiliok dioen bezala (De Moribus orationes, IV: De Poenitentia):

–Non enim temporis quantitate, sed animi proposito poenitentia iudicatur. Penitentziaren indarra eta balioa borondatearen erabakian dago eta ez denboraren luzetasunean.

Hala dio san Agustinek ere (Enchiridion, 65. k.):

–In actione autem poenitentiae, non tam consideranda est mensura temporis, quam doloris. Penitentzia egitean, ez da hain kontsideratu behar denboraren neurria nola dolorearena.

Urrikitze egiazkoak, bihotzez konbertitzeak, dolore finak eta beroak gehiago egin dezake denbora gutxiz, dolore laxoak eta hotzak anitzez baino.

Dolorea behar da neurtu eta kontsideratu, eta ez denbora.

Hau berau ematen du oraino aditzera san Agustinek, esaten duenean (67. serm., De tempore):

–Poenitentia vero non annorum numero censetur, sed amaritudine animi. Penitentzia ez da, ez, urteen kontuaz egiazko eta baliotsu egiten, baina bai bihotzaren barreneko doloreaz, urrikiaz eta atsekabeaz.

Nola bekatua arimatik kentzeko eta ateratzeko bi gauza behar baitira –bata Jainkoaren aldetik, haren grazia eta faborea, eta bestea guretik, gure nahia eta borondatea (ikus san Tomas, S. Th., 1-2, 113, 7)–, eta gauza hauek guztiok, are gure aldetik behar direnak ere nagusiki Jainkoak egiten baititu, halatan Jainkoak bere grazia ematea eta gu grazia hura errezibitzeko eta harekin batean bekatua kentzeko prestatzea ere egin daitezke laburzki heriotzako azken artikuluan.

Zeren bekatua egiteko aski da puntu bat, gogoaren egozte bat, borondatearen erabakitze bat eta kontsentitze bat; aski izango da, beraz, halaber bekatu hura bera erremediatzeko ere puntu bat, gogoaren beste aldera itzultze bat, borondateak zinki eta finki Jainkoagatik bekatuaren uzte bat eta gaitzeste bat. Zeren are miserikordiosoago da Jainkoa justiziati baino, barkatzera prestago gaztigatzera baino.

Beraz, honelatan, heriotzako puntuan ere, azken orenean ere egin daiteke Jainkoaren faborearekin batean egiazko penitentzia, eta erdiets bekatuen barkamena.

Hau da egia, eta egia honetan ez da dudarik.

1

Bai, ordea, bada duda, eta duda ere handia, ea azken oren hartan egiazko penitentziarik, behar den urrikitzerik izango duenetz bekatoreak.

Aitortzen dizut badukeela orduan ere; ordea, puntua da ea izango duenetz.

Eta ez da munduan heriotzako oreneraino bekatutan dagoenaren salbamenduaz dudatzen ez duenik, segurantzarik ematen duenik. Aitzitik, Eskritura Santua eta Elizako doktore guztiak hain estuki eta izugarriki mintzo dira orduko penitentziaz, non baitirudi ezen, haien esanen arabera, hartara ezkero ez dela bat ere salbatzen.

Esaten du san Mateo ebanjelariak (Mt 24:20):

–Orate ut non fiat fuga vestra in hieme vel sabbato. Egizue otoitz; ez dadila zuen ihesa gerta neguan edo larunbatean (zein baitzen orduan festa).

Zeren nola negua baita limuri, leun, istiltsu eta lohitsu, ez da bidean ibiltzeko on. Eta festa-egunean ere debeku zen, ez zen sori eta ez zilegi bide luzerik iragatea, urrun joatea.

Bada, heriotzako orena da negu eta festa.

Negu, zeren guztia baita trabuz, trabailuz eta egitekoz betea. Festa, zeren orduan behar baita pausatu eta astegunetako trabailuez, anarterainoko obra onez gozatu.

Beraz, honelatan lehen behar da etsai gaiztoaren eskuetatik ihes egin eta eskapatu, eta ez anarteraino egon eta luzatu.

Arropa berriak pazkorako eginarazi nahi dituenak aitzinetik behar du prestatzen hasi, aitzinetik behar du oihala ekarri, neurria hartu eta jostera eman. Erokeria handia litzateke goiz bereraino dendaria deitu gabe eta beste gauzak zuzendu gabe egotea.

Bada, are da erokeria handiagoa heriotzako oreneraino arima beztitzeaz konturik ez egitea eta uste izatea ezen herstura hartan, hain denbora laburrean prestatuko eta apainduko dela.

Halatan, Alexandro handiak egotzi zuen soldadu bat bere konpainiatik, zeren etsaiarekin batzerakoan, konbate ematerakoan hasi baitzen armak garbitzen eta prestatzen.

Denbora hertsia eta egitekotsua da heriotzako denbora; gaitz da orduan egiazko penitentzia egitea eta izatea, guztiz ere lehen debozioan ohitu ez denarentzat edo anarteraino beti gaizto izan denarentzat.

Eta nola den gaitz, anitz arrazoiz froga daiteke.

Lehenbizikoa: orduan munduko egitekoek, zor-hartzekoek, hartu-emanek, seme-alabek, sehiek, ondokoek eta guztien gainetik eritasunak berak, orduko oinaze min haiek trabu handia ipiniko dizute; nahasiko, aztoratuko, zeri lot ez dakizula, zeure buruaz eta eginbideaz ahantzirik ipiniko zaituzte.

Sukar handi batekin, saihetseko punta batekin edo beste eritasun bortitz batekin dolorez zarenean, dolore hark berak, are eskapatzen zarenean ere, ematen dizu egitekorik asko, ez dizu bestetan pentsatzeko ere astirik uzten.

Zer izango da, bada, dolore guztien gaineko doloreak, arima gorputzetik ateratzeko aski denak, heriotzakoak har zaitzanean? Zer balentria egin uste duzu zuk orduan?

Egiazko penitentzia, zein baita gauza handia, egitekotsua eta osasuna duenari ere lanik eta ekairik asko ematen diona, nahi duzu zuk, den denborarik estuenerako, gaitzenerako, eri zarenerako eta, are, heriotzaren azken orenerako luzatu.

Horretan ematen duzu aditzera ez duzula inoiz ere penitentziarik egin nahi, zeren osasunarekin zaudenean, ahala duzunean, ez baituzu egiten.

Hala esaten du doktore batek (Hugo San Victor, De Sacramentis, II, 14. p., 5. k.):

–Si non facis dum potes, manifeste ostendis quod non vis.

Hargatik esaten du Agustinek ere (Ad fratres in eremo, 71. serm. ):

–Festinare debet ad Deum convertendo dum potest unusquisque, ne si dum potest noluerit, omnino cum voluerit, non possit. Batbederak behar du konbertitu eta egin laster Jainkoagana ahala duenean. Zeren ahala duenean nahia ez duenak, benturaz gero, nahia duenean ez du ahala izango. Behintzat jartzen, bederen, bada ez izateko arriskuan.

Beraz, honelatan lehen behar da prestatu.

Zeren gaitz izango da heriotzako orenean, eritasunez eta oinazez kargatua zaudenean penitentzia egitea, behar den fintasunarekin eta berotasunarekin Jainkoari gomendatzea, zeren orduan, besteak beste direla, eritasunak berak emango baitizu egitekorik asko.

2

Are gehiago: gaitz izango da heriotzako orenean behar den bidean penitentzia egitea.

Zeren penitentziak eta edozein beste obra on batek ere, egiazko eta baliotsu izateko, behar du gogotik, amodioz, borondate onez eta libreki egina izan, eta ez bortxaz, ez ezinbestez edo beldurrez. Eta azken oreneko penitentzia hark badirudi bortxazkoa, ezinbestezkoa edo beldurrezkoa dela, eta ez behar bezalakoa eta ez behar bezain librea eta borondatezkoa.

Halatan esaten du san Agustinek (57. serm., De tempore):

–Poenitentia quae ab infirmo petitur, infirma est, poenitentia quae a moriente tantum petitur, timeo ne ipsa moriatur. Eriaren penitentzia penitentzia eria da; beldur naiz hil dadin hiltzerakoan baizik egiten ez dena.

Lehen behar da, lehen, egin.

Quoniam non est in morte qui memor sit tui. Zeren, profeta Dabidek dioen bezala (Sal 6:6), ez da inor heriotzan Jainkoaz oroitzen.

Ordea, zer esan nahi du mintzatze-molde honek? Ez dela inor heriotzan Jainkoaz oroitzen? Zeren gu orduko esperantzak bizi gaitu, eta esperantza harekin ez dugu anarterainokoan gaiztakeriarik baizik egiten, ez gara epe hartaraino Jainkoaz ere oroitzen; baina orduan, diren gaiztoenak ere hasten dira bere kontzientziak iratiotzen eta iraultzen, batari eta besteari barkamen eskatzen, eta beste egiteko guztiak utzirik, ahalez Jainkoa bera baitan pentsatzen.

Nolatan ahal dateke, beraz, egia errege Dabidek dioena, “ez dela inor heriotzan Jainkoaz oroitzen”?

Ez da gaitz ihardesten: zeren, bataz, lehen esan den bezala, orduan eritasunak berak, bere gorputzeko gaitzak ematen baitio batbederari egitekorik asko; eta berriz, bestea, zeren arrisku baita orduko oroitzea, oroitzen bada ere, ez oroitzea bezala, beldurrezkoa edo bortxazkoa izango den, eta ez behar bezalakoa. Zeren san Agustinek dioen bezala (10. serm., De sanctiis):

–Quia etiam hac animadversione percutitur peccator ut moriens obliviscatur, qui, dum viveret, oblitus est Dei. Bizi deno Jainkoaz ahantzirik egon denak merezi du berari ere, hiltzerakoan, ahantz dakion bere burua, eta oroitzen bada ere, oroitze hura ez dakion deus balia.

Eta irudi ere badu ez zaiola deus baliatzen. Zeren eskuarki halakoa, eritasunetik eskapatzen denean, lehengo bekatuetara bihurtu ohi da.

Halakoaz eta halakoez mintzo dela, esaten du errege Dabidek (Sal 65:3):

–In multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui. Zeure bertutearen multzotasunean gezur egingo dizute zeure etsaiek.

Zer esan nahi du mintzatze-molde honek?

Konparazio batez edo biz adituko duzue.

Bi aitonen semek edo zaldunek elkarren artean etsaigoa dutenean eta elkar mehatxaturik, desafiaturik, konbatera eta gudura deiturik kolpeka hasten direnean, eskuarki sendoenak edo antzetsuenak garaitzen du bestea, bera meneratzen du, azpiratzen du, lurrera egozten du, ezpataz iragatera darama.

Orduan, lurrean datzanak, herstura handian baitago, esaten dio bere etsaiari:

–A, jauna! Otoi, barka iezadazu, bizia emadazu! Ezagutzen dut orainokoan zurekiko huts egin dudala, gaizki egin dudala, baina prometatzen dizut ezen hemendik aurrera zure zerbitzari izango naizela.

Honela mintzatzen zaio; honela otoitz egiten dio. Eta otoitz hauek gogoan harturik, bihotza hausten zaio, errukitzen da, barkatzen dio, uzten du jaikitzen. Ordea, jaiki den bezain azkar, bere eman duen promesaz eta egin zaion graziaz kontu gutxi eginik, bere lehengo tornura eta etsaigora bihurtzen da.

Halakoari bere etsaiaren indarrak, botereak eta garaitiak gezurra esanarazi dio eta prometarazi konplitzen ez duena:

–In multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui (Sal 65:3).

Hala, eriek ere bere eritasunetan eta marinel tormentatuek bere tormentetan anitz promes eder egiten dute, santutzeko gogo hartzen dute, debozio bat erakusten dute.

Ordea, nola hura guztia beldurrez egiten baitute, eritasuna eta tormenta iragan direnean iragan dateke haien debozioa ere, eta handik aurrera lehen bezain gaizto edo gaiztoago egiten dira. Halakoei eritasunaren eta tormentaren indarrak gezurra esanarazi die, eta prometarazi konplitzen ez dutena.

Kartzelan dagoenak egiten duen ordenuak eta testamentuak ez duela deus balio dio legeak (Ff. de eo qui merus lausa l. qui in carcere). Ez eta, beraz, ez du deus balioko eritasunaren eta heriotzaren kartzelan eta hersturan dagoenak egiten duen promesak eta penitentziak ere. Zeren haiek guztiek dirudite direla bortxaz eginak, eta ez amodioz eta ez borondatez.

3

Esaten du Eskritura Santuak Antioko errege gaizto hark, heriotzako orenera zenean, urrikitze handi bat erakutsi zuela, anitz promes eder egin zuela, hainbat ezen baitzirudien bere hitzetan santu bat zela eta santu bat bezala mintzo zela, esaten zuela beste anitz gauzaren artean (2M 9:12):

–Iustum est subditum esse Deo, et mortalem non paria Deo sentire. Justu da eta arrazoi Jainkoari errendaturik egotea eta gizonak Jainkoaren berdin bere burua ez edukitzea.

Eta guztiarekin ere, honela mintzo bazen ere, esaten du Eskritura Santuak berak leku berean (2M 9:13):

–Orabat autem hic scelestus Dominum, a quo non esset misericordiam consequuturus. Gaizto hura otoitzez zegokion Jainkoari, baina alferrik; ez zuen barkamen erdiesteko arriskurik.

Zeren otoitz haiek eta Jainkoaz oroitze haiek bortxak, heriotzaren beldurrak eginarazten baitzizkion.

Puntu honen gainean esaten du Soto doktore handi hark (Quartum Sentenentiarum Commentarii, 19, 3, 6):

–Antiochus propterea non est veniam consequutus, quod poenitentiam non habuit. Sed ob id nobis exemplo propositus est, ut admoneamur, dolorem peccatorum, qui ex cruciatibus mortis enascitur, fallacem esse saepissime. Ez zuen errege Antiokok barkamenik erdietsi, zeren ez baitzuen behar zen bidean penitentziarik egin. Ordea, hark bere azken finean egin zuen saioa eta penitentzia-itxurapena ipintzen zaigu geure begion aitzinean etsenplutzat eta ispilu bezala, jakin dezagun eritasunaren eta heriotzaren oinazetatik eta hersturetatik sortzen den penitentzia maiz dela alfer, faun, faltsu, gezurti eta gutxi balio.

Ikusten duzunean bere mende guztian gaizto izan den bat eritu denean eta ja hiltzera etsi duenean hasten dela batari eta besteari barkamen eskatzen, beharrei bere haziendaren partitzen eta hasbeherapen handi batzuekin, begiak zerura iraulirik, Jainkoari gomendatzen, ez dezazula, ez, hargatik pentsa seguru duela halakoak bere salbamendua.

Aitzinetik, aitzinetik, eritu baino lehen eta heriotzako hersturan jarri baino lehen behar da bekatua utzi eta debozioa hartu. Zeren, bestela, erituz gerozko debozioan ez da zer fidaturik, ez da segurantzarik. Eritasuneko debozioa, eskuarki, heriotzaren beldurretik heldu da, eta ez Jainkoaganako amodiotik.

Eritu ez bazina, lehen bezala, zeure lehengo bekatuen xisteran, etzauntzan eta tokian egongo zinen.

Baldin aitzinetik, eritu baino lehen bekatua uzten baduzu, intentzio ona hartzen baduzu eta, ahalez, zeure lehengo faltak erremediatzen ari zarela zeure azken eritasunak harrapatzen bazaitu, jakizu ezen orduan, munduko bekatorerik handiena izan bazara ere, salbatzeko bidean zarela eta salbatzeko esperantza handi bat ahal dukezula.

Baina bestela, Jainkoak begira zaitzala, bekatutan eta bekatu egiteko gogoan eta borondatean zaudela, zeure azken eritasunak ediretetik. Zeren baldin hala edireten bazaitu, arrisku da zeure eritasun hartako konfesatzeak, urrikiak, debozioak eta egiten dituzun beste saio guztiek ere deus gutxi balioko duten, indar gutxi izango duten.

Ez naiz neure burutik mintzo. Hala esaten du san Agustinek (41. hom. inter Homilias quinquaginta: De poenitentibus):

–Agens poenitentiam, et reconciliatus cum sanus est, et postea bene vivens, securus hinc exit. Agens poenitentiam ad ultimum et reconciliatus, si securus hinc exit, ego non sum securus, poenitentiam dare possum, securitatem dare non possum. Numquid dico, damnabitur? Non dico. Sed dico etiam liberabitur? Non. Sed quid dicis mihi? Nescio: non praesumo, non promitto; nescio. Osasuna duela, bere bekatuak konfesa eta penitentzia egiten duena eta gero handik aurrera ongi bizitzen dena ongi eta seguru irteten da hemendik. Baina bere azken fineraino eta azken eritasuneraino gauza hauek egiteko itxaroten duena ez naiz seguru ongi eta seguru irteten denetz. Seguru naizenean esaten dut seguru naizela, eta ez naizenean, ez naizela. Esan dezaket orduan ere egin dezakeela penitentzia, ez ordea eman segurantzarik. Ez dut esaten kondenatuko dela eta ez salbatuko dela ere. Ez naiz fida, ez naiz seguru, ez dakit.

Honela dio san Agustinek.

Eta esaten du oraino gehiago ere:

–Vis te de dubio liberare? Vis quod incertum est evadere? Age poenitentiam, cum sanus es. Si sic agis, securus es. Quia egisti poenitentiam eo tempore quo peccare potuisti. Si autem vis agere poenitentiam tunc quando non potes, peccata te dimisserunt, non tu illa. Nahi duzu dudatatik irten? Nahi duzu seguruan jokatu? Egizu penitentzia sendo zareno, bekatu ere egin dezakezuno. Zeren, bestela, baldin zuk egin nahi baduzu penitentzia eri zarenean, hiltzerakoan, bekaturik ere ezin egin dezakezun denboran, ez dituzu orduan zuk uzten bekatuak, baina behatuek zu uzten zaituzte.

Zer esker edo merezimendu uste duzu izango duzula ja ezin gehiago egin dezakezunean eta hiltzera etsi duzunean, tratu gaiztoak uzteaz eta batari eta besteari zeure ondasunak uzteaz eta partitzeaz? Zeren berdin ezin eraman zenitzakeen zeurekin.

Baldin obra on horiek egin bazenitu osasuna zenuenean eta zeure burua hala onerako nola gaiztorako zeure eskuko zenuenean, badirudi indar gehiago izango zutela, baliotsuago izango zirela, segurantza handi bat emango zizutela eta zutaz ongi joango zela. Baina zeure azken finean, ja ezin gehiago iraun dezakezula ikusirik eta etsirik egiten duzun obra onean eta penitentzian ez da zer sobera fidaturik, zeren arrisku baita ez den orduko obra on hura eta penitentzia behar bezain fin eta egiazko izango.

Ez dadila egon, beraz, inor penitentziarik egin gabe eta bekatuak utzi gabe bekaturik ezin egin dezakeen denboraraino; ez dadila egon bortxaren begira.

Egin beza bere eginbidea libreki eta borondatez; egin beza mugaz eta goiz. Zeren san Agustinek dioen bezala (De vera et falsa poenitentia, 17. k.):

–Multos solet serotina poenitentia decipere. Anitz engainatu ohi du arratsaldeko urrikiak, penitentzia berankorrak.

Badira zuhaitz batzuk, udaren amaieran, sasoitik kanpoan hasten baitira loratzen edo birloratzen. Baina lore haietatik gutxi lotu eta eratxiki ohi da; haien fruitutik gutxi umotzen eta ontzen da. Nork nola ez dakiela, ihartu eta iraungi ohi dira.

Hala dira, bada, bere adinaren amaieran, eritasunean eta hiltzerakoan desira onez betetzen hasten direnak ere. Orduko desira on haiek, nahikunde haiek neguko loreak dira, denbora gaitzekoak, sasoitik kanpokoak, eratxiki gabe, fruiturik ekarri gabe, desirkundetan ihartzen eta iraungitzen direnak.

4

Errege Faraonek, Israeleko semeen ondotik haiek hil nahiz zihoanean, ikusirik ezen urak hartzera zeramala, esan zuen (Ir 14:25):

–Fugiamus Israel, Dominus enim pugnat pro eis contra nos. Dagigun ihes, bihur gaitezen gibelera, ezin egin dezakegu nahi dugunik; zeren Jainkoa bere alde dute jende hauek.

Abiatu zen, bada, gibelera, eman zion ihesari, baina alferrik, probetxu gutxitan: berandu oroitu zen.

Hura laster, baina ura lasterrago! Han bere lagun guztiekin ito eta hondatu zen.

Hala gertatzen zaie, bada, eskuarki, heriotzako orenean bere gaiztakerietatik gibelera bihurtu eta ihes egin nahi dutenei ere. Abiatzen dira, egiten dute zenbait saio, baina ez aski; ahul dira eta halatan atzematen eta harrapatzen dira.

Joab eta Abner, bi kapitain haiek gerla handia erabili zuten elkarren artean. Eta azkenean, ikusirik Abnerrek gaizki zihoakiola, garaitu hurran zela, esan zion Joab bere aurkariari (2Sm 2:26):

–Num usque internecionen mucro tuus desaeviet? Zer da hau, Joab kapitain famatua? Zer egin gogo duzu? Akabatu nahi ote gaituzu? Aski egin duzu; garaitia baduzu; uzkuzu bizia.

Orduan ihardetsi zion Joabek (2Sm 2:27):

–Vivit Dominus si locutus fuisses mane recesisset populus. Promes ematen dizut ezen, baldin goizean mintzatu bazina, jendea barreiatuko zela eta entzuna izango zinela.

Esan balio bezala:

–Eta nola? Egun guztian, orain arte, ene kontra ibili zara, hartan zeure ahal guztiaz bermatu eta enplegatu zara, eta gero, orain, arratseon, harrapatua zareneon, gehiago ezin egin dezakezunean, nahi duzu baketu eta adiskidetu? Bada, ez, ez; berandu duzu, alferrik mintzo zara. Orain ene aldia da, lehen zurea zen bezala.

Hona non duzun klarki pintaturik bekatore bati, bere mende guztian bekatutan, Jainkoaren kontra gerlan ibilirik, heriotzako orenean, jada harrapatua denean, Jainkoarekin gertatzen zaiona. Halakoari eta halakoei esango die Jainkoak, Abimelek erregeari eta harekin ziren lagunei Isaak patriarkak esan ziena (Has 26:27):

–Quid venistis ad me hominem, quem odistis et expulistis a vobis? Zertara etorri zarete orain enegana, lehen gaitzetsia, alferretsia eta zeuengandik egotzia erabili duzuen gizon batengana?

Esango die, halaber, halakoei Ebanjelioko bost birjina ergel haiei esan ziena:

–Amen dico vobis, nescio vos (Mt 25:12). Zoazte hortik! Ez zaituztet ezagutzen! Clausa est ianua (Mt 25:10). Hertsi da atea, ez da irekitzerik, berandu duzue.

Esango die halakoei:

–Zuek, ahala zenutenean, ez zenuten ontasunik egin nahi; zergatik, bada, orain, ahalik ez duzuenean, egin behar dizuet nik zuei?

Azken batean esango die:

–Non dira orainokoan zerbitzatu dituzuen jaunak eta nagusiak, erabili dituzuen bekatuak eta gaiztakeriak? Surgant et opitulentur vobis (Dt 32:38): Zoazte haietara, eta haiek lagun itzazue, eta utz nazazue ni orain ere orainokoan utzi nauzuen bezala. Zuek lehen egiten zenuten nitaz irri eta eskarnio; hala, bada, aldiz, nik ere orain egingo dut zuetaz: Ego quoque in interitu vestro ridebo (Es 1:26).

Honela esango die, heriotzako oreneraino bekatutan ibilirik, oren hartan bere bekatuak erremediatu nahi dituztenei. Eta arrazoirekin esango die honela, zeren orduan bortxaz eta ezinbestez hartaratzen baitira, eta bortxazko ongi-egiteak deus gutxi balio baitu.

Halakoek nahi dute, bizi direno, Deabruaren zerbitzuan egon eta gero, hiltzerakoan, Jainkoagana aldatu. Ordea, hura da legearen kontra. Zeren esaten du legeak zuhaitz bat bere denbora guztian ondoz eta erroz zure baratzean edo lurrean egon dena, azkenean besteren baratzera edo lurrera makurtuagatik eta, ebakitzen dutenean, besteren lur hartara eroriagatik, zure izango dela, eta ez, eroririk datzaneko lurraren jabearen (Lege. Si plures in ff. novo, V).

Hala eskuarki izango da, bada, halaber, bizi deno Deabruaren zerbitzuan erroak eginik egon dena ere: hiltzen denean, Deabruaren, eta ez, orduan Jainkoagana makurtuagatik, Jainkoaren.

Eta nola zuhaitza, zutik dagoenean, makurtua dagoen aldera erori ohi baita arrunki ebakitzen denean, hala zu ere bizi zareno, nora baitzaude makurtua, hara eroriko zara hiltzen zarenean.

Ez dezazula pentsa, ez dakizula irudi, baldin bizi zareno, sendo eta osasunarekin zabiltzano ezkerrera makurtua eta alderditua bazaude, eritasunean eta heriotzan eskuinera jarriko eta zuzenduko zarela.

Bizitzari darraio heriotza: nola bizi, hala hil.

Ur guztiak irteten dira itsasotik. Ordea, guztiarekin ere, ur haietatik batzuk dira gazi eta besteak geza; batzuk gogor, besteak bera. Eta arrazoia, zeren nolako baita lurra, zeinetatik iragaten baita ura, halako gertatzen baita ura ere. Urak lurraren gozoa eta zaporea hartzen du. Ura lurrak ontzen edo gaiztotzen du.

Hala, bada, heriotza ere, nola bizitzatik iragaten baita, bizitzak ontzen edo gaiztotzen du.

Nolako baita ehaiten den ehuna eta oihala, halako izango da oihalaren albenia eta bazterra ere. Beraz, honelatan, nolako baita bizitza, halako izango da, halaber, bizitzaren bazterra eta bukatzea ere, zein baita heriotza.

Ongi bizi, ongi hil; gaizki bizi, gaizki hil.

5

Gerta daiteke, Jainkoaren zenbait sekretuz eta ordenamendu estaliz, ongi eta prestuki bizi izan dena gaizki hiltzea, azkenean behaztopatzea eta galtzea, ontzi anarteraino ongi ibilirik portuan sartzean galtzen dena bezala; nola, halaber, bere mendean gaizki bizi izan dena azken finean erremedia baitaiteke, ohoin ona egin zen bezala.

Baina honelakorik orainokoan gutxitan gertatu da, eta benturaz ez sekulan gehiago egingo.

Eskuarki, ongi bizitzen dena ongi hiltzen da, eta gaizki bizitzen dena gaizki hiltzen da.

Hau da bide zabala, erreala, laua eta segurua. Beste guztiak dira bidexkak, bidezidorrak, hertsiak, meharrak, malkorrak eta arriskuz beteak.

–Male mori times, et male vivere non times. Non potest male mori qui bene viverit (Agustin, De disciplina christiana, 13). Gaizki hiltzearen zara beldur, eta ez gaizki bizitzearen. Bada, ezin hil daiteke gaizki ongi bizi izan dena.

Eta jakiteko duda gutxi dela egiteko honetan, bada seinale bat, handia. Zeren batbederak sendo zeno zertan baitzeukan gogoa, hartan ohi dauka eta hartaz mintzatu ohi da eritasunean eta hiltzerakoan ere, hartan edireten da ametsetan eta eldarnioetan ere, asko baita aditzera emateko bizitzen bezala hiltzen ere dela.

–Quae seminaverit homo, haec et metet –dio jondoni Paulok (Ga 6:8)–. Gizonak zer ere ereiten baitu, hura biltzen ere du.

Eta galdegiten du san Mateo ebanjelariak, ezezko kontuan bezala (Mt 7:16):

–Numquid colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus? Ote da inor elorri-arantzetatik mahats, edo sapar-laharretatik piku biltzen duenik?

Bizi deno gaiztakeria banatzen eta ereiten ibili denak eta gero, bere azken finean, santu batek bezala hil uste duenak elorri-arantzetatik mahats, sapar-laharretatik piku, gaiztakerietatik ontasun bildu nahi du; ezin datekeen gauza desiratzen du.

Bere mende guztian errebelatua ibilirik, heriotzako orenean, iluntzen hasterakoan bide onera eta artezera bihurtuko dela uste duenak huts egiten du.

Lehen behar da, lehen. Zeren heriotzako oren hura, oren iluna, nahasia eta ekaiztsua da. Ez da ekaitz kapitainik hainbat egiteko ematen duenik. Orduan, lehen erraz zena ere gaitz bihurtzen da.

Ontzia, itsas zabalean, denbora ederrarekin aise erabiltzen da; alde batera eta bestera, errazki, lemaz itzultzen eta gobernatzen da. Baina bazterrera ezkero, kosta joz gero, ez da gobernatzerik eta nahi bezala maneiatzerik.

Denbora klaru deno, adin onean eta osasunarekin –ontzia itsas zabalean denbora ederrarekin bezala– zeure gogara zabiltzano, eskuei eragiezu, orduan berma zaitez. Zeren denbora gaitzak, eritasunaren oinazeak eta heriotzaren ekaitzak hartuz gero, kostara ezkero, bizitzaren bazterra heriotzak ukituz gero, egin da; mirakulu izango da salbatzea.

Utzazu, beraz, burutik buruan darabilzun erokeria hori, egunetik egunera, heriotzaraino luzatuz eta epe hartuz, orduan erremediatuko zarelako esperantzarekin anarteraino bekatutan egote hori. Zeren badakizu ekaitz handiarekin kostan jotzera doan ontzi kargatua ez dela arrisku gabe; aitzitik, galdutzat daukazu halako ontzia.

Hala eukazu, bada, halaber zuk ere galdutzat zeure burua, bekatuz beterik eta kargaturik heriotzaren kosta jotzen duzunean, betiere gero onduko zarela esaten duzula eta bekatu egiteko gogoan eta borondatean zaudela, zeure azken eritasunak edireten zaituenean. Zeren hartara ezkero, gutxiak dira ongi libratzen direnak, galdu gabe eskapatzen direnak.

Beraz, honelatan, orain baituzu osasuna, indar, antze, adimen eta zeure burua zeure eskuko, orain ez baitzara oraino eri eta ez heriotzako hersturan jarri, orain baitzara libre eta, nahi baduzu, ongi eta gaizki ere egin dezakezun denboran, orain, bada, orain, men-menean jarri gabe, sukarrak nahasi gabe eta eritasuna jaundu gabe, egitzazu gero egin gogo dituzun ongiak eta deskarguak.

Eta «orain» diot. Zeren, nola orain egiten duzun guztia, eritu gabe, heriotzako hersturan jarri gabe eta inork bortxatu gabe, libreki eta borondatez egiten baituzu, hura izango da gauza handia, estimatua, indartsua, boteretsua, baliotsua, Jainkoari eder izango zaiona eta merezidun azken zeruko loria erdiesteko.

XVI

ERREMUSINA EDO LIMOSNA EGITEAZ ETA HANDIK SORTZEN DEN PROBETXUAZ

Esaten du Espiritu Santuak (Si 3:33):

–Ignem ardentem extinguit aqua, et eleemosyna resistit peccatis. Urak iraungitzen du sua, eta limosnak egiten die bekatuei kontra.

Urak sua bezala, limosnak iraungitzen du bekatua.

Halaber, esaten du san Mateok (Mt 5:7):

–Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur. Dohatsu dira miserikordiosoak, zeren haiek erdietsiko dute miserikordia.

Honen arabera esaten du errege Dabidek ere (Sal 40:2):

–Beatus qui intelligit super egenum et pauperem, in die mala liberabit eum Dominus. Dohatsu da beharraren eta pobrearen gainean enplegatzen dena. Zeren hura egun gaitzean, heriotzako orenean begiratuko eta libratuko du Jainkoak.

Eta badio oraino Espiritu Santuak (Si 29:15):

–Conclude eleemosynam in corde /sinu/ pauperis, et haec pro te exorabit, ab omni malo. Gorde ezazu limosna pobrearen golkoan eta hark egingo dio Jainkoari otoitz gaitz guztietatik begira zaitzala.

Alegia, hainbat gauza esaten da limosnaz, non baitirudi ezen batbedera salbatzeko eta arima segurtatzeko aski izango dela, beste gauzarik gabe, bihozbera eta limosnari izatea, zeren handia baita limosnaren indarra eta boterea.

Egia da, hala da: handia da, eta Glosak dioen bezala (Glosa iranoa, Eccles. 29), san Agustinengandik aterarik,

–Sola misericordia comes est defunctorum. Miserikordia bera da, eta ez besterik, defuntuak akonpainatzen dituena, arima joanei laguntzen diena; limosnak edukitzen du betiere on.

Ordea, ez duzu, ez, pentsatu behar limosnak berak, sakramentu batek bezala, ex opere operato, bere indarrez eta boterez bekatua iraungitzen eta barkatzen duela. Ez du berak hartarako indarrik aski (ikus S. Tomas, S. Th., 2-2, 154, 3-7).

Alde batetik, duzun guztia pobreei emanagatik, baldin, bestetik, bekatutan bazaude eta haietan hiltzen bazara, deus gutxi baliatuko zaizu zeure limosna eta errukitsu izatea. Hala esaten du jondoni Paulok (1Ko 13:3):

–Et si distribuero in cibos pauperum omnes facultates meas, et tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Dudan guztia pobreei ematen badiet ere eta neure burua erretzen uzten badut ere, ez zaizkit haiek guztiak deus baliatuko baldin karitaterik ez badut.

Esan nahi du limosnak eta beste obra miserikordiazkoak ere deus gutxi baliatzen zaizkiola bekatutan dagoenari.

Ordea, guztiarekin ere, anitz eta handiak dira limosnari ematen zaizkion ohoreak, laudorioak eta abantailak. Eta arrazoirekin eta mereziturik ematen zaizkio. Zeren limosnak berak indarrik aski ez badu ere bekatutik ateratzeko, bai, ordea, badu aterarazteko. Zeren badirudi ezen Jainkoak bere ontasunagatik hartzeko duela okasio miserikordioso denari, zeren miserikordioso den, miserikordia egiteko.

Zure limosnak, zure bihozberatasunak beratzen eta hausten dio Jainkoari bihotza, eta ematen okasio zu faboratzeko.

Zu miserikordioso izateaz gaitzen zara, disposizioan jartzen eta prestatzen Jainkoagandik miserikordia erdiesteko eta errezibitzeko; eta Jainkoa ere hartaz iratzartzen eta ernatzen bezala da zuri ongi egiteko eta bere grazia emateko.

Honetarako, egia hau frogatzeko anitz etsenplu aurki daiteke, baina nik orain presenteon ez dut bat baizik ekarriko.

Bonifazio martiria denbora batez ibili zen emakume eder, noble, aberats batekin galdua eta haragizko bekatuan barrena sartua. Eta bazuen Bonifazio hark besterik ere anitz bekatu: edale zen, jokari zen, arnegari zen, halakoak ohi diren bezala. Gauza bat zuen ona: bihozbera zen, limosnari zen.

Alde batetik bekatu anitz egiten bazuen, bestetik pobreak faboratzen zituen. Eta halatan, bera ere Jainkoak faboratu zuen, bihotzean ukitu zuen, inspirazio santu batzuk, gogoeta on batzuk eman zizkion. Eta gero, haiekin batean konbertitu zen, aitzinera obra onetan enplegatu zen eta azkenean martiri hil zen.

Ikusazu zer egiten edo eragiten duen limosnak, miserikordioso eta errukitsu izateak. Hain zaio eder Jainkoari errukia eta beharrari ongi egitea, non bera ere handik errukitzen baita ongi-egile hartaz, eta lehen edo gero erakusten baitio eta ematen bide onean jartzeko bidea. Bonifaziori eman eta erakutsi zion bezala.

Ahalegin gaitezen, beraz, eta saia errukitsu eta limosnari izaten, zeren anitz baitira eta handiak handik eta hartatik sortzen diren probetxuak, ontasunak eta irabaziak.

Eta beste anitzen artean, hiru dira limosnaren probetxu nagusiak (Eleemosyna est meritoria, satifactoria et impetratoria).

Lehenbizikoa: Eleemosyna est meritoria gloriae et augmenti gratiae, si fiat ab homine existente in gratia et propter Deum. Bekaturik gabe dagoela, Jainkoagatik egiten den limosnak merezitzen du zeruko loria eta berretzen Jainkoaren grazia.

Bigarren probetxua da: Eleemosyna est satisfactoria pro poenis peccatorum dimissorum. Limosnak satisfatzen eta pagatzen ditu bekatu barkatuen pena tenporalak, guztiak edo parte bat, hemen edo purgatorioetan pagatu behar zirenak. Eta hau da Eskritura Santuak esaten duena (Dn 4:24): Peccata tua eleemosynis redime.

Hirugarrena: Eleemosyna est impetratoria. Limosnak anitz ontasun erdiesten du Jainkoagandik.

–Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (Mt 5:7). Dohatsu dira miserikordiosoak, zeren haiek erdietsiko dute miserikordia.

Eta hala, zure limosnak berretzen du zeruko loria eta handitzen Jainkoaren grazia, gutxitzen du purgatorioetako pena eta erdiesten du Jainkoagandik anitz fabore eta ontasun.

Jakin dezagun ezen limosnagileari, bihozbera eta errukitsu denari egingo zaiola miserikordia eta, zer ere ematen baitiogu orain hemen pobreari edo beste obra onetan enplegatzen baitugu, hura gero aurkituko dugula beste munduan, eta ez besterik.

1

Jakin dezagun ez diogula pobreari liskarrik edo erantzukirik egin behar eta ez gaizkirik esan.

Baldin emateko gaietan bagara edo deboziorik badugu, eman diezaiogun, eta gainerakoan utz dezagun. Zeren pobrea, ongien dena ere, onbehar da eta errukarri. Biluz da, oinuts da, ez du aldatzeko atorrarik eta ez etzateko oherik, ez daki oturuntza on baten berririk. Aski du bere lazeria, eskasia eta miseria.

Beraz, ez zaio halakoari liskarrik, erantzukirik edo mehatxurik egin behar. Zeren hala egiteaz, batean ez bada bestean, arriskutan jar zintezke huts egiteko eta pobrea, bere pobretasunaren gainera, bere gogoan eta bihotzean zauritua, gaizkoatua eta tristatua igortzeko.

Ez dut uste galdegingo digula Jainkoak ea pobre onari ala gaiztoari eman diogunetz, eman diogunetz baizik.

Dagigun ongi, eta ez dezagula beha nori.

Aberatsak bezala, pobreak ere Jainkoak eginak dira. Aberatsa hain biluzgorri sortu zen nola pobrea. Eta Jainkoak nahi izan balu, egin zukeen pobrea aberats, eta bai aberatsa ere pobre. Eta hala, orain ere anitzetan haien zortea eta fortuna trukatzen du, pobreak aberasten eta aberatsak pobretzen baititu.

Pobreak, pairatuz, pazientzia izanez eta bere ongi-egileez otoitz eginez behar du salbatu, eta bai aberatsak ere bere onetatik pobreari emanez eta partituz. Eta ongi gehiago egiten digu pobreak guri, eskatzeaz eta guregandik errezibitzeaz, guk hari emateaz egiten diogun baino. Zeren guk hari labore poxi bat, kornadu bat edo honelako zenbait beste gauza apur ematen diogu, baina guk handik zeruko loria irabazten dugu.

Are gehiago: pobreari emateaz geure deskargua egiten dugu. Zeren Jainkoak orain ematen dizkigun ondasunak eta ontasunak, haietatik geure familia mantentzeko eta estatua edukitzeko behar duguna hartu eta etorkizuneko kasuetarako ere zerbait gelditu, eta gainerakoak pobre beharrenak dira.

Ez du, ez, Jainkoak utzi pobreak mundu honetan haberik eta sostengurik gabe: aberatsen gomendioan utzi ditu. Eta halatan, ematen die aberatsei beretzat behar duten baino gehiago, gehiagoko hura pobreetara parti dezaten.

Eta handik, esaten du san Krisostomok (56. hom., Joan 14):

–Nam si pauperes esse permisit, etiam hoc divitum gratia factum est, ut per eleemosynam peccata possint abluere. Permititzen du Jainkoak munduan izan daitezen pobreak, haiei ongi eginez, salba daitezen aberatsak.

Eta Jainkoaren ontasuna eta liberaltasuna hain da handi non, orain zuk dituzun on horiek Jainkoarenak berarenak eta Jainkoak emanak dituzularik, guztiarekin ere, zuk horietatik pobreari ematen diozunean, zeuretatik emango bazenio bezainbat estimatzen baitu Jainkoak.

Eta are, handik bere burua zure alderako zordun erakusten du, hain zordun ezen esaten baitu Espiritu Santuak (Es 19:17):

–Foeneratur Domino qui miseretur pauperis. Pobreari ematen dionak Jainkoari ematen dio.

Eta ematen ere, nola? Foeneratur, zentsuan, interesean, irabazian, obligarazirik bezala printzipala irabaziarekin bihurtuko diola. Eta hemengo irabazia ttipi da, ez da segurtaturik ehuneko bat ere, baina Jainkoarena handi da, gehiago da ehuneko ehun baino.

Zer nahi duzu gehiago? Pobreari ematen diozunean Jainkoaren izenean, berari emango bazenio bezainbat estimatzen du Jainkoak; hain ezertan edukitzen du.

Eta hau ez da miresteko, zeren orain hemen, gure artean ere, ikusten dugunean ezen gizon batek gure ahaide edo adiskide bati egiten diola gugatik zenbait ongi, guk ere lehenbiziko okasioan errendatzen dizkiogu eskerrak gizon hari; bitartean ez dugu onik, anarteraino geure buruak zordun dauzkagu.

Zer egingo die, bada, Jainkoak harengatik pobreak faboratzen dituztenei? Zer esker, zer pagamendu emango die?

Jondoni Martinek bere kaparen erdia pobreari eman zionean, abiatu zen Jainkoa gau hartan berean kapa hartaz estalirik, esaten zuela sendagailaz (Sebero, Vita sancti Martini):

–Martinus hac me veste contexi. Ikusazue, ikusazue zer balentria egin duen Martinek, nola kapa honetaz estali nauen, zer eman didan.

Bada, Martinek kapa hura pobreari eman zion eta ez Jainkoari. Ordea, guztiarekin ere, Jainkoak, zeren haren izenean eman zion, esaten du berari eman ziola.

Halatan esango die Azken Judizioko egunean ere eskuinekoei doazela sekulako loriara eta ezkerrekoei sekulako penetara, zeren eskuinekoek gosetu zenean eman baitzioten jatera, eta egarritu zenean edatera, baina ez ezkerrekoek.

–Eta, Jauna –galde egingo diote orduan guztiek–, noiz aurkitu zintugun guk zu gose edo egarri?

Ihardetsiko die:

–Pobreak atera etorri zitzaizkizuenean. Orduan, haien lekuan, ni nintzen han.

Eta hala, pobreak eskatzen dizunean, kontu egizu ezen pobre hura dela Jainkoa bera, zeren haren izenean eskatzen dizu, haren izenean ematen diozu, eta Jainkoak ere berari emango bazenio bezainbat estimatzen du.

Hala esaten du san Krisostomok (89. hom., Mateo 27):

–Nihil nempe interest sive huic pauperi, sive ipsi Christo dederis. Ez du axola pobreari ala Jesukristo berari emateak; ez du batek baino besteak gehiago monta eta ez balio. Guztia da orobat.

Eta are, san Krisostomok berak –aurretik abisaturik ez dadila inor hargatik asalda– esaten du (ubi supra):

–Nemo his verbis turbetur. Non est aequale, ipsum Dominum praesentem alere, cuius praesentia vel lapideum ad se animum attraheret, et propter eius verba dumtaxat pauperes, mendicos, aegrotos alere atque curare. Ez da berdin, baina aldez gehiago da eta merituago pobreari Jainkoaren izenean ematea, Jainkoari berari bere pertsonan baino. Zeren pertsonak berak eta pertsonaren presentziak hobeki ukitzen du batbedera, pertsona haren beraren presentean ez deneko esanak eta aginduak baino.

Eta hala, aldez gehiago da –zeren Jainkoak agintzen duen– pobreari ematea Jainkoari berari ematea baino.

2

Beraz, honelatan, ez da pobrea gabe egozterik eta ez atean oihuz edukitzerik ere. Zeren pobrearen oihuek eta, anitzetan ere, berariaz bere burua hebain, maingu, herbal eta eri egiteak gure bihotzaren gogortasuna eta hoztasuna akusatzen dute.

Gu bagina emateko prest, erne eta boluntario, ez lezake pobreak halako pentsamendurik egin eta ez arterik bila. Baldin pobrea bada maleziatsu, bere beharrez eta gure faltaz da maleziatsu; hark baino, guk hartan falta gehiago dugu, bere bizitza ateratzeko hainbat saio egitera behartzen baitugu. Hala esaten du san Krisostomok (37. hom., Ad populum Antiochenum; de eleemosyna et misericordia):

–Nam etsi simulat ex neccessitate simulat et egestate, propter saevitatem, et inhumanitatem tuam, quae talibus personis supplicantibus ad misericordiam non flectitur.

Pobreari emango diozuna, gutxi edo anitz, emaiozu berehala.

Baldin doiez bazara, gutxi baduzu, emaiozu gutxi; eta baldin aberats bazara, gainez egina bazaude, emaiozu anitz.

Jerusalemeko tenplua egitean, eta eginez gero ere, bazebilen obraren eskea; eta bazen atearen aldean ere kutxa bat, limosna edukitzeko ontzi bat, hartan batbederak debozio zuena emateko, orain ere gure elizetan gurutzefikaren aldean dagoen bezala.

Bada, tenpluko kutxa, ontzi edo kopa hartan, zein juduek deitzen baitzuten gazophilatium, aberatsek ematen zuten anitz: batak hamar, besteak hogei, batbederak bere izanaren, ahalaren eta debozioaren arabera.

Eta haien artean ediren zen emakume pobretxo bat, eta hark eman zituen bi kornadu.

Eta gero, haren gainean esan zuen gure Salbatzaileak gehiago eman zuela emakume pobre hark aberats guztiek baino, zeren emakume hark beretzat behar zuenetik eman baitzuen, baina aberatsei, emanak emanik ere, franko gelditu baitzitzaien.

Emazu, beraz, duzunaren arabera. Zeren hartaz kontentatzen da Jainkoa.

Baldin ez baduzu ematekorik, euzu damu, zeren ez duzun; eta damu harekin batean, euzu borondate, baldin bazenu, emateko. Zeren Jainkoak behatzen badu ere emaitzara, ordea, areago borondatera. Ez duenak borondateaz konplitzen du, baina duenak borondatearekin batean behar du konplitu eta obratu.

Eta obratu ere, nola?

Ez edergailu gisa, ez banaloriaz eta ez munduagatik, baina Jainkoagatik. Eta halarik ere, sekretuki, ahalik eta isilkien, eskuinak ematen duena –Ebanjelioak dioen bezala– ezkerrak jakiten ez duela.

Eta are, ahal balitz, limosna errezibitzen duenak ere ez luke jakin behar nondik heldu zaion ontasun hura. Zeren, halatan, Jainkoak berak azken egunean guztiak, zure ohore handitan, mundu guztiaren aitzinean agertuko eta kanpatuko ditu.

Eta zuk ere orduan, orain duzun desira –nahi baitzenuke zure limosnak eta egiten dituzun beste obra onak munduak jakin litzan– konplituko duzu, zeren orduan guztiak jakingo eta agertuko baitira.

Eta ez da, ez, aski eske etortzen zaizun pobreari ematea eta ez besteri.

Baina Jainkoak emanik gehiagoren ere ahala duzunez gero, behar duzu informatu, galdetu eta jakin ea nor den herrian pobre beharrik, gosez denik, sabel-uzkur dabilenik, ahalkez eskatzera ausartzen ez denik.

Eta guztien buruan eduki behar duzu kontu ea badenetz pobre eririk. Zeren pobretasuna eta eritasuna bi eritasun dira. Halakoak dira alde guztiz onbehar, zoritxarreko eta errukarri. Haiek faboratzea da meritu handia, eta zeruko loria erdiesteko eta, are, mundu honetan dituzun ondasunak ere segurtatzeko, berretzeko eta emendatzeko bide ona, zabala eta segurua.

3

Batzuek uste dute ezen pobreari emateaz pobretuko direla. Eta halatan esaten diete eske etortzen zaizkienei, Ebanjelioko bost birjinek bere lagunei bezala (Mt 25:9):

–Ne forte non sufficiat nobis et vobis, ite potius ad vendentes. Zoazte hortik! Jainkoak lagun diezazuela! Emateak gutxitzen ditu gauzak, ez dugu geuretzat ere sobera.

Ez dute kontsideratzen pobreari emateak ez pobretzen baina aberasten, ez gutxitzen baina berretzen duela.

Hala ematen du aditzera Espiritu Santuak (Es 28:27):

–Qui dat pauperi non indigebit, qui despicit deprecantem sustinebit penuriam. Beharrari emailea ez da beharrean jarriko; emaile ez dena azkenean behar izango da.

Gehiago dio Espiritu Santuak (Es 11:24):

–Alii dividunt propria, et ditiores fiunt; alii rapiunt aliena, et semper sunt in egestate. Batzuek bere ondasunak banatzen eta ematen dituzte, eta guztiarekin ere, beti dira aberats; eta, berriz, beste batzuek nola bereak emango dituzten, ezen besterenak ebasten dituzte! eta halarik ere beti dira erromes, noharroin eta onbehar. Baitirudi ezen haiek, hartuz, pobretzen eta besteak, emanez, aberasten direla.

Amak haurrari titia ematea bezala da pobreari ematea ere. Ama haurrari titia emateaz esnaltzen da; ez emateaz antzutzen da.

Halaber, ereitea bezala da pobreari ematea (Sal 125:6-7):

–Euntes ibant et flebant mittentes semina sua. Venientes autem venient cum exultatione portantes manipulos suos. Bihika ereiten zuten, eta eskumenka biltzen.

Ereiten bihi bakoitzak eta biltzen buru beteak, botean hiru-lau zituztenak.

Halaber, badira ur-putzuak, berariaz eginak, zimenduan iturria baitute. Bada, gauza frogatua da, putzu haietatik urik ez ateragatik ere, ez dela ura handitzenago, eta ez, ateragatik ere, ongi ateratzera, ttipitzenago, zeren ateratzen bezainbat sortzen baita.

Hala dira, bada, beharrei emaileak ere: ematen duten bezainbat ematen zaie. Eta ematen ez badute, bihotz-gogor badira, ez dira hargatik aberastenago, pobretzenago baizik. Zeren haserretzen da Jainkoa berak emanetatik eman nahi ez diozunean.

Hala haserretu zen aberats zikoitzaren kontra. Zeren aberats hartaz esaten badu ere Ebanjelioak (Lk 16:19): Induebatur purpura et bysso, et epulabatur quotidie splendide –beztitzen zela ongi eta oturuntzatzen hobeki–, ezin esan daiteke, ordea, hargatik joan zela infernura. Zeren ederki beztiturik ibiltzea eta mahai ona ere edukitzea badirudi ez dela bekatu handi; behintzat, munduak ez dauka hala.

Bada, Ebanjelioak ez du esaten beste faltarik zuela aberats hark.

Zergatik, bada, kondenatu zen?

Aditzen da kondenatu zela zeren etxe-atera eske etorri zitzaion pobre gose premian zegoenari ez baitzion bere mahai asetik asetzekorik eman eta ez, are, elikatzekorik ere.

Handik bere burua eta ondasunak ere galdu zituen. Handik pobretu zen, eta hain pobretu non, azkenean, bere mihia hezatzeko eta freskatzeko ur-xorta bat ere ezin izanezko pobretasunera etorri baitzen.

Nola egiten baitu galtzapen eta beheratzapen handia pobreari gibela ematen dionak, hala egiten du goratzapen miragarria pobre beharrari bere beharra estaltzeko ematen dionak.

Eta goratzapen hura eta handik heldu den irabazia galtzen du bihotz-gogorrak, limosna egiteko gogorik ez duenak.

Eta egiteko gogo duenak ere, baldin berak bere eskuz, bizi deno, egiten ez badu, seguru da irabazi haren parte handi bat edo parterik gehiena galtzen duela, honen ondoko kapituluan ageriko den bezala.

XVII

NOLA LIMOSNAK ETA BESTE OBRA ON BORONDATEZKOAK ERE ZERORREK ZEURE ESKUZ EDO BESTERENEZ, ZERORI BIZI ZARELA, ONDOKOETARA UTZI GABE EGIN BEHAR DITUZUN

Gauza segurua da eta batere dudarik ez duena probetxuago eta merituago izango duzula orain zerorrek, bizi zarela eta osasuna duzula, zeure eskuz pobreari ematen diozunaz, ezen ez gero hiltzerakoan ordenatzen diozunaz.

Ordea, zuk oraingo eta geroko franko duzularik, orain ez bat ere, baina gero, biziaz etsi duzunean, egin gogo dituzu liberaltasun handiak.

Aberats zara, on handiak dituzu, eta baduzu, bai, borondate on horietatik pobreetara partitzeko. Ordea, noiz?

Gero, hiltzerakoan.

Bitartean esaten duzu:

–Neure ondasunak neuk nahi ditut gozatu eta maneiatu; ez dut oraino gabetu nahi; ez dut ohera gabe biluzi nahi. Baina gero, neure azken ordenuan eta testamentuan aginduko diot neure ondokoari, neure onekin utziko dudanari, egin ditzala ene deskargu guztiak. Eta are gehiago, abisatuko diot –suma bat seinalatuko baitiot– suma hura pobreetara parti dezala; eta benturan purgatorioetaratzen banaiz ere (zeren, gaiztoeneko kontuan, guztiok purgatorioetara uste dugu), berehala handik ateratzeko, honenbat meza eta trentena emanarazi diezazkidala; eta besterik ere anitz obra on ene izenean, ene onetatik dagiela.

Honela diozu egingo duzula. Zure ongi guztiak bestek, zure ondokoak, eta zeuk ez bat ere.

Bada, ez zatekeen hobe obra on horiek guztiok zerorrek, bizi zinela, zeure eskuz egitea eta, horien bidez, purgatorioetara joan gabe egotea, ezen ez gero haratzen zarenerako erremedioak egitea?

Preso zarenerako erremedioak bilatzen dituzu eta ez preso sartzetik begiratzekoak.

Are gehiago: limosnak eta beste obra onak ondokoetara uzteaz ematen duzu aditzera gibeletik eta urrutitik nahi duzula argi diezazuten.

Zer esango zenuke, baldin gau ilunean, pausu hertsi, gaitz, arriskutsu batean iragan behar duenak esan baliezaie bere mutilei egon daitezela gibelean eta gibeletik eta urrutitik degiotela argi?

Hala dira, bada, bere limosna eta beste obra miserikordiazkoak berek bere eskuz egin ditzaketelarik, bere ondotik, urrutitik eta hilez gero, besteren eskuz, besteri eginarazteko gogo dutenak ere.

Hura da hurran-hurran, esan komuna den bezala, «usoak joan, sareak heda».

Eta badio san Basiliok ere (7. hom., Contra divites avaros):

–Nemo post vitam, pietatis laudem, praemiumve capiet. Ez du inork hil ondoko limosnaz, limosnagile izan delako, laudoriorik izango.

Hobeki egin zenezake eta segurkiago joka, baldin gero, besteren eskuz egin gogo duzuna orain zeurez, zeuk ikusten duzula, egin bazeneza. Zeren oraino san Basiliok dioen bezala (7. hom., Contra divites avaros):

–Quis exitus tui tempus nuntiabit? Quis de mortis genere sponsor? Quot vides repentino, ac vi, casuque extingui, qui prae doloris et spiritus angustia, nec vocem quidem emittere potuerunt? Quot etiam febris a sensu alienos fecit? Quid igitur, expectas tempus, in quo, saepe, rationis tuae compos non eris? Zuk baitiozu ezen hiltzerakoan zeure on guztiak edo parte bat pobreei ordenatuko dizkiezula, orduan ongi handiak egingo dituzula. Esadazu: “Nondik jakingo duzu edo nork abisatuko dizu noiz edo zer moldez hilko zaren? Nor duzu hartako fiadore? Zenbat ikusten ditugu ustekabean, laburzki, kolpez edo estropuz, mintzatu ere gabe hiltzen direla? Eta bai, halaber, sukarrak nahasirik, bere testamentuak hasi eta bukatu gabe gelditzen direla? Zergatik, bada, nahi duzu zuk ere benturaz zeure adimenean egongo ez zaren denborarako eta astirik ere izango ez duzunerako zeure egitekoa eduki eta luzatu?”.

1

Goazen aurrerago.

Oraino orduan, hiltzerako aitzinean, adimen, memoria eta asti bazenu ere, esan nezake zure orduko limosnak deus gutxi balio duela, zeren baitirudi ezen bortxazkoa dela eta ez borondatezkoa, guztiz ere, lehen egin zenezakeelarik, berariaz anarteraino luzatu duzunean. Zeren orain zeure ondasunak ez dituzu gutxitu nahi, ezin erabaki dezakezu hartara; bada, badirudi ezen gero ere, hil uste ez bazenu, ez zenezakeela erabaki eta ez haietatik eman.

Are gehiago, zure orduko, azken oreneko onen emate eta banatze hark badirudi deus gutxi balio duela zuretzat, zeren zure onetatik eta zure izenean egiten bada ere banatze hura, ordea anitzetan ere ez baituzu zeuk egiten.

Herioa hurbiltzen zaizunean, nola ataka hertsian eta pausu gaitzean iragan behar baituzu eta bitarteko doloreak ere handiak baitira, orduan zeure onez kontu gutxi egiten duzu, zeren handiagoak ahantzarazten baitizkizu. Orduan zeure ondokoei eta han presentean aurkitzen direnei, zer ere nahi baitute eta nola behar dela ikusiko baitute, hala dagitela uzten diezu. Hain nekez eta penaz bildu zenituen ondasunak eta ontasunak, eta hain zuhurki eta maiteki begiratzen zenituenak, gero, hain laxoki eta antsikabeki largatzen dituzu; lehen zein hertsi eta atxiki baitzinen, gero hain franko eta liberal egiten zara. Orduan nork zer esaten baitizu, hura laudatzen duzu; eta anitzetan ere, zer esaten duzun ez dakizula, baietz esaten duzu.

Neure mendean anitz ikusi dut halakorik.

Eta hala, badirudi ezen orduan egiten duzun guztia bestek egiten duela, eta ez zuk.

Ikusazu, bada, ea zer probetxu eta merezimendu ahal dukezun bestek egiten duen ongiaz.

Arrazoirekin esaten du Espiritu Santuak (Si 14:13):

–Ante mortem bene fac amico tuo, et secundum vires tuas exporrigens da pauperi. Heriotzara baino lehen egiozu ongi zeure adiskideari, eta duzun indarraren arabera heda iezaiozu zeure eskua pobreari.

Egun batez egin zion otoitz santa Luziak bere amari gero egin gogo zuena, gerorako begira egon gabe, egun beretik egin zezala; eritasunaren eta heriotzaren hersturan jarri gabe, sendo zela, berak bere eskuz bere ondasunak pobreei bana ziezazkiela.

Baina ihardetsi zion amak orain ohiko den bezala:

–Ene alaba, itxaron ezazu oraino apur bat; ni zahartu naiz, sarri hilko naiz, eta orduan, guztiak zerorri geldituko baitzaizkizu, zerorrek egingo duzu plazer duzuna.

Erantzun hau bere amak eman zionean, lehiatu zitzaion berriz alaba, esaten ziola (L. Surio, Vita S. Luciae, abenduak 13):

–Non est admodum gratum, o mater, Deo munus quod qui offert, ideo offert, quia illius usum suprema interdicit dies. Ene ama maitea, badirudi ezen ez zaiola Jainkoari eder eta ez plazent pertsonak berak ezin goza dezakeen gauza ematea eta presentatzea. Da dum sana es, ne si moriens dederis, invita dedisse arguaris: Emazu beraz, ama, sendo zarela, ez degizuten erantzuki edo esan ez diezazuten hiltzerakoan ematen duzuna bortxaz ematen duzula.

Arrazoi hauek aditu zituenean amak, egin zuen alabak nahi zuen guztia, eta berehala, gerorako begira egon gabe, berak bere eskuz banatu zituen bere ondasunak pobreen artean.

Orain hemen benturaz esango du zenbaitek:

–Beraz, honelatan, eriek bere eritasunetan eta azken ordenuetan egiten dituzten legatuek, emaitzek, eskaintzek, limosnek eta beste obra miserikordiazkoek ez dute deus balio.

Bada, ordea, ordukoek ere balio dute. Ordea, lehenagokoek gehiago.

Hala esaten du san Krisostomok (18. hom., Epist. ad Romanos 11):

–Melius quidem fuerit, multumque afferens fiduciae, dum adhuc vivis, paupertati egentium succurrere. Si vero istud nolueris vel moriendo generosum quid facias; id enim, licet non multum habeat dilectionis, aliqua tamen est dilectio. Hobeago, merituago eta bihotz altxagarriago bazatekeen ere zerorrek zeure eskuz bizi zinela eta sendo zinela pobrea faboratzea, ordea, guztiarekin ere, lehen huts egin baduzu ere, ez dezazula hiltzerakoan bederen huts egin. Egizu orduan zenbait liberaltasun; zeren orduan egiten denak ere, ez anitz, baina zerbait balioko du.

Jainkoaz oroitzen zarela aditzera emango du.

Gehienik, osasuna duguno eta geure eskuz, baina gero, ondotik ere eta besteren eskuz ere, dagigun ahal dagiguna.

Mundu hau bideazkoen ostatua da; iragaitzaz gara hemen.

Gure sekulako ostatua, herria eta etxea beste munduan da. Eta inork bere herrira eta betiereko behar duen etxera igorri ohi du aitzinetik ahal duena, eta bai gero deus gelditzen bazaio, bera doanean, berarekin ere eramaten.

Hala egin behar dugu, bada, guk ere.

Orain sendo gareno gehienik, baina gero eritasunean eta hiltzerakoan ere egin behar dugu ahal dagiguna. Igor dezagun aitzinetik, eta daramagun geurekin ere.

Baina limosnak eta beste obra on miserikordiazkoak eta borondatezkoak utzirik, zeren ez baita haietan hainbat arrisku, mintza gaitezen hurrengo kapituluan obra justiziazkoez eta obligaziozkoez, eta dakusagun nola guztien gainetik haiek geure eskuz egitera, ondokoetara utzi gabe, garen obligatuak.

XVIII

NOLA OBRA OBLIGAZIOZKOAK, KONTZIENTZIAZ ZOR DITUZUNAK, ONDOKOETARA UTZI GABE ZERORREK EGIN BEHAR DITUZUN

Baldin obra miserikordiazkoak –nola baitira pobreak faboratzea, biluziak beztitzea, gose eta egarri denari jatera eta edatera ematea– batbederak berak bere eskuz, bizi dela, irabazi handirik egiteko egin behar baditu, zenbatenaz berak bere eskuz ondokoetara utzi gabe egin beharko ditu obra obligaziozkoak, justiziazkoak eta kontzientziaz zor dituenak –nola baitira ebatsiak bihurtzea, zorrak ordaintzea, erauzi dituen falso testimonioak satisfatzea eta eragin dituen kalteak eta gaiztakeriak erremediatzea–?

Baldin obra miserikordiazkoak zerorrek zeure eskuz egiten ez badituzu eta ez besteri ere eginarazten, egia da, ez duzu orduan merezimendurik izango, baina ez bekatu mortalik ere. Zeren obra miserikordiazkoak hargatik deitzen dira miserikordiazkoak eta ez justiziazkoak, zeren zenbait behar-ordu estutan eta premiazkotan baizik ez baikara obligatuak haiek egitera.

Baina obra justiziazkoetan diferenteki mintzatu behar dugu. Zeren haiek konplitzera obligatuak gara bekatu mortalen penan.

Eta ez duzu, ez, pentsatu behar ondokoetara uzteaz konplitzen duzula, ez eta ondoko haiei zertaz paga esleiturik, berezirik eta seinalaturik uzten badiezu ere. Zeren nola, esan komuna den bezala, otsoak jan baitezake ardi kontatuetatik, hala zure ondokoak ere gorde dezake beretzat zuk besterentzat seinalatuetatik. Eta zertarako ibili behar zara seinalatze-lanetan eta besteri kargu-emanketan?

Ordain ezazu zerorrek, zeuk zor duzunez geroztik.

Esango duzu:

–Ez dut, ordea, zertaz paga.

Baldin ez baduzu, ezinak ez du legerik. Orduan ez zara obligatua pagatzera pagatzeko ahala dukezun arte. Ez eta ez zara obligatua pagatzera, baldin hartzekodunak berak kitatzen bazaitu edo barkatzen badizu. Are gehiago, hartzekodunak, ez ezinbestez edo bortxaz, baina bere nahiz eta borondatez itxaroten dizunean eta ematen epe, orduan luza dezakezu ordainketa epe hartaraino, baina ez gehiago.

Paga ahal dezakezula, pagatu gabe, jabearen borondatearen kontra ona edukitzea bekatu da. Eta hau hain ongi aditzen da zor jakinaz eta aitortuaz, nola gauza ebatsiaz eta isilik eramanaz. Hain ongi ordaindu behar da bata nola bestea.

Eta ez da, ez, aski aitorra ematea, eta ez, gero, zeure ordenuan eta hiltzerakoan, bihurtzeko eta pagatzeko gogo eta borondate izatea ere.

Baldin ahal baduzu, zerorrek bizi zarela eta ahalik eta azkarren ordaindu behar duzu zeure zorra, eta bai bihurtu ere gauza ebatsia eta gaizki eramana. Ez da aski ondokoei kargu uztea.

Hala ematen du aditzera doktore Navarrok (M. Azpilkueta, Compendium Manualis, 17. k., 68):

–Decedentes et vita, cum possint et non restituunt, sed legant in testamento, non secure decedunt. Hiltzerakoan, berek paga dezaketelarik pagatzen ez dutenek baina bere testamentarioei, ordenu-betearazleei eta ondokoei uzten dietenek ez dute ongi egiten; ez dira halakoak bere kontzientzietan mundu honetatik seguru partitzen.

Gehiago dio doktore Navarrok leku berean (17. k., 65):

–Qui alienum iniuste retinet, et scit illud se debere, si expectat donec condemnetur per iustitiam, peccat mortaliter. Zordun dela dakienak eta justiziaz kondena dezaketen arte pagatu nahi ez duenak bekatu mortal egiten du.

Batzuek bekatu baderitzote ere gauza ebatsiak ordaindu gabe edukitzeari, ez, ordea, ez deritzote bekatu zor jakina eta aitortua luzatzeari.

Esaten dute:

–Badakit eta badaki zor dudala; aitortzen diot, ez diot ukatzen, eta badut pagatzeko gogo eta borondate.

Iruditzen zaizu ezen baldin aitorra ematen baduzu eta ordaintzeko gogo baduzu, hainbestez konplitzen duzula. Baina engainatzen zara. Zeren, bataz, gogoa bera ez da aski eta ez aitorra ere; zeren zure gogoaz eta aitorraz ere probetxu gutxi du hartzeko duenak pagamendurik ez denean. Eta berriz, bestea, sendo dela, pagamendua egin dezakeelarik, eritu arte egin nahi ez duenak ematen du aditzera, baldin eritasunik ez balitz eta eritasunak ondorerik ez balu, kontu gutxi egingo lukeela.

Eta hala frogatzen da halakoetan; zeren eritasunetik eskapatzen direnean, iruditzen zaie ezen, aldi hartarako, berriz eritu arte seguru direla eta kito.

1

Nahi duzu zuk ezen egin behar zenuen deskargua eta egin ez duzuna zure ondokoak egin dezan.

Bada, uste duzu zure dirua edo hazienda, zuk zeure ondokoari zeure zorra eta obligazioa pagatzeko uzten diozuna ez zaiola zure ondoko hari ere zuri bezain on, gozo eta eder irudituko? Ez duzu uste, ez duzu pentsatzen, zuk bezala, hark ere bere denboran gozatu nahiko duela? Eta esango ere bai bere baitan: “niri neure aitzinekoak utzi didan hazienda hau, naski, gaizki eta bidegabeki beretakotua zuen, eta guztiarekin ere ez zuen satisfatu eta ez bihurtu. Beti berarekin eduki zuen. Bada, ez naiz ni hura baino obligatuago. Egia da: hark, nola haren ondokoa bainaiz, agintzen dit bihur dezadala; hala, bada, aginduko diot nik ere neure ondokoari. Baina bitartean ene aitzinekoak bezala, gozatu nahi dut nik ere, eta eduki neure denboran”?

Ikusazu nola batak besteagana utziz ez den deskargurik egiten. Eta nola, halaber, handik eta halatan zuk zeure burua galtzen duzun eta zeure ondokoa ere galtzeko arriskutan ipintzen duzun. Zeren arrisku baita zuk baino gehiago ez dezan hark ere deskargurik egin.

A! Zenbat trentena, zenbat arimakari, zenbat deskargu dagoen egin gabe, batak besteagana utziz eta guztiek utziz!

Ez da puntu honetara gaizki heldu Pierres Damiano deritzan doktore batek kontatzen duena (5. ep., 8. k. & ref. san Antonino, Secunda pars totius summe maioris, 1. k., 5).

Dio doktore honek ezen behin gizon santu batek ikusi zuela bere espirituan, ametsetan bezala, infernuko suaren erdian eskailera bat, eta eskailera haren lehen pausuan eta mailan zegoela konde bat, jaun handi bat. Eta gero ikusi zituela, halaber, zazpi konde, etorki berekoak, bata bestearen ondoan, eskailera hartan berean zeudela, zeren bata bestearen oinordeko, ondoko eta elkarren onen premu eta jabe baitziren. Eta lehenbizikoak gaizki eta bidegabeki beretakotu zuena eta satisfatu gabe utzi, hala bigarrenak, hirugarrenak eta zazpigarrenak ere utzi baitzuen, ez baitzuen batek ere deskargurik egin. Eta halatan, guztiak bata besteari zerraizkiola kondenatu ziren

Hala gertatzen da, bada, egungo egunean ere jende batzuen artean.

Egiten dituzu ohoinkeriak, goraturik eta bortxaturik dauzkazu besteren ondasunak, eta zuk, edo ez duzu kasurik egiten edo uzten dituzu pagatu gabe zeure ondokoaren esperantzan, eta bai hark ere besterenean, eta hala-hala besteak ere. Eta handik, eta halatan, batak besteagana utziz eta guztiek utziz, uzten dira deskarguak egin gabe.

Ez zuen hala egiten Zakeo aberats hark, esaten zuenean (Lk 19:8):

–Ecce dimidium bonorum meorum do pauperibus, et si aliquem defraudavi reddo quadruplum. Neure onen erdiak ematen dizkiet pobreei, eta baldin inor engainatu badut, bihurtzen dut lau doble.

Ez du esaten dabo, «emango dut», ez da gerorako mintzo; presentean esaten du, do, «ematen dut»:

–Eta baldin deus gaizki eramatea gertatu bazait, hura ere neure eskuz, bizi naizela, eritu baino lehen, neure ordenu-betearazleetara eta ondokoetara utzi gabe, reddo, neuk bihurtzen dut.

Hala, borondatezko obrak nola obligaziozkoak, berak bere eskuz egiten zituen. Eta hala egin behar ditu nork ere nahi baitu merezimendu handirik erdietsi eta bere kontzientzia segurki segurtatu.

Irakurri izan dut ezen behin gizon batek zituela hiru aztore onak eta famatuak. Eta bere azken finean, haietatik bata utzi zuela, zor bat baitzuen, hura ordaintzeko; bigarrena, seme bat baitzuen, harentzako; eta hirugarrena, arimakari, mezatan enplegatzeko. Eta gero, handik laster, aztore haietatik bata joan baitzen airaturik eta ez gehiago bihurtu. Esan zuen semeak joan zen aztore hura zela haren aitak arimakari utzi zuena. Ez zuen esan berarentzat utzi zuena zela.

Ez zaitezela zeure ondokoaren esperantzan eta hark egingo duen deskarguan fida. Zeren baldin zerorrek, bizi zarela, zeure arimaz orain konturik egiten ez baduzu, eta zeuk egin duzun falta zeuk erremediatzen ez baduzu, ez dezazula pentsa, ez dakizula irudi gero, zure ondotik, zure ondokoak zuk zeuk baino hobeki egingo duela.

Guztiok nahi dugu salbatu, guztiok nahi dugu joan paradisura eta guztiok dugu esperantza. Baina esperantza hutsala, alferra eta, irudiz, probetxu gutxikoa du, deskarguak egiteko dituelarik eta berak egin ditzakeelarik, egin gabe ondokoetara uzten dituenak.

Bat dugunean, bi nahi ditugu; bi ditugunean, hiru. Ongi edo gaizki, zuzen edo makur, plazer zaigu hartzea eta berretzea, baina gaitz eta gaitzi gutxitzea eta bihurtzea. Hartan min hartzen da.

Bada, min hartuko bada ere, bihurtu behar da, satisfatu behar da. Eta hobe da batekin joan zaitezen paradisura, hamarrekin infernura baino.

Eta hobe da, halaber, utz diezaiozun zeure umeari edo ondokoari gutxi eta on, ezen ez anitz eta gaizto. Gutxi haiek, ongi irabazi haiek, deskarguak eginik eta nori berea errendaturik geldituko zaizkion apur haiek batuko dira, berretuko dira, gurenduko dira. Baina beste guztiek fin gaitz egingo dute; haietatik hirugarren belaunekoek gutxi gozatuko dute.

Ikusazu, bada, egizu gogoeta ea zorrik edo besteren onik, gaizki eramanik, baduzunetz.

Eta haiek obligaziozkoak baitira eta ez borondatezkoak, haiek guztien gainetik, zeuk, bizi zarela, zeure eskuz, besteren peskizan eta esperantzan utzi gabe, ordain itzazu, iraungi itzazu. Zeren halatan, zeure umeak, premuak eta ondokoak arrisku handi batetik aterako dituzu, eta zerori ere, aitzinetik deskarguak eginik, aisia handi batean eta salbamenduko bidean oraindanik jarriko zara.

XIX

ZENBAT KALTE EGITEN DUEN JURAMENTUAK ETA JURAMENTU EGITEKO OHITURAK, ETA NOLA BEHAR DEN LEHEN BAINO LEHEN OHITURA HURA UTZI

Nola gure lehenbiziko aita hark gure izaera hau bere bekatuaz narriatu, arrazatu eta eriarazi baitzuen, handik gara hain arranguratsu, intziritsu eta onbehar. Handik gara ontasunera baino gaiztotasunera eroriagoak, isuriagoak eta emanagoak. Handik dugu adimenean itsutasuna, borondatean malezia eta memorian ahultasuna. Handik heldu da, halaber, gezur esatea, elkar ez sinestea eta, konfiantza gabe, beti goganbehartsu ibiltzea, zein baita kalte handia elkarren artean bizi behar dutenentzat, hain handia non goganbehartsu, irudikortsu eta konfiantza gabe bizitzea ez baita bizitze.

Bada, kalte handi hau erremediatzeko aurkitu zuen Jainkoak bide bat, zein baita juramentua: ikusten duzunean ez zaituztela sinetsi nahi eta premia dela sinets zaitzaten, egin dezazun orduan juramentu, egin dezazun zin, ekar dezazun zeure esanaren lekuko Jainkoa, gezurrik ezin esan dezakeena eta gauza guztien berri dakiena, eta, halatan, lekuko harekin batean eman diezazuten zeure esanean fede eta sineste.

Honetarako esan zuen Jainkoak berak (Dt 6:13):

–Dominum Deum tuum timebis, et per nomen eius iurabis. Izango zara zeure Jainkoaren beldur, eta egingo duzu haren izenaz juramentu.

Ez duzu egingo juramenturik jainko faltsuez, zeren hartan bidegabe egin zeniezaioke egiazko Jainkoari, hari dagokion ohorea besteri emateaz. Zeren nola juramentu egiten duzunean, ekartzen baituzu Jainkoa zeure esanaren lekuko –zeren hura da juramentu egitea: Iurare est Deum in testem adducere–, eta hartan ematen baituzu aditzera Jainko hura dela egiatia eta gauza guztien berri dakiena, zein baita ohore handia Jainkoarentzat, ez da arrazoi eman dakion ohorerik besteri.

Eta hala, juramenturik egiteko, egiazko Jainkoaz egin behar da, eta ez bestela eta ez bestez.

Egia da: egin daiteke juramentu zeruaz, lurraz, santuez eta beste kreaturez ere; ez, ordea, haiei Jainkoari dagokion ohorerik ematen zaiela, halako agurrik egiten zaiela, baina Jainkoaren kreatura bezala eta Jainkoak haietan parte duen bezala. Halatan egin daiteke haietaz juramentu, eta ez bestela (ikus san Tomas, S. Th., 2-2, 89, 6: 1).

Ordea, badirudi ezen orain Lege Berrion ezin egin daitekeela inolaz ere eta inortaz ere juramenturik. Zeren Jainkoak berak esaten du (Mt 5:34):

–Ego autem dico vobis non iurare omnino. Esan bezate bestek nahi dutena, baina nik diotsuet zuei ez dagizuela inolaz ere juramenturik.

Honen arauaz esaten du jondoni Jakue apostoluak ere (St 5:12):

–Ante omnia autem, fratres mei, nolite iurare, neque per caelum neque per terram, nec aliud quodcumque iuramentum. Sit autem sermo vester: est est, non non. Guztien gainetik gomendatzen dizuet, neure anaia maiteak, ez dagizuen batere juramenturik, ez zeruaz, ez lurraz eta ez bestez; baina biz zuen hizkuntza, solasa eta mintzaira: “ez, ez”, “bai, bai”.

Beraz, honelatan, badirudi ez dela batere eta inolaz ere juramenturik egin behar.

Egia da: hala dirudi eta hala da.

Ez da batere juramenturik egin behar premiarik ez denean eta egia bestela froga daitekeenean.

Baina premia denean eta egia frogatzeko beste biderik ez denean, egin daiteke eta egin behar da juramentu. Zeren juramentua, bere etorkiz, naturaz eta izanez, Jainkoa ohoratzeko, eta bere xedez eta intentzioz, egia baliarazteko eta auziak eta diferentziak iraungitzeko eta erabakitzeko ordenatua da.

Halatan esaten du errege Dabidek (Sal 62:12):

–Laudabuntur omnes qui iurant in eo. Laudatuak izango dira Jainkoaz juramentu egiten dutenak.

Eta badio jondoni Paulok ere (Heb 6:16):

–Homines per maiorem sui iurant, et omnis controversiae eorum finis, ad confirmationem, est iuramentum. Gizonek berak baino handiagoaz egiten dute juramentu, eta haien diferentzia guztien amaiera eta akabatzea juramentua da.

Zeren juramentura emanez gero, zin eginaraziz gero, ezin dateke gehiago auzirik.

Eta hala, gauza ona, santua eta Jainkoak berak ordenatua da juramentua.

Ordea, hargatik egin daiteke, bai, juramentuan bekatu. Zeren gauza ona eta santua da gorputz santua errezibitzea ere; ordea, aditzen da ongi eta santuki errezibitzen denean, eta ez bestela. Hala da, bada, gauza santua eta ona juramentua ere, ongi egiten denean.

1

Juramentuak ongi, zuzenki eta behar den bidean egina izateko behar ditu hiru gauza, hiru lagun eta sostengu: egia, premia eta zuzena.

Hala esaten du Jeremias profetak (Jr 4:2):

–Iurabis: vivit Dominus, in veritate, et in iudicio et iustitia. Lehenbizikorik, juramentua behar da egin egiaz, eta segurki egiaz, eta ez dudan.

Zeren bestela egiten den juramentua, den gauzarik ezdeusenaren gainean izanagatik ere, bekatu mortal izango da.

Gezurrez juramentu bat egitea, munduak hala ez badauka ere, bekatu handiagoa da lagunaren ona ebastea baino, eta bai edozein emakumerekin parte izatea baino ere, zeren juramentuak Jainkoa bera bere pertsonan ukitzen du, baina beste bekatu hauek ez diote hain arras ematen, ez zaizkio hala hurbiltzen.

Ipin baleza errege batek legea ez diola inork ere, biziaren penan, inori belarrondokorik emango, eta guztiarekin ere gerta balekio zenbaiti ematea zenbaiti, halakoak bidegabe egin liezaioke erregeri, zeren haren lege eta manamendu hautsi baitu. Baina areago egin liezaioke baldin errege berari bere pertsonan eman baliezaio.

Hala da, bada, gezurrez juramentu egitea. Hartan Jainkoa bera bere pertsonan ukitzen da. Zeren Jainkoa izendatuki, gezurraren aitor eta lekuko ekartzen baita, zein baita bekatu handia eta itsusia.

Beraz, honelatan, juramentu egiten duzunean, lehenbiziko gauza: behar duzu egin ez gezurrez eta ez dudan ere, baina, ustez bederen, egiaz eta egiaren gainean.

Bigarrena: egiaz eta egiaren gainean ere, ez da, ez, berehala, hutsalean, premia gabe eta aitzin-gibel behatu gabe egin behar juramentua. Baliatu behar da juramentuaz purgaz bezala. Purga ezinbestez, eri zarenean, premia duzunean hartzen duzu, eta orduan ere ahalik eta gutxiena eta berantena. Eta baldin gabe iragan ahal bazintez, ez luke hark bere parerik; are, hura hobeago.

Hala egin behar da, bada, juramentua ere: ezinbestez, premiaz, zeure ohoreaz dihoakizunean eta justiziak hartara zuzenki behartzen eta errekeritzen zaituenean. Zeren bestela, baldin «ez» eta «bai» asko den lekuan egiten baduzu juramentu, egiaren gainean izanagatik ere, bekatu benial bederen egingo duzu.

Ez da edireten egin zuela egundaino jondoni Paulok juramenturik idatziz baizik (san Tomas, S. Th., 2-2, 89, 6: 1), zeren idazten den gauza hobeki pentsatzen eta kontsideratzen baita berehala solasean esaten dena baino, eta bai, halaber, halatan huts ere gutxiago egiten.

Ustez, bederen, egiaz eta premiaz behar duzu egin juramentua.

Hirugarrena: ez da, ez, aski egiaz eta premiaz ere juramentua egitea; baina egin behar da gauza onaren eta justuaren gainean, eta ez gaizki egiteko kontuan.

Egiten duzunean juramentu hautsi behar diozula pertsona bati burua edo beste gaizki bat egin behar diozula, bekatu egiten duzu halako juramentua egiteaz, eta are bekatuago hura konplitzeaz. Eta baldin uste baduzu edo sinesten baduzu obligatua zarela konplitzera, hirugarren batez kargatzen zara.

Halaber, egiten duzunean juramentu zenbait ongi ez egiteko, pobreari ez deus emateko, inori ez deus prestatzeko edo elizaz obligatua zarenean baizik ez barautzeko, bekatu egiten duzu halako juramentuak egiteaz, benial bederen, eta ez zara obligatua haiek konplitzera. Eta hobe ez konplitzea.

Halaber egiten baitituzu beste juramentu batzuk deus balio ez duten gauza batzuen gainean, ez baita haiek hausteaz kalterik eta ez konplitzeaz probetxurik, nola baita mahaian jartzean ez zarela lehenik jarriko, etxean sartzean ez zarela aitzinean sartuko, edatean ez duzula lehenik edango.

Honelako juramentu hauek egiteaz ez da bekaturik, behintzat mortalik, eta ez ez konplitzeaz ere.

Jondoni Petrik esan baitzion zin-zinez, juramentu eginik bezala, bere nagusiari (Jn 13:8):

–Non lavabis mihi pedes in aeternum. Ez dizkidazu sekulan zuk niri oinak garbituko.

Utzi zizkion guztiarekin ere garbitzen, eta ez zuen hartan bekaturik egin. Zeren honelako juramentu hauetan ematen da aditzera, geure aldetik denaz bezainbatean, kortesiaz hala nahi genukeela. Ordea, utz ditzakegu geure buruak bekaturik egin gabe garaitzen, jondoni Petrik utzi zuen bezala.

Eta zeren juramentu batzuk baitira presenteko gauzez, beste batzuk etorkizunekoez, guztietan behar da egia. Eta etorkizunekoak behar dira egin gauza onaz, maleziarik gabe, engainurik gabe eta konplitzeko borondatearekin, baldin konplitzeaz zenbait kalte, inork lehen uste ez zuenik, sortzen eta agertzen ez bada, nola agertu baitzen Herodesek egin zuen juramentuan.

Herodesek, benturaz gogoan gaitzik ez zeukala, prometatu zion juramentu eginik neskatxa dantzari bati emango ziola eska zezan guztia. Eta oraino orduan on zen juramentua. Ordea, gero, eskatu zionean jondoni Joanes Bataiatzailearen burua, galdu zuen juramentuak indarra; ez zen konplitu behar.

Halaber, badira beste juramentu batzuk, mehatxuzkoak eta bai madarikaziozkoak ere, aita-amek bere umeei eta nagusiek ere bere sehiei egiten dizkietenak.

Haiek guztiak dira bekatu.

Eta anitzetan ere mehatxuzkoak konplitzeko borondaterik gabe egiten badituzte ere, eta madarikazioak ere, ez hitzez baizik –zeren ez bailukete nahi halakorik, guztiz ere haien umeei, gerta lekien–, ordea, guztiarekin ere, guztiak dira bekatu. Zeren, bataz, besteak beste direla, handik ikasten dute umeek ere madarikazio egozten eta birao egiten, eta berriz, bestea, zeren gurasoen madarikazioak anitzetan heltzen zaizkie umeei eta gelditzen dira madarikatuak, Noeren semeetatik bata madarikatua gelditu zen bezala.

2

Juramentuan den gauzarik gaiztoena, galgarriena eta arriskutsuena da ohitura: premia gabe, egiaz ala gezurrez mintzo den behatu gabe, makila bermatzeko eta sostengatzeko urrats guztiaz eskuan bezala, juramentua ere ahoan hitz guztiaz mintzatzeko erabiltzea.

«Ez» eta «bai» asko den lekuan esateaz eta entzuteaz «bai, Jainkoaren Pasioa!», «ez, Jainkoaren Odola!», nor ez da ikaratuko? Nori ez zaizkio buruko ileak laztuko?

Behintzat, badio Espiritu Santuak (Si 27:15):

–Loquela multium iurans, horripilationem capiti statuet, et irreverentia ipsius obduratio aurium. Juramentu anitz egiteak, beti biraoz mintzatzeak lazten ditu buruko ileak, eta jende prestuek, halakorik ez entzuteagatik, belarriak ixten dituzte, burua beste aldera itzultzen dute.

Juramentu anitz egitea, beti biraoz, arneguz eta madarikazioz egotea eta mintzatzea infernuko ohitura da, eta hizkuntza infernuan erabiltzen dena.

Eta nola batbedera bere hizkuntzan baita ezagun nongo den –frantsesez mintzo dena Frantziako dela, eta espainolez mintzo dena, Espainiako–, hala da, bada, halaber batbedera bere arneguetan eta juramentuetan ezagun nongo den: infernukoa dela.

Eta nola jondoni Petriri bere nagusiaz ukatu zuenean esan baitzioten (Mt 26:73): Tu ex illis es, nam loquella tua te manifestum facit, «ez duzu zer ukaturik, zu haietarik zara, Jesukristoren dizipuluetarik zara, zure mintzairan ezagun zara», hala esan dakioke arnegariari eta juramentu egiteko ohitura duenari ere:

–Tu ex illis es. Zu infernukoetarik zara; zeure mintzatzean, arneguetan, biraoetan eta madarikazioetan ezagun zara. Zeren hori da infernuko erdara, lengoaia eta hizkuntza, han eta hangoen artean erabiltzen dena.

Infernuan daudenak, hango dolore handiak direla kausa, haiek ezin pairatuz, beti daude arneguz, juramentuz, biraoz eta madarikazioz. Hala esaten du jondoni Joanes ebanjelariak (Ap 16:11):

–Blasfemaverunt Deum coeli prae doloribus et vulneribus.

Eta nola paradisuratzen direnak ohitzen baitira eta hasten oraindanik, hemen lurrean, gero zeruan egingo duten ofizioa egiten eta ikasten, Jainkoa laudatzen, hala infernurako direnak ere hasten dira orain beretik infernuko ofizioa egiten, arnegatzen eta madarikazio egozten.

Ikusiko duzu gurasoek eta nagusi-etxekoandreek bere seme-alabei, sehiei eta etxeko familia guztiari, hargatik beltzuri batere egin gabe eta hartan batere damurik hartzen dutela irudirik egin gabe, nahi duten juramentu guztiak egiten uzten dietela.

Haiek eta halakoak dira eskriba fariseuak bezala, zeinek kontsentitzen baitzuten egin ziezaioten Jesukristo gure salbatzaileari eta haren izen santuari haien etxekoek eta beste guztiek hainbat irri eta eskarnio.

Fin gaitz egin zuten haiek, eta hala egingo dute hala diren beste guztiek ere. Zeren infernura joateko seinale handietatik bat da juramentu egiteko ohitura izatea. Ohitura hura dutenek agian badute zenbait ahalke beste bekatuak konfesatzeko, baina ez bat ere juramentu egin dutela esateko.

Halakoak konfesatzera etortzen direnean eta galdegiten zaienean ea zer bekatu egin duten, berehala, sendagailaz bezala eta ohore balitz bezala, juramentuak ipintzen dituzte brankan, lehenbiziko hastean.

A, Jainkoa! Zuk uki itzazu, zuk erremedia itzazu halakoak, zeren bestela egin du haienak.

3

Jainkoaren beraren ohorea eta haren izen santuarena hain dabiltza elkarrengandik hurbil, ezen baldin Jainkoaren ohoreaz ipintzen bada lehenbiziko agindua, halaber haren izen santuari dagokionaz mintzatzen baita bigarrena.

Handia da Jainkoaren izen santuari ekarri behar zaion ohorea, egin behar zaion agurra eta eman behar zaion laudorioa. Beraz, honelatan, handia izango da halaber, eta itsusia, izen santu hura banoki, premia gabe eta egiaz ala gezurrez mintzo den konturik egin gabe erabiltzeaz egiten den bekatua eta deskortesia.

Baldin ikus bazeneza ezen gizon batek, meza esateko kaliza aldaretik harturik, hartan nornahiri, ageri diren arlote, erromes eta beste jende-suerte guztiei ematen diela kantoi guztietan edatera, zer esango ote zenuke? Gutxienez esango zenuke hura dela luterotasun handia, gauza itsusia eta ez dakizula zer gaztigu agindu halakoari.

Bada, baiki, gauza handiagoa eta ohore gehiago merezi duena da Jainkoaren izen santua, kaliza baino. Eta, guztiarekin ere, ez dakizu esan den moldean kaliza erabiltzen duenari zer gaztigu agindu. Zer aginduko diozu, bada, Jainkoaren izen santua hain deblauki, antsikabeki eta kontu gutxi eginik erabiltzeko ohitura duenari?

Juramentu egitea da esaten dugun gauza sinetsarazteko Jainkoa lekuko deitzea, ekartzea eta ipintzea. Eta baldin esaten dituzun hitz ergel guztietan dei bazeneza errege bat edo jaun handi bat lekuko, merezi bazenuke eman liezazuten edozein gaztigu –zeren hura bailitzateke halako pertsonez kontu gutxi egitea–, zer mereziko duzu eta zer gaztigu izango da arrazoi eman dakizun, hartarako bererako, aipamen guztietarako, Jainkoa bera, errege guztien Erregea eta jaun guztien Jauna lekuko deitzen duzunean, nola deitzen baituzu juramentu egiten duzunean?

Ezin esan daiteke zein handia den hartan Jainkoari egiten zaion bidegabea, eta bekatoreak berak ere bere buruari garraiatzen dion damua eta kaltea.

Hargatik esaten du Espiritu Santuak (Si 23:9):

–Non assuescat iuramento os tuum, multi enim casus in illo. Begira ezazu ez dadila zure ahoa juramentura ohitu, zeren anitz kasu, behaztopa eta arrisku baita hartan.

Nola anitz mintzo denak arrisku baitu, batean ez bada, bestean, bere hitzetan huts egiteko eta errebelatzeko, hala juramentu anitz egiten duenak ere du arrisku zenbait juramentu gaizki egiteko. Hain arrisku, ezen juramentu egiteko ohitura duenak, behatu gabe eta konturik eduki gabe noiz mintzo den egiaz eta noiz gezurrez, eta dagoenean deliberatua eta prestik egiaren gainean bezala orobat gezurraren gainean ere juramentu egiteko, halakoak, hala juramentu egiten duen guztiaz, bekatu egiten du eta infernuko bidean bere burua ipintzen du.

Handik Salomonek, juramentu egiteko ohiturak zenbat kalte zekarkeen zekienak bezala, esan zuen (Si 23:12):

–Vir multum iurans replebitur iniquitate, et non discedet a domo eius plaga. Juramentu anitz egiten duena beteko da bekatuz eta gaiztakeriaz, eta ez da haren etxetik apartatuko plaga; han izango da gertaldi gaitza, han aurkituko da behar ez dena.

Eta hala, baldin kontua ongi edukitzen badugu, aurkituko dugu ezen pertsona arnegariak, are mundu honetan ere, anitz aurkikuntza gaitz izaten duela, eta arnegu haiek direla kausa, anitz beste bekatutan ere erortzen dela, eta azkenean, alde guztiz fin gaitz egiten duela.

4

Bekatu handia da eta probetxu gabekoa juramentua eta juramentu egiteko ohitura.

Oraino, ebastea edo emakume batekin parte izatea ez da hain miresteko, zeren haietan bada zenbait probetxu edo plazer. Baina juramentuan ez da probetxurik eta ez plazerik.

Halaber, gauza desohorezkoa eta desohoragarria da juramentua. Zeren hitz guztiaz juramentu egiten duenak ematen du aditzera gezurtia dela, eta haren esanei, lekukorik gabe, sinesterik ezin eman dakiekeela.

Nola baldin gizon bati esaten dituen hitz guztietan inor kontra balekio, eta esan baliezaiote «ez zaitugu sinesten, ekarzu zenbait lekuko», desohore eman bailiezaiokete, hala hitz guztiaz juramentu egiten duenak eta juramentuez bere esanak frogatu nahi dituenak ere ematen dio bere buruari desohore, zeren, ikusirik ez dela bera sinesteko, ekartzen baititu lekukoak –zein baitira juramentuak–, haiekin batean sinets dezaten.

Jende prestuek damu hartzen dute haien hitz sinpleari sineste ematen ez zaionean eta juramentu egitera inork behartzen dituenean. Eta baldin zu hala behartzen bazaituzte, zeuk duzu falta, zerori zara kausa.

Hala esaten du san Krisostomok (9. hom., Acta Apostolorum 3):

–Tu horum causa es, qui tam prompte et facile iuras. Zeren hain prestuki eta errazki egiten baituzu juramentu, halatan hain maiz behartzen zaituzte. Quod si hoc non esset, sed omnibus esset manifestum quod non iures, crede mihi dicenti, quod vel solo nutu plus crederetur tibi quam iis qui multa iuramenta dederant. Munduak balekusa ez duzula batere juramenturik egiten eta ez gezurrik esaten, baina beti egiaz mintzo zarela, eta fama hartan bazeunde, sinets nazazu –dio san Krisostomok– ezen orduan zure hitz sinpleari eta bakunari, eta are keinuari eta aieruari ere, sineste gehiago eman lekiokeela anitz arnegu eta juramentu egiten dutenei baino.

Baina nola baitzara gezurti eta fama hartan baitzaude, halatan ez zaituzte sinesten, eta halatan zerorrek ere, zeure gezurrak sinetsarazi nahiz, hainbat arnegu eta juramentu egiten duzu.

Baina zenbatenaz eta zuk juramentu gehiago, hainbatenaz nik gutxiago sinets.

Zeren gezurra esatera herabe ez duenak ez du gezurraren gainean juramentu egitera ere herabe izango. Eta behin gezurrean frogatuz gero, nola jende juramentutsuak maiz frogatzen baitira, ez zaie handik aurrera halakoei sinesterik ematen. Zeren hau da gezurtiaren gaztigua: egia esaten duenean, ez dakion sinets. Eta ez du merezi ere sinets dakion; zeren esan komuna den bezala «otarre bat egiten duenak egin ditzake ehun ere», gezur bat esaten duenak esan dezake gehiago ere.

Jondoni Paulo apostolua, munduak dakien bezain finki konbertitu bazen ere eta santutasun handi batekin hasi predikatzen, guztiarekin ere, Jerusalemera zen lehenbiziko aldian ihesi zihoazkion bere lagun apostoluak, ez zitzaizkion fidatzen, zeren uste baitzuten ezen lehena zela eta, lehen bezala, haien kontra zebilela.

Hala da, bada, gezurtia, behin gezurrean frogatu dena, eta bai edozein beste faltatan erori dena ere.

Ez zaio handik aurrera halakoari beranduraino, apur bat frogatu arte, sinesterik ematen, eta ez eman behar ere.

Ez eta ez zaio absoluziorik eta barkamenik eman behar, behin, bitan eta gehiagotan bere juramentuak egiteko ohitura gaiztoa utziko duela konfesoreari prometatuz gero, batere utzi gabe bere lehengo ohiturarekin berriz konfesatzera bihurtzen denean.

Nola amorantearekin dagoena edo besterena ebatsirik daukana ezin absolbi baitaiteke amorantea utzi arte edo besterena –ahal badu– bihurtu arte, hala juramentu egiteko ohitura duena ere ezin absolbi daiteke ohitura harekin dagoeno, hura uzten saia daitekeen arte, quia tunc est in statu peccati, zeren orduan bekatuaren egoitzan, egoeran eta tokian baitago (Fco. Suarez, Varia Opuscula Theologica).

Eta hala, pentsa bezate konfesoreek zer ari diren halakoak belaunetara etortzen zaizkienean, zeren ez baitira egiteko gabe.

Eta badirudi hoberena litzatekeela behin erakustea eta aditzera ematea zein arrisku handian dauden; eta gero apur bat absoluzioa luzatzea, eta esatea doazela eta bihur daitezela handik hamabost egunen buruan, eta bitartean saia daitezela bere ohitura gaiztoa uzten. Eta gero, bihurtzen direnean, aurkitzen bada batere utzi dutela eta uzten saiatzen direla, orduan absolbi, eta ez bestela.

5

–A, Jainko handia! Helas! Zer izango da bada nitaz? Ene mihi guztia da juramentu egiteko ohituran barrena sartua, guztia da hartara emana; ez dakit bestela mintzatzen. Zer egingo dut, bada? Nola erremediatuko naiz?

Adi ezazu zer esaten duen puntu honen gainean san Krisostomok (8. hom., Acta Apostolorum 3):

–Malam iurandi consuetudinem ab ore nostro auferamus, fraenum imponamus linguae. Nullo hic sumptu opus est, nullus labor exigitur, non indiget magna temporis mora exercitatio: sufficit velle et totum factum est. Res enim haec a consuetudine pendet. Juramentu egiteko ohitura ahotik ken dezagun, mihia brida dezagun. Eta nahi badugu, egin dezakegu. Zeren ez da hartarako batere gasturik egin behar, ez lanik hartu eta ez denbora anitz enplegatu. Aski da nahia; egin da hainbestez, zeren egiteko hau ohituratik heldu da.

Ohitu zara anitz mintzatzen, hitz guztiaz juramentu egiten; ohitu zaitez, bada, orain aldiz juramentuak uzten.

Nahi baduzu, egin dezakezu, eta baldin egiten ez baduzu, seinale da ez duzula nahi.

Esango duzu:

–Nahi nuke, bada, eta emadazu zenbait erremedio.

Lehenbiziko erremedioa da hartzea goizean gogo eta borondate fin bat, erabaki irmo bat, egun hartan juramenturik ez egiteko, mihiaz kontu edukitzeko. Eta baldin, halarik ere, gertatzen bazaizu huts egitea, eman zeure buruari zenbait pena: bularrak jo, esan «Jesus!», edo egin zenbait obra on. Eta orduan, hala saiatzen zarenean, zeure nahi gaberik, ohiturak bulkaturik zenbait juramentu egitera mihia limurtzen bazaizu, ez duzu hartan bekaturik. Zeren hura guztia dateke ohiturarena, eta ez borondatearena.

Bigarren erremedioa juramentu egiteko ohitura uzteko da esatea, juramentuaren ordez, juramentuaren lekuan: «bai, seguru», «ez, seguru», «hala da», «ez da hala», «egia esaten dizut», «sinets nazazu», «ez nazazula gehiagotara behar».

Honela mintzatzen zen gure Salbatzailea (Jn 1:51; 5:19.24.25...):

–Amen amen dico vobis. Egiaz, egiaz esaten dizuet.

Honela mintza zaitez, bada, zu ere, eta zaude juramenturik egin gabe.

Eta bazeundeke, baldin juramenturik egiten ez duzun egunean hamar txanpon irabazteko segurantza bazenu.

Bada, baiki, zure arimak hamar txanpon baino gehiago balio du.

Bihoa, beraz, urrun juramentua eta juramentu egiteko ohitura, infernuko hizkuntza, bekatu idorra, gozogabea, arima galtzeko baizik deus balio ez duena. Eta betor egun beretik, gerorako luzatu gabe, egiaz mintzatzeko eta, juramentu guztiak utzirik, «ez» eta «bai», «ez, seguru», «bai, seguru» esateko ohitura eta aztura.

Zeren bestela mintzatzen zaren bitartean, jakizu ezen arrisku handian bizi zarela, infernuko bide zabala daramazula eta, azken finean, egiteko handitan izango zarela.

XX

ZENBAT KALTE EGITEN DUTEN KOLERAK ETA ETSAIGOAK, ETA NOLA BEHAR DEN LEHEN BAINO LEHEN ETSAIGOTIK KANPORA

Betiere, lehenbizitik hartu dugun xedeari ahal bezainbat aurtikitzen diogula, hari jarraikitzen gatzaizkiola, hartara destatzen eta aurre egiten diogula, aurkituko dugu gure gero honek pertsona herratsuen, errietatsuen eta haserrekorren artean ere baduela bere ostatua eta jarlekua, haietan ere kalte handiak egiten dituela. Zeren adiskide batekin hausten duzunean, baldin berehala osatzen eta bat egiten saiatzen ez bazara, jakizu ezen gero eta gero gaitziago izango zaizula, gibelatukoago, urrundukoago eta antsikabetukoago zarela. Halako moldez ezen, san Agustinek dioen bezala (5. hom. inter Homilias quinquaginta),

–Sicut festuca crescit in trabem, sic ira inveterata fit odium. Landarea zuhaitz bezala, haserrea ere egiten da gaitzerizko.

Honen arabera esaten du Senekak ere (De ira, I, 8. k., 1):

–Optimum est, primum irritamentum irae protinus spernere, ipsisque repugnare seminibus. Gauza ona da koleraren lehenbiziko narritamenduari, mugidari eta abiadurari begia edukitzea, hazi hura hozitzetik, sortzetik eta bihitzetik begiratzea.

Hargatik esaten du jondoni Paulok (Ef 4:26):

–Sol non occidat super iracundiam vestram. Ez dadila eguzkia eror zuen haserrearen gainean.

Esan nahi du (Glosa interlineala):

–Non duret usque ad occasum solis. Ez dezala iraun eguzkia sartu arte; ez zoaztela ohera mendekatzeko desirarekin; buka diferentziak eguzkiz eguzki. Zeren bestela, su ttipia handitzen den bezala, diferentziak ere apur bana handituko dira eta, behin handituz gero, nekez ttipituko eta iraungiko dira.

Nola geure gogarako gauzekin naturalki pozten eta alegeratzen baikara, hala desgogarakoekin eta kontrakoekin tristatzen eta haserretzen gara, hain haserretzen ezen ezin baikarateke orduan, behintzat haragiaren arabera, koleratu gabe, sentikortu gabe eta mendekatzeko desira gabe.

Nola ardia otsoa ikusteaz lazten, larritzen, asaldatzen, izutzen eta ikaratzen baita, hala gertatzen zaigu guri ere etsaiarekin batzeaz eta topo egiteaz. Orduan, haragiaren arabera, ezin garateke haserretu gabe, min hartu gabe eta barrenean irakin gabe.

Honen arauaz, esaten du san Krisostomok (13. hom. ):

–Caro quidem diligere inimicum non potest, quia dilectio vel odium carnis in sensu est, animae vero in intellectu. Propterea anima, quidem, secundum rationem vertitur; caro autem, invertibilis in passione tenetur. Haragiak ezin onets dezake bere etsaia, eta ez sentitu gabe utz egiten zaion bidegabea eta desarrazoia. Bai, ordea, arimak onets dezake, zeren arimak libertatea du, bere burua bere eskuko du. Baina haragiak ez du libertaterik, eta ez bere burua bere eskuko.

1

Nola baitira bi gaitzerizko –bata naturala, haragiarena, eta bestea librea, borondatearena–, hala dira, halaber, bi onerizte eta amodio: bata naturala, haragiarena, eta bestea librea, borondatearena.

Gure Salbatzaileak izan zuen heriotzarekiko gaitzerizko naturala: naturalki gaitzesten zuen heriotza; haragiaren arabera, ez zuen hil nahi. Eta halatan, egin zion otoitz bere aitari, esaten ziola (M7 26:39):

–Pater, si possibile est transeat a me calix iste. Aita, baldin posible bada, iragan bedi enegandik kaliza hori; ez dezadala heriotzarik errezibi.

Ordea, gaitzerizko natural honekin izan zuen amodio librea, zeren libreki, bere nahiz eta borondatez hil zen.

Eta honetan da ageri badiratekeela elkarrekin gaitzerizko naturala eta amodio librea.

Badukegu etsaiarekiko gaitzerizkoa onerizkoarekin. Eta gaitzerizko librea, zein baita borondatearena, da eskuarki bekatu, eta ez naturala, zein baita haragiarena.

Gaizto batek hil dizu zeure aita, zerorri ere egin dizu mila pentsu, asmo faltsu eta malezia; haien arabera, ezin zarateke gaitzerizko naturala gabe. Ordea, gaitzerizko natural hark ez dizu amodio librea kentzen, ez du borondatea gaitzestera bortxatzen, eta ez gaizki-egile hari barkatzetik eta ongi egitetik debekatzen. Hargatik libre da zure borondatea.

Eta halatan, anitzetan ere egiten diogu geure gaizki-egileari ongi.

Eta halatan, halaber, etsaia onesteko agindua eman zion Jainkoak arimari eta arimaren botere libreari, borondateari, eta ez haragiari eta ez haragiaren apetituari. Eta hala, bidegabe bat egiten dizutenean, etortzen baitzaizu, alde batetik, mendekatzeko eta ordaina bihurtzeko mugida bat, gutizia bat eta desirkunde handi bat, eta berriz, beste aldetik, gauza ongi kontsideraturik eta aitzin-gibel behaturik, gibelatzen baitzara mendekatze hartatik.

Orduan haragia haserretzen da, eta ez arima.

Hala esaten du san Krisostomok (13. hom. ):

–Quando ergo homo irascitur, et non vult facere quod ira compellit, caro eius irata est, animus autem non est iratus.

Eta hau da arimaren eta gorputzaren, espirituaren eta haragiaren arteko gerla arriskutsua eta biktoria loriosa, batak gaitzesten duena besteak onesten baitu.

Haragiaren gaitzerizko naturala, haragiaren lehenbiziko mugida —primus motus—, haragiaren haserretzera eta mendekatzera laburzki eta kontsideraziorik gabe oldartze eta abiatze hura, bera soilki eta bakarrik, ez da bekatu. Bekatu izateko, arrazoiak behar du leku eta parte, borondateak behar du erabaki eta kontsentitu.

Are gehiago, esan nahi dizut borondatearen erabakiarekin eta kontsentimenduarekin haserretzea ez dela beti ere bekatu. Aitzitik, haserretzeaz bezala, ez haserretzeaz ere egin daiteke bekatu. Nola arrazoiaren kontra eta bidegabeki haserretzea eta mendeku bila ibiltzea baita bekatu, hala, halaber, haserretu behar denean eta haserretzeko okasioa denean ez haserretzea da bekatu.

Hala esaten du san Krisostomok (12. hom. ):

–Itaque non solum non peccant qui cum causa irascuntur, sed e contra, nisi irascantur peccant. Quoniam patientia irrationabilis, vitia seminat, negligentiam nutrit, et non solum malos, sed etiam bonos invitat ad malum. Ez haserretzeak, sobera paziente izateak, faltak disimulatzeak, ez ikusi irudi egiteak eta ez gaztigatzeak ematen du okasio falta gehiago egiteko, eginetan laketzeko eta, gaiztoak bezala, onak ere gaiztakeriara gonbidatzeko.

Haserretu behar denean ez haserretzea, sentikortu behar denean ez sentikortzea, beti bat, beti euli, lolo, malba eta bare izatea ezdeustasuna da, eta ez gizontasuna.

–Sicut excessus irae est malus et vitiosus, ita moderatae irae deffectus a iusta reprehensione et peccati labe non est immunis –dio san Tomasek (S. Th., 2-2, 158, 8)–. Nola sobera haserretzea baita bekatu, hala halaber gutxiegi egitea ere ez da hoben gabe.

Arrazoiarekin, intentzio onez eta justiziaren arabera haserretzea eta, hala haserreturik, hala gaztigatzeko desira izatea gauza ona da eta santua, hain santua, ezen esaten baitu san Basiliok (Hom. De ira):

–Neque enim si contra nequitiam desit indignatio et ira, satis eam odio, quo decet, persequi poteres. Haserretu gabe, apur bat bederen koleran jarri gabe eta bere baitan piztu gabe ez dira gaiztakeriak aski finki gaztigatzen eta ez obra onak ere aski zinki egiten.

–Neque damus aliter disciplinam filiis, nisi aliquamtum irascendo –dio san Agustinek (De Verb. Dom., 16. hom.)–. Ez du aitak bere semea, bere soseguan dagoela, gaztigatzen; ez dio begia bihurritu gabe zer egin behar duen erakusten. Behar da, behar, behar denean, kar apur bat altxatu, behar da koleratu eta haserretu.

Halatan du aitak esku eta botere semeari gogorki mintzatzeko, eta bai kargudunak ere bere kargukoen kontra, huts eginak doazenean, jaikitzeko eta haserretzeko.

Hala haserretu ziren Moises eta Matatias idoloak adoratzen zituztenen kontra (Ir 32:19; 1M 2:24).

Hala gure Salbatzailea ere, berpiztu zenean, mintzatu zitzaien gogorki bere dizipulu batzuei, deitzen zituela adimengabeak eta sinesgogorrak (Lk 24:25):

–O stulti et tardi corde ad credendum.

Hala jondoni Paulok ere mehatxatu zituen Galaziako jendeak, esaten ziela (Ga 3:1):

–O, insensati galatae, quis vos fascinavit, non obedire veritati? A, galatar zentzugabeak! Nork erotu eta liluratu zaituzte, ez baituzue orain, lehen bezala, egia obeditzen eta sinesten?

Hitz hauek desohorezkoak ziren galatarrentzat. Ordea, zeren bihotz onez eta intentzio santuz esanak baitziren, ez zen bitartean bekaturik.

Hau da san Agustinek ere esaten duena (Rhetor., I, 19. k.):

–Non irascitur fratri, qui peccato fratris irascitur. Ez da anaiaren kontra haserretzen anaiak duen bekatuaren kontra haserretzen dena.

Halakoak bekatua gaitzesten du, eta ez bekatorea.

Eta hartan egiten du mediku batek edo barberu batek eriarekin egiten duena. Barberuak penatzen du, ebakitzen du, odolusten du, etsai bat bezala erabiltzen du. Ordea, zeren hura guztia eritasunaren kontra egiten baitu eta ez eriaren, ez intentzio gaiztoz baina amodioz eta sendatzeko kontuan, halatan hark egiten duen guztia estimatzen da eta hartzen da parte onera.

Hala behar dira bada, halaber, arrazoiaren arabera, intentzio onarekin, faltak erremediatzeko eta bekatuen eritasunetik sendatzeko borondatearekin egiten diren liskarrak, ahakarrak, mehatxuak eta erantzukiak ere estimatu eta parte onera hartu.

2

Ordea, begira beza batbederak, bekatuen kontra haserretzen denean, sobera haserretzetik, amodioz eta borondate onez egin behar duena koleraz eta mendekuz egitetik. Zeren aita-amek, predikariek, nagusiek eta besteren eskolatzeko eta gobernatzeko kargu dutenek ez dute kargu hartan halako moldez kexatu eta irakin behar, non gainez egin dezaten eta amodioa desamodio eta gaitzerizko bihur dakien.

Hargatik esaten du profetak (Sal 4:5):

–Irascimini et nolite peccare. Haserre zaitezte, eta ez dagizuela bekaturik.

Haserre, bai; ordea, neurriz, pazientziaren xedea eta marra iragan gabe. Faltari bai, baina faltaren jabeari herrarik eta aiherkunderik eduki gabe.

Zeure umea edo zerbitzaria zuzendu, emendatu eta zentzatu nahi duzunean, anitzetan ere zerori jartzen zara zentza beharreanago. Zeren zentzatze hartan, zeure umeari erakustean, hain haserretzen, koleratzen eta zeure zentzutik eta pazientziatik ateratzen zara, non anitz arnegu eta juramentu eginik, azkenean, zure umearen eta zerbitzariaren falta baino, zurea handiago gertatzen baita, eta zerori erremediakizunago eta zentza beharrago jartzen baitzara.

Bada, ez bestela, baina arrazoiaren eta justiziaren arabera eta noren kontra haserretzen baitzara, haren ontasunagatik eta faltak erremediatzeagatik neurriz haserretzea gauza ona da eta santua. Eta molde honetan haserretzea deitzen da ira per zelum, zelo onezko hira, amodiozko haserrea, onginahizkoa.

Baina bada beste bat, borondate gaiztozkoa, mendekuzkoa, ez bekatua erremediatzeko baina bekatoreari berari gaitz eman nahizkoa, zein deitzen baita ira per vitium, biziozko hira, bekatuzko haserrea, arrazoiaren kontrakoa, intentzio gaiztokoa, soberaniazkoa, gainez egina.

Honetatik, honela gainez egitetik, sobera haserretzetik eta koleratzetik sortzen dira kalte handiak, liskarrak, hitz gaiztoak, juramentuak, diferentziak, auziak, gaitzerizkoak, heriotzak eta bere buruak eta besterenak galtzeak eta egitekotan ipintzeak.

Anitz gauzak egiten dio kristauari gaitz eta kalte, eta haietatik bat da –eta are buruzagietatik– hira, kolera, haserrea, mendekatzeko desira desordenatua. Honek arima eta gorputza zauritzen ditu; honek biak eritzen ditu; egunak laburtzen ditu, eta muga baino lehen, ileak ere urdintzen ditu.

Hala ematen du aditzera Espiritu Santuak (Si 30:26):

–Zelus et iracundia minuit dies, et ante tempus senectam adducet cogitatus.

Honen arauaz eta ereduz, esaten du Senekak ere (Epist. ad Lucilium, 18, 15):

–Vitanda est ira, non solum moderationis causa, sed sanitatis. Begiratu behar da sobera haserretzetik; alde egin behar zaio kolerari, eta ez, ez, prestuki eta oneski bizitzeagatik beragatik, baina bai gorputzeko osasunagatik ere.

Zeren haserreak, mendekatu nahiak, barreneko hegigoak, irakidurak, hudigoak, gorrotoak, korromioak eta herrak arimari eta gorputzari egiten die kalte, biei sentiarazten die, biak eritzen ditu.

Eta halatan, pertsona hirakorrak, erreak eta haserrekorrak ez ohi du betaurreko anitz higatzen, eta ez arrunki bere umeen umerik ere bere ingurunean ikusten, zeren bere barreneko koleraren suak eta irakinak errai guztiak erretzen, elkortzen eta idortzen baitizkio.

Eta hala ikusiko duzu bere egitez jauzkor eta mendekari diren pertsonak, baldin berehala bere desiren arabera mendekatzen ez badira, egosten eta desegiten direla; eta baldin, halaber, mendekatzea eta eskuak odoleztatzea gertatzen bazaie, gero ondotik dolutuak eta atsekabetuak dabiltzala. Halako suertez, ezen nolanahi den dela, nahiz mendekaturik eta nahiz mendekatu gabe, nahiz bere gogoak histurik eta nahiz histu gabe, ez da halakoentzat damurik, atsekaberik eta asaldurik baizik.

Eta ezpere, beha iezaiozu haserretua dabilen bati nola mintzo den, nola ahotik haguna darion, begietatik inarrak jauzten zaizkion, lurra ostiko jotzen duen, etortzen zaizkion arartekoez ez duen konturik egiten, ez dion inori ere ohorerik ekartzen (ikus Krisostomo, 4. hom. ); aitzitik, ero batek bezala, aitzin-gibel behatu gabe, etorkizunaz konturik egin gabe, guztiak gezurreztatzen dituen, desohoratzen dituen, bulkatzen dituen, hil nahi dituen.

Beha iezaiozu, bada, halako bati eta zentza zaitez haren baitan. Zeren jakizu ezen zerori ere, haserre zarenean, hala zarela, ero zarela, itsu zarela, hordi bat bezala irrigarri zarela.

3

Pertsonak, haserre denean, badirudi ez dirudiela lehena.

Hargatik abisatzen zien Platonek bere dizipuluei har zezatela, haserre zirenean, ispilu bat bere aitzinean eta hartan ikus zitzatela bere buruak (Fulgent., VII, 2. k.).

Eta esaten du Senekak ere (De ira, II, 36. k., 1):

–Quibusdam profuit adspexisse speculum, perturbavit eso tanta mutatio sui. Batzuei on egin izan die, haserre zirenean, bere buruak ispiluan ikusteak. Zeren han da ezagun nola kolerak batbedera mudatzen eta lehen zena ez dirudiela ipintzen duen.

Eta badio san Krisostomok ere (25. hom., Joan 3):

–Quod si iratus seipsum intueri posset, nulla alterius indigeret admonitione, nihil enim irato turpius. Baldin pertsona haserreak, haserre denean, ikus ahal baleza bere burua, ez luke, ez, berriz haserretzeko beste abisuren beharrik, zeren orduan hain da itsusi, non itsustasun hark berak begira bailezake aitzinera gehiago haserretzetik.

Koleran dagoenak hainbat erokeria egiten du eta esaten, non hari bere plazerera beha dagokiona ahalketzen baita erokeria haiek ikusteaz eta entzuteaz.

Eta halakoak berak ere, bere baitara dadinean –zeren koleran dagoena ez baitago bere baitan–, nork esango du zenbat damu eta atsekabe izango duen? Zein ondore gaiztoa aurkituko duen? Zein onbehar eta triste geldituko den?

Orduan gogoratzen zaio ikusi dutela bere adiskideek eta bai etsaiek ere, guztiak beha egon zaizkiola; eta hark bere koleran egin dituen desordenuez eta erokeriez adiskideek hartu dutela damu eta atsekabe, eta etsaiek atsegin eta plazer.

Orduan erreko da bere baitan barrena, suminduko da, tristatuko da, malenkoniatuko da, eta guztiz ere baldin bere haserre hartan kolperik egin badu, barberu-beharrean inor ezarri badu edo bere hitzetan inork bahirik hartu badio.

Han dira zinak eta minak, han dira kexadurak, izerdi-likak, hasbeherapenak, intziriak eta madarikazioak.

Orduan jartzen da bere buruarekin gogoetan, esaten duela san Krisostomok dioen bezala (4. hom. ):

–Et quid mihi pugna opus erat?Quid in iniuriis? Quid contentionibus? Haec et illa pereant, et his omnibus terrenis maledicunt, qua ipsis discordiae materiam praebuerunt. Zer premia nuen nik egiteko hauetan sartzeko? Diferentziatan ibiltzeko? Hitz gaiztorik esateko? Kolperik emateko? Fin gaitz dagitela honelako egitekoek, ni honela egitekotan ipini nautenek. Baldin ez nagoenean banengo, begira bide ninteke berriz honela itsutzetik, erotzetik, mintzatzetik eta egin naizen bezala jauztetik eta koleratzetik.

Honela mintzatzen da hoztu denean; honela bere buruaz arranguratzen da haserrea ematu denean.

Hau da koleraren ondorea, ihardukitzearen fruitua: arima galtzea, gorputza desegitea eta tristura handi baten azpian damuztaturik ipintzea eta uztea.

Gizon koleratua sukarra duenaren pultsua bezala da, kexu da, ez du sosegurik.

Halaber, gau iluna bezala da. Zeren nola gau ilunean dabilenak ez baitu ezagutzen zerk zer kolore duen, zein den berde eta zein more, hala gizon koleratuak ere ez du ezagutzen noiz mintzo den ongi eta noiz gaizki, noiz doan artez eta noiz makur. Nahasia, itsutua, haztamuka dabil; ilunpean doana bezala, urrats guztiaz behaztopatzen da, errebelatzen da.

Halatan, Deabruak ere orduan egiten ditu bere kolpeak, orduan betetzen ditu bere zakuak. Zeren nola ohoinak desiratzen baitu gau iluna eta haizetsua ebasteko, otsoak denbora gaitza, euritsua eta ihurtzuritsua artaldeari oldartzeko, eta arrantzaleak ur uherra arraina atzemateko, hala Deabruak ere, ohoin finak, otso goseak eta arrantzale jakintsuak bezala, bilatzen ditu eta bere gaiztakeriak egiteko zelataturik edukitzen ditu koleraren, haserrearen eta diferentzien ilunpeak, tormentak, uherdurak eta okasioak.

Pertsona haserretuen artean bere gogara da Deabrua. Han edireten da ongi Demonio gaiztoa; han bide batez egiten ditu bi mandatu, zeren haserretzailea eta haserretua, biak atzematen baititu.

Eta hau ez da miresteko. Zeren ez da bekaturik, koleran itsutua dagoen batek egin ez dezakeenik.

Eta hala, ez da zuhurtzia halakoak eta halakoek dihardukatenean haien artean ibiltzea eta banatzen saiatzea eta sartzea, guztiz ere, baldin dihardukaten haietan hordirik edo zure etsairik baldin bada. Orduan, urrutitik ez hurbil, utz itzazu, beude, bihardukate, biz haien gainean etorriko den okasioa eta kaltea. Zeren, bestela, arrisku izango da zure gainera etor dadin.

Hordiak ez daki zer ari den, eta etsaiak ere, alea hark besteri eman nahi, zuri emango dizu. Beraz, ez halakoen artean, ingurunera ongi behatu gabe eta zeure burua begiratzeaz kontu eduki gabe, sar eta ez enplega. Zeren kolera itsu da, hordi da, eta etsaia ere okasioaz aprobetxatzen da.

Bada, baldin kolerak eta mendekatzeko desira desordenatuak, arrazoiaz kanpokoak hainbat kalte egiten badu, hala inor itsutzen, zoratzen, liluratzen eta adimenetik erauzten badu, eta Deabruak ere orduan, koleratuen artean denean, bere jokoak jokatzen baditu, eduki behar zaio sendagarria, egin behar da laster mediku-medizinetara, ahal diratekeen erremedioetara.

Eta noiz? Lehen baino lehen, gerorako luzatu gabe. Zeren suaren pare da kolera, eta badakizu sua ttipi deno dela errazenik iraungitzeko eta hiltzeko.

XXI

KOLERA IRAUNGITZEKO LEHENBIZIKO ERREMEDIOA: BATBEDERAK BERE KONDIZIO HASERREKORRA EZAGUTURIK, HARI BEGIA EDUKITZEA

Nola gorputzeko medikuek anitz medizina eta erremedio bilatu baitute, eta aurkitu, gorputzeko eritasunak sendatzeko, hala arimako medikuek ere, zer den kolera eta koleraren ondorea –zein baita arimako eritasuna– dakitenek bilatu dute eta eman anitz abisu eta erremedio arimako eritasun hau sendatzeko, kolerak pizten duen sua hiltzeko, eta bai piztetik eta irazekitzetik ere begiratzeko.

Lehenbiziko erremedioa da batbederak bere burua eta kondizioa ezagutzea, bere buruarekin gogoeta egitea ea haserrekor denetz, suminkor denetz, jauzkor denetz. Eta baldin hala bada, arriskutsu bada, kilikabera bada, pairu gutxiko bada, ihes egin eta begira diferentziarik ahal datekeen okasio guztietatik, presentatzen diren arriskuetatik, jendartera sobera ateratzetik, eta bai egitekotan eta kargutan ere sartzetik.

Batzuei den okasiorik ttipienean sua lotzen zaie, zeren sukoi baitira, ihar baitira.

Puntu honen gainean ederki esaten du Senekak (Epist. ad Lucilium,18, 15):

–Non interest hic affectus, ex quem magna causa nascatur, sed in qualem perveniat animum. Sicut ignis non reffert quam magnus, sed quo incidat; nam, etiam maximum, solida non receperunt, rursum arida et corripi facilia, scintillam quoque fovent usque in incendium. Egur hezeari eta juntu denari su handiak ere nekez eragiten dio, baina iharrari eta harroari inar batek ere irazekitzen dio, zeren hartarako egina eta prestatua edireten baitu.

Hala da, bada, koleran eta haserrean ere.

Ikusiko duzu arrunki gauza txarrengatik, okasio ttipiengatik jendeak haserretzen direla, eta bai heriotzak ere egiten eta gertatzen. Zeren haserretzea ez dago, ez, hainbat egitekoaren balioan, nola pertsonaren kondizioan. Batak antsiarik ez duenaz bestea jauzten eta minberatzen da.

Antioko sofista deitzen zen hark, bere kondizioa ezaguturik, ez zuen behin ere konpainiatan ibili nahi eta ez, hartarako bazen ere, herriko kargutan ere sartu nahi (Th. Zwinger, Theatrum humanae vitae, 1583, 90 or.). Gizon gaizkin bat bezala, izu zen, beldur zen, ehiza bezala, basatua eta ihes egina zebilen.

Eta galdegin ziotenean ea zeren zen beldur edo zergatik ihes egiten zuen, ihardetsi zuen:

–Egiten dut ihes zeren ezagutzen baitut neure kondizioa: ez naizela jendarterako gai; ez dudala, okasiotan sartuz gero, neure burua neure eskuko; ez naizela neure buruaren jaun eta ez jabe; berehala limurtzen eta kilikatzen naizela; errea naizela; jauzkor naizela; den okasiorik ttipiena, aierurik gutxiena gorrotatzeko eta muturtua jartzeko aski dudala. Ez nauka, ez, bestearen beldurrak ihes egina; neure beldurrak, neure buruaz fida izan gabeak nauka; hark karguak eta konpainiak ere utzarazten dizkit.

Honela ihardetsi zuen Antioko hark.

Halatan esaten du Platonek pertsona haserrekorrak eta koleratsuak adimentsu direla eta anitz ikasteko on; ez, ordea, herriak gobernatzeko eta ez eskola edukitzeko ere (Erasmo, Aphothegmata, 8. lib.). Zeren hartarako pazientzia behar da, sosegu behar da, eta anitzetan ere ikusia ez ikusi eta aditua ere ez aditu irudi egin behar da.

Hala, Kotis Traziako errege hark ere, ikusirik gauza honetan ahul zela, berehala, lehenbiziko okasioan kolera burura igaten eta nagusitzen zitzaiola, pairurik batere ez zuela, sentikorregi zela, eta bere baitan aitzinetik pazientzia izatea erabakiagatik ere, berehala, lehenbiziko enkontruan behaztopatzen zela eta erortzen, saiatu zen ahal bezainbat koleraren okasio guztietatik ihes egiten (Carolo Stefano, Dictionarium historicum: “Cotys” hitza).

Eta hala kontatzen du Plutarkok (in Aphothegmata) ekarri ziotela egun batez errege Kotis hari presente handi bat, baxera eder bat; ordea, hauskorra, lurrezkoa eta beirakizkoa. Eta ekarri ziotenean, errezibitu zuela presentea ongi, eta bai eskerrak ere eman ekarleei eta igorleei. Baina berehala, ekarle haien beren aitzinean, berak bere eskuz guztiak zatitu eta porroskatu zituela, esaten zuela:

–Badakit berdin presente eder hau egun hauetako batean ene zerbitzariek hauts lezaketela, eta, ni naizenarekin eta neure kondizio errearekin, orduan sobera haserre nintekeela; eta neurri gabe eta behar baino gehiago zerbitzari haiek gaztiga nitzakeela. Bada, dezadan aitzinetik erremedio ipin, dezadan okasioa aparta; ditzadan orain neure eskuz diren guztiak, koleratu gabe, gero ez koleratzeagatik, zati eta desegin.

Eta hala, esan bezala egin ere zuen: irriz zegoela, guztiak bere eskuz desegin zituen.

Anitzek laudatzen du errege haren kolpe hura, baina gutxik segitzen.

Hura da zer gerta dakiokeen aitzinetik pentsatzea, bere burua ezagutzea, etorkizuneko arriskuari begia edukitzea, eta koleraren kontrako eta iraungitzeko lehenbiziko erremedioa.

XXII

KOLERA IRAUNGITZEKO BIGARREN ERREMEDIOA:

DIRAKIEN ELTZEARI EGITEN ZAIONA KOLERARI ERE EGITEA

Gizon haserretua dirakien eltzea bezalakoa da.

Eta irakin hartatik ateratzen da ke bat, lanbro bat, zeinek, poetak dioen bezala (Katon, Disticha Moralia, II, 4. dist. ), itsutzen baitu adimena:

–Ira impedit animum ne possit cernere verum.

Bada, eltzeari, sobera dirakienean, gainez doanean, hiru moldez eman ohi zaio erremedio. Lehenbizikoa, sutik aldaratzeaz eta urruntzeaz. Bigarrena, egurrak kentzeaz eta gutxitzeaz. Hirugarrena, ur hotza gainetik emateaz eta egozteaz.

Hala, bada, koleraz eta gaitzerizkoaz bere etsaiaren kontra dirakienari ere hiru erremedio hauek, bat balira bezala eta hauetaz bat eginik, eman behar zaizkio; eta hauek behar ditu hartu eta bere kolera iraungitzeko begiratu.

1

Lehenbizikoa, sutik hastan.

Esan nahi du bere etsaiagandik aldara, aparta eta ihes egin. Zeren nola ez erretzeko erremediorik hoberena baita sutik urruntzea, hala da ez ihardukitzeko eta ez haserretzeko ere gizon haserrekorretatik eta etsaietatik apartatzea eta begiratzea.

Pertsona haserrekorrak zuhaitz arantzatsuak bezala dira: ez dira ferekatzeko on; inork ukitzen baditu, zauritzen dute. Harri mugerraren pare dira: barrenean dute sua, aski dute ukitzea.

Halatan esan zion Rebekak bere seme Jakobi (Has 27:42-45):

–Ene seme: haserre da zure anaia Esau; zure kontra koleran dago. Aldara zakizkio, beraz, bidetik; ez zaitzala zenbait egunez ikus, eta agian bitartean hoztuko da eta ematuko.

Zeren esan komuna den bezala, ikusten ez duen begiak ez du minik.

Hala Jesus haurrak ere egin zuen ihes Herodesgandik.

Eta badio jondoni Paulok ere (Erm 12:19):

–Date locum irae, eman diezaiogula leku, eman diezaiogula amore hirari.

Esan nahi du begira gaitezela pertsona haserrekorretatik eta haserretzeko okasioetatik, auzitan sartzetik, liskartzetik eta behaztopa guztietatik. Zeren behin behaztopatuz gero, zaldia bezala lau oinka aldapa behera koleran abiatuz gero, gaitz da baratzea, gaitz da aitzina iragan gabe, gaitzerizkoan sartu gabe gelditzea.

Beraz, honelatan, dirakien eltzeari bere irakina gelditzeko ematen zaion erremedioa emaiozu zuk ere zeure buruari zeure mendekatzeko desira desordenatua eta haserrearen irakina hozteko: sutik gibela, okasioetatik aparta, etsaietatik ihes egin.

2

Bigarren erremedioa eltzeari bere irakina geldiarazteko da egurrak kentzea, sugaiak gutxitzea.

Hala da, bada, koleraren eta haserrearen irakina hozteko eta ematzeko erremedioa: hitz gaiztoak saihestea, gogorki eta dorpeki dagokizunari emeki egotea, isilik uztea. Zeren nola sua egurrak berretzeaz berretzen eta handitzen baita, eta kentzeaz gutxitzen eta ttipitzen, hala kolera eta haserrea ere alde batetik eta bestetik hitz gaiztoak eta gogorrak esateaz handitzen eta pizten da, eta ez ihardesteaz ttipitzen eta iraungitzen.

Zuri zeure etsaiak bere koleran anitz gauza esaten dizu: ohoin bat zarela, engainatzaile bat zarela. Azken batean, san Basiliok dioen bezala (Hom. De ira):

–Sic durant donec convitia, sicut sagittae deficiant: Tragaza-kolpeka ari dena bezala buirakan edo buruan direnek dirauteno, pentsa ahalak edo dakizkienak aurtiki arte ez da isiltzen.

Eta orduan hura gaizki mintzo da, eta zuri ere gaizki mintzo dela iruditzen zaizu, eta alabaina, zuk ere hari hainbeste edo gehiago eta gaizkiago esaten diozu.

Besteren gaizki mintzatzea zeure gaizkiago ihardesteaz nahi duzu erremediatu. Baina engainatzen zara. Zeren hori da harriak harria jotzea, bietatik sua piztea, zauria gaizkoatzea eta etsaigoan barrenago sartzea.

Zuri begia ateratzen dizunari zuk ere ateratzeaz, ez da handik zurea sendatzen eta ez bere lekura bihurtzen. Kolpe bat ematen dizunari beste bat bihurtzeaz ez diozu, halatan, zeure buruari eman dizuna kentzen. Ohoin bat zarela esaten dizunari hordi bat dela ihardesteaz, ez dakusat irabazi handirik egiten dela.

Baldin beti ere azkenarekin gelditu nahi baduzu eta ez behin ere amorerik eman eta ez amainatu, ez da gerla bukatzerik.

Aitzitik, nola hordiak anitz edanez egarritzenago baitira, zeren ardoak erretzen baititu, hala etsaiak ere ihardukiz etsaitzenago dira.

Nahi baduzu geldi dadin etsaia, geldi zaitez. Nahi baduzu isil dadin, isil zaitez. Nahi baduzu sua iraungi dadin, egurrak ken iezazkiozu.

Zeren hau da bigarren erremedioa dirakien eltzea irakitetik geldiarazteko, kolera iraungitzeko: egurrak kentzea, okasiorik ez ematea, isilik uztea.

3

Hirugarren erremedioa dirakien eltzea gainez eginik doanean gelditzeko eta beheititzeko da ur hotza. Hala, bada, kolera iraungitzeko eta sosegatzeko ere da hitz ona, erantzun emea eta eztia.

Hala esaten du Espiritu Santuak (Es 15:1):

–Responsio mollis frangit iram, sermo durus suscitat furorem. Erantzun emeak, eztiak eta berak ematzen, eztitzen, beratzen eta hausten du mendekatzeko desira desordenatua, baina solas gogorrak pizten du kolera.

Hau da gauza mirestekoa, berak beratzen baitu gogorra, emeki eta mantsoki mintzatzeak ematzen eta sosegatzen baitu kolera:

–Mors et vita in manibus linguae (Es 18:21). Mihiaren eskuan daude heriotza eta bizitza, gerla eta bakea.

Nahi baduzu, adiskide dezakezu zeure etsaia, eta bai etsaiago ere.

Emaiozu ur, mintza zakizkio emeki eta emaro: sua iraungiko da, gaitzerizkoa jabalduko da.

–Mansuetus sibi ipsi dulcis, et aliis est utilis, iracundus vero et sibi insuavis eta aliis damnosus –dio san Krisostomok (7. hom.)–. Gizon bakezkoa, mantsoa, sosegatua eta hitz onetakoa gozo da beretzat, eta besterentzat atsegin eta plazent; halakoarekin guztiek dute laket, guztiek nahi dute ibili eta egon. Baina haserrekorra, jauzkorra bere eta besteren galgarri da. Halakoagandik guztiak aldaratzen dira, guztiek ihes egiten dute.

Nik uste dut ezen munduko ararteko guztiek ez dezaketela zure etsaia hala balaka eta ez sosega, nola zerorrek. Ordea, nola edo zertaz? Hitz onaz, erantzun emeaz, begitarte alegeraz, agurtze arraiaz, ongi mintzatzeaz eta, guztien gainetik, aukera aurkezten denean ongi egiteaz.

Hala esaten du jondoni Paulok (Erm 12:20):

–Si esurierit inimicus tuus, ciba illum, si sitit, potum da illi, hoc enim faciens carbones ignis congeres super caput eius. Emaiozu zeure etsaiari gose denean jatera eta egarri denean edatera. Zeren halatan bilduko dituzu ikatz biziak haren buruaren gainean.

Esan nahi du: nola ikatz biziek elkarganatzen dituzunean sua pizten eta egiten baitute, hala etsaia baitan ere, egiten dizkiozun ongiek eta zerbitzuek pizten dute eta egiten amodioaren sua, bakea, adiskidetasuna. Eta guztiz ere, baldin zerori agurtzera, mintzatzera eta presente igortzera aitzintzen bazara, hark etsaiari bihotza hausten eta osten dio, hark begia arraitzen dio, hark ifrentzuaz bezala bere mendekatzeko gogoa beste aldera itzultzen dio.

Eta baldin faltak zureak badira, hobenduna zerori bazara, orduan zu zara obligatua aitzintzera eta hitz eske jarraikitzera. Eta faltak besterenak badira ere, ongi egingo duzu eta jende prestuen eta deboten artean ongi aipatua izango zara, haien alderako ohore izango duzu, eta zeure arimarako merezimendu, aitzintzeaz, aitzakiaren bat bilaturik edo ahantz irudi eginik, gaitzondorik erakutsi gabe lehen bezala mintzatzeaz eta etsaiagana joateaz.

Handik gibelatzen eta iraungitzen dira etsaitasunak.

Baina «hi handi, ni handi» hisikaturik egoteak, handitasunetan ibiltzeak, amorerik ez emateak gibelatzen du inork egin nahi duen ontasuna, ixten eta trabatzen adiskidetzeko bidea.

4

Orain, honen gainean esango duzu:

–Baldin ihardetsi gabe uzten badut, ordaina bihurtzen saiatzen ez banaiz edo nerau agur egitera aitzintzen banaiz, esango dute ezdeus bat naizela, beldur naizela, egiak esan zaizkidala eta, halatan, neure buruaz fida izan gabe, hitz eske nabilela. Baina baldin baten bi bihurtzen badizkiot, egin zaidan baino gogorkiago mintzatzen banatzaio, esango dute gizona naizela, ohoreaz prezatzen naizela eta ausarki egin dudala.

Sinesten dut zenbaitek hala esango duela. Baina halakoa eta halakoak izango dira kristau gaiztoak, Jainkoaz baino munduaz kontu gehiago ari direnak.

Eta munduko kontua ere ez dute halakoek ongi ateratzen. Zeren mundurako ere, guztia ongi pentsatzera, ohoreago da etsaiari ongi egitea, gaizki egitea baino; ez ihardestea, ihardestea baino. Zeren ez ihardesteaz, kasurik ez egiteaz ematen duzu aditzera ez duzula hobenik, baina etsaia mintzo dela gaizki eta gaiztoki.

Hala dio san Krisostomok (47. hom. ):

–Quare enim dives si pauper appelletur ridet? Quam id falsum novit. Item si nos injurias ridebimus, magnum erit argumentum quod falso reprehendimur. Zergatik uste duzu ezen aberatsak egiten duela irri pobre eta erromes deitzen dutenean? Zeren argi baita ez dela hala, ez dela erromes.

Hala, bada, zuk ere etsaiaren esanei irri egiteaz edo ez deus ihardesteaz ematen duzu aditzera ez dakiela zer mintzo den, egiatik atean dabilela.

Eta are gehiago, san Krisostomok berak dioen bezala (super epist. ):

–Nihil sic confusionem facit gerenti mala, sicut fortis tolerantia patientis, neque in verbis neque in opere reddere vindictam. Deusez ere ez duzu hala ahalketuko zeure etsai gaizki-egilea, nola pairatzeaz, sentimendurik ez egiteaz, erasten uzteaz.

Nola harri bati edo sentimendurik ez duen beste gauza bati kolpeka darauntsanak egiten baitio bere buruari kalte gehiago eta hartan probetxu gabe unatzen eta zatitzen baita, hala ardurarik ez duen bati edo konturik egiten ez duenari bere maleziaz darauntsanak ere ematen dio bere buruari gaitz gehiago.

Egun batez galdegin zioten Dionisio filosofoari ea zertaz egin ziezaiokeen gizon batek bere etsaiari damurik eta atsekaberik gehiena. Eta ihardetsi zuen hitz gutxiz eta laburzki:

–Prestu izateaz.

Etsaiak nahi luke betiere aurkitu zure baitan zenbait falta; eta aurkitzen duenean, atsegin hartzen du, eta aurkitzen ez duenean, damu. Eta handik esan ohi da gaizki gobernatzen denak, faltatan erortzen denak atsegin egiten diola bere etsaiari.

Beraz, goberna ongi, bizi prestuki, ez zeure burua abantailatan hartzera utz, ez ihardets, ez konturik egin.

Zeren nola ur hotza baita eltzearen irakina gelditzeko erremedioa, eta bai sutik apartatzea eta egurrak kentzea ere, hala da kolera hozteko eta iraungitzeko bigarren erremedioa: eltzeari dirakienean egiten diozuna zeure kolerari ere egitea.

XXIII

KOLERA IRAUNGITZEKO HIRUGARREN ERREMEDIOA: EZ ORDUAN LEHIATZEA, KOLERA IRAGAN ARTE PAUSATZEA

Hirugarren erremedioa ez haserretzeko eta kolera iraungitzeko aurkitzen dena da Livio filosofoak bere dizipulu Teodosio enperadoreari eman ziona, esaten ziola (Aurelio Victor, “Theodosii vita”, De vita et moribus imperatorum, 48. k., 14-15):

–Badakit, enperadore handia, zenbait aldiz haserretuko eta koleran jarriko zarela. Bada, ordurako eman nahi dizut kontseilu on bat. Hala zarenean, ez kexa, ez lehia, ez berehala abia, itxaron apur bat; ez ezazu deus egin, ez esan eta ez aitzina A, B, C eta haiei darraizkien beste letrak esan arte; edo hartarako, espazioa, bitartea eta denbora iragan arte har ezazu hainbeste asti eta pazientzia.

Honetara dio Espiritu Santuak (Es 25:8):

–Ne proferas in iurgio cito. Ez dezazula liskarrean ahotik hitza azkar atera.

Kontseilu hau berau eman zion bere nagusi Atenedoro filosofoak ere, etxetik partitzerakoan, Oktavio Augusto enperadoreari. Eta kontseilua hain parte onera hartu zuen enperadoreak, non urte bat gehiago eduki baitzuen etxean kontseilari.

Anitz bestek ere egin du gogoeta hau, aurkitu du koleraren kontrako erremedio hau: erakutsi du hitzez eta obraz ere on dela kolerak diotsona apur bat luzatzea, balantzan bezala edukitzea, ez berehala erabakitzea. Zeren kolera eta lehia ez dira kontseilari onak.

Eta badio Senekak ere (De ira, II, 28. k., 8):

–Magnum remedium irae est mora. Hiraren, mendekatzeko desira desordenatuaren erremedio handia da luzatzea, pausatzea, ez lehiatzea.

Zeren Zizeronek dioen bezala (De Officiis, I, 88-89):

–Numquam iratus mediocritatem illas tenebit quae est inter nimium et parum. Ez du behin ere gizon haserretuak behar den neurria begiratuko; arrisku da, gutxiz edo soberaz, huts egin dezan.

Eta hala, haserre zarenean, zaren beldur, zaude gibela, ez dagizula orduan gogoak diotsun gauzarik. Zeren orduan itsu zara, ero zara, nahasia zara, desarrazoia ere arrazoi iruditzen zaizu.

Marinelak, denbora eder denean, bela egiten du, baina tormentan geldi dago. Hala, bada, zu ere, nola haserre zarenean denbora gaiztoa baita, zaude geldirik, zaude portuan, zaude etxean, pausa ezazu, ez deus egin eta ez esan denbora eder artio, koleraren tormentak diraueno. Zeren Menandrok dioen bezala:

–Omnia quae iratus agis, postmodum errata invenies. Haserreturik egiten duzun guztia edirenen duzu, ondoan, gaizki egina dela.

Eta badio Senekak ere (Proverb. ):

–Finis irae initium est poenitentiae. Hiraren eta koleraren amaiera eta bukatzea da urrikitzearen hastea.

Herodes, izen honetako lehenbiziko errege jentil hark hil zuen Mariamnes bere emaztea koleran, jelosiaz, goganbehar batez, eta hain arinki, laburki eta lehiatuki, non munduak jakin zuenerako egin baitzen kolpea (F. Josefo, Antiquitate Judaicae, 9. k.). Baina gero, kolera hozturik eta hobeki informaturik, jakin zuenean egia eta izan segurantza hoben gabe hil zuela, hain dolutu eta atsekabetu zen eta etorri zoratzeko puntura, non gero bere etxeko zoko guztietan, bere izenaz deitzen zuela, bere emaztearen bila oihuz baitzebilen, hartan bere lehengo erokeriaren gainera beste bat, are handiagoa, egiten zuela.

Koleran zarenean egiten duzu anitz erokeria, eta gero, kolera hura joan zaizunean, etortzen zaizu erokeria haien urrikia eta egin ez bazenitu nahia.

Eta are, lehen besteren kontra haserretzen zinena, orduan, Senekak dioen bezala (Proverb. ), zeure buruaren kontra haserretzen zara:

–Iratus cum irasci desierit, tunc irascitur sibi.

Haserrearen obrak ez dira behin ere konplituak, beti dira zerbaiten eskas, hartzaren eta oraren umeak diren bezala. Zeren amak diren koleratsu, halatan dira umeak ere faltatsu, hartzarenak enbor bat bezala eta orarenak itsu sortzen baitira.

Laudatzen da Arkita Tarentino hura, zeren, bere burua koleratua ezaguturik, esan baitzion bere lagun bati (Laktantzio, De ira Dei, 18. k.):

–Caederem te, nisi irascerer. Zeha hintzaket, baldin haserre ez banintz.

Esan balio bezala:

–Esker emaiok ene koleran egonari, zeren bestela hartuko hituen egun heureak.

Laudatzen da, halaber, Platon famatu hura, zeren bere adiskide bati zeharazi baitzion bere mutila, beldurrez berak bere koleran barrenegi sar zitzan eskuak.

Ikusazu nola filosofo haiek, gizon zuhur adimentsu haiek begiratzen ziren bere haserreetan, beldur handi batekin gobernatzen ziren bere koleretan, zeren baitzekiten gizon koleratua ero baten pare zela, ez zegoela bere baitan.

Halatan dio san Basiliok (Hom. De ira): momentanea quaedam insania est ira, erokeria labur bat dela hira, kolera.

Eta uste zuen Platonek ezen gizon haserrearen eta adimenetik jauziaren erokeriak ez zuela beste diferentziarik, batak gutxiago eta besteak gehiago irautea baizik, zeren haserretuari azkarrago iragaten baitzaio bere haserrea ero-eroari bere erotasuna baino. Baina gainerakoan, bata haserre eta bestea ero diren bitartean, hain ongi lot, uzkal eta esteka dezakete bata nola bestea, zeren orduan biak baitira berdin, biak baitira ero.

Eta nola baita erokeria handia eroari, adimenetik jauzia dagoenari predikatzea, kontseilu ematea eta zuhurtziaz mintzatzea, hala da halaber erokeria ez ttipia kolera handi batean itsutua eta irakina dagoenari, hala dagoenean, hitzarmenez mintzatzea, bere etsaiari barka diezaiola esatea. Zeren bere bero hartan, koleraren lehenbiziko enbatan, abiaduran eta indarrean, ez da bere buruaren jaun eta ez jabe.

–Nec ira consilii est repletus capax (Agustin, Ad fratres in eremo, 9. serm.). Koleraz beterik dagoena ez da kontseilu hartzeko gai.

Aitzitik, baldin orduan inork halako gauzarik, itunezkorik aipatzen badio, aipatzeaz beraz ere amorratzen da, erretzen da, arneguz eta juramentuz hasten da.

Eta hala, baldin haserre direnen eta auzitan dabiltzanen artean hitzarmenik eta itunik egin nahi baduzu, ez berehala lehenbiziko egunean ekin; utz itzazu, baldin nahi baduzu kolpea seguru egin, apur bat hozten, unatzen eta elkar bipiltzen.

Zeren medikuak ere ez dio eritasunari goren puntuan denean, ezinbestez baizik, purgarik ematen.

Beraz, honelatan on da Livio filosofoak eman zuen kontseilua hartzea: haserre denean apur bat itxarotea, zenbait denbora deus egin gabe iragaten uztea.

Zeren Estazio poetak dioen bezala (Tebaida, X, 704-705 berts. ):

–Da spatium tenuemque moram, male cuncta ministrat impetus. Lehiak, kolerak ez du gauzarik ongi egiten; guztiak hasten ditu gaizki, eta bukatzen gaizkiago.

Utzi behar da, beraz, apur bat hozten eta iragaten. Zeren hau da kolera iraungitzeko hirugarren erremedioa: hark diraueno ez deus egitea, pausatzen uztea.

XXIV

KOLERA IRAUNGITZEKO LAUGARREN ERREMEDIOA: KONTSIDERATZEA ETSAIEK EGITEN DIZKIGUTEN BIDEGABEAK JAINKOAREN GAZTIGUAK DIRELA

Laugarren erremedioa kolera iraungitzeko eta etsaiak egiten dizkigun bidegabeak ere pairatzeko da Jainkoaren ordenamendua kontsideratzea, eta pentsatzea etsaiek egiten dizkiguten atsekabeak Jainkoaren eskutik heldu direla, hark permititzen dituela, haren purgak direla.

Honen arabera esan zion gure Salbatzaileak berak heriotza errezibitzerakoan jondoni Petriri (Jn 18:11):

–Calicem quem mihi dedit Pater, non vis ut bibam illum. Ez duzu nahi neure Aitak eman didan kaliza edan dezadan? Heriotza errezibi dezadan? Hark ordenaturik dauzkan penak eta lanak paira ditzadan?

Jainkoaren ordenamendu honi behatzen zion errege Dabid santuak Semei zeritzan batek madarikazioak egozten zizkionean. Eta hala esan zion Abisairi, madarikazio haien egozlea gaztigatu nahi zuenari (2Sm 16:11):

–Dimitte illum ut maledicat iuxta praeceptum Domini. Utzazu madarika nazan Jaunaren aginduaren arabera. Zeren ez lezake, ez, gizon horrek horrelako ausartziarik har, baldin Jainkoak permitituko eta esku emango ez balio. Utzazu, beraz; esan beza nahi duen guztia; konpli beza Jainkoaren agindua eta ordenamendua.

Etsaiak Jainkoaren azoteak eta zigorrak dira. Etsaiak Jainkoaren justiziaren mutilak eta borreroak dira. Beraz, ez gara haien kontra haserretu behar. Zeren, zer hoben du azoteak? Zer kulpa du borreroak? Baldin pertsona batek hausten badizu harri batez burua, zer falta du harri hark? Zergatik eman behar diozu harri hari kolperik? Orak egiten du hori, pertsona utzirik, lotzen baitzaio harriari.

Esan ziotenean Job santuari haren ardiak, gameluak eta beste ondasunak ere eraman zituztela ohoinek, ez zen batere haserretu eta ez arranguratu ohoinen kontra, zeren baitzekien ezen ohoin haiek Jainkoaren justiziaren mutilak zirela eta, zeren Jainkoak permititu baitzien, bere ardiak eta gainerako ondasunak ere eraman zizkiotela. Eta halatan, ohoinez kontu gutxi eginik esan zuen (Jb 1:21):

–Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit ita factum est, sit nomen Domini benedictum. Jaunak eman, Jaunak edeki; Jaunak plazer zuen bezala egin da. Biz, bada, Jaunaren izena benedikatu.

Ikusten duenean haurrak bere amaren eskuan zigorra eta hartaz eman nahi diola, behatzenago dio amari zigorrari baino, zeren baitaki ezen, baldin amak nahi ez badu, ez diola zigorrak minik egingo.

Hala, bada, guk ere etsaiak ditugunean eta haiek kalteak eta bidegabeak egiten edo egin nahi dizkigutenean, behatuago behar diogu Jainkoari eta haren miserikordiari etsaiei baino, zeren etsaiek, baldin Jainkoak permititzen ez badie eta gibelatu nahi baditu, ez baitigute kalterik egingo.

Eta halatan esan zion gure Salbatzaileak ere Pilatosi:

–Non haberes in me potestatem, nisi datum esset desuper (Jn 19:11). Ez zenuen ene gainean eskurik eta ez botererik izango, baldin eman ez balitzaizu handik goitik.

Zeure etsaiek anitz bidegabe egiten dizute, eta ikusten ditu Jainkoak bidegabe haiek; badakizki. Eta nahi balu ez liezazuten halakorik egin, debeka litzake. Ordea, ez du debekatzen.

Zeren san Agustinek dioen bezala (De Civitate Dei, I, 29. k.):

–Cum Deus adversis rebus exagitat, aut merita examinat, aut peccata castigat, aut mercedem mihi aeternam pro malis toleratis servat. Zeure etsaiek egiten dizkizuten bidegabe haietaz, edo nahi ditu Jainkoak zure obrak eta merezimenduak ea finak eta egiazkoak direnetz frogatu eta etsaminatu, edo zure bekatuak hemen, bestetan ez gaztigatzeagatik, gaztigatu, edo, azken finean, haien pairamenduaz eta sufrimenduaz, haiek pazienteki pairatzen eta sufritzen dituzula, pagamendu handi bat, zeruko loria, eman.

1

Etsaiak eta fortuna gaiztoak dituzunean, bidegabeak egiten dizkizutenean, orduan behar diozu Jainkoari behatu, hartaz oroitu, harekin kontsolatu, eta zeure baitan pentsatu haiek guztiak Jainkoak igortzen dizkizula, eta noiz eta mundu honetarako baitihoakizu gaizkienik, orduan –baldin zerori nor bazara– dihoakizula beste mundurako hobekienik; eta Jainkoak uste balu ez zarela harentzat izango, halako penarik eta atsekaberik ez liezazukeela eman, baina utz zintzakeela nahi duzun guztia egitera eta zeure plazerera bizitzera.

Medikuak, etsiz gero, esperantza galduz gero, uzten dio eriari nahi duena egiten, nahi duen bezainbat nahi duenetatik jaten eta edaten; ez dio deus debekatzen, zeren etsi baitu. Baina duenean esperantza sendatuko dela, debekatzen dizkio erdi gauzak, apetitu gutxi uzten dio konplitzen.

Hala, bada, gure Jaungoikoak ere bekatore eriari, esperantzatan denean sendatuko eta salbatuko dela, debekatzen dio anitz gauza; ez dizkio bere plazer guztiak konplitzen uzten; ematen dio anitz purga eta malenkonia; nahi du izan ditzan etsaiak eta egin diezazkioten bidegabeak. Eta hura guztia seinale ona da. Zeren hartan da ageri ez duela oraino Jainkoak hartaz etsi, ez duela gogatu eta ez esperantza galdu.

Eta hau da kontsolamendu handia etsaiak dituenaren eta bidegabeak errezibitzen dituenarentzat: jakitea eta kontsideratzea haiek guztiak Jainkoaren purgak eta azoteak direla, eta guztiak haren probetxutan direla; eta hala, ez etsaiagandik, baina Jainkoagandik –adiskide guztien gaineko adiskideagandik– heldu direnak bezala errezibitu behar dituela.

Eta baldin hala errezibi balitza eta bagenitza, ez gintezke, egiten garen bezala, etsaiaren kontra kolera eta ez geure baitan barrena ere egos eta malenkonia.

Esango duzu ez zarela, ez, haserretzen etsaiaren kontra, egiten edo esaten dizkizun gaizkiengatik; ez duzula hargatik gaitzesten, zeren badakizula haiek guztiak Jainkoak permititzen dituela. Baina gaitzesten duzula bere intentzio gaiztoagatik, borondate uherragatik, zeren zuk hari okasiorik eman gabe eta bidegaberik ere egin gabe, guztiarekin ere, hala darraizun eta gaitz nahi dizun.

Honela esaten duzu; ez, ordea, ongi. Zeren zuk ez duzu behatu behar zeure etsaiaren borondate gaiztora, baina behatu behar duzu zeure Jainkoaren borondate borondatetsura. Zeren haren borondatea eta intentzioa da etsaiak egiten dizkizun gaizki haietaz zuri ongi egitea; haietaz nahi zaitu orain hemen penatu, gero bestetan ez penatzeagatik.

Zauri gaizto bat, burdina goriaz jo gabe ezin senda daitekeena duzunean, baldinba ez zara burdina goriaren kontra –zeren erretzen zaituen eta min egiten dizun– haserretuko?

Baldinba, ez zara hain ero izango. Baina pazienteki pairatzen duzu, zeren baitakizu ezen burdina hura erabiltzen duen barberuaren intentzioa eta borondatea ona dela, zein baita garrantzizkoena.

Hala da, bada, zure Jainkoaren intentzioa eta borondatea ere ona eta onera emana, zure etsaiarena gaiztoa eta hala-nolakoa izanagatik ere.

Beraz, Jainkoaren borondateari behatu behar zaio, eta ez etsaiarenari.

Eta baldin hau honela estimatzen eta pentsatzen badugu –nola egin behar baitugu, zeren hala baita egia–, geure baitan sosegatzeko eta etsaiak egiten dizkigun kalteengatik ez haserretzeko eta kolera iraungitzeko erremedio handi bat aurkituko dugu.

XXV

KOLERA IRAUNGITZEKO BOSGARREN ERREMEDIOA: KONTSIDERATZEA ZER MOLDEZ DAGOEN ZURE ETSAIA HASERRE DENEAN

Kolera iraungitzeko, etsaiaren kontra ez haserretzeko eta mendekatzetik ere gibelatzeko, erremedio ona da kontsideratzea nola, zer moldez eta zer egoeratan dagoen zure etsai hura haserre denean, mendekatu nahirik koleratua, zutaz gaizki esaten duela dabilenean.

Eta aurkituko duzu –lehen ere aditzera eman den bezala– orduan zure etsai hura itsu dela, ero dela, zentzutik eta adimenetik kanpoan dela.

Beraz, nola, baldin bazenu anaia bat eroa eta adimenetik jauzia, eta hark anitz gaizki egin eta esango balizu eta bere buruari ere zenbait kolpe gaizto emango balio, damuago baitzenuke zeure anaia haren kalteaz eta haren hala izateaz, egiten eta esaten dizkizun bidegabe guztiez baino, hala, halaber, behar duzu izan damuago zure etsai kolerak erauzirik dagoen hark bere buruari egiten dizkion kalteez, zuri egiten dizkizunez baino.

Haur batek edo sukarrarekin nahasirik dagoen batek edozein gauza esanagatik, ez zara batere asaldatzen eta ez zeure sosegutik mugitzen, zeren baitakizu ezen haiek ez dakitela zer mintzo diren eta ez zer ari diren.

Hala, bada, koleran dagoenak ere ez daki zer mintzo den eta ez zer ari den. Eta halatan, halakoagatik eta halakoengatik egin zion otoitz gure Salbatzaileak bere Aitari, esaten ziola (Lk 23:34):

–Pater, ignosce illis quia nesciunt quid faciunt. Aita, barka iezaiezu; ez dakite zer ari diren, zeren koleran baitaude.

–Cogita quod non est in se, qui vituperat, sed insanit, et non moleste feres contumelias ipsius –dio san Krisostomok (88 hom., Mateo 27)–. Pentsa ezazu ez dagoela bere baitan gaizki esaten ari dena, baina adimenetik kanpoan dela; eta baldin hala pentsatzen baduzu, errazki pairatuko dituzu egiten dizkizun bidegabeak.

Pertsona haserretuak ez du bere burua ezagutzen eta ez inor ikusten; itsu da. Eta itsuak talka egitea eta, iragatean, aurizkitzea ez da miresteko. Ez zara hargatik haserretu behar, eta haserretzekotan ere, zeure buruaren kontra haserretu behar zara eta ez itsuaren kontra eta ez koleran dagoenaren ere, zeren zu baitzara argi eta hura itsu, zu zuhur eta hura ero, zu zeure tentuan eta zentzuan, eta hura handik atean eta kanpoan.

Beraz, paira beza zuhurrak eroa, argiak itsua, eta kolerarik ez duenak koleran dagoena.

Hau da erremedio ona etsaiari barkatzeko eta pairatzeko, haren egin-esanez konturik ez egiteko: nola eta zer moldez dagoen koleran dagoenean kontsideratzea.

XXVI

KOLERA IRAUNGITZEKO SEIGARREN ERREMEDIOA:

EZ BILATZEA ZER DIOTEN GUTAZ JENDEEK

Bere soseguan egoteko, asaldatu gabe eta haserretu gabe bizitzeko, ez da bide gaiztoa gutaz jendeek zer esaten duten ez bilatzea eta ez galdegitea.

Hala esaten du Senekak (De ira, III, 11. k., 1):

–Non expedit omnia videre, omnia audire, multae iniuriae nos transeant, ex quibus plerasque non accipit qui nescit. Ez da komenigarri, ez da on gauza guztiak jakitea, ikustea, eta ez, entzutea; iragan bedi anitz gauza guk jakin gaberik, zeren ez dakienak ez du damurik hartzen.

Nahi baduzu sosegu onean eta haserretu gabe egon, ez sobera galde, ez sobera bila.

Bila dabilenak aurkituko du, eta, batean ez bada bestean, bere burua egitekotan ipiniko du.

Ez da on barrandari izatea; ez da on zelatan egotea eta ez iragaten diren gauza guztiak jakitea.

Anitzetan ere ekartzen dizkigute eleberriak, esan-mesanak; entzuten dugu zer dioten urliak eta sandiak, honelakok eta halakok, eta geu ere jakiteko desiraz gara. Baina gero, handik jauzten eta koleratzen gara. Eta are, orduan anitz gauza egin behar dugu geure ohoreagatik ere, baldin jakin ez bagenu, ez baikinen halako egitekotan izango.

Eta hala, hobe da anitz gauza ere ez jakitea.

Eta are gehiago: jakinagatik ere, on da disimulatzea, ez jakin irudi egitea, ez jabetzea, ez bere gainera hartzea, edo desenkusatzea.

Errege Saulez, erregetu berrian, mintzo ziren jende batzuk gaizki eta hain hurbil eta hagitz, non erregek berak aditzen baitzituen. Ordea, burua beste aldera itzuli eta disimulatu zuen, ez aditu irudi egin zuen: Dissimulabat se audire (1Sm 10:27). Eta halatan, handik pitz zitekeen su guztia iraungi zuen.

Egun batez Arkelao erregeari, karrikan iragaten zela, aurtiki zioten zenbait ur burutik behera. Eta ez dakigu ala ustekabean ala berariaz. Baina konpainiakoak hasi ziren esaten hura zela ausartzia handia, eta baldin gaztigatzen ez bazen, hurrengoan gehiago egingo zutela. Ordea, berehala erregek berak sosegarazi zituen, esaten zuela (Plutarko, Aphothegmata):

–Non me respersit. Euzue bakea; ez da bidegaberik egin. Ur hau aurtiki duenak ez nau ni busti, zeren ez zekien ni nintzela.

Ez zuen bere gainera hartu eta, halatan, hobekiago eta errazkiago erremediatu zuen, eta iraungi, piztera zihoan sua.

Vespasiano enperadoreak hain zuen kondizio ona eta onera emana, ezen nahi ez zuen bezala edo haren pertsonari ez zegokion bezala inor mintzatzen zitzaionean, edo disimulatzen zuen edo zenbait hitz jokalariz eta jostailuz, zenbait irri egiteko solasez ederreztatzen zuen, eta gero, bere zegokion ohorearekin, deus galdu gabe, gelditzen zen (Aurelius Victor, De vita et moribus imperatorum).

Hala, errege Antigonok ere, aurkitu baitzen egun batez hartaz gaizki mintzo ziren konpainia batean, esan zien (Seneka, De ira, III, 22. k., 2):

–Longius discedite, ne vos rex audiat. Zoazte urrunago, erregek adi ez zaitzaten.

Beraren kontra mintzo ziren eta berak aparta zitezela esan zien. Eta handik, bera laudoriorekin eta besteak ahalketuak gelditu ziren.

Jakinez gero, entzunez gero eta, entzunari jabeturik, bere gainera hartuz gero, gaitz da koleratu gabe, mendekatzen saiatu gabe, kolperik egin gabe, edo auzitan edo egitekotan sartu gabe gelditzea.

Zer erremedio, bada, hauetatik guztiotatik eskapatzeko?

Ez deus galde, ez bila, ez jakin. Eta jakinez gero ere, egin ez jakin irudi, disimula, ez egitekoari jabe, ez bere gainera har; egin bere burua itsu, mutu eta gor.

Hau da erremedio ona kolera iraungitzeko, bere buruari egitekorik ez emateko, diferentziatan inorekin ez sartzeko eta, bakean eta soseguan, koleratu gabe egoteko.

XXVII

KOLERA IRAUNGITZEKO GAINERAKO BESTE ERREMEDIOAK KAPITULU HONETAN LABURZKI EZARRIAK

Pairu eta pazientzia izateko, bata bestearekin ez haserretzeko, kontsidera dezagun ezen Adanen seme guztiok –eta guztiz ere kristauok– gorputz bat garela, eta gorputz honen buru Jesukristo gure salbatzailea dela.

Hala esaten du jondoni Paulok (Erm 12:5):

–Unum corpus sumus in Christo Iesu, singuli autem alter alterius membra. Gorputz bat gara Jesukristo baitan, eta bata bestearen menbru eta parte.

Beraz, honelatan, elkar onetsi behar dugu, gorputzeko menbruek eta parteek elkar onesten duten bezala.

Gorputzeko menbruetan ez da inbidiarik eta ez mendekurik. Oinak zerbitzatzen du eskua, eta eskuak oina. Oinari, behaztopatuagatik, ez dio eskuak kolperik ematen. Hortzek mihia ausikitzen dutenean, nork hargatik ateratzen ditu hortzak? Begiak leku goragoan daude oinak baino, ordea hargatik begiek ezertan dauzkate oinak, estimatzen dituzte, ez dituzte arbuiatzen.

Aitzitik, ahal dagiten guztia elkarri laguntzen diote, eta baldin egiten ez badute, bere kaltetan huts egiten dute; zeren baldin begiek argitzen ez badiete oinei, oinak behaztopatuko dira eta begiak iraziko. Sabelak jaten ez badu, zangoak argalduko dira, eta bai sabela bera ere ihartuko. Ez laguntzea batbederak bere kaltetan egiten du.

Eta halatan, hau ikusirik, guztiek elkar daukate, elkarri laguntzen diote, elkar onesten dute. Eta batak besteari zerbaitetan huts eginagatik, elkarri pairatzen eta barkatzen diote.

Hala, bada, guk ere elkarri pairatu eta barkatu behar diogu eta amodio eduki, zeren gorputz bat eta gorputz bateko menbruak eta parteak baikara.

1

Halaber, kolera iraungitzeko on da lanen bati lotzea, bestetan pentsatzea, gogoa aldatzea.

Hala esaten dute egiten zuela Klimas zeritzan batek: koleraren eritasunaz ukitua sentitzen zenean, aldatzen zela beste egitekotara, soinuz eta kantuz hasten zela, eta, halatan, bere gaitza eta kolera ahanzten zitzaizkiola eta sosegatua gelditzen zela (Eliano, Varia historia, XIV).

Halaber, erremedio ona da kolera gibelatzeko kontsideratzea zeuk ere anitz huts eta falta egiten duzula, baina hargatik ez duzula zeure burua zehatzen eta ez penatzen.

Erremedio hau ukitu zuen Senekak, esan zuenean (De ira, II, 28. k., 4):

–Poterit non irasci statim utique, si sibi tacitus ad singula, quibus offenditur, dixerit: Haec et ipse commissi. Badagoke haserretu gabe bidegabeak errezibitzen dituena, baldin orduan berean esaten badio isilik bere baitan bere buruari: “Nik neuk ere egin nuen noizbait honenbeste”.

Eta badio san Gregoriok ere (Moralia, V, 45. k., 81):

–Quasi aqua ignis extinguitur, cum surgente furore animi, sua cuique ad memtem culpa revocatur. Quia erubescit, peccatis non parcere, qui vel Deo vel proximo saepe se recolit parcenda peccase. Ura suaz iraungitzen den bezala, iraungitzen da kolera ere batbederak bere faltak gogoratzeaz. Zeren ahalketzen da, edo ahalketu behar luke, besteri ez barkatzeaz berak barkakizun gehiago edo hainbeste duenean.

Ez da zuhurtzia faltatan erortzen denak faltatan erortzen dena gaitzestea eta gaztigatzea, zeren, halatan, berak ere bere burua gaitzetsi eta gaztigatu behar bailuke.

2

Halaber, kolera iraungitzeko on da adiskide bat, mezenas bat aldakan izatea, hark, limurtzera zoazenean, kolerak itsuturik erokeria bat egitera zaramatzanean kapatik tira zaitzan, abisa zaitzan eta erortzetik begira zaitzan.

Gizon bat zihoan behin bere gogoz beste bat hiltzera, eta ikusirik bere adiskide batek nola zihoan, galdegin zion:

–Nora zoaz horrela armaturik?

Ihardetsi zion:

–Honelakoa, urlia, hiltzera noa.

–Eta zer izango da, baldin hark zu hiltzen bazaitu?

–Ez nintzen horretaz oroitzen.

Adiskideak oroitarazi zuen, eta oroiturik, gibelera bihurrarazi zuen.

Anitzetan egin zion ofizio hau Mezenas bere adiskideak Augusto Zesar enperadoreari. Eta guztiz ere egun batez, enperadore hark kolerak itsuturik eman baitzuen sententzia gaizto bat eta haren arabera jende handia baitzeramaten galtzera, idatzi zion Mezenas bere adiskideak eta igorri eskutik eskura, bera jendartean urrun egonez, gutun labur bat, esaten ziola (Zonaras, Annales):

–Surge carnifex. Jaiki hadi, karnazera! Ikusak zer ari haizen, borreroa!

Enperadoreak gutun hura hain laburra eta zinezkoa errezibitu zuenean, nork egina zen izenik ez bazuen ere, ezagutu zuen bere adiskidearen letra eta eskua, hartu zuen parte onera eta, berehala, bere falta ezaguturik, kolerak eragin ziola ikusirik, barkatu zien guztiei.

Anitz balio du adiskide leial bat bere konpainian izateak, hark egiak esan diezazkion eta, deus esan gabe ere, ukondoaz uki dezan edo begiaz keinu egin diezaion. Zeren batzuetan gehiago egiten du keinuak, mihiak baino.

Gauza bat egitera zoazenean eta zeure adiskideak ez dagizula esaten dizunean, ez ezazu egin, gibela zaitez. Zeren eskuarki orduan hobeki dakusa zure adiskide hark, zuk baino. Zeren zuk, nola baitzaude asmoa hartuta eta bai batzuetan pasionatua eta itsutua ere, ez duzu den guztia ikusten. Baina zure adiskideak ez du pasiorik, argi ditu begiak; hark den bezala eta behar bezala ikusten du.

Ez zait egundaino neure adiskidearen abisuaren kontra egin dudan gauzarik ongi gertatu.

Medikuak ere, munduko hoberena bada ere, eritzen denean, beste medikuen eskuetan uzten du bere burua, besteren abisuz eta ordenantzaz medizinatzen eta artatzen da.

Bada, koleran dagoena eri da. Beraz, nahi badu sendatu, beha bekio bere adiskideari, goberna bedi haren kontseiluz eta abisuz, zeren halatan aurkituko da ongi, eta ez bestela.

Alegia: ez koleratzeko eta kolerak dioskun gauzarik ez egiteko, oraingoz azken erremedioa da kontsideratzea eta geure baitan barrena pentsatzea zein gauza ona, plazenta eta ondore onekoa den ez ihardukitzea, mendeku bila ez ibiltzea, bakean egotea.

–Quis enim labor est fratri indulgere conturbanti? Labor quidem in remittendo nullus; in retinendo autem inimicitias, maximus. Siquidem iracundia liberari, maximam reddit menti quietem, et valde hoc est facile volenti. Neque enim, necesse est maria transfretare, nec longi itineris peregrinationem subire, nec montium excelsa ascendere, nec pecuniam impendere, nec corpus intendere; sed sufficit velle tantummodo. Zer trabailu da etsaiari barkatzea? Ez bat ere –dio san Krisostomok (20. hom., Mateo 6)–, zeren ez da hartarako itsasorik iragan behar, ez bidean ibili, ez mendian gora igan, ez dirurik gastatu, ez gorputzik higatu eta ez beste lanik hartu; nahia behar da eta ez besterik.

Baina egiteko handia da eta penagarria ez barkatzea, ea nondik edo nola mendekatuko den betiere gogoetan egotea. Eta ezpere, konpara itzazu, eta komunzta elkarrekin, etsaitasunean eta mendekatzeko desiran ibili zaren denbora eta, etsaitasunik gabe, bakean egon zarena edo zaudena. Ikusiko duzu zer diferentzia den bien artean, zenbat doan batetik bestera.

Aurkituko duzu ezen lehen, anitzetan ere, konpainia batzuetatik aldaratu behar zenuela, zeren han gertatzen baitzen zenbait zure etsai.

Halaber, aurkituko duzu lehen zinela gerlan eta orain zarela, biktoria erdietsirik, bakean. Zeren san Krisostomok dioen bezala (3. hom., Joan 1):

–Victoria contra iram est, quidem maxima, non cum iniurias ulciscimur, sed cum eas aequo animo toleramus. Etsaitasuneko biktoria eta garaitia ez dago, ez, mendekatzean eta ez ordaina bihurtzean edo doblea, baina dago barkatzean eta bidegabeak pazienteki pairatzean.

Zeren orduan zeure etsaia, zeure burua eta Deabrua ere garaitzen baitituzu, eta arima eta gorputza ere bakean, soseguan eta seguruan ipintzen, zein baita gauza handia, laudatzekoa eta, lehen baino lehen, gerorako begira egon gabe, etsaitasuna uzteko lehenen gainera erremedio ona eta kontsideratzekoa.

XXVIII

ZERGATIK BEHAR DIOGUN GEURE ETSAIARI BARKATU ETA AMODIO EDUKI.

LEHENBIZIKO ARRAZOIA: ZEREN JAINKOAK AGINTZEN BAITU

Esan dugu zenbat kalte egiten duen mendekatzeko desira desordenatuak eta handik sortzen den gaitzerizkoak. Ipini dugu, halaber, zenbait erremedio eta kontsiderazio ez haserretzeko, mendekuak uzteko eta kolera iraungitzeko.

Bada, orain behar da jakin eta kontsideratu materia honetako punturik garrantzitsuena: ea nola behar dugun geure etsaiarekiko gobernatu; behar dugunetz etsaia onetsi ala gaitzetsi. Eta baldin onetsi behar badugu, ea zergatik, zer kausaz edo arrazoiz behar dugun onetsi.

Lehenago, Lege Zaharrean, legea gaizki aditurik, ez zeukaten bekatu etsaia gaitzestea, zeren nola legeak agintzen baitzuen adiskideak onets zitzatela eta etsaiez ez baitzuen deus esaten eta konturik egiten, handik ateratzen zuten, beraz, etsaiak gaitzets zitzaketela.

Baina zerutik lurrera jaitsi zenak erakutsi zuen zer egin behar zen honetan ere, esaten zuela (Mt 5:46 & 44):

–Si enim diligitis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis, nonne et publicani hoc faciunt? Adiskidea onesteaz, zer irabazi, zer esker eta merezimendu uste duzue izango duzuela? Jentilek, Jainkorik ezagutzen ez dutenek eta jende gaiztoek ere egiten dute hori, haiek ere onesten dituzte bere ongi-egileak. Diligite inimicos vestros: etsaiak, etsaiak onetsi behar dituzue.

Gaizki egiten dizuetenei egin behar diezue ongi. Eta zenbatenaz eta haiek zuei gaizkiago, hainbatenaz zuek haiei ongiago.

–Vince in bono malum (Erm 12:21). Ongiaz gaizkia garaitu behar da.

Ordea, zergatik onetsi behar dugu geure etsaia? Egiten digunari gaizki, zergatik egin behar diogu ongi?

Dugun jakin, dugun bila zenbait arrazoi.

Lehenbiziko arrazoia, alde guztiz lehenbizikoa, ezetz ezin esan dezakegun bezala oin-eskuetan lotzen gaituena da Jainkoaren agindua eta borondatea (Mt 5:44):

–Ego autem dico vobis, diligite inimicos vestros. Nahi duenak esan beza nahi duena, baina nik esaten dizuet zuei onets ditzazuela zeuen etsaiak.

Pitagoras filosofo handi haren dizipuluek ez zuten beste agindurik behar eta ez arrazoirik, jakitea baizik haien nagusiak esan zuela (Zizeron, De natura Deorum):

–Nagusiak esan du; nagusiak agindu du. Beraz, hala da eta hala egin behar da.

Hau zen haien hizkuntza.

Bada, guretzat, guk geure etsaia onesteko, ez da aski izango onets dezagula Jainkoak agintzen duela jakitea?

Pertsona batek bidegabe bat egiten dizunean gertatzen da enplegatzen direla bitartekoak eta arartekoak ongundeak egiteko.

Lehenbizikorik etortzen zaizu zeure lagun bat, zeure adiskide-kide bat, eta hark esaten dizu:

–Badakit urliak bidegabe egin dizula, baina urrikitan dago, damu du, ezagutzen du bere falta; eta, hala, enegatik barkatu behar diozu, adiskidetu behar zarete.

Honela esaten dizu zeure lagun adiskideak. Baina zuk hari errazki esaten diozu ezetz, ez duzula nahi, zeren ez baitzatzaizkio ahalke, ez baitaukazu zeure burua baino gehiagotzat.

Zure lagun haren ondoan, hark deus ezin egin duenean, etortzen zaizu beste ararteko bat, handiagoa eta errespetagarriagoa. Eta ez hain errazki nola lehenari, baina, zeren kolera handian baitzaude, hari ere ematen diozu eza; esaten diozu ez dakizula, otoi, gauza hartaz mintza, zeren sobera zaudela errea, zauritua eta giharrean ukitua.

Azkenean enplegatzen da errege bera, eta hark berehala hausten zaitu, beratzen zaitu, ez zatzaizkio ezetz esatera ausartzen.

Bada, baldin lurreko parte baten errege bati, egun baldin bada bihar izango ez denari ausartzen ez bazatzaizkio ezetz esatera, mundu guztiko Erregeari, Jainkoari berari, nolatan ausartuko zatzaizkio ezetz esatera, kontra egitera eta, agintzen dizunean onets dezazula zeure etsaia, ez duzula onetsi nahi eta ez diozula barkatu nahi esatera?

1

Esango duzu eskuarki etsaigoan daudenek bere etsaigoa ederreztatzeko eta estaltzeko esaten dutena:

–Nik barkatzen diot; ez diot gaitzik desiratzen eta ez ordenatzen. Aitzitik, nik neuretzat nahi nukeen bezainbat ontasun eman diezaiola Jainkoak. Baina ez natzaio mintzatu nahi eta ez dut nahi mintza dakidan. Ez da beste gauzarik, harekin deus ez dudala nahi baizik.

Honela esaten duzu, baina ez dakit ongi esaten duzunetz. Zeren badirudi ezen, honela, elkarrekin mintzatzen ez direnak ez direla borondate gaizto gabe. Ezagun dira bere hitzetan eta solasetan; zeren ezin esan dezakete elkarrez ongirik, itxurapenez edo baizik. Obretan ere, elkarren beharra dutenean, elkarri ahal-ez heltzen zaizkio.

Bada, gogoaz eta borondateaz denaz bezainbatean, berak ipintzen ditut lekuko, zeren berek dakite zer borondate duten elkarrenganako. Eta baldin ongi pentsatzen eta kontsideratzen badute, aurkituko dute badutela barren hartan zenbait uherdura, zenbait herra eta gorroto, eta ez, dioten bezain bere gogoa eta bihotzak garbi eta argi.

Errementaldegian, arotzaren sutegian, hauspoak haize ematetik gelditzen direnean, badirudi ez dela surik, zeren berehala ikatzak ilaunez estaltzen baitira. Ordea, higi itzazu apur bat hauspoak, eta ikusiko duzu nola berehala berriz sua agertzen den.

Hala agertzen da, bada, elkarrekin mintzatzen ez direnen arteko borondate gaiztoaren sua ere, den okasiorik ttipienean elkarren behar direnean.

Ordea, borondate gaiztorik ez denean, ez mintzatzea bera, ez agurtzea edo ez hizketatzea bekatu ote da?

Baldin eskuarki (ikus Kaietano, Summa, “odium” hitza), kristauak kristauekin, ahaideak ahaideekin eta herrikoak herrikoekin bezala, bidean topo egitean deus galdegiten dizunean edo beste kasurik gertatzen denean ihardesten badiozu, agurtzen baduzu eta borondate gaiztorik ez izan, beste gainerakoan laburzki utziagatik, adiskide mami batekin bezala harekin ez ibiliagatik, badirudi ez dela orduan bekaturik, guztiz ere baldin uste baduzu maiz mintzatzetik eta elkarrekin segitzetik etor daitekeela kalte, nola etortzen baita batzuetan. Zeren badira jende batzuk hain okasiotsuak, kide gaitzak, zoritxarreko abegikoak eta elkartze gaiztokoak, non hobe baita halakoei alde egitea eta haien bideetatik eta elkartzeetatik ihes egitea eta aldaratzea, itxarotea baino.

Ordea, zeren apartaturik ibiltzeak, elkarren biltzetatik ihes egiteak eta edergailu baizik elkarrekin ez mintzatzeak esan nahi baitu badela bitartean zenbait etsaigo eta borondate gaizto esate hargatik, etsai famagatik eta hartan ematen den eskandaluagatik, baldin esate hura, etsai fama hura eta eskandalua iraungitzen ez baduzu, borondate gaiztorik ez izanagatik ere ez zara arrisku gabe zeure kontzientzian, zeren obligatua zara eta obligatuak gara, baldin barrenean kristau bagara, kanpoan ere kristau garela erakustera eta aditzera ematera.

Ez gara obligatuak adiskideekin bezala etsaiekin geure sekretuez eta egitekoez mintzatzera, haiekin maiz ibiltzera eta ez haiengana adiskidetara bezala joatera. Aski da agurtzea, munduak etsai eduki ez gaitzakeen bezala bizitzea, borondate gaiztorik ez edukitzea eta eskandalurik ez ematea.

Gainerakoan, nork bere egitekoak egin ditzala eta behar duena behar duenarekin solasta dadila.

Egia da, ordea: santu izateko, kristau arruntei abantaila eramateko ez da aski agurtzea, borondate gaiztorik ez edukitzea eta ez eskandalurik ere ez ematea; baina guztiekin behar da izan orobat, guztiekin behar da izan solasturi, amultsu eta xalo.

Eta are gehiago: ez da aski gaizki egiten digunari gaizkirik ez egitea, baina ongi egin behar diogu. Zeren hura da santutasuna, perfektutasuna, debozioan konplitu izatea eta Jainkoak karitateaz eta amodioaz eman digun agindua konplitzea.

2

Esan dugu barkatu behar diogula geure etsaiari eta amodio eduki, zeren hala agintzen baitu Jainkoak.

–Ordea, noiz agindu ote zuen?

–Ostegun Santu arratsean, hil behar zuen bezperan, bere azken finean, kandela bere eskuan harturik bezala zegoenean.

Emaztea oroitzen da bere senarrak hiltzerakoan esan zion azken hitzaz, eta bai semea ere orduko bere aitaren kontseiluaz.

Bada, gure Jaungoikoak bere azken finean, mundu honetatik bestera abiatzerakoan esan zien bere dizipuluei eta haiekin batean guri guztioi:

–Ene dizipuluak, ene kristau maiteak: badakusazue nola nagoen, nola heriotza hurbildu zaidan, sarri hil behar dudan eta neure testamentua eta azken ordenua egiteko ordu dudan. Bada, ene azken ordenua, ene azken borondatea eta agindua hau da: ut diligatis invicem (Jn 13:34; 15:12.17), elkar onets dezazuela, etsaiari barka diezaiozuela. Honetan izango zarete seinale, honetan izango zarete ezagutuak eneak eta ene eskolan eta konpainian haziak eta ikasiak zaretela: In hoc cognoscent omnes quod discipuli mei estis, si dilectionem habueritis ad invicem (Jn 13:35).

Badakizue zenbat bidegabe egin zioten Jose patriarka handi hari bere anaiek, nola gaitzetsi zuten eta saldu zuten; eta nola gero, halaber, denboraren buruan, gutxi usterik, bere anaia salduaren beharrera eta menera etorri ziren, herstura handian jarri ziren, hain handian ezen gero, bere aita Jakob hil zitzaienean, hasi baitziren elkargana bildurik elkarri esaten:

–Zer izango da bada orain gutaz? Hil da gure aita prestua, ona eta santua; eta hura bizi zeno ongi ginen, seguru ginen, zeren harengatik geure anaiak barkatzen zigun. Baina orain, nor baliatuko zaigu? Norengatik baliatuko digu?

Gogoeta handi zuten bere baitan. Eta gogoetak gogoeta eragiten ziela, esan zioten elkarri (Has 50:16-17):

–Lehen geure aitagatik barkatu zigun geure anaiak; bada, orain ere harengatik beragatik barkatu behar digu. Eta hartarako joan behar gatzaizkio aitaren partez mintzatzera, eta esan behar diogu haren partez molde honetan: Pater tuus praecepit nobis antequam moreretur, ut haec tibi verbis illius diceremus: obsecro ut obliviscaris sceleris fratrum tuorum et peccati atque militiae quam exercuerunt in te. Nos quoque oramus, ut servo Dei, patri tuo, dimittas iniquitatem hanc. Quibus auditis, flevit Ioseph.

–Jauna –esaten diote Joseri bere anaiek–, badakizu zure eta gure aita prestua hil dela, eta hil ere ongi eta santuki, bizi bezala hil ere. Hiltzerakoan zutaz galdegin zuen eta hasbeherapen handi bat eginik, esan zuen: “Non da Jose ene seme maite hura? Esaiozue haren ikusmin handi batekin hiltzen naizela eta neure bedeinkazioa badiodala. Esaiozue, halaber, orainokoan seme onak bezala, beti ene borondatea egin duela eta orain ere egin behar duela. Eta ene borondatea, ene azken adioa eta otoitza dela ez dadin oroit zuek egin zenioten bidegabeaz eta maleziaz, baina nahi diezazuen barkatu eta, halakorik iragan ez balitz bezala, anaitasun on bat eduki eta erakutsi; hau gomendatzen diodala, eta ez besterik; hau dela ene azken adioa, eta hark enegatik egin behar duena”.

Honela bere aitaren partez bere anaiak Joseri mintzatu zitzaizkionean, begiak busti zitzaizkion, negarra jauzi zitzaion. Eta nola mendekatuko zen, ezen besarka bere anaiei lotu zitzaien, esaten ziela:

–Aitak agintzen dit barka diezazuedala. Bada, halako aitaren agindua, eta halako puntadan eta denboran, arimak egiterakoan emana, nork ez du konplituko?

Konplitu zuen; guztiei barkatu zien.

Hala, bada, guri ere Jainkoak bere azken finean, hiltzeko denbora hurbildu zitzaionean esan zigun:

–Jende onak: badakusazue nola nagoen neure azken puntuaren bezperan, nola bihar hil behar dudan. Bada, baldin orainokoan batere ontasunik egin badizuet, baldin deusetan ere enekiko zordun aurkitzen badituzue zeuen buruok, gauza bat egin behar duzue enegatik, eta hartaz kitatzen zaituztet.

–A, Jauna! Esazu zer, zeren bihotz-gogorra eta ezagutza gutxikoa izango da zu bezalako aitaren agindua eta puntu horretan emana konplituko ez duena.

–Zer? Elkar onets dezazuela, etsaiari enegatik barka diezaiozuela. Hau da ene azken borondatea eta guztien gainetik gomendatzen dizuedana.

Beraz, ez da ezetz esaterik. Barkatu behar diogu geure etsaiari, egin ongi eta eduki amodio, zeren hala agindu baitigu geure Jaungoikoak, eta agindu ere, ez noiznahi den, baina bere azken finean, batbederari den hitzik ttipiena ere bihotzean barrena sartu behar litzaiokeen denboran.

XXIX

ZERGATIK BEHAR DIOGUN GEURE ETSAIARI BARKATU.

BIGARREN ARRAZOIA: ZEREN MENDEKATZEA BERETZAT BEGIRATZEN BAITU JAINKOAK

Inork bidegabe bat egiten dizunean, ez du nahi Jainkoak zuk ordainik bihur diezaiozun. Berak hartzen du bere gainera mendekatzea eta justizia egitea.

–Mea est ultio et ego retribuam eis in tempore (Dt 32:35; Erm 12:19). Etsaiak gaizki bat egiten dizunean, zuri baino gehiago egiten dio Jainkoari, zeren hartan haren agindua hausten baitu.

Ordea, ez du hargatik Jainkoak berehala gaztigatzen; itxaroten dio, eta itxaroteagatik ez du desohorerik.

Beraz, ez duzu zuk ere desohorerik izango beste munduraino itxaroteaz, haraino ez mendekatzeaz.

Baldin orain pazientzia baduzu, Jainkoari berari berak dagiela uzten badiozu, zaren seguru berak berari egin zaion bidegabea eta zuri ere egin dizutena kolpe batez, eskas gabe eta merezi bezala gaztigatuko dituela eta behar den deskargua etsaiari eginaraziko diola.

Zerorrek zeure eskuz mendekatu nahi baduzu, penatu behar duzu eta anitzetan ere deus ezin eginez gelditu behar duzu, zeren benturaz zu baino indartsuago eta boteretsuago izango baita etsaia.

Eta Liviok dioen bezala (Tito Livio, Ab Urbe Condita, I, 10. k., 4),

–Vana sine viribus ira. Indar gabeko kolera, haserrea eta mendekatzeko desira, parrik ezin iragan dezakeenarena hutsal da, alfer eta balio gutxiko.

Eta esaten du Senekak ere (De ira, II, 34. k., 1):

–Ergo ab ira abstinendum est, sive par est qui lacessendus est, sive superior, sive inferior. Nam cum pare contendere, anceps; cum superiore, furiosum, et cum inferiore sordidum. Nolanahi den dela, begiratu behar da ihardukitzetik eta etsaia erasotzetik, nahiz dela etsai hura zure berdin, nahiz handiago eta nahiz ttipiago. Zeren berdinarekin ihardukitzea dudazko da eta arriskutsu, handiagoarekin erokeria, eta ttipiagoarekin itsusi eta desohore.

Eta guztiarekin ere, hau honela delarik eta dela dakizularik ere, iharduki nahiz zabiltza, desira gaiztoz betea zaude, ez diozu etsaiari barkatu nahi. Eta hartan zeure burua galtzen duzu, zeren hartan zeure buruari etsaiari baino kalte gehiago egiten baitiozu.

Hala ematen du aditzera errege Dabidek esaten duenean (Sal 117:12):

–Circumdederunt me sicut apes. Inguratu ninduten etsaiek, erleek bezala.

Erleak inor ausikitzen duenean, ausikitzenago du bere burua, zeren bere eztena eta bizia han uzten baititu.

Hala gertatzen zaizu, bada, zuri ere: etsaiari ausiki egiten diozunean, barkatu nahi ez diozunean eta bidegaberik egiten diozunean, gehiago egiten diozu zeure buruari.

Eta puntu honen gainean gauza bat esan nahi dizut: jakin behar duzu ezen zuk zeure etsaiari ez barkatuagatik, ez dela handik segitzen, baldin hark bere aldetik bere eginbidea egiten badu, ez diola hari Jainkoak barkatuko.

Orduan ez barkatzeaz zeure buruari egiten diozu kalte, eta ez zeure etsaiari.

Eta hala betiere, bai, baina guztiz ere zerori ezin mendeka zaitezkeenean, kontsola zaitez eta jakizu ezen Jainkoa mendekatuko dela, eta hark ez duela uzten eta ez utziko ere faltarik gaztigatu gabe; eta zuk zeuk egingo zenituen baino zinkiago eta finkiago gaztigatuko dituela.

Eta nola anitzetan ere aita batek bere semea zehatu duenean zatitzen baitu zigorra eta egozten sura, hala zure etsaia, zure zehatzailea eta penatzailea ere zatituko du Jainkoak, eta azkenean egotziko infernuko sura.

Beraz, honelatan pertsona batek bidegabe bat egiten, esaten edo asmatzen dizunean, esan behar diozu Jainkoari:

–Jauna, badakusazu zertan naizen eta zer egin didan; eta zuri niri baino gehiago egin dizu. Eta zuk badakizu nik baino hobeki zer gaztigu eta zenbat merezi duen. Ez da, beraz, arrazoi zu zaren lekuan nik eskurik har dezadan. Eta hala, arrazoi den bezala eta agintzen duzun bezala, zeuri uzten dizut, zeuk egizu justizia. Eta honenbestez, zeren fida bainaiz egingo duzula, oraindanik mendekatutzat daukat neure burua, eta gelditzen naiz neure baitan sosegatua eta etsaiari barkatzera deliberatua.

XXX

HIRUGARREN ARRAZOIA ETA ORAINGOZ AZKENA: BARKATU BEHAR DIOGULA GEURE ETSAIARI, JAINKOAK GURI BARKA DIEZAGUN

Behar diogu geure etsaiari barkatu, guri ere geure Jainkoak barka diezagun. Zeren Jainkoak berak esana da ezen, baldin barkatzen badiogu guk geure etsaiari, barkatuko digula hark ere guri, baina ez bestela (Mt 6:14-15).

Eta ez gara gaizki guk geure etsaiari barkatzeaz Jainkoak guri barkatzen digunean.

Ezin esan daiteke zein irabazi handia egiten dugun honetan, zeren nola gauza apurra baita guri egiten zaigun bidegabea, baina handia –eta, aldez, infinituki handia– guk Jainkoari egiten dioguna, gure barkamena ez da deus Jainkoarenarekin konparaturik.

Badira gauza batzuk, berak bakarrik bere egitez gaitz baitira, baina beste batekin juntaturik eta elkar harturik erraz dira.

Odol ateratzea, kopatzea, purga uher bat, edari min bat edatea gaitz da, neketsu da, baina osasunarekin juntaturik erraz da. Sendatzeagatik, gogotik errezibitzen eta pairatzen dira.

Hala, etsaiari ere egiten dizkizun faltak barkatzea, bera bakarrik bere egitez gaitz da. Ordea, junta ezazu hargatik zuri Jainkoak egiten dizkizunak barkatzearekin, eta erraz irudituko zaizu. Errazki barkatuko diozu zeure etsaiari, Jainkoak zuri barka diezazun. Eta hala, jende galduak eta adimengabeak izango gara baldin, geure probetxuagatik bederen, geure etsaiari barkatzen ez badiogu.

Egizu kontu ea zenbat bekatu egin dituzun orainokoan eta zein handiak, eta nahi baduzu zuk barka diezazkizun haiek zuri zeure Jaungoikoak, barka iezazkiozu zuk ere zeure etsaiari egiten dizkizunak.

Pertsona batek bidegabe bat egiten dizunean, esaten duzu ez diozula barkatu nahi, ez behintzat hain azkar, zeren desohore ere badela berehala barkatzea.

Hori da birao handia, Jainkoaren kontra mintzatzea. Zeren hori da Jainkoaren agindua konplitzea desohore dela esatea.

Barkatu behar diozu, beraz, zeure etsaiari, eta barkatu ere, ez edozein moldez, ez hitzez, itxurapenez, kanpotik eta edergailuz, baina zin-zinez eta gogotik, barrenetik eta bihotzetik. Zeren jakizu ezen, bestela, ez dizula Jainkoak barkatuko.

Konfesa zaitezke, gorputz santua errezibi, barau, otoitzetan egon eta duzun guztia pobreei eman, baina haiek guztiak ez zaizkizu deus baliatuko baldin barrenean inori herrarik, hegigorik, gorrotorik edo borondate gaiztorik badiozu.

Ez daiteke zauria senda elorria barrenean deno; ez daiteke bekatua barka borondate gaiztoak diraueno.

Barberuek, buruko zaurietan, lehenik haragia aldaratzen dute eta hezur-kroskoa agertzen, bitartean odol ustelik geldi ez dadin. Zeren baldin geldi baledi, hark medizinari eta ezartzen den erremedioari indarra motel liezaioke eta bertutea edeki.

Hala arimako zauri honetan ere: lehenik behar da barreneko odol ustela eta etsaigoaren uhertasuna atera eta garbitu. Zeren bestela ez da sendatzerik, eta ez ematen diren medizinek eta egiten diren limosnek, barauek, otoitzek eta beste obra onek on egiterik.

1

Bere etsaiari barkatu nahi ez dionak ez du aurkituko bere behar-orduan arartekorik eta ez otoitz-egilerik. Zeren Espiritu Santuak dioen bezala (Si 28:4-5):

–In hominem sibi similem non habet misericordiam, quis exorabit pro peccatis illius? Bere lagunaz, bera bezalakoaz ez du miserikordiarik eta ez errukirik; nork egingo du, bada, otoitz halakoaren bekatuengatik?

Ez santuk, ez aingeruk eta ez are miserikordiaren amak ere. Zeren jondoni Jakuek dioen bezala (St 2:13):

–Iudicium sine misericordia, illi qui non facit misericordiam. Miserikordia gabeko justizia egin behar zaio miserikordiarik egiten ez duenari.

Ez zaio barkatu behar barkatu nahi ez duenari.

Eta halakoak ez du berak ere nahi barka diezaioten. Zeren Pater noster esaten duen guztian egiten dio Jainkoari otoitz, esaten duela (Mt 6:12):

–Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Jauna, barka iezazkiguzu geure zorrak, guk guregana zordun direnei barkatzen dizkiegun bezala.

Esan nahi du:

–Jainko Jauna, barka iezazkiguzu zurekiko egiten ditugun faltak eta bekatuak, guk geure etsaiei gurekiko egiten dituzten hutsak eta gaizkiak barkatzen dizkiegun bezala.

Eta, alabaina, ez dizkiezu zuk barkatu nahi zeure etsaiei egiten dizkizutenak. Beraz, ez duzu nahi barka diezazkizun zuri ere zeure Jainkoak egiten dizkiozunak. Zeren nola egiten baituzu zuk zeure etsaiarekin, hala egiten diozu Jainkoari otoitz dagiela zurekin.

Falta bat inork egiten dizunean, esaten duzu duzun botere guztiaz:

–Nik hau hari barka? Lehen bizia gal nezake!

Eta ez duzu kontsideratzen eta ez pentsatzen, zuk Jainkoari falta handiagoak eginagatik, nahi duzula guztiarekin ere hark zuri guztiak barka diezazkizun.

Kontsidera ezazu, bada, zuk zeure etsaiari barkatu nahi ez diozuna barkatu ziela Jainkoak bizia kendu zioten etsaiei, eta, are gehiago, egin ziola bere aitari haiengatik otoitz, eta oraino zeure etsaiek ez dizutela halako minik eta ximikorik egin.

Kontsidera ezazu, halaber, zer esaten duen Espiritu Santuak (Si 28:6):

–Memento novissimorum et desine inimicari. Oroit zaitez zeure azken fineko egitekoez, heriotzako puntuaz, arima ateratzeko denbora arriskutsu hartaz eta orduan eman beharko duzun kontuaz, eta haietaz oroiturik, utz itzazu etsaigoak.

Oroit zaitez nola nahiko duzun zuk orduan, azken oren hartan, egin dezan Jainkoak zurekin; egizu, bada, zuk ere orain hala zeure etsaiarekin. Zeren hau da Jainkoaren agindua; hau da hark nahi duena; hau da betiere, eta guztiz ere bere azken finean, gomendatu diguna.

Bihoa, beraz, etsaigoa! Aparta bedi egun beretik, gerorako luzatu gabe, mendekatzeko desira desordenatua! Zeren halatan izango gara ezagun eta seinale Jesukristoren eskolan ikasiak garela, haren dizipuluak garela. Eta biziko gara bihotz-ukaldirik, asaldurik eta ikararik gabe, bakean dagoen bat, mendekurik gogoan ez duen bat eta guztiekin adiskide, xalo eta solasturi den bat bizitzen den bezala.

XXXI

ZENBAT KALTE EGITEN DUEN HARAGIAREN BEKATUAK –LEHENBIZIKORIK ITSUTZEN DUELA ADIMENA–, ETA NOLA BEHAR DEN HARTAN SARTZETIK BEGIRATU ETA, SARTUZ GERO ERE, LEHEN BAINO LEHEN ATERATZEN SAIATU

Baldin beste bekatuetan hainbat kalte egiten badu luzamendutan ibiltzeak, erremedioa gerorako uzteak, zer egingo du emakumeetako bekatuan? Haragiari hain plazer zaion plazerean? Batbederak naturalki desiratzen duenean? Eta baldin erroak egiten uzten bada, ateratzeko eta kanporatzeko hain gaitz denean?

Baina, zeren materia hau baita hain handia eta luzea, arriskutsua eta limurkorra, ditzagun lehenik egiten dituen kalteak eta ematen dituen egitekoak kontsidera eta konta, eta gero, halaber, eman behar zaizkion purgak eta erremedioak bila, eman eta ordena.

Eta itsas hondargabe honetan sartzen naizela, ez dut uste dela ez dakienik gure arimaren etsaiak direla hiru: Mundua, Deabrua eta Haragia. Eta hiru hauetatik gaiztoena, arriskutsuena eta barrenkorrena dela Haragia.

Hau da etxeko ohoina, barreneko etsaia, betiere gurekin dagoena; zurari pipia, oihalari zerrena, urdaiari zedena eta haragiari harra bezala, gau eta egun alha zaiguna, tentatzen eta narritatzen gaituena, geuregandik ezin egotz dezakeguna. Halako moldez, ezen errazago baita hartaz mintzatzea eta begiratu behar dela esatea, begiratzea baino. Hala esaten du Valeriok (Valerio Maximo, Factorum et dictorum memorabilium, IX, 1. k.):

–Luxuriam accusare facilius est quam vitare.

Ahul da haragia eta sendo: ahul, defendatzeko; sendo, tentatzeko eta kilikatzeko.

Anitz habe, fabore eta sostengu behar du on edukitzeko, erori gabe egoteko, eta aski du deus gutxi, okasio ttipi bat, limurtzeko, behaztopatzeko eta erortzeko.

Hargatik esan zuen san Agustinek (250. serm., De tempore):

–Inter omnia christianorum certamina sola duriora sunt proelia castitatis, ubi quotidiana est pugna et rara victoria. Kristauen arteko gerlarik handienak eta gogorrenak kastitatearen gerlak dira, zeren han baita gudua eta konbatea egunero, eta biktoria eta garaitia bakan eta gutxitan.

Halatan da san Agustinek berak esana (206. ep., De laudibus Hieronymi):

–Nullo tot diabolus animas rete capit, quod laqueo pessimarum mulierum. Deabruak anitz sare badu ere arimak atzemateko, ez du batez ere hainbat harrapatzen nola emakume gaiztoez eta haiek hedatzen eta paratzen dituzten arteez, sareez, lakioez eta segadez.

1

Handiak dira haragiak eta haragiaren amodio desordenatuak egiten dituen kalteak. Eta kalte garrantzizkoenetatik bat, garrantzitsuena ez bada ere, da adimena goibeltzea, iluntzea eta itsutzea.

Pertsona amorosak ez dakusa, ez daki zer ari den. Bere gogo guztia haragian dauka.

Jatean, edatean, ohean datzanean hartan pentsatzen du; bere solasak eta ametsak ere hartaz egiten ditu. Ez du nahi beste gauzaz inor mintza ere dakion.

Itsu da, ero da, zentzutik kanpoan da.

Halatan, lehenagoko poetek pintatzen zuten Kupido, amodioaren jainkoa, haur eta itsu: itsu, zeren ez baitu ikusten; haur, zeren ez baitu adimenik.

Eta badio Plutarkok ere (in Aphothegmata) gaitz dela amoros izatea eta zentzuan egotea.

Halakoa ez desohoreak, ez jendeen esateak, ez ondasunak gastatzeak, ez fama gaiztoan jartzeak, ez loa galtzeak, alegia, deusek ere ez du gibelatzen.

–Onager assuetus in solitudine, in desiderio animae suae, attraxit ventum amoris sui; nullus avertet eam (Jr 2:24). Basasto amorosa bezala, begiak itsuturik, ehiztarien artetik iragaten da, edozein arriskutan sartzen da. Bere amodio desordenatuaz bai, bere maitakeriaz bai, baina gainerakoaz ez du konturik egiten.

Usoa bezala da halakoa. Usoak ez du, beste hegaztiek bezala, edatean burua goiti altxatzen. Edan gogo duena, abereak bezala, hatsik hartu gabe, burua goratu gabe, kolpe batez edaten du.

Beste hegaztiek edateko kurka guztietan, ahotara bakoitzean, burua goiti altxatzen dute. Eta badirudi ezen naturak berak erakutsirik egiten dutela hala. Zeren nola orduan baitute arriskurik gehiena, zeren orduan baitaude geldienik urera beha eta orduan baitira ehiztariez ere zelatatuak, barrendatuak eta guardiatuak, halatan daude haiek ere iratzarriak orduan; eta edaten duten ur-xorta guztietan ingurunera behatzen dute, eta burua goiti, guardia egiteko bezala altxatzen dute.

Baina usoak ez du halakorik egiten: ahuspez dago ase arte, ez du bitartean bururik altxatzen eta ez ingurunera behatzen. Eta hartan da ageri usoaren inozentzia eta ergelkeria, arriskurik gehien duenean baita eroenik eta antsikabeenik.

Hala da, bada, bere gogo guztia emakumeetan ipinia daukana ere. Etsaia zelatan dagokionean, arriskurik gehien duenean da galduenik eta eroenik, zeren bere edate hartaz eta plazeraz baizik ez baitu deusez ere bestez konturik egiten.

Ziro enperadore handi hura hain itsutu eta ergeldu zuen Apama bere amoranteak, non hartaz nahi zuen guztia egiten baitzuen (Josefo, Antiquitates Judaicae, XI, 3. k., 54). Alde batetik eta bestetik belarrondokoka ari zitzaion; batean bizarra, bestean belarriak tiratzen zizkion; haur batekin bezala, harekin dostatzen zen. Eta guztietan enperadore eroa, hortzak erakutsirik, irriz, beha zegokion. Ispiluan bezala hartan miratzen zen, haren alegeratzeaz alegeratzen zen, eta tristatzeaz tristatzen.

Eta emakume gaiztoak batzuetan bere burua, berariaz, haserre irudi egiten zuen, eta orduan enperadore zoroak ahal ziren asmoak eta saioak balakatzeko eta baketzeko egiten zituen.

Amorantea zen nagusi; no zen to; emakumea, gizon; oiloa, oilar.

Esan behar da esku handia hartzen duela emakumeak amoros itsutuaren gainean, halako enperadore bat eme ezdeus batek hala errendatzen duenean.

2

Gizona delarik ordenatua emakumearen jaun eta nagusi izateko, guztiarekin ere, amodio itsuak, haragiaren apetitu desordenatuak hausten du ordenantza hau: gizona egiten du emakumearen mutil eta azpiko.

Ez da gauza preziatuagorik libertatea eta nagusitasuna den baino. Bada, hala bata nola bestea galtzen ditu amoros itsuak, emakumearen hitz ederrei eta mainei behatzen zaienak.

Hala galdu zituen bere libertatea, nagusitasuna eta bai azkenean bizia ere asiriarren errege batek, Semiramis, izen honetako bigarren emakume eder famatu hura zela kausa. Eta izan zen kasua Eliano, Greziako idazle batek kontatzen duen bezala (Varia historia, VII, 1. k.).

Entzun zuenean errege hark Semiramis haren edertasunaren fama, kilikatu zen, gutiziatu zen, erakarri zuen, ikusi zuen eta, ikusi zuen bezain azkar, atzeman zen, sua piztu zen eta amodio bero itsu batez onetsi zuen. Eta noiz eta amodio hura baitzegoen goren puntuan eta graduan, iruditurik ezen orduan zela okasiorik eta paradarik hoberena nahi zuena egiteko, egin zion emakume gaiztoak otoitz erregeri, arren, denbora apur batez, bost egunez, eman ziezaiola bere zuen eskua eta boterea, bitartean utz zezala erresuman agintzen.

Erregek, aitzin-gibel gutxi behaturik eta Salomonen kontseiluaz ere kontu gutxi eginik –zeinek esaten baitu (Si 9:2): Non des mulieri potestatem animae tuae, ne ingrediatur in virtute tua et confundaris, ez diezaiozula eman emakumeari zeure duzun eskua eta boterea, nahi ez baduzu zeure burua ahalketan ikusi–, baina maleziarik edo engainurik ahal zatekeenetz gogora ere gabe, esan zion deblauki erregek baietz, deusetan ere dudatu gabe.

Eta are, berak lehenik agur egin zion, berak bere eskuz koroa buruan ipini zion eta agindu zuen, biziaren penan, hurrengo bost egunetan Semiramis hark agintzen zuen guztia egin zedila.

Eta hain aitzina iragan zen egitekoa, non ikusi zuenean emakume gaiztoak nola zen obeditua, agindu baitzuen errege berari burua edeki ziezaiotela.

Eta nik ez dakit nola hartu zuen erregek egitekoa, baina berehala agindua konplitu zen, eta trufan-burlan burua edeki zioten. Eta gelditu zen Semiramis errege eta erregina; eta errege itsua, bere erresuma eta bizia galdurik, desohorezki zendua.

Ikusazu zer egiten duen emakumeak eta emakumeetako amodio desordenatuak; nola gizona itsutzen duen; nola, zer ari den ez dakiela, mila erokeria egiten duela eta bere buruaren jaun eta jabe ez den bezala ipintzen duen.

Zaleuko, Greziako parte batzuetako erregeak, ikusirik ezen bekatu honek batbedera bere adimenean barrena itsutzen zuela, kanpoan ere itsutasun hura ager zedin, ordenatu zuen eta ezarri legea nor ere eroriko baitzen adulterioan eta nork ere behar ez zen emakumearekin huts egingo baitzuen, halakoari eta halakoei, hainari eta hainei, hala gizonari nola emakumeari, justiziak begiak aterako eta iraziko zizkiela, barrenean kulparen beldur gabe itsutu zirenez gero, kanpoan ere penarekin itsu zitezen (Alexander ab Alexandro, Geniales dies, IV, 1. k.).

Lege hau ipini zuen Zaleuko errege hark. Eta hain estuki begiratzen zuen, non ez baitzen faborerik, ahaiderik eta ez urrerik eta ez zilarrik hautsarazi ziezaiokeenik. Huts egiten zuenak ihes egin zezakeen, ahal bazuen, baina harrapatuz gero, ez zuen barkamenik: begiak galdu behar zituen.

Errege honek lege hau honen zinez begiratzen zuen denboran gertatu zitzaion errege honen beraren semeari legea haustea eta behar ez zen emakumearekin huts egitea.

Erregek bere semearen falta hau jakin zuenean, Jainkoak daki zenbat damu hartu zuen, eta nola, alde batetik, bere aitatasunak, semeagana zeukan amodio naturalak gibelatzen zuen, eskuak lotzen zizkion eta ez zela arrazoi aita batek bere semea kondena zezan esaten zion, eta berriz, beste aldetik, nola justiziak alegatzen zion legeak begiratu behar zirela, eta batari barkatzeaz besteak ausartzia hartuko zuela.

Eta justiziaren arrazoi hau bortitzago iruditurik, semea galduko bazuen ere, erabaki zuen eta agindu justizia egin zedila, bere semea atzeman ziezaiotela eta begiak legearen arabera atera ziezazkiotela.

Erresumak jakin zuenean bere erregeren erabakia, bildu zen jende guztia eta joan zitzaion guztia batean otoitz egitera, arren, nahi ziezaion bere semeari barkatu; zeren lege hura gehiengoagatik egina zela eta gehiengoak, hain errege on eta justuarengatik, aldi hartarako bere justizia kitatzen zuela.

Jendearen otoitzak eta semearenganako amodioak anitz gogoeta eragin zioten, baina gehiago legearen hausteak. Zeren iruditzen zitzaion ezen ez zuela bere koroa seguru izango baldin ttipientzat bezala, handientzat ere justizia egiten ez bazuen. Eta hala, anitz itzulinguru, pentsu eta gogoeta bere baitan eginik, azkenean aurkitu zuen bide bat, bere kaltekoa, baina semearen gaztigua arintzeko ona: oker hobe, itsu baino.

Agindu zuen ezen halaz, eta legearen arauaz, halako hutsik egiten zuenari bi begiak irazi eta atera behar zitzaizkionez geroztik, atera ziezaiotela aitari berari bere begietatik bata eta semeari bereetatik bestea. Eta halatan, bien artean kaltea jasanik, legea begira zedila.

Eta hala, ordenatu bezala konplitu zen.

Aitak eta semeak bere begietatik bana galdu zuten. Eta gero handik aurrera gelditu zen legea berretsia, semea gaztigatua, erresuma guztia ikaratua, eta halako faltatan erortzen zenarentzat barkamen erdiesteko esperantzaren atea itxia.

Laudatzekoa zen errege hura, eta bai ipini zuen legea ere, zeren eritasunari zegokiona baitzen. Halatan, itsutasunaz itsutasuna, gorputzekoaz arimakoa sendatzeko, eta aitzinera gehiago eritzetik eta halakorik gertatzetik begiratzeko. Zeren hau da haragiaren desira desordenatuak egiten duen lehenbiziko kaltea eta kolpea: adimena itsutzea, liluratzea, nahastea eta zoraturik ipintzea.

XXXII

HARAGIAREN AMODIO DESORDENATUAK EGITEN DUEN BIGARREN ETA HIRUGARREN KALTEAZ: EZ DUELA DEN AHAIDERIK HURKOENAZ ERE KONTURIK EGITEN ETA EZ HARTAKO JURAMENTURIK KONPLITZEN

Haragiaren amodio desordenatua hain da gauza itsua eta itsugarria, non halako amodioa duenak ez baitu batzuetan ahaideaz ere konturik egiten.

–Ingressus est Absalon ad concubinas patris sui, coram universo Israel (2Sm 16:22). Sartu zen Absalon, mundu guztiak zekusala, bere aitaren amoranteetara edo emakumeetara, eta han haiekin segitu zuen, eta izan parte.

Halatan mehatxatu zituen jondoni Paulok ere Korintiokoak, zeren bere ugazamarekin etzaten zen bat bere artean sostengatzen zuten (1Ko 5:1):

–Omnino auditur inter vos fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris sui aliquis habeat.

Hala esaten da Neron gaizto hark ere, Erromako andre prestuen erdiak desohoratuz gero, eta irudi oneko mutil gazte bat ikusten zuenean harekin ere natura bera ere narda den bezala segituz gero, azkenean bere ama propioaz maitemindu zela; bere ama bera, zeinen sabeletik atera baitzen, galdatu zuela.

Eta hartara ezkero, emakumea ere eskuarki airatzen, kilikatzen eta gogoetan lurrera beha jartzen da. Zeren materia honetako pilotu on batek dioen bezala (Ovidio, Amores, I, 8. poema, 43. berts. ):

–Illa est casta, quam nemo rogavit. Inork oroitu eta otoiztu ez duena da kasta, garbi eta prestu.

Anitzetan hazten ditu osoki oiloak bere txita guztiak, mirua oldartu gabe. Anitz egur eder gelditzen da oihanean ekarlerik gabe. Jarraitunik izan ez duena, mandaturik edo salorik egin ez zaiona, inork ernatu, oroitu eta behartu ez duena esan daiteke segurki bere ohorean dagoela, ez dela erori eta ez limurtu.

Baina demandatuz gero, oldartuz gero, bulkatuz gero, eta gai denak gai denari bere moldean, paradan, okasioan, denboran eta sekretuan, nabarmentzerik gabe, aditzera emanez gero, arrisku da, baldin soil gogor ez bada, bera dadin, limur dadin, maitemin dadin, eta galdatua izate hura, hartakoa dela eta ederra dela entzute hura eder irudi dakion.

Bada, Neronek bere amari mandatua egin zion, eta ama ere ez zen munduko emakumerik prestuena. Beraz, arriskutan izan ziren. Eta bada esaten duenik biak karrozan edo kotxean ibili zirela, eta han bere jokoa jokatu zutela.

Hala Henrike, izen honetako zortzigarren, Ingalaterrako erregeak ere, bere emazte prestua utzirik, bere alaba bastarta, besteren emazteagandik egina hartu zuen emazte. Eta handik bere burua eta bere erresumako kristautasun guztia galdu zituen (P. Ribadeneira, Historia Schismatis Anglicani, I, 7. k.).

Bada besterik ere honelako kasurik eta etsenplurik anitz, gaitz bailitzateke laurdenak ere kontatzea. Aski da jakitea, behin behar ez den amodioa jaunduz gero, ez dela legerik begiratzen eta ez, den ahaiderik hurkoenaz ere konturik egiten, zein baita haragiaren bekatuak egiten duen bigarren kaltea.

Hirugarren kaltea da: ez da arnegurik, juramenturik eta ez faltsukeriarik emakumeetan itsutua dagoen batek egin ez dezakeenik, eta ez gezurrik ere esan ez dezakeenik.

Handik aurrera, hala itsutuz gero, lehen hitz onetako eta egiati zirenak egiten dira gezurti, arnegari eta juramentutsu. Zeren bere desirak asetzeagatik prometatzen dute anitz, egiten dute mila juramentu, baina gero nahi dutena iragan dutenean, ez dute konturik egiten, ez dute deus konplitzen, guztiak hausten dituzte.

Eta hala, ez zen lehenagoko jentilen artean halako eta hartako juramentuez konturik egiten, halako moldez ezen etorri baitzen Platon esatera jainkoek ere disimulatzen zituztela amorosen juramentuak eta promesak (Alexander ab Alexandro, Geniales dies, V, 10. k.; Platon, De amore, V).

Eta egungo egunean ere ez da halako juramentuetan zer sobera fidaturik. Zeren amoros itsutuak bere plazeren ondoan dabiltza, eta ez bere promesak edo juramentuak konplitzearen, zein baita haragiaren bekatuak egiten duen hirugarren kaltea.

XXXIII

HARAGIAREN AMODIO DESORDENATUAK EGITEN DUEN LAUGARREN KALTEAZ: AMOLTSU ETA BAKEZKO ZIRENAK EGITEN BAITITU KRUDEL ETA GERLATI

Amodio desordenatuak hainbat kalte egiten du, non, behin hark itsutuz gero, amultsu eta bakezko zirenak ere egiten baititu anitzetan, bere desirak konplitzeagatik, traidore, bihotz-gogor, krudel eta eraile.

Errege Dabid, lehen hain santu, bihozbera eta miserikordioso zena eta bere etsaiei ere beti ongi egiten eta barkatzen ari zitzaiena, egin zen azkenean hain diferente, non Urias bere adiskide maitea eta kapitain leiala, haren emazteaz gozatzeagatik, hilarazi baitzuen (2Sm 11).

Hala, halaber, frai Joan Guerin, hain santu handiaren faman zegoen hark ere Guifrapelos Bartzelonako Kondearen alaba, gomendiotan eman ziotena, gorputzez izan zuenean hilarazi zuen (Pedro Burgos-koa, Historia de Montserrat, 2. k.).

Hala gertatu zitzaion jondoni Jakue penitentziagilea deitzen zuten hari ere: hainbat denboraz etsai gaiztoaren tentamenduak isilik eta agerriz garaituz gero, hainbat penitentzia eginez gero, azkenean hain itsuski erori zen, non sendatzeko ekarri zioten neskato bati bere ona galarazi baitzion, eta gero, azkenean, bere bekatua estaltzeagatik, ura behera egotzi baitzuen (Metafrasto, in Vita die 28 Ianuari).

Hemen esan daiteke gure Salbatzaileak bere Pasioko egunean Jerusalemeko alabei esan ziena (Lk 23:31):

–Si in viridi ligno haec fiunt, in arido quid fiet?

Baldin errege Dabid eta esan ditugun beste pertsona santu haiek, hainbat denboraz haragiaren apetituak bentzutzen, otoitzetan, kontenplaziotan eta penitentziatan egon ziren haiek hain dorpeki, haragiak itsuturik, erori baziren, zer izango da Jainkoz, munduz eta kontzientziaz konturik egin gabe, laxoki eta antsikabeki, batere grinarik gabe bizitzen direnez? Eta are, bekatu egiteko okasio bila dabiltzanez?

Aita batek bere semeari dion amodioa delarik handia eta naturala, guztiarekin ere, amodio desordenatuak hain ahultzen eta kordokatzen du amodio natural hau, non batzuetan erroetatik erauzten eta ateratzen baitu.

Katilina Erromako gizon gaizto hark ez zuen seme bat baizik, eta hura ere ja adinetara heldua, obedientea, bere agindupekoa eta aski prestua; eta guztiarekin ere, bere desira desordenatuak Aurelia zeritzan andre batekin konplitzeagatik, hilarazi zuen bere seme hura, zeren hura bizi zeno, haren beldurrez, ez baitzion Aureliak behatu nahi (Salustio, De Catilinae conjuratione, 15. k.).

Hala idazten du Elianok ere Lenila zeritzan andre handi batek bere plazerak bere plazerera bere zerbitzari batekin iragateagatik akusatu zituela bere seme propioak erregeren aitzinean, esaten zuela ezen traidore zirela. Eta handik, egiaz edo gezurrez frogantzak eginik, galarazi zizkiela biziak; eta gero, inoren beldur gabe, gelditu zela bere zerbitzariarekin bere amodio itsuan itsutua (Eliano, De natura animalium, VII, 15. k.).

Halatan esaten du Aristotelesek (Politica, II, 6. k., 6) ongi egin zutela lehenagoko poetek Marte eta Venus elkarrekin ezkontzeaz: Marte gerla-gizona eta Venus maitakeriaren patroia. Gerla eta maitakeria ezkondu zituzten elkarrekin, zeren arrunki maitakeriatik sortzen baitira gerlak eta diferentziak.

Halatan, halaber, lehenagoko jentilek, erakusteko zer aztura eta kondizio zuen emakume gaiztoak, pintatzen zuten lehoi bat emakume-begitartearekin, zeren emakume gaiztoak lehenbizian lausengatzen eta balakatzen badu ere, ordea, azkenean, lehoi goseak bezala larrutzen eta desegiten baitu.

Hargatik esaten du Espiritu Santuak (Es 5:3-4):

–Ne attendas fallaciae mulieris. Favus, enim, distillans labia meretricis, et nitidius oleo guttur eius. Novissima autem illius amara quasi Absyntium. Ez diezaiozula eman konturik emakumearen balakuari eta engainuari. Zeren eztia darion abaraska bezala dira haren ezpainak, eta olioa baino leunago haren lepoa; ordea, ondorea, azken fina asentsio-belarra bezain min eta gozogabe.

Lehenbizian amodio handia, azkenean gaitzerizko amorratua. Lehenbiziko egunean besarka, hurrengoan kolpeka.

Adiskidetasunetik etsaitasuna, amodiotik desamodioa sortzen da.

Esan behar da handia dela Satan gaiztoaren artea, bi gauza hain diferenteak, nola baitira amodioa eta desamodioa, adiskidetasuna eta etsaitasuna, elkarrekin juntatzen eta bata besteagandik ateratzen dituenean.

Haragiaren plazeretan ez ohi da dantzarik eta irririk baizik, jaterik, edaterik eta amodiorik baizik, eta guztiarekin ere, etsai gaiztoak gauza hauek guztiok ifrentzuaz bezala beste aldera itzultzen ditu. Onerizkotik gaitzerizkoa, baketik gerla, irritik negarra, eta dantzatik –Herodes baitan egin zuen bezala– heriotza ateratzen du; honelatan atera dadin egiatan Salomonek dioena (Es 14:13):

–Extrema gaudii luctus occupat. Atsegintasunaren muturra eta ondorea atsekabea da eta dolua; ezti-abaraskatik asentsio-belarra, plazeretik atsekabea sortzen da.

Amodio desordenatua, bereaz egin duenean, desamodio bihurtzen da.

Hau da hazi honetatik sortzen den bihia, amodio desordenatuak egiten duen laugarren kaltea: bakezkoak gerlati, eta bihozberak eta amultsuak amodio gabe eta bihotz-gogor egitea eta errendatzea.

XXXIV

HARAGIAREN AMODIO DESORDENATUAK EGITEN DUEN BOSGARREN KALTEAZ: SOSEGURIK ETA PAUSURIK GABE IPINTZEA

Haragiaren apetitu desordenatuak egiten dituen desordenuez eta kalteez mintzo garenez geroztik, goazen aurrerago, eta aurkituko dugu ezen emakume gizakoiak eta gizon emakoiak, pertsona putazaleak ez duela deusetan ere sosegurik eta ez pausurik.

Nork esango du zenbat atsekabe, zenbat gau eta egun gaizto iragaten duen halakoak, hala gizonak nola emakumeak? Nola, konpainia prestuak utzirik, bere egitekoei gibela emanik, loa galdurik, bera bakarrik, itzalgaizka, airatua, basatua eta irudikortua ibiltzen den eta esaten duen bere baitan: «ikusi ote naute? zer ote diote nitaz?»?

Eta deus entzuten badu diotela, haserretzen da, gaitzerizkoan batarekin eta bestearekin jartzen da. Zeren nahi luke, hura bera bezala, besteak ere itsu izan litezen eta inork esan ez lezan deus. Eta, alabaina, ez da hari buruzko solasik baizik.

Guztiek, batak alde batetik eta besteak bestetik, saltsa nahasten eta iratiotzen dute, guztiak hartaz mintzo dira. Besterik ez balitz ere, bere amoranteak berak ekartzen dio berri franko: nork zer dioen, nor nola mintzo den; direnak eta ez direnak garraiatzen dizkio. Zeren halakoak hartarako dira on, eta ez bestetarako. Han da munduko eleberri, esan-mesan eta nahasteka guztia.

Nik uste dut ezen emakumeetara emana den gizona, hala deno, ezin datekeela ongi, eta guztiz ere baldin ezkondua bada. Ezkongabe bat erortzea, behar ez den emakume batekin segitzea ez da ongi, bekatu da. Baina, aldez, ez da hain miresteko munduko arauaz.

Ordea, ezkondu batek, emazte ederra eta prestua duen batek, hura utzirik, har dezala itsusi bat, begi-zehar bat, ezkel bat, beteritsu bat, alegia, ezdeus bat, eta harekin josia bezala egon dadila. Esan behar da adimena itsutu zaiola, memoria nahasi zaiola eta borondatea behar ez den aldera itzuli zaiola. Halakoaren etxean ez da gerlarik, liskarrik eta bizitza gaiztorik baizik. Zeren emakume ezkondua ez du deusek ere hala giharrean ukitzen, kroskan erauzten eta ez bere tentutik eta pazientziatik ateratzen, nola bere senarra besterekin dabilkiola jakiteak.

1

Baina gero nahi nuke jakin: gizon ezkondua, bere emazte prestua utzirik, zerk hala, behar ez dena hartzera itsutzen du? Zerk aldaguratzen du?

Hitz gutxiz ihardesten du san Jeronimok (Commentarios, III, Oseae 13):

–Quidquid non licet, magis desideratur. Inork debeku den gauza, sori ez dena, desiratzenago du, hartara lehiago du.

–Aquae furtivae dulciores sunt –dio Salomonek (Es 9:17)–. Ur ebatsiak eztiago eta gozoago dira.

Halatan, Plautok ere, hobekiago saltzeagatik, egiten zuen oihu emakume ebatsiak zekartzala. Eta poetek adulterioari deitzen zioten ebasgoa, ohoinkeria.

Hau da lehenbiziko arrazoia zeren gizon ezkonduak berea baino besterik nahiago duen, zeren berea ez baitu debeku eta bai bere ez duena, eta inork debekura lehiago baitu.

Halaber, bigarren arrazoia ematen du san Jeronimok berak leku berean:

–Quod varietate dulce est, assiduitate vilescit. Betierekoak higuintza ematen du, aldanahia ekartzen du.

Nola gizon ezkonduak betiere baitu bere emaztea bere eskuko, bereaz frankia eta besterenaz eskasia, eta eskas den gauza, maitekiro eta jarraikiz izaten dena desiratzenago eta gozoago iruditzen baita, halatan, pertsona ezkondua, berea utzirik, besterenera lehiatzen da, aldanahitzen da eta handik galtzen da.

Zeren amorantea eginez gero, harengana egozten du bere gogoa, harekin gastatzen ditu bere ondasunak; handik aurrera, bere emazteari eta harengandik izan dituen haurrei gibela ematen die.

Eta baldin ondasun handiak ez baditu, ezin dateke erromestu gabe. Zeren amorantea, eta guztiz amorante miaua eta eskalea, huntz-adarra bezalakoa da. Huntzak inguratzen du zuhaitza, besarkatzen du, edoskitzen du eta, azkenean, ihartzen du. Hala, bada, amoranteak bipiltzen du, larrutzen du, ariman eta gorputzean ihartzen du.

Errukarri da halakoa, eta bai amoranteagandik izandako haurra ere. Zeren nola ez baita legitimo, nola baita bastart, bort, ezkontzaz kanpoan egina, ezin mintza daiteke libreki jendartean, ezin bururik altxa dezake; berehala, lehenbiziko liskarrean, «putaseme» deitzen dute.

Hargatik esaten du Salomonek edo haren ahotik Espiritu Santuak (Si 41:10):

–De patre impio quaeruntur filii, quoniam propter ipsum sunt in opprobrio. Aita gaiztoaz arranguratzen dira semeak, zeren hura dela kausa baitira desohorezko.

Seme bastartak berak ez du hobenik, baina bere aitarenagatik ekarri behar du burua behera.

Solon handiak, Atenaskoen maisuak, umeek bere aita-ametara duten obligazioaz mintzo dela –nola ohore ekarri behar dien, eta bere behar-orduetan eta, guztiz ere, zahartzean behar dituzten faboratu–, ateratzen ditu obligazio honetatik bastartak, ezkontzaz landan eta kanpoan eginak, legitimo ez direnak. Eta arrazoia: zeren aita-ama haiek, elkarrekin batzean eta juntatzean, intentzio gehiago izan baitzuten bere plazer desordenatuak konplitzeko, seme eta alaba izateko baino, eta nola haien borondatearen kontra eta haiek nahi gaberik eginak baitira, hala dutela merezi gaztigu hura eta gehiago ere.

Ikusazu zein gaizki den gizon ezkondua, bere emaztea utzirik, behar ez denarekin dabilena eta bai haietatik izaten den haurra ere!

Bada, eritasun honetaz kutsatua gertatzen den elizgizona are da gaizkiago eta galduago. Arrisku da halakoak ahaide pobre gutxi ezkonduko duen, limosnak bakan izango dituen, zeren amorantea eginez gero, bere gogoa eta bihotza haren baitan ipintzen baitu, eta bere ondasunak ere harekin gastatzen eta hondatzen baititu.

Bi bekatu-suerte dira, begiz begi eta artez, elizgizonari kontra dagozkionak, elizgizonaren etsaiak eta galgarriak: bata da emakumeekin segitzea eta bestea etsaigoan egotea.

Nahi du Jainkoak haren etxeko zerbitzariak, apaiz ordenatuak izan ditzan guztien gainetik bi abantaila: bakea eta garbitasuna, zeren sakramentu garbi bat eta bakezko bat erabiltzen baitu eskuen artean.

Beraz, honelatan, etsaigoan dagoena ere ez, baina guztien gainetik emakumeetan dabilena ez da apaizetarako on. Eta hain da egia hau, non uste baitut ezen emakumeetan faltarik ez duen apaizari, besterik anitz falta izanagatik ere, haiek guztiak hobeki barka, estal eta disimula dakizkiokeela, eta beste guztiek ez dutela hala desitxuratzen eta ez bere ohorean lohitzen, nola emakumeekin ibiltzeak eta kutsatzeak.

Emakumeetan ez dabilen apaiza emazu santutzat; eta dabilena, hala dabileno, emazu galdutzat.

Beraz, honelatan, nagusiki elizgizonak eta pertsona ezkonduak, baina gero begira bitez beste guztiak ere haragiaren lohian sartzetik eta idoiztatzetik. Zeren behin idoiztatuz gero, jakin dezakete ezen kaltiar eta sosegu gabe izango direla, ez direla urriki gabe gertatuko, eta gero eta gero, zenbatenaz eta gehiago egongo baitira, hainbatenaz barrenago sartuko eta nekezago aterako eta garbituko direla.

XXXV

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO ETA HANDIK HELDU DIREN KALTEAK ERREMEDIATZEKO LEHENBIZIKO ERREMEDIOA ETA BIDEA: OTOITZA

Haragiaren plazerei, desira desordenatuei eta egiten dituen kalteei erremedio ematen hasi baino lehen, esan nahi dut gauza bat eta ipini eta pausatu egiazko zimendu bat: emakumeetatik eskapatzea, kastitatea begiratzea, haragiaren bekatuan erori gabe eta kutsatu gabe egotea, irautea eta pertseberatzea Jainkoaren donua, dohaina, emaitza eta grazia dela; eta grazia hura gabe, alfer direla gure ahala, nahia, bermatzea eta saio guztiak.

–Non est virginitas quae praetio emitur, non virtutis studio possidetur –dio san Anbrosiok (Epistolarum classis I, 18. ep., 12)–. Ez da, ez, birjintasuna diruaren pisuz eta gure indarrez eta bertutez erdiesten den gauza, zeren haragiak haragia bentzutzea, naturak natura azpiratzea gaitz da.

Hartarako, besteren faborea, naturaren gainean esku duenarena behar da.

Eta hala jakin dezake batbederak ez dezakeela haragiaren kontra garaipen osorik erdiets bere ahalean fidatzen deno; berak ez duela defendatzeko indarrik asko, etsia, gogatua eta errendatua jarri artio.

Behar du ezagutu bere etsai hau garai zaiola, ez direla indarrez berdin. Eta hala dela ezaguturik, behar du halaber lagun bilatu eta fabore eskatu, baldin nahi ez badu kaltiar gertatu eta garaitua gelditu.

Hau da egia. Eta egia hau ezaguturik esan zuen Salomonek (Jkd 8:21):

–Ut scivi quoniam aliter non possem esse continens nisi Deus det, et hoc ipsum erat summa sapientia, scire cuius esset hoc donum, adii Dominum, et deprecatus sum illum. Jakin nuenean ezin nengokeela erori gabe Jainkoak edukitzen ez baninduen, eta hau jakitea ere Jainkoaren dohaina zela, joan nintzaion berehala ediretera eta egin nion otoitz bere eskutik eduki nintzala, erortzetik begira nintzala, eta garaitiarekin gelditzeko indar eta antze eman ziezadala.

Halatan, egia honen berri zekienak bezala egiten zion otoitz san Agustinek ere Jainkoari, esaten ziola (Confessiones, X, 29. k., 40):

–Continentiam iubes, da quod iubes, et iube quod vis. Agintzen duzu begira dezagula kastitatea; emazu, bada, agintzen duzuna eta gero agin ezazu plazer duzuna. Agindua bezala, emazu agindua konplitzeko eta begiratzeko indarra ere, zeren halatan bai, baina bestela ez da konplitzerik eta ez begiratzerik.

Bada, haragiaren bekatuan, lehen edo gero, aldez edo moldez, obraz edo gogoz, kutsatu gabe edo limurtu gabe egotea eta irautea Jainkoaren dohaina eta emaitza, geuk geure indarrez ezin erdiets dezakeguna denez geroztik, erna gaitezen, iratzar gaitezen, eta erortzetik begiratzeko ahal diratekeen habeak, sostenguak eta erremedioak bila ditzagun.

Eta lehenbiziko erremedioa eta sostengua da orazioa, otoitza: geureaz denaz bezainbatean, errendatuak jarririk, garaitia emanik, «erauki!» esanik, ez dugula indar asko ezaguturik, geure Jainkoari hel dakigula eta bere eskutik eduki gaitzala otoitz egitea.

Eta otoitz honekin batean, Ama Birjina, kastitatearen zaindari bezala, ararteko ipintzea. Zeren baldin, Elizako doktore batzuek dioten bezala, Ama Birjinak, are mundu honetan zenean ere, nori ere eta nork ere behatzen baitzion, hari, haragiaren desira desordenatuak eta gogoeta lizunak iraungirik, haien lekuan gogoeta garbi batzuk eta garbiki bizitzeko nahikunde handi batzuk pizten eta ematen bazizkion, zenbatenaz orain, handik goitik, loriatik, hainbat kreditu eta esku duen lekutik bere debotoei, egiazki gomendatzen zaizkionei erdietsiko die eta, erdietsirik, emango die haragiaren tentaldiak haizatzeko eta garaitzeko indar, botere eta grazia? (Ambrosio, De institutione Virginis, 7. k., 50; S. Tomas, S. Th., 3, 1, 3: 1).

Beraz, degiogun Jainkoari otoitz eta orazio –ematen diogula ararteko bere Ama Birjina– begira gaitzala, fabora gaitzala.

Zeren lehenbiziko erremedioa eta erremediorik hoberena haragiaren lohian ez sartzeko, eta sartuz gero ere azkar irteteko, aratz eta garbi gelditzeko eta egoteko, hau aurkituko dugu: Jainkoari gogoz eta bihotzez otoitz egitea eta Ama Birjina ararteko ipintzea eta enplegatzea.

XXXVI

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO BIGARREN ERREMEDIOA: HARTAKO GOGOETEI LEKURIK EZ EMATEA

Bigarren erremedioa, eta erremedio ona eta hautua, emakumeekin kutsatu nahi ez duenarentzat da hartako gogoetei begia edukitzea, heldu direla ikusten direnean atea ixtea.

Sua, pizten denean da errazenik iraungitzeko, eta bai landarea ere ttipi denean birlandatzeko eta ateratzeko.

Gogoetetatik, pentsatzen egotetik heldu dira bekatu guztiak, eta guztiz ere haragiarenak. Handik hasten dira, haiek dira txertoak, haiek dira landareak eta erroak. Haiek, beraz, behar dira handitzetik begiratu.

Soldaduak, etxean barrena sartuz gero, nahi duena egiten du.

Hala egiten du, bada, halaber nahi duena gogoeta gaiztoak ere, gogoan ostatu hartuz gero, han behin pausatuz gero.

Suko inarra, suko txindia bera ere bere buruz laster iraungitzen da; ordea, zuk anarteraino itxaron gabe, pausatzen ere utzi gabe, berehala, puntu berean zeuregandik egozten duzu.

Hala, bada, emakumeetako gogoeta gaiztoa ere berehala, agertzen den bezain azkar haizatu, urrundu eta zeuregandik egotzi behar duzu.

Egun batez galdegin zioten frai Gil, san Frantziskoren lagun santu hari ea zer moldez edo nola garaitzen zituen haragiaren tentaldiak, gutiziak, kilikadurak eta hartako gogoetak. Eta ihardetsi zuen:

–Ene borondatearen ateak jotzen dituzten gogoeta gaiztoei esaten diet: “Ea, tentagarriak, iragan aitzina; ez da hemen zuentzat ostaturik eta ez pausalekurik”. Ez diet etxean barrena sartzen uzten, ez diet begitarterik egiten, ez diet ostaturik ematen, ez naiz haiekin gozatzen eta ez solasean jartzen; berehala jauzi eragiten diet. Eta halatan, ez haiek ni, baina nik haiek garaitzen ditut.

Etortzen zaizu gogora behar ez den emakumea eta harekiko plazera, eta zuk gogoeta hura zeuregandik berehala egotzi beharrean, nola egotziko duzun ezen hartan zaporatzen zara, gozatzen zara eta, are, obran bazina bezala anitzetan ere zeure gogoan atsegin hartzen egoten zara eta, hala egonez, bekatu mortal handitan erortzen zara.

Zeren ez obratuagatik, obratzeko gogoa eta are, obratzeko gogorik gabe ere, gogoeta hartan atsegin hartzea bekatu da. Hala esaten dute teologoek (san Tomas, S. Th., 2-2, 154, 4: 28-29):

–Non solum consensus in actum, sed etiam consensus in delectationem est peccatum.

Honen arauaz esaten du san Jeronimok ere (22. ep., Ad Eustochium, Paulae filiam, 6):

–Periit et mente virginitas. Galtzen da, gogoz ere, birjintasuna.

Eta badio Kasianok ere (Institutiones, VI, 19. k.):

–Mulierem ignoro et virgo non sum. Ez dakit emakumeren berririk, eta alabaina ez naiz birjina.

Zeren san Mateok dioen bezala (Mt 5:28):

–Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam maechatus est in corde suo. Emakumeari, desiratzeko eta desira hartan atsegin hartzeko kontuan behatzen dionak egin duke jada bere gogoan eta bihotzean bekatu.

Puntu hau kontsideraturik eta honi erremedio eman nahirik, esaten zuen san Gregoriok (De commentario in Primum Regum, VI, 2. k., 5):

–Celer ergo et facilis victoria, contra libidinem est circunspectio cogitationis: si quoties carnalia obviant, ad aliquid aliud recurramus, quod libidinis incitamentum non sit. Haragiari kontra egiteko eta harengandik garaipena erdiesteko, bide ona da eta lasterra hartako gogoetei begia edukitzea eta haien lekuan beste gogoetari lotzea.

Gure gogoa ezin dagoke gogoeta gabe; ezin gaudeke zerbaitetan pentsatu gabe. Puntua da ea zertan pentsatzen dugun, nolako gogoetak ditugun; eta baldin gaiztoak baditugu, utz haiek eta har haien lekuan onak.

Begira ezazu ez zaudela emakumeetan pentsatzen. Zeren pentsatze hartatik etorriko zaizu atsegin hartzea, atsegin hartzetik desiratzea, desiratzetik bideak egitea eta obratzea. Eta guztiak heldu dira gogoaren lehenbiziko oroitzapenetik eta oroitzapen hari leku eta ostatu ematetik, erroak egiten eta handitzen uztetik.

Beraz, hartatik begiratu behar da. Zeren hura da emakumeetako bekatutan erortzetik begiratzeko bigarren erremedioa: hartako gogoetei lekurik ez ematea, agertzen direnean kentzea, baratzen ez uztea eta ez sosegatzen, beltzuri bai, baina begitarterik ez egitea.

XXXVII

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO HIRUGARREN ERREMEDIOA: BORONDATEAREN ERABAKIA

Ez erortzeko eta, eroriz gero ere, jaikitzeko erremedio handia da gogoa, borondatearen erabakia, hain handia non beste guztiak alfer baitira erabaki hura gabe.

Jainkoaren aldetik, behar da haren grazia eta faborea, eta guretik, gure gogoa eta borondatea.

Emakume batekin bekatutan zaudenean, eta arrisku handian, hala zaudela, zeure azken egunak aurki zaitzan, zer bide izango da arrisku handi hartatik ihes egiteko? Emakume hura uzteko? Zer? Gogoa, borondatea, aldentzea beren-beregi erabakitzea.

Etortzen da jubileu bat edo festaburu bat edo garizuma, eta haietatik batean, ikusirik ezen bestela galdua zoazela, egiten duzu urrikitze handi batekin konfesio jeneral bat zeure mendean egin dituzun falta guztiez, harturik borondate irmo bat ez gehiago emakume harengana eta ez beste halakotara bihurtzeko. Eta handik aurrera hala konplitzen duzu, ez zara gehiago bihurtzen.

Hau da erremedio ona –eta hartu behar den bidea– itsutua eta beretua zauzkan emakumea uzteko.

1

Ordea, uzte hau, amoranteagandik aldentze hau nola edo zer moldez egingo duzu? Onez onetara, etsaitu gabe, ala etsaiturik?

Baldin etsaitzen bazara, horra non duzun berehala amorante harengandik mila birao eta madarikazio, esan-mesan eta desohore. Erasiko du, oihu egingo du, ez du inork isilduko.

Bada, etsaitu gabe eta gaitzera etorri gabe, onez onetara bereiztea ere gaitz izango da eta arriskutsu. Zeren lehen trebatuak izan, eroriak izan, lehen bezala elkarrekin egoten, ibiltzen, mintzatzen, okasioak ere lehen bezala edo maizago agertzen eta gertatzen, gogoa urri, aldatzen erraz..., eta emakumeak ere, behin gertatuz gero, ez falta ekidin.

Bada egiteko, bada zertan pentsa.

Badirudi hobe litzatekeela gaitzeraturik eta haserreturik abiatzea eta elkar uztea.

Puntu honen gainean bi gauza esan nahi nituzke.

Lehenbizikoa: baldin etsaitu gabe, adiskidetasuna hautsi gabe ezin bana bazaitezke, hauts ezazu, etsai zaitez. Eta orduan emakume hura haserretzen dela edo gaitzez jartzen dela ikusiagatik, ez dagizula konturik. Zeren haserretze hura eta gaitzez jartze hura haren gainean izango da, eta ez zure. Eta halaber, orduan zutaz gaizki esaten badu ere, paira ezazu, zeren zeure merezia duzu. Halako ezteietan, halako zopak; halako egitekoek, halako ondorea; plazer iraganek atsekabea ohi dute.

Bigarrena esan nahi nuke: baldin emakume hari, zeure amoranteari, adiskidetasuna hautsi gabe, etsaitu gabe eta liskartu gabe aldendu ahal bazatzaizkio, hala egin ezazu.

–Ordea nola aldenduko natzaio etsaitu gabe?

Ez da gaitz, baldin partaide biok, gaiztakerian izan zareten bezala, ontasunean ados bazarete, nola izateko baituzue.

Zeure gogoan erabaki duzunean debozioan jartzea, bekatu-suerte guztietatik eta guztiz ere emakumeetakoetatik kanporatzea, orduan emakume hari, zeinekin behar ez den ezagutza izan baituzu, esan behar diozu onez onetara:

–Jainkoak daki nola, nahia baizik ez balitz, nahi nukeen oraino bezala hemendik aitzina ere zurekin egon, ibili, bizi eta segitu. Baina honela izatera, badakusat ezen zu eta ni ere galduak goazela, fin gaitz egiteko bidean garela. Eta hala, geure arteko ezagutza gaiztoari alde egin behar diogu, aldendu behar gatzaizkio, eta hemendik aurrera –gainerakoan adiskide gelditzen garela– halako traturik gabe, garbiki eta prestuki bizi behar dugu. Nik hala nahi nuke, hala erabaki dut, gogo hartu dut; har ezazu, bada, zuk ere. Eta jakizu ezen ez dela hemendik aitzina halako egitekoz enekin zer gehiago mintzaturik, eta oraindanik nik haietaz adio esaten dizudala.

Eta orduan, besteak ere zuk bezala esateko luke eta egiteko.

Eta uste dut gutxik egin lezakeela falta, baldin, alde batetik edo bestetik, honelako biderik molde onez ireki baledi.

Hona non duzun erremedio ona hala arimarako nola gorputzerako, eta bai mundurako ere: elkarrekin adosturik eta mintzaturik, elkarrengandik aldentzea eta bereiztea.

Ordea, lehen munduak dakiela bekatutan egon direnek eta, bekatuaz denaz bezainbatean, elkar utzi dutenek ez dute handik aurrera lehen bezala elkarrekin ibili, jan, edan eta solastatu behar; ez dute premiazko gauzetan baizik elkargana behar. Bataz, okasioak okasioa pitz ez dezan, eta berriz, bestea, eskandalurik izan ez dadin, eta munduari ere ez dela jada haien artean lehen bezalako bekaturik aditzera emateagatik.

Zeren obligatua zara etsenplu ona ematera eta munduari ere kristau bezala bizitzen zarela erakustera, halatan, ez zure santutasuna ager dadin, baina Jainkoa laudatua izan dadin; eta halaber, baldin bada inor zu zeunden bezala dagoenik, saia dadin hura ere zuk hartu duzun gogoa eta borondatea hartzera eta zuk bezala bekatua uztera.

2

Emakumeetatik apartaturik egoteko gogoa hain ongi hartu behar da zahartzean nola gaztean. Zeren gogoaren aldetik denaz bezainbatean, bada hurran-hurran hainbat arrisku zahartzean nola gaztean.

Pertsona bat denean hordi eta emakoi, jan-edanera eta emakumeetara emana, esan ohi da arrunki halakoagatik utziko dituela denborarekin emakumeak, baina ez edatea, zeren emakumeetako indarra makalduko baitzaio, baina ez edatekoa hala.

Bada, jakizu ezen gizon putazalea, gaztean beti hala izan dena, zahartzean ere eskuarki hala ohi dela, ez obraz, baina bai gogoz. Zeren gogoa beti da gazte, eta gaztetasuneko ohiturek zahartzean ere gogoa eskatzen dute.

Zaharrak bekatu gutxiago egiten badu ere obraz, ordea gutxi hura egiteko gogoa beti hartan dauka.

Eta hau da, san Gregoriok dioen bezala (Expositio Veteris ac Novi Testamenti, I, 24. k.), Deabruaren ohitura: obraz ezin eginaraz dezakeenean, gogoz bederen eginaraztea,

–Callidus adversarius noster, cum ab effectu operis expellitur, secreta cogitatione polluere nititur.

Zahar izanagatik gogoa emakumeetan badauka, urrats guztiaz eroriko da edo, hobeki mintzatzera, beti eroria egongo da.

Eta hala, bekatu honetatik begiratzea ez dago, ez, guztia adinean eta ez indarrean, baina –betiere Jainkoaren faborea aitzinean hartzen dela– dago gogoan eta gogoaren erabakian.

Eta dohatsu da, emakumeetako indarra joaten zaionean, hartarako gogoa ere joaten zaiona.

Egia da: zahartuz gero, adin batera helduz gero, odola hozten da, natura ahultzen da.

Eta hala, zahartzeko maitakeria da gaiztoena –Senex amore captus ultimum malum (Menandro)–, zeren hura baita gogoarena, natura bortxatu nahizkoarena, okasio gabekoa, kondenatzeko seinalea, eta Espiritu Santuari, lehen esan den bezala, itsusi zaizkion bekatuetatik bat.

Halakoari esan dakioke Udo zeritzan bati esan zitzaiona (Isidoro, Prolegomena, 104. k., 49):

–Impone finem ludo, quia satis lusisti, Udo. Aski jokatu zara, zahartu zara, ez gehiago bihur. Akaba jokoa, zerori akabatu gabe; utz zuk hura, hark zu utzi gabe.

Baina Udo hark ez zuen utzi eta, hala, fin gaitz egin zuen, eta egingo duzu zuk ere, baldin zahartzean bederen gogoa hartatik aldaratzen ez baduzu.

Eta «gogoa» diot. Zeren egizu mila limosna eta obra on, eta zaren urtez kargatua, baina ez da probetxu, baldin beste aldetik gogoa emakumeetan badaukazu.

Sinets ezazu ezen, Jainkoarekin batean, guztia gogoan dagoela.

Hau da hirugarren erremedioa emakumeetatik begiratzeko, haiekin ez kutsatzeko eta, kutsatuz gero ere, garbitzeko: gogoaren erabakia, borondatea beste aldera beren-beregi itzulirik jartzea eta egotea.

XXXVIII

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO LAUGARREN ERREMEDIOA: EZ ALFER EGOTEA

Trabaila zaitez, egitekotan ibil zaitez, zerbaitetan enplega zaitez, alfer egotetik begira zaitez, eta halatan begiratuko zara emakumeekin huts egitetik ere. Zeren alferkeriatik heldu da maitakeria, emakumeetako gogoa, oroitzapena, eta bai malezia pentsatzea eta nahasmenduak egitea ere.

Halatan esaten du Aristotelesek (Politica, V) nekazalerik eta laboraririk baizik ez den herria dela herririk hoberena, zeren nekazaleak bere nekeaz eta lanaz baitauka kontu, eta ez maitakeriaz eta ez inor nahastekatzeaz.

Lan egiten duena edo egitekotan dabilena ez du haragiak tentatzen handi. Aitzitik, lanek, atsekabeek eta egitekoek beste egitekorik ematen diote.

Egia hau frogatzeko kontatzen du san Jeronimok (125. ep., Ad Rusticum monachum, 13) Egiptoko monasterio batean zela fraide gazte bat haragiak bortizki tentatzen zuena, bero hutsez beti zirakiena, hain irakin ezen barautuagatik, diziplinatuagatik eta beste anitz saio eginagatik, ezin iraungi baitzezakeen su hura, eta ez egotz beregandik hartarako gogoa.

Monasterio hartako abadeak egiteko haren berri jakin zuenean, ikusirik ezen fraide hura galtzeko arriskutan zela, egin zuen gogoeta zer moldez aterako eta libratuko zuen arrisku hartatik. Eta iruditurik ezen tentazio haiek guztiak alferkeriatik, egiteko gabe, aise, bere gogara, plazerera eta atsekaberik gabe egotetik heldu zitzaizkiola, erauzarazi zion falso testimonio gaizto bat: akusatu zuten bi lekukok abadearen aitzinean, abadearekin berarekin aditurik.

Eta bazihardukaten elkarren artean: akusatuak uka, oihu, faltsu zela, gezurra zela, ez zela halakorik, ez zuela hobenik; baina lekukoek manten, on eduki hala zela.

Honela zebiltzala eta abadea ere sententzia ematetik berariaz gibelatzen zela, iragan zen urte bat. Eta gero, haren buruan, galdegin zion abadeak fraide hari ea nola zihoakion bere haragiarekin, ea lehen bezala tentatzen zuenetz.

Eta ihardetsi zion:

–Papae, vivere non licet, et fornicari libeat? Zer tenta? Ez dakusazu zertan naizen? Ez dakusazu biziaz etsi hurran dudala? Lorik ere ezin egin dezakedala? Joan dira, joan, lehengo gogoeta haiek, orain bestek ematen dit gogoeta eta egiteko.

Ikusazu zein artez eman zion abade hark xedeari eta nola, atsekabea emateaz eta alferkeria eta aisia kentzeaz, kendu zizkion haragiaren tentazioak ere.

–Amor est animi vacantis passio (Krisostomo, 14. hom., Mateo 1). Amodio desordenatua, astia duena baitan, pertsona alferrean aurkitzen eta ostatatzen da; hari dagokion arrotza eta bianda da.

Hargatik pintatzen zuten Venus jarririk, zeren amodioa edo maitakeria alferkeriaz, aise eta geldi egoteaz hazten eta mantentzen baita.

Eta badio Ovidiok ere (Remedia amoris, 139. berts. ):

–Otia si tollas, periere Cupidinis arcus. Baldin kentzen badituzu alferkeriak, galdu dirateke Kupidoren arkuak: ez du inor bere tragazez zaurituko.

1

Eskuarki alferrak jan-edanean eta emakumeetan ohi dauka gogoa.

Hala esaten du Kasianok (De spiritu acedia, X, 8. k.):

–Mens otiosa nihil aliud novit nisi de escis atque ventre. Alferraren gogoetak eta solasak jan-edanaz eta sabelaz dira; ez du bestetan pentsatzen ere.

Halatan esaten zion san Jeronimok Rustikori (125. ep., Ad Rusticum monachum, 11):

–Ama studia litterarum et vitia carnis non amabis. Onets ezazu estudioa eta ez duzu haragiaren bekatuan atseginik hartuko eta ez gogorik edukiko.

Hartzen baduzu estudioa finki, utziko duzu emakumea laxoki.

–Haec fuit iniquitas Sodomae sororis tuae, superbia, saturitas et otium (Ez 16:49). Jerusalem, zure ahizpa Sodomaren bekatua eta galgarria izan zen urguilua, asea eta alferkeria.

Alferkeriarekin batean egin zituen Sodomako hiri hark hain huts handiak eta bekatu kiratsak, non igorri baitzion Jainkoak, ez lur estaltzeko eta ez ur garbitzeko, baina bai su eta kar erretzeko eta zizpiltzeko.

Errege Dabidek, trabailatzen zenean, gerlan bere pertsonaz zebilenean, kontu gutxi egiten zuen emakumeez. Baina astiari eta aisiari jarririk, mandatariz eta bere ordainez egitekoak egiten hasi zenean, atzeman zen berehala eta erori besteren emaztearekin.

Salomon ere tenplua egiten ari zen bitartean, ez dugu aurkitzen engainatu zutela emakumeek, baina tenplua amaiturik alferkeriari eman zitzaionean, azkar harrapatu zuten.

Bada, Sanson ere, gerlan zebileno, ezin egundaino garaitu zuten bere etsaiek, baina egitekoak eta gerlak utzirik, emakume baten altzoan bere plazerera etzan zenean, emakume hark berak engainatu zuen, eta gero etsaiek hartaz nahi zutena egin zuten.

–Vigilate ergo, fratres mei, quia nec sanctiores Davide nec fortiores Samsone, nec sapientiores Salomone vos esse video. Zaudete, beraz, iratzarririk, ene anaia maiteak –dio san Agustinek (Ad fratres in eremo, 17. serm. )–, zeren ez dakusat nik zaretela zuek Dabid baino santuago, Sanson baino ausartago eta ez Salomon baino jakintsuago.

–Quaeritur, Aegistus quare sit factus adulter?/ In promptu causa est, desidiosus erat (Ovidio, Remedia amoris, 161-162. berts.). Galdegiten da: zergatik erori zen Egisto adulterioan? Prest da arrazoia: zeren alferra baitzen.

Bada, molde berean esan daiteke Dabidez, Sansonez eta Salomonez ere. Zeren haiek guztiak, besterik anitz bezala, alferkeriak galdu zituen edo galtzeko arriskuan ipini zituen.

Beraz, honelatan, zerbaitetan enplega zaitez, trabaila zaitez, alferkeriatik begira zaitez. Zeren halatan emakumeetatik ere begiratuko zara.

XXXIX

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO BOSGARREN ERREMEDIOA: KONTSIDERATZEA ZEIN TTIPIA ETA LABURRA DEN HARTAKO PLAZERA

Emakumeetatik begiratzeko, haietara ez hain isuria, eroria eta gogoa egotzia egoteko, on litzateke, zenbait aldiz bederen, bakarrik zaudenean, gogoeta egitea eta zeure baitan kontsideratzea ea nolakoa –handia ala ttipia, luzea ala laburra– den emakumeetako plazer hura. Zeren baldin ttipia eta laburra baldin bada, erokeria handia da hargatik pertsonak bere buruari hainbat atsekabe eta egiteko, nola anitzetan ere ematen baitio, ematea.

Bada, frogatu duten guztiek, batean eta boz batez, aitortzen, esaten eta konfesatzen dute plazer hura plazer apurra eta laburra dela, hasi denerako bukatu dela, eta are, batzuetan hasi gabe ere bukatzen dela, zeren plazer hartan berean ere, eskuarki, plazer baino atsekabe gehiago aurkitzen baita.

Uzten ditut plazer haren aitzin-gibelak –anarterainoko eta ondoko egitekoak eta atsekabeak handiak baitira–, baina hartan zareneko bereko plazeraz mintzo naiz, eta diot ezen orduan ere, hartan zarenean ere, eskastasunen bat, nahigaberen bat izaten duzula; eta hura dela kausa, orduan ere guztiak ongi kontatzera, plazer baino atsekabe gehiago izaten duzula.

Hala esaten du san Basiliok (Epigraphae, in Psalm. 33):

–Oblectatio corporeae voluptatis, plus doloris habet quam voluptatis. Haragiaren plazer korporalak dolore eta atsekabe gehiago du, atsegin eta plazer baino.

Arrazoirekin galdegiten du jondoni Paulok ere (Erm 6:21):

–Quem fructum habuistis in iis quibus nunc erubescitis? Zer fruitu, zer irabazi eta plazer izan zenuten orduan, orain ahalkez ere bururik ere ezin altxatuz zaudeten bekatu haietan? Are, orduan ere ez zenuten plazer osorik hartu; ez zineten aspertu eta ez ase.

Eta ez da miresteko ez asetzea. Zeren sua bezala da haragiaren bekatua, eta suak ez du behin ere esaten aski duela (Es 30:16):

–Ignis numquam dicit sufficit.

Zeren Glosak dioen bezala (Glosa ordinarioa: Luc. 7),

–Voluptates semper habent famem sui. Haragiaren plazerak beti dira plazer-gose.

Eta iruditzen bazaizu ere baldin behin zeure desira desordenatua konpli bazeneza hainbestez sosega zintezkeela, engainatzen zara. Zeren san Jeronimok dioen bezala (123. ep., Ad Ageruchiam, 14):

–Libido numquam satiatur, et cum videtur extincta reaccenditur, usu crescit et deficit. Haragiaren plazera ez da behin ere guztiz asetzen eta ez osoki iraungitzen. Eta batzuetan asetzen eta iraungitzen dela badirudi ere, berriz berehala gosetzen eta pizten da.

Eta are, denbora gutxiren barrenean, lehen baino bizikiago iratzartzen da.

Hala esaten du Glosak (Glosa liranoa, Prov. 3):

–Luxuria etsi ad horam satiatur, postmodum tamen ad appetendum arctius inflammatur. Nola gizonak emakumeari dion amodioa bere egitez baita natural, amodio hura apur bat hoztuagatik ere, berehala naturak berak berotzen du; iraungiagatik, pizten du.

1

Esaten du Altziatok (Emblemata, 85):

–Heu miser in mediis sitiens, stat Tantalus undis; et poma, esuriens proxima, habere nequit. Tantalo onbehar hura gose eta egarri zen, eta bazuen oinen azpian ur franko eta buruaren gainean zuhaitz bat, fruituz betea. Ordea, edan nahi zuenean, urak ihes egiten zion, eta jaterakoan, zuhaitz adarrak goititzen eta goratzen zitzaizkion, ezin erdiets zitzakeen.

Janariz eta edariz inguratua zegoen eta, alabaina, goseak eta egarriak hiltzera zeraman.

Hala da, bada, haragiaren atseginetan eta plazeretan dabilena ere.

Gose da, egarri da; eta emaiozu nahi duen bezainbat, sar bedi begietaraino, baina ez daiteke ase, ez daiteke osoki konpli eta ez kontenta.

–Libido lassari potest, satiari non potest (Alexander Carpenter “Anglo”, Destructorium vitiorum, 6, 37). Una daiteke eta neka, baina ez ase.

Hala esaten da Erromako andre batez, hainbat ibili zela gizonekin non haietatik abiatu baitzen nekaturik, baina ez aserik (Juvenal, Saturae, 6, 130. berts. ):

–Et lassata viris, sed non satiata recessit.

Aitzitik, edanago, egarriago; arituago, nahiago.

Haragiaren desira desordenatua abarizia bezala da (Juvenal, Saturae, 14, 139. berts. ):

–Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. Zenbatenaz diru gehiago, hainbatenaz gutiziosago.

Hala da, bada, haragiaren bekatua ere: segituago, nahiago; arituago, barrenago; aseago, goseago.

Baldin uste baduzu emakumetan anitz aritzeaz emakumeetako gutizia gutxituko zaizula, engainatzen zara. Aitzitik, nola batbedera anitz jateaz eta anitz edateaz jaleago eta edaleago egiten baita, hala emakumeekin aritzeaz ere egiten da emakoiago eta emakumeetara emanago.

Haragiaren apetitua hobeki hiltzen da ez aritzeaz, aritzeaz baino.

Uzten ditut beste erremedioak, baina erremedio naturalik haragiaren tentazio gutxi izateko, ez da halakorik nola ez aritzea. Zeren ez aritzeaz antzutzen da haragia, antsikabetua eta ahantzia jartzen da. Baina jarduteaz, beti ernatua, iratzarria eta oroitua egoten da.

Hala aurkituko duzu ezen gizon bat alarguntzen denean, berehala, haragiaren lehenbiziko oroitzapenean ezkondu nahirik dabilela, ezin dagokeela, zeren lehengo ohiturak erakartzen baitu. Eta halakoak, nola bera ezin baitagoke, uste du ezen beste guztiak ere hura bezala direla, hark bezain itxarote eta pairu gutxi dutela; baina bere buruaren baizik berririk ez dakiena bezala mintzo da. Zeren jarduten ez duenari haragia hildua, sosegatua, sortua eta antsikabetua dagokio.

Beraz, ez jarduteaz, etsia eta gogatua egoteaz eta, guztien buruan, haragiaren plazera zein gauza apurra eta laburra den kontsideratzeaz egizu. Zeren halatan zeure buruari sosegu handi bat emango diozu, eta haragiaren bekatutik begiratzeko ere bosgarren erremedioa aurkituko duzu.

XL

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO SEIGARREN ERREMEDIOA: HARTAKO PLAZERAK ZEIN ONDORIO GAIZTOA BERE ONDOTIK UZTEN DUEN KONTSIDERATZEA

Haragiaren bekatutik begiratzeko –seigarren manamendua konplitzeko– erremedio handia bada ere haragiaren plazera zein gauza apurra eta laburra den kontsideratzea, ordea, ez da ttipiagoa plazer ttipi labur hark zein ondorio gaiztoa bere ondotik uzten duen halaber kontsideratzea eta ongi gogoan edukitzea. Zeren plazera iragan den bezain azkar, han da atsekabea, han da berehala damua, urrikia, atsekabea eta egin ez balu nahia.

Kontatzen du Aulo Geliok (Noctes Atticae, I, 3. k., 3-6) Korintioko herrian zela Lais zeritzan emakume eder bat, famatua, amultsua eta plazer-egilea, eta bere ofizioa baliatzen ongi zekiena. Bada, egun batez Demostenes filosofo handi hura emakume haren aldetik iragaten zela, kilikatu zen, ernatu zen, limurtzen hasi zen, eta galdegin zion Lais berari ea zenbana saltzen zen fruitua, zer balio zuen merkatalgoak. Eta alegerarik, ustez ezen ehiza sarean zuen, eskatu zion kopuru handi bat: bostehun ezkutu baino gehiago. Handiari handiki!

Demostenesek aditu zuenean ema-mutiriaren eskaria, ihardetsi zion ez uste bezala:

–Ego poenitere non tanti emo. Ez dut nik urrikitzea edo urrikia horren garestia erosten.

Esan balio bezala:

–Badakit, andrea, ezen baldin nik orain iragan baneza zurekin neure apetitu desordenatua, urriki lekidakeela berehala. Bada, urrikitze hura, ondoko damu hura ez dut horren garesti erosten, eta ez hargatik hainbat diru ematen.

Eskarnio egin ustea gelditu zen eskarniatua. Eta Demostenesek eman zuen hartan aditzera bekatuari betiere bere ondotik urrikia darraiola.

Munduko plazer desordenatu hauetan apetitua hilez gero, asez gero, gozatuz gero, higuintzen da bianda, etortzen da urrikia.

Ezin esan daiteke zein erotua ibili zen Amnon, errege Dabiden lehenbiziko semea, bere arreba Tamarren ondoan; zenbat pentsu, gogoeta eta itzulinguru egin zuen hura erdiesteko. Baina gero, erdietsi eta gozatu zuenean, hain gaitzetsi zuen, ezen berehala, ikusi ere nahi gabe, etxetik egotzi baitzuen (2Sm 13:1-18).

Errege Lisimakok, egartsua jaundurik, behin edateagatik errendatu zenean, esan zuen edan ondoan, edanaz urrikiturik, tristura handi batekin (Plutarko, Aphothegmata):

–O dii: quam parvae voluptatis causa, meipsum ex rege servum effeci. A, Jainkoak! Ala ni, plazer apurragatik, behingo ur hotz edateagatik, errege eta libre nintzena mutil eta gatibu egin bainaiz!

Hala esan dezake, bada, haragiaren plazer apur batengatik Deabruaren azpiko eta gatibu egiten denak ere:

–Ala ni, deus gutxigatik honetara bainaiz! Jainkoarekin adiskide nintzena etsaitu bainaiz!

2

Haragiaren plazerak zein gutxi irauten duen gogoeta egitera, plazer hura erdiesteko zenbat lan, gau eta egun gaizto iragan behar den pentsatzera, eta guztien gainetik, plazer ezdeus hark, hasi denerako edo hasi gabe bukatzen den hark zenbat pena eta atsekabe ematen duen eta zein ondorio gaiztoa bere ondotik uzten duen kontsideratzera, ez dut uste litzatekeela bat ere egiteko hartan sar litekeenik, ez, behintzat, adimenean dagoenik, zentzua buruan duenik, zoro eta itsu ez denik.

Eta hartan dabiltzanek berek ere ezagutzen dute, ezagutzen, huts eginak doazela, anitz kalte handik jasotzen dutela, bai kontzientzian, bai ohorean, bai osasunean eta bai ondasunetan ere.

Eta hala uste dut ezen ez dela bat ere, bere desira iragan duenean, tristatzen ez denik, urrikitzen ez zaionik eta, bere baitan, ez duela gehiago bihurtu behar gogoetaren bat egiten ez duenik. Zeren, orduan, bere berri hartan apur bat hoztua dateke, ematua dateke. Ordea, nola gero berriz bere lehengo apetitura bihurtzen baita, hala bihurtzen da halaber bere lehengo tokira, tornura eta lohira.

Eta nola euli-farfaila ez baita hegalak erre artio kandelaren ingurunetik urruntzen, hala amoros itsutua ere ez da arima, gorputza eta ondasunak hondatu arte zentzatzen.

Eta honen arrazoia da: zeren hala dabilenak ez baitu abereak baino gehiago etorkizunera behatzen, eta ez plazer hark zein ondorio hotza eta atsekabetsua bere ondotik uzten duen behar bezala kontsideratzen.

XLI

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO ZAZPIGARREN ERREMEDIOA: BOST ZENTZUMENEZ, ETA LEHENBIZIKORIK BEGIEZ, KONTU EDUKITZEA

Nork ere nahi baitu bere buruaz kontu onik eman, behar ditu bost zentzumenak –zein baitira ikustea, dastatzea, entzutea, usnatzea eta ukitzea– zaindu eta begiratu. Zeren hauek dira leihoak eta portaleak zeinetatik bekatu guztiak, eta guztiz ere haragiarenak, ariman barrena sartzen baitira.

Ate hauek behar ditugu itxi eta hauetaz eduki kontu, baldin etsaia geure arimako gazteluan sartzetik nahi badugu begiratu.

Lehenbiziko atea eta portale garrantzizkoa da begietako bista, visus.

Honek beste zentzumen guztiei eramaten die abantaila. Honek denbora gutxiz egiten du anitz. Urrutitik ikusten du, eta ikusten duena gogoan barrena sartzen du eta gogoak ere errezibitzen du.

Baldin begiari edukitzen ez bazaio begia, kalte handiak gertatuko dira.

Ebak ikusi zuen sagarra, eta handik bere burua, gurekin batean, penatan ipini zuen.

Dabidek behatu zion behar ez zen emakumeari, eta handik egiteko handitan erori zen.

Eskuarki, amodioa begietatik sartzen da, handik hasten eta sortzen da.

Ehiztari handiak dira begiak, eta bere gogarako ehizarik eraikitzen dutenean, ez dira erdietsi arte gelditzen.

Begietako begiratu batek, behingo behatzeak eta, are, anitzetan ere iragaitzaz eta ustekabean behatzeak ebasten du bihotza.

Zer egingo du, bada, behin eta berriz, berariaz eta luzaro beha egote hark?

Bigarren behatze hark, berriz bihurtze hark, gogoeta egiten duela eta zer ari den dakiela, begiak finkaturik eta landaturik, emakumearen begiei, begitarteari, gorputzari, edertasunari eta ibilguneari beha egote hark sua pizten du, aitzinatzen du eta azkenean erretzen du.

Hargatik esaten du Espiritu Santuak (Si 9:3):

–Ne respicias mulierem multivolam, ne forte incidas in laqueos illius. Ez diezaiozula beha emakume arin, airatu, leihariari; behin ikusiz gero, ne respicias, ez berrikus, ez berriz bihur. Zeren bihurtzen bazara, haren sareetan erortzeko arriskutan jarriko zara.

Ahalkegabeki, mutiriki, kantoi guztietara begiak dabiltzala dabilen emakumea arrisku da eroria den edo berehala eroriko den.

–Ne dicatis vos habere animos pudicos, si habeatis oculos impudicos, quia impudicus oculus animi impudici est nuntius. Ez dezazula esan –dio san Agustinek (Regula: “De habitu...”, 6)– bihotz garbiak eta prestuak dituzuela, baldin begi likitsak eta ahalkegabeak badituzue. Zeren begi likitsa, ahalkegabea eta kanpoan sosegurik ez duena barren gaiztoaren, sosegugabearen eta likitsaren mandataria da eta seinalea.

Emakumeetatik begiratu nahi duenak begiratu behar du, halaber, emakumeei behatzetik –behintzat, bai aiherkunde gaiztoz– eta, handik kilikatzen dela sentitzen duelarik, beha egotetik.

1

Gauza ederra da, eta arimarako probetxu handikoa, onestasun batean begiak beheititurik edukitzea.

Kontatzen da Hugo apezpiku santu hartaz (Guidus Carthusiae, Vita Hugonis, 4. k.) hain zeukala kontu handia bere begien eginbideaz, non emakume batekin mintzatzen zenean, betiere burua ahal bezainbat beste aldera itzultzen baitzuen. Eta esaten zuen ongi zela hala egitea, zeren bestela gaitz zela, bere gogarako gauza ikusiz gero, hura ez desiratzea edo hartaz gogoetarik egin gabe egotea.

Ziroren soldaduek hartu zituztenean asiriarren jendeak eta ondasunak, aurkitu zuten beste presoen artean Pantea ederra, errege Abradaten emaztea. Eta eman zioten berehala aditzera errege Zirori emakume haren edertasuna nolakoa eta zein abantailatua zen. Baina, zeren erregek ez aditu irudi egiten baitzuen, lehiatu zitzaion bere adiskide mamietatik bat, trebeen zitzaiona, Arraspas zeritzan bat, esatera (Rodigino, Lectiones antiquae, XIII, 33. k.):

–Errege, ez da egundaino lurraren gainean hain emakume ederrik sortu. Merezi du hainbeste ohore eman diezaiozun; merezi du behin ikus dezazun. Eta prometatzen dizut ezen, baldin behin ikusten baduzu, ez duzula bigarrenean gonbidatzailerik beharko, zerori egongo zarela esana.

Orduan ihardetsi zion erregek hala esale hari:

–Bada, arrazoi horren berorrengatik ez dut ikusi nahi. Zeren baldin behin libreki ikusten badut, beldur naiz bigarrenerako gatiba nadin eta neure desira desordenatuak behar ez dena eginaraz diezadan.

Erantzun eder hau eman zuen errege jentil hark, zeren baitzekien zenbat kalte egiten zuen gauza debekatua ikusteak.

Hala irakurtzen dugu Alexandro handiak ere garaipen famatu hura errege Darioren gainean izan zuenean eta haren alaba ederrak beste presoen artean hartu zituztenean, ez zuela nahi izan ekar ziezaioten haietatik bat ere bere aitzinera, beldurrez, ikusi eta gero, behar ez zena eginaraz ziezaioten.

Aurkitzen da besterik ere anitz honelako etsenplurik, zeinetatik ondorioztatu behar baitugu, baldin nahi ez badugu behar ez den amodioa gogoan eta bihotzean barrena sar dakigun, zenbait aldiz begiak beheititu eta itxi behar ditugula, begietako bistaren atari honetaz –zein baita lehenbiziko zentzumena– kontu eduki behar dugula. Zeren hau da erremedio ona, haragiaren bekatutik begiratzeko hartu behar dena.

XLII

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO ZORTZIGARREN ERREMEDIOA: MIHIAZ ETA GUSTUAZ KONTU EDUKITZEA

Baldin bistaren atariari eduki behar bazaio begia eta egin guardia, seguru da ez zaiola gutxiago egin behar gustuarenari. Hain ongi eduki behar da kontua bataz nola besteaz.

Eta gustuaz mintzo naizenean, mintzo naiz ahoari ukitzen zaizkion gauza guztiez: hala mihiaz eta mintzatzeaz, nola janaz eta edanaz.

Lehenbizikorik behar da hutsalki, ergelki, arinki eta likiski mintzatzetik begiratu. Zeren jondoni Paulok dioen bezala (1Ko 15:33):

–Corrumpunt bonos mores, colloquia mala. Solas gaiztoek galtzen dituzte aztura onak.

Eta esaten dute filosofoek ere (Fco. Suarez, Disputationes Metaphysicae, 1, 6, 11):

-–Voces sunt signa conceptuum.

Mihiak deklaratzen du zer daukan batbederak bere gogoan eta bihotzean. Nor nola mintzo baita kanpoan, hala ohi da barrenean. Zer baitauka gogoan, hura aipatu nahi du jendartean.

Mihia da bihotzaren mandataria; mihian da ezagun nor den batbedera eta bai nongo den ere, jondoni Petri ezagutu zen bezala.

Arbuiatu behar dira eta gibelatu hitz alferrak, arinak, jokalariak, jostailuak eta, guztien gainetik, likitsak, hutsalak eta ergelak. Zeren haiek iratzartzen dute lo datzana, eraikitzen dute ehiza eta eginarazten behar ez dena. Haiek dira su-pizgarriak eta elkarrekin trebatzeko bideak.

Halako hitzetatik behar duzu garbitu zeure mihia, baldin nahi baduzu begiratu emakumeetatik zeure burua.

1

Halaber, begiratu behar duzu emakumeekin sobera solastatzetik, hizketatzetik eta hiztun izatetik. Zeren haien elkarrizketak eta solasak berarekin du eztia, berarekin du balakua, limurtzeko okasioa eta bai elkarri lotzeko kola, biska eta lekeda ere.

Emakumeen artean dabilenak, haiekin solastatzeaz atsegin hartzen duenak eta, guztiarekin ere, ez dela erortzearen beldur esaten duenak sinetsarazi nahi du ez dela haragiz egina, ez dela gizona; edo sua golkoan gorderik, arropei lotu gabe erabil dezakeela; edo ikatz bizien gainean ortozik, oin-zolak erre gabe ibil daitekeela (ikus Basilio, Constitutiones Monachorum, 4. k.).

Ordea, esaten du Espiritu Santuak ez dela posible hala egitea (Es 6:27-29):

–Numquid potest homo abscondere ignem in sinu suo, ut vestimenta illius non ardeant? aut ambulare super prunas ut non comburantur plantae eius? Sic qui ingreditur ad mulierem.

Emakumeekin ibiltzea eta kalterik ez jasotzea suan erre gabe egotea bezala da. Nornahi den eta nolakoa nahi den zarela, zaren handi edo ttipi, zaren debozioz eta intentzio onez betea, azken batean, zaren zeure ustez harria baino gogorrago eta urrea baino finago, baina emakumeak bere hitz leunaz, solas graziatsuaz, eztiaz eta emeaz beretakotuko zaitu, zentzutik aterako, liluratuko eta beste aldera itzuliko zaitu.

Zabiltza errota hartara: irina lotuko zaizu; hurbil zakizkio: kutsatuko zaitu.

Halatan esaten du jondoni Paulok (1Ko 6:18):

–Fugite fornicationem. Ihes egizue emakumeetatik, haragiaren bekatutik; ipin ezazue zuen eta okasioaren artean murru bat, ez elkargana hurbil.

Ez du esaten jondoni Paulok, beste bekatuez bezala, emakumeetako bekatutik defenda gaitezela, ez du esaten armetan mokoz moko jar gakizkiola, baina dio fugite, ihes dagigula (ikus Agustin, De honestate mulierum, 1. k.).

Esan baleza bezala:

–Beste bekatu guztiei behar diegu, Jainkoaren faborearekin batean, kontra egin eta defendatu, baina haragiarenari ihes egin. Halatan behar dugu garaitu eta garaipena erdietsi. Zeren, bestela, hurbilduz gero, elkarganatuz gero, solasean bakarrik jarriz gero, gaitz da kutsatu gabe gelditzea, sarean sartu gabe itzurtzea.

Ez da zuhurtzia izurria den lekura erremedioetan fidaturik joatea.

Alde egizu! Ihes egizu!

Hura da ez izurriztatzeko erremediorik hoberena eta seguruena.

Bada, emakumeetako bekatua izurriaren pare da: kutsuz doa, aski du ukitzea, aski du hurbiltzea. Har dezagun, beraz, jondoni Pauloren kontseilua: dagigun ihes, ez gaitezela okasiotan sar eta ez jar.

Lehenagoko enperadore gaizto haien denboran, haietatik ihes egiten zuenak galtzen zuen martirioaren palma eta koroa. Koroa hura erdietsiko zuenak, martiri izango zenak ez zuen ihesik egin behar.

Baina diferente da kastitatea ez galtzeagatik ihes egitean: ihes egite hura, okasiotan zarenean zeure buruaren begiratze eta bortxatze hura da martirio eta martiri izatea.

Hala esaten du san Agustinek (240. serm., De tempore):

–Nemo dicat, fratres mei carissimi, quod temporibus nostris martyrum certamina esse non posunt; habet enim pax nostra martyres suos. Nam libidinem fugere, pars magna martyrii est. Ez dezala inork esan ezen orain gure denbora honetan ezin datekeela martiririk. Badira, bai, orain ere martiriak. Zeren haragiaren apetitu desordenatuak garaitzea, emakumeetatik ihes egitea eta bere burua haietatik begiratzea balentria handia da eta martiri izatea.

2

Ordea, zergatik esaten da beste bekatuak defendatuz eta kontrakarrean jarriz behar ditugula garaitu, baina haragiarena ihes eginez?

Lehenbiziko arrazoia: zeren gizona eta emakumea sua eta iztupa bezala baitira. Beraz, ez dira elkarrenganako on; hurbiltzen badira, ez da segurantzarik; aparte egotea da hoberenik.

Bigarren arrazoia: zeren ez baita on, hurbiltzeaz indar hartzen duen etsaiari alderatzea. Hala da, bada, haragia eta haragiaren bekatua. Zeren gure haragia, lehen geldi eta sosegu onean zegoena, beste haragiagana hurbiltzeaz pizten da, ernatzen da, indarrean sartzen da, etsai bihurtzen da. Eta nola errege batek herabe bailuke, bere etsaien kontra guduan eta konbatean sartzera, lekikeenean bere soldadu propioak bere traidore dituela, bere kontra jaikiko zaizkiola, hala behar dugu guk ere izan herabe haragiarekin ihardukitzera eta gerlan sartzera, zeren gure haragia, traidore bat bezala, gure kontra jaikitzen baita.

Arrazoi hau ematen du aditzera eta bai deklaratzen ere san Tomasek, esaten duenean (S. Th., 2-2, 35, 1: 4):

–Peccatum semper est fugiendum; sed impugnatio peccati quandoque est vincenda fugiendo, quandoque vero resistendo. Fugiendo, quando continuata cogitatio perseverans, auget incentivum peccati, sicut accidit in luxuria. Resistendo autem, quando cogitatio perseverans tollit incentivum peccati sicut accidit in omnibus peccatis praeter luxuriam. Bekatutik beti behar da ihes egin, baina bekatuaren oldarra, zirikaldia eta tentazioa, batean, behar da ihes eginez eta aldenduz garaitu, eta bestean, defendatuz, kontra eginez eta borrokatuz. Baldin defendatze hartaz eta hartan pentsatzeaz gutxitzen bada bekatuaren tentazioa, nola egiten baita haragiaren bekatuaz beste bekatu guztietan, orduan hobe da defentsan jartzea eta tentazioaren kontra borrokatzea. Baina baldin defendatze hartaz eta hartan pentsatzeaz piztenago bada sua eta handitzenago tentazioa, nola egiten baita haragiaren bekatuan, orduan behar da ihes egin, eta ez nola defendatuko den gogoetan jarri, zeren gogoeta hura bera da su-pizgarri.

Eta ihes egitea da, hartarako okasioetatik, solasetatik, elkartzeetatik eta gogoetetatik begiratzea. Zeren dirua ez da seguru ohoinak diren lekuan, ez ardia otsoen artean, eta ez iztupa suaren aldean.

Gauza arriskutsuak dira hauek elkarrekiko, eta bai gizona eta emakumea ere berak bakarrik bi-bian egoteko.

3

Baina oraino bi-bian egoteaz halako arriskurik ez balitz ere, bada beste arrazoi bat emakumeetatik aldentzeko, haien artean ez maiz ibiltzeko eta solasean ez sobera egoteko, zein baita etsenplu ona emateko eta eskandalua ekiditeko dugun obligazioa.

Ez da aski zeure kontzientzian barrena kasto, garbi eta zintzo izatea, baina kanpoan ere eta munduarekiko ere hala behar duzu izan:

–Providentes bona, non tantum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus (Erm 12:17).

Bere arauaz, Jainkoaz bezala munduaz ere, barrenekoaz bezala kanpokoaz ere egin behar da kontu.

Ongi heldu da puntu honetara emakume prestuaz Espiritu Santuak dioena (Es 31:13):

–Quaesivit lanam et linum et operata est consilio manuum suarum. Bilatu zituen ilea eta lihoa, eta biak bere eskuz landu eta obratu zituen: ilea kanpoko eta lihoa barreneko.

Lege Zaharreko arka famatu hura urre finez kanpotik eta barrenetik urreztatua zen (Ir 25:11):

–Deaurabis eam auro mundissimo intus et foris.

Zeruko senarrak bitan deitzen du ederra bere emaztea –Quam pulchra es amica mea, quam pulchra (Kt 4:1)–, aditzera emateagatik kristau on izango denak, kanpoan eta barrenean, bietan behar duela izan on eta eder, biez behar duela eduki kontu eta ardura.

Gizon bat maiz, bakarrik eta premia gabe emakume batekin egoteak ematen du okasio bekatu eragiteko eta goganbeharrarazteko badela haien artean behar ez den zenbait ezagutza eta amodio desordenatu.

–Nahi ez duenak esankizunik, ez demala okasiorik! Nahi ez duenak dei dezaten otso, ez dezala jantz otso-larrurik! Nahi ez duenak irten dadin kerik, ez dagiela surik!

Lege zuzenean ordenatua dago frogantzarik aski dela emakume bat gaiztotzat emateko, gizonarekin bakarrik, ezorenean eta hartarako lekuan aurkitzea, zeren aieru haiek, itzalgaizka ibiltze haiek baitira frogantzarik aski goganbeharrarazteko.

Beraz, honelatan ez da aski intentzio ona izatea, baina behar da bekatu eragiteko eskandalua eta okasioa ere ekidin eta kendu.

Naturaren aldetik denaz bezainbatean, ez daude behin ere elkarrekin seguru gizona eta emakumea. Aski da gizon eta emakume izatea arriskutan izateko eta egoteko.

Eta tentatzailea ere ez datza behin ere lo: hark eraikitzen du erbia, pizten du sua, gogoratzen du bekatua, iratzartzen du haragia. Eta behin iratzarriz gero, gaitz da lokartzen; gogoa airatuz gero, gaitz da sosegatzen eta bere lekura bihurtzen (ikus Krisostomo, Contra concubinarios sermoia).

Zuhurtzia handia da emakumeekin ezagutzatan ez sartzea, nor bere lekuetan egotea. Zeren behin elkargana abiatuz gero, gaitz da handik pizten den sua iraungitzea, eta bai, halaber, jendea isilik edukitzea.

Lehenbizian erraz da emakumeekin adiskidetzetik eta trebatzetik begiratzea, solasean barrena ez sartzea, elkargana ez ibiltzea; baina behin abiatuz gero, adiskidetuz gero, trebatuz gero eta elkarrekin solasean, hizketan, eleketan, presenteketan, gosalketan eta bisitaketan hasiz gero, arrisku handia da arimarentzako eta etsenplu gaiztoa munduarentzako.

Beraz, honelatan, emakumeetatik begiratu nahi duenak, nola behar baitu bere mihia edozein hitz esatetik gibelatu, hala behar du, halaber, emakumeekin trebatzetik, ibiltzetik eta hitzetan eta ezagutzatan sobera barrena sartzetik aldendu.

XLIII

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO BEDERATZIGARREN ERREMEDIOA: SABELARI EZ SOBERA EMATEA

Emakumeetako egiteko honetan bere buruaz kontu ona eman nahi duenak behar du jan- edanetik ere begiratu. Behar du neurriz jaten, edaten, eta gustuaren eta zaporearen atea ahal bezainbat itxirik edukitzen saiatu.

–Sine Cerere et Bacho friget Venus –dio Terentziok (Eunuchus, 4. at., 5. ager., 732 berts.)–. Ogirik eta ardorik ez den lekuan hotz da Venus; ez da han maitakeriarik eta ez emakume gutiziarik.

Esana da haragiaren plazera, amodio desordenatua sua bezala dela; eta su haren egurrak jan-edanak direla. Ken iezazkiozu, beraz, egurrak, jan ezazu gutxi eta edan gutxiago, eta halatan, edo ez da sua piztuko, edo piztua azkar iraungiko da.

Ordenatu zuen Solonek bere legeetan, baldin herriko kargudun bati gerta bazekion sobera edatea eta handik mihia moteltzea edo zangoak kordokatzea, ken zekiola berehala bere kargua. Eta arrazoirekin ordenatu zuen hala. Zeren bere burua ezin goberna dezakeenak, nola egingo du besterena?

–Qui sibi nequam est, cui alii bonus erit? (Si 14:5). Beretzat gaizto dena, nola izango da besterentzat on?

Korintiarrek bere erregea izendatzean eta koroatzean erabiltzen zuten zeremonietatik bat zen ekartzea bere aitzinera beira bat ur, aditzera emateagatik ez zuela handik aurrera ardorik edan behar, edo edanen zuena ongi ematurik eta urtzuturik edan beharko zuela (Eneas Silvio, Pio II.a, De Europa, 10. k.).

Lehenago, Erromako emakumeek ez zuten batere ardorik edaten (Alexander ab Alexandro, Geniales dies, 3, 11); zeren besterentzat ere itsusi da sobera edatea, baina emakumeentzat are itsusiago eta arriskutsuago. Handik uste dut etorri zela ohitura –arrotz kalean–, kanpotik etortzean, gizonek emazteei pot egitea, musu ematea, jakiteko ea ardo-usainik bazutenetz.

Federiko, izen honetako hirugarren enperadoreak ez zuen bere mendean ardorik edan, anitz baitzen aleman batentzat. Eta nola berak ez baitzuen edaten, begi gaitzez behatzen zien ardora emanak ziren guztiei.

Enperadore hark ez zuen haurrik, ezkondua bazen ere. Eta medikuek, elkargana bildurik eta kontseilu harturik, esan zioten enperatrizari ardo apur bat edan behar zuela, eta halatan zenbait haur izango zuela (A. Beccadelli, De dictis et factis Alphonsi Regis, 7. zkia. ).

Enperadoreak medikuen abisu honen berri jakin zuenean, desira handia bazuen ere bere ondotik zenbait ume uzteko, guztiarekin ere, gaztigatu zion bere emazteari begira zezala, ez zezala halako erremediorik har, ez zezala haur izateagatik ardorik edan. Zeren nahiago zuela emazte haurgabea, esterila, defota, antzua eta, haltz-oihanaren bista bezala, fruitugabea, ezen ez hordia eta ardo-edalea.

Nabarmentzeko hitzak ziren hauek eta seguru ongi esanak, zeren handiak baitira ardoak, guztiz ere emakumetan, egiten dituen kalteak, hain handiak ezen ez baita emakume edalea baitan zer fidaturik, eta ez gizon hordia baitan ere.

Ohoin bat, jokari bat, arnegari bat, putazale bat gaizto da; ordea, gizon da, bere adimenean dago, zerbaitetarako gai da. Baina hordia, ardankoia abere da, ez da gizon. Zeren gizon izatea da adimenean egotea, arrazoiaz baliatzea. Beraz, hordia, hordi deno, ez da gizon, zeren orduan ez baitago adimenean; ez baita orduan aberea baino gehiago arrazoiaz baliatzen. Eta hala, gizonak bere gizontasunean ezin duke falta handiagorik eta ez desohore desohoragarriagorik –munduak hala ez badauka ere– horditzea, adimena nahastea eta fama hartan jartzea baino.

Noe patriarka santu hura horditu zen egun batez, eta harena ez zen miresteko, zeren lehenbiziko edanaldia baitzuen eta ez baitzekien oraino orduan zer indar zuen ardoak, zeren, jakin eta gero, begiratu zen. Baina miresteko da nola orain –zuk dakizularik eta esperientzia duzularik, neurri batera helduz gero, ardoak iragaten zaituen, gaitz egiten dizun– ez zaren guztiarekin ere zentzatzen eta ez berriz halakatzetik begiratzen.

Likurgo Traziako erregeari iruditu zitzaion ezen ez zela aski ardoak egiten zituen kalteak erremediatzeko, legez eta ordenantzaz ardoa debekatzea –zeren hura zela, erroak utzirik, adarrei lotzea–, baina mahastiak behar zirela ebaki eta pikatu. Eta hala, bere erresumako guztiak, bat ere utzi gabe, pikarazi zituen eta agindu zuen ez zedila inor handik aurrera, biziaren penan, ausartu mahastiak landatzera. Eta bide hartaz, errege hark erremediatu zituen ardoak bere erresuman egiten zizkion kalte guztiak.

Sabel betea, janariz eta edariz gainez egina, ez da deusetarako ere on, jokatzeko, mintzatzeko, erasteko eta erokeria egiteko baizik.

–Nolite inebriari vino in quo est luxuria –dio jondoni Paulok (Ef 5:18)–. Ez zaiteztela hordi, ez zaiteztela ardoz bete, zeren ardoa den lekuan da haragiaren desira desordenatua.

Honen arauaz esaten du san Jeronimok (Adversus Iovinianum, II, 7):

–Esus carnium et potus vini, ventrisque saturitas seminarium libidinis est. Haragi jatea, ardo edatea eta sabela betetzea gutizia desordenatuen hazlekua da eta mintegia.

Zeren nola mintegian birlandatzeko landareak sortzen eta hazten baitira, hala jan- edanean ere haragiaren plazer hartzeko gutiziak, oroitzapenak eta kilikadurak pizten eta egiten dira.

Gaitz da alfer, aise eta ase egotea eta haragiaren bekatutik eskapatzea.

1

Eskuarki, jende aberatsak, jan-edanean igeri dabiltzanak erortzenago dira haragiaren bekatutan, pobre gosez direnak baino.

Hala frogatu zuen Sesostris Egiptoko erregeak (Herodoto, Historiae, II: Euterpe). Errege hura eritu zen, eta itsutu eritasun hartatik. Eta berehala erresumako apaiz, mediku eta hartarako ziren gainerako guztiek kontsulta eginik, esan zioten bere senarraz besterekin egitekorik izan ez zuen emakume baten gernuaz eta ur-isuriaz garbitu behar zituela bere begiak, eta halatan, berehala argituko eta sendatuko zitzaizkiola.

Erregek hau aditu zuenean, sendatutzat zeukan bere burua, zeren uste zuen ezen mundu guztia prestu zela. Eta hasi zen berehala agindu zitzaion erremedioaz baliatzen. Eta lehenbizikorik, seguru baino seguruago, hartu zuen erreginaren ur-isuria, bere emaztearena, eta hartaz medikuek agindu zioten bezala, busti zituen begiak eta gantzutu. Baina alferrik; lehen bezain itsu gelditu zen, zeren erreginak bere senarraz besterik ere dastatu baitzuen.

Errege soil miretsi zen honetaz, zeren ez zuen uste ezen erreginak halako jokorik jokatu zukeela.

Erreginaz etsi zuenean, hasi zen berriz beste emakume garrantzitsu eta aberats batzuetatik proba egiten, ur-isuri ekartzen eta senda zitekeenetz saiatzen. Baina ez zioten haiek ere sentiarazten eta ez onik egiten. Zeren guztiak ziren berdin prestu, guztiak ziren besterekin kutsatuak.

Orduan erregek, hurran-hurran etsia zebilela, egin zuen topo baratzezain pobre baten emaztearekin, eta haren ur-isuriaz begiak ukitu zituen bezain azkar, argitu zen. Eta sendatu zenean, hartu zuen emakume pobre hura, egin zuen bere emazte, egin zuen Egiptoko erregina. Eta gero, beste guztiak, gaizto frogatu zituenak, erregina bera barrenean zela, bizirik errearazi zituen.

Aberatsak aurkitu zituen pobreak baino gaiztoago eta haragiaren bekatuan eroriago.

Aberastasunetik, jan-edanetik, gulatik, sabeldarraiotasunetik sortzen da haragiaren plazer-nahia eta bekatua. Eta abstinentziatik, neurriz bizitzetik, sabel-ederretako izatetik eta pairatzetik heldu da debozioa eta santutasuna.

Esaten du Klimako santuak (Scala Paradisi, 14. k.) nahi dena izan kasto eta, alabaina, ardoan zopatua egon eta asean ibili, halakoa dela suari iraungitzeko olio eta orari beregandik hastantzeko ogi-puska ematea bezala, zeren nola ora bazkarekin hurbiltzenago baita, eta bai sua ere olioarekin piztenago, hala haragiaren gutizia ere jan-edan harekin berretzenago eta handitzenago da.

Beraz, emakumeetatik begiratu nahi duenak begiratu behar du, halaber, ahozuri izatetik, ardoan sobera sartzetik. Zeren, halatan, begiratuko du bigarren zentzumena eta ataria, zein baita ahoa, mihia, gustua, zaporea, zeinetatik sartzen baita haragiaren bekatu-hatsa, higuina eta batbederaren galgarria.

XLIV

HARAGIAREN BEKATUTIK BEGIRATZEKO LEHENEN GAINERAKO ERREMEDIOAK

Nola haragiaren bekatuan erori nahi ez duenak eduki behar baitu kontu lehenbiziko bi zentzumenez –bistaz eta gustuaz, begiez eta ahoaz–, hala eduki behar du kontu gainerako beste zentzumen guztiez ere.

Eduki behar du kontu entzuteaz, belarriez (auditus). Zeren anitz gauza entzuten da, hobe bailitzateke ez entzutea.

Inor emakumeez edo emakumeetako gauzaz mintzo denean, ez ernaturik egon, itxi belarriak, itzul burua beste aldera; ahalik eta gutxien halako solasik entzun, ez haietan atseginik har. Zeren san Isidorok dioen bezala (Synonyma de lamentatione, II, 45):

–Facile agitur quod libenter auditur. Errazki egiten da gogotik entzuten dena.

Bada, kastitatea begiratu nahi duenak ez du dantzatu ere behar eta ez soinuak diren lekura joan.

Lehenago, jentilen artean eta denboran, desohore zen dantzatzea; eta hala, ez zen jende ohorezkorik eta kontuzkorik dantzetan aurkitzen.

Zizeronen esana da (Pro Murena, 6, 13):

–Nemo fere sobrius saltat. Inor gutxi dantzatzen da edana ez denean, adimenean dagoenean.

Jende gazte arinen, zentzuz baino zangoz fidago direnen ofizioa da dantza.

Dantzan ez da okasio gaiztorik baizik. Han ahalkea galtzen da, ezagutzatan sartzen da, solastatzen da, trebatzen da, eskuztatzen da, mandatua egiten da eta, azkenean, behar ez dena sortzen da.

Esan behar da gauza gaiztoa eta okasiotsua dela dantza, hartaz dioenean san Agustinek (Enarrationes in Psalmos [2], 91, 2):

–Melius est in diebus dominicis arare vel fodere, quam choreas ducere. Hobe da eta bekatu gutxiago da igande egunetan golde-nabarretan eta lur-lanetan trabailatzea, ezen ez dantzan aritzea.

Eta hau esaten du honela, ez zeren dantzatzea bera hain gauza gaiztoa den, baina zeren dantzatik anitz okasio behar ez denik sortzen den.

1

Bada, begiratu behar da usnaren ataria ere (odoratus); eduki behar da kontu sudurrez ere. Zeren sar daiteke handik ere behar ez dena.

Ez da musketaz, baltsamoz eta halako beste usain onez usaineztaturik ibili behar. Zeren hala ibiltzeak ez du usain ona.

Eta halatan agindu zuen Solonek ez zezala inork usain-merkatalgotan trata.

Zenon filosofoak ez zuen ikusi ere nahi halako usainik zuenik. Eta hala, egun batez, bere konpainiako bati usaina aditurik eta bere baitan haserreturik, galdegin zuen (Laertzio, VII, Vita Zenonis):

–Quis hic mulierem olet? Nork du hemen emakume-urrina?

Bidegabe handia egiten dio bere buruari, emazteki bat bezala, urrineztaturik eta usain onez beterik dabilen gizonak, zeren halakoak, usain ona emateagatik, ematen baitio bere buruari fama gaiztoa.

Badira gauza batzuk, ikusi gabe, sudurraz beraz, urrinaz usnatzen eta jakiten baitira non diren eta zer diren. Hala, beti usain onez beterik dabiltzanak ere usnatzen dira eta, ikusi gabe, ikusten nolakoak, zer azturatakoak eta zertsu diren.

Halatan, Martzial poetak esan zion egun batez Postumo bere adiskideari (Epigrammata, II, 12):

–Hoc mihi suspectum est, quod oles bene, Postume, semper./ Postume, non bene olet, qui semper bene olet. Goganbehar gaiztoa ematen dit, Postumo, zu beti usain onez beterik ibiltzeak. Zeren ez du usain ona beti usain ona duenak.

Usainik hoberena batere usainik ez izatea da.

Hala esaten du Zizeronek emakumeez mintzo dela (Epist. ad Atticum, V, 2. ep. ):

–Ideo bene olent, quia nihil olent. Usainik ez dutenean dute usain ona, eta, zeren ez baitute usainik, hargatik dute usain ona.

Baltsamo, anbar, musketa eta halako beste usain onak jendeak engainatzeko, beregana erakartzeko, bere buruez mintzarazteko eta haragiaren bekatuan eroriak dautzala usnatzeko eta goganbehartzeko bideak eta seinaleak dira; edo bai, zeren benturaz zenbait usain gaizto eta kirats baitute bere gorputzean, hura estaltzeko eta ezeztatzeko hartuak eta pentsatuak.

2

Ez du deus balio usain onez beterik ibiltzeak eta, are gutxiago, berari dagokion baino soineko arropa ederragoak erabiltzeak. Zeren haiek guztiak dira harrotasun hutsalak, desordenuak eta desoneskeriaren seinaleak.

–Amictus corporis et risus dentium et incessus hominis enuntiant de illo (Si 19:27). Soineko arropetan, irrian eta ibiltzean da ezagun nolakoa eta zertarako den batbedera.

Nola kea den lekuan ageri baita badela sua, hala sosegurik gabe, hortzak erakutsirik, beti irriz egotean eta hutsalki jantzirik ibiltzean da, halaber, ezagun eta ageri han dela ergelkeria franko eta adimena eskas.

–Habentes alimenta, et quibus tegamur, his contenti sumus –dio jondoni Paulok (1Tm 6:8)–. Dugunean zertaz gosea hil eta larrua estal, askiesten dugu. Ez dugu jan-edanean eta jantzietan soberaniarik galdegiten; doiaz elikatzen, iragaten eta kontentatzen gara.

Zenbait granoz arin delako seinalea da besteak ez bezala edo dagokion baino ederkiago jantzirik ibiltzea, eta jantzi haiek soinean dituenean bere buruari pozarren beha egotea.

Halako bati esan zion egun batez sekretuan belarrira Demonakte zeritzan filosofo batek (Luziano Samosatakoa, Vita Demonactis):

–Heus tu, hoc ante te ovis ferebat. Hola, adiskidea! Orain zuk soinean darabiltzazun arropa horiek zuk baino lehen erabili zituen bere bizkarrean ardiak, zeren haren ileaz eginak baitira. Ez duzu, beraz, horietaz zer loriaturik.

Eta bestela ere, zeren jantziak bekatuaren estalgarriak bezala eta bekatu egin dugulako seinaleak baitira, ederki esaten du san Tomasek puntu honen gainean (De eruditione principum, V, 55. k.):

–Qui gloriatur de veste similis est furi glorianti de cautero; quia propter peccatum Adae usus vestium introductus est. Nahi duzu jakin bere soineko arropez harrotzen eta loriatzen dena nola den? Zigortu ondoan, justiziak sorbaldan burdin goriaz ematen dion markaz eta zigiluaz harrotzen den ohoina bezala: marka hura bere gaiztakeriengatik ematen zaio ohoinari, eta bai guri ere janzkera gure eta Adan gure lehenbiziko aitaren bekatuagatik. Bekaturik izan ez balitz, ez zen beharko janzkerarik. Ez dugu, beraz, haietaz zer burgoiturik.

Batbederak behar du, bere egoeraren arabera, nola baitagokio, hala jantzi, eta ez gehiago. Zeren gehiagokoaz desohoratzenago du bere burua, ohoratzen baino.

Errege jantzi bedi oihalik hoberenaz, aitonen semea erdikoaz eta nekazalea arruntenaz. Zeren gainerako guztiak dira harrokeria hutsalak, desordenuak, bekatu egiteko eta eginarazteko bideak eta kastitatearen galgarriak.

3

Baina guztien gainetik, bosgarren sentsu korporalari –zein baita tactus, ukitzea, eskuztatzea eta hazkatzea– eduki behar zaio begia. Zeren hura da ohoinen kapitaina, ijitoen kondea, besteren ebatsietan ere parte duena.

Ikusteaz, mintzatzeaz, entzuteaz eta usnatzeaz egiten da bekatu, ez, ordea, ukitzeaz bezala. Beste zentzumenek urrutitik, baina ukitzeak hurbiletik oldartzen du. Begiek, mihiak eta beste zentzumenek eraikitzen dute ehiza, baina ukitzeak atzematen du.

Gaiztoeneko puntuan, likiski behatuagatik eta mintzatuagatik ere, aitzinago iragaten ez bada, ez da obrarik bederen; baina ukituz gero, amaitu da jokoa, egin da kolpea.

Likiski behatzea eritzeko seinalea da, baina ukitzea hiltzekoa.

Oraino, solastatzeaz eta behatzeaz beraz ere kilikatzen da, oroitzen da. Zer izango da, bada, ukitzera eta musu-besarketara dadinean? Urrutitik ere berotzen du suak; zer gertatuko da, bada, hurbil dadinean?

Gaizki doa iztupaz, suak uki dezanean. Beste joko guztiak ametsetakoak bezala dira; ukitzea da iratzarririkakoa, fina eta segurua.

Gatzak, urez egina delarik, ez du ura baino etsai handiagorik, ez eta haragiak ere, haragiz delarik, haragia baino galgarriagorik. Batak eta besteak ere aski dute elkar ukitzea.

Beraz, aparta, ez hurbil, ez uki! Zeren nola ukitzeak pizten baitu sua, hala ez ukitzeak, hastantzeak eta aldaraturik egoteak begiratzen du kastitatea eta garbitasuna.

Azken finean, erremedio guztien gaineko behar litzatekeen erremedioa da kontsideratzea Jainkoak ikusten gaituela, beha dagokigula. Eta baldin den pertsonarik ezdeusenaren behatzeak, ikusteak eta aitzinean gertatzeak gibelatzen bagaitu halako bekaturik egitetik, nola izango da arrazoi gibela gaitzan, geldi gaitzan eta begira gaitzan Jainkoak ikusten gaituela eta aldakan beha dagokigula jakiteak eta pentsatzeak?

Hauek dira –eta Jainkoari nahi dakiola aski izan daitezen!– haragiaren bekatuan ez erortzeko eta, eroriz gero ere, jaikitzeko hartu behar diren erremediorik garrantzizkoenak. Zein baldin egun beretik, gerorako luzatu gabe hartzen eta kontsideratzen badituzu, jakizu ezen gorputzari aisia handi bat emango diozula eta arimari are handiagoa, eta halatan, munduan duzun etsairik handiena eta arriskutsuena, zein baita haragia, azpiratuko, garaituko eta errendatua ipiniko duzula.

XLV

NOLA GEROTIK GERORA GABILTZAN BITARTEAN ALHA ZAIGUN KONTZIENTZIA GAIZTOA

Esaten du san Tomasek (S. Th., 1, 79, 2) –eta frogatzen den gauza da– gure Jaungoikoak ereina eta landatua daukala gure baitan barrena jakin behar diren gauzak jakiteko eta egin behar direnak egiteko hazia eta landarea.

Badu gutarik batbederak bere baitan barrena Jainkoak emandako aitzindari bat, gidari bat eta argi-egile bat. Eta hark erakusten digu zer dagokigun ongi eta zer gaizki, noiz goazen makur eta noiz artez. Eta are gehiago, hark berak bere ahal guztiaz aitzinatzen eta bulkatzen gaitu ongi egitera, eta gibelatzen eta hastantzen gaizki egitetik.

Barreneko aitzindari hau edo argi-egile hau —zein deitzen baitute doktoreek synderesis—, da gure kontzientzia edo arrazoi naturala. Zeren ez da munduan halako aitzindaririk, gidaririk, argi-egilerik eta ez erakuslerik nola baita arrazoi naturala eta arrazoi naturalak dioena, naturaren arauaz, legez eta etorkiz dakiguna; batbederaren barrena, kontzientzia; eta kontzientziaren lehenbiziko mugida, abiadura, erakuspena eta kontseilua.

Hala esaten du san Krisostomok (12. hom., Ad populum Antiochenum):

–Ab initio Deus hominem formans, legem illi naturalem indidit. Et quid, tandem, est lex naturalis? Conscientiam nobis expressit, et per se discibilem constituit bonorum et contrariorum scientiam. Non, enim, opus habemus discere quod mala est fornicatio, sed initio hoc scimus. Hastetik, egin zuenetik beretik eman zion Jainkoak gizonari lege naturala. Eta zer da lege naturala? Batbederaren kontzientzia, zeinetan barrena baitago bere buruzko ezagutza bat jakiteko zein den zuzen eta zein makur, zein den ongi eta zein gaizki; halako moldez, ezen ez baita zer ibilirik frogatzen gauza gaiztoa dela bekatua eta gauza ona bertutea, zeren badakigu hau geuk ere geure burutik, lege naturalak berak, kontzientziak erakutsirik.

1

Honetan da ageri maite gaituela geure Jaungoikoak, zeren geure baitan barrena, geure etxean, bestetara kontseilatzera joateko premia gabe ematen baitigu behar dugun nagusia eta erakuslea, zein baita kontzientzia.

Eta halatan kondenatzen dira lege naturalaren arabera bizitzen ez diren jentilak.

Merkatari batzuek egiten dituzte salerosi nahasiak, tratu gaiztoak, lukurreriazkoak, engainuz beteak. Eta gero joaten dira bere konfesoreetara, edo bestetara, galdegitera ea tratu haiek justu direnetz, egin daitezkeenetz. Eta joaten dira beharrik gabe, premia gutxirekin. Zeren hain da argi ez direla justu, non, baldin bestetan ibili gabe galdegin baliezaiote berek bere kontzientziari, hark berak erakuts bailiezaieke egia; eta handik, berek kondena bailitzakete bere buruak, zeren bere kontzientzian barrena aurki bailezakete, idatzirik bezala, galdez dauden guztiaren erantzuna.

Utzi nahi badiogu kontzientziari, bera da aski errebelatzetik begiratzeko, artez eta xuxen ibilarazteko. Zeren badaki behar dena, eta bere egitez guztia da onera emana. Eta san Tomasek dioen bezala (S. Th., 1, 79, 13), ontasunari egiten dio festa eta begitarte, eta gaiztotasunari liskar eta beltzuri: Synderesis dicitur instigare ad bonum, et murmurare de malo.

Beraz, bere kontzientziaren arabera, haren buruz eta kontseiluz gobernatzen eta gidatzen dena ongi da, alegera da, kontent eta pozik da. Baina bestela, bere kontzientziaren kontra dabilena gaizki da, beltz, ilun, goibel eta triste da.

Eta arrazoirekin da hala. Zeren nola zangoa, besoa edo gorputzeko beste parte bat bere tokitik eta junturatik ateratzen, makurtzen, aldaratzen edo zainartatzen denean ezin sosega baitaiteke eta ez pausa bere tokira eta lekura bihurtu arte, hala bere kontzientziari gibela emanik bekatuan dagoena ere, nola behar den junturatik eta arrazoi naturalak erakusten dion bidetik eta ordenantzatik aldaratua eta aterea baitago, ezin sosega daiteke eta ez pausa, hala dagoeno.

Bere bidean eta tokian dagoenean, nola baitago bekaturik ez duenean, orduan da alegera, arrai, aise, pozik eta bere gogara.

2

Ez da kontzientzia gaiztoa bezain gaiztorik eta erregarririk; bera da zigorrik eta borrerorik aski.

Hala esaten du san Agustinek Jainkoarekin mintzo dela (Confessiones, I, 12. k., 19):

–Iussisti enim et sic est, ut poena sua, sibi sit, omnis inordinatus animus. Agindu zenuen eta hala da: kontzientzia desordenatua bera da bere buruarentzat pena eta gaztigu.

Ez da uharrik eta ez uholderik lurra hala larrutzen eta lapurtzen duenik, ez da pipirik zura hala desegiten eta zuhirintzen duenik, ez da zedenik urdaia hala mingosten eta jaten duenik, ez da zerrenik oihala hala eta hain gisa gaizki bilakatzen duenik eta ez harrik haragia hala galtzen eta gastatzen duenik, nola kontzientzia gaiztoak egiten baitu bere burua.

Harra da kontzientzian barrena dagoen bekatua, eta harrak bezala, gau eta egun, ausikitzen du, jaten du, larrutzen du. Eta hain da gose, ezen ez baita behin ere asetzen eta ez ausikitzetik eta bere faltak gogora ekartzetik gelditzen.

Errege Dabidek, besteren emaztearekin huts egin zuenean, anitz saio eta itzulinguru egin zuen huts hura estali nahiz. Eta ez, ez, zeren inoren beldur zen, errege zenez gero, baina zeren ez baitzuen bere kontzientziak sosegatzen uzten.

Kontzientziak ez aita santuri, ez enperadoreri, ez erregeri eta ez munduan den beste pertsonari ez diezaioke barka. Eta hau guztiau egiten du gure probetxuagatik, bekatutan lokar ez gaitezen.

Geure aita propioak baino maiteago gaitu geure kontzientziak. Aita batek bere semea behin, bitan, hirutan edo hamarretan mehatxatu duenean, ikusten badu ez dela zentzatzen eta ez emendatzen, uzten du, etsitzen du. Baina ez kontzientziak: ez du behin ere uzten eta ez etsitzen (ikus Krisostomo, 4. serm., De Lazaro).

Gerla handia egiten digu geure kontzientziak, eta gerla honek apur bat ere gibelatzen gaitu bekatu egitetik. Bestela, egin zukeen gureak.

Hala esaten du san Krisostomok (ubi supra: 4. serm., De Lazaro, 5):

–Conscientiae increpatio, sacra est anchora non sinens, nos tandem in peccatorum demergi profundum. Kontzientziaren erantzukia eta mehatxua aingura da, eta aingura ere santua eta sakratua, bekatuen hondarrean erortzetik eta han itotzetik begiratzen gaituena.

3

Ordea, diferentzia handia da kontzientzien artean; anitz doa batetik bestera.

Kontzientzia batzuk dira erne, sentikor, minbera, hertsi, eta, berriz, beste batzuk loti, hil, lazo, zabal eta antsikabe.

Zapata bat duzunean neurri, justu, doi, ezin paira dezakezu barrenean den legarrik ttipiena; baina zapata baketazko handi-zabalak ez dira hain arriskutsu, haiek badute leku franko oina gutxi minberaturik, ez legarra, baina harrixkak ere edukitzeko.

Bada, diferentzia hau berau da kontzientzia onaren eta gaiztoaren artean ere.

Kontzientzia onak, justuak, ezin paira dezake bekatu benial bat ere, baina gaiztoak, laxoak ez du mortalez ere konturik egiten.

–Multi per nimias iniquitates non sentiunt peccati conscientiam (Anbrosio, De Paradiso, 15. k., 75). Anitzek ere, bekatu egin hutsen boterez, ez dute bere kontzientziako bekatua sentitzen.

Eta hau da Espiritu Santuak ere dioena (Es 18:3):

–Impius cum in profundum malorum venerit contemnit. Gaiztoak, bekatuen osinean barrena sartuz gero, galtzen du sentimendua, ez du antsiarik.

–Piae mentis est, vulnus sentire peccati. Nam qui expertes doloris sunt, non sentiunt vulneris acerbitatem, quod est immedicabilis aegritudinis (Anbrosio, Apologia Prophetae David, 9. k., 47). Seinale ona da bekatuaren zauria sentitzea, eta gaiztoa, ez sentitzea. Zeren sentimendua galduz gero, oinazeak hilez gero, ez da sendagai, ez da sendakizun eta ez medikuntzatan ibiltzeaz probetxurik.

Hau da mundu honetan bekatoreak ahal dukeen miseriarik handiena, egoerarik arriskutsuena eta egoitzarik gaiztoena: bekatua ez sentitzea.

Halakoak kontzientziaren sainga gutxi aditzen du, lo gutxi hargatik galtzen du. Ordea, ez da, ez, hura ere alde guztiz narrio gabe; den gaiztoenari ere, noizik behin bederen, alhatzen zaio bere kontzientzia. Zeren san Krisostomok dioen bezala (Psalm. 142):

–Neque enim in eius potestate situm est remittere. Nahiago badu ere, ezin barka dezake kontzientziak.

Hala ematen du aditzera san Anbrosiok ere (De poenitentia, 5. k.):

–Conscientia cum non habet loquendi usum, nescit tamen tenere silentium. Kontzientziak, mintzatzen ohitua ez delarik, ez daki alabaina isilik ere egoten.

Zeren kanpoan mintzatzen ez bada ere, bai ordea mintzatzen da barrenean.

Kontzientzia da behin ere lokartzen ez den zerbitzari bat, marrantatzen edo erlasten ez den predikari bat eta betiere ontasunera ahal bezainbat eramaten gaituen gidari bat. Eta ez zaigu puntu batez ere aldaratzen: beti darraigu, gorputzari itzala darraion bezala.

Eta ez dago, ez, alferrik ere: alha zaigu, saingaz eta erantzutez dagokigu. Bekatua egin baino lehen, egitean eta eginez gero ere, erasten du, abisatzen du, akusatzen du. Eta, guztiz ere, bekatu egin ondoan jaikitzen da, orduan atzartzen da, orduan dira zinak eta minak, orduan dira ezproi-kolperik handienak. Zeren san Krisostomok dioen bezala (64. hom., Genes. 42):

–Sicut ebrius cum multum vini ingurgitat, nullum sentit a vino damnum; postea autem sentit; ita et peccatum, donec consummatur, obtenebrat mentem, et quasi densa nubes ita mentem corrumpit. Deinde conscientia insurgit, et quovis accusatore mentem gravius arrodit, monstrans absurditatem peccati. Nola hordiak ardoa irensten duenean ez baitu sentitzen handik heldu zaion kaltea –zeren gozotasun hark, edatean hartzen duen atseginak itsutzen baitio adimena; ordea gero, hordia joan zaionean, ezagutzen baitu bere falta eta desohorea–, hala bekatoreak ere, bekatua egiten duenean, ez du sentitzen eta ez ikusten handik heldu zaion kaltea, zeren hartako atseginak eta plazerak liluratzen baitu, hain liluratzen ezen ez baita orduan gaitzez oroitzen. Baina gero, iragan denean bekatua, jaikitzen da kontzientzia, eta hain zinez akusatzen eta liskar egiten hasten da, non iragan diren plazer guztiez ahantzirik ipintzen baitu bekatorea.

4

Esaten du san Agustinek (ikus Enarrationes in Psalm., 33 & 100) emakume gaiztoak, itaxurak eta keak ateratzen duten bezala gizona bere etxetik, ateratzen duela kontzientzia gaiztoak ere bekatorea bere sosegutik.

Emakume gaiztoa, itaxura eta kea diren lekuan ez da plazerik, ez eta kontzientzia gaiztoa duena baitan ere ontasunik. Bekatorea sartzen bada bere kontzientzian barrena, berehala hango keak ateratzen du kanpora, azpiratzen du tristurak.

Kanpoan etsaiak, arriskuak eta asalduak dituenak laster egiten du etxera, pausatzera eta bere burua segurtatzera; ordea, etxean ere etsaiak, atsekabeak, itaxura, kea eta emakume gaiztoa dituenak, zer egingo du? Non pausatuko da? Zer kontsolamendu izango du? Kanpoan etsaiak, etxean gerla: non aurkituko du bakea? Non?

Bere barreneko ganbaran, bere kontzientzian: han behar du pausatu, han behar du kontsolatu eta bere burua arindu eta alegeratu.

Ordea, baldin bere barreneko ganbara hartan ere, bere kontzientzian ere edireten badu etsaia, bekatuaren itaxura, kea eta erantzukia, zer egingo du orduan? Norako da?

Sartuagatik bere barreneko ganbaran, bere kontzientzian, ez dezake pausurik aurki, zeren han berean batzen baitzaio bere etsaia. Eta etsairik gaiztoena etxe barrenekoa da.

–Hostem suum invenit, quo confugerat (Agustin, Enarratio in Psalm., 45, 3). Etsaiaren ihesi dabilela, egiten du etsaiarekin topo.

Beraz, bazter gehienetatik hartua da halakoa, alde guztietatik harrapatua da, zeren bere burua ere etsai baitu, eta berak beregandik ezin egin baitezake ihesik.

Arrazoirekin esaten du san Agustinek (191. senten., De mala conscientia):

–Nullae poenae graviores quam malae conscientiae, in qua cum Deus non habetur, consolatio non invenitur. Ez da kontzientzia gaiztoaren egitekoak eta penak baino pena handiagorik. Zeren nola ez baita Jainkoa han egoten, ez da ezta kontsolamendurik ere edireten.

Eri den pertsonak, barrenean min duenak egin dezake denbora apur batez kanpoan eta jendartean alegera irudi. Ordea, gutxi hala iraun; berehala bere barreneko gaitzak gogoetan ipintzen du, tristatzen du.

Hala tristatzen du, bada, bekatutan dagoena ere bere kontzientziak, bere barreneko eritasunak:

–Vides convivium peccatoris, interroga eius conscientiam. Nonne gravius omnibus foetet sepulchris? (Anbrosio, De officiis ministrorum, I, 12. k.). Ikusten duzu bekatutan dagoenaren gonbita, jan-edana, bonbazia eta bankezia, baitirudi ezen han dela paradisua, ez dela zer gehiago desira. Ordea, baldin galdegiten badiozu ea nola dihoakion bere barren hartan, bere kontzientzian, esango dizu gaizki dela, nardagarri dela, hilobi kiratsak baino kiratsago dela.

–Impii quasi mare fervent, quod quiescere non potest (Is 57:20). Gaiztoak itsas irakina bezala dira: ez dute bakerik eta ez sosegurik; haien olek, uhinek, bagek eta tormentek, hainbat badira, ezen gainez egiten baitute.

Eta badio Salomonek ere (Si 33:5):

–Praecordia fatui quasi rota carri. Gaiztoaren kontzientzia eta barrenaldeak orgaren edo gurdiaren gurpila bezala dira.

Gurdi kargatuak badarasa, badirudi bere karga handia ezin jasanez arranguratzen dela.

Hala arranguratzen da, bada, bekatorearen kontzientzia ere bere bekatuen karga eta pisua ezin jasanez. Hark nekatzen du, hark zapatzen du, hark bere soinuaz, harrabotsaz eta erasteaz tristatzen eta penatzen du.

Egun batez eraman zituen filosofo batek zapata batzuk bere etxera, prometaturik zapata-egileari denbora gutxiren barrenean ordainduko zizkiola. Eta abiatu zen bere hitzean eta epean ordainketa egitera. Baina entzunik ezen hil zela diruak behar zituen zapatagina, bihurtu zen alegerarik bere diruekin etxera, iruditurik ezen hainbestez kito zela. Eta eduki zituen zenbait denboraz diruak berarekin.

Ordea, bitarte hartan hain jaten eta erretzen zuen bere baitan barrena bere kontzientziak, ezen, ezin pairatuz, joan baitzen bere diruak harturik zapataginaren etxera eta han egotzi zituen, esaten zuela, zapataginarekin berarekin mintzo izan balitz bezala (Seneka, De beneficiis, VII, 21. k.):

–Ille tibi vivit, redde quod debes. Beste guztientzat hil bahaiz ere, oraino bizi haiz enetzat. Totzik, bada, har itzak heure zapaten diruak, eta uztak niri bakea.

Deskargua egin arte ez zuen utzi bere kontzientziak sosegatzen; anarteraino beti eman zion garri eta narrio.

Ez da egungo egunean mundua honen sentikor eta ez kontzientziatsu.

5

Gaiztoa, beste etsairik gabe, bere kontzientziak berak, bere baitan barrena, zigortzen du, ausikitzen du, zauritzen du, larrutzen eta penatzen du.

Iragan denean bekatuaren plazera, han da berehala kontzientziaren atsekabea.

Bekatua zauri hatz-egilea bezala da. Hatz egitean, atsegin hartzen duzu. Ordea, hatz gordin eginik, gelditzen zaizu ondotik erresumina. Hala gelditzen da, bada, bekatuaren plazera iragan denean ere kontzientziaren mina eta oinazea.

Sukar handiarekin zaudenean ere, atsegin hartzen duzu ur hotza edateaz; ordea, gero, edan ondoan, gaitza berreturik, izaten duzu atsegin haren atsekabea. Hau da fruitu ondu gabeen ondorea, hozkia, higuintza.

Kartzelan dagoenari emaiozu nahi duen bezainbat jatera eta edatera. Egiozu ahal dagizun festa guztia, baina ez da hargatik osoki alaitzen, zeren ez baitaki zeri dagokion.

Alaikiago bizi da atez ate dabilen erromesa. Zeren san Krisostomok dioen bezala (12. hom., Rom. 7):

–Supplicii expectatio non sinit praesentium voluptatum sensum capere. Kartzelan dagoenari ez dio uzten geroko gaztiguaren beldurrak atsegin hartzen eta ez eskuen artean dituen plazer apurrak gozatzen.

Urkabera kondenaturik dagoena aitzinetik penatzen da; urkabeaz oroitzen den guztiaz urkatzen bezala da.

Hala da, bada, kontzientzia gaiztoa duena ere. Halakoa, noiz eta hasten baita bere gogarenik bere lagunekin atsegin hartzen, orduan berean oroitzen da bere bekatuez, orduan berean alhatzen zaio bere kontzientzia, halako suertez ezen ez baita posible bekatutan dagoenak, hala dagoeno, atsegintasun osorik ahal dukeen.

Halakoak, arriskurik ez duenean ere, uste du arrisku duela.

Eta hala ikusiko duzu anitzetan ere, ohoinak edo gizon hiltzaileak sentitzen duenean justizia, berehala bera bere buruz, inor oroitzen ez dela, bere kontzientziak akusaturik, ihesi itzalgaizka abiatzen dela; eta, handik nabarmendurik, gaizki ere heltzen dela.

Gaiztoak uste du ezen, hartaz oroitzen ez direnean ere, hartaz mintzo direla. Gaiztoa beti da gibelbeldurti eta goganbehartsu.

Gau ilunean bakarrik doana, deusen arriskurik ez izanagatik ere, latz da, beldur da, izu eta ikara da. Hala da, bada, gaiztoa ere, deusen arriskurik ez izanagatik ere, bere kontzientziak akusaturik, latz, izu, ikara eta beldur.

Urdeak, beste abereek egiten ez dutena, oraino minik hartu gabe, ukitzeaz beraz egiten du marraska. Zeren, nola ez baitu deus ere on den gauzarik bere urdaia baizik –ez ilerik, ez lumarik, ez larrurik eta ez beste gauzarik–, bere izanez eta naturaz da beldur, hartzen dutenean, bizia kentzeko hartzen duten.

Hala, bada, kontzientzia gaiztoa duena ere, lehenbiziko aldi gaitzean, den buruko minik ttipienean da beldur hil dadin, bizia edeki diezaioten, zeren ez baitu deus ere deus balio duen gauzarik bere bizia baizik, eta hura galduz gero, penatu behar baitu.

6

Esaten du Job gizon santu hark (Jb 15:21):

–Sonitus terroris semper in auribus eius, et cum pax sit, ille insidias suspicatur. Gaiztoari beti dagokio bere belarrietan beldurraren soinua, kontzientziaren laztasuna eta asaldua; eta bakean denean ere, uste du gerlan dela, eta orduan ere, harrapatu nahiz, zelatan dagozkiola.

Hau da, are mundu honetan ere, beste mundukoaz gainera, gaiztoaren gaztigua: beldurra, segurantzarik gabe, izu ibiltzea.

Gaztigu honetaz mehatxatu zituen gure Jainkoak bere aginduen hausleak, esaten ziela (Lb 26:14&17):

–Quod si non audieritis me, nec feceritis omnia mandata mea, fugietis nemine persequente. Baldin entzuten ez banauzue eta ene agindu guztiak konplitzen ez badituzue, jakizue ezen inoren arrisku gabe eta inor jarraiki gabe emango diozuela ihesari, eta ikara handi bat egingo zaizuela.

Hala egin zitzaion ikara handia Kaini bere anaia Abel hil zuenean.

Abiatu zen Kain mundutik ihesi, esaten zuela (Has 4:14):

–Omnis igitur qui invenerit me occidet me. Egin du eneak, ez da ihes egiterik; aurki nazan guztiak hilko nau.

–Zer diozu, Kain? Noren zara beldur? Nork hilko zaitu? Ez Adanek, ez Ebak. Zeren horiek zure aita-amak dira, eta oraino ez da munduan besterik. Noren zara, bada, beldur? Ez inoren besteren: zeure buruaren, zeure kontzientziaren. Zeren kontzientzia bera, beste etsairik gabe, da aski beldur handiarekin ibilarazteko.

Adanek bekatu egin zuenean eta sentitu Jainkoak deitu nahi zuela, ihes egin zuen, gorde zen.

–Eta zergatik gorde zen? Ote zekien zer nahi zion Jainkoak?

–Bai, bazekien –dio san Krisostomok (17. hom., Genes. 3, 2. k.).

–Eta nondik zekien?

–Bere kontzientziak esanik: Neque alium obiurgatorem habebat, et testem peccatorum. Ez zuen beste lekukorik eta ez akusatzailerik, bere kontzientzia baizik; baina hura zuen aski.

Eta halatan, berak bere buruz, bere falta ezaguturik eta hobendun zela nabarmendurik, estalgunea bilatu zuen.

Hargatik esaten du san Isidorok (Synonyma de lamentatione, II, 61):

–Numquam securus est reus animus, mens enim malae conscientiae propriis agitatur stimulis. Pertsona hobenduna, faltaduna, ez da behin ere seguru, zeren bere kontzientziaren ezproiak betiere kolpeka ari baitzaizkio.

Puntu honen gainean esaten du san Anbrosiok (Enarratio in Daniel 13, 2. serm. ):

–Domini autem traditorem non invenio a iudice esse damnatum. Non enim damnat eum Pilatus, non damnat populus, sed quod gravius est, seipsum condemnat. Ez dut edireten ezen Judas, Jaunaren saltzailea, inork kondenatu zuela: ez Pilatosek, ez herriak eta ez bestek; baina, gaiztoago baita, edireten dut berak bere burua kondenatu zuela.

Zeren sententzia guztien gaineko sententzia, guztiak txitzen eta iragaten dituena, batbederak bere buruari, bere kontzientziak garaiturik, ematen diona da.

Eta honetan da ageri ez dela ardura inork bestek ez jakinagatik ere zure falta eta bekatua, baldin zerorrek badakizu. Kontzientzia bera da lekukorik aski. Ez da harentzat golkorik, zokorik eta ez estalgunerik.

Zeren Senekak dioen bezala (Epist. ad Lucilium, 43, 4-5):

–Quid prodest recondere se et oculos hominum auresque vitare? Bona conscientia turbam advocat, mala autem in solitudine anxia est atque sollicita. Si honesta sunt quae facis, omnes sciant, si autem turpia, quid prodest neminem scire cum tu scias? Zer probetxu da gordetzea eta jendeen begietatik eta belarrietatik ihes egitea? Kontzientzia onak agerrian eta jendartean ibili nahi du; fida da han ere. Baina gaiztoak ez du inon ere segurantzarik edireten: ez etxean, ez kanpoan, ez bakarrik dagoenean eta ez are konpainiatan denean ere. Zure obrak onak eta prestuak badira, jakin bitzate guztiek, baina baldin gaiztoak, desohorezkoak eta desohoragarriak badira, zer probetxu da besteek ez jakitea, baldin zerorrek badakizkizu?

Zerori zara, zure kontzientzia da lekukorik seguruena; beste guztiek huts eginagatik, hark ez dezake huts egin, hark on edukiko du, hark akusatuko du.

Hargatik esaten du halaber Senekak (Dicitur de moribus, 59 & 64):

–Nullum conscium peccatorum tuorum magis tenueris, quam te ipsum; alium enim potest effugere, te autem numquam […] Nequitia enim ipsa est sui poena. Ez zaitezela izan zure bekatuak dakizkitenen, baten ere, hain beldur nola zeure buruaren; zeren besteetatik egin dezakezu ihes, eskapa zaitezke, baina ez zeuregandik. Zeren bekatua bera da bere buruarentzat pena eta gaztigu.

Job gizon santu hari gertatu zitzaizkion kalte, galtze eta fortuna gaizto guztietan, eskapatzen zen betiere bat, abisatzeko eta berria ekartzeko (Jb 1:16):

–Ego evasi solus, ut nuntiarem tibi.

Hala eskapatzen da, bada, bekatorea baitan ere kontzientzia eta kontzientziaren mandataria eta erantzutea: berri ekartzeko, abisatzeko eta esateko zenbat kalte etorri zaion eta zenbat ontasun galdu duen bekatua egiteaz.

7

Kontzientziak anitz ofizio du: bera da alkate, bera da lekuko, bera da akusatzaile eta defendatzaile.

Eta hain da fin eta egiati, ezen berak mila lekuko balio baititu: Conscientia mille testes (Kintiliano, Institutio Oratoria, V, 11. k., 41).

Hain da artez, justu eta leial, non mundu guztiak ez baitezake irabaz, ez hiro eta ez beste aldera itzul. Ez da dirurik eta faborerik, ez da lausengurik eta ez mehatxurik, ez da arartekorik eta ez adiskiderik kontzientzia bere egiatik makur dezakeenik.

Puntu honen gainean, beti bezala, ederki esaten du san Krisostomo urrezko mihi hark (4. hom., De Lazaro):

–Externi iudices, et pecuniis corrumpuntur, et assentationibus deliniuntur, et metu simulant. At conscientiae tribunal nulli hominum novit cedere; sed, quamvis dederis pecunias, quamvis mineris, quamvis aliud quodvis feceris, iustam ferret sententiam, adversus peccatoris cogitationes, adeo ut ipse quoque qui peccatum admisit, seipsum condemnet, quamvis nullus alius condemnet. Munduko gorteak, audientziak eta justiziak nahasten dira, lekukoek ukatzen dute, notarioa irabazten da, alkatea diruz itsutzen da, lausenguz eta faborez gobernatzen da; eta handik, anitzetan ere, barrenean zarela uste duzunean, kanpoan edireten zara, irabazi ustea galtzen duzu. Baina kontzientziaren gortean eta audientzian ez da halako bidegaberik egiten. Aitzitik, beste guztiek faltatuagatik, errudunak berak, kontzientziak berak akusatzen du bere burua, eta bai kondenatzen ere.

Kanpoan egin daitezke egiaren kontrako saioak eta frogantza faltsuak; falta duenak ere uka dezake eta esan ez duela faltarik. Baina hargatik, barren hartan, betiere kontzientzia bere egian egongo da.

Mintzo direnek egin dezakete huts, baina ez kontzientziak. Hari galdegiozu, harekin mintza zaitez, eta hark nor zaren esango dizu; han, ispiluan bezala, zeure burua ikusiko duzu.

Egiteko batek hartzen zaituenean, han da berehala kontzientzia, eta egundaino egin dituzun falta guztiez oroitzen zaitu, guztiak gogora ekartzen dizkizu. Eta are, esaten dizu, zenbait zeure bekatugatik, honelako eta halakogatik haiek guztiak etorri zaizkizula.

Hala, Joseren anaiek, Egiptora zirenean eta han egitekotan jarri zirenean, bere bekatuaz, hogei urte zuela egin zutenaz oroiturik, esan zioten elkarri (Has 42:21):

–Merito haec patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum, videntes angustias animae illius dum deprecaretur nos, et non audivimus, idcirco venit super nos ista tribulatio. Mereziturik ditugu egiteko hauek guztiok; justu da gehiago ere paira dezagun, zeren bekatu handia eginik, geure anaia saldurik baikaude. Gogorki jokatu genuen harekiko, anitz otoitz eder egin zigun, anitz negar-punpuila isuri zuen, aski baitziratekeen den bihotzik gogorrena ere hausteko eta beratzeko; baina gureak ez ziren higitu ere, ez ginen errukitu, ez genuen entzun. Hargatik gabiltza, bada, orain geu ere asaldatuak, akusatuak eta atsekabetuak.

Honela esaten zioten elkarri; honela akusatzen zituen bere kontzientziak.

Eta guztiz ere Ruben, bere anaietatik batek egiten zien erantzuki handi, esaten ziela (Has 42:22):

–Numquid non dixi vobis, nolite peccare in puerum, et non audistis me, en sanguis eius exquiritur. Ez nizuen nik orduan ere esan begira zenutela, ez zenegitela halako bekaturik anaia haurraren kontra? Ez zenezatela sal? Baina ez ninduzuen entzun nahi izan; hona non duzuen, bada, zuek ere orain zeuen merezia, zeuen ordain-pagua. Bekatu hura dela kausa, haren kariaz zarete, eta gara, egitekotan, hura heldu zaigu geure gainera.

Okasioa azaldu zen bezain azkar jaiki zitzaien bere kontzientzia; ez zuen faltatu, akusatu zituen.

Eta are, san Krisostomok dioen bezala (4. hom., De Lazaro):

–Ipsorum conscientia per oblatam occasionem insurrexit, momorditque illorum animos, efficiens ut nemine compellente, confiterentur sua facinora. Inork ere bortxatu gabe, berek bere borondatez agertu zuten eta aitortu hainbat denboraz estalirik eduki zuten gaiztakeria.

Hau da kontzientziaren kargua eta ofizioa: besteen ahantz orduetan oroitzen du, denboraren buruan penatzen du, min eta oinaze ematen du. Eta lehiatzen zaigu, lehen baino lehen, geroko luzapenetan ibili gabe, bide on batean jar gaitezen. Eta, are, esaten digu ez gaituela anarteraino sosegatzera utziko; eta hala, ez gaitu uzten ere.

Beraz, honelatan, kontzientziak berak egiten dizkigun erantzukiengatik, eta etxean barrena bekatuaren kerik, itaxurik eta liskarrik ez izateagatik ere, behar dugu egun beretik, geroko begira egon gabe, geure kontzientziatik zer ere nota, falta eta narrio baitugu kentzen saiatu; eta halatan, bakean eta soseguan egon, jarri eta pausatu.

XLVI

NOLA GEROTIK GERORA GABILTZAN BITARTEAN GALTZEN DUGUN KONTZIENTZIA ONAREN BAKEA ETA SOSEGUA

Gauza segurua da, argia eta esperientziaz ere frogatua kontzientzia gaiztoaren ausikiak ausiki minak, liskarrak liskar garratzak eta kolpeak ere kolpe bortitzak direla, eta halako kontzientzia duenak, hala dueno, atsegintasun osorik ez dukeela.

Baina gauza argia eta frogatua da, halaber, kontzientzia onaren bakea eta sosegua gauza gozoa eta atsegina dela, eta nola mundu honetako infernua baita kontzientzia gaiztoa, hala dela halaber mundu honetako paradisua kontzientzia ona.

–Ad spirituale gaudium hodierna die, fratres charissimi, intendo vos invitare. Quod quidem gaudium non operatur divitiarum copia, non fallax mundi gloria, non prolis fecunditas, non corporis sanitas, sed tantum conscientiae puritas. Plazer espiritualera, arimako alaitasunera gonbidatu nahi zaituztet egungo egunean, neure anaia maiteak –dio san Agustinek (Ad fratres in eremo, 10. serm. : De puritate conscientiae)–. Eta alaitasun hau ez du ez egiten eta ez ematen aberastasunak, ez munduko ohoreak, ez seme-alabadun izateak eta ez gorputzeko osasunak ere. Zerk egiten du bada? Kontzientziaren garbitasunak, bekaturik gabe egoteak.

Hark ekartzen du egiazko alaitasuna, hark oinaze guztietatik sendatzen du arima eta hark kanpora ere ateratzen du barren hartako harra eta tristura. Zeren san Anbrosiok dioen bezala (Commentaria in Epist. ad Corinth. 2, 1. k., 21-22):

–Sicut in opere malo est tristitia, ita et in emendatione gaudium. Nola obra gaiztoan edireten baita tristura eta malenkonia, hala onean, onera emanean eta emendatzean edireten da alaitasuna eta bozkarioa.

–Vis numquam esse tristis? Bene vive, secura mens tristitiam leviter sustinet, bona vita gaudium semper habet (Isidoro, Synonyma de lamentatione, II, 61). Nahi duzu ez behin ere izan triste? Izan zaitez prestu, euzu kontzientzia ona. Kontzientzia onak arinki jasaten du, deus gutxi sentitzen du kanpotik heldu zaion tristura; bizitza onak beti du berarekin arraitasuna, irri-nahia eta atsegintasuna.

Hargatik esaten zuen jondoni Paulok ez zebilela behin ere triste, triste bezala bai, baina beti alegera (2Ko 6:10):

–Quasi tristes, semper autem gaudentes.

Jondoni Paulok anitz trabailu eta atsekabe izaten zuen, zeinek tristatzeko okasio ematen baitzioten, baina kontzientzia onaren alaitasunak eta arraitasunak, eguzkiak lainoa bezala, haizatzen eta barreiatzen zizkion haiek guztiak.

1

Gaiztoak gezurrez dira alai, eta egiaz triste; eta onak, beste aldera, egiaz alai eta gezurrez triste.

Propioki, eta egiaz mintzatzera, onek dute alaitasunaren izena eta izana, eta gaiztoek izena eta ez izana.

Zure atsegin eta plazer guztiak mintzeko eta gozakaizteko aski da kontzientzia gaiztoa, eta bai atsekabeak eta desplazerak gozatzeko eta zaporatzeko ere kontzientzia ona:

–Namque si ibi vulnus non sit, sanumque sit illud quod conscientia vocatur, ubicumque alibi passus fuerit tribulationes, illuc confugiet, et ibi inveniet Deum –dio san Agustinek (Enarratio in Psalm., 45, 3)–. Gizonak tristatua, atsekabetua eta egitekoz betea dabilenean, baldin bere barren hartan zauririk ez badu, bere kontzientzia sendo badu, hara laster egiten du, han Jainkoa edireten du eta han harekin batean bere burua kontsolatzen du.

Zurginak zura lantzen eta apaintzen duenean, aurkituagatik gainaldea, azalari datxekiona, arrazatua eta pipiatua, ez du hargatik kezkarik, baldin bihotza, barrenaldea on eta fin aurkitzen badio.

Gizonaren azala eta gainaldea gorputza da; barrena eta mamia da kontzientzia. Eta hura on bada, ez da gainerakoaz ardurarik eta ez zer kontu eginik, zeren barren hura baita garrantzizkoena.

Honen arauaz esaten du san Anbrosiok (De officiis ministrorum, I, 12. k., 44):

–Et ideo non secundum forensem abundantiam aestimandam esse beatitudinem singulorum, sed secundum interiorem conscientiam. Ez da, ez, esan behar inor dela bere gogara kanpoko bere gogarengatik, aberastasunengatik, jan-edanengatik eta ez beste frankiengatik; baina orduan esan behar da batbedera dela ongi eta bere gogara, eta atseginak eta plazerak ere direla osoak eta konplituak, noiz eta barrenaldea, kontzientzia baita ongi, sendo, garbi eta narrio gabe.

–Non contristabit iustum quidquid ei acciderit, impii autem implebuntur iniquitate –dio Espiritu Santuak (Es 12:21)–. Zer nahi den gerta dakiola, ez dezake deusek ere justua trista, baina gaiztoak beteko dira gaiztakeriaz eta egitekoz.

Honen arauaz esaten du Elizak ere (Leon I, Sacramenta Romanae Ecclesiae: 29, In natale episcoporum, 16):

–Nulla nocebit ei adversitas, si nulla dominetur ei iniquitas. Ez dio batere gerta dakion egitekok kalterik egingo batere bekaturik ez duenari.

Zeure bekatuek eta apetitu desordenatuek egiten dizute gerla eta kalte, haiek tristatzen zaituzte. Ken itzazu haiek eta izango zara alegera, ken itzazu haiek eta biziko zara bakez eta zeure gogara.

Hala esaten du errege Dabidek (Sal 118:165):

–Pax multa diligentibus legem tuam. Bake handia du kontzientzia onak, Jainkoaren lege santuari darraionak.

Eta badio san Anbrosiok ere (Epistolarum classis I, 63. ep., 85):

–Quid est iuste vivere, nisi cum tranquillitate vivere? Zer da justuki bizitzea, bakean eta soseguan bizitzea baizik?

Esan nahi du kontzientzia ona izatea eta bakean eta soseguan egotea, guztia dela bat. Zeren justuak kanpoan gerlak eta egitekoak izanagatik, barrenean beti du bakea; berarekin du halakoak mundu honetan erdiets daitekeen loria eta atsegintasuna. Halakoak ez du kezkarik munduko esan-mesanengatik. Falso testimonio bat, aurkako bat erauzten diotenean, eta batek eta besteak ahotan gaiztoki darabiltela ikusten duenean, laster egiten du bere kontzientziara eta, nola ez baitu han dioten faltarik aurkitzen, hartaz kontsolatzen da, hartaz adoretzen eta berotzen da.

Arrazoirekin esaten du san Anbrosiok (De officiis ministrorum, I, 5. k., 18):

–Bene sibi conscius, falsis non debet moveri, nec aestimare plus ponderis esse in alieno convitio, quam in suo testimonio. Faltarik ez duela dakien pertsonak ez du besteren gaizki esateaz kasurik egin behar, eta ez pentsatu ere besteren gezurrak indar gehiago duela beraren egiak baino.

Honen arabera esaten du san Gregoriok ere (Epistolae, XI, 45. ep., Ad Theoctistam patriciam):

–In omne quod agimus, vel extra de nobis agitur, recurrere ad mentis arcana debemus. Et si omnes vituperent, liber tamen est quem conscientia non accusat. Quia si omnes laudent, liber esse non potest, si hunc conscientia accusat. Egiten ditugun gauza guztietan edo gutaz egiten eta esaten direnetan kontzientziaren barreneko sekretura egin behar dugu laster, eta hartaz, haren lekukotasunaz, hark barren hartan dioenaz egin kontu, eta ez jendearen erasteaz eta ongi edo gaizki mintzatzeaz.

Zeren san Agustinek dioen bezala (Contra Litteras Petiliani, III, 7. k.):

–Nec malam conscientiam sanat praeconium laudantis, nec bonam vulnerat conviciantis opprobrium. Kontzientzia gaiztoa eta eria ez du ontzen eta ez sendatzen inoren laudorioak, eta ez ona eta sendoa ere gaiztotzen eta ez eritzen gaizki esateak.

Hargatik, batbedera dena izango da.

2

–Bai, ordea, damu hartzen dut jendeek ene baitan ez dena esateaz eta bai batzuetan dena ere agertzeaz eta banatzeaz.

Sinesten dut damu hartzen duzula, baina pazientzia behar duzu. Zeren besteren mihiak ezin eduki ditzakezu, haiek ez daude zure eskuan. Utz itzazu haiek, gaiztoak baitira, eta jende onen eta prestuen esanaz eta zeure kontzientziaz egizu kontu. Zeren san Bernardok dioen bezala (In Cantica Canticorum, 24. serm., 2):

–Omnino sufficit adversus os loquentium iniqua, opinio bonorum cum testimonio conscientiae. Aski da mihi gaiztoen kontrako, jende onen artean fama onean egotea, kontzientzia onaren lekukotasunarekin.

Deusek ere ez du hala sendatzen eta ez arintzen jende gaiztoek gutaz gaizki esaten dutela entzuteaz hartzen dugun damua, nola egiten baitu ikusteak eta jakiteak ez dugula hobenik eta jende prestuek eta ohoratuek ere ez dutela uste eta ez sinesten gutaz halakorik.

Baldin jende prestuek esaten badute zutaz ongi, eta kontzientziak ez akusatzen, egizu loa laxo, ez dezazula kezkarik izan txarrek edo galduek gaizki esanagatik. Aitzitik, atsegin hartzeko duzu, zeren hartan da ageri ez zarela haiek bezala.

Egia hau erdietsi zuen ongi Antistenes filosofoak. Zeren hark entzun zuenean ezen jende gaizto batzuk haren laudorioz zeudela, esan zuen tristura handi batekin (Laertzio, VI, 2. k.):

–A, Jainkoak! Zer egin ote dut nik? Zertan faltatu ote dut? Beldur naiz zerbaitetan huts egin dudan eta lehendanik gaiztotu naizen. Zeren jende gaizto batzuek, lehen nitaz gaizki esaten zutenek esaten omen dute orain ongi, zein baita seinale gaiztoa. Zeren halakoek ez ohi dute esan ongirik gaiztoez eta gaiztakeriez baizik.

Honela mintzatu zen filosofo hura gaiztoen kondizioa ezaguturik.

Beude, beraz, haiek, diren bezalakorik; ez haietara bururik itzul, ez haiei beha, ez haietaz konturik egin. Zeure kontzientziarekin eukazu; harekin kontseila eta kontsola zaitez.

Hala egiten zuen jondoni Paulok, esaten zuenean (2Ko 1:12):

–Gloria nostra haec est, testimonium conscientiae nostrae. Hau da mundu honetako gure loria eta paradisua: kontzientziaren akusaziorik gabe egotea, barren hartan faltarik ez aurkitzea.

Esan balu bezala:

–Batzuen loria eta pozbidea da aberats izatea, errenta handiak erdiestea, handiekin segitzea, jokoan, jan-edanean, emakumetan eta munduko beste plazeretan denbora iragatea; baina ez gurea –dio jondoni Paulok–: guk ez dugu hauetaz konturik egiten, barrenekoaz, kontzientziakoaz kontentatzen gara.

Honen arauaz esaten du san Anbrosiok ere (De Abraham, II, 8. k., 47):

–Propositum piae mentis mercedem non expetit, sed pro mercede habet boni facti conscientiam et iusti operis effectum. Kontzientzia ona, bere ongi eginaz, bere baitan barrena edireten duen ordainaz kontentatzen da. Hura deritza aski; ez du besterik bilatzen eta ez desiratzen.

Zeren san Anbrosio berak dioen bezala (Enarratio in Psalm., 35, 9):

–Quis enim puritate et simplicitate pectoris dulcior fructus? Quis cibus suavior quam is, quem animus bene sibi conscius, et mens innocentis epulatur? Zer fruitu da kontzientzia onaren garbitasuna eta sinpletasuna baino eztiagorik? Zer janari, deusetan ez duela faltarik dakienak jaten duena baino gozoagorik?

–Nihil simplici corde felicius: quia qui innocentiam erga alios exhibet, nihil est quod pati ab aliis formidet, habet enim quasi arcem firmissimam simplicitatem suam, nec suspectus est pati, quod se fecisse non meminit. Ez da kontzientzia sinplea, laua eta malezia gabea baino gauza dohatsuagorik –dio san Gregoriok (Moralia, XII, 39. k., 44)–. Malezia gabe, sinpleki, gogoan gaitzik ez daukala dabilena ez da deusen beldur; iruditzen zaio halakoari ezen bere sinpletasuna eta intentzio ona duela gaztelurik eta dorrerik aski; eta berak besteri egiten ez diona ez diezaiokeela berari ere bestek egin. At contra mens prava semper est in laboribus, quia aut molitur mala quae inferat, aut metuit ne haec sibi ab aliis inferantur. Kontzientzia gaiztoa, maleziatsua eta fede gaiztoz dabilena beti da nekez eta trabailuz, beti da goganbehartsu, irudikor, gibelbeldurti eta sosegugabe, zeren, nola bera baita gaizto, uste du ezen besteak ere hala direla; nola bera ari baita gaiztakeria pentsatzen eta egiten, beldur da berari ere hainbeste egin diezaioten, moneta berean ordain dezaten.

3

Galdegin zioten egun batez Bias filosofoari ea ote zenetz munduan deus deusen beldur ez zenik. Eta ihardetsi zuen baietz, eta hura zela kontzientzia ona.

Kontzientzia onak ez du deusen beldurrik eta ez bere baitan ikararik.

Halatan galdegin zien gure Salbatzaileak ere bere etsaiei, eskriba fariseuei, deusen beldur gabe, ausartzia handi batekin (Jn 8:46):

–Quis ex vobis arguet me de peccato? Zeinek zuetatik egingo dit niri bekatuz erantzuki? Nork edirenen du ene baitan faltarik? Nork esango du nik badudala bekaturik? Galdez nagokizue. Deus badakizue, esazue.

–Zer diozu, Jaungoikoa? Zer ari zara? Nolatan egiten diezu galde hori zeure etsaiei? Zutaz gaizki esateko okasio bila dabiltzanei? Nola ez zara beldur ahalkegabe dakizkizun, eta ez dena badela esan diezazuten?

–Nola ez naizen beldur? Ez baitut deusetan ere faltarik; kontzientzia baitut ona eta garbia. Hark adoretzen, berotzen eta segurantza seguru batekin deusen beldur gabe ipintzen nau.

Nahi duzu egon deusen beldur gabe? Izan zaitez prestu, euzu kontzientzia ona. Zeren kontzientzia onarekin, ez etsairen, ez ihurtzuriren, ez ozprinaren, ez uren, ez ezbeharren, ez fortunaren eta ez munduan den beste arriskuren ere ez zara beldur izango.

Kontzientzia gaiztoak, arriskurik ez duenean ere, uste du arrisku duela, baina onak, arrisku duenean ere, bere burua seguru dauka, adore du, esperantza du orduan ere; beste guztiek etsiagatik, ez du berak etsitzen.

Susana, Lege Zaharreko emakume prestu hura, bere senarraz besterekin izan zela faltsuki akusaturik harriz jokatzera zeramatenean, galdutzat zeukan mundu guztiak. Ordea, berak esperantza handia zuen Jainkoa baitan: Erat cor eius fiduciam habens in Domino (Dn 3:35). Zeren nola ez baitzuen hobenik, bere hobengabeak, bere kontzientziak berotzen, kontsolatzen eta esperantzan izaten zuen.

Eta hala, mirakuluzki faltseria agerturik, eskapatu zen.

–Si cor nostrum non reprehenderit nos, fiduciam habemus ad Dominum –dio jondoni Joanes ebanjelariak (1Jn 3:21)–. Baldin geure kontzientziak akusatzen ez bagaitu, esperantza dugu eta konfiantza Jainkoa baitan.

Eta handik, jondoni Paulok ere Timoteo bere dizipuluari idatzi zion kartan ipini zuen esperantzaren lekuan kontzientzia ona, aditzera emateagatik kontzientzia ona izatea eta esperantza ere izatea, guztia dela bat. Ille enim sperat qui habet bonam conscientiam (Agustin, Enarratio II in Psalm., 31, 5), zeren kontzientzia ona duenak du esperantza ere.

–Eta nola? Kontzientzia gaiztoa duenak ez ote du esperantzarik?

–Bai, badu esperantza; ez, ordea, esperantza egiazkoa, ez esperantza bizia eta fina. Esperantza hutsala, alferra eta hila du halakoak. Zeren nola baitira bi fede-molde, bata bizia eta bestea hila, hala dira halaber bi esperantza. Bekatutan dagoenaren esperantza esperantza fauna, hila eta probetxu gutxikoa da.

Kontzientzia gaiztoak hozten, ezdeusten eta eulitzen du gogoa, baina onak berotzen, azartzen, adoretzen, ausartzen eta esperantzan jartzen.

Gizon bati zeure mende guztian etsaigoa eduki diozunean, eta gertatu zaizkion okasio guztietan ahal dagizun gaizki eta kontra guztia egin diozunean, zer esperantza ahal dukezu gero haren baitan, haren beharrean eta mendean zarenean? Arrazoiz, ez anitz.

Eta inork esanagatik ere ez dela hargatik ardura, gizon ona dela, gomenda zakizkiola, behartu dezazula eta, zuk hari gaizki eginagatik, hark hartara gutxi behaturik, egingo dizula zuri ongi, ez duzu sinesten, zeren zeure kontzientziak gibelatzen baitzaitu, hark gogoa hozten eta hiltzen baitizu.

Baina beste gizon bati betiere amodio eduki diozunean, eta okasio guztietan haren alde eta fabore agertu zarenean, baduzu esperantza zeuri ere hura, haren beharrean zarenean, helduko zaizula eta lagunduko dizula.

Eta inork esanagatik ere ezetz, ez dizula lagunduko, ez duzu sinesten, zeren harengana daukazun amodioak eta egin dizkiozun zerbitzuek ematen baitizute adore eta esperantza.

Bada, hau gertatzen zaio kontzientziari ere Jainkoarekin.

Kontzientzia onak adore du, esperantza handi du, baina gaiztoak gutxi edo ez batere. Eta ez da miresteko ez izatea ere, behintzat esperantza finik eta deus balio duenik, zeren ez baitu berak ere aitzinetik Jainkoarekiko hala obratu eta ez erakutsi.

4

Kristau kristau denak, batean ez bada bestean, noizik behin bederen hautematen du bere kontzientzia, bisitatzen du bere arima. Eta bekatutan dagoenean, iruditzen zaio ilunpean dagoela, eta korapilo bat edo zama pisu bat barren hartan baduela. Baina bekaturik gabe denean, arrai, argi eta libre edireten du bere burua.

Ongi konfesaturik etxera bihurtzen zarenean, iruditzen zaizu karga sorta bat, zama pisu bat gainetik utzi duzula, arindu, kontsolatu eta alegeratu zarela. Eta arrazoirekin iruditzen zaizu hala. Zeren zer da munduan kontsolamendu handiagorik eta bihotz-altxagarriagorik, ikustea baino ez duela deusen ere arriskurik, ez duela konfesatu beharrik eta ez bere kontzientzian harrik?

Halakoak ez du ardurarik, eta ez du izateko ere, berehala, laburzki, gehiago konfesatu gabe hilagatik ere, zeren prestatua baitago, seguru baitago, bekatu mortalik gabe baitago. Aise da, alegera da, bake handian da halakoa.

Zer ahal dateke, bada, munduan halako ontasunik edo paradisurik, nola baita kontzientzia ona, esperantza handiz betea, beldur gabea eta egiazko alaitasunaren jabea?

Beste munduko paradisuaz, zeruko loriaz kontu gutxi egitea itsutasun handia da, eta batere federik dutenen artean gauza mirestekoa. Baina, aldez, are itsutasun handiagoa eta gauza mirestekoagoa da mundu honetako paradisuaz –zein baita kontzientzia ona– hain kontu gutxi egitea. Zeren beste munduko paradisua ez dugu oraino ikusten bederen eta ez gozatzen, baina mundu honetakoa, kontzientzia onaren bakea eta sosegua, noizik behin, bekaturik gabe gaudenean bederen, ikusten, dastatzen eta frogatzen dugu. Eta guztiarekin ere ontasun hau ere, besterik anitz bezala, galtzen uzten dugu.

Bada, bertuteak, prestuki bizitzeak, beste ordainketarik eta saririk ez balu ere kontzientzia onaren bakea eta sosegua baizik ere, hargatik beragatik ere behar genuke lehen baino lehen, gerotik gerora ibili gabe, egunetik biharrera luzatu gabe, orain bereon, kontzientzia ona, ontasun handi hau erdiesten saiatu eta lehiatu. Honelatan, gutarik batbederari esan lekiokeelarik (Es 3:24),

–Si dormieris non timebis, quiesces et suavis erit somnus tuus. Lo zautzanean, ez zara beldur izango, pausatuko zara eta lo gozoa egingo duzu.

XLVII

NOLA ORAINDANIK BEHAR DUGUN, GEROKO BEGIRA EGON GABE, ONTASUNEAN IRAUTEN ETA PERTSEBERATZEN SAIATU

Behin ere makurtu gabe, saihetsera ere aldaratu gabe, bide onari eta artezari beti ongi eta artez jarraikitzea, bertutean, prestutasunean eta obra onetan fineraino eta finean, beti fin eta finko egotea eta irautea deitzen da herri eta hizkuntza gehienetan «pertseberatzea».

Eta pertseberatze hau, bertutean eta ontasunean fineraino eta finean iraute hau da Jainkoaren dohaina eta emaitza, Jainkoa beragandik baizik bestetatik ezin datekeena.

Hala esaten du Kontzilioak (Conc. Tridentino, VI. Sesioa, 13. k.):

–Munus perseverantiae aliunde haberi non potest, nisi ab eo, qui potens est eum, qui stat statuere ut perseveranter stet, et eum qui cadit, restituere.

Eta arrazoia ematen du san Tomasek (S. Th., 1, 137, 4):

–Perseverantia indiget non solum dono habitualis gratiae, sed etiam gratuito Dei auxilio, conservantis hominem usque ad finem vitae. Quia liberum arbitrium de se est flexibile. Nola gizonaren borondatea alde batera eta bestera itzultzeko baita libre, borondate libre honek kontrako aldera itzuli gabe eta hara erori gabe egoteko behar du Jainkoaren graziaren eta faborearen habea eta sostengua, eta bai pertseberantziaren indarra eta dohaina ere.

Hala ematen du aditzera san Agustinek (De Eccles. Dogmat., 24. k.):

–Firmissime tenendum est, neminem, etiam baptismatis gratia renovatum, idoneum esse ad superandas diaboli insidias, et ad vincendas carnis concupiscentias, nisi per quotidianum adiutorium Dei, perseverantiam bonae conversationis acceperit. Finki eta duda gabe sinesten dugu eta sinetsi behar da ez dela inor ere aski sendo eta ez boteretsu Deabruaren engainuak eta haragiaren gutiziak garaitzeko, egun guztiaz Jainkoa bera lagunduz pertseberantziaren dohaina jasotzen duela baizik.

Etsaiak –Mundua, Deabrua eta Haragia–, bortitz; natura, ahul.

Borondatea, onera eta gaiztora libre: bietara jokatzen; eta haragiaren arabera, gaiztora jokatzenago.

Ez da, beraz, irauterik eta ez fermu eta finko egoterik, Jainkoak berak edukitzen eta sostengatzen gaituela baizik.

1

Bi pertseberatze-molde, bi iraute-suerte esan daiteke aurkitzen direla gure artean.

Bata da zenbait denboratakoa, zenbait denboraz ontasunean iraunez gero eta bekaturik egin gabe egonez gero, azken finean edo finera hurbiltzean huts egiten duena. Hura da arbelaren gainean ereiten den hazia bezala: sortzen da ongi, baina nola ez baitu errorik egiten, azkar ihartzen da.

Hala dira, bada, jende-tailu batzuk ere. Hasten dira ongi; ordea, ez dira aitzinatzen: den traburik ttipienean behaztopa; kanabera bezala, malgu eta plega; kameleoia bezainbatean muta; finean irmotasunik ez, hoberenean falta.

Aurkitzen da vipera deritzan sierpe bat, gaiztoa eta pozoitsua. Eta hartaz esaten du Pliniok egozten duela neguan bere pozoia, eta lurrean barrena ehorzten duela; baina gero, udan, pozoi berriarekin, are lehena baino gaiztoagoarekin agertzen dela (Naturalis Historia, VIII, 59. k.).

Hala dirudi, bada, egiten duela eritasunean, garizuman edo zenbait trabailutan eta egitekotan denean bekatutik aldentzen denak ere. Sendatu arte, garizumaren edo trabailuaren negua iragan arte pozoia uzten du. Baina gero, uda datorrenean, senda dadinean, garizuma iragan denean, azkenik bere gogara jar dadinean, berriz bere pozoia hartzen du, bere lehengo bekatura bihurtzen da.

Hau da bihurgune gaiztoa, denbora gutxiz ontasunean irautea eta pertseberatzea, eta, guztia ongi kontatzera, deus gutxi balio duena.

Bigarren iraute eta pertseberatze-moldea da azken finekoa: lehen zer izan baita ere, azken finean ontasunean, prestutasunean eta bertutean pertseberatzea, irautea eta hartan amaitzea.

San Agustinek ez du konturik egiten lehendabiziko pertseberantziaz eta irauteaz, finera baino lehen –edo finean berean– fina finatu gabe finatzen denaz (De dono perseverantiae, 1. k., 1):

–Potius habuit perseverantiam unius anni fidelis, et quantum infra excogitari potest, si donec moreretur fideliter vixit, quam multorum annorum, si exiguum ante mortem a fidei stabilitate defecit. Azken urtean, heriotzako aitzinean denbora apur batez ongi bizitzen denak, eta gero hiltzen denean bekaturik gabe gertatzen denak esan daiteke duela behar den pertseberantzia eta irmotasuna, eta ez aitzinetik anitz urtez ongi eta prestuki bizi izan denak, baldin hiltzerakoan edo hiltzen denean huts egiten badu.

Aaron apaiz handiaren jantziak beheko bazterrean inguru zituen mingrana pintatuak (Ir 28:33-34). Mingranak, beste fruituek ez dutena, badu koroa irudi bat. Bada, koroa hura nahi zuen Jainkoak eman zekion apaizaren jantziari, ez hastean eta ez erdian, baina bazterrean, oinetan, amaitzean. Zeren amaitzeari dagokio koroa, eta ez hasteari.

Galdegin zioten egun batez Diogenes filosofo handi hari ea zergatik hain zahartuz gero ez zen pausatzen, ez zen estudiatzetik eta irakurtzetik gelditzen. Eta ihardetsi zuen:

–Gai baten gainean, garaikarrean, laster egiten duenak ez du xedera eta marrara hurbildu hurran denean arduragabetu behar eta ez baratu. Aitzitik, orduan behar du bermatuago eta enplegatuago, hartara ezkero garaitia bestek eraman ez diezaion eta anarterainoko lana ere gal ez dezan. Hala, bada, nik ere –dio Diogenesek– orain xedera, bizitzaren bazterrera eta adinaren amaierara hurbildu naizenean, ez dut gelditu behar eta ez arduragabetu. Baina orain behar dut lasterrago abiatu, finkiago bermatu eta denbora hobekiago enplegatu. Zeren bestela, benturaz gaia gal nezake, lehengo laster eginaz eta estudiatuaz ez nuke probetxurik.

Hau da jondoni Paulok ere esaten duena (1Ko 9:24):

–Sic currite ut comprehendatis. Egizue laster, harrapa dezakezuen bezala.

Eta honela, laster egite eta harrapatze hau, fineraino eta finean, azken puntuan eta abiatzean bekaturik gabe gertatze hau esaten du san Agustinek dela Jainkoaren dohaina eta emaitza, Jainkoaren liberaltasuna, eta nori emango zaion eta nori ez Jainkoa beragandik baizik ezin jakin daitekeena.

Beraz, beldur garela behar dugu bizi, behatuki ibili eta, geure indarrean baino Jainkoaren faborean fidatzenago garela, umiltasun handi batekin otoitzetan jarri, nahi gaitzan sostenga, erortzetik begira eta, bekaturik gabe gauden batez, beregana dei eta tira. Zeren ontasunean azken fineraino iraute hau inork ere bere buruz ezin merezi dezakeen dohaina bada ere, ordea, guztiarekin ere, egin behar du batbederak bere aldetik ahal dagiena, merezi balezake bezala. Zeren gure otoitz guztiak entzutera eta konplitzera obligatzen ez bada ere Jainkoa, ordea, gainerakoan prestik dago ahala egiten duenari heltzeko, jabetzeko eta eskua emateko.

Hala ematen du aditzera errege Dabidek (Sal 144:18):

–Prope est Dominus omnibus invocantibus eum, omnibus invocantibus eum in veritate. Hurbil egoten zaie Jainkoa zinez eta egiaz gomendatzen eta fabore eskatzen dioten guztiei.

Eta nahi du eska diezaiogun, eta are lehia gakizkion, eta lehenbiziko ezean eta arbuiatzean ez dezagun etsi, baina atalondoan dagoen eskalea bezala, erdietsi arte egon gaitezen tematuak.

Eta orobat da noiznahi den, gauaren erdian ere, eskatzea. Zeren Jainkoa baitan ez da ezorenik eta ez aldarte gaitzik, munduko jendetan ohi den bezala. Haren baitan muga guztiak eta oren guztiak dira bat, beti da inor ongi etorria.

Beraz, honelatan zinki eta finki, maiz eta lehiatuki behar diogu azken fineko iraupena eta pertseberatzeko dohaina eskatu, eta honetan geure ahal guztiaz bermatu eta bularka jarri. Zeren azken fineko pertseberantzia da gakoa; hura da gorabehera guztia; hartan dago garaitia eta garaipena. Hura gabe lehengo obra onek deus gutxi balio dute. Zeren, iraganak iragan, azken finean nolako garen behatzen du Jainkoak, eta orduan aurkitzen gaituen arauaz ematen digu sekulako zortea, ona edo gaiztoa.

Eta ontasunean iraute hau, pertseberatzea oraindanik behar da hartu eta eduki, eta ez geroko esperantzan utzi eta laga. Zeren azken fineko aitzin hartan irauten eta pertseberatzen duenak pertseberatu ohi du eskuarki azken finean berean ere.

2

Ordea, ez gaitu, ez, izutu behar azken finerainoko edo garenoko trabailu apur batek, hartaz zeruko loria, hain gauza handia, erdiesten denez geroztik. Zeren jondoni Paulok dioen bezala (Erm 8:18):

–Non sunt condignae passiones huius temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis. Hemengo neke-lan guztiak, gehiago balira ere, ez dira zeruko loria erdiesteko merezidun, ez dira aski, ez dira deus harekin konparaturik.

Beraz, honelatan ez dugu bizi garenoko lan apur hau soberetsi behar. Aitzitik, desiratu behar genuke izan ledin handiago eta iraun lezan gehiago.

Hala desiratzen zuten lehenagoko santuek, eta halatan, desira hura hala izanez, eman zien Jainkoak hain loria handia.

Halako batez mintzo dela, esaten du Espiritu Santuak (Jkn 4:13):

–Consummatus in brevi explevit tempora multa. Denbora gutxiz bizi izan bazen ere, gutxi hartan egin zuen anitz.

Zeren hartan baitzuen aitzinera ere ongi egiteko gogo eta borondate, eta borondate harekin hil baitzen.

Hala esaten da, halaber, gaiztoez ere: denbora gutxiz egin zutela anitz, eta denbora gutxiz eta laburrez egin zituzten bekatuengatik ematen zaiela gaztigu luzea eta sekulakoa, zeren denboran izan baziren ere labur, ordea bekatu egiteko gogoan, borondatean eta desiran izan baitziren luze.

Bada, nola gaiztoek baitute gogo eta borondate aitzinera ere bere gaiztakerietan egoteko eta bizitzeko, hala onek dute halaber ontasunean aitzina iragateko eta hartan fineraino eta finean irauteko eta pertseberatzeko.

Eta ez da, ez, ezdeusgatik, Munduak, Deabruak edo Haragiak kontra apur bat eginagatik utzi behar pertseberatzea eta aitzinera iragatea, ez da hargatik gibelera bihurtu behar.

Itsasoan dabiltzanak, tormentak hartuagatik, kontrako haizeak joagatik, ez dira berehala errendatzen eta ez bihotz hilduak eta etsiak jartzen, ez dira portuan sartu arte laxatzen eta ez arduragabetzen; anarteraino beti on daukate, beti saiatzen eta bermatzen dira.

Hala behar dugu, bada, guk ere bermatu eta, paradisuko bidean jaikitzen zaizkigun tormentak eta kontrak garaiturik, hango portuan sartzen saiatu, eta ez anarteraino errendatu eta ez amainatu.

Ez dugu tximinoak bezala egin behar: intxaurra jateko desiraz delarik, kanpoko azala hausteko nekeagatik uzten baitu barreneko mamia dastatu gabe.

Kristau fina ez da, ez, berehala, lehenbiziko okasioan eta tentaldian erortzen; ez da lehenbiziko elkartzean behaztopatzen eta ez izutzen. Aitzitik, orduan, defendatzeko eta ihardesteko piztenago, bermatzenago eta finkatzenago da.

Su ttipia, kandela-argia haize gutxik iraungitzen du, baina su handia, ikaztobia haize handiarekin handitzenago eta sendotzenago da.

Hala, bada, debozio ttipia, ezbaiko gogoa eta intentzio ahula ere edozein tentaldirekin, okasio gutxirekin, haize apur batekin iraungitzen da. Baina debozio handia, intentzio fina, bertutean erroak eginik dagoena okasio handiekin, haize nahasiekin eta tentaldiekin fintzenago eta handitzenago da.

Ordea, esaten denean ezen azken fineraino ez direla kristau onak eta finak baratzen, zabartzen eta ez gelditzen, ez da, ez, aditzen lehenbiziko hastetik amaitzeraino, gaztetik zahartzeraino behin ere eta inoiz ere bekaturik egin gabe egoten direla. Zeren Salomonek dioen bezala (Es 24:16):

–Septies in die cadit iustus. Den justuena ere egunean zazpitan erortzen da, zenbait bekatu benialetan bederen behaztopatzen da.

Baina aditzen da ezen bekatu bat egiten duenean, hartatik berehala, hartan gutxi pausaturik ateratzen dela eta, aterarik, azken finean bekaturik gabe gertatzen dela.

Batzuek hartzen dute gogo eta borondate, zenbait denboraz bederen, bekaturik egin gabe egoteko. Zeren halako izaera du bekatuak, non uste baitut ezen ez dela inor ere, gaiztoago bada ere, bere gaiztakeriak unatzen ez duenik eta beste bizitza-molde bati lotzea desiratzen ez duenik. Ordea, batere eta inoiz ere bekaturik egin gabe egoteko gogo finkoa, pertseberatzeko irmotasuna gerorako uzten dute.

Badu gure Gero honek hemen ere bere etxalekua eta ostatua.

Bada, baldin izango bada irmotasunik gero, behar da pertseberatzen eta irmo egoten saiatu orain. Aitzineko obra onak eta pertseberantzia dira ondoko fin onaren eta pertseberantziaren bidea eta seinalea. Jaiki eta eror dabilenaren bizitza bizitza arriskutsua da, guztiz ere baldin eroririk denbora gehiago egiten badu jaikirik baino, nola arrunki gertatu ohi baita gure baitan.

Agian aste batez edo biz egoten gara bekaturik egin gabe, baina urte batez eta hamarrez bekatutan. Badakigu gaiztakerian pentsatzen, irauten eta pertseberatzen, baina ez ontasunean. Eta badio san Agustinek (58. serm., De tempore, 1) ezen honela bekatutan egoteak eta pertseberatzeak haserretzenago duela Jainkoa, bekatu egiteak berak baino:

–Non enim qui peccaverit, sed qui in peccatis perseveraverit, odibilis et abominabilis erit Deo.

3

Ebakitzen duzunean zuhaitz bat eta berriz hartatik urtumeak edo adarrak sortzen direnean, ageri da ez zenuela osoki eta ondotik ebaki, gelditu zela zenbait erro eta zain.

Halaber, zauria ere behin sendatutzat utziz gero berehala gaizkoatzen denean, badirudi gelditu zela zenbait kutsu, zenbait narrio, ez zela ongi sendatu.

Hala, bada, behin bekatutatik sendatuz gero, berehala eritzen eta haietara bihurtzen denean, badirudi gelditu zela zenbait erro, zenbait bekatu egiteko gogo; ez zela ongi sendatu eta ez garbitu; ez zuela aldentzea finki erabaki.

Egia da, ordea: ongi garbitu eta sendatuagatik ere, gerta dakioke berriz likistea, eritzea eta bekatu egitea. Zeren bekatuaren erroa eta zimendua libertatea da, eta libertateak behin utzi duena berriz har dezake.

Baina guztiarekin ere, behin eror eta berriz jaiki ibiltzea seinale gaiztoa da, eta gure galgarria.

–Unus aedificans et unus destruens, quid prodest illis, nisi labor? (Si 34:28). Batek egin eta batek desegin: zer probetxu, lana baizik?

Bada, halaber, zer probetxu da behin jaikitzeaz, baldin berriz erortzen bada eta, eroririk dagoela eta datzala, gelditzen bada? Zer probetxu da bide luzeari lotzeaz, gogo duen lekura heltzen ez bada? Zer probetxu ontziak beterik eta kargaturik bela ongi egiteaz, baldin portura baino lehen edo portuan galtzen bada? Zer probetxu etxea hasteaz, bukatzen ez bada?

Ez da aski ongi hastea, bukatu behar da.

Judas ongi hasi zen, baina gaizki bukatu. Loten emaztea ere Aingeruaren agindua konplitzen ongi hasi zen, Sodomatik irten zen; ordea, gibelera behatzeaz galdu zen, hargatik gatz bihurtu zen (Has 19:26). Eta gatz bihurtze honen gainean esaten du Glosak (Glosa liranoa, Genes. 19):

–Sal est condimentum ciborum: et ideo uxor Lot respiciens retro, versa est in statuam salis, quia punitio eius dat condimentum sapientiae poenitentibus ne ad pristina peccata revertantur. Gatzak du indar eta bertute janariei gozo eta zapore emateko, eta bai aitzinera ere iraunarazteko. Eta halatan, gibelera behatzeaz gatz bihurtu zen. Emakume hark –eta hari eman zitzaion gaztiguak– erakusten digu ez dugula gibelera behatu behar eta ez lehen utzi ditugun bekatuetara bihurtu.

Halatan esaten digu Jainkoak berak Memento uxoris Lot (Lk 17:32), oroit gaitezela Loten emazteaz, zentza gaitezela haren baitan, hari gertatu zitzaiona gerta ez dakigun, eta haren gatz hartaz gaziturik bezala, bekatutan usteltzetik begira gaitezen.

4

Ez da gibelera behatu behar, zeren hala behatzeaz izan da gaizki heldu denik.

Bada etsenplu bat edo ele bat, elkar hil nahi zuten batzuen artean gertatua. Hasi ziren bi gizon ezpata-kolpeka, eta batak, maleziatsuago baitzen, esan zion besteari:

–Hara, hara! Bihoa hortik zure gibelean dagoen gizon hori! Ez naiz ni biren kontra ari!

Orduan, ustez ezen egiaz mintzo zen, behatu zuen gibelera eta, bitarte hartan, eman zion bere betea, eman zion zafadarrako eder bat.

Hala egiten die, bada, Deabruak ere gibelera, lehengo bizitza gaiztora behatzen dutenei eta bihurtzen direnei ere.

–Nemo mittens manum ad aratrum et respiciens retro, aptus est regno Dei. Gibelera beha dagoela golde-nabarretan ari dena ez da zeruko erresuma erdiesteko gai eta ez on –dio gure Jainkoak (Lk 9:62).

–Arator respiciens retro facit sulcum tortuosum aut inutilem: sic accipiens melioris vitae statum, eta habens affectum redeundi ad pristinum statum ineptus est regno adipiscendo (Glosa liranoa, Luc. 9). Golde-nabarretan edo golde-pikoetan lur lantzen eta apaintzen gibelera beha dagoela ari denak ildoa makur egingo du, ez da hura goldelari on izango.

Badira lan batzuk eta obra batzuk –nola baita jatea, edatea, mintzatzea–, aitzinera, gibelera, saihetsera edo noranahi den beha dagoela eginagatik, ez baita ardura. Baina badira, berriz, beste batzuk –nola baitira idaztea, pintatzea, jostea, golde-nabarrean eta arean ere aritzea–, ez baitira ongi egiten, beti kontu edukitzen dela eta aitzinera artez behatzen dela baizik.

Hala da, bada, zeruko erresuma ere: baldin erdietsiko bada, artez ibili behar da, aitzina joan behar da; ez da gibelera, lehengo bekatuetara behatu behar eta ez bihurtu. Zeren bihurtzekotan, probetxu gutxi da lehen egin den guztiaz.

Eroa da, behin kartzelatik itzuriz gero, berriz bihurtu nahi duena, eta bai, behin bide batean lapurtu dutenean, berriz handik iragan nahi duena ere. Halakoak animalia adimenik ez duenak baino adimen gutxiago du; zeren animaliak, bere adimen gabearekin ere, ez dira lehen gaizki heldu diren lekura berriz bihurtzen, baina bai bekatorea, bihurtzen da.

Honen gainean esaten du jondoni Petrik (2P 2:21):

–Melius enim erat illi non cognoscere viam iustitiae, quam post cognitionem retrorsum converti. Hobe zukeen egiazko bidea jakin gabe egon, jakinez gero gibelera bihurtu baino.

Hala ematen du aditzera san Lukas ebanjelariak ere (Lk 11:26):

–Novissima autem eius erunt peiora prioribus. Behin Deabrua espiritualki edo korporalki beregandik ateraz gero, bere faltaz berriz sartzen uzten duena gaizkiago da orduan, bigarren hartan, lehenbizikoan baino; arriskutsuago da azken hutsa, lehena baino; azkenak lehena ahanzten du.

Honen arauaz abisatu zion paralitiko sendatuari ere bere sendatzaileak (Jn 5:14):

–Ecce sanus factus es, iam noli peccare, ne tibi deterius aliquid contingat. Badakusazu sendatu zarela; begira, bada, berriz eritzetik, zerbait, are lehen baino gaizkiago, gerta ez dakizun.

Zeren gaizto da eritasuna, baina gaiztoago berretura. Gaizto da zauria, baina gaiztoago gaizkoadura. Gaizto da konfesatu gabe egotea, baina aldez gaiztoago konfesatu dituzun bekatuetara bihurtzea.

Bigarren bihurtze eta erortze hura gaitziago zaio Jainkoari, lehenbizikoa baino.

Ezagutzagabetasun handia da eta eskergabe izatea, Jainkoari konfesatzean eta, handik kanpoan, zeure orazioetan eta otoitzetan hainbat promes eginez gero eta haiekin batean zeure bekatuen barkamena eta besterik ere anitz grazia, fabore eta ontasun erdietsiz gero, promesak hautsirik, berriz lehengo maina gaiztoetara bihurtzea, hainbat obligazio esker gaiztoaz pagatzea.

5

Hain da handi eta itsusi bigarren bekatua, behin barkatuz gero berriz egiten dena, non hark, bere eskergabetasunaz, lehengo bekatu barkatuak ere bihurtzen bezala baititu (vide san Tomas, S. Th., 3, 88, 2).

Eta ez da miresteko, zeren bigarren bihurtze hark lehengo bekatu barkatuak ere eraberritzen, gogora ekartzen eta pizten bezala baititu. Eta hala justiziak ere, behin zigortua, bigarren atxilotzean, bortizkiago gaztigatzen du.

Behin utzi zuen bekatura berriz bihurtzen dena konparatzen du Espiritu Santuak bere oka egina jaten duen orarekin (Es 26:11):

–Sicut canis qui revertitur ad vomitum, sic imprudens qui iterat stultitiam suam.

Eta jondoni Petrik, are gehiago, konparatzen du halakoa lohira idoiztatzera bihurtzen den urdearekin (2P 2:22):

–Canis reversus ad vomitum, et sus lota in voluntabro luti.

Hain da gauza hatsa, likitsa, higuina eta nardagarria or bat bere oka egina eta ahotik egotzia berriz irensten ikustea, non baldin Espiritu Santuak berak erabili ez balu konparazio hau, ez bainintzen ni aipatzera ere ausartuko.

Baina esaten du Espiritu Santuak. Esan dezagun, beraz, guk ere, behin bekatua konfesatu, ahotik egotzi eta berriz hartara bihurtzea bere oka egina bera irenstea bezala dela, zeren oka hura zein lizun eta urde den, are baita lizunago eta urdeago bekatua.

Beraz, honelatan ez da lehengo bekatuetara bihurtu behar, eta ez, behin garbituz gero, berriz likistu ere. Aitzitik, dagigun eta esan dezagun emazteak bezala (Kt 5:3):

–Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos? Expoliavi me tunica mea, quomodo induar illa? Oinak garbitu ditut; nola, bada, likistuko ditut? Atorra erantzi dut; nola, bada, jantziko dut?

Konfesatu ondoan, Munduak, Deabruak edo Haragiak berriz bekatu egitera eta lehengo egoeran, egoitzan, etzauntzan eta tokian jartzera bulkatzen zaituztenean, ihardetsi behar zenieke:

–Nolatan egin dezaket nik hori? Garbitu ditut neure oinak; nola, bada, likistuko ditut? Erantzi dut behin atorra lohia; nola, bada, berriz jantziko dut? Biluzi naiz behin aztura gaizto guztietatik; nola, bada, berriz jantziko naiz? Utzi ditut behin; nola, bada, berriz hartuko ditut? Edo berriz hartzekotan, zertarako utzi behar nituen?

–Si poenitens es, noli facere; si facis, certe poenitens non es –dio san Agustinek (De vera et falsa poenitentia, 10. k.)–. Baldin bazara penitente, baldin lehen eginaz damu baduzu, ez dagizula gehiago; zeren baldin egiten baduzu, ageri da ez zarela penitente, ez duzula lehenaz damu.

Diferentzia handia da salbatzen direnen eta salbatzen ez direnen artean. Eta diferentzia hau ez dago, ez, guztia bekatu egitean edo ez egitean. Zeren salbatzen direnetatik, batzuek egin zuten noizbait bederen bekatu: jondoni Petrik, jondoni Paulok, Magdalenak eta bai beste anitzek ere. Baina diferentzia dago behin edo berriz bekatu egitea gertatuagatik, haiek arin uztean eta, behin utziz gero, ez haietara berriz bihurtzean.

Hala edireten da lehenagoko santuak, zenbait bekatutan erori baziren ere, bizkor jaiki zirela, eta, behin jaikiz gero, ez zirela gehiago erori eta ez bere lehengo bekatuetara eta ez bestetara bihurtu.

Hala egin behar dugu, bada, guk ere.

Qui secutus es peccantem, sequere poenitentem (Warszewicki, De vita et miraculis S. Ambrosii). Baldin orainokoan jarraiki bagatzaizkie santuei bekatu egitean, jarraiki behar gatzaizkie halaber bekatuak uztean, eta behin utziz gero, ez berriz haietara bihurtzean.

–Fineraino eta finean pertseberatzen duena izango da salbatua eta ongi zortetua: Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Mt 10:22).

Beste guztiak deus gutxi dira; finak darama koroa, amaitzean kantatzen da loria.

Beraz, fin hari eta amaitzeko loria hari begia edukirik, haraino eta han behar dugu egun beretik, geroko begira egon gabe, bekaturik gabe egoten saiatu, hartarako orain eskuen artean darabiltzagun bekatuak urrikitze handi batekin konfesaturik eta utzirik, aitzinera gehiago egitetik begiratzen garela.

Zeren halatan erdietsiko dugu orain pertseberantziaren dohaina, eta gero, azken finean, arimen salbazioa, sekulako loria.

XLVIII

NOLA, IKUSIRIK INFERNUKO BIDEA DEN GAITZAGO PARADISUKOA BAINO, BEHAR DEN GEROTIK GERORA IBILTZEA UTZI

Anitzetan egon naiz neure buruarekin gogoetan eta iruditzen zait ezen gogoeta egiteko egitekoa dela ea zein den gaitzago: Jainkoa zerbitzatzea ala Deabrua, paradisura joatea ala infernura.

Bi pertsona daude beste munduan, bata paradisuan eta bestea infernuan. Bada, haietatik bietatik, zeinek iragan ote zuen mundu honetan pena eta lan gehiago?

Hau nahi nuke jakin; honen nago galdez; hau da ene gogoeta.

Badirudi lan gehiago iragan behar duela paradisuratzen denak paradisuratzeko, infernuratzen denak infernuratzeko baino, zeren paradisuko bidea gaitzago baita, infernukoa baino.

Hala ematen du aditzera san Mateok (Mt 7:14):

–Angusta porta et arcta est via quae ducit ad vitam, et pauci sunt qui inveniunt eam. Atea ate hertsia da eta bidea ere bide meharra paradisura doana, eta gutxiak dira bide hura edireten dutenak.

Esan nahi du gaitz dela zeruko lorian sartzea eta Jainkoaren aginduak konplitzea. Zeren ez da bide bat baizik, eta bat hura ere guztia da mehar, malkar, buruz gora, haragiaren kontra eta desgogara. Eta guztien buruan, ez da bide hartan bat ere errebelatu behar eta ez inora makurtu eta ez aldaratu: agindu guztiak behar dira konplitu. Baina infernura joateko, ez dira guztiak hautsi behar; aski da batean falta egitea.

Hala esaten du jondoni Jakuek (St 2:10):

–Quicumque totam legem servaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus. Beste guztiak konplituagatik, batean behaztopatzen bada, guztietan egiten da hobendun.

Eta hau aditzen da, Glosak dioen bezala (Glosa liranoa, Jacob. 2), de poena damni et non de poena sensus. Guztietan egiten da hobendun, ez zeren bekatu bat baizik ez duenak hainbat pena merezi duen nola hamar dituenak, baina zeren bat baizik ez duena ere infernurako baita, hamar dituena bezain ongi, ez hain barrena eta ez hainbat penarekin; ordea, biak barrenean, nor bere mereziarekin.

Beraz, gaitz izango da paradisuan sartzea hartarako agindu guztiak konplitu behar direnean, bide bat baizik ez denean eta bat hura ere hain meharra eta gaitza denean.

Eta hala jondoni Paulok, bere santutasun guztiarekin ere ezin bururik eginez bezala, esan zuen:

–Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? (Erm 7:24). Ai, ene ditxagabea, ene onbeharra eta errukarria! Nork libratuko nau gorputz mortal honetatik? Scimus quod lex spiritualis est, ego autem carnalis, venumdatus sub lege (Erm 7:14). Zeren ni naiz haragiz eta haragiari emana, eta legea, Jainkoaren agindua, espiritu.

Zer ikuskizun du, bada, espirituak haragiarekin? Nolatan konponduko dira biak elkarrekin?

Egiteko handia da hau, hain handia ezen arrazoirekin esaten baitu Salomonek (Si 40:1):

–Iugum graue super filios Adam, a die exitus de ventre matris eorum, usque in diem sepulturae in matrem omnium. Uztarri pisua eta karga handia darabilte soinean Adanen umeek sortzen diren egunetik heriotzaraino, bere amen sabeletik ateratzen direnetik hobira, guztien amagana bihurtu arteino.

Halatan esaten du san Mateok (Mt 11:12):

–Regnum caelorum vim patitur. Zeruko erresumari bortxa egin behar zaio, han parterik izango duenak zin-zinez eta bere indar guztiaz behar duela bermatu.

Eta badio Job santuak ere (Jb 7:1):

–Militia est vita hominis super terram. Kristau denak gerlan dabilen soldaduak bezainbat trabailu iragan behar du, zeren soldadutasuna eta gizonaren lurreko bizitza bat baitira.

Eta jondoni Joanes ebanjelariaren esana da: Palmae in manibus eorum (Ap 7:9), ikusi zituela justuen eskuetan palmak, zein baitziren palma-zuhaitzaren adarrak, garaipenaren seinaleak. Eta garaipena den lekuan, aitzinetik behar da gerla, aitzinetik behar da neke eta trabailu. Zeren jondoni Paulok dioen bezala (2Tm 2:5):

–Non coronabitur, nisi qui legitime certaverit. Ez da koroatua izango eta ez garaile geldituko zin-zinez bermatzen eta gudukatzen ez dena.

Eta are, hau da egitekoa: zenbatenaz eta kristau bat baita kristauago, zenbatenaz eta zinkiago eta finkiago bermatzen eta saiatzen baita Jainkoa zerbitzatzen eta Deabruari kontra egiten, hainbatenaz etsaiak armatzenago eta tentazioak ere berretzenago zaizkio.

Hala ematen du Espiritu Santuak aditzera (Si 2:1):

–Fili, accedens ad servitutem Dei, sta in iustitia et timore, et praepara animam tuam ad tentationem. Ene seme: hasten zarenean Jainkoa zerbitzatzen, zaude erne eta beldur zarela, eta presta zaitez tentazioei kontra egiteko. Zeren jakin behar duzu ezen orduan egundaino baino tentatuagoa izango zarela.

Honen arabera esaten du jondoni Paulok ere (2Tm 3:12):

–Qui pie vivere volunt in Christo Iesu persecutionem patientur. Santuki eta prestuki, Jesukristok agintzen duen bezala, bizi nahi dutenak izango dira penatuak eta pertsegituak.

Haiei erauzten zaizkie faltseriak; haiei egiten zaizkie irriak eta eskarnioak; azken batean, haiei egiten dizkie munduak kontra handiak.

Eta gerta baledi ere munduan zenbait pertsona hain santurik, justurik, fama handikorik edo dohatsurik non ez ledin inor ausartu haren baitan mihirik ipintzera eta ez haren ohorea ukitzera, egia izango da orduan ere jondoni Paulok dioena: tentatuak eta pertsegituak izango direla justuak, zeren bere baitan barrena bederen, bere haragiaren mugidez eta desira desordenatuez tentatuak eta frogatuak izango baitira.

Gerla handia dute elkarren artean bertuteek eta bizioek: urguiluak gerla handia egiten dio umiltasunari, abariziak liberaltasunari, haragiak kastitateari, inbidiak karitateari, gulak abstinentziari, kolerak pazientziari, nagitasunak diligentziari. Eta honenbestez, justu guztiak dira pertsegituak eta etsaigoan jarriak, bere baitan barrena bederen.

Eta hala, betiere da egia per multas tribulationes opportet intrare in regnum Dei (Eg 14:21) anitz nahigabez, penaz eta trabailuz behar dela zeruko erresuman sartu.

Anitz gertaldi bortitz, anitz pena eta atsekabe iragan behar du paradisuko bidean dabilenak.

1

Infernuko bidea daukanak badirudi ez duela halako atsekaberik, pertsekuziorik eta etsaitasunik izaten, ez duela halako gerlarik eta egitekorik sentitzen, zeren bere gogoak eta haragiak diotson bezala, bide zabalaz bere aisiara baitabil.

Halatan esaten du san Mateok (Mt 7:13):

–Lata porta et spatiosa via est, quae ducit ad perditionem et multi sunt qui intrant per eam. Atea ate zabala, eta bidea ere bide handia eta espaziotsua da infernura doana; eta anitz ibiltzen da bide hartan, eta bai atean ere sartzen.

Bada han oinatza franko eta ez konpainia eskasik.

Eta infernuko bidea, gaiztoek daramatena, deitzen da handia eta zabala, zeren hartan dabiltzanak ez baitira erregelaz bizi eta ez ordenantzaz. Ez dute haiek beste araurik bere borondatea baizik. Ez daude legearen azpian; legea da haien azpiko. Bidea huts eginak, errebelatuak dabiltza; eta hala dabiltzanak nondik-nahi den dabiltza, haientzat guztiak dira bide, guztiak dira zabal.

Eta nola zabal baitira eta laguna ere franko baitute, plazer zaie bere errebelatze guztiarekin ere bide zabal hartan ibiltzea.

Plazer da mihia, anitz arnegu eta juramentu egiten duela, nahi duen bezala mintzatzen uztea.

Plazer da igandetan eta beste bestetan solasean, jan-edanean, dantzetan, jokoan eta atsegin hartzen –mezaz, bezperaz eta otoitzez konturik egin gabe– denbora iragatea.

Plazer da haragiak kilikatzen zaituenean berehala zeure desira konplitzea.

Plazer da bidegabe bat egiten dizutenean mendekatzea, ordainez ordain, moneta berean pagatzea.

Plazer da –bere edo besteren– eskuen artean zerbait erabiltzea, eta alfer eta aise, ebatsiz izango bada ere, egotea.

Plazer da ohe onean eta garbian etzatea.

Plazer da ez barautzea, ongi jatea, hobeki edatea, eta bazkari onagatik afari hobea ez uztea.

Azkenean, plazer, plazent eta atsegin da, bere gogoak eta apetituak diotson bezala, bide zabalaz ibiltzea.

Ez, ordea, ez da plazer eta ez atsegin, baina gaitz eta penagarri da paradisuko bide meharra hartzea; agindurik hautsi gabe, beti artez ibiltzea eta bizitzea.

Gaitz da mihia ongi gobernatzea, limurtzetik begiratzea eta besteak zutaz mintza litezen nahi zenukeen bezala zu ere haietaz mintzatzea.

Gaitz da bidegabe bat egiten dizutenean barkatzea; gaizki esaten dizunari ez ihardestea; zeure eskuan duzularik, ez mendekatzea.

Gaitz da haragiak tentatzen zaituenean, gaietan eta okasioetan zarelarik, zeure burua bortxatzea, desira ez konplitzea.

Gaitz da tratuetan eta salerosietan beti egiaz ibiltzea, besterena eskuan darabilzularik ez kutsatzea, errotan irinik ez lotzea.

Gaitz da zur baten gainean, zeure ohe ona utzirik eta larru arras zilizio bat, zurdazko gerriko bat harturik, etzatea eta ibiltzea.

Gaitz da barautzea; janari ona, edari hobea eta apetitu ere duzularik, guztiak Jainkoagatik uztea.

Azkenean, gaitz da eta penagarri da, munduan garelarik, munduan ez bagina bezala, munduaz konturik egin gabe Jainkoaren borondateari errendaturik egotea; haren aginduen arabera, haragiz ez bagina bezala, beti espiritualki bizitzea.

Eta alabaina, gaitzago bada ere, hau da paradisura joateko bidea, hau da han sartzeko atea.

Beraz, orain badirudi ezen ez dela gaitz galdez gauden egitekoari ihardestea, zeren irudiz frogatu baitugu aski klarki errazago eta atseginago dela infernuko bidea paradisukoa baino, paradisukoa hain gaitz denez geroztik.

Baina guztiarekin ere, aihertzen naiz esatera, eta esaten dut, paradisuko bidea errazago, lauago eta atseginago dela infernukoa baino; eta infernura joaten denak pena eta lan gehiago iragan behar duela, are mundu honetan ere, infernura joateko, paradisuratzen denak paradisuratzeko baino.

Eta hartarako, froga dezagun lehenik erraz dela paradisuko bidea, eta gero frogatuko dugu errazago dela infernukoa baino.

XLIX

NOLA PARADISUKO BIDEA DEN ERRAZ

Egia hau –paradisuko bidea erraz dela– anitz moldez eta arrazoiz froga daiteke.

Lehenbizikorik, esaten du jondoni Joanes ebanjelariak (1Jn 5:3):

–Mandata eius gravia non sunt. Jainkoaren aginduak ez dira pisu eta ez gaitz.

Halaber, esaten du Espiritu Santuak (Koh 8:5):

–Qui custodit praeceptum, non experietur quidquam mali. Agindua konplitzen duenak ez du gaitzik frogatuko; halakoa aise eta bere gogara izango da.

Eta guztien gainetik, esaten du gure Salbatzaileak berak (Mt 11:28-30):

–Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis et ego reficiam vos. Tollite jugum meum super vos et discite a me quia mitis sum et humilis corde et invenietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum suave est et onus meum leve. Zatozte enegana trabailatzen zareten guztiok eta kargaturik zaudetenok, eta nik arinduko eta aise ipiniko zaituztet. Har ezazue ene uztarria zeuen gainera eta ikas ezazue enegandik ni naizen bezala, eme eta umil, izaten, eta edirenen duzue zuen arimentzat bake eta sosegu.

Legis difficultatibus laborantes, et peccatis saeculi oneratos ad se vocat (san Hilario Poitiers-ekoa, Commentarius in Matthaeum, 11. k., 13). Lege Zaharreko zeremoniez trabailaturik eta bekatuzko egitekoez kargaturik daudenak deitzen ditu beregana. Eta haiei esaten die, legez aldaturik, lege zahar hura utzirik eta bekatuen karga ere beregandik egotzirik, har dezatela beste karga-molde bat, uztarri leunago bat, zein baita Lege Berria, Ebanjelio santua, eta, haren arauaz bizitzen direla, ikusiko dutela zein aisia handian ipiniko dituzten bere buruak, zein kontent eta bere gogara biziko diren, eta zein plazent, aisit eta erraz irudituko zaien Jainkoa zerbitzatzea eta, haren lege santuaren uztarriari errendaturik, agindu santuen bidean ibiltzea.

Jainkoak berak esaten du atsegin dela haren uztarria eta karga ere arin; beraz, hala da, atsegin da eta arin. Zeren Jainkoak ezin esan dezake gezurrik.

Ordea, nola Jainkoak esaten baitu haren uztarria atsegin dela eta karga ere arin, hala esaten du, halaber, Jainkoak berak paradisura joateko bidea bide hertsia, meharra eta gaitza dela, eta gutxik aurkitzen duela bide hura; baina infernuko bidea dela handi, zabal eta atsegin, eta ez dela bide hartan jende eskasik, badela konpainia franko.

Batean ematen du aditzera erraz dela eta zabal paradisuko bidea, eta, berriz, bestean gaitz dela eta mehar.

Nolatan ahal dateke, bada, hau honela? Erraz eta gaitz, zabal eta mehar?

1

Puntu honi ihardesteko, jakin behar duzue ezen baldin, alde batetik, Jainkoaren Lege santuari berari, hain osoki eta konplituki konplitu eta begiratu behar denari, eta, bestetik, geure haragiari ere berari, hain gauza ahulari eta ahultzen errazari soilki eta bakarrik behatzen badiegu, latz eta gaitz dela Jainkoa zerbitzatzea eta haren Lege santua begiratzea eta konplitzea.

Baina baldin kontsideratzen baditugu Jainkoaren laguntza, etorkizuneko esperantza, ordainketaren segurantza, gogotik eta borondatez dagoenaren indarra eta, guztien gainetik, ontasunean dabilenari Espiritu Santuak ematen dion indarra, berotasuna, kontsolamendua eta dohaina, aurkituko dugu ez gaitz baina erraz, ez hertsi baina zabal, ez pisu baina arin eta atsegin dela Jainkoa zerbitzatzea eta haren Lege santua konplitzea.

Gaitz da Jainkoaganako bidea, haren aginduak konplitzea.

Ordea, norentzat da gaitz?

Berrientzat, aritu gabeentzat, nagientzat, laxoentzat, saiatzen ez direnentzat, aitzinera behatu gabe, etorkizunaz konturik egin gabe haragiaren arauaz bizi nahi dutenentzat eta, guztien gainetik, gogotik eta amodioz ez daudenentzat.

Ez, ordea, ez da latz eta ez gaitz, haragiari gibela emanik, arrazoiaren arauaz gobernatzen direnentzat, etorkizunera behatzen dutenentzat eta gogotik eta beren-beregi, zin-zinez eta amodioz saiatzen direnentzat.

Hala ematen du aditzera san Krisostomok (39. hom., Matt. 11):

–Quod si onus audiendo formidas nimium, atque perhorrescis, non naturae rerum huiusmodi timorem, sed ignaviae tuae totum tribue. Nam si accinctus et praeparatus eris, et nulla desidia effeminatus, cuncta facilia videbuntur. Baldin Jainkoaren ebanjelioa eta uztarria zama dela entzuteaz lazten eta larritzen bazara, zeure hoztasunari eta nagitasunari emaiozu hoben eta falta, eta ez besteri. Zeren baldin gogotik, zin-zinez prestaturik eta istalgaraturik abia bazintez eta berma, ez zintezke izu eta ez ikara, baina irudi lekizuke guztia erraz, plazent eta arin.

Zeren oraino san Krisostomok berak dioen bezala (De Lazaro, 3. hom. : Luc. 16):

–Fieri potest, quod natura est intolerabile, sit leve, si cum alacritate animi suscipiamus. Bere egitez gaitz den gauza ere errazten da gogotik eta alaitasunez hartzen denean.

Eta badio san Agustinek ere (Sententiae, 222: De praecepto Dei):

–Omne praeceptum leve est amanti. Agindu guztiak dira erraz amodio duenarentzat.

Den gauzarik errazena egin bedi gogo gaitzez, eta gaitz izango da; den gaitzena egin bedi gogo onez, eta erraz izango da.

Halatan, jondoni Joanes ebanjelariak, amodio dutenez eta ez dutenez mintzo dela, ematen du aditzera amodio dutenei agindu guztiak iruditzen zaizkiela agindu bat: Si quis diliget me, sermonem meum servabit (Jn 14:23); baina amodiorik ez dutenei, agindu bat bera iruditzen zaiela anitz agindu: Qui non diligit me, sermones meos non servat (Jn 14:24).

Batean dio sermonem, eta bestean sermones.

Halatan esaten du san Agustinek ere (De civitate Dei, XI, 28. k.):

–Ita corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur. Amodioak erabiltzen du batbedera nahi duen lekura, pisuak balantza erabiltzen duen bezala.

Guztia dago gogoan, guztia dago borondatean eta amodioan.

Manamendu guztiak amodiotik eta karitatetik hasten dira, amodioaz eta karitateaz konplitzen dira, eta amodiora eta karitatera, bere finera eta xedera bezala, biltzen eta bihurtzen dira.

Beraz, ezin dateke gaitz amodio duenarentzat aginduak konplitzea, zeren amodioak aginduei bere garraztasuna eztitzen, mintasuna gozatzen eta gaiztasuna errazten baitie.

Errege Dabidek, nola ez baitzuen amodio eskasik, halatan Jainkoaren aginduak erraz iruditurik, esaten zuen:

–In via testimoniorum tuorum delectatus sum sicut in omnibus divitiis (Sal 118:14). Zure aginduen bidea hain da bide atsegina eta plazenta, non hartan ibiltzeaz munduko aberastasun guztiak eskuen artean erabiltzeaz bezainbat atsegin hartu baitut. Quam dulcia faucibus meis eloquia tua (Sal 118:103). Ezin esan dezaket zein gozo eta ezti zaizkidan neure ahoan eta eztarrian zure aginduak, solasak eta perpausak; are, eztia baino eztiago edireten ditut: Super mel ori meo (Sal 118:103).

Amodioak beroturik egiten zuten lehenagoko santuek Jainkoaren zerbitzuan hainbat balentria. Halatan pairatzen zuten hainbat pena eta trabailu, heriotza eta martirio, dolore eta estira.

Nola patriarka Jakobi iruditu baitzitzaion labur eta deus gutxi Rakel ederra erdiesteagatik zazpi urtez haren ondoan eta zerbitzuan ibiltzea, zeren maite baitzuen, amodio baitzion –Videbantur illi pauci dies prae amoris magnitudine (Has 29:20)–, hala santuei ere iruditzen zaie deus gutxi Jainkoagatik egiten duten guztia, zeren gogotik baitaude, amodioa baitute handia.

Halatan, Apostoluek ere orduan zeuzkaten bere buruak dohatsuenik eta ziren alegerenik, noiz eta Jainkoagatik desohore eta laido gehiago errezibitzen baitzuten: Ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt, pro nomine Iesu contumeliam pati (Eg 5:41). Zeren, nola desohore eta laido haiek guztiak borondatez eta amodioz hartzen baitzituzten, amodio harekin batean ez zituzten sentitzen, ez zitzaizkien trabailu iruditzen.

Honen arauaz esaten du san Agustinek (De bono viduitatis, 21, 26):

–Nullo modo sunt onerosi labores amantium, sed etiam ipsi delectant, sicut venantium, aucupantium, piscantium. Nam in eo, quod amatur, aut non laboratur, aut et labor amatur. Amodioz eta gogotik dabiltzanen lanak ez dira lan; aitzitik, haietan atsegin hartzen da. Ehiztariak, arrantzaleak, pilotariak, dantzariak, nekatzen dira, trabailatzen dira; eta, alabaina, lan hura guztia festatzat hartzen dute. Zeren maite den gauzan, edo ez da nekerik edo maite da nekea ere; edo ez da lanik edo, baldin bada ere, hartan atsegin hartzen da.

Ikusiko duzu zenbat pena iragaten duen ama batek bere haur ttipiarekin, eta, guztiz ere, haurra txarra, zakartsua eta hazkari gaitza denean. Ez dio lorik egiten uzten; gau eta egun hari txerak egiten eta zaintzen, bere burua deseginik, ari behar du. Eta guztiarekin ere, ama eroa hartan loriatzen da; gauaren erdian jaikirik eta bere loa galdurik, haur harekin, mila erokeria esaten duela, dostatzen da, zeren maite baitu, amodio baitio, eta amodioak lan guztiak arintzen, gozatzen, zaporatzen eta ezeztatzen baitizkio.

Hala, bada, kristau onari ere amodioak, gogotik egoteak arintzen, errazten, gozatzen eta ahantzarazten dizkio Jainkoaren aginduak konplitzean iragan behar diren neke-lan guztiak. Hala esaten du san Agustinek (De Scripturis, 70. serm., 3, 3):

–Omnia saeva et immania, prorsus facilia et prope nulla efficit amor. Diren gauzarik gogorrenak, molde gaitzenak eta hezigaitzenak ere hezten, beratzen, moldatzen eta eskuetaratzen ditu amodioak.

Ez da gauzarik amodioak hez, hauts, balaka eta errenda ez dezakeenik. Maitemindu batek anitz pena eta lan pairatzen du bere maiteñoagatik, anitz gau eta egun gaizto iragaten du hura erdiesteagatik. Baina haiek guztiak, zeren amodioak itsutua baitago, deus gutxi sentitzen ditu.

Bada, kristau onak, Espiritu Santuaren amodioaz eta graziaz ukiturik dagoenak zenbatenaz gutxiago sentituko ditu eta errazkiago iraganen ditu Jainkoaren zerbitzuan ahal diratekeen lanak? Zeren amodio garbiak, Jainkoagandik heldu denak indar gehiago behar luke –eta du ere–, Deabruagandik heldu den amodio higuin, hats, lizunak baino.

Eta halatan, arrazoirekin esaten du gure Jainkoak haren Ebanjelioaren uztarria atsegin dela, eta legearen karga ere arin, zeren hala baita: arin eta plazent baita gogotik dagoenarentzat, borondatez eta amodioz hartzen duenarentzat.

2

Are gehiago: plazent, aisit, arin eta erraz da Jainkoa zerbitzatzea, haren aginduak konplitzea.

Ez hastean, ez lehenbizian, zeren haragiak eta ohitura gaiztoek kontra handia egiten baitute; baina behin arituz gero, dastatuz gero eta espiritua haragiari jaunduz gero, ez da munduan hain bianda apetitosorik eta gozorik, nola baita Jainkoa zerbitzatzea.

Zapatak jantzi berrian estutzen du, min egiten du, baina apur bat erabiliz gero, moldatzen da, oinaren neurrira eta orkoira etortzen da. Oinak, lokartua dagoenean, eta gorputzak ere zurrundua, maneiu gutxi dute, jaikitzera eta ibiltzera herabe dute, baina, behin jaikiz gero eta apur bat higituz gero, berehala zalutzen, maneiukortzen eta iratzartzen dira.

Halaber, pertsona jan-zaharrak, masail gogortuak edo hozkitua dagoenak ez du atseginik hartzen jaten hastean, lehenbiziko poxian eta ahamenean; baina, behin hasiz gero, handik aurrera jaten duena on eta gozo aurkitzen du.

Hala, bada, Jainkoaren zerbitzuan ibili nahi duena ere lehenbizian hozki da, zurrun da, hotz eta nagi da, baina saia bedi, has bedi eta berehala berotuko eta zalutuko da, trebe, bitore eta entregu izango da, aise ibiliko da, eta gero eta gero aiseago, zeren ez da han asetzerik eta ez higuintzerik.

–Augent enim spirituales delitiae desiderium in mente, dum satiant: quia quanto magis earum sapor percipitur, eo amplius cognoscitur, quod amplius ametur. Beste janariek hiltzen dute apetitua –dio san Gregoriok (Evangelia, 36. hom., Evang. Luc. 14, 1)–, baina Jainkoa zerbitzatzeko janari honek berretzenago eta piztenago du, zeren barrenago hobeago eta gozoago edireten baita.

Munduko atsegintasunek, diren handienek ere, denborarekin unatzen dute; berebat, aitzinago higuintza ematen dute. Baina Jainkoarenek gero eta gero apetitua pizten eta berretzen dute. Eta handik aurrera, hala berretuz gero, arituz gero, atsegin da eta plazent Jainkoaren bidean eta zerbitzuan ibiltzea, haren aginduak konplitzea eta prestuki bizitzea.

3

Are gehiago: atsegin da eta plazent Jainkoaganako bidea, haren aginduak konplitzea, konplitze hartatik heldu den probetxuari eta irabaziari behatzen dionarentzat, hartan gogoa eta begiak ipintzen dituenarentzat. Zeren san Krisostomok dioen bezala (in Psalm., 5):

–Nulla res est tam difficilis quae non fiat facilis spe futurae vitae. Ez da hain gauza gaitzik, etorkizuneko bizitzaren esperantzarekin errazten ez denik.

Hala esaten du san Agustinek ere (Appendix, 17. ep., Pelagii Ad Demetriadem, 28. kap. ):

–Omne opus leve fieri solet, cum eius praemium cogitatur; et spes praemii solatium est laboris. Den lanik handiena ttipitzen eta kargarik pisuena ere arintzen du hartatik heldu den irabazian pentsatzeak. Ordainketaren esperantza da lanaren kontsolazioa.

–Si vis sustinere laborem, attende mercedem –dio san Agustinek (Enarratio in Psalm., 36, 2. serm., 16)–. Nahi baduzu iraun lanean, pentsa ezazu ordainketan eta irabazian.

Den egitekorik gaitzenari ere gogotik lotzen zatzaizkio ongi ordaindua izango zarela seguru zarenean.

–Condimentum cibi ieiunium est. Quanto avidior appetentia, tanto esca iucundior –dio san Anbrosiok (De Elia et ieiunio, 9. kap., 32)–. Janariaren jakia baraua da eta gosea. Zenbatenaz gosea handiago, hainbatenaz janaria gozoago.

Nola gosea edo apetitua baita janari guztien saltsa eta jakia, hala da nekearen eta lanaren kontsolagarria, zaporagarria eta aringarria ordainketa eta ordainketaren itxaropena. Honen arauaz esaten du errege Dabidek ere (Sal 118:112):

–Declinavi cor meum ad faciendas justificationes tuas, propter retributionem. Erabaki nuen zure aginduak konplitzea, konplitzetik heldu zitzaidan probetxuagatik.

Inork deus uste ez duen lekuan, herabe du, oina pisu du, baina irabaziak oinak arin.

Laborariak, fruituen esperantzan, gogotik iragaten du bere lur-lanetako nekea. Merkatariak, irabazi ustez egiten du itsasoz eta lehorrez, hain arinki, hainbat bide, itzulinguru eta joan-etorri. Azkenean, irabaziaren itxaropen honek, deusen usteak ernatzen eta iratzartzen du mundu guztia, hain iratzartzen, non itxaropen honekin neguak uda, gauak egun, euriak ateri, minak gozo, lanak aisia eta atsekabeak ere atsegintasun eta plazentzia iruditzen baitzaizkigu.

Bada, baldin mundu honetako irabazi apur baten itxaropenak, anitzetan ere engainaturik uzten gaituenak, hain gogotik, hain arindurik eta gutxi sentiturik trabailarazten bagaitu, zer izango da arrazoi eragin dezan zeruko loriaren itxaropenak, usteak eta oroitzapenak? Eta zer izango da, halaber, loria haren, irabazi guztien gaineko irabaziaren ondoan dabilenaz, hain gauza handiaren esperantzan lan egiten duenaz?

Halakoari barautzea, otoitzetan egotea, etsaiari barkatzea, haragiaren plazerak uztea eta, azkenean, obra on guztiak egitea iruditzen zaio erraz eta deus gutxi, zeren lan apur haiengatik, sekulako loriaren, hain irabazi handiaren eta pagamendu abantailatuaren esperantzan jartzen baita.

Halatan esaten du san Agustinek (Enarratio in Psalm., 36, 2. serm., 16):

–Cum attenderis quid accepturus sis, omnia erunt tibi vilia, quae pateris, nec digna aestimabis, pro quibus illud accipias. Kontsidera dezazunean zein ordainketa handia emango zaizun hemengo lan apurrengatik, esango duzu ez duzula hain deus gutxigatik hainbat merezi.

Zeren lana baita ttipi, labur eta aldi baterako, eta ordainketa handi, luze eta sekulako.

Kontsidera dezagun, beraz, ordainketa eta aurkituko dugu erraz Jainkoaren lege santua.

4

Are gehiago: aurkituko dugu erraz eta arin Jainkoaren lege santua, zeren lege hau uztarri baita, eta uztarria bik jasaten eta eramaten baitute.

Halatan esan zien baratzean nagusiak bere dizipuluei (Mt 26:38):

–Sustinete hic et vigilate mecum. Sostenga ezazue orain hemen hainbeste trabailu; zaudete apur bat iratzarririk, eta ez zeuok, ez, baina mecum, enekin, nik laguntzen dizuedala.

Hala esaten du jondoni Paulok ere (1Ko 15:10):

–Abundantius illis omnibus laboravi; non ego autem, sed gratia Dei mecum. Ni beste guztiak baino trabailatuago naiz, ez ordea neu, ez, sed gratia Dei mecum, Jainkoaren grazia enekin.

Hala esan zuen, halaber, jondoni Paulok berak (Flp 4:13):

–Omnia possum in eo, qui me confortat. Ez da gauzarik, neure adore-emailearekin batean ezin egin dezakedanik.

Kontsolamendu handia da bere lanetan eta egitekoetan lagun on bat izatea. Beraz, kontsola gaitezke gu ere, zeren geure egitekoetan Jesukristo lagun baitugu.

Obra onetan zabiltzanean ez zara behin ere bakarrik; zurekin da Jainkoa, laguntzen dizu, gidatzen zaitu. Eta halatan da Jainkoaren lege santua erraz eta arin, zeren Jainkoak berak parte gehiena jasaten eta eramaten baitu.

Jainkoaren aginduak idien orgak, txaluparen arraunak, ontziaren belak eta hegaztiaren hegalak bezala dira.

Orga karga da, pisu da. Ordea, idiek karga harekin karga gehiago eramaten dute. Badirudi kargak laguntzen diela karga eramaten.

Arraunak eta belak ere pisu dira. Ordea, haiekin batean arinkiago eta lasterrago doaz ontziak eta txalupak.

Hegaztiaren hegalek ere badute bere karga eta pisua. Ordea, karga hark, ez kargatzen, baina arintzen du hegaztia.

Hala esaten du san Agustinek (De Scripturis, 164. serm. : De Verbis Apostoli, 5. kap. ):

–Haec sarcina non est pondus onerati, sed alae volaturi; habent enim et aves pennarum suarum sarcinas. Et quid dicimus? Portant illas et portantur. Portant illas in terra, et portantur ab illis in caelo. Hegaztiak jasaten ditu lurrean bere hegalak, eta airean hegalek jasaten dute hegaztia. Jasaten ditu eta jasaten dute.

Esan bazeneza: “hegazti hau trabatzen eta kargatzen dute bere hegalek”, eta, errukiturik, edeki bazeniezazkio, kalte gehiago egin zeniezaioke probetxu baino, zeren airatzen eta hegaldatzen zena lurrean geldi bailiteke.

Beraz, karga badira ere, on dira orgak, belak, arraunak, hegalak eta bai Jainkoaren lege santuaren uztarria ere, zeren uztarri hau, karga izanagatik ere, honekin batean hobekiago eta aisekiago iragaten baitira mundu honetako lanak eta atsekabeak. Zeren Jainkoak berak, legearen emaileak, legea begiratzen eta konplitzen laguntzen baitigu eta, hartarako, uztartzen bezala baita gurekin.

Egia hau ezaguturik, esaten zion san Agustinek Jainkoari hitz gutxiz eta ederki (Confessiones, X, 29. k., 40 & 31. k., 45):

–Da quod iubes, et iube quod vis. Jauna, emazu agintzen duzuna, eta gero agin ezazu nahi duzuna.

Zeren indarra franko denean eta laguna ere ona, ez da kargagatik ardura.

Beraz, Jainkoak berak jasaten laguntzen digunez geroztik, arrazoirekin esaten da haren uztarria atsegin dela, eta karga ere arin.

5

Gure lege santuaren eta aginduen karga arin da, eta, are, aringarri da, zeren baldin alde batetik kargatzen bagaitu, bestetik arintzen eta beste anitz kargaren eta obligazioren azpitik ateratzen baikaitu.

Galdegiten dute teologoek ea guk, geure bekatuengatik, geure Jainkoari satisfaziorik eta ordainketarik egin diezaiokegunetz.

Eta badirudi ezetz. Zeren esaten du san Tomasek (D. Eskoto, 4 Sent, 15, 1: 1):

–Satisfactio est redditio voluntaria, aequivalentis, alias indebiti. Satisfatzea da zor ez ditugun obrez, geure eskuko ditugunez, nahi badugu baizik egitera obligatuak ez garenez zor dugun bezainbat pagatzea eta bihurtzea.

Beraz, ezin egin diezaiokegu guk geure Jainkoari ordainketarik. Zeren nola baita Jainkoa guztien gaineko ongi-egilea eta dugun guztia harengandik baitugu, hala, dugun guztia eta ahal dagigun guztia hari diogu zor. Beraz, ez zaigu deus gelditzen geure eskuko; ez da obra librerik –manamendu ez denik–, zein deitzen baitituzte teologoek Opera supererogationis, obra emendailuzkoak, emanen gainekoak, gure eskuko direnak, libreak, nahi badugu baizik egitera obligatuak ez garenak.

Badirudi ez dela honelako obrarik eta, baldin ez bada, seguru da ezin ordain diezaiokegula geure Jainkoari, eta ez satisfa.

Baina, guztiarekin ere, ihardesten dute teologoek berek eta esaten, alde guztiz zordun bagatzaizkio ere geure Jaungoikoari, badela guztiarekin ere anitz obra on, nahi badugu baizik egitera obligatuak ez garenik, geure eskuko dugunik, nola baita ostiral guztietan barautzea, egunero meza entzutea, gau erditaraino otoitzetan egotea eta honelako besterik anitz.

Hauek egitera ez gara obligatuak, nahi badugu baizik. Zeren Jainkoari alde guztiz eta geure ahal guztiaz zordun bagatzaizkio ere, ordea, Jainkoaren miserikordia eta liberaltasuna hain da handia non, baldin haren aginduak konplitzen baditugu, kontentatzen baita hainbestez eta gainerako beste obra on guztiak geure eskuko uzten baitizkigu.

Eta hala, aginduak emateaz, aginduak gutxitu zizkigun, zama arindu zigun, zeren bestela, baldin aginduak eman ez balizkigu, guztiak agindu izango baitziren.

Beraz, arrazoirekin esaten du jugum meum suave est, et onus meum leve (Mt 11:30), ene uztarria leun, atsegin eta aisit da, eta ene karga ere arin, zeren hala baita; eta are, karga delarik, karga aringarri eta gutxigarri baita.

Eta hala, seguru da paradisuko bidea, behar den bidean hartzen duenarentzat, lau dela, plazent eta atsegin.

L

NOLA PARADISUKO BIDEA DEN ERRAZAGO INFERNUKOA BAINO

Honen aurreko kapituluan eman diren arrazoien arabera, ageri da Jainkoaren lege santuaren karga karga arina dela eta jasateko erraza. Ordea, karga da, eta, karga denez gero, seguru da zenbait neke eta lan baduela, nola halaber infernuko bidea daukanak aurkitzen baitu zenbait atsegin eta plazer.

Orain da, bada, kontua eta puntua ea zeinek duen atsegin eta plazer edo lan gehiago: paradisuko bidean ala infernukoan dabilenak.

Eta gauza segurua da infernuko bidean dabilenak lan gehiago duela, karga pisuagoa darabilela, halako moldez ezen, karga hura ezin jasanez, esaten baitzuen profeta Dabidek (Sal 37:5):

–Iniquitates meae supergressae sunt caput meum: sicut onus grave gravatae sunt super me. Ene bekatuek iragan eta erdiratu dute ene burua, eta, karga sorta pisu batek bezala, aurizki eta zapatu naute naizen guztia.

Eta halatan esaten die Jainkoak halako kargarekin dabiltzanei (Mt 11:28):

–Venite ad me omnes qui laboratis, et oneratis, et ego reficiam vos. Zatozte enegana trabailatzen zareten guztiok eta kargaturik zaudetenok, eta nik arinduko zaituztet; nik, karga pisu hori kendurik, karga arinago bat emango dizuet.

–Tollam quidem sarcinas, sed inanes a sarcinis non dimittam. Tollam sarcinas malas, et imponam bonas (Agustin, De Scripturis, 164 serm., De verbis Apostoli, 4, 6). Kenduko dizuet karga, baina karga gabe ez zaituztet utziko. Kenduko dizuet karga gaiztoa, eta emango ona.

Bertuteak, Jainkoa zerbitzatzeak baditu bere nekeak eta lanak, eta bai bekatuak ere bere atseginak eta plazerak. Bada, bertutearen neke eta lan haiek atseginago dira bekatuaren atseginak eta plazerak baino.

Hala esaten du san Agustinek (Enarratio in Psalm., 127, 10):

–Dulciores sunt lachrymae orantium quam gaudia theatrorum. Eztiago eta gozoago dira oraziotan eta otoitzetan daudenen negarrak, komedietan, dantzetan eta munduko plazeretan dabiltzanen irriak baino.

Ikusiko duzu santutxo bat zoko batean negarrez eta hasbeherapenez otoitzetan dagoela, eta ikusiko duzu, halaber, otoitzez eta debozioz konturik egiten ez duen bat, betiere jendartean, jokoan, dantzan eta atsegin hartzen dabilela.

Bada, orain zuri irudituko zaizu ezetz, baina zokoan otoitzetan dagoen hark beroago eta alaiago du bere baitan barrena bere gogoa, munduko atseginetan dabilenak baino, zeren Jainkoak bere graziaz eta faborez deboziotan dagoenaren negarrak gozatzen eta zaporatzen baititu, eta berak ere negar haietan ondore on bat aurkitzen baitu.

Halakoagatik esaten du san Agustinek (De vera et falsa poenitentia, 13, 28):

–Semper doleat, et de dolore gaudeat. Izan beza beti dolore, eta doloreaz gozo eta zapore.

Ikusten duzunean pertsona bat bere bekatuen dolore hutsez negarrez dagoela, uste duzu ezen pertsona hura triste dela; baina engainatzen zara, zeren alegera da, eta alegeraz negar haiek egiten ditu. Zeren san Anbrosiok dioen bezala (De excessu fratris sui Satyri, I, 10):

–Non solum dolor lachrymas habet, habet et laetitia lachrymas. Ez dira, ez, negar guztiak doloretik heldu; badira alaitasunetik heldu direnak ere.

Pertsona justuen hasbeherapenak, otoitzetan eta penitentziatan daudenen negarrak alaitasunetik heldu dira. Negar haiek arrosak dira elorrien artean.

Egur hezeak egiten du gar eta egiten du negar; sua datxekio eta ura dario. Hala, bada, pertsona justuak ere bertutezko obretan egiten du negar eta egiten du irri, badu lan eta kontsolazio, badu tristura eta alaitasun: kanpoan tristura eta barrenean alaitasun. Eta barreneko alaitasun hark garaitzen du kanpoko tristura, zeren tristura hura bere nahiz eta borondatez eta bere probetxutan hartzen baitu, eta haren ondoan alaitasuna espero baitu.

Halakoagatik esaten du Elizak ere (“Veni Sancte Spiritus”, Missale Romanum):

–In labore requies, in aestu temperies, in fletu solatium. Lanean pausua, beroan freskura, negarrean kontsolazioa.

Halaber, halakoagatik esaten du Dabid santuak Labores manuum tuarum quia manducabis (Sal 127:2), bere eskuen lanak jango dituela.

Trabailatzen denak, bere lanaz izaten duen irabazia jan ohi du, eta ez lana bera. Eta alabaina, esaten du lana bera ere jaten duela. Eta arrazoirekin esaten du hala, zeren justuak lan hartan ere janari gozo bat jatean bezainbat atsegin hartzen baitu (ikus Agustin, Enarratio in Psalm., 127).

Kristau onak jaten ditu mundu honetan bere lanak, eta beste munduan lanaren irabaziak eta fruituak, zeren lan haietan, barautzean, otoitzetan egotean eta negar egitean ere, eperki jatean baino atseginago hartzen baitu.

–Fuerunt mihi lachrymae meae, panes die ac nocte –dio Profetak (Sal 41:4)–. Ene gauazko eta egunazko ogia negarrak izan ziren. Ogiz asetzean bezainbat atsegin hartzen nuen negar egitean.

–Gaudet iniquus in pompa, gaudet martyr in catena (Agustin, Enarratio in Psalm., 137, 3). Gaiztoak munduko hantuste hutsaletan, ponperietan, oturuntzetan eta handikerietan hartzen du atsegin eta plazer, eta martiriak, justuak kartzelan, lanetan eta katean.

Eta martiri hark atseginago hartzen du bere lanetan eta Jainkoagatik iragaten dituen penetan, gaiztoak munduko plazeretan baino. Zeren san Agustinek dioen bezala (De Verbis Domini, 28. serm. ):

–Maior est suavitas mentis, quam ventris. Handiagoa da arimaren kontsolazioa –eta bere gogara– gorputzarena baino, adimenaren atsegina sabelarena baino, eta barreneko bozkarioa kanpokoa baino.

1

Nola gaiztoek –munduko atseginetan, dantzetan, jan-edanean, jokoan eta beste plazeretan dabiltzanek– ez baitute barautzearen, otoitzaren eta beste bertuteen barreneko mamia, kanpoko azala baizik, ikusten, ez baitute penitentzian eta penitentziazko obretan estalirik dagoen gozotasuna frogatzen, uste dute ezen penitentziak ez duela batere ontasunik, atseginik eta ez plazerik, eta izatekotan ere, beste munduan izango duela, eta ez hemen.

Eta nola beste mundukoa baita gerorako, esaten dute ez dutela presenteko plazera geroko esperantzagatik utzi nahi. Eta esaten dute honela, zeren baitakusate ezen bertuteak, Jainkoaren lege santuak kanpoko irudia eta figura duela itsusi, latz eta gaitz. Eta handik, kanpoko gaiztasun hark izuturik, uzten dute barreneko mamia eta hartzen dute kanpoko azala.

Emakumeetara emana den batek ez du uste emakumeekin segitu gabe inor bizi daitekeela. Baldin esaten badiozu badela anitz segitzen ez duenik, ez du sinesten, zeren ez baita bera egoten.

Jokari bati, arnegari bati, edale bati, dantzari bati edo halako beste jende-tailuei iruditzen zaie ezen bizio haietan dela plazer guztia, eta bertuteak, Jainkoa zerbitzatzeak, aginduak konplitzeak ez duela batere atseginik eta ez plazerik, penarik eta atsekaberik baizik.

Baina engainatzen dira; ez dakitenak bezala mintzo dira. Ez dute egundaino frogatu, ez dute egundaino Jainkoa zerbitzatu, eta gero esaten dute gaitz dela Jainkoa zerbitzatzea. Dastatu ez duten bianda arbuiatzen dute; ez dakiten gauza kondenatzen dute.

Gaitz da itsuak koloreen berri jakitea.

Santu guztiek esan dute, idatziz ezarri dute Jainkoaren uztarria atsegin dela, haren lege santua erraz dela.

Beraz, haiek, nola berak frogatuak baitira, sinetsiago behar dira, batere berririk jakin gabe bere plazerera mintzo direnak baino.

Ez du egundaino inork Jainkoaren lege santua eskuztatu eta frogatu, non ez baitu mila ontasun eta laudorio lege hartaz esan eta kontatu.

Deabruak ematen dizkie bere jendeei bere atsegin eta plazer-moldeak. Zer, bada, Jainkoa izango da hain idor eta anker, non utziko baititu bere adiskideak eta zerbitzariak atsegintasun-moko bat ere gabe? Zein parte estimatzen duzu hobe: Jainkoarena ala Deabruarena? Baldinba Jainkoarena? Beraz, Jainkoaren atseginak eta plazerak ere hobeagoak eta handiagoak izango dira Deabruarenak baino.

Eta ez naiz, ez, mintzo beste mundukoaz; hangoaz ez da dudarik, zeren seguru da han gaiztoak izango direla sekulako penatuak, eta onak sarituak eta lorifikatuak. Baina mintzo naiz mundu honetakoaz. Eta diot ezen, are mundu honetan ere, kristau onek, Jainkoaren partea daukatenek atsegin eta plazer gehiago gozatzen dutela, kristau gaizto Deabruaren partea segitzen dutenek baino.

Egia hau eman zien aditzera Jainkoak berak hartaz arranguratzen ziren jende batzuei, esaten ziela (Ml 3:18):

–Convertimini et videbitis quid sit inter iustum et impium, et inter servientem Deo, et non servientem ei. Konberti zaitezte, bide onean jar zaitezte, eta ikusiko duzue zer diferentzia den onaren eta gaiztoaren, Jainkoa zerbitzatzen duenaren eta zerbitzatzen ez duenaren artean.

Esan balie bezala:

–Beste mundurako begira egon gabe, anarteraino itxaron gabe konbertitzen zareten puntuan ezagutuko duzue onaren eta gaiztoaren arteko diferentzia: bataren alaitasuna eta bestearen tristura, bataren bakea eta bestearen gerla, bataren atsegina eta bestearen atsekabea, bataren arraitasuna eta bestearen goibeltasuna. Laburbilduz, ezagutuko duzue eta esperientziaz frogatuko zein handia den onek gaiztoen gainetik duten abantaila eta nola diren onak, are mundu honetan ere, gaiztoek uste duten baino aiseago eta bere gogarago.

Egun batez galdegin zioten apostoluek bere nagusiari (Mt 19:27):

–Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te, quid ergo erit nobis? Jauna, guk utzi ditugu ditugun ontasun guztiak zugatik, eta jarraiki gatzaizkizu. Zer izango da, bada, gutaz edo guretzat?

Ihardetsi zien (Mk 10:29-30). :

–Amen dico vobis nemo est, qui reliquerit domum aut fratres aut sorores, aut patrem aut matrem propter me, aut propter Evangelium, qui non accipiet centies tantum in tempore hoc, et in saeculo futuro vitam aeternam. Egiaz esaten dizuet, ziurtatzen dizuet ezen nork ere utziko baitu enegatik eta ene Ebanjelioagatik etxerik, anaiarik, arrebarik, aitarik edo amarik, errezibituko duela orain, presenteko denbora honetan, utziko duenetik ehun gehiago, eta gero, beste munduan, bizitza eternala.

Ikusazu nola mintzo den mundu honetako ordainaz eta beste mundukoaz, eta nola, bataz eta besteaz diferentzia eginik, esaten duen Jainkoa zerbitzatzeagatik deus uzten duenari emango zaiola, are mundu honetan ere, uzten duenetik ehun gehiago, eta gero, beste munduan, sekulako loria.

Beraz, honelatan, badu Jainkoa zerbitzatzeak, beste mundukoaz gainera, mundu honetan ere zenbait sari, zenbait ordain, atsegin eta plazer.

2

Esango du zenbaitek:

–Nolatan ahal dateke orainokoan esan duguna hala? Zeren ez dugu ikusten ezen Jainkoak bere zerbitzariei, pertsona justuei mundu honetan horrela gauza handirik ematen diela: ez kargurik, ez ohorerik, ez aberastasunik eta ez munduko beste gauzarik. Aitzitik, anitzetan ere haiek dakuskigu direla pobre, erikor eta munduko arauaz onbehar. Nola aditzen da, beraz, emango zaiela, are mundu honetan ere, uzten dutenetik ehun gehiago?

Ez da gaitz ihardesten.

Aditzen da Jainkoak bere zerbitzariei halako dohainak eta aberastasun espiritualak ematen dizkiela bere baitan barrena, non haiek baitira ehunetan ere handiago eta baliotsuago mundu honetako atsegin, plazer eta ontasun korporal guztiak elkarri eratxikirik baino.

Jainkoaren atseginak eta plazerak gehienik ariman barrena dira. Eta barreneko atsegin haiek garaitzen dituzte kanpoko atsekabeak eta bai gorputzaren plazerak ere.

–Omnes sancti adiuvantur a Deo, sed intus, ubi nemo videt –dio san Agustinek (Enarratio in Psalm., 53, 8)–. Santu guztiak dira Jainkoak lagunduak eta faboratuak. Ordea, non? Barrenean, inork ikusten ez duen lekuan.

Baldin uzten badituzu kanpoko plazerak, gorputzarenak, emango zaizkizu barrenekoak, arimarenak, izango baitira ehunetan gorputzarenak baino handiagoak, eztiagoak eta abantailatuagoak. Eta baldin gorputzarenak utzirik, dasta bazenitza arimarenak, higuin lekizkizuke berehala gorputzarenak.

Handik aurrera, lehen on eta gozo zitzaizkizun atseginak eta plazerak ez zenituzke ikusi ere nahi eta ez aipatu. Zeren, orduan, halako moldez argi lekizuke zeure adimena eta alda lehengo gogoa, non gauza guztiek lehen ez bezalako kolore bat, irudi bat eta zapore bat har bailezakete.

Jainkoaren zerbitzariek badirudite kanpotik pobre, ezdeus, plazer gabe, hil hurranak. Ordea, jondoni Paulok dioen bezala (Kol 3:3),

–Barrenean darabilte gorderik bizitza, zein baita Jesukristo. Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo.

Eta nola Jesukristok berak baitzeukan bere dibinitatea eta Jainkotasuna barrenean estalia, eta kanpoan baitzirudien ttipi eta pobre, hala haren zerbitzariek ere, bere Jaunari jarraikitzen zaizkiola, dirudite kanpoan deus gutxi eta triste, baina barrenean dira alai eta kontsolazioz beteak.

–Quam magna multitudo dulcedinis, quam abscondisti timentibus te (Sal 30:20). A, zein handia den Jainkoak kristau beldur zaizkionentzat gorderik eta estalirik daukan eztitasunaren multzoa!

Hain da handia, ezen frogatu duenak baizik ezin jakin baitezake nolakoa den.

Halatan esaten du errege Dabidek (Sal 33:9):

–Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus. Dasta ezazue, froga ezazue, zeren ez da Jainkoa dirudien bezain latz eta gaitz.

Orainokoan Deabruaren zerbitzuan bezala, enplega zaitez hemendik aitzina Jainkoarenean, eta orduan ikusiko duzu, eta esperientziaz frogatuko, zein gozo, zein ezti, zein atsegin eta plazent den Jainkoa.

Nola bertuteak, prestutasunak eta kristau on izateak baitakarke berarekin, bere baitan barrena, bozkario bat, alaitasun bat eta pozbide handi bat, hala bekatuak eta bekatutan ibiltzeak ere dakarke berarekin nahigabe bat, atsekabe handi bat, hain handia non baldin infernurik ez balitz ere, zeren bekatua bera bere baitan baita hain itsusi eta bere buruarentzat penagarri eta gaztigu, hargatik beragatik ere behar baikenuke bekatu egitetik begiratu.

Jokari batek, nahiz eta, ari dadila dostetan, ez duen batere irabazteaz probetxurik eta ez galtzeaz kalterik, guztiarekin ere atsegin hartzen du irabazteaz eta damu galtzeaz, zeren irabaztea bere egitez baita plazer, eta galtzea atsekabe.

Hala, bada, prestu izateak ere, paradisurik ez balitz ere, badu bere baitan barrena bere atsegina eta plazera, eta bai gaizto izateak ere, halaber, infernurik ez balitz ere, bere desplazera eta atsekabea.

3

Batzuei iruditzen zaie ezen bekatua gozo dela, atseginez betea dela, baina engainatzen dira. Zeren, bataz, atsegintasun hura ez da atsegintasun, baina engainu, eta engainu hura ere ez da, ez, bekatuarena eta ez bekatutik sortzen dena, baina bekatorearena, bekatorea beragandik eta bekatuaren eragile den Deabruagandik heldu dena.

Orak bidean aurkitzen duen hezur idorra gozoki erabiltzen du ahoan, ez zeren hezur hark duen berarekin mamirik edo urinik, baina zeren, erabili hutsez, orari berari ahotik odola jariatzen baitzaio eta gero, odol harekin batean, hezur idor hura on, gozo eta ezti iruditzen baitzaio.

Hala, bada, bekatoreari ere iruditzen zaio bere bekatu idorra on, gozo eta heze, ez zeren bekatuak berak bere baitan duen ontasunik edo gozotasunik, baina zeren bekatoreak baitauka bere gogoa, bere gutizia eta desira guztia bekatu hartan ipinia, eta desira hark ematen baitio bekatuari gozo eta zapore.

Egun batez, Israeleko jendeak hain zuen egartsu, idorra eta edateko desira handia, non Jainkoak, haien premia ikusirik, eman baitzien harrimuger batetik aterarik iturri-ur fresko bat. Eta gero, hartatik edan zutenean, esan zuten ur hura ez zela, ez, ura, baina ura baino hobeago, munduko ardo guztiak baino gozoago, eztiaren pare zela: Ut suggeret mel de petra (Dt 32:13).

Eta zerk eman zion ur hari eztitasun hura? Haien gutiziak, haien desirak eta egartsuak, zeren, gainerakoan, beste ur bat bezala zen ur hura ere.

Hala, bada, ematen dio bekatuari ere bere gozotasuna gure gogoak, gure desirak eta Deabruak. Ez du bekatuak berak bere baitan itxurapenezko eta engainuzko gozotasunik baizik.

Eta Deabruak bekatuari ematen dion engainuzko gozotasun hura ere bortxaz ematen dio, eta ez borondatez. Baldin bestela eginarazi ahal baleza bekatua, ez luke emango munduan den plazerik ttipiena ere.

Arrantzaleak egozten du amua urera beitarekin, zenbait jateko eta bazkarekin, eta ez, ez arrainaren urrikariz, ez hari jatera eman nahiz, baina zeren bestela ezin engaina baitezake eta ez atzeman.

Hala, bada, Deabruak ere ematen dio bekatuari zenbait atsegin eta plazer, zenbait bazka eta gozotasun, ez eman nahiz, ez atsegin-sari, baina zeren bestela ezin engaina baitezake bekatorea eta ez harrapa.

Eta Deabruak bekatuari ematen dion engainuzko gozotasun hark ere, denak ere, deus gutxi irauten du, baina ondoko penak eta atsekabeak anitz.

Bekatuaren plazeraz mintzo dela, esaten du Sofar, Joben adiskide hark (Jb 20:4-5):

–Hoc scio a principio, ex quo homo positus est super terram, quod laus impiorum brevis sit, gaudium hypocritae ad instar puncti. Munduaren hastetik honaino, jendeak jende direnez geroztik, badakit puntu hau: gaiztoen laudorioa labur dela eta hipokriten alaitasuna are laburrago, puntu bat bezala.

Bekatorea deitzen da hipokrita, zeren hipokritaren santutasuna bezala baita bekatorearen atsegina eta plazera ere. Nola hipokritak kanpotik baitirudi santu eta deboto, ordea, barrenean baita gaizto eta maleziatsu, hala bekatoreak ere kanpotik dirudi alai, kontent, atseginez eta plazerez betea; ordea, barrenean triste da, goibel eta ilun.

4

Gaiztakerian dabilenak, guztiak ongi kontatzera, seguru da, are mundu honetan ere, atsegin baino atsekabe gehiago iragaten duela.

Ohoin batek zenbat trabailu iragan behar du bere ohoinkeria egiteko? Etsaigoan dabilenak zenbat ikara, zenbat bihotz-ukaldi errezibitu behar du bere etsaiaz mendekatzeko? Engainatzaile batek zenbat gogoeta eta itzulinguru egin behar du bere engainua baliatzeko? Gezurtiak zenbat gezur, zenbat hitz eder saldu behar du bere gezurra ederreztatzeko, estaltzeko eta egiatzat bulkatzeko?

Betiere bezala, hemen ere ederki esaten du san Krisostomok (in Psalm. 124, 4):

–Quemadmodum enim deformia corpora multis artificiis et indumentis indigent, quae naturae deformitatem contegant: quae autem natura pulchra sunt, ipsa per se, etsi nihil extrinsecus deveniat, resplendent: ita etiam in virtute et vitio, in veritate et mendacio, invenire possumus. Pertsona ederrak, gorputza bere eskuko eta ongi egina duenak ez du kanpoko edergarriren beharrik, zeren bera baita bere baitan eder asko. Baina itsusiak, marketsak, behar du anitz estalki, anitz bernizadura eta apaindura, eta haiekin guztiekin ere, etxean legoke ederkienik. Hala da, bada, bertutearen eta bizioaren, egiaren eta gezurraren artean ere.

Egiak, bertuteak, ez du edergarriren beharrik, bera da eder asko. Gezurrak bai, hark anitz estalki behar du, eta edergarri; eta halarik ere, ez da behin ere aski edertzen eta ez estaltzen.

Baldin gezurtiak bere gezurra egiatzat iragan eta salduko badu, penatu behar du; batari eta besteari zer ihardetsiko dion aitzinetik pentsatua eduki behar du, gogonduri on behar du, akorduan eta memorian egon behar du, zeren esan komuna da gezurrak zainak labur dituela: Mendacem opportet esse memorem (Kintiliano, De Institutione oratoria, IV, 2. k.).

Zer esango dugu, bada, emakume baten ondoan dabilenaz? Harekin hartzen den atsegin hura, guztiak ongi kontatzera, atsegin ote da ala atsekabe?

Ikusiko duzu gizon gazte bat –eta batzuetan, are gaiztoago baita, zenbait zahar ere bai–, gauak galdurik, ondasunak gastaturik, gorputza deseginik, bere ohorea eta eginbidea gibelera utzirik, emakume bati darraiola. Eta, berriz, ikusiko duzu halaber beste bat, emakumeez kontu gutxi eginik dabilen bat.

Orain, bada, haietatik bietatik zein ote da aiseago eta bere gogarago? Zeinek iragaten ote ditu gau-egunak geldiago eta malenkonia gutxiagorekin?

Ez da zer galdeginik. Zuk zeuk aitortuko duzu mundu honetan izan dituzun gertaldi gaitz guztiak, edo behintzat gehienak, aldez edo moldez, emakumeetako bekatuengatik izan dituzula, eta, baldin egia esan nahi baduzu, bekatu haietan plazer baino atsekabe gehiago iragan duzula.

Eta hala da, bere arauaz, beste bekatu-suerte guztietan ere.

Ez da gaiztotasuna baino gauza egitekotsuagorik, eta ez hartako lana baino lan galduagorik. Zeren ez da trabailu hartatik kalterik eta desohorerik baizik beste fruiturik biltzen.

Halatan galdegin zien jondoni Paulok bekatutan ibili ziren jende batzuei (Erm 6:21):

–Quem fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? Zer fruitu, zer irabazi izan zenuten orduan, orain aipatzera ere ahalke zareten bekatu haietan?

Bekatuaren gaztigu handietatik bat da ahalkea.

Hartzen duzu Deabrua zeure nagusi, eta ahalke zara haren mutil zarela esatera. Gaizto zara; ordea, ez duzu nahi gaizto dei zaitzaten. Zeuk egin duzun bekatua ez duzu zeuk aipatu nahi: desohore zaizu hartaz mintzatzea.

Errukarri dira, onbehar dira gaiztoak, zeren haietaz haien adiskideak ere, agerriz ez bada ere kapapetik bederen, gaizki mintzo baitira. Baina onez eta prestuez, guztiek, are etsaiek ere, bere bihotzetan barrena bederen, ongi esaten dute.

Ordea, guztiarekin ere, halarik ere, bere ahalke, desohore eta trabailu guztiekin ere, nahiago dute gaiztoek kontrako bidean trabailaturik ibili, bide onean eta artezean trabailatu gabe baino.

Anitz gauza egin daiteke Jainkoaren zerbitzuan trabailu gutxirekin. Zeren zer trabailu da egiaz mintzatzea? Falso testimoniorik ez erauztea? Juramenturik ez egitea? Kristau lagunari barkatzea?

Baina bestela egitean, bada pena eta trabailu. Zeren gezurrak, falso testimonioak, juramentuak eta etsaiez mendekatzeak ere anitz okasio eta egiteko piztu ohi dute. Eta, alabaina, hau da egitekoa: nahiago dugu infernutik infernura joan, ezen ez paradisutik paradisura.

Aginduak konplitzeko eta begiratzeko ez dugu nekatu behar, ez behintzat hausteko bezainbat, eta halarik ere, nekaturik eta trabailaturik ere, nahiago dugu infernura joan, trabailurik gabe paradisura baino.

Ez zuen behin gaizki esan santu batek, anitzetan ere, infernura joateko hartzen dugun lanaren erdiaz erdiets genezakeela paradisua (Vita Thomae Mori, 21. kap. ).

Halaber, santu hark berak, ikusirik ezen neskato bat, kopeta edertzeko, xerloak goiti tiraturik penatzen zela eta gerria ere lerdentzeko bortizki estutzen zela, esan zuen:

–Bidegabe egingo dio Jainkoak neskato honi, baldin honenbat pena eta trabailugatik ematen ez badio infernua.

Zeren nola jende batzuk penatzen eta trabailatzen baitira paradisura joateko, hala beste batzuk are penatzenago eta trabailatzenago dira infernua erdiesteko.

Eta infernuko pena hura ez zaie pena iruditzen, ez dute hura sentitzen, baina bai paradisukoa: hura sentitzen dute, hura soil zaie gaitzi, hartan laster unatzen dira.

Maitakerian, ohoinkerian, jokoan gau-egunak aise eta gutxi sentiturik iragaten dituzu; hartarako ez zara eri, hartarako baduzu indar. Baina barautzeko, otoitzetan egoteko, eriak bisitatzera joateko ahul zara, eri zara, buruan min duzu.

Jainkoagatik den penarik ttipiena errezibitzen duzunean, berehala arranguratzen zara; baina Deabruagatik, gau-aireak, hotzak eta beroak ere isil pairatzen dituzu.

Ikusiko duzu emakume gaizto bat hasten dela oihuz, heiagoraz, deiadarrez eta atzaparkaz, zeren bere senarrak, gehiegikeriak gainez eginik, belarrondoko bat eman dion. Baina bere amoranteak, bere plazereko daukan gizon gaizto batek burua hausten badio ere, isil pairatzen du; eroririk edo bestela hartu duela ederreztatzen du. Senarraren kolpe ttipiaz arranguratzen da, eta ez amorantearen handiaz. Kontrara dabil.

Hala gabiltza, bada, gu ere kontrara, eta arranguratzen gara Jainkoaren zerbitzuan iragaten ditugun trabailu apurrez, barautze batez, eta ez Deabruarenean pairatzen ditugun pena handiez. Haiek ez dira deus, haiek ez ditugu sentitzen, zeren, san Krisostomok dioen bezala (29. hom. ), Deabruak jasaten laguntzen baitigu: Laborant peccatores, quamvis adiutorio Diaboli laborem non sentiant.

Baina etorriko da denbora Deabruak laguntzarik egingo ez diguna, eta infernuko bidean iragaten diren lanak eta jasaten diren kargak ere zein handiak eta pisuak diren frogatuko duguna!

Zur bat, handiago eta pisuago bada ere, osin handian errazki maneiatzen da; arinki eta gutxi sentiturik, alde batera eta bestera itzultzen eta erabiltzen da. Baina ur bazterrean, lehorrean, ezin higi dezakezu; han da ageri, han jakiten eta frogatzen da zein pisu den.

Hala, bada, halaber bizitzaren bazterrean, amaitzean, heriotzan ageriko da, han jakingo eta frogatuko da nolakoa den bekatua eta bekatuaren zama eta pisua, eta zein handia Deabruaren zerbitzuan, infernuko bidean iragaten den nekea eta lana.

5

Nola Jainkoa zerbitzatzeko bidea gogotik dagoenarentzat baita lau eta zabal, ez luke nahi Deabruak zabaltasun hari beha geniezaion; baina, zenbait mehartasun eta buruz gora ere baitu, hura nahi luke ikus genezan.

Eta berriz, beste aldera, nola Deabrua zerbitzatzeak baitu anitz lan, ez luke nahi Deabruak egin genezan lan haietaz konturik; baina, atsegin ere zenbait baitu, hura nahi luke beti geure gogoan eta begien aitzinean eduki genezan.

Hala juduak, Egiptoko gatibutasunetik irtenik, libre eta bere gogara zeruko janariz asetzen zirela zebiltzanean, zeren etorri zitzaien haragi jateko gutizia bat eta gutizia hura ez zuten nahi bezain azkar konplitzen, hasi ziren esaten bihurtu nahi zutela Egiptora, bere lehengo gatibutasunera, zeren han porruz, tipulaz eta baratxuriz asetzen zirela.

Ez zuten kontsideratzen gatibualdi hartan iragaten zuten bizitza gaiztoa, baina bai eskuen artean zuten eskasia apurra edo desira desordenatua; eta halatan, bere lehengo tokira eta miseriara bihurtu nahi zuten. Zeren hau da Deabruaren malezia: ipintzen digu geure begien aitzinean bekatuaren plazera, baina ez atsekabea; pintatzen digu bertutearen trabailua, baina ez irabazia.

Baldin bertutea eta bizioa, eta bertutearen eta bizioaren joan-etorriak, onak eta gaitzak ipin bagenitza bi balantzatan, eta kontsidera bagenitza behar litzatekeen moldean, ez dut uste aurki litekeela munduan bekatu egin lezakeenik.

Esango duzu baduela bertuteak, Jainkoa zerbitzatzeak zenbait pena eta trabailu, eta bai bekatuak eta bekatutan ibiltzeak ere atsegin eta plazer, eta, beraz, hobe dela bekatuaren plazera, bertutearen atsekabea baino?

Ez horrelakorik! Zeren san Agustinek dioen bezala (55. serm., De tempore):

–Nec per latam viam diu gaudetur, nec per asperam et angustam longo tempore laboratur. Quia et isti per brevem tristitiam accipiunt vitam aeternam, et illi per parvum gaudium, patiuntur, sine fine supplicium. Bertutearen nekeak eta lanak labur dira, eta bai bekatuaren atseginak eta plazerak ere. Ordea, bertutearen lan laburrak ondotik du loria luzea eta sekulakoa, eta bai bekatuaren atsegin apurrak ere gaztigu handia eta amaiera gabekoa.

Beraz, hobe da bertutearen atsekabea, bekatuaren plazera baino.

Nola penatan eta lanetan denak, baldin gero ondoan irabazi handi bat edo kargu ohorezko bat espero badu, ez baititu pena eta lan haiek guztiak deus sentitzen, hala atseginetan eta plazeretan dabilenak ere, baldin plazer haien ondoan sentitu badu gaztigu handi bat harentzat prestatua dagoela, ez da posible atsegin haietan atsegin osorik har dezakeen. Aitzitik, orduan atsegina atsekabe bihurtzen zaio.

Gizon batek, urkabera daramatenean, janari onak eta edari hobeak izanagatik, eta urkabeko bidea ere bide ederra, laua, atsegina, zuhaitz berdez, itzalez eta plazerez betea ikusiagatik, zer plazer ahal duke haietan guztietan?

Badirudi esaten diola halakoari san Agustinek (Ennarratio in Psalm., 36, 2. serm., 16):

–Noli attendere qua iturus es, sed quo iturus es. Ez dezazula beha nondik iragan behar duzun, baina beha ezazu nora behar duzun. Ez diezaiozula beha urkabeko bide ederrari, baina beha iezaiozu urkabeari, baratu behar duzun lekuari.

Hala, bada, zuk ere bekatu bat egitera zoazenean ez diezaiozula beha bekatua egitean hartzen duzun atseginari, baina beha iezaiozu haren ondoko ondoreari, atsegin hark eramaten zaituen lekuari eta emango dizun atsekabeari.

Bekatu bat egitera doanak kontsidera baleza zenbat pena eta atsekabe iragan behar duen bekatu hura egitean eta egin ondoan, zer gozo, zer zapore, zer atsegin eta plazer har liezaioke bekatuari?

Bertuteak, Jainkoa zerbitzatzeak, prestuki bizitzeak ondore ona du, eta lanen bat badu ere, du apurra eta laburra; eta labur hura ere arintzen, gutxitzen eta gozatzen du ondoko irabaziaren eta atsegintasunaren segurantzak, gogotik, amodioz eta borondatez egoteak eta, guztien gainetik, Jainkoaren laguntzak eta faboreak.

Baina bekatuetan eta bekatuzko plazeretan eta obretan gauza hauek guztiok dira kontrara: haietan plazera da ttipi eta labur, eta ondoko atsekabea handi, luze, eterno eta sekulako.

Eta hala, arrazoi hauek guztiok ongi kontsideraturik, batbedera bere balantzan ipinirik, seguru da paradisuko bidea errazago dela infernukoa baino, eta infernuratzen denak pena eta trabailu gehiago iragan behar duela infernuratzeko, ezen ez paradisuratzen denak paradisuratzeko.

Beraz, honelatan, paradisutik paradisura, bizitza on batetik hobeagora joateagatik ere, behar genuke egun beretik, geroko begira egon gabe, Jainkoaren lege santua, hain uztarri emea eta karga arina geure gogo eta bihotz guztiaz hautatu, besarkatu eta, halatan, gero urrikirik ez dukegun bezala bizitzen saiatu.

LI

NOLA EZ DEN KONFESATZEA GEROTIK GERORA LUZATU BEHAR

Baldin Eskritura santua ongi irakurtzen eta kontsideratzen badugu, aurkituko dugu ez dela egundaino inor salbatu, eta ez salbatuko ere, aldez edo moldez konfesatu gabe.

Egundaino ezkero, lege guztietan eta mende guztietan erabili da eta erabiltzen da konfesatzea. Diferenteki ordea, ez berdin.

Lege naturaleko konfesatzea oraingo konfesatzearen itzala bezala zen. Ordukoa zen oraingoaren seinale bat, irudi bat, pintura bat eta adierazle bat.

Lege naturalean aski zen bihotzezko urrikitze batekin eta batbederari bere gogoak bere baitan barrena ziotson kanpoko zenbait seinalerekin –kontu egizu: begi altxatze batekin edo belaunikatze batekin– Jainkoari berari konfesatzea eta barkamen eskatzea.

Deitu zuen Jainko jaunak Adan eta galdegin zuen ea non zen (Has 3:9):

–Vocavit Dominus Deus Adam, et dixit: Ubi es?

Eta galdegite hura ez zuen, ez, egin jakin gabe; baina halatan bere bekatua ezagun zezan eta, ezaguturik, konfesa zezan. Eta zeren ez baitzuen behar zen bidean konfesatu, baina desenkusatu eta ederreztatu nahi izan baitzuen esaten zuela ezen bere emazteak eginarazi ziola halatan parte bat bederen, hainbat kalte eta damu errezibitu zuen.

Molde berean aurkitzen da galdegin ziola Kaini ere, bere anaia Abel hil zuenean (Has 4:9):

–Ubi est Abel frater tuus? Non da zure anaia Abel?

Eta zergatik galdegin zion honela? Bere bekatua gogora zezan eta, gogoraturik, konfesa zezan. Eta zeren ez baitzuen konfesatu, baina ukatu baitzuen, halatan hain onbehar eta errukarri egin zen, eta mundutik erbesteratua ibilirik, azkenean kondenatu zen.

Bada, Adan eta Kain ere lege naturalean ziren, jendeak, bere naturaren arabera, idatzizko gidaririk eta erakuslerik ere gabe bizitzen ziren denboran.

Ordea, zeren naturak berak ere erakusten baitu behar dela arrazoiaren arabera bizi, gaizki egitea utzirik Jainkoarekin ibili eta hari bere faltak aitortu, halatan ez zen lege naturalean ere zerbait moldez, gogoz eta bihotzez bederen, zerbait seinalerekin konfesatu gabe inor salbatzen.

Egia da: ez zen oraino orduan konfesatzeko zeremonia seinalaturik. Hala esaten du san Tomasek (S. Th., 3, 60, 5: 3):

–Sicut in statu legis naturae, homines nulla lege exterius data, sed solo interiori instinctu, movebantur ad Deum colendum, ita etiam ex interiori instinctu, determinabatur eis, quibus rebus sensibilibus, ad Dei cultum uterentur.

Aski zen barreneko urrikitzea eta urrikitze hura batbederari bere baitan iruditzen zitzaion kanpoko zenbait seinalerekin agertzea eta signifikatzea.

Ez zen oraino, orduan, beste konfesatze-molderik eta ez erremedio idatziz ezarririk eta ipinirik.

Baina gero, mundua apur bat aitzinago iragan zenean, lege naturaletik irtenik lege idatzira, Moisesen denborara heldu zenean, hasi zen erabiltzen beste konfesatze-molde bat. Ez zen jada orduan aski batbederak bere barreneko damua eta dolorea, gogoko zuen seinalearekin, kanpoan agertzea. Baina behar zuen barreneko dolore hura eta urrikitzea zenbait ofrendaz eta sakrifizioz –eta ez, ez, zeinez nahi zen, baina hartarako idatziz ordenaturik zeudenez– deklaratu eta eman aditzera.

Baziren lege zahar idatzian apaizak eta tenpluko kargudunak. Eta pertsona batek bekatu bat egiten zuenean, behar zuen bekatu hargatik, urrikitze batekin eta gehiago ez egiteko borondatearekin, apaiz haien aitzinean egin zenbait ofrenda eta sakrifizio, eta hartan eman aditzera bekatore zela. Hala agintzen zen Lebitikoaren kapitulu batzuetan. Eta, are, haietan seinalatzen ziren bekatuei zegozkien ofrendak eta sakrifizioak (ikus Lb 3, 4, 5 & 6).

Ez zen oraino orduan, orain den bezala, inori beregainki bere bekatuak konfesatzeko agindurik eta ez nola, noiz eta zenbat egin zituen esateko premiarik. Aski zen orduan, urrikitze batekin, legeak agintzen zituen ofrendak eta sakrifizioak egitea. Hura zen orduko konfesatze-moldea.

Errege Dabidek besteren emaztearekin bekatu egin zuenean eta bekatu hura estaltzeagatik emakume haren senarra hilarazi zuenean, esaten du Glosak haren gainean (glosa liranoa, Psalm. 31):

–Ex verecundia enim non aperiebat peccata sua, faciendo pro eis sacrificia in lege praecepta, quae pro variis peccatis, varie imponuntur. Errege Dabidek ahalkez eta bere burua ez nabarmentzeagatik uzten zituen egin gabe haren bekatuentzat ordenaturik zeuden sakrifizioak.

Eta ez zituen behin ere egin, Natan profeta mehatxatzera eta erantzuki egitera etorri zitzaion arte. Baina bai orduan, ahalkea garaiturik, egin zituen behar ziren ofrendak eta sakrifizio guztiak, eta gero haiekin batean erdietsi zuen barkamen. Zeren orduan ere, lege zahar idatzian ere egin behar ziren, bekatuak erremediatzeko ordenaturik zeuden ofrendak eta sakrifizioak.

Eta hura zen orduko konfesatze-moldea.

1

Orain lege berrion, Ebanjelio santua deklaratuz gero, erabiltzen da kristauen artean beste konfesatze-molde bat, apaizaren aitzinean egiten dena, lege naturalekoa eta idatzizkoa baino seguruagoa, indartsuagoa eta baliotsuagoa, zeren, hitz batez esatera, oraingo konfesatzean obratzen baitu Jesukristo jaunaren heriotzak eta pasioak.

Bekatua konfesatzen duzunean eta apaizak absoluzioa ematen dizunean, han da berehala Jesukristoren Pasioko meritua eta balioa, han da berehala haren grazia eta faborea, eta harekin batean bekatuaren barkamena.

Bi arrazoi eman daitezke, nagusiki, frogatzeko oraingo konfesatzeak indar gehiago duela lege zaharrekoak baino.

Lehenbizikoa: zeren oraingo konfesatzeak, lege zaharrekoak ez zuena, badu bere baitan barrena indar grazia emateko. Lege zaharreko konfesatzeak eta orduko beste sakramentuek ez zuten berek bere indarrez eta bertutez graziarik ematen, baina ematen zuten grazia ematen zuten errezibitzen zituenak zuen disposizioaren, debozioaren eta aparailuaren arabera: Sacramenta veteris legis conferebant gratiam ex opere operantis (san Tomas, S. Th., 3, 62, 6: 5). Nola prestatzen baitziren errezibitzeko, hala errezibitzen zuten.

Baina oraingo konfesatzeak eta sakramentuek ematen dute gure disposizioari eta prestatzeari dagokion grazia eta faborea, eta, are gehiago, sakramentuek berek bere baitan dutenetik ere banatzen dute; eta errezibitzen dugu guk ere parte hura, baldin geuk geure aldetik trabarik ipintzen ez badugu: Sacramenta novae legis conferunt gratiam ex opere operato (idem).

Bigarren arrazoia eman daiteke frogatzeko oraingo konfesatzeak indar gehiago duela lege zaharrekoak baino: zeren orduko konfesatzean, baldin erdietsiko bazen barkamenik, behar zen dolore fin bat, bihotzezko urrikitze bat, Jainkoa beragatik eta harenganako amodioagatik izana eta hartua, zein deitzen baita contritio, kontrizioa, urrikitze guztien gaineko urrikitzea.

Baina oraingo konfesatzean aski da, apaizaren absoluzioarekin batean, kontrizioaz beste dolore-molde bat, paradisuko loria galtzeko edo infernuko penetara joateko beldurretik heldu dena, zein deitzen baita atritio, atrizioa.

Ex attrito per sacramentum fit contritus. Aski da oraingo konfesatzean uste izatea baduela kontrizioa. Zeren ez badu ere atrizioa baizik, konplitzen du sakramentuak bitartean den falta eta eskastasuna, zein baita kontsideratzeko puntua eta salbatzeko fabore handia, hain handia ezen arrazoirekin galdegiten baitu Jeremias profetak (Jr 8:22):

–Numquid resina non est in Galaad? aut medicus non est ibi? Quare igitur non est obducta cicatrix filiae populi mei? Zer da hau? Ez ote da erretxinarik edo atriakarik Galaadeko hirian, edo medikurik han berean? Nolatan, bada, ene herriko alabaren zauria ez da sendatu?

Esan nahi du:

–Kristau herrian, arimako eritasuna sendatzeko hain erremedio handia eta medizina eskuarra den lekuan –zein baita konfesioa–, eta halaber hainbat barberu eta mediku –zein baitira konfesoreak–, nolatan, guztiarekin ere, aurkitzen da hainbat zauri eta eritasun? Hainbat bekatu eta gaiztakeria? Eta nolatan ez dira azkarrago sendatzen? Urte guztian, eta batzuetan gehiago ere, bekatuaren eritasunean ustelduak eta kirastuak baitaude.

Ihardesten du Glosak (glosa liranoa, Jerem. 8):

–Populus nolebat audire medicum, nec recipere medicinam. Ez dira sendatzen, zeren ez baitira saiatzen, ez baitira medikuagana kontseilatzera eta medizina errezibitzera joaten.

Esan nahi du:

–Ez baitira behar bezala konfesatzen eta ez konfesoreagana hurbiltzen.

Arimako eritasunetik sendatzeko erremedioa da konfesatzea.

–Ontzia galduz gero, zer erremedio izango du marinelak salbatzeko?

–Zur-puska bati lotzea, taula bat edo ohol bat atrapatzea eta, harekin batean, hari datxekiola, igerian kosta irabaztea.

Poenitentia est secunda post naufragium tabula (Hugo San Victor, Summa Sententiarum, 10. kap. : De poenitentia): Ontzia galdu ondoan atrapatzen den taula haren pare da bekatutan erori eta tormentatu denarentzat konfesatzea.

–Si poenitentiam non egeritis omnes simul peribitis –dio san Lukas ebanjelariak (Lk 13:5)–. Baldin egiten ez baduzue penitentzia, guztiok fin gaitz elkarrekin egingo duzue.

Bada, penitentziaren parteetatik bat da konfesatzea; beraz, ez fin gaitz egiteko behar da konfesatu.

Bekatua da arimaren zauria eta handitsua. Eta handitsua irazten denean eta kanpora lehertzen, esperantza da sendatuko dela. Baina barrenean gelditzen denean eta gogortzen, arriskutsu da.

Hala izango da, bada, halaber arriskutsu, konfesatu gabe barrenean gelditzen eta gogortzen den bekatua ere.

Halatan galdegiten du, eta ihardesten ere bai, san Gregoriok (in Evangelia, 40. hom., Luc. 16, 2):

–Quid est peccatorum confessio, nisi quaedam vulneris ruptio? Et confitendo peccata quid facimus, nisi malum quod intus latebat aperimus? Zer da bekatuak konfesatzea, zauria edo handitsua lehertzea baizik? Eta zer egiten dugu bekatua konfesatzeaz, barrenean estalirik zegoen gaitza eta eritasuna agertzea baizik?

Bekatutan eroriz gero, lehenbiziko erremedioa konfesatzea da. Zeren ezin dateke kontriziorik eta ez behar den beste urrikitzerik konfesatu gabe, edo, ezin konfesa daitekeenean, konfesatzeko borondatea gabe.

Hala esaten du san Agustinek (Ioannis Evang., 12, 13):

–Initium operum bonorum, confessio est operum malorum. Obra onak hastea obra gaiztoak konfesatzea da.

2

–Obra onak hastea baldin bada obra gaiztoak konfesatzea, konfesatze hau nola edo zer moldez egin behar ote da?

Galdegiozu Jeremias profetari. Zeren hark Jerusalemeko hiriaren gainean egin zituen negarren, auhenen eta dolamenen bigarren kapituluan erakusten du, esaten duela (Nk 2:19):

–Effunde cor tuum sicut aquam in conspectu Domini. Isur ezazu zeure bihotza, ura bezala, Jainkoaren aitzinean.

Esan nahi du, lehen eginen urrikitzearekin eta gehiago ez egiteko borondatearekin, Jainkoak bere lekuan ipinirik daukan konfesorearen aurrean konfesa, egotz, afen eta isur ditzazula egin, esan eta pentsatu dituzun bekatu guztiak.

Ez du esaten isur ditzazula zeure bekatuak olioa bezala, eztia bezala edo ardoa bezala. Nola bada? Sicut aquam, ura bezala.

Zeren ez da janaririk eta ez edaririk ura bezain garbiki eta osoki husten, isurtzen eta xukatzen denik.

Eztia husten duzunean, edo olioa, gelditzen zaio betiere ontziari zenbait hondar edo kutsu. Ardoa husten duzunean ere, ahal guztia xukatuagatik, gelditzen da usaina bederen. Baina uretik ez da gelditzen kutsurik eta ez usainik. Alde guztiz husten, xukatzen eta garbitzen da.

Hala, bada, guk ere geure bekatuak konfesatzen ditugunean, behar dugu geure gogoa eta bihotza intentzio gaizto guztietatik alde guztiz hustu, xukatu, garbitu; eta halatan, ura egon den ontzia bezala, batere hondarrik, kutsurik eta bekatuaren usainik eta urrinik gabe gelditu.

Ordea, honela konfesatze hau zenbatetan egin behar ote da? Aski ote da, gerorako luzaturik, urtean behin konfesatzea?

Nola konfesatzeko agindu hau Jainkoak berak emana baita, konplitu behar da, noiz izango baita ere, noizbait. Eta hala heriotzako orenean, edo dakusagunean, uzten badugu eskuen artean dugun okasioa iragaten, ez gaitezkeela sekulan konfesa, orduan, Jainkoaren agindua konplitzeagatik ere, behar dugu konfesatu.

Ordea, zeren baitirudi ezen konfesatzeko agindu hau gure Jainkoak eman zuenean izan zuela intentzio eta borondate konfesa gintezen zenbait aldiz, heriotzako arriskuan ez ginenean ere, zeren konfesatzetik anitz ontasun sortzen baita, halatan Elizak eduki du betiere puntu honetaz kontu, eta ordenatu du diferenteki –denboren diferentzien arabera– noiz eta zenbatetan behar dugun, heriotzako puntuan edo arriskuan ez egonagatik ere, konfesatu.

Lehenago, Apostoluen denboran, eta oraino Apostoluak hilez gero ere, lehenbizi berri hartan hain zen debozioa handi eta bero, ezen egunero gorputz santua errezibitzen baitzuten, eta hartarako, bekaturik zutenak egunero, halaber, konfesatzen baitziren.

Ordea, nola gero, ondoan, debozioa hozten hasi baitzen, agindu zuen Fabiano aita santuak, maizago izango ez bazen ere, urtean hirutan –pazkoz, mendekostez eta eguberriz– konfesaturik gorputz santua errezibi genezala.

Eta azkenean hain hoztu edo iraungi zen debozioa, non Inozentzio, izen honetako hirugarren aita santuak agindu behar izan baitzuen urtean behin bederen konfesa gintezela, eta errezibi gorputz santua pazko garizumakoz.

Eta hala, orain, heriotzako arriskurik ez izanagatik ere, obligatuak gara urtean behin konfesatzera. Eta urtean behin konfesatze hau egin ohi da, eskuarki, pazko garizumakoz, zeren orduan errezibitu behar baita gorputz santua, eta gorputz santua errezibituko duenak, baldin badu bekaturik, lehenik behar baitu konfesatu.

Ordea, nor izango da urtean behin baizik konfesatuko ez dena? Urte batez, osoki, bere kontzientzia bisitatu gabe eta nola daukan hauteman gabe pairatuko duena?

Esango duzu:

–Elizak ez dit agintzen urtean behin baizik konfesa nadila, eta ni konfesatzen naiz hainbestetan. Beraz, ez naiz gaitz esateko gehiagotan ez eginagatik ere.

Bada, ordea, gaitz esateko zara. Zeren, egia da, ez dizu Elizak agintzen gehiagotan; ordea, ez dizu debekatzen ere. Aitzitik, nahi luke gehiagotan konfesa zintezen. Eta halatan esaten du (Trentoko Kontzilioa, XIV. sesioa, 5. kap. ):

–Saltem semel in anno. Urtean behin bederen.

«Bederen» esaten du, aditzera emateagatik nahi lukeela gehiagotan ere konfesa gintezen, zeren anitz eta handiak baitira maiz konfesatzetik heldu diren probetxuak eta irabaziak, eta bai, halaber, gutxitan egitetik sortzen diren damuak eta kalteak ere, hurrengo kapituluan ageriko den bezala.

LII

MAIZ KONFESATZEAZ ETA HANDIK HELDU

DEN PROBETXUAZ

Nola anitz pertsona baita konfesatzera herabe duenik, nagi eta loti denik, halakoak iratzartzeko nahi nuke kapitulu honetan eman zenbait arrazoi, eta erakutsi zenbat probetxu dakarren maiz konfesatzeak, eta kalte, gutxitan egiteak, haiek kontsideraturik batbedera maiz konfesatzera eta bere eginbidea egitera erna dadin.

1. Lehenbiziko arrazoia. Maiz behar da konfesatu, zeren konfesatzeak ematen dio bekatutan dagoenari bere bekatuen barkamena, graziarik ez duenari grazia, eta grazia duenari eta santu denari berretzen dio, eta handitzen, bere lehengo grazia eta santutasuna.

Ordea, esango du hemen zenbaitek:

–Nolatan ahal dateke hori horrela? Nolatan konfesatzeak berret dezake, eta handi, lehengo grazia eta santutasuna? Zeren konfesatzera heldu dena bekatutan dago, zeren hala ez balego, ez luke zer konfesaturik. Beraz, ez zuen lehen graziarik eta ez santutasunik, eta baldin ez bazuen, esan daiteke konfesatzeak ematen diola grazia. Baina ezin esan daiteke berretzen diola.

Bada, ordea, esan daiteke berretzen diola, eta esan ere ongi eta egiazki. Zeren anitz etortzen da konfesatzera bekatu mortalik gabe, eta bekatu mortalik ez duena Jainkoaren grazian dago.

Anitz pertsona prestu, anitz jende deboto eta santu aurkitzen da munduan, eta haiek maiz konfesatzen dira. Zeren bekatu mortalik ez izanagatik ere, badute zenbait benial, eta benialak aski dira konfesatzeko. Eta nola benialak aski baitira, eta baitakusate ezen konfesatzeak, trabarik ez denean, eratxikitzen diola betiere zenbait gradu lehengo graziari, halatan, berretura hura eta benialen ere barkamena erdietsi nahirik konfesatzen dira hain maiz.

Eta ongi egiten dute hala egiteaz, zeren hain da gauza handia eta estimatzekoa konfesatzeaz erdiesten den grazia edo graziaren berretura, non hartatik den gradurik ttipienak ere mundu guztiak baino gehiago balio baitu; eta beste munduan ere, hemendik grazia gehiago eramaten duenari loria gehiago emango baitzaio.

Beraz, maiz behar da konfesatu.

2. Are gehiago: maiz behar da konfesatu –bigarren arrazoia–, zeren maiz konfesatzeak arintzen, gutxitzen eta laburtzen du purgatorioetako pena, eta pena haietan egon behar den denbora.

Konfesatzen denari, konfesatzen den guztiaz ongi konfesatzen bada, barkatzen zaio eta gutxitzen bere zor duen penatik parte bat. Eta hain maiz konfesa daiteke eta hain ongi, non, guztia ordaindurik, hartzekodun ere gerta baitaiteke, lehenagoko santu handi maiz konfesatzen ziren haiek gertatu ziren bezala.

Eta purgatorioetako penen bortiztasuna kontsideratzen duenak, eta han iragan behar diren pena haiek maiz konfesatzeaz arintzen direla dakienak seguru da akusatuko duela bere nagitasuna, eta egiten duen baino maizago konfesatuko dela, zeren mundu honetako pena guztiak, elkarri eratxikirik ere, ez baitira deus purgatorioetan den penarik ttipienarekin konparaturik.

Beraz, maiz behar da konfesatu eta, konfesatzeaz, pena haiek iraungitzen eta gutxitzen saiatu.

3. Are gehiago –hirugarren arrazoia–: maiz behar da konfesatu, zeren maiz konfesatzeak haserretzen du Deabrua, eta, are, eroturik eta zoraturik bezala, zer ari den eta zer egin ez dakiela ipintzen du.

Bekatuak konfesatu gabe, denbora luzeaz bere baitan barrena gorderik eta estalirik dauzkana baitan esku handia du Deabruak; nagusi da harentzat. Baina egin eta berehala agertzen eta konfesatzen dituenari beldur zaio, goganbehar zaio, ez zaio sobera fida.

Ikusten duzunean ezen pertsona bat dela erasle handi, mintzatzaile, ahozabal, hitz-mizti, eleberriti eta salati, ez diozu halakoari sekreturik fidatzen. Zeren Espiritu Santuak dioen bezala (Si 27:17):

–Qui denudat arcana amici, fidem perdit. Adiskidearen sekretuak biluzten, agertzen eta salatzen dituenak galtzen du inork haren baitan ahal dukeen sinestea; ez du merezi inor fida dakion.

Hala, bada, Deabruak ere, dakusanean ezen eginarazten dizkizun bekatuak –isil eta sekretu eduki zenitzan nahi bailuke– zuk berehala kanporatzen dituzula, konfesoreari esaten eta agertzen dizkiozula, galtzen du zure baitan zuen sinestea eta konfiantza. Ikusirik ezen, haren irudiz, hitz-mizti eta salati zarela, uzten zaitu, ez zaitu handik aitzina hainbatetan tentatzen eta ez bekatu egitera narritatzen, zeren berdin baitakusa ez duela probetxurik, hark egiten duen guztia zuk berehala konfesorearen aurrean desegiten duzula.

Gutxitan konfesatzen direnak dira Deabruaren gogarakoak. Haiek dira haren zerbitzari finak eta leialak; haiek dira haren sekretarioak, haren bekatu sekretuak sekretuan, denbora luzeaz, edukitzen dituztenak.

Bada, halako nagusi gaiztoaren sekretario eta zerbitzari ez izateagatik, hari damu egiteagatik eta gure baitan ahal dukeen konfiantza ere galdurik utz gaitzan, behar da lehen baino lehen, behar da maiz konfesatu.

4. Are gehiago –laugarren arrazoia–: behar da maiz konfesatu, zeren maiz konfesatzen dena baitan ez dira bekatuak hala gogortzen eta ez finkatzen, ez dira hala erroztatzen eta ez hain barrena sartzen.

Esango duzu:

–Jende batzuk konfesatzen dira maiz, eta bai, halaber, maiz ere lehengo bekatuetara bihurtzen. Eror eta jaiki dabiltza; garbitu bezain azkar likisten dira. Zer probetxu da, bada, halako konfesatzeaz, jaikitzeaz eta garbitzeaz?

Zer probetxu den? Bada, bai, probetxu. Zeren baldin maiz erortzen badira, halaber maiz jaikitzen dira; baldin maiz egiten badute bekatu, halaber maiz erremediatzen dute. Eta erremediatu duten bitarte hartan, jaikiak eta garbituak daudenean dei ditzake Jainkoak, hil daitezke orduan, eta bai halaber halatan salba ere. Eta hala, batean eror eta bestean jaiki dabilenak arrisku badu ere galtzeko, ez ordea hainbat nola betiere eroririk datzanak.

Egia da, ordea: konfesatzen zarenean, behar duzu ez berriz bihurtzeko borondatearekin konfesatu. Baina hala konfesaturik ere, zure libertatea eta ahultasuna dela kausa, bekatu egitera berriz bihurtzen bazara ere, behar duzu halaber berriz konfesatzera bihurtu. Zeren halatan ez zara hala bekatutan gogortuko eta ez axolagabetuko.

Maiz biluzten eta erabiltzen den ezpata prest da, manukor da. Baina gutxitan dabilena, zokoan datzana, herdoiltzen da, maginarekin josten bezala da, gakoaz dagoela esaten da; halako moldez, non gero, haren beharra duzunean, ezin ateraz zabiltzala etsaiak zutaz nahi duena egin baitezake.

Hala gertatzen zaio, bada, denbora luzeaz konfesatu gabe, bekatutan herdoildua eta gogortua dagoenari ere. Etortzen zaio eritasuna, hurbiltzen zaio heriotza, batzen da etsaiarekin, eta gero, nola ez baitago ohitua eta ez prestatua, prestatzen den bitartean egiten du etsaiak hartaz nahi duena.

Esaten du errege profeta Dabidek (Sal 76:7):

–Et meditatus sum nocte cum corde meo, et exercitabar, et scopebam spiritum meum. Gauaz egiten nituen neure buruarekin neure gogoetak eta kontuak, eta gero isatsaz iragaten nuen neure kontzientzia.

Bada, nola isatsaz maiz iragaten den etxea erraz baita garbitzen, zeren hark fits-mits eta likiskeria gutxi baitu, baina urtean behin baizik garbitzen ez dena neke baita eta gaitz, zeren hark errautsa eta amarauna lodi baitu, hala, molde berean, maiz konfesatzen dena erraz bezala, gutxitan egiten dena ere da neke eta gaitz, zeren hari denbora luzean anitz likiskeria eta bekatu lotzen baitzaio.

Beraz, maiz behar da garbitu, maiz behar da konfesatu.

5. Are gehiago –bosgarren arrazoia–: maiz behar da konfesatu, zeren bekaturik gabe zeundenean egin zenituen obra onak –zein baitziren obra biziak, eta gero, bekatu egiteaz, hildu eta iraungi bezala zirenak– konfesatzeaz pizten eta berreskuratzen baitira.

Eta puntu hau hobeki aditzeko, jakin behar duzue ezen lau obra-molde, lau obra-suerte aurkitzen direla, orain gure konturako ongi heldu direnak.

Lehenbizikoak dira opera viva, obra biziak, bekaturik gabe zeundenean egin zenituen obra onak.

Bigarrenak dira opera mortifera, obra hiltzaileak, arima hiltzen eta erailtzen dutenak, zein baitira bekatu mortalak.

Hirugarrenak dira opera mortificata, obra hilduak, hilduratuak, lokartuak. Zeren bekatu mortal bat egiten duzunean, gelditzen dira lehen bekaturik gabe zeundenean egin zenituen obra on guztiak hilduak, hebainduak eta zeruko loriara zeramaten bidetik eta abiaduratik gibelatuak eta trabatuak. Bada, obra hildu, hebaindu, lokartu eta trabatu haiek libratzen, pizten, iratzartzen eta eraberritzen dira konfesatzeaz, zeren konfesatzeak kentzen baitu haiekin aitzinean zegoen traba, zein baita bekatua.

Laugarren obrak dira opera mortua, obra hilak. Eta hauek dira bekatu mortalean zaudela egiten dituzun obra onak. Bekatutan zaudenean barautzen zara, otoitzetan egoten zara, erromerian ibiltzen zara, beharrekiko miserikordioso gertatzen zara, eta anitz beste obra miserikordiazkotan enplegatzen zara. Eta hauek guztiok, bere egitez eta izanez, obra onak dira. Ordea, nola pertsona hilak ezin egin baitezake obra bizirik, eta zu orduan zeure ariman hila baitzaude, halatan zure orduko obra on haiek ere dira hilak eta deus gutxi balio dutenak. Eta hala, errukarri da bekatorea bere alfer lanagatik ere, zeren bekatutan dagoenean, anitz obra on egiten duelarik, zeren bekatutan dagoela egiten dituen, ez baitzaizkio kasik deus baliatzen.

Konfesa bedi, beraz, batbedera bekatua egin duen bezain bizkor. Zeren bestela, bekatutan dagoeno egiten dituen obra on guztiak galtzen ditu; eta are, lehengoak ere, bekaturik gabe zegoenean egiten zituenak ere hilduak eta trabatuak edukitzen ditu.

Ordea, benturaz, esango du orain hemen zenbaitek:

–Beraz, halatan, bekatutan nagoenean, ez dut zer barauturik, otoitzetan egonik eta ez beste obra onetan ere zer enplegaturik, zeren, berdin, orduko obra on haiek ez baitute orduan deus balio.

Bada, ordea, orduan ere zerbait balio dute, eta on da bekatutan zaudenean ere ongi egitea eta obra onetan enplegatzea. Zeren, egia da, orduko obra on haiek ez dute zeruko loria erdiesteko orduan deus balio, ez dute hartarako berek indarrik aski. Eta hala, haiengatik, baldin orduan hil bazintez, infernura zindoazke.

Bai, ordea, balio dute beste anitz gauzatarako: balio dute munduko on tenporalak erdiesteko, graziaren bidean eta disposizioan jartzeko, bekatu gutxiago egiteko eta ohitura ona ere hartzeko. Eta hau da san Tomasek esaten duena (Scriptum super Sententiis, 4, 14, 4 & 15, 1, 3 ):

–Opera extra charitatem facta, ex condigno nullius boni meritoria sunt, ex congruo vero alicuius dici possunt […] Quia decet divinam bonitatem, ut ubicumque dispositionem invenit, perfectionem adjiciat […] Et secundum hoc, opera ista, ad triplex bonum valent; scilicet, ad consecutionem temporalium, ad dispositionem ad gratiam, et assuefactionem bonorum operum. Bekatoreak bekatutan dagoenean egiten dituen obra onek balio ez badute ere deus zeruko loria erdiesteko, eta obra on haiengatik bekatore hark Jainkoarekiko buruperik ezin baduke ere –zeren obra on haiek bere baitan hilak baitira, ez baitira deusen merezidun–, ordea, badirudi ezen Jainkoak, bere ontasunagatik, haietatik okasio hartzeko duela hala obra onetan dabilenari, bekatore izanagatik ere, ongi egiteko, eskua emateko eta bide onera heltzeko eskas zaiona konplitzeko, zeren bekatorea bera ere orduan hartara disposatzen eta saiatzen baita.

Beraz, nolanahi den dela, bekatutan egonagatik ere, egizu ongi, ez ditzazula hargatik zeure obligazioak eta debozioak utz. Zeren uzten ez dituzun denboran, aldez edo moldez betiere zerbait baliatuko zaizkizu. Ez, ordea, konfesaturik egingo bazenitu bezainbat.

Eta hala, hobe da betiere ahalik eta gutxien bekatutan egotea eta maiz konfesatzea.

6. Are gehiago –seigarren arrazoia–: behar da maiz konfesatu, zeren urtean behin baizik konfesatzen ez denak badirudi bortxaz egiten duela, eta halakoaren konfesatzeak deus gutxi balio duela.

Eskuarki, bekatorea bekatu egin berrian beldurrago, sentikorrago eta arduratsuago da handik urte baten edo biren buruan baino.

Bekatu bat egiten duzunean, ahal balitz oren berean behar zenuke konfesatu. Zeren baldin luzatzen baduzu, ahanzteko arriskutan jartzen zara, eta, ahanztea ahanzte delarik, besterik ere zenbait lotuko zaizu.

Hala esaten du san Gregoriok (De poenitentia non differenda, 13. hom. & Moralia, XXV, 9. k.):

–Peccatum quod mox per poenitentiam non diluitur, suo pondere aliud trahit.

Galdegin bazeniezaio denbora luzea duela eri den pertsona bati ea nolatan ez den sendatzen, eta ihardets baliezazu medizina bat hartu nahi gabez eta medikuagana joan nahi gabez ez dela sendatzen, mirets zenezake, eta arrazoirekin esan zeniezaioke eroa dela.

Hala da, bada, eroa konfesoreagana, arimako medikuagana joan nahi gabez, urte guztian, hain denbora luzean, garizumaraino arimako eritasunarekin dagoena ere.

Buruko min batek, sukar batek edo beste eritasun batek hartzen zaituenean, berehala, lehen baino lehen erremedio bilatzen duzu, medikurik hoberena deitzen duzu.

Zergatik, bada, gorputzeko eritasunagatik egiten duzuna ez duzu arimakoagatik egingo?

Zorrak dituenak, baldin prestu bada, atsegin hartzen du haiek ordaintzeaz, eta ahalik eta azkarren ordaintzen ditu. Bada, bekatuak dira zorrak, eta halatan egiten diogu egun guztiaz Jainkoari otoitz barka diezazkigun (Mt 6:12):

–Dimitte nobis debita nostra.

Bada, nola bere nagusiari kontuak ongi eman nahi dizkion mutila ez baita urtearen bururaino kontuak ikusi gabe eta bere nagusiarekin mintzatu gabe egoten, hala guk ere, baldin geure arimako kontuak eman nahi baditugu ongi eta zorrak ordaindu, ez dugu urte guztian, garizumaraino, konfesatu gabe egon behar. Zeren konfesatzea da Jainkoarekin mintzatzea, kontuak egitea eta ordaintzeko bidean jartzea.

Eta zuk esanagatik garizuman konfesatuko zarela, orduan kontuak egingo eta zorrak ordainduko dituzula, engaina zintezke. Zeren, zer dakizu iraungo duzun garizumaraino?

Jainkoak prometatzen dizu zeure bekatuen barkamena ongi konfesatzen zarenean, noiznahi den dela, garizumaren amaieran bada ere. Ez, ordea, ez dizu prometatzen eta ez segurantzarik ematen itxarongo dizula garizumaraino.

Gauza izugarria da eta erokeria guztien gaineko erokeria, bekatu mortalean dagoela, gaua iragatera benturatzea, zeren anitz joaten baita arratsean sendorik ohera eta gero ez baita goizean bizirik jaikitzen.

–Qui amat periculum, peribit in illo (Si 3:27). Arriskuan ibili nahi duena arriskuan galduko da.

Beraz, seguruan jokatzeko, ez urtearen bururaino bekatutan egon, ez haietan sosega; lehen baino lehen, azkar eta maiz konfesa.

7. Azkenik –zazpigarren arrazoia–, maiz behar da konfesatu, zeren maiz konfesatzeaz, besteak beste direla, aisia handi bat emango diozu zeure buruari.

Gutxitan konfesatzen denari gaitzi zaio konfesatzea; ahalke da halakoa, beldur da, herstura handitan aurkitzen da. Halakoak egunetik egunera, garizumaren hastetik bukatzera, bukatzetik pazko zaharrera, azken epera luzatzen du eta, batzuetan, epe hura ere iragaten uzten du.

Eta hala gertatzen zaio halakoari eritzen denean ere: orduan ere luzatzen du. Noiz beharko duen Jainkoak erakutsiko diola, oraino bihotz on duela, apur bat utz dezatela esaten du. Eta gero, hala dabilela, maiz gertatzen dena, konfesatu gabe hiltzen da.

Gutxitan orrazten denak lehenbiziko orraztaldian orrazia nekez iragaten du, min hartzen du, zeren ileak nahasiak eta izurtuak baitaude. Baina maiz orrazten denak ez du trabarik aurkitzen, ez du minik hartzen, hura aiseki orrazten da buruan.

Hala orrazten da, bada, halaber aiseki bere ariman, urtean lau edo bostetan konfesatzen dena ere: guztiez oroitzen da, guztiez akusatzen da, ez du trabarik aurkitzen eta ez minik hartzen.

Entzutea bera pertsona bat maiz konfesatzen dela, aski da prestu dela esateko; eta bai, halaber, gutxitan konfesatzen dela jakitea, ez dela sobera deboto sinesteko.

Bada, nork ere bere arimaz kontu ona eman nahi baitu eta, bere bekatu iraganez barkamen erdietsirik, aitzinera gehiago egin gabe egoteko indar hartu, maiz konfesa bedi; gerotik gerora, egunetik biharrera luzatu gabe, urteko festaburuetan bederen, Jainkoarekin mintza bedi; kontutan jar bedi.

Zeren, halatan, emango du orain presenteon kontu ona, eta gero azken finean erdietsiko du bere arimaren salbazioa.

LIII

NOLA GEROTIK GERORA LUZAMENDUTAN DABILENAK EGITEN DION BIDEGABE JAINKOARI

Esaten du san Tomas doktore handi hark (S. Th., 3, 1, 3):

–Si homo non peccasset Deus incarnatus non fuisset. Baldin gizonak bekaturik egin ez balu, ez zen Jainkoa gizon egingo.

Eta ageri da ezetz zeren, gizon eginez gero, betiere bekatoreekin ibiltzen zen, haiekin solastatzen, haiekin jaten eta edaten zuen, haiekin zuen laket, hain laket ezen, gehiegikeria iruditurik, gaizki aipatzen baitzuten eskriba fariseuek, esaten zutela (Lk 15:2):

–Hic peccatores recipit et manducat cum illis. Zer da hau? Gehiegikeriak dira hauek; bekatoreekin, jende galdu kontzientzia gabekoekin dabil, ez du inorekin ere besterekin onik.

Eta hainbat mintzo ziren ezen, azkenean, konparazio batzuk ipinirik ihardetsi behar izan baitzien, esaten zuela (Lk 15:4-7):

–Zuek diozue ezen bekatoreekin nabilela, haiekin jaten eta edaten dudala, ene jendeak haiek direla. Eta ongi diozue, aitortzen dut, zeren hala baita. Baina ez dezazuela mirets zeren, nola ehun ardi dituen artzaina, ehun haietatik bat errebelatzen zaionean, joaten baita laurogeita hemeretziak utzirik errebelatuaren bila, eta hura aurkitzeaz atseginago hartzen baitu beste guztiak ikusteaz baino, hala jakizue ezen atseginago hartzen dela zeruan ere penitentzia egiten duen bekatore batez, laurogeita hemeretzi justu penitentziaren premiarik ez dutenez baino, zeren hura baita ardi errebelatua aurkitzea.

Hala esaten du san Lukas ebanjelariak (Lk 15:7):

–Gaudium erit in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia.

Halaber, nola hamar erreal dituen emakume batek haietatik bat galtzen duenean, argia irazekirik, iraultzen baitu etxe guztia, eta gero, aurkitzen duenean, alaitzen baita eta kontatzen baitie bere auzokoei bere sendagaila, eta esaten egin diezazkiotela bozkarioak (Lk 15:8-10), hala jakizue ezen zeruko aingeruak ere alaitzen direla bekatore baten konbertitzeaz, erreal galdua aurkitzeaz.

Konparazio hauetan ematen da aditzera handia dela gure Jaungoikoak gu salbatzeko duen desira eta hartan hartzen duen atsegina eta plazera, zeren esaten baitu poztasun gehiago duela bekatore baten penitentziaz, laurogeita hemeretzi justuren justutasunaz baino.

1

Seguru da abantaila eramaten diola justuak bekatoreari, garbiak likitsari, eta hobe dela arropa osoa, zahar petatxatua baino.

Nolatan esaten da, bada, guztiarekin ere atseginago duela Jainkoak bekatorearen penitentziaz, justuaren justutasunaz baino?

Ihardesten du san Tomasek (S. Th., 1, 20, 4: 5):

–Coeteris paribus innocentia dignior est et magis dilecta. Dicitur tamen plus gaudere de poenitente quam de innocente quia plerumque poenitentes cautiores, humiliores et ferventiores resurgunt. Hainbatik hainbatean, hobe da hobengabetasuna eta behin ere likistu gabe egotea, likistu ondoko garbitasuna baino. Ordea, guztiarekin ere, esaten du gure Jainkoak atseginago duela bekatore konbertituaz, penitentziaz garbituaz eta eroriz gero jaiki denaz, behin ere erori ez denaz baino, zeren eskuarki halakoa zinezago bermatzen eta enplegatzen baita, betiere justu izan dena baino.

Bekaturik egin ez duena ez da deusen beldur, baina bai penitentzia egiten eta bere bekatuak erremediatzen ari dena; hura beldur da, zinez bermatzen da, beroki maneiatzen da eta, hala maneiatuz, iragaten da anitzetan ere lehen justu izan dena baino aitzinago.

Hala iragan ziren jondoni Paulo bat, Magdalena bat eta besterik anitz, eta egin ziren, beti justu eta santu izan ziren batzuk baino justuago eta santuago.

Hainbatik hainbatean –caeteris paribus–, hobe da arropa osoa, petatxatua baino. Ordea, halako petatxua, apaindura eta berretura eman dakioke, non gero berretura hark eta petatxuak arropa oso berriak baino gehiago balio bailuke.

Honen arauaz esaten du san Gregoriok (Evangelia, 34. hom., 4):

–Dux in praelio eum militem plus diligit, qui, post fugam conversus, fortiter hostem premit, quam qui numquam fugit, nec unquam fortiter fecit. Et agricola eam terram plus amat, quae post spinas uberes fructus profert quam eam, quae numquam spinas habuit et numquam fertilem fructum producit. Kapitain batek estimatzenago du, gerlatik ihes egin ondoan, bihurturik, balentria handiak egiten dituen soldadua, behin ere ihesik egin ez duena eta balentriarik ere egiten ez duena baino. Halaber, laborari batek ere nahiago eta maiteago du anitz belar gaizto izan duen lurra eta gero haietatik garbitu ondoan fruitu anitz ekartzen duena, behin ere belar gaiztorik izan ez duena eta fruiturik ere ematen ez duena baino.

Hala, bada, gure Jaungoikoak ere du maiteago, bekatu egin ondoan beroki eta bikoiztuki obra onetan enplegatzen dena, bekaturik egin ez duena eta obra onak ere hozki, epelki eta laxoki egiten dituena baino.

Eta esaten du maiteago duela halako bekatorea, hala zinki eta finki penitentzia egiten duena, beste moldezko laurogeita hemeretzi justuak baino, zeren lehen gaizto eta bekatore zen hura egiten baita azkenean, penitentziarekin batean, justuago eta santuago beti justu eta santu izan diren haiek baino.

2

Are gehiago: maiteago eta estimatzenago du Jainkoak penitentzia egiten duen bekatorea, penitentziaren premiarik ez duen justua baino, zeren arriskuan eta galdu-gordean ibili diren gauzak aurkitzeaz atseginago hartzen baitugu, betiere seguruan eta arrisku gabe egon direnak ikusteaz baino.

Gerlaren ondoan estimatzen da bakea; tormenta iragan denean, prezatzen da denbora ederra; eritasuna joan denean, edukitzen da ezertan osasuna. Eta zenbatenaz eta gerla, tormenta eta eritasuna izan baitira handiago eta arriskutsuago, hainbatenaz gero ondoko bakea, denbora ederra eta osasuna ere dira prezatzenago, estimatzenago.

Zer nahi duzu gehiago?

Dio san Agustinek (Confessiones, VIII, 3. k., 7):

–Edendi et bibendi voluptas nulla est, nisi praecedat esuriendi et sitiendi molestia. Et ebriosi quaedam salsiuscula comedunt, quo fiat molestior ardor, quem cum extinguit potatio, fiat delectatio. Et institutum est, ut iam pactae sponsae non tradatur statim, ne vilem habeat maritus quam non suspiraverit dilatam. Baldin plazera plazer eta atsegina atsegin izango bada, behar da aitzinetik apur bat bederen nekatu eta unatu. Jakingo bada zer den plazera, frogatu behar da lehenik zer den atsekabea. Gaitzen berririk ez dakienak ez du ontasuna estimatzen. Loan ez da gozorik logale ez denean, eta ez jan-edanean ere asea dagoenean. Eta halatan, edale on batzuek bilatzen dituzte bianda gaziak egarria pizteko eta, pizturik, edatean plazer gehiago hartzeko. Halatan ordenatu zen, halaber, ez zekiola senar berriari berehala, lehenbiziko gutiziamenduan edo aipamenean, bere emaztea eman, nekez izana hobeki estima zezan edo azkar izana arbuia ez zezan.

Artzaina alaitzenago da ardi errebelatu bat aurkitzeaz, artalde osoa larre onean alha dela jakiteaz baino. Aita batek atseginago hartzen du denbora luzeaz mututurik egon den semearen ahotik hitz bat entzuteaz, beste seme guztiak ederki mintzatzen direla aditzeaz baino.

Halatan, bere azienda-partea jan-edanean eta emakumetan gastaturik, galdua eta desegina bihurtu zen semeari egin zion bere aitak festa gehiago, betiere etxean bere mendeko egon zitzaionari baino, zeren etxekoa betiere seguruan ikusten baitzuen, baina bestea, galdutzat zeukana, berreskuratu baitzuen.

Hala da, bada, eta halatan gure Jaungoikoak ere hartzen du hainbat atsegin eta plazer bekatorearen penitentziaz, zeren galduz gero edireten baita, eta bai arrisku handitik ere ilkitzen eta ihes egiten.

3

Bekatorearen penitentziaz atsegin handia hartzen du gure Jaungoikoak; eta atsegin hartze hau guztiau eragiten dio bekatoreagana daukan amodioak.

Eta Terentziok dioen bezala (Andria, 3. at., 555. berts. ), Amantium ira, amoris redintegratio est, zinez eta egiaz elkar maite dutenen arteko haserreak eta diferentziak anitzetan ere amodio berregarri eta finkagarri ohi dira, zeren elkarrekin mintzatu gabe eta elkargana gabe egon diren denbora hartan ere elkarganatzeko amodioa eta desira berretzen baitzaie.

Hala, bada, gure Jainkoari ere –gure moldera mintzatzera– bekatorea aldendurik dagokion bitarte hartan berretzen zaio bekatore hura bereganatzeko duen desira eta borondatea.

Eta badirudi ez duela onik beregana dezakeen arte, zeren bitarte hartan, atera etorririk bezala, beti deiez baitagokio, eta deiez ere luzaro eta behin ere etsi gabe.

–Expectat Dominus ut misereatur vestri (Is 30:18).

Urte batez, biz eta hamarrez atalondoan itxaroten du. Eta, alabaina, bekatoreak bere burua gor eta sor egiten du, gerorako bere eginbidea luzatzen du.

Gauza gaizki egina da eta itsusia adiskideari, deiez dagokizunean, ez ihardestea, atean itxaronaraztea, eta berehala eman dakiokeen erantzuna eta egin dakiokeen zerbitzua gerorako luzatzea.

Beraz, zinez izango da gauza gaizki egina eta itsusia hain maite zaituen Jainkoari eta adiskideari, zure penitentzia egiteaz eta bideoneratzeaz hainbat atsegin hartzen duenari eta betiere deitzen zaituela eta zure bila dabilela dakizunari hain kontu gutxi ematea, hainbat itxaronaraztea, gerorako luzatzea, ez berehala ihardestea. Badirudi ezen baldin Jainkoak deusez ere ahal balu damurik, honetaz lukeela.

Beraz, honelatan esan behar da handia dela luzapenetan dabilen bekatoreak hala ibiltze hartan eta bitarte hartan Jainkoari egiten dion bidegabea; eta halako bidegaberik ez egiteagatik ere, uzteko lituzkeela –eta genituzkeela– luzapenak eta gerotik gerora ibiltzeak.

LIV

NOLA LUZAMENDUTAN, GEROTIK GERORA DABILENAK EGITEN DIEN BIDEGABE AINGERUEI

Esaten du Espiritu Santuak (Es 13:12):

–Spes quae differtur affligit animam. Luzatzen den esperantzak nekatzen du gogoa, penatzen du arima.

Beraz, handia da halaber, bere arauaz, aingeruei luzamendutan ibiltzeaz egiten diegun bidegabea, zeren desira handi batekin gure penitentziaren eta konbertitzearen beha baitaude, eta berantzeaz damu hartzen baitute.

Hala ematen du aditzera san Agustinek (Soliloquia animae ad Deum, 27. kap. ):

–Quoties bene agimus gaudent Angeli, et tristantur Daemones: gaudium est enim Angelis super uno poenitentiam agente: sed Diabolo, super uno poenitentiam deserente. Ongi egiten dugun guztiaz alegeratzen dira Aingeruak eta tristatzen Deabruak.

Eta esaten denean aingeruak alegeratzen direla eta deabruak tristatzen, aditzen da ezen, geure aldetik denaz bezainbatean, guk alegeratzen ditugula edo tristatzen; eta alegera edo triste ahal balitez, guk egiten ditugun obrek alegera eta trista litzaketela. Zeren beste gainerakoan, aingeruak, nola beti lorian baitaude, ezin trista daitezke, eta ez deabruak ere alegera, zeren haiek ere beti penatan baitira.

Esaten du san Tomasek (S. Th., 1, 114, 1):

–Daemones propter invidiam, profectum hominum impedire nituntur; et propter superbiam divinae potestatis similitudinem usurpant, deputando sibi ministros, ad hominum impugnationem: sicut et Angeli Deo ministrant, in determinatis officiis, ad hominum salutem.

Badakigu baduela gutarik batbederak, Jainkoak emanik, nork bere aingeru begirailea, eta aingeru hark, beste guztien artetik eta gainetik, edukitzen duela bere kargukoaz kontu eta desiratzen duela haren salbazioa. Eta nola Jainkoak ontasunean egiten duena nahi bailuke Deabruak ere gaiztotasunean egin, halatan Luziferrek, deabru buruzagiak eta kapitainak ematen du halaber zenbait aingeru gaizto eta deabru, tentatzeko eta bekatu eragiteko.

Eta hala esan dezakegu ezen, aingeru on bat begiratzeko bezala, badugula halaber gaizto bat ere bere ahalaz gu tentatzeko eta galtzeko; ona Jainkoak emanik, eta gaiztoa Luziferrek igorririk.

Eta ezin esan daiteke zein gerla handia duten aingeru haiek biek, onak eta gaiztoak, gure arimaren gainean. Biak bermatzen dira, biak saiatzen dira. Eta zinkienik, heriotzako orenean enplegatzen dira. Zeren orduan dira zinak eta minak, orduan da arimaren gorabehera guztia eta balantza alde batera edo bestera erortzeko puntua eta puntada. Orduan biltzen dira deabruak eta laguntzen diote elkarri, esaten dutela (Sal 70:11):

–Deus dereliquit eum, persequimini et comprehendite, quia non est qui eripiat. Utzi du Jainkoak; har dezagun, beraz, guk. Daramagun, zeren gurea da, eta nori berea ezin inork ken diezaioke.

Inguratzen dute, tentatzen dute, desesperatzeko puntura ekartzen dute, eta arrisku da zenbait desesperarazten ere baduten.

Puntu hartan etortzen zaizkio arima tristeari gogora egundaino egin dituen falta guztiak; eta hainbat eta hain handiak direla ikusirik, bihotza estutzen zaio, hiltzen zaio, eta jartzen da bere buruarekin gogoetan, esaten duela:

–Zer izango da orain nitaz? Zer bide hartuko ote dut? Salbatuko ote naiz?

Puntuaren latza! Pausuaren gaitza!

Egitekoaren handia! Hersturaren hertsia eta izugarria!

Zer egingo du orduan arima izu hark? Nor deituko du bere faboretan? Nork eskua emango dio? Nor helduko? Nork lagunduko dio?

Nor, bada? Bere Aingeru begirailea.

Hark orduan, adiskide onak bezala, laster egiten du, hark eskuei eragiten die, eta inguruneko etsai guztiak, demonio tentatzaileak, alde batera eta bestera bulkatzen ditu.

Eta gero esaten dio arimari:

–Ea, arima izutua! Bihotz har ezazu! Anima zaitez! Ez zaitezela errenda! Ez dezazula gal esperantza! Zeren zure bekatuak anitz eta handiak badira ere, jakizu ezen Jainkoaren miserikordia are dela handiago, eta Jainkoak nahi duela salba zaitezen; eta faltarik izatekotan, zure aldetik izango dela, eta ez Jainkoarenetik.

Orduan, Elizak ere egiten du otoitz, esaten duela (Gregorio I, Antiphonarius, 136 or. ):

–Occurrite Angeli Domini, suscipientes animam eius. Ea, zeruko Aingeruak, Jainkoaren aitzinean zaudetenak! Orain da ordua! Laster egizue! Hersturatan dagoen arima honi eskua emaiozue! Hel zakizkiote!

Orduan, arima hark bere barren hartan, bere obrekin, berak iharduki behar du.

Ez da ahaide-adiskiderik hara heltzen, baina bai Aingeru begirailea. Hark edukitzen dio on; hura dagokio aldakan; hark ez du uzten gorputzean dagoen bitartean.

1

Baldin arima hura ontasunean, fedean eta esperantzan firme egonik eta bere faltak erremediaturik partitzen bada, Jainkoaren grazian dagoela, mundutik, nork esango du zein handia den orduan Aingeru begiraileak hartzen duen atsegina eta plazera?

Lehenbizikorik, arima haren ondoan zebiltzan deabruak musikatzen ditu, eskarniatzen ditu, irriz jokatzen ditu.

Eta gero, hartzen du arima hura, besarkatzen du, Jainkoaren aurrera eramaten du, esaten diola Jainkoari:

–Jauna, hona non den zuk gomendiotan eman zenidan arima! Agindu zenidan begira nezala. Begiratu dut; sendorik eta salburik bihurtzen dizut. Errezibi ezazu, bada, eta emaiozu honi zure loria, eta niri ere neure lanaren saria eta ordaina.

Ordea, baldin arima hura ateratzen bada, bekatutan dagoela, gorputzetik, baldin kondenatzen bada, orduan uzten du bere Aingeru begiraileak, aldentzen zaio eta, aldentze hartan, esaten dio:

–A, gaiztoa! Ene nekagarria! Ala nik gaizki enplegatu baitut hirekiko denbora! Amaren sabeletik atera hintzen puntutik puntu honetaraino, betiere jarraiki natzain, ez natzain behin ere apartatu. Anitz saio egin dinat hi etsai horretatik begiratzeko eta orain daramanan bide gaiztoa huts eragiteko. Baina alferrik guztiak. Zeren nola baihuen libertatea eta heure burua heure eskuko, hala egin dun heure plazera eta borondatea. Garaitu naun; ez dun nitaz konturik egin; ez haiz nitaz gobernatu. Galdu dinat nik neure lana, eta bai hik ere sekula amaigaberako heure burua.

Baldin aingeru hura trista ahal baledi edo ahalke, uste dut ezen arima hura galtzeaz eta etsai gaiztoak daramakiola ikusteaz trista litekeela eta ahalke.

Eta badirudi ahalketurik bezala esaten diela bere lagun aingeruei Jeremias profetak Babiloniako hiriaz esan zuena (Jr 51:9): “Curavimus Babilonem”.

–Nik egin dut neure aldetik egiteko zen guztia. Galdu da arima hau, eta ez du inork ere nik baino damuago. Berak du, ordea, falta. Ni sinetsi banindu, ez ginen egiteko honetan izango; ez nik izango nuen honenbat damu, eta ez honek ere honenbat kalte eta atsekabe.

Ordea,

–Zer da hau? Nolatan galdu da arima hau? Ez zuen Jainkoak hau salbatzeagatik odol isuri eta heriotza errezibitu? Eta ez zituen, halaber, eritzen zenerako medizinak eta erremedioak, sakramentu santuak ordenatu? Eta ez zizun zuri ere, Aingeru santua, begiratzeko kargua eman? Nolatan, bada, galdu da? Nolatan kondenatu da?

Ihardesten du Aingeruak:

–Egiak dira horiek guztiok: ene kargutan zen eta ez zen erremedio eskasik ere. Ordea, ez du deus aprobetxatu, zeren, bataz, eritasuna baitzuen handia eta sendatzeko desira ttipia, eta berriz, bestea, zeren bere fantasiaz eta borondatez gobernatu baita, eta ez ene kontseiluz.

Damu hartzeko okasio handia ematen zaio Aingeru begiraileari bere kargutan duena bekatutik ilkitzeko luzapenetan dabilkionean eta, are handiagoa, kondenatzen zaiola dakusanean.

Handia da honetan Aingeru begiraileari eta beste aingeru guztiei ere egiten zaien damua eta bidegabea, zeren guztiek gure salbazioa eta lehen baino lehen bekatutatik ilkirik ikustea desiratzen baitute, eta, ilkitzen garela dakusatenean, atsegin hartzen baitute.

Beraz, honelatan, hargatik beragatik ere, aingeruei bai atsegin, baina damurik eta atsekaberik ez egiteagatik ere, behar genuke egun beretik, gerorako luzatu gabe, traba guztiak kendurik, salbazioko bidea hartu eta, hartan, gelditzen zaigun geure mende apurra enplegatu.

LV

NOLA GEROTIK GERORA LUZAMENDUTAN DABILENAK EGITEN DIEN BIDEGABE BERE BURUARI, BERE KRISTAU LAGUNARI ETA BAI MUNDUKO BESTE GAUZA GUZTIEI ERE

Baldin luzaro bekatutan egoteaz eta gerotik gerora ibiltzeaz egiten badiegu bidegabe Jainkoari eta aingeruei, seguru da hala-hala egiten diogula geure buruari ere bidegabe, damu eta kalte, zeren baldin orduan hala bekatutan gabiltzanean eta gaudenean hiltzen bagara, sekulako galdu eta penatu behar baikara.

Guk dugun etsairik handiena geure burua dugu. Ez digu inork ere hainbat kalte eta bidegabe egiten, nola geuk egiten baitiogu geure buruari.

Geuk geure buruak galtzen ditugu, infernura egozten ditugu. Ez dugu inortaz ere hainbat okasio eta arrazoi arranguratzeko, nola geure buruoz. Ez dugu besteri zer aitzakia emanik eta ez zer hoben egotzirik: geureak ditugu faltak.

Ez dakit non dugun adimena eta ez zertan pentsatzen dugun, ezen munduan ditugun beste gauza guztiak nahi dugularik izan daitezen onak, gure bizitza bera, gure kontzientzia, gure arima nahi baitugu izan dadin gaizto.

–Quid enim est quod vis habere malum? Nihil omnino, non uxorem, non filiam, non servum, non ancillam, non villam, non tunicam, postremo non caligam, et tamen vellis habere malam vitam? Rogo te praepone vitam tuam caligae tuae. Si possent respondere bona tua quibus est plena domus tua quae habere optasti et perdere timuisti, nonne et tibi clarament? Sicut tu nos bona vis habere sic et nos volumus bonum habere dominum. Esadazu, otoi –dio san Agustinek (12. serm., De verbis Domini)–: nahi ote zenuke deus ere gauza gaiztorik? Ez, seguru. Ez duzu nahi emazte gaiztoa, ez seme gaiztoa, ez zerbitzari gaiztoa, ez atorra gaiztoa, eta ez, azkenez goiti, zapata gaiztoa ere. Nolatan, bada, nahi duzu guztien gainetik kontzientzia gaiztoa? Beste gauza guztiak onak, baina zeure burua, zeure bizitza, zeure kontzientzia, zeure arima, gaizto. Baldin zure zapatak eta etxean zeure zerbitzurako dituzun beste gauzak mintza ahal balitez, esan liezazukete: “Zuk nahi duzu gu izan gaitezen onak; hala nahi dugu, bada, guk ere zu izan zaitezen ona. Zuk nahi dituzu zerbitzari onak; hala nahi dugu, bada, guk ere nagusi ona”.

Baldin galdegin baliezazute zer den zuk duzun gauzarik maiteena, ihardets zenezake zure bizia dela, zeren biziagatik munduko gauza guztiak utz baititzakezu. Nolatan bada beste gauza guztiak nahi dituzularik onak, nahi duzu zuk duzun gauzarik maiteena izan dadin gaizto?

Ezin aurki dezaket beste arrazoirik, Deabruak itsutu eta liluratu zaituela baizik, eta zu zarela jende haietatik, zeinengatik esaten baitu Sofonias profetak (So 1:17):

–Ambulaverunt caeci, quia peccaverunt Domino. Itsutuak ibili ziren, zeren bekatutan erori baitziren.

Egunetik egunera bekatutatik ateratzeko luzapenetan zabiltzan bitarte hartan, zeure buruaren etsai zara, zeren ongi ahal zinatekeena, zeure faltaz gaizki behar baitzara.

Beraz, orduan, hala ibiltzeaz zeure buruari bidegabe egiten diozu, zeren zerorrek zeure burua galtzen baituzu.

1

Bada, halaber, gerotik gerora bekatutan egoteaz bidegabe egiten diozu zeure kristau lagunari ere.

Batzuek esaten dute:

–Baldin gaizto banaiz, neuretzat naiz gaizto; ez dute ene bekatuek inor infernuratuko, nork bereak jasango ditu.

Egia da: nork bereak jasango ditu.

Ordea, ez diozu ongi ez zarela zeuretzat baizik gaizto. Zeren, lehenbizikorik, nola ona anitzentzat baita on, hala gaiztoa ere anitzentzat da gaizto. Bigarrena, zeren zeure bizitza gaiztoaz, etsenplu gaiztoa emanez, besteri ere bekatu eragiteko okasio ematen baitiozu.

Hala esaten du san Agustinek (46. serm. : De Pastoribus, 9):

–Qui in conspectu populi male vivit, quantum in illo est, eum a quo attenditur occidit. Besteren agerrian, jendeek ikusten dutela, gaizki bizitzen denak, bere aldetik denaz bezainbatean, agerrian diren haiek, beha daudenak hiltzen ditu, kaltetu errendatzen ditu.

Beraz, zeure bekatuaz egiten diozu zeure buruaz besteri ere kalte eta bidegabe, zeren, anitzetan ere zure bekatuagatik, besteak ere gaztigatzen baititu Jainkoak, ez gaztigu eternalaz, baina bai tenporalaz.

Azken batean, ez kristau lagunari berari, baina are munduko beste kreatura arrazoiaz baliatzen ez diren guztiei ere bidegabe egiten diezu bekatutan zauden bitartean.

Zeren, lehenbizikorik, etxeko jaunari bidegabe egiteaz eta desohore emateaz etxeko guztiak ukitzen dira, familia guztia desohoratzen da (ikus Nikolas Lirakoa, Glosa liranoa, Deut. 24, super illud: Non occidentur patres pro filiis [Dt 24:16]).

Bada, nola bekatutan egoteaz, Jainkoari, mundu guztiko etxeko jaunari eta buruzagiari egiten baitiozu bidegabe eta ematen desohore, eta munduko kreatura guztiak, are harriak ere, etxeko jaun honen familia eta etxetiarrak baitira, hala, zure bekatutan ibiltzeaz guztiak ukitzen dira, guztiek bidegabe errezibitzen dute.

Halaber, bekatutan egoteaz bidegabe egiten diezu sentimendurik ez duten kreatura guztiei, zeren guztiak baitira, errege Dabidek dioen bezala (Sal 8:8), zure zerbitzurako ordenatuak eta zure oinen azpirako eginak:

–Omnia subiecisti sub pedibus eius.

Ordea, ez duzu merezi zerbitzurik bekatutan zauden bitartean.

Orduan ez zara jaten duzun ogiaren ere merezidun, zeren orduan bekatuaren zerbitzari eta azpiko baitzara –Omnis qui facit peccatum servus est peccati (Jn 8:34)–, eta munduan den kreaturarik ezdeusena eta ttipiena baino ezdeusago eta ttipiago. Eta ez da arrazoi deusagoak ezdeusagoa zerbitza dezan eta ttipiagoak handiagoa bere azpiko erabil dezan.

Halaber, bidegabe egiten diezu munduko kreatura guztiei bekatutan egoteaz, zeren guztiak zure bekatuengatik gaztigatu baititu eta gaztigatzen baititu Jainkoak, hain gaztigatzen ezen esaten baitu doktore batek (P. Lonbardo, Sententiae, IV, 48):

–Sol et omnes creaturae propter peccatum hominis, perdiderunt septem partes suarum virtutum. Eguzkiak, ilargiak eta munduko beste kreatura guztiek galdu zuten gizonaren bekatuagatik bere bertutearen eta balioaren zazpigarren zatia eta partea.

Eta hala, arrazoirekin arrangura daiteke eta kereila eguzkia bekatoreaz, esaten diola:

–Ni hiregatik goibeldu ninduan eta ilundu. Zeren orain argi banaiz ere eta klaru, are lehen ninduan argiago eta klaruago.

Halaber, abere adimengabeek ere arrazoirekin esan diezaiokete:

–Hiregatik gu dilubio handi hartan, Noeren denborako uholdean, hondatu eta ito gintuan.

Bada, lurrak ere egin diezaioke erantzuki, zeren lehen garbi zena, harengatik elorriz, arantzez eta belar gaiztoz bete baitzen, eta bai argaldu eta mehatu ere.

Laburbilduz, munduko kreatura guztiek –paretetan josirik dauden harriek ere: Lapis de pariete clamabit et lignum quod inter juncturas aedificiorum est respondebit (Hab 2:11)– eskubide dute eta arrazoi bekatorearen kontra jaikitzeko.

Eta hala esaten ere du Espiritu Santuak jaikiko direla azken egunean (Jkd 5:21):

–Pugnabit pro eo orbis terrarum contra insensatos.

Eta nola orain bekatoreak guztiei egiten baitie gerla, hala orduan bekatoreari ere guztiek pagamendu-ordaina moneta berean bihurtuko diote, eta orain errezibitzen dituzten bidegabe handiez mendeku hartuko dute.

Beraz, honelatan, halako egitekotan ez erortzeagatik eta hainbat bidegabe hainbati –Jainkoari, geure buruari, aingeruei, kristau lagunari eta munduko beste kreatura guztiei ere– ez egiteagatik, behar dugu ernatu, abiatu eta, luzapenak utzirik, gero egin behar dena lehen baino lehen egitea, bide onean jartzea eta hartan egotea erabaki.

LVI

NOLA INFERNUKO PENAK KONTSIDERATZEAK BEHAR DITUEN GEROTIK GERORA IBILTZEKO LUZAMENDUAK LABURTU

Nola Jainkoak erakutsi baitzuen bere boterea mundua kreatzean, jakintasuna gobernatzean eta miserikordia erremediatzean, hala erakutsi du, erakusten du eta erakutsiko du bere justizia ere gaztigatzean. Zeren, baldin ez bada arrazoi geldi dadin bertutea ordainketa gabe, ez da arrazoi iragan dadin bekatua ere gaztigu gabe.

Hain ongi dagokio gaiztoari infernua, nola onari paradisua.

Anitz eta handiak dira –orainokoan ere aditzera eman den bezala– gure gero honek, luzapenetan ibiltzeak egiten dituen damuak eta kalteak.

Baina damu guztien gaineko damua, kalterik handiena, galgarriena eta beste guztiak txitzen, iragaten eta ahantzarazten dituena da: egozten baitu amaigabeko gerora, hondar gabeko leizera, sekulako penetara.

Etsaigoan zaude, amorantearekin zaude, besteren ondasuna goraturik zaude –zein baitira hiru bekatu-suerte arriskutsuak–, eta benturaz baduzu bekatu horietatik ateratzeko gogo eta borondate.

Ordea, noiz?

Ez orain, ez egun; bihar, gero.

Eta beti gero, beti bihar.

Horrela zaudela, eritasunak har, heriotza etor eta infernura joan.

Bada, nik ezin aurki dezaket erremedio hobeagorik, atriaka finagorik eta ez medizina seguruagorik gero hau orain oraineratzeko, sendatzeko eta erremediatzeko, gero honek beronek egiten dituen kalteak kontsideratzea baino.

Oraren ausikia oraren beraren ileak behar du sendatu.

Infernuko sua infernuko suak behar du iraungi.

Ez da halako erremediorik ez gero infernuratzeko, nola orain infernuratzea. Gero infernura joan nahi ez duenak orain behar du joan infernura. Orain behar ditu hango penak hemen, hara gabe, kontsideratu, gogoan erabili eta, halatan, handik ihes egin, itzuri eta eskapatu.

Esan komuna da ezpatak ezpata sarrarazten duela maginan.

Amodioz eta onez onetara ongirik egin nahi ez duenari bortxaz eta gaztiguaren beldurrez eginarazi behar zaio.

–Ohoina zerk gibelatzen du, gibelatzen denean, ebastetik?

–Ez ahalkeak, ez inorengana daukan amodioak.

–Zerk, bada?

–Beldurrak.

Hala, Jainkoaganako amodioak bekatu egitetik gibelatzen ez duena ere infernuko penen beldurrak gibelatu behar du.

Eta hau da egundaino ezkero, gure Jainkoak bekatore bihotz-gogorrari bere gogortasuna hausteko eta beratzeko aurkitu duen erremedio handietatik bat: mehatxatzea, esatea eta gogora ekartzea begira dezala, gaztigu paregabe bat, pena handi izugarri bat harentzat prestatua eta ordenatua dagoela.

Halatan, jondoni Joanes Bautistak, zekienak bezala egin zuen puntu honetaz –infernuko penez– bere lehenbiziko predikua, esaten zuela (Lk 3:8 & 10):

–Facite fructus dignos poenitentiae. Iam enim securis ad radicem arboris posita est. Omnis arbor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur. Begira ezazue, egizue penitentzia, eta egizue egin dituzuen bekatuen arabera. Fructus dignos poenitentiae. Bekatu handiengatik, penitentzia handia. Zeren jakin behar duzue ezen aizkora zuhaitzaren erroari keinatua dagokiola, eta fruiturik jasaten ez duena ebakia izango dela eta sura egotzia.

Hau da jondoni Joanes Bautistaren lehenbiziko predikua. Hau da etorri zenean berarekin ekarri zuen berria.

Eta berri honekin, honelako gaztigua –infernuko sua– gaiztoentzat ordenatua zegoela entzutearekin, hain izutu eta ikaratu ziren, ezen presenteko guztiak, are, ziren gaiztoenak ere, etorri baitzitzaizkion galdegitera (Lk 3:10):

–Quid faciemus? Zer egingo dugu, bada? Zer izango da gutaz? Nola edo zer moldez eskapatuko gara zuk diozun pena handi haietatik, infernuko sutik?

Bada, jondoni Joanes Bautistak, predikari handi hark orduan jende haiei esaten ziena esaten dizuegu guk ere orain zuei.

(Egia da: ez hark bezalako santutasunarekin eta ez fintasunarekin, bai, ordea, hark esaten zien egia bera, zeren hark predikatzen zuen legea, fedea eta Jainkoa predikatzen eta idazten dugu guk ere; ez da honetan diferentziarik).

Esaten dizuegu guk ere, hark bezala, begira dezazuela, aizkora zuhaitzaren ondoari keinatua dagokiola, heriotzaren sega, onak eta gaiztoak arrontatzeko aihotza zorroztua eta prestatua dagoela. Eta bihia, onak, zeruko bihitegian altxatuko direla, eta lastoa, gaiztoak, infernuko labean, sekula fingabeko, sua datxekiela egongo direla.

Hau da egia, eta hauek dira geure Jaungoikoak aitzinetik egiten dizkigun mehatxuak, keinuak eta bere predikariez ematen dizkigun abisuak, hauekin batean izu gaitezen, ikara gaitezen eta, ikaraturik, gero egingo dugula diogun ontasuna presenteon egin dezagun.

1

Egia da: zeruko loriaren esperantzak, hango plazer handi haiek kontsideratzeak alaitzen du kristaua, eta bai prestuki bizitzeko desira batekin ere ipintzen.

Baina eskuarki, hobeki ukitzen du batbedera infernuko penen beldurrak, zeruko loriaren esperantzak baino.

Ez gaitu sariak eta sariaren esperantzak hala aitzinatzen eta alaitzen, nola gibelatzen eta tristatzen baikaitu gaztiguak eta gaztiguaren beldurrak.

Honen arauaz esaten du san Krisostomok (2. hom., 2 Epist. ad Thes., 1. kap. ):

–Regni non ita recordemur ut Gehennae. Timor enim promissione potentior est. Oroitu behar dugu paradisuaz eta hango plazer handiez, baina areago infernuaz eta hango pena izugarriez.

Zeren nola osasunak baino, eritasunak hobeki gogoeta eginarazten baitigu eta bai etorkizunean ere pentsarazten, hala infernuko eritasunak ere, hango doloreak kontsideratzeak hobeki ukitzen gaitu eta aitzin-gibel beharazten digu, paradisuko plazeretan atseginez pentsatzen egoteak baino.

Eta hau ez da miresteko, zeren handiak, bortitzak eta izugarriak baitira infernuko pena haiek.

Haietaz esan daiteke bere moldean jondoni Paulok zeruko loriaz esan zuena:

–Ez du egundaino inork ikusi, ez entzun eta ez gogoan iragan nolakoak izango diren. Nola onei emango zaien ordaina izango baita abantailatua, guztien gainekoa, hala gaiztoek izango duten gaztigua eta pena ere izango da paregabea, alde guztiz handia, hain handia ezen, nola ez baita izango atseginik eta ez plazerik salbatzen den batek gozatuko ez duenik, hala ez da aurkituko penarik eta ez atsekaberik kondenatu batek pairatu beharko ez duenik.

Onek ontasun guztiak, gaiztoek gaitz guztiak! Onak beti ongi, gaiztoak beti gaizki!

Eta egiteko honi bere zimendutik eta erroetatik lotzeko, eta halaber jakiteko zer pena eta nolakoak izango diren infernuko pena haiek eta zergatik esaten den haiek direla pena guztien gaineko penak, har dezagun geure aitzindari san Tomas, doktore handi hura, zeren harekin batean izango gara ongi gidatuak eta mintzatuko gara behar den bezala.

2

Esaten du san Tomasek (S. Th., 1-2, 87 & 2-2, 79, 4: 4):

–Poenae damnatorum in duo genera dividuntur, quae sunt poena damni et poena sensus. Poena damni respondet aversioni a Deo, et poena sensus conversioni ad creaturam.

Esan nahi du:

–Pertsona batek egiten duenean bekatu mortal bat, bi gauza egiten ditu. Lehenbizikoa, uzten du bere kreatzailea; eta bigarrena, hartzen du kreatura eta, harturik, haren baitan ipintzen du bere gogoa. Gibelaz itzultzen zaio Jainkoari eta begitarteaz kreaturari. Eta nola bi gauza egiten baititu, halatan ditu merezi ere bi pena eta gaztigu.

Lehenbizikoa: merezi du utz dezan Jainkoak, egotz dezan bere konpainiatik, ez dezan sekulan haren bekokirik eta aurpegirik ikus, utz dezan utzitzailea.

Eta pena hau deitzen du san Tomasek poena damni, id est: carentia divinae visionis, carentia divinae praesentiae (S. Th., 1-2, 88, 4), Jainkoa ez ikustea, haren konpainiatik eta loriatik sekulako kanpoan eta etsaigoan desterraturik egotea.

Eta hau da infernuan dagoenak iragaten duen penarik handiena eta malenkoniarik malenkoniagarriena. Zeren nola paradisuan dagoenari Jainkoa ikustetik eta haren konpainian egotetik etortzen baitzaizkio ontasun guztiak, hala infernuan dagoenari ere Jainkoaz gabeturik eta haren begi-bistatik eta konpainiatik desterratua egotetik heldu zaizkio dituen kalte guztiak.

Gauza bat galtzen duzunean, damu hartzen duzu. Eta zenbatenaz eta galtzen duzun gauza hura baita hobeago, handiago eta baliotsuago, hainbatenaz hartzen duzu damuago, hainbatenaz sentitzenago duzu.

Beraz, zinez eta arrazoirekin sentituko duzu, eta damu hartuko, Jainkoa bera, den gauzarik hoberena, handiena, baliotsuena eta zuk beharren zenuena galtzen duzunean. Kalte handia da begietako bistaz, osasunaz eta azienda guztiaz gabetzea; beraz, zinez izango da kalte handia Jainkoaz beraz gabeturik jartzea.

Erregeren lehenbiziko semeak, eskubidez eta etorkiz erresuma guztiko jaun eta errege izatear denak damu har lezake erregetzat koroatu eta errezibitu behar duten egunean egotz balezate desterraturik erresuma guztitik kanpora.

Zer damu, zer gutxiespen eta atsekabe errezibituko du, beraz, kristauak ere, zeruko erresumako oinordeko eta partaide heldu zenak, erresuma hartan sartu uste zuen egunean, atea ixten diotela eta kanpora egozten dutela dakusanean?

Pertsona bati zeure behar-orduan, premia premiazkoan, gauza bat eskatzen diozunean, damu hartzen duzu baldin, duela dakizularik, hutsik egozten bazaitu, ezetz esaten badizu.

Bada, zeure azken unean, heriotzako orenean, behar-ordu guztien gaineko behar-orduan, zer damu, zer bihotz-ukaldi errezibituko duzu, zer pena eta atsekabe sentituko duzu, Jainkoak hutsik, behar duzuna gabe kanpora egotz zaitzanean? Nescio vos (Mt 25:2), ez zaituela ezagutzen, berandu duzula, ez duzula erremediorik esan diezazunean? Eta honela esanik, atea itxi diezazunean?

Badirudi honetan pentsatzeak berak ere, sekulako musu-huts gelditu behar duela ikusteak, inori buruko ileak lazten dizkiola.

Arrazoirekin esaten du san Krisostomok (47. hom., Ad populum Antiochenum. ):

–Multi hominum Gehennam tantum formidant, ego autem gloriae illius amissionem Gehenna multo amariorem esse dico. Batzuk infernuaren dira beldur eta ez besteren, baina niri, guztien gainetik, zeruko loria galtzea iruditzen zait dela garratz eta izugarri; gehienik ni harentzat naiz beldur.

Honetatik aditzen da profeta Dabiden esan bat (Sal 10:7):

–Pluet, super eos ignis, et sulphur et spiritus procellarum pars calicis eorum. Su, sufre, tormenta eta besterik anitz pena emango die Jainkoak kondenatuei.

Baina haiek guztiak, pars calicis eorum, ez dira parte bat baizik izango, eta parterik ttipiena. Zeren guztietako handiena izango da zeruko loriatik, Jainkoaren begi-bistatik eta konpainiatik sekulako kanpoan egotea.

Hemen esango du zenbaitek:

–Linboan dauden haurrek, bataiatu gabe hiltzen direnek ez dute Jainkoaren begitartea ikusten eta ez ikusiko ere; beti daude, eta egongo dira, zeruko loriatik desterratuak. Eta guztiarekin ere, doktoreen esana da ez dutela haiek penarik izaten eta ez tristurarik errezibitzen, eta ez errezibituko ere. Nolatan diogu, beraz, ezen Jainkoa ez ikustea, haren konpainiatik kanpoan egotea dela pena guztien gaineko pena?

Ez da gaitz ihardesten:

–Zeren nola linboko haurrak ez baitaude han bere faltaz eta ez bere bekatuengatik, ez du nahi Jainkoak izan dezaten haiek hargatik tristuratik, penarik eta ez atsekaberik. Baina infernuan daudenak, nola bere faltaz, maleziaz eta bere pertsonaz libreki egin zituzten bekatuengatik baitaude Jainkoaren konpainiatik kanpoan, hargatik, eta Jainkoak ere hala ordenaturik, dute tristura paregabe bat eta atsekabe guztien gaineko atsekabe bat.

Eta hau da bekatuaren lehenbiziko pena eta gaztigua bekatoreak izango duena: Jainkoa ez ikustea, haren konpainiatik eta adiskidetasunetik sekulako kanpoan gelditzea.

LVII

BEKATOREAK INFERNUAN IZANGO DUEN BIGARREN PENAZ ETA GAZTIGUAZ, ZEIN DEITZEN BAITA POENA SENSUS, SENTSUAREN PENA

Egia da: handia da Jainkoaren loriatik eta konpainiatik kanpoan egotetik datorren damua eta kaltea.

Ordea, zeren baitirudi ezen, hala egonagatik ere, balukeela bekatoreak zerbait kontsolamendu edo ez litzatekeela alde guztiz onbehar eta ez osoki errukarri baldin inon minik edo oinazerik ez balu, hartarako, bekatorearen bigarren pena eta gaztigua, bekatoreak merezi duena eta izango duena da poena sensus, sentsuaren pena, su eternala, bukatuko ez dena.

Eta pena hau ematen zaio bekatoreari zeren, Jainkoa utzirik, itzuli zen kreaturetara, eta Jainkoaz eta haren aginduez baino, munduaz eta munduko plazerez kontu gehiago egin zuen. Hala esaten du san Tomasek (S. Th., 1-2, 86, 4):

–Poena sensus respondet inordinatae conversioni ad creaturam.

Pena honetaz esaten du san Mateok (Mt 25:41):

–Ite in ignem aeternum. Zoazte su eternalera, bukatuko ez denera!

Halaber, esaten du san Mateok berak (Mt 3:10; 7:19):

–Excidetur et in ignem mittetur. Ebakiko da eta sura egotziko da.

Eta ez dezazula, ez, pentsa infernuko su hura hemengo su hauek bezala izango dela. Baina hura, nola izango baita Jainkoak berak piztua eta egina, hala izango da hemengo suak baino beroago eta goriago, halako moldez ezen hemengo sua, hangoarekin konparaturik, pintatua bezala izango baita.

Eta hau ez da miresteko, zeren are hemengo suetan ere diferentzia handia da: sufrezko sua, eta are egurrezkoa ere, beroago eta indartsuago da lastozkoa baino.

Hala izango da, bada, halaber infernuko su hura ere hemengo suak baino beroago eta bortitzago.

1

Lurrean barrena, gure azpian, lurrak duen lekurik beherenean, zentroaren aldean, lurraren hondarrean aurkitzen da leize handi bat, labe gori bero bat, behin ere hozten eta iraungitzen ez dena, alde guztietatik itxia, aterik eta leihorik ez duena, kondenatu guztiak edukitzeko aski handia, zein baita eta deitzen baita Infernua.

Eta han, infernu hartan egongo dira kondenatu guztiak, alde guztietatik, kanpotik eta barrenetik, suz inguratuak, sutuak, burdin goritua dagoen bezala. Eta guztiak elkarrekin eta su batean.

Ordea, benturaz dudatuko du zenbaitek, eta esango ere bai:

–Nolatan ahal dateke hori horrela? Nolatan ahal daudeke kondenatu guztiak elkarrekin leku batean eta su batean? Zeren infernuan daudenen artean bada diferentzia: batak baino besteak bekatu gehiago du; arrazoi da, beraz, halaber batak baino besteak pena ere gehiago izan dezan: Secundum mensuram delicti erit et plagarum modus (Dt 25:2), hobenaren arabera izango da gaztigua ere. Quantum glorificavit se et in deliciis fuit, tantum date ei tormentur et luctum (Ap 18:7): zenbat atsegin eta plazer hartu baitzuen, hainbat eta hainbeste desplazer eta atsekabe eman bekio. Beraz, honelatan, ez dira kondenatu guztiak su batean berdin egongo. Zeren hala baleude, guztiek berdin eta orobat lukete pena eta gaztigu.

Bada, ordea, su batean guztiak berdin eta elkarrekin egongo dira.

Ordea, hargatik bekatu gehiago duenak pena gehiago izango du.

Eta zergatik eta nola izango duen pena gehiago, eman daitezke bi arrazoi.

Lehenbizikoa da san Tomasena (S. Th., 3, 97, 5: 3), eta haren hitzak berak dira hauek:

–Ad tertium dicendum, quod ignis ille est instrumentum divinae justitiae punientis. Instrumentum autem non solum agit in virtute propria, et per proprium modum, sed etiam in virtute principalis agentis et secundum quod est regulatum ab eo. Unde quamvis secundum propriam virtutem non habet quod aliquos cruciet secundum magis et minus, secundum modum praeditum; habet tamen hoc, secundum quod eius actio modificatur ex ordine divinae justitiae.

Esan nahi du:

–Infernuko su hura Jainkoaren justiziaren borreroa, azotea eta mutila da. Eta, halatan, su hark bere izaeraren arabera bata baino bestea erretzenago ez badu ere, bai ordea erretzenago du Jainkoaren justiziaren mutil bezala, zeren, bere nagusiak agintzen duen bezala, batbederarekiko bere berotasuna eta indarra enplegatu behar baitu. Eta halatan du erretzenago eta penatzenago bekatu gehiago duena, zeren Jainkoak, su haren nagusiak, hala nahi baitu.

Bigarren arrazoia: bekatu anitz duena eta gutxiago duena, biak daude berdin infernuko suan. Ordea, bekatu gehiago duen hark pena gehiago iragaten du, zeren hura minberago, sentikorrago eta suari ihardesteko eriago, ahulago eta herbalago baita.

Bi pertsona daude eguzkitan. Eta eguzki hark ez dio batari deus sentiarazten, ez dio minik egiten, baina besteari berehala burua minberatzen dio, iragaten dio, izerditan ipintzen dio, zeren hura baita bestea baino ahulago eta sentikorrago.

Hala da, bada, bekatu anitz duena ere gutxi duena baino minberago, sentikorrago eta suari ihardesteko ahulago. Eta halatan, biak berdin su batean egonagatik, ez dira biak berdin erretzen eta ez penatzen; baina batbedera penatzen da bere duen faltaren eta hobenaren arabera.

2

Orain hemen galdegin daiteke ea infernuan berorik bezain hotzik izango denetz.

Eta bada esaten duenik baietz; eta nola infernuan izango baita bero handi bat, hala izango dela halaber hotz handi bat, izotz, horma, elur; eta infernuan daudenak aldatuko direla batetik bestera, bero handitik hotz handira eta hotz handitik bero handira. Baina bitartean, batetik bestera aldatzean, ez zaiela penarik arinduko.

Eta honela esaten dutenek hartzen dute okasio honela esateko Job gizon santu haren esan batetik (Jb 24:19):

–Ad calorem nimium transeat, ab aquis nivium et usque ad inferos peccatum illius. Bero handira iragan bedi elur-uretik, eta ez da infernuraino geldituko haren bekatua.

Beraz, badirudi ezen infernuan izango dela hotz eta bero, ur eta su.

Baina egiteko honi ihardesteko, aita Domingo Soto, doktore handi hari jarraiki nahi natzaio (ikus Dom. Soto in Quartum Sentenentiarum Commentarii, 5. dist., kuestio bakarra, 4. art.). Eta haren esanaren eta irudiaren arabera diot ezen ez dela infernuan izango elurrik, hormarik eta ez beste hotz-suerterik. Zeren gure Salbatzaileak, infernuaz mintzo denean, ez du behin ere aipatzen elurrik eta ez egiten oroitzapenik hormaz eta ez beste hotz-moldez. Aitzitik, esaten die gaiztoei (Mt 25:41):

–Ite maledicti in ignem aeternum. Zoazte, madarikatuak, su eternalera, amaituko ez denera!

Zeren hotzetik berora edo berotik hotzera aldatzekotan, aldatu behar litzateke gehiago penatzeagatik. Baina hartarako ez da hotzen premiarik, zeren, bataz, bortitzago baita beroa hotza baino, eta bestea, zeren suaz beraz ematen baitio Jainkoak bekatoreari bere dagokion gaztigua.

Beraz, badirudi ezen alfer litzatekeela hotza beroa bera aski den lekuan.

Eta hala, infernuan zegoen aberats zikoitzak ezin erdietsi zuen ur-xorta bat bere mihia hezatzeko eta freskatzeko.

Eta bestela ere, gaitz da aditzen eta erdiesten nola ahal diratekeen elkarrekin edo bata bestearen ondoan, infernuko labe hartan, hotza eta beroa, behintzat batetik bestera aldatzeko puntu hartan bederen zerbait moldez pena arindu gabe.

Eta Jobek esaten duenean “iragan bedi elur-uretik bero handira”, ez da, ez, han Job mintzo infernuko penez eta ez han daudenez, baina, leku berean ikus daitekeen bezala, mintzo da bekatoreaz eta ez, ez, edozein bekatorez, baina adulterioan, besteren emaztearekin dagoenaz, amorantearekin bizi denaz. Eta hari egiten dizkio bere mehatxuak eta egozten dizkio madarikazioak, esaten duela (Jb 24:18-19):

–Maledicta est pars eius in terra. Madarikatua da lurraren gainean duen partea. Ad calorem nimium transeat, ab aquis nivium. Egin bedi elurra bezain hotz debozioan eta sua bezain bero malezian, eta hoztasun hartatik, negutik udara bezala, iragan bedi infernuko berotasunera, eta ez da haraino, hara hel artio geldituko: Usque ad infernum peccatum eius.

Eta esaten badu ere gure Salbatzaileak, infernuaz mintzo dela, Ibi erit fletus et stridor dentium (Mt 13:42), han izango dela negar eta hortz-karraskots, ez da, ez, aditzen hortz-karraskots hura hotzetik datorrela eta ez hotzak eragiten duela. Baina hura eragiten du, bataz, barreneko damuak, oroitzeak nola bere faltaz dituen egiteko haiek guztiak, eta berriz, bestea, suak ematen dion dolore handiak. Hark gorputzeko parte guztiak ikaratzen ditu eta hortz-haginei karraskots handi hura eragiten die.

Eta hala, infernuan ez da elurrik eta ez beste hotz-suerterik; beti da bero eta su.

Eta su hura ez da behin ere ttipitzen eta iraungitzen. Eta ez du hark egurrik ere behar eta ez aitzinatzailerik.

Kondenatuaren arima beti dago suan, eta bai gorputza ere egongo, azken judizioko eguna iraganez gero.

3

Arimak bere penak bezala, arimaren potentziek eta botereek ere –zein baitira adimena, borondatea eta memoria– izango dituzte bere pena-moldeak, bere-bereak eta bereziak.

Adimena egosiko da bere baitan barrena hainbat pena eta hain handiak pairatu behar dituela kontsideratzeaz; eta gogoa bestetara aldatzeko astirik ere gabe, betiere egongo da pena haietan pentsatzen eta penatzen.

Borondatea ere ibiliko da haserretua herra errabiatu batekin Jainkoaren kontra, zeren hainbat gaitz eta pena ematen dion.

Bada, memoria ere bere baitan nahasiko eta nekatuko da, bere faltaz hartara dela eta beti hala egon behar duela oroitzeaz.

Eta arimak eta arimaren potentziek bezala, izango dituzte gorputzak eta gorputzaren zentzumenek ere –zein baitira bista, entzutea, usna, gustua eta ukitzea– nork bere gaztigu-molde beregainezkoak.

Lehenbizikorik, visus, begietako bista izango da penatua, zeren infernuko lurpe hartan ez baitu deus ikusiko, ilun izango baita. Eta suan egongo bada ere, eta suak bere egitez argitzen badu ere, ordea, badateke argitu gabe: edo, egurra dela kausa, izango baita sufrea, zeinek ez baitu argi klarurik egiten, ke ilunik eta beltzik baizik; edo, lekua dela kausa, izango baita lurrean barrena, alde guztietatik itxia, leihorik eta aterik gabea, hats hartzeko eta argirik edo haizerik sartzeko biderik ere izango ez duena.

Egia da, ordea: ez da, ez, soil eta alde guztiz ilun ere izango. Argi aski izango da, lainope batean bezala, elkar ikusteko eta ikuste hartaz gehiago penatzeko eta tristatzeko. Zeren tristura handia errezibituko dute, noiz eta bere lagunak –zeinekin bekatu egin baitzuten eta zeinengatik galdu baitziren– ikusten baitituzte bere begien aitzinean.

Hala ematen du aditzera san Gregoriok (Moralia, IX, 49. k.):

–Quamvis ignis ille non luceat ad consolationem, lucet tamen ut magis torqueat. Infernuko su hark argitzen ez badu ere kontsolatzeko, bai ordea argitzen du eta argituko du gehiago penatzeko eta malenkoniatzeko.

Zeren, argi lanbro harekin batean, ikusiko dute hainbat likiskeria, hainbat espiritu gaizto eta itsusi, hain konpainia izugarria, hain su handia, iluna eta ketsua, non begietako bista, hemen gauza ederrak eta atseginak ikustean hutsalki loriatu zena, han gauza itsusiak, izugarriak, nardagarriak eta atsekabetsuak begiesteaz dolorezki penatuko baita.

Halaber, auditus, entzutea, belarriak izango dira penatuak eta jarriko dira harrituak, zeren ez dute entzungo oihurik, negarrik, marraskarik, deiadarrik, deitorerik, auhenik eta negarrik baizik. Hango kantuak, leloak eta bozkarioak izango dira aiak, hasbeherapenak, intziriak, negar-txopinak eta arrangurak, betiere arnegatzen eta madarikatzen dutela bere buruez eta erori zaien zorte gaiztoaz.

Halaber, odoratus, usna, sudurrak izango dira penatuak usain gaizto batez, kirats handiaz, zeren, bataz, azken egunean jaitsiko baitira, gaiztoekin batean, munduko haskeria guztiak infernura, eta berriz, bestea, zeren nola zeruko lorian daudenek izango baitute usain ona, hala infernuan daudenek izango dute gaiztoa, eta usain gaizto hartaz egongo dira betiere sudurrak beteak eta kirastuak.

Halaber, gustus, gustua, ahoko zaporea izango da penatua: bataz, gosez eta egarriz, eta bestea, zenbait janari urdinduz eta edari zurminduz. Hemen hemengoek bezala, han ere hangoek festa egingo diote. Ordea, diferenteki, hemengo gozotasuna eta jan-edaneko plazera hango mintasunaz eta bianda gaiztoez ahantzarazten diotela.

Halaber, tactus, ukitzea, pertsona guztia izango da penatua, zeren ez du inork han surik, karrik eta gauza likits nardagarririk baizik ukituko.

Azken batean, nola orain hemen zentzumen guztiek eta gorputzeko parte guztiek hartzen baitute atsegin eta plazer, hala han, halaber, hartuko dute guztiek damu eta atsekabe, pena eta dolore, min eta oinaze.

Han izango da dolore guztien eta gaitz guztien junta, bilkura eta batzarra.

Han izango du kondenatu onbeharrak buruan min handia, hortz-haginetan oinaze bortitza, bihotzean dolore amorratua, gorputzean kota, harri, ikara, sukar, azken buruan, ahal diratekeen eritasun guztiak.

Hainbat gaitz eta dolore izango du, non dolore hutsez dolore bihurtuko, konbertituko eta egingo baita.

Hemengo eritasunek eta oinazeek ez dute, eskuarki, behin ere gorputz guztia osoki hartzen. Batean, begietan duzu min, eta ez, orduan, belarrietan; bestean eskuetan, eta ez oinetan. Eta honelatan, parte batean min izanagatik, ez duzu bestean min, ez duzu oinaze osoa eta ez guztietakoa. Eta alabaina, parte bateko oinazeak berak, hagin bateko minak, hain penatzen eta asaldatzen zaitu, non gau guztian lorik egin gabe edukitzen baitzaitu.

Zer litzateke, bada, baldin gorputz guztian eta gorputzeko leku, aurkintza, juntura eta parte guztietan osoki, berdinki eta batean oinaze bazenu, eta oinaze harekin erreka batean, guztiek utzia, bazeuntza?

Orduan zinez zinateke onbehar, zoritxarreko eta errukarri.

Hala da, bada, eta are errukarriago, infernuko penetan dagoena. Zeren hura da osoki guztia eta guztietan eri, hura da guztietan minez eta oinazez gainez egina; ez du bazterrik, ez du hutsunerik, guztia da betea.

Eta ongi da hala izan dadin. Zeren nola gorputz guztiaz eta gorputzeko parte guztiez, osoki, bekatu egin baitzuen, arrazoi da, halaber, gorputz guztiaz eta gorputzeko parte guztiez osoki paga dezan eta guztietan izan dadin alde guztiz penatua, gaztigatua eta oinazeztatua.

4

Oinaze haiek, dolorezko dolore haiek ematen zaizkio infernuan dagoenari diferenteki, egin zituen bekatuen diferentzien arabera.

Han urguilua, handinahia desohorezki oinen azpian erabiliko eta ostikatuko da.

Han zekena, diruz beterik zegoena edo egon nahi zuena, beharrizan handian, munduko beharrik beharrena baino beharreanago jarriko da.

Han sabeldarraioa, ahozuria, lamitia, jan-edanera emana, gulara eroria, gosez eta egarriz ur-xorta bat ere ezin erdietsiz, hamikatua ibiliko da, ahuldua eta iragana jarriko da.

Han arnegaria mihitik urkatua, dilindaka egongo da.

Han emakoia, haragiaren lohian lizundua eta idoiztatua ibili dena deabru izugarriek, bere atzapar zorrotzez, ferekatuko, larrutuko eta halakoari dagozkion beste pena-molde batzuez penatuko dute.

Are gehiago: infernuan, zikoitzak zikoitzekin, ohoinak ohoinekin, arnegariak arnegariekin, azken finean, kideak kideekin eta suertekoekin egongo dira bereziak eta partzelatuak.

Hala ematen du aditzera san Mateo ebanjelariak:

–Colligite primum zizania et alligate ea in fasciculos ad comburendum (Mt 13:30). Bil itzazue belar gaiztoak, eta bil itzazue multzoka eta zamaka erretzeko elkarrekin.

Eta nahi baduzue jakin zer den honela, multzoka eta zamaka bildurik erretzea, deklaratzen du san Gregoriok (Moralia, II, 47. k.):

–Fasciculos ad comburendum ligare, est eos qui aeterno igni sunt traditi, pares cum paribus sociare, ut quos similis culpa inquinat par etiam poena constringat. Belar gaizto zamak, multzoak, eskumenak edo eskutadak elkarrekin erretzeko biltzea eta lotzea ez da beste gauzarik, infernura behar dutenak, ohoina ohoinarekin, arnegaria arnegariarekin, kidea kidearekin akonpainatzea eta juntatzea baizik, halatan, bekatu egitean kulpan eta hobenean berdin izan zirenak penan eta gaztiguan ere izan daitezen berdin eta, batean bezala bestean ere, elkar eduki dezaten.

Halakoez mintzo dela, esaten du errege Dabidek:

–Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos (Sal 48:15). Ardi-artaldeak bezala, tropelka eta partzelaka infernuan egongo dira; herioak bazkatuko ditu; herioa izango da haien bazka, eta bai haiek ere herioaren.

Kondenatuaren penatzea konparatzen da ardiaren belar-jatearekin. Hala dio san Gregoriok (Moralia, IX, 7. k.):

–Depascere dicitur. Quia sicut ovis depascens herbam, non eam radicitus evellit, sed ita pascit, ut manente radice iterum herba crescat, ut iterum depascatur: ita mors semper depascit miseros, quia semper illis relinquitur vita ut tormenta valeant sustinere. Nola ardiak ez baitu behin ere belarra osoki bukatzen eta ez erroetatik ateratzen, baina gaineko hostoa jan eta uzten baitu betiere barreneko erroa eta zaina, berriz ere hostoa eginik berriz hartatik jan dezakeen bezala, hala herioak, penak, doloreak, minak eta oinazeak jaten dute kondenatuetatik, behin ere erroa atera gabe, bizia akabatu gabe. Halatan, betiere bizitzen direla, betiere penatzeko.

Eta hala, haien bizitza ez da bizitze eta ez heriotza heriotze.

Ez da bizitze, zeren ez baitu ontasunik eta ez kontsolamendurik.

Ez da heriotze, zeren ez baitu bukatzerik.

Arrazoirekin esaten da halakoagatik:

–Bonum erat ei, si natus non fuisset homo ille (Mt 26:24). On zukeen sortu ez balitz, edo sortu eta berehala urtu, hondatu eta ezdeus bihurtu balitz.

Zeren san Tomasek dioen bezala (S. Th., 3, 98, 3):

–Melius est non esse, quam male esse. Hobe da ez izatea, gaizki izatea baino.

Honen arauaz esaten du jondoni Joanes ebanjelariak ere:

–In diebus illis desiderabunt homines mori et mors fugiet ab eis (Ap 9:6). Egun haietan, orduan penetan daudenek desiratuko dute bere egunen amaiera eta akabantza, hil nahiko dute, herioaren bila ibiliko dira; baina alferrik: ez dute aurkituko. Zeren herioak haietatik ihes egingo du.

Halatan, betiere bizitzen direla betiere penatzeko, zeren penatzea hiltzea baita.

5

Esan behar da handia dela infernuan daudenek duten miseria eta ondikoa, orain guk hemen gutxien nahi dugun gauza –zein baita heriotza– haiek han hura gehienik bilatzen eta desiratzen dutenean.

Eta ez da miresteko haiek han hala desiratzea, zeren bere baitan erreak, deseginak eta alde guztiz deskontsolatuak baitaude.

Kanpoan suak erretzen ditu eta barrenean harra alha zaie.

Eta har hartaz esaten du Isaias profetak:

–Vermis eorum non morietur (Is 66:24).

Haien harra ez da, ez, hemengo har hauek bezala, haragiz egina eta bizirik dabilena. Baina hura da kontzientziaren akusazioa, ausikia, alhadura, ximikoa, erantzukia eta infernuan daudenek bere baitan duten damua, urrikia eta oroitzea nola izan zuten indar, antze, ahal, esku eta botere pena haietatik guztietatik ihes egiteko, eta nola, guztiarekin ere, bere faltaz ez ziren eskapatu, bere faltaz galdu ziren, eta utzi zuten eskuen artean izan zuten denbora, okasioa eta aparailua aprobetxatu gabe iragaten eta galtzen.

Eta honela, oroitze honek akusatzen ditu, larrutzen ditu, desegiten ditu, esaten duela batbederak bere baitan:

–A! Ene galdua! Ene zoro adimengabea! Zertan pentsatzen ote nuen nik bizi nintzen denboran, neure burua neure eskuko nuenean? Anitzetan esan zitzaidan nori berea bihur niezaiola, etsaiarekin adiskide nendila, juramentu egiteko ohitura utz nezala, behar ez zen emakumeari aparta nenkiola, azken finean, kristau bezala Jainkoaren agindu santuen arauaz eta ereduz manten nendila, eta, ezpere, orain naizen egitekoan izango nintzela. Baina nik, honela esaten zitzaidanean, irri egiten nuen, ez nuen sinesten. Bada, orain paga dezadala leku dolorezko honetan honenbat dolorerekin, eta dolorezko lagunekin, mendez mende, sekulako geldi nadila. Zeren hala dut merezi. Ez nuen erein; ez da arrazoi bil dezadan. Ez nuen irabazi; ez da arrazoi goza dezadan. Eta neuk dut falta; ez du bestek parterik. Ezin eman diezaioket besteri aitzakiarik; neuk neure burua galdu dut.

Hauek dira infernuan daudenen solasak; hauek dira haien arteko dolorezko perpausak.

Oroitzen dira nola bere faltaz hain onbehar bilakatu diren; eta oroitze honek bere baitan egosten ditu, malenkoniatzen ditu.

Eta hau da gau eta egun, behin ere ase gabe, lasaitzen utzi gabe alha zaien eta alhako zaien harra: probetxu gabeko urrikia, denbora joanez gerozko damua, dolua eta negarra, zein baita infernuan daudenek duten pena handietatik bat.

Zeren zer ahal dateke pena penagarriagorik eta bihotz erdiragarri erdiragarriagorik, bere burua sekula amaigaberako erremediorik gabe galdua –eta bere faltaz galdua– ikustea eta oroitzea baino?

A! Oroitze tristea, penagarria eta penatatik ateratzeko esperantza gabea!

LVIII

NOLA INFERNUAN DAUDENEK EZ DUTEN HANDIK ATERATZEKO ESPERANTZARIK

Handiak eta izugarriak dira infernuko pena haiek.

Eta baldin oraino pena haiek inoiz bukatzeko, arintzeko, laburtzeko edo gutxitzeko esperantzarik balitz ere, badirudi balitzatekeela zenbait kontsolamendu.

Baina hainbat pena, hain handiak, eta amaierarik ez, eta ez amaierarik izateko usterik ere: hau da gauza latza, hau da aitzin-gibel beharazteko eta gogoeta eragiteko puntu izugarria. Zeren esperantzarik ez duena presenteko penak bezala etorkizunekoak ere penatzen du, hura ere ikusten du, hura ere presentean bezala eta bere gainean bezala dauka, zeren baitaki harentzat dagoela eta ez dela bukatuko.

Orain hemen, dolorez eta oinazez inguratua zaudenean ere, aurkitzen da zenbait bide hats hartzeko eta kontsolatzeko. Eri zarenean, etortzen zaizkizu adiskideak ikustera, eta haiek apur bat gaitza arintzen dizute; medikua bisitatzera, hark ere adoretzen zaitu; eta guztien gainetik, betiere bizi zara gaitza arinduko zaizulako esperantzan, eta esperantza hark kontsolamendu handia ematen dizu.

Baina infernuko eritasunean, hango penetan, halako moldez daude esperantzaren ateak itxiak eta portuak hartuak, non hala dauden dolorezkoek eta han daudenek ez baitute inondik ere kontsolamendua sartzeko argirik ikusten. Clausa est ianua (Mt 25:10): itxi da halakoentzat miserikordiaren atea, errukiarena, graziarena, azken batean, ontasun guztiena.

Aberats zikoitza infernutik, erretzen zegoen lekutik hasi zitzaion oihuz eta otoitzez Abrahami, esaten ziola (Lk 16:24):

–Aita Abraham! Badakusazu nola nagoen su honetan errea eta idor elkortua. Euzu, bada, nitaz miserikordia eta igor iezadazu Lazaro, hark bere eri puntaz, urean bustirik, mihian uki nazan, apur bat heza nazan. Eske hau egiten dizut; hau da ene otoitza.

Zer eske eskasagorik edo otoitz ttipiagorik egin ziezaiokeen? Ez zitzaion ausartu otoiztera igor ziezaiola pitxer bat ur, edo esku guztia urean sar zezala, eta ez, are, eri guztia ere. Baina haren desirkunde guztia zen eri-punta urean sar zezan eta hartaz mihia uki ziezaion, plazer hura egin ziezaion.

Gauza apurra zen, desirkunde ttipia zen. Baina hura ere, ttipiago bazen ere, ez zuen erdietsi; hainbeste plazer ere ez zitzaion egin, jakin dezagun ezen, hartara ezkero, den plazerik ttipienari eta kontsolamendurik apurrenari ere ateak itxi zaizkiela.

Itsas zabalean erortzen denak badarabiltza zerbaiti lotu nahiz eskuak, ixten ditu. Baina alferrik, zeren ez du limurtzen eta itzurtzen zaion ur engainagarririk baizik aurkitzen.

Hala gertatzen zaie, bada, infernu zabal hondargabean erortzen direnei ere: ez dute aurkitzen non oina finka, ez dute aurkitzen zeri lot, ez dute aurkitzen girtainik, esku-tokirik, sostengurik eta ez kontsolatzeko biderik eta ez esperantzarik.

Bada, kontsolamendu gabeko, amaiera gabeko eta amaiera izateko esperantzarik gabeko puntu honetan nahi nuke ipin zenitzan begiak, honi beha zeniezaion, hau kontsidera zenezan eta, animalia-suerte batzuek gauaz hausnar egiten duten bezala, zuk ere gauza honetaz, zenbait aldiz bederen, hausnar eta gogoeta egin zenezan.

Eta honetarako, kontsidera ezazu eriak gau luzean iragaten duen trabailua, guztiz ere eritasuna zorrotza eta bortitza denean nola iraulkatzen den, nola orduak kontatzen dituen, zein luze iruditzen zaizkion eta nola argia desiratzen duen.

Bada, baldin hemengo eriari hemengo gaua, hain azkar iragaten dena, hain luze iruditzen bazaio, zer irudituko zaio infernuan dagoenari hango gau luze, eterno, amaigabeko hura?

A! Gau luzea, gau beltz, ilun, izugarria, arturratze gabea, oilariterik izango ez duena, sekulan argituko ez dena, eta ez amaituko!

Zer pena, zer dolore eta ondiko izango da argituko ez den gau hartan, ez hemengo eriak bezala ohe bero onean, baina labe gori beroan, suzko zola gogorrean sekulako etzatea eta egotea?

Arrazoirekin galdegiten du Isaias profetak:

–Quis habitabit de vobis cum igne devorante? Quis habitabit de vobis cum ardoribus sempiternis? (Is 33:14). Halako lekuan, hain su beroan, kar eternalean, nor egongo da? Nor biziko da? Nork iraungo du? Nork izango du sorbaldarik sostengatzeko, indarrik jasateko eta pairurik eta pazientziarik sufritzeko?

Orain hemen, den penarik ttipienak, su-inar batek kilikatzen zaitu, asaldatzen zaitu; zer izango da, bada, suz eta karrez, kanpoan eta barrenean, ariman eta gorputzean hartua, inguratua eta, burdin goritua bezala, goritua eta sutua zaudenean eta sekulako hala egon beharko duzunean?

Ote dugu zentzurik? Ote dugu adimenik? Ala eleak, ametsak edo gezurrak ote dira hauek? Edo gurekin mintzo ote dira? Guri ote dagozkigu ala besteri?

Fedeak esaten digu guri dagozkigula, gurekin mintzo direla, gureak eta guretzat direla. Eta ez direla ez eleak, ez ametsak eta ez gezurrak, baina egiak eta egiazki –baldin hobeki gobernatzen ez bagara– iragan beharko ditugunak direla.

Edo hobeki mintzatzera: behin ere iragan gabe, betiere egoitzaz gurekin egongo direnak direla. Zeren oraino, pena haiek, beste penen artean, izango dute pena hau ere gehiago: egongo baitira betiere egoera batean, egoitza batean, molde berean, beti berde.

Ez da ihartzerik, ez da ttipitzerik, ez da mudatzerik eta ez aldatzerik.

Mundu honetako gauzak ez daude behin ere kroska batean: igotzen eta jaisten dira, egiten eta desegiten dira, maiz aldatzen dira.

Baditu itsasoak bere gorabeherak, bere mareak eta mudantzak. Pertsonak, aziendak, etxeak, ondasunak eta eritasunak ere ez daude behin ere batean. Ez da sukarrik hain handirik non puntu batera igoz gero, ez baita beheititzen eta ttipitzen, eta ez oinazerik ere hain zorrotzik eta bortitzik, gorenera denean, ematzen eta eztitzen ez denik. Azken buruan, munduko lan guztiak eta egitekoak denborarekin batean hausten dira, iraungitzen dira, ezeztatzen dira.

Baina ez infernuko sua eta pena.

Pena hura bera da, eta ez besterik, beti berde, egoera batean dagoena, mudatzen ez dena. Hango sukarra eta berotasuna ez da behin ere jabaltzen eta ez beheititzen; beti dago goren puntuan eta lehengo kontuan.

Zer ahal dateke, bada, tormenta handiagorik eta nekagarriagorik, betiere leku batean eta molde berean, higitu gabe, aldatu gabe eta mudatu gabe, harritua bezala, penatan geldi egotea baino?

Munduko janaririk preziatuena ere, betiere hartatik, bestetara aldatu gabe jaten denean, gaitzesten da, higuintzen da. Ezin zatekeen gure artean janari hobeagorik eta ez bianda gozoagorik, Jainkoak berak Israeleko semeei zerutik eman ziena baino. Ordea, zeren hartatik beretik, bestetara aldatu gabe betiere jaten baitzuten, hain higuindu zitzaien non, jaterakoan, goragale bat etortzen baitzitzaien.

Eta hala, ohe on batean ere, behin ere higitu gabe, alde batera edo bestera itzuli gabe, beti geldi egotea eta etzatea ere, zer pena litzateke? Nork paira lezake?

Bada, baldin denbora luzeaz leku batean dagoena, ongi badago ere, penatzen eta nekatzen bada, zer izango da pena eternalean, su amaigabekoan dagoenaz?

1

Nahi baduzu jakin zer den su amaigabekoa, bukatuko ez dena, frogatzen duten zoritxarrekoek dakite, eta ez bestek.

Baldin galdegin baliezaiote orain Judasi:

–Esazu, dizipulu gaiztoa, zeure nagusiaren saltzailea: zenbat denbora du barren horretan, infernuko pena horietan zaudela?

Ihardets lezake:

–Badu mila eta seiehun urte, eta gehiago.

–Eta orduan, lehenbizi pena horietara zinenean, zer zor zenuen?

–Pena eternala, amaituko ez dena.

–Eta hemendik beste mila eta seiehun urteren buruan, zer zor izango duzu?

–Orobat orduan ere, hastean bezala: pena eternala, amaituko ez dena.

Ez da aitzinatzen eta ez gibelatzen; beti dago egoitza batean, kroska batean. Ez da behin ere infernuko obligazioaren zentsua eta interesa iraungitzen eta ez kitatzen; beti da zor nagusia interesarekin.

Eta nola infernuan daudenek hainbat pena iragaten baitute, eta pena haietaz zerbait ordaintzen dutela edo ordaindu behar luketela badirudi ere, ez dute ordea ordaintzen, betiere dute orobat zor. Zeren nola borondate gaiztoan eta malezian tematuak, gogortuak eta itsutuak baitaude, eta iragaten duten pena ere ez borondatez baina bortxaz iragaten baitute, eta ordaintzeko eta meritu erdiesteko denbora ere iragan baitzaie, ez die Jainkoak deus ere hartzen kontutan.

Betiere, lehen deus iragan ez balitz bezala hasten zaie bere pena. Ehun mila mila urteren buruan, hain urrun egongo dira ordaintzetik nola lehenbiziko sartu ziren egunean eta orduan.

Orain hemen, pena apur batez, bihotzezko urrikitze batez, egiazko konfesio batekin erremedia ditzakezu zeure bekatu guztiak, zeren orain Jainkoaren miserikordiaren ateak irekiak baitaude, eta zuk ere orain zeure borondatea libre baituzu, eta libreki beste aldera, gaiztotik onera itzul baitezakezu.

Baina infernuratuz gero, galdu du libertateak bere indarra, itsutu da adimena, gogortu da borondatea, bukatu dira arimako feriak, itxi dira miserikordiaren ateak.

Aingeru gaiztoak bekatutan erori zirenean, gelditu ziren malezian gogortuak eta erremediorik gabe sekulako galduak. Hala gelditzen dira, bada, bekatutan hiltzen direnak ere, hil ondoan sekulakotzat erremediotik kanpoan.

Si ceciderit lignum ad Austrum, aut ad Aquilonem, in quocumque loco ceciderit ibi erit (Koh 11:3). Zuhaitza nora ere erortzen baita, nahiz eguzki-haizera edo mendebalera, eskuinera edo ezkerrera, erortzen den lekuan gelditzen da, ez da handik higitzen; ez eta behin infernura erortzen den bekatorea ere ez da gehiago jaikitzen eta ez jaikitzeko esperantzarekin gelditzen.

Baldin aingeru batek esan baliezaie Jainkoaren partez infernuan daudenei:

–Ea, jende penatuak! Idazue albiriste! Berri on bat eman nahi dizuet!

–A, jauna! Esazu zer! Zeren beharrean gaude.

–Jakin behar duzue ezen lurretik hasi eta zeruraino mundu guztiak eduki dezakeen arto-bihi kontu bezainbat urtez pena horietan egon zaretenean aterako zaretela hortik, orduan zuen penak bukatuko direla.

Edo esan balekie, halaber, Jainkoaren partez:

–Jakizue ezen itsasoko ur guztia eta munduko beste ur guztiak txindurri batek, urtean behin bere asea edanez, xuka, agor, hondar eta buka ditzanean, bukatuko direla zuen horko penak ere.

Honela esan balekie, alegera litezke, anima litezke, ez lukete handik aitzina lehengo penaren erdia, zeren noizbaiteko esperantzarekin kontsola bailitezke.

Eta arrazoirekin kontsola litezke, zeren lurrak ehun mila milaren ere eduki dezakeen arto-bihi kontu baino urte gehiago egongo baitira eta egon beharko baitute pena haietan. Eta txindurri batek ere, mila urtetik mila urtera behin edanez, lehen agor, xuka eta buka bailitzake munduko ur guztiak, itsasoa bera barrenean dela, haien penak bukatuko diren baino.

Zeren den gutxienaz ere beti gutxitzen dena eta ez behin ere berretzen, noizbait bukatuko da. Baina ez infernuko pena: ez da sekulan bukatuko, zeren irautez eta iraupez baita fingabe eta infinitu.

2

Gogoetan jartzen naizenean zer izango den infernuko pena hartaz, noiz bukatuko den, eta amaierarik ezin ikus, bukatzerik ezin aurki, hondarrik ezin erdiets, gelditzen naiz gainditua, errendatua, non nagoen ez dakidala.

Zeren nola Jainkoak ez baitu izango amaierarik eta ez bukatzerik, hala infernuko penek ere ez dute izango amaierarik eta ez bukatzerik, zeren iraungo baitute Jainkoak dirauen bitartean.

A, mundu zoroa! Kristau itsu, adimengabea!

Hemengo pena apur batez, oren bateko minaz eta oinazeaz hainbat kasu eta kontu egiten duzuna, egizu halaber zerbait kontu eta gogoeta amaigabeko mende hartaz ere. Oroit zaitez sekula, sekula gabeko sekula hartaz, esperantza gabeko betiere hartaz eta, oroiturik, utz itzazu luzapenak, gerotik gerora ibiltzeak, gogoeta gaiztoak eta maleziak.

Infernuan daudenek, anitz mila urtez pena haietan egonez gero, ikusirik bere pena iraganez ez dutela batere probetxurik, kontsidera daiteke ezen bere gogoetan tristerik eta ilunik mintzatuko zaizkiola Jainkoari, eta esango diotela:

–Zer da hau, Jainko handia? Non da zure miserikordia, errukia eta pietatea? Nolatan duzu horren bihotz gogorra eta altzairuzkoa? Noiz arte egongo gara honen penatuki leku penatu honetan? Noiz askietsiko duzu gu honela edukitzea? Anitz mila urte, anitz mende du hemen gaudela. Zer izango da, bada, gutaz? Noiz aterako gara hemendik?

Ihardetsiko zaie:

–A, galduak! Ontasunik merezi ez duzuenak eta izango ere ez duzuenak, erremediotik kanpoan zaretenak! Galdez zaudete zer izango den zuetaz, noiz aterako zareten hortik. Itxaron ezazue oraino apur bat, goiz urgoitu zarete. Jakin behar duzue ezen zuen penak eta doloreak oraino orain hasten direla, eta hemendik beste horrenbeste urteren buruan ere, orobat, orduan hasiko direla. Gal ezazue, gal, hortik ateratzeko esperantza. Zeren sekula azkengabekoan hor egon beharko duzue.

Erantzun hau honen hotza, motza eta gogorra entzun dezatenean, nork pentsatuko du zer egingo eta esango duten? Zer sentimendu erakutsiko duten?

Hasiko dira oihuz, hasiko dira deiadarrez, negarrez eta marraskaz. Hasiko dira bere ondiko handia deitoratzen eta auhendatzen. Hasiko dira bere buruak madarikatzen, begitarteak larrutzen eta atzaparkatzen. Eta geldituko dira alde guztiz dolutuak, etsiak, deskontsolatuak eta desesperatuak, inondik ere erremediorik, kontsolamendurik eta esperantzarik ez duen bat gelditzen den bezala.

Eta zergatik hau honela? Zergatik honenbat gaitz eta pena? Eta zergatik azkengabe, bukaerarik gabe eta bukaera izateko esperantzarik ere gabe? Zergatik?

Bekatu mortal batengatik; zeren aski da bat.

Bekatu mortal hain errazki, laburzki eta denbora gutxitan egiten den batengatik, hain gutxitan, non baitirudi ezen bidegabe egiten diola Jainkoak bekatoreari buru-itzultze batez egiten den bekatuagatik sekulako gaztigua emateaz.

Baina ez dio bidegaberik egiten, honen hurrengo kapituluan ageriko den bezala.

LIX

EA ZERGATIK HAIN DENBORA APURREAN ETA LABURREAN EGITEN DEN BEKATUARI EMATEN ZAION HAIN GAZTIGU HANDIA, LUZEA ETA SEKULAKOA

Egia da. Badirudi bidegabe egiten zaiola bekatoreari hain denbora gutxitan egiten den bekatuagatik hainbat denboratako gaztigua emateaz.

Baina arrazoi guztiak ongi pentsaturik eta kontsideraturik, aurkituko dugu ez dela hartan bidegaberik egiten; aitzitik, justuki eta zuzenki, den bekatu mortalik ttipienari ere ematen zaiola sekulako pena eta pena infinitua (ez infinitua intensive, bortiztasunez, zeren halako pena ezin jasan dezake kreaturak, baina infinitua extensive, irautez eta iraupez, zein baita sekulan amaituko ez dena).

Eta ematen ditu arrazoiak san Tomasek bere hirugarren partean.

Eta ematen du lehenbizikoa (S. Th., 3, 99, 1):

–Denbora gutxiz eta laburzki egiten den bekatuari ematen zaio sekulako gaztigua, quia peccatum est, contra Deum summum bonum, quod est infinitum, zeren bekatua baita Jainkoaren kontra, zein baita infinitu.

Beraz, gaztigua ere eman behar zaio infinitua eta bukatuko ez dena.

Baldin lurreko errege bati belarrondoko bat ematen dionak gaztigu handiagoa merezi badu edozein besteri ematen dionak baino, zinez mereziko du gaztigu handia Jainkoari berari, mundu guztiko erregeari ematen dionak, nola bekatoreak, bere aldetik denaz bezainbatean, ematen baitio bekatu mortal bat egiten duenean.

Eta honetarako, hemen ere, munduko legeen arabera ere, eman ohi zaio anitzetan ere denbora gutxiz egiten den faltari –ohoinkeriari, heriotzari edo beste gaiztakeria bati– gaztigu handia eta luzea: erbestea, galerak eta, batzuetan, heriotza penatua ere.

Oraino, egia hau frogatzeko beha diezaiogun ongi gizonaren bekatuagatik egin zen ordainketari eta satisfazioari, eta aurkituko dugu arrazoirekin ematen zaiola denbora gutxiz egiten den bekatuari sekulako gaztigua. Zeren bekatua bere bidean eta osoki ad aequalitatem iustitiae –berdinki justiziaren arabera– ordaintzeko, behar izan zen pertsona infinituak, Jainko eta gizon zenak ordain zezan; eta hartarako, heriotza errezibitu zuen, halatan, zorra bezala, ordaina ere izateko infinitu.

Eta hala, orain ordaintze hartaz, Jainkoaren pasio santuaz aprobetxatzen denak erremediatzen eta ordaintzen ditu bere bekatuak, zeren baldin bekatuak merezi badu gaztigu infinitua, halaber egiten duen ordainketa ere –zein baita pasio santuaren meritua eta balioa– infinitu baita.

Baina Jainkoaren ordaintze hartaz, haren pasio santuaz eta infinituaz aprobetxatzen ez denak eta aprobetxatu gabe hemendik ateratzen denak, nola zor infinituarekin ateratzen baita, justuki eta arrazoirekin pairatzen du eta pairatuko du pena infinitua, amaierarik eta bukatzerik izango ez duena.

1

Denbora gutxiz egiten den bekatuari, ematen zaio gaztigu luzea eta sekulakoa.

Zeren bekatua gaztigatzeko ez da, ez, hain kontsideratzen bekatua egitean iragaten den denbora eta bitartea, nola kontsideratzen baita, eta kontutan hartzen, bekatoreak bekatu egiteko izan zuen gogoa, borondatea eta erabakia. Zeren bekatua berarekin duela eta bekatu egiteko gogoarekin dagoela hiltzen denak, gehiago bizi izan balitz, bekatu gehiago egingo zuen.

Nahi zukeen gehiago bizi bekatu gehiago egiteko. Bukatzen zaio bizia, ez, ordea, bekatu egiteko gogoa eta nahia.

Halakoari eta halakoei gertatzen zaie gauaz kandela-argitan jokoan ari direnei gertatzen zaiena: gelditzen dira jokotik, zeren bukatzen baitzaie kandela; iraun balu kandelak, bazirauen jokatzeko gogoak.

Hala dira, bada, bekatutan hiltzen direnak ere: iraunarazi ahal baliote gehiago biziari, bekatu gehiago egingo zuten.

–Voluissent sine fine vivere, ut sine fine possent in peccatis permanere –dio san Gregoriok (Dialogi, 44. kap.)–. Nahi zuketen amaigabe bizi amaigabe bekatutan egoteko, eta, halatan, amaigabeko gaztigua ere ematen zaie.

Zeren oraino san Gregoriok berak dioen bezala (idem):

–Ad magnam iustitiam iudicantis pertinet, ut numquam careant supplicio, qui numquam voluerunt carere peccato. Arrazoi da, justiziaren arauaz da ez daitezen behin ere penarik eta gaztigurik gabe egon behin ere bekaturik gabe egon nahi ez zutenak.

Eta hala, arrazoi honengatik, denbora gutxiz eta laburrez egiten den bekatuari ematen zaio sekulako pena eta gaztigua, zeren bekatua egitean iragaten den denbora labur bada ere, ordea bekatu egiteko borondatea baita luze eta bizi direno.

Eta batzuetan halakoek esaten badute ere hitzez nahi luketela bere bekatuetatik atera, ez dutela aitzinera haietan egoteko gogorik, ordea, obraz kontrara erakusten dute. Zeren haietan daudela akabatzen dira, eta halatan, akabatuko ez den gaztigua ere justuki ematen zaie.

2

Denbora gutxiz egiten den bekatuari, ematen zaio sekulako gaztigua.

Zeren san Tomasek dioen bezala (ubi supra: 3, 99, 1):

–Culpa manet in aeternum, cum culpa non possit remitti sine gratia, quam homo non potest, post mortem acquirere: nec debet poena cessare, quamdiu culpa manet. Bekatua eta bekatuaren kulpa, hobena eta lohidura gelditzen da sekulako, zeren ezin barka daiteke eta ez garbi bekatua Jainkoaren grazia gabe eta penitentzia egin gabe; eta hilez gero, ez da grazia erdiesterik eta ez penitentzia egiterik.

Beraz, bekatuaren penak eta gaztiguak ere iraun behar du sekulako. Zeren ez da arrazoi egon dadin bekatua, eta egon dadin gaztigu gabe.

Merkatalgoa, salerosia, azkar da egin. Ordea, handik aurrera, salduz gero, gelditzen da sekulako «saldua, saldu», eta bai erosia ere sekulako «erosia, erosi».

Buruan ere kolpe bat ematen dizutenean, kolpea azkar da egin; ordea, sendatzea nekez eta luzaro.

Eta gero ere, sendatuz gero ere, gelditzen da gehienetan seinalea, gelditzen da marka. Hala, bada, bekatuaren salerosia eta kolpea ere azkar da egin. Ordea, gelditzen den seinalea, marka, nota, kulpa, zorra eta obligazioa sekulako gelditzen da.

–Transit actus et remanet reatus (Inozentzio I, I. Psalm. Poenitential.). Iragaten da kolpea, eta gelditzen da ondoko ondorea.

Beraz, arrazoirekin, gelditzen den ondoko ondoreagatik, laburzki egiten den bekatuari ematen zaio gaztigu luzea eta sekulakoa.

Eta hala ematen zaio, halaber, laburzki egiten den obra onari ere sekulako loria eta saria.

LX

ZERGATIK JAINKO MISERIKORDIOSOAK, DENBORAREN BURUAN BEDEREN, EZ DIEN INFERNUAN DAUDENEI BARKATZEN

Gogoak ematen dit benturaz esango duela zenbaitek:

–Ez litzateke hobe Jainko miserikordiosoak, hain miserikordioso denez gero, balia lezan bere miserikordia osoki eta konplituki, eta, azkenean, barka liezaien guztiei, guztiz ere plazer duen bezainbat denboraz infernuan edukiz gero eta, han bere faltak ezagutarazirik, penitentzia eginaraziz gero?

Eta izan da zenbait, bere nahiarekin batean, hala esan duenik.

Eta gaiztoek hala nahi lukete.

Ordea, ez da hala izango eta ez da arrazoi ere hala izan dadin. Zeren, bataz, baldin ez balitz sekulako infernurik eta infernuren beldurrik, ez dakit litzatekeenetz bat ere munduan onik eta presturik.

Dakigularik badela infernu bat, guztiarekin ere, gara garen bezalako; zer litzateke, bada, baldin bageneki ez dela halakorik izango, eta izatekotan ere, zenbait denboratarako izango dela eta ez sekulako?

Purgatorioetakoaz kontsolatzen gara handik noizbait irtengo garelako esperantzarekin. Hala kontsola gintezke, bada, infernukoaz ere.

Eta berriz, bestea, ez da arrazoi egon dadin Judas inoiz ere zeruko lorian jondoni Pauloren eta beste Apostoluen konpainian. Ez da arrazoi izan daitezen gaiztoak hain ongi gertatuak, nola onak. Ez da arrazoi Jainkoaren kontra ibili direnak eta haren zerbitzuan enplegatu direnak, hemen baino gehiago beste munduan ere izan daitezen berdin.

Hura ez litzateke miserikordia, baina litzateke justizia-falta, eta Jainkoa baitan ezin dateke halako faltarik.

Eta ez dio, ez, Jainkoak bidegaberik egiten infernuan dagoen kondenatuari ez inoiz barkatzeaz. Hargatik, ez barkatuagatik, miserikordioso da Jainkoa. Zeren san Tomasek dioen bezala (S. Th., 3, 99, 2: 1):

–Deus quantum in ipso est miseretur omnibus. Sed quia misericordia sapientiae ordine regulatur, inde est, quod ad quosdam non se extendit, qui se misericordiae fecerunt indignos, sicut Daemones et damnati qui sunt in malitia obstinati. Jainkoak, bere aldetik denaz bezainbatean, guztiei barkatzen die, guztiez edukitzen du miserikordia. Ordea, behar den moldean, justiziaren arauaz, eta inor hartarako gai eta merezidun denean, eta ez bestela. Eta nola deabruak eta pertsona kondenatuak ez baitira miserikordia erdiesteko gai eta ez merezidun, zeren malezian eta borondate gaiztoan tematuak eta gogortuak baitaude, halatan ez da Jainkoaren miserikordia haietara heltzen.

Eta haien beren faltaz ez da haietara heltzen: Perditio tua ex te Israël (Os 13:9).

Baldin infernuan daudenek balute bere bekatuez behar den urrikitzerik, balegite penitentziarik, itzul balezate bere borondatea beste aldera, gaiztotik onera, balia lezake, bai, Jainkoak haienganako bere miserikordia eta barka liezazkieke bere bekatu guztiak, orain guri penitentzia egiten dugunean barkatzen dizkigun bezala.

Orain gu bideazkoak gara; egin dezakegu penitentzia. Baina infernuan daudenek ez dute halako eskurik eta ez botererik; ezin egin dezakete haiek penitentziarik. Iragan zaie haiei bere denbora, bukatu dira haien feriak.

Haiek han bere bekatuez damu eta urriki badute ere, ez dute, ez, damu eta urriki hura behar bezalakoa; ez dute Jainkoagatik eta ez Jainkoari zor dioten amodioagatik, baina dute iragaten dituzten penengatik.

Abere batek ere min hartzen duenean, egiten du sentimendu. Hala, bada, infernuan daudenek ere minagatik, iragaten dituzten penengatik dute sentimendu, damu eta urriki. Baina beste gainerakoan, itsutuak, tematuak eta, bere faltarik behar bezala ezagutzen ez dutela, eta ezin konberti daitezkeen bezala, malezian eta borondate gaiztoan gogortuak, harrituak eta finkatuak daude.

Eta hala, mundu honetako aldia eginez gero, ez da erremediorik:

–In inferno nulla est redemptio. Infernuan ez da erreskaterik, ez da libramendurik (B. Claraval, De diversis, 42. serm. ).

Eta halatan, hainbatetan abisatzen gaitu geure Jaungoikoak, eta bai mehatxatzen ere, begira dezagula, orain bizi gareno geure bekatuak erremedia ditzagula, zeren, hilez gero, ez dela erremediatzeko lekurik izango.

1

Baina oraino ezin etsiz, eta hala balitz nahiz, esango du agian zenbaitek (ikus san Tomas, S. Th., 3, 99, 3: 3):

–Egia da: Jainkoak hala abisatzen gaitu, eta bai mehatxatzen ere. Ordea, benturaz mehatxu haiek ez dira mehatxu baizik izango, hitzetan iragango dira. Zeren, hala, Jonas profetaren denboran ere mehatxatu zuen Jainkoak Niniveko hiria, eta esan hondatuko zuela berrogei egunen buruan. Ordea, ez zuen hondatu, ez zuen mehatxuaren arabera obratu; keinatzea egin zuen, baina ez kolperik eman. Beraz, hala izango da infernuko penetara sekulako egozteko egiten dituen mehatxuetan ere.

Egia da: hala izango da baldin, Niniveko hiri hark orduan bezala, guk ere orain penitentzia egiten badugu.

Gure Jaungoikoak mehatxatu zuen Noeren denboran mundu guztia, eta esan hondatuko zuela uholde handi batez. Eta hala hondatu zuen; bere mehatxua bere mugan konplitu zuen. Ez zien Ninivekoei bezala barkatu, zeren ez baitzuten, Ninivekoek bezala, penitentziarik egin.

Egiten denean penitentzia, ez dira Jainkoaren mehatxuak mehatxu baizik. Hala ematen du aditzera Jeremias profetak Jainkoaren partez:

–Si poenitentiam egerit gens illa a malo suo agam et ego poenitentiam super malo, quod cogitavi ut facerem ei (Jr 18:8). Baldin nik mehatxatu nuen jendeak egiten badu penitentzia bere bekatuaz, egingo dut nik ere egin gogo nion gaztiguaz.

Esan nahi du:

–Baldin jende hura, edo nornahi den besterik ere, gelditzen eta gibelatzen bada bekatu egitetik, geldituko eta gibelatuko naiz ni ere, mehatxatu bezala, gaztigatzetik.

Eta nola infernuan daudenek ez baitzuten egin hemen penitentziarik, eta han, beste munduan, ezin egin baitezakete, halatan konplitzen dira orain han hemen egin zitzaizkien mehatxuak.

Mehatxatzeko puntu honen gainean, ederki esaten du san Krisostomok (Ad populum Antiochenum, 50. hom. ):

–Vis id esse minas? Ipse Dominus es facti: melior efficere et ad minas tantum progreditur, si vero quod absit, minas contempseris, venies ad experientiam. Qui diluvii tempore fuerunt, si minas timuissent, periculum non sustinuissent, et si nos minas timuerimus, periculum non subibimus. Zuk nahi zenuke Jainkoaren mehatxuak ez litezen mehatxu baizik; bada, hori zure eskuan dago –dio san Krisostomok–. On zaitez, hobe zaitez, eta ez dira mehatxu baizik izango. Baina baldin hobetzen ez bazara, baldin mehatxuez konturik egiten ez baduzu, etorriko zara zeure ordu gaitzaren frogara, pena esperientziaz frogatzera eta kaltea pairatzera. Noeren denborako jende haiek aprobetxatu balira egin zitzaizkien mehatxuez Ninivekoak aprobetxatu ziren bezala, ez ziren galduko, ez zitzaien gertatu zitzaiena gertatuko. Ez eta guri ere ez zaigu kalterik etorriko, baldin, mehatxuek izuturik, orain penitentzia egiten badugu, orain onera konbertitzen bagara.

Eta hala, baldin orain geu nor bagara, ez dira guretzat Jainkoaren mehatxuak mehatxu baizik izango. Ez da guretzat infernurik gertatuko. Baina bestela, baldin bekatutan gaudela begia ixten bazaigu, egin da, arima galdu da, ez da gero gehiago onera konbertitzerik eta ez penitentzia egiterik.

Hau da egia garbia, eta Elizak errezibitua.

Gainerako guztia, Jainkoak beste munduan, denboraren buruan, bere miserikordia gaiztoen alde erabiliko duela esatea, gogoratzea eta uste izatea da erokeria, engainua eta jende galduen desirkundea, kontua eta pentsamendua.

Beraz, honelatan,

–Dum tempus habemus, operemur bonum (Ga 6:10). Denbora duguno, dagigun ongi.

Eta badio Isaias profetak ere:

–Quaerite Dominum dum inveniri potest (Is 55:6). Bila ezazue Jauna aurki daitekeen denboran.

Bada, orain aurki daiteke, eta ez gero.

Hala esaten du Jainkoak berak:

–Quaeretis me et non invenietis (Jn 7:34). Bilatuko nauzue eta ez nauzue aurkituko.

Gauza galdua galdu den lekuan bilatu behar da, eta bai aurkitu ere.

Beraz, Jainkoa ere galtzen den lekuan, hemen bilatu behar da, eta ez beste munduan, zeren hemen galtzen baita, eta ez han.

Esan komuna da, eta ongi esana da, lehen ere esan dugun bezala, ez diezaiokeela inork ere inori hainbat kalte eta bidegabe egin, nola berak bere buruari.

Mundu herri guztiak ere, baldin zerorrek biderik ematen ez badiozu, ezin egotz zaitzake infernura. Baina zerorrek, bat baizik ez zarelarik, zerorrek egozten duzu zeure burua.

Ez zaitezela izan, bada, zerori zeuretzat horren etsai handia; erruki zaitez zeure buruaz.

Non tardes converti ad Dominum et ne differas de die in diem (Si 5:8).

Ez dezazula berant, ez dezazula luzat.

Bihur zaitez lehen baino lehen zeure Jainkoagana; ez zaitezela ibil gerotik gerora, egunetik biharrera.

Eta ez hala ibiltzeko, kontsidera itzazu infernuko pena handi izugarri haiek, eta, guztien gainetik, sekula amaigabe hura, behin ere ez bukatze hura, eta, bukatzeko esperantzarik gabe, etsia eta desesperatua egote hura.

Hartan pentsa ezazu, hartaz egizu pentsamendu, hausnar eta gogoeta.

Eta gogoeta harekin lokar zaitez arratsean, eta bai iratzar ere goizean.

Eta hala egiten duzula, eta honen aitzineko kapituluetan eman zaizkizun arrazoiak ere kontsideratzen dituzula, esperantza dut Jainkoa baitan ongi aurkituko zarela, egun beretik bide onean jarriko edo jartzen saiatuko zarela. Eta, halatan, mundu honetako itsaso honen ekaitz guztiak iraganik, azken finean salbazioko portura salburik helduko zarela.

Jainkoak hala nahi duela!

LIBURU HONETAKO

KAPITULUEN KONTUA

Kap. I. — Nola besteak beste direla, alferkeriatik ihes egiteagatik ere behar den trabailatu.

Kap. II. — Zenbat kalte egiten duen alferkeriak eta nola handik sortzen den gerotik gerora ibiltzea.

Kap. III. — Nola nahikunde hutsetan eta desirkunde xoiletan iragaten zaigun denbora.

Kap. IV. — Nola ez dugun geroko segurantzarik.

Kap. V. — Nola geroko benturaren benturan benturaturik galtzen garen.

Kap. VI. — Nola den geroago gaitzago bekatutik ateratzea.

Kap. VII. — Nola gerotik gerora ibiltzeaz hartzen den ohitura gaiztoa.

Kap. VIII. — Nola ohitura gaiztoak gogortzen eta antsikabetzen duen bekatorea.

Kap. IX. — Nola gerotik gerora gabiltzala bete daitekeen bekatuen neurria eta osa kontua.

Kap. X. — Anitz balio duela Jainkoaren miserikordiak, eta nola behar den hartan fidatu.

Kap. XI. — Jainkoaren miserikordian fidaturik ez dela penitentzia egitea gerorako utzi behar.

Kap. XII. — Nola gerotik gerora ibiltzeaz galtzen dugun denbora.

Kap. XIII. — Gaztetik zahartzera penitentzia luzatzen duenaz.

Kap. XIV. — Zahartzean ere penitentziarik egiten ez duenaz.

Kap. XV. — Heriotzako oreneraino bekatutan egon gogo duenaz.

Kap. XVI. — Erremusina edo limosna egiteaz eta handik sortzen den probetxuaz.

Kap. XVII. — Nola limosnak eta beste obra on, borondatezkoak ere, zerorrek zeure eskuz edo besterenez, zerori bizi zarela, ondokoetara utzi gabe egin behar dituzun.

Kap. XVIII. — Nola obra obligaziozkoak, kontzientziaz zor dituzunak, ondokoetara utzi gabe, zerorrek egin behar dituzun.

Kap. XIX. — Zenbat kalte egiten duen juramentuak eta juramentu egiteko ohiturak, eta nola behar den lehen baino lehen ohitura hura utzi.

Kap. XX. — Zenbat kalte egiten duten kolerak eta etsaigoak, eta nola behar den lehen baino lehen etsaigotik kanpora.

Kap. XXI. — Kolera iraungitzeko lehenbiziko erremedioa da batbederak bere kondizio haserrekorra ezaguturik, hari begia edukitzea.

Kap. XXII. — Kolera iraungitzeko bigarren erremedioa: dirakien eltzeari egiten zaiona kolerari ere egitea.

Kap. XXIII. — Kolera iraungitzeko hirugarren erremedioa: ez orduan lehiatzea, kolera iragan arte pausatzea.

Kap. XXIV. — Kolera iraungitzeko laugarren erremedioa da kontsideratzea etsaiek egiten dizkiguten bidegabeak Jainkoaren gaztiguak direla.

Kap. XXV. — Kolera iraungitzeko bosgarren erremedioa da kontsideratzea zer moldez dagoen zure etsaia, haserre denean.

Kap. XXVI. — Kolera iraungitzeko seigarren erremedioa: ez bilatzea zer dioten gutaz jendeek.

Kap. XXVII. — Kolera iraungitzeko gainerako beste erremedioak kapitulu honetan laburzki ezarriak.

Kap. XXVIII. — Zergatik behar diogun geure etsaiari barkatu eta amodio eduki. Lehenbiziko arrazoia: zeren Jainkoak agintzen baitu.

Kap. XXIX. — Zergatik behar diogun geure etsaiari barkatu. Bigarren arrazoia: zeren mendekatzea beretzat begiratzen baitu Jainkoak.

Kap. XXX. — Hirugarren arrazoia, eta oraingoz azkena: barkatu behar diogu geure etsaiari, Jainkoak guri barka diezagun amoreagatik.

Kap. XXXI. — Zenbat kalte egiten duen haragiaren bekatuak, lehenbizikorik itsutzen duela adimena, eta nola behar den hartan sartzetik begiratu, eta sartuz gero ere, lehen baino lehen ateratzen saiatu.

Kap. XXXII. — Haragiaren amodio desordenatuak egiten duen bigarren eta hirugarren kalteaz: ez duela den ahaikorik hurkoenaz ere konturik egiten eta ez hartako juramenturik konplitzen.

Kap. XXXIII. — Haragiaren amodio desordenatuak egiten duen laugarren kalteaz: amoltsu eta bakezko zirenak egiten baititu krudel eta gerlati.

Kap. XXXIV. — Haragiaren amodio desordenatuak egiten duen bosgarren kalteaz: sosegurik eta pausurik gabe ipintzea.

Kap. XXXV. — Haragiaren bekatutik begiratzeko eta handik heldu diren kalteen erremediatzeko lehenbiziko erremedioa eta bidea: orazioa.

Kap. XXXVI. — Haragiaren bekatutik begiratzeko bigarren erremedioa: hartako gogoetei lekurik ez ematea.

Kap. XXXVII. — Haragiaren bekatutik begiratzeko hirugarren erremedioa: borondatearen erabakia.

Kap. XXXVIII. — Haragiaren bekatutik begiratzeko laugarren erremedioa: ez alfer egotea.

Kap. XXXIX. — Haragiaren bekatutik begiratzeko bosgarren erremedioa: kontsideratzea zein ttipia eta laburra den hartako plazera.

Kap. XL. — Haragiaren bekatutik begiratzeko seigarren erremedioa: hartako plazerak zein ondore gaiztoa bere ondotik uzten duen kontsideratzea.

Kap. XLI. — Haragiaren bekatutik begiratzeko zazpigarren erremedioa: bost zentzumenez, eta lehenbizikorik begiez, kontu edukitzea.

Kap. XLII. — Haragiaren bekatutik begiratzeko zortzigarren erremedioa: mihiaz eta gustuaz kontu edukitzea.

Kap. XLIII. — Haragiaren bekatutik begiratzeko bederatzigarren erremedioa: sabelari ez sobera ematea.

Kap. XLIV. — Haragiaren bekatutik begiratzeko lehenen gainerako erremedioak.

Kap. XLV. — Nola gerotik gerora gabiltzan bitartean alha zaigun kontzientzia gaiztoa.

Kap. XLVI. — Nola gerotik gerora gabiltzan bitartean galtzen dugun kontzientzia onaren bakea eta sosegua.

Kap. XLVII. — Nola oraindanik behar dugun, geroko begira egon gabe, ontasunean irauten eta pertseberatzen saiatu.

Kap. XLVIII. — Nola, ikusirik infernuko bidea den gaitzago paradisukoa baino, behar den gerotik gerora ibiltzea utzi.

Kap. XLIX. — Nola paradisuko bidea den erraz.

Kap. L. — Nola paradisuko bidea den errazago infernukoa baino.

Kap. LI. — Nola ez den konfesatzea gerotik gerora luzatu behar.

Kap. LII— Maiz konfesatzeaz eta handik heldu den probetxuaz.

Kap. LIII. — Nola gerotik gerora luzamendutan dabilenak egiten dion bidegabe Jainkoari.

Kap. LIV. — Nola luzamendutan, gerotik gerora dabilenak egiten dien bidegabe Aingeruei.

Kap. LV. — Nola gerotik gerora luzamendutan dabilenak egiten dien bidegabe bere buruari, bere kristau lagunari eta bai munduko beste gauza guztiei ere.

Kap. LVI. — Nola infernuko penen kontsideratzeak behar dituen gerotik gerora ibiltzeko luzamenduak laburtu.

Kap. LVII. — Bekatoreak infernuan izango duen bigarren penaz eta gaztiguaz, zein deitzen baita poena sensus, sentsuaren pena.

Kap. LVIII. — Nola infernuan daudenek ez duten handik ateratzeko esperantzarik.

Kap. LIX. — Ea zergatik hain denbora apurrean eta laburrean egiten den bekatuari ematen zaion hain gaztigu handia, luzea eta sekulakoa.

Kap. LX. — Zergatik Jainko miserikordiosoak denboraren buruan bederen ez dien infernuan daudenei barkatzen honetan eta ez bestean ere.

FINIS