AURKIBIDEA

HITZAURREA

OTSOA ALKIMISTA NAFARROAKO ENRIKE II.aren GORTEAN

EKAITZAREN ZURRUNBILOAN

JOAKINTXOREN HARMONIKA

AITAÑI ALLANDEREN AZKEN BIDEA

ARTZAINAK BORTÜETAN

GUDARIAK LUBAKIETAN

MAINGUAREN ZIGARROAK

HITLER HENDAIAKO GURUTZEAREN AURREAN

ELURRETAN HARRAPATURIK

IKARA ATAUNERAKO AUTOBUSEAN

ERREPIDEAK ERRAMAN ZUENA

LURRAREN DEIA

PATXI HONDARRA

ZERUAN FRONTOIRIK BA OTE?

HERIOTZA ARTEKO UZTARKETA

INTSAUSTITARREN IBILERAK PIRINIOETAN BARNA

SOR MARGARITAREN BELAR INFUSIO MIRESGARRIA

HILERRIKO HEROTSAK

FERNANDEZ, NON HAGO?

INTERNETEN AROAN

STRIP-TEASE GAUA

HITZAURREA

Bizitzaren aldi guztietan badira hitzordu eta bilgune diren momentu eta lekuak, eta momentu hauek izaten dira osotasun baten islarik trinkoena, errealena, hoberena… beraiek baitira bihotz eta ardatz, helmuga eta abiagune, odol eta arnas, osotasun-printza eta laburbiltze-ezpal.

Horixe bera gertatzen da liburuekin. Badira hastapen direnak, jarraipen eskatzen dutenak, errealitatea gordintasun osoz azaldu nahi digutenak, irudimen-zulo direnak… baina guzti-guztietan bada zer kontatu, zer irakurri, zer iradoki, zer amestu… azken finean, bizitza beraren pasarteak edota bizierak baitira.

Gure Euskal Herri zahar berri honetan hitzorduak eta bilguneak ugari dira. Han eta hemen, gure geografia osoan aurki daitezke. Aro eta aldi guztiek beraienak izan dituzte. Gure historiaren momenturik latzenetan, ilunenetan, kalapitatsuenetan ez zaizkigu inoiz faltatu, eta gaur egungo labirinto itsuan, etorkizunik gabeko orainean ere, ez ditugu ments.

Leku eta une aunitz har daitezke Euskal Herriko edozein bazterretan, edozein lurraldetan, edozein zokotan; Bizkaian, Nafarroa garaian edota Zuberoan; Goierrin, Amikuzen edota Erriberan; Bilbon, Donostian edota Maulen; Oionen, Burlatan edota Eskiulan… Nik liburu honetako hogeita bat istorioak biltzeko Hendaiako tren-geltokia hautatu dut, bertatik egunero honanzko eta haranzko bideak urratzen direlako, bertatik bizitzaren alde orotara bidaiatzen diren trenak abiatzen direlako eta bertako itxaro-gune eta bagoietan egunero makina bat biziera gauzatzen delako. Norberak ikusi beharko du leku egokia denentz, denok Hendaiako tren-geltoki ezberdin bat baitugu geure buruan, eta denok modu ezberdin batez irakurtzen baitugu bizitzaren liburua.

OTSOA ALKIMISTA NAFARROAKO ENRIKE II.aren GORTEAN

1512ko uztailaren azken egunetan, espainiar armada Nafarroako lurretan barrena sartu zen erresuma konkistatzeko asmoz. Joan Albreteko eta Katalina Foixeko errege-erreginek Iruñea utzi behar izan zuten eta Biarnoko Orthezera igaro. Bertatik bai Erregek eta bai berekin zegoen Nafarroako Pedro mariskalak1 erresistentzia antolatu zuten. Urte bereko urrian saiatu ziren nafarrak erreinua berreskuratzen, frantses gudarosteak lagunduta, baina huts egin zuten. 1516an nafarrek Amikuze, Oztibarre eta Garaziko lurraldeak askatu zituzten, baina Joan Albretekoak ezin izan zuen Donibane Garazi hiria hartu. Bitartean, Pedro mariskala Erronkaritik barrena sartu zen Nafarroa Garaian. Zoritxarrez, espainiarrek garaitu eta preso hartu zuten. Orduz geroztik, Simancas-eko kartzelan eduki zuten erail zuten arte. Nafarren etengabeko matxinadak ikusirik, espainiarren estatu-burua zen Cisneros kardinalak Nafarroako gazteluak birrintzeko agindua eman zuen. Urte berean hil zen Joan Albreteko Nafarroako legezko erregea, eta handik gutxira erregina, Nafarroa askatzeko ametsa ezin betez.

Euren seme Enrike II.ak koroa hartu zuen. Berehalaxe, gurasoen bide berberari ekin zion. Armada bat antolatu zuen espainiar inbaditzaileak bere erresumatik behin betiko bidaltzeko. 1521ean armada handi bat bildu, espainiarrak garaitu eta erresuma osoa askatzea lortu zuen frantsesen laguntzaz. Hala eta guztiz ere, armada inbaditzaile berrien erasoei ezin eutsiz, Noaingo gatazkan izugarrizko porrota eduki zuen, eta berriro erresuma galdu zuen. 1522an saio berri bat egin zuten nafar leialek eta Amaiurko eta Hondarribiko gotorlekuen defentsari sutsuki ekin zioten. Azkenean, hesitze luze baten ondorioz, amore eman behar izan zuten. 1523an Enrike II.ak Nafarroa Beherea askatu zuen, baina hurrengo urtean berriro espainiarren esku utzi behar izan zuen. Azkenik, espainiarrek ezinezkotzat jo zuten lurraldea mendean edukitzea eta 1525ean betiko abandonatu behar izan zuten. Orduan, Enrike II.ak erret egoitza Orthezetik Donapaleuko gaztelura aldatu zuen.

Gerla hauetan guztietan frantsesek euren interesen alde jokatu zuten eta Enrike II.ak berehalaxe ulertu zuen Frantziako Frantzisko I.a erregeak ez zuela benetan, nahiz eta hitzez behin eta berriro horrela aldarrikatu, nafar erresuma liberatzea bilatzen, Espainiari min egitea baizik, eta tarteka eskaintzen zion laguntzak bere benetako interesak ezkutatzen zituela. Orduz geroztik, bere burua bakarrik ikusi zuen, bakarrik bai, baina ez etsita. Hala-hola, eta frantsesen laguntzarik gabe, armada berri baten antolatzeari ekin nahi zion.Horretan ari zen, baina garai hartan Europako armadarik boteretsuena zenari irabazteko urrea behar zuen, Nafarroako erret altxorrean ez zegoen urrea. Donapaleuko gazteluan egunak bata bestearen atzetik igarotzen ziren monotonia handiaz, eta Nafarroa Garaia askatzeko itxaropena ahitzen ari zitzaion.

Egun hartan Errege sala nagusian zegoen, bere tronuan eserita, eta hamar bat kontseilariz inguratuta. Gaia betikoa zen: erresuma askatzeko antolatu beharreko armadaren premia.

–Orain ere betikoan gaude Errege Jauna, urrerik gabe ezin dugu ezer antolatu, eta frantsesen aldetik ezin da ezer espero. Beraz,…

–Beraz, Etxauzeko Jauna, orain arte bezala jarraitu beharko dugu, gure gazteluko lau hormen artean! –moztu zion Enrike II.ak biziki haserreturik.

Isiltasuna egin zen nagusi sala zabal hartan. Halako batean Baigorriko Jaunak hitza hartu zuen.

–Jaun Goren hori, barka beza erran behar dudana ergelkeria iruditzen bazaio, baina ene uste apalez, gaur daukagun irtenbide bakarra alkimistengana jotzea litzateke.

–Alkimistak diozu? –erantzun zion Erregek, entzuten zuena ezin ulertuz—. Hagitz interesgarria. Segi, segi zure azalpenaz, otoi!

–Berorrek jakinen duen bezala, alkimia hagitz zientzia zaharra da, materia eraldatzea bilatzen duena, hau da, edozein metal urre bilakatu nahi duena.

–Bai, ene jaun leiala, hori dena ezaguna dut, baina zuk ezagutzen al duzu horretan jarduten al duen inor?

–Bai Errege jauna, –ihardetsi zion irmoki Baigorriko Jaunak– ezagutzen dut eta Otsoa Zalgizeko du izena.

–Otsoa Zalgizeko diozu? Zuberoako Zalgizeko jaunaren familiakoa al da?

–Bai Errege Jauna, Zalgizeko Jaunaren iloba. Fraidea da eta erresuma erortzean Austriako abadia batera abiatu zen. Han Wenzel Seiler izeneko beste fraide bat ezagutu zuen eta lagun handiak egin ziren. Dirudienez, Wenzel Seilerrek bazekien abadiako txoko ezkutu batean altxor bat bazela, eta Otsoa Zalgizekoarekin batera, bilatu eta topatu egin zuten. Haatik, aurkituriko kutxan ez zuten urrerik topatu, hauts gorri berezi bat baizik, eta berekin batera latinez idatzitako esku-izkribu bat. Bertan esaten zenez, hauts horrekin igurtzi ondoren eta sutan jarrita edozein metal urre bihur zitekeen, eta segidan jarraitu beharreko prozesuaren urratsak azaltzen ziren. Bi fraideek egin beharreko guztia burutu zuten eta urrea, behin eta berriro, lortu zuten. Aurkikuntza laster zabaldu zen ahoz aho eta belarriz belarri. Jaun eta errege ugari hauts gorriaren gibeletik hasi ziren, baina alferrik, bi fraideek ez baitzuten euren sekretua inoren esku jarri nahi izan. Wenzel preso hartu zuten eta baita torturatu ere hauts gorria non gordetzen zuten aitor ziezaien. Alferrik, Wenzelek ez baitzion inori deus azaldu, eta jasandako tortura ikaragarrien eraginez hil zelarik, berekin batera eraman zuen hilobira hauts gorrien kokapenaren sekretua.

–Eta Otsoa Zalgizeko? –moztu zuen Erregek.

–Ezkutaturik dago nonbait bere sekretuarekin batera. Lehengo batean, Zalgizeko Jaunak honen guztiaren berri eman zidan eta aipatu zidanez, Otsoa prest omen dago bere hauts gorria Nafarroako Erresumaren eta bere legezko erregearen alde jartzeko, euskaldun zintzo eta leiala baita. Eskatzen digun bakarra zera da, soldadu talde bat bidal dezagun Italiako iparraldean ezkutatzen den abadiara, Donapaleuko gaztelu honetara etorri ahal izateko.

Hau entzutean, Errege tronutik altxatu zen eta urduritasun handiz, bizpahiru gizon fidel aukeratu eta bere erret ganberara eraman zituen Otsoa eta bere hauts gorria Donapaleura ekarriko zituen espedizioa sekretu handienean antolatzera. Huraxe zen erresuma askatzeko amesten zuen aukera eta ez zegoen prest galtzen uzteko.

–––––––––

Zazpi egun beranduago, hamar bat gizonez osaturiko espedizioa Italia alderantz abiatu zen. Merkatariz jantzita zihoazen eta oihalez, lanabesez eta zeramikazko ontziz betetako hiru zalgurdi zeramatzaten. Gizon talderik handiena zalgurdien aurretik zihoan; sei bat zaldizko ziren eta beraien buru Baigorriko Jaunaren seme premua zen Allande gaztea. Bost aste behar izan zituzten Otsoa Zalgizeko aterbetzen zen abadiara iristeko, eta beste hainbeste, Donapaleuko gaztelura itzultzeko. Galtzada nagusiak saihesten zituzten inongo soldadurekin ez topatzeko eta mesfidantza guztiak uxatzeko zenbait herritako ferietan euren produktuak saldu eta berriak erosi egin zituzten. Horrela burutu zuten euren ibilaldia inoren mesfidantza piztu gabe, eta erositako produktuen artean Otsoaren hauts gorria gordetzen zuen kutxa gotorra ekarri.

Gazteluaren dorre nagusiko begiraleek zilarrezko turutak jo zituzten merkatari faltsuen karabanaren etorrera iragartzeko. Errege eta bere kontseilariak erret salako leiho zabaletatik begiratu zuten eta karabanaren buruan zetozen zaldizkoak ikusi. Beraien artean Allande Baigorriko adoretsua eta Otsoa Zalgizeko fraidea zetozen. Erregeren bihotza bozkarioz gainezkatu zen eta eztarrian lasai hitz egiten eragozten zion korapiloa sumatu zuen. Azkenean! Huraxe zen bere ametsen hastapena. Erresumaren askatzea gertu zegoen!

Handik hamar bat minutura, Allande Baigorriko eta Otsoa Zalgizeko erret salara sartu ziren. Enrike II.ak, ezin egonez, tronutik jaiki eta protokolo guztiak ahantzirik, bi etorri-berriengana hurbildu zen.

–Jaunak, esperantza handiz itxarotako unea iritsi da. Ongi etorri Nafarroako Erresumaren gortera. Berri onik al dakarkidazue?

–Bai Errege Jauna, berorrek erran bezala, askatasuna itzul diezagukeen hauts gorria dakargu –ihardetsi zion Allande Baigorriko gazteak–. Eta pozaren pozez, berekin zihoan fraidea aurkeztu zion: Errege, hauxe da Otsoa Zalgizeko, berorren zerbitzari leiala.

Fraideak burua makurtu zuen Errege agurtzeko.

–Urte aunitzetako Otsoa Zalgizeko, dagoeneko jakinen duzun bezala, Allanderen aita den Baigorriko Jaunak zure aurkikuntzaren eta leialtasunaren berri eman zidan, eta horrekin batera, esperantza berriak piztu ene bihotz zaurituan. Jaungoikoak sobera daki ez ditudala aberastasunak xerkatzen, gure erresumaren libertatea baizik. Eta tamalez, horretarako urrea behar dut, zuk bakar-bakarrik eman diezadakezun urre gorria. Prest al zaude lan horretan jarduteko?

–Bai Errege Jauna. Nire herria, berorrek bezainbeste maite dut, eta edozein gauza egiteko prest nago espainiar inbaditzaileak gure erresumatik behin betikoz igortzeko.

–Eta horretarako, zer behar duzu? –Erregek–, Otsoa Zalgizekoaren hitzek beregan sorturiko poza ezin ezkutatuz.

–Laborategi bat jauna, labeaz eta iturriaz hornituriko laborategia.

–Eta ukanen duzu! –Erregek–, eta hurbil zeukan Etxauzeko Jaunari begira, horrela agindu zion:

–Etxauzeko Jaun prestu hori, antola ezazu laborategi bat ekialdeko dorrean, eta hornitu Otsoa Zalgizekok beharrezkotzat jotzen duen guztiaz.

–Baina Errege Jauna, altxorra erdi hutsa dago, eta horrelakoak oraindik gehiago hustuko du! –Etxauzeko Jaunak–, eskuak burura eramanda.

–Berdin da, oso-osorik hustu behar bada ere, antola ezazu laborategia ! Eta besterik esan gabe, Errege bere ganberara erretiratu zen.

––––––––––

Hiru hilabete aski izan ziren laborategia antolatzeko eta Otsoa Zalgizekok berehalaxe ekin zion agindutako jarduera burutzeari. Materia eraldatzeko prozesua luze samarra eta hagitz korapilatsua zen arren, denbora gutxian bete zuen arras hustuta zegoen nafar altxorra. Enrike II.a eta bere buruzagiak txoriak baino alegerago zeuden eta segituan hasi ziren armada berria antolatzen. Alabaina, urre hura ez zen nahikoa, askoz gehiago behar zen-eta. Otsoa Zalgizeko lanean aritzen zen, goizez eta arratsaldez, akitu arte, baina prozesua luzea eta zaila zenez gero, denbora luzea beharko zuen beharrezkotzat jotzen zuten urre kopurua atzemateko. Erregek denbora murriztu nahi zuen, eta horretarako labe handi bat egiten agindu zuen, eta laguntzaile gisa, hiru gazte jarri zituen Otsoa Zalgizekoaren esanetara.

Gauza jakina da hormek ere entzuten ahal dutela, eta ordurako fraide alkimistaren berria zabalduta zegoen espainiarren artean. Inbaditzaileek Iruñean zeukaten erregeordeak Otsoa Zalgizekoaren eginbeharra, nola edo hala, edozein preziotan, eragozteko agindua jaso zuen. Agindutakoa betetzeko bide ugari jorratu zuen. Donapaleun zituen zelatariak mobilizatu zituen eta hauen bidez, Enrike II.ak fraide alkimistaren zerbitzura jarritako gazte horietako bat diruz erosi zuen. Gazte salduak ez zuen fraidearen sekretua ezagutzen, eta horren atzetik egunak eman bazituen ere, ez zuen nehoiz lortu. Fraideak ez zuen deus idatzirik, eta prozesua buruz zuzentzen zuen. Momenturik erabakigarrienetan, fraideak hiru gazteak laborategitik irtenarazten zituen eta itzultzen zirenerako, labean goritzen ezarritako burdina urre bihurturik izaten zen.

Horrela izaki, gazte salduak Otsoa Zalgizeko hiltzeko agindua jaso zuen. Bortxaz ezinezkoa zuen, laborategiko atea zaintzen zuten gerlariek bere ezpatez aldez alde zeharkatuko baitzuten. Eta bizia espainiarrek emandako dirua haina maite zuenez, sabotaje bat prestatu zuen, istripu itxurako batez, fraide alkimista akabatzeko. Labea manipulatu zuen tenperatura kontrolatzen zuen mekanismoa hondatuz. Eta horrela, Otsoa Zalgizeko lanean bakarrik ari zen horietako batean, labea izugarri berotu, goritu eta lehertu egin zitzaion. Eztanda hartan fraidea xehe-xehe egina gelditu zen, hamaika puska ttikitan zatikaturik.

Enrike II.ak labea berreraikitzen agindu zuen arren eta bere fisikariek Zalgizekoak utzitako hauts gorria metalen eraldaketan, behin eta berriro, erabiltzen ahalegindu ziren arren, inoiz ez zuten deus lortu. Fraideak berekin hilobira eraman zuen betiko berak eta Wenzel Seilerrek Austriako abadian aurkituriko sekretua. Enrike II.ak ez zuen inoiz, frantsesekin kontatu gabe, beharrezkoa zuen urrea lortu, eta itxaropen guztiak galduta hil zen 1555eko maiatzaren 25ean. Haren alaba Joanak, Joana III.a Albretekoak, hartu zuen haren lekua. Erregina honekin erresumaren maila kultural eta intelektualak gorakada handia eduki zuen. Protestante egin zen eta Joanes Leizarragari liburu sainduak euskara zitzan agindu zion.

Erregina handia 1572. urtean hil zen, eta bere seme Enrikek, Enrike IIIa Albretekoak, hartu zuen erret aulkia. Frantziako erregearen arreba batekin ezkondurik, berari egokitu zitzaion errege frantsesa hil zutelarik, Frantziako koroa bereganatzea Enrike IV. izenaz. Handik aurrera ez zuen inoiz ezer begiratu Nafarroako Erresumaren alde. Bere ondorengoek nafar erresuma librearen lurraldeak frantses estatuaren barruan kokatu zituzten, eta horrela bukatu zen nafar errege-erreginen ametsa. Nafarroa galdua eta zatikatua gelditu zen Espainiaren eta Frantziaren artean.

––––––––––

Baina zer gertatu zitzaion Otsoa Zalgizeko erail zuen gazte salduari? Fraide alkimista hiltzean, inork ez zuen sabotajea izan zela pentsatu, eta istripua izan zelakoan ez zuten errudunik bilatu. Ahal bezain fite, gaztea Iruñerantz abiatu zen bere traizioaren ordainaren bila. Iruñean espainiarrek agindutako dirua eman zioten, eta horrela, poz-pozik, gazteak bere bideari berrekin zion patrikak urrez beterik zeramatzala. Traizioa egin zuenak ez zuen inoiz pentsatu berari gauza bera egin ziezaioketela. Iruñeko harresietatik irten bezain pronto, espainiar erregeordeak bere sikarioak bidali zituen gaztearen atzetik, emandako dirua berreskura zezaten. Erreniaga mendiko bidetik barrena zihoala, zelatan gorderik itxaroten zuten sikario haietako baten geziak bizia kendu zion.

EKAITZAREN ZURRUNBILOAN

Beste askotan bezala, 1820ko urtarrilaren 19an, korbeta bat iritsi zen Donostiako Kontxa badiara. Irutxulo izenekoa zen. Habanatik zetorren eta Ameriketako produktuz beteta zekarten. Horrelakoetan jendea kaira hurbiltzen zen erruz etorritakoei ongi etorri beroa egitera, eta baita deskargatzen ziren produktuak kuxkuxeatzera ere. Egun hartan, ohikoa zen bezala, kaia jendez bete zen. Berehalaxe, txalupa bat abiatu zen itsasontzi aldera, atoian portura sartzen laguntzeko. Korbetaren parera iritsi eta….

–Arratsalde on lagunak! Onik etorri al zarete?

–Bai Txomin, bidaia zail samarra izan den arren, denok ongi atera gaituk eta ontzia karga-karga eginda ekarri diagu. –erantzun zion Irazusta kapitainak.

–Ba, nahi duzunean hasiko gara atoi lanetan. Dena prest daukagu eta.

–Ez, Txomin, ez! –Irazusta kapitainak– Eskifaia osatzen dugun guztiok herriko semeak gaituk eta biziki eskerturik gaudek urruneko lurretatik onik ekarri gaituen San Sebastian patroi handiarekin. Horregatik, bihar San Sebastian eguna izaki, gaua hemen, badian, pasatzea erabaki diagu, eta bihar, goiz-goizean, lehorreratuko gaituk, San Bizente elizara santuari eskerrak ematera joateko. Txomin, egingo al diguk mesede bat?

–Esan Irazusta kapitaina, nire eskura dagoena egingo dut eta.

–Segi ezak San Bizentera eta eska ezak meza bat guretzat, goizeko sei eta erdietan. Tripulazio osoa, oinutsik eta kandela bat eramanez, joango baikara, eta faborez, ohartu itzak gure familiak hartu dugun erabakiaz. Meza entzun ondoren, gure senideekin gosaldu eta sokamuturra ikustera joango gaituk.

–Zure agindutara Irazusta kapitaina. Hori bakarrik bada eskatzen didazuna, konta ezazu nirekin. Egina dago. Biharko lehen meza zuentzat izango da. –Txominek–. Eta bere gizonei begira: Goazen mutilak, eragiozue arraunari, portura itzultzeko tenorea da eta!

Eta Txominek agindu bezala, txalupak norabidea aldatu eta Donostiako portu alderantz abiatu zen, korbeta ,atzean, badiaren lur lasaietan, utziz. Itsasontziko marinelek arratsa euren buruak txukuntzen eta hurrengo egunean jantzi behar zituzten arropak paratzen eman zuten. Gero, Irazusta kapitainak afari berezia agindu zion sukaldariari: ohiko txerrikiaz gain, sagardoa eta bizkotxoa. Marinelak pozez gainezka zeuden, eta afalostean kantuz eta dantzaz aritu ziren. Gaueko bederatziak aldean, euren kamainetara erretiratu ziren. Loak berehalaxe hartu zituen.

Baina San Sebastian bezpera hartan ez ohiko ekaitzak astindu zituen bazter guztiak, baita Kontxako badia ere. Infernutik aterea zirudien haize bortitza altxatu zen itsasoa eta lehorra indar ikaragarri handiaz kolpatuz, tximisten argitasunak eta trumoien burrunbak ortzia betetzen zuten eta itsasoaren orroak marinelen belarriak gortzen zituen. Olatu izugarri handiak sortu ziren, eta Irutxulo korbeta haien menpe zegoela zirudien. Olatu apartsuek ontzia jipoitzen zuten indar handiz, behin baino gehiagotan, iraultzeko moduan jarriz.

Irazusta kapitainak aginduak etengabe ematen zituen arren, han ez zegoen zer egiterik, eta denek ondotxo zekiten. Ainguraren soka hautsia zen, mastak arrunt birrinduta, eta olatu erraldoiek korbetaren ontzigaina, behin eta berriro, garbitzen zuten, askotan marinelak beraiekin batera itsasoaren hondora eramanez. Olatuek korbeta mugitzen zuten, intxaur oskola bailitzan, gora eta behera, eta Ondarretako labarretara zeramaten. Ez zegoen salbaziorik itsasontziko gizonentzat. Batzuek errezo santuari ekin zioten San Sebastian patroiaren laguntza eskatuz, baina alferrik, itsasoa baretu beharrean, oraindik gehiago oldartzen baitzitzaien. Gero eta gutxiago ziren korbetako gizonak, gehien-gehienak ordurako olatuek eramanak baitziren.

Labarretatik gero eta hurbilago zeuden. Zenbait minuturen kontua zen, besterik ez. Irazusta kapitainak azken agindua eman zien heriotzatik hurbil ziren azken marinelei:

–Mutilak, hauxe da Irutxuloren azkena. Gure salbazio bakarra uretara jauzi egitea da. Goazen mutilak, denok nire atzetik, eta San Sebastian gure patroiak lagun gaitzan!

Hori esanda, bere burua itsasoko ur haserre apartsuetara bota zuen. Marinelek segitu zioten gauza bera eginez. Batzuek, desesperazioak hartuta, San Sebastianen bertsoak kantatzeari ekin zioten. Itsasoaren orroak laster isilarazi zituen. Bost minutu beranduago, korbetak Ondarretako labarren kontra jo zuen.

Hurrengo goizean, donostiarrek euren senideak bilatu zituzten Kontxa eta Ondarretako hondartzetan. Zoritxarrez, ohol eta Ameriketako produktuen artean barreiaturik zeuden marinel guztiak gorpu ziren, bi edo hiru izan ezik. Irazusta kapitaina hilik topatu zuten bere gizonen gorpuen artean. San Sebastian egun hura triste samarra izan zen donostiarrentzat. Udalak astebeteko lutua agindu zuen eta festak bertan behera utzi zituzten. Hurrengo egunean, hau da, otsailaren 21ean, goizeko 6,30etan, herri guztia hurbildu zen San Bizentera Irutxulo korbetako gizonen hiletara. Dolu handia izan zen Donostian, eta kronikek diotenez, urte luze behar izan ziren ekaitz bortitz hark irekitako zauria, behar bezala, ixteko.

JOAKINTXOREN HARMONIKA

Negu oro izaten dira hotzak eta elurtsuak, baina 1891ko negu hura berezia izan zen. Hotz ikaragarri handiak gure geografia osoa zigortu zuen eta etxeak, bideak eta zelaiak elur geruza lodi batez estalirik izan ziren luzaz. Ataun, Gipuzkoako Goierriko beste herriak bezala, elurraren zuriaz jantzirik zegoen. Aintzaundietatxiki baserria ez zen salbuespena, eta egunak joan eta egunak etorri, soineko zuri batez jantzirik zegoen.

Hotz ikaragarri handiak bazter guztiak kolpatzen zituen eta kanposantu zuri hartan ez zen aipaturiko baserrian bizia igartzen. Etxeko tximiniatik irteten zen ke-hats zuria zen barnekoen bizia salatzen zuen bakarra. Baina barruko goxoan dena ez zen poza. Baziren bizpahiru egun etxeko zortzi seme-alabetako bat, Iñaxi neska horaila, gaitzak harrapaturik zegoela. Azken orduak eldarniotan emanak zituen. Ama eta amona ohe ondoan eserita zeuden eta tarteka konketa bateko ur epelaz kopetako eta paparreko izerdi hotz etengabea goxatzen zioten.

–Badatoz, badatoz! –esan zuen ozenki semeetako batek.

Baserriko atea kanpotik zabaldu zuten eta adin ertaineko bi gizon sartu ziren. Biak arropa lodiaz jantzirik zeuden eta burua txapel beltzaz estalirik zeramaten. Etxeko bi alaba agurtzera azaldu zitzaizkien.

–Egun on aita, egun on sendagile jauna! Jaungoikoak egun on eman diezazuela! –esan zieten etorri berriei– eta ondoren sendagile jaunari begira: Eskerrik asko etortzeagatik!

Gero, bi gizonen berokiak eta txapelak jaso eta sarrerako ezker aldean zegoen zurezko kutxaren gainean laga(1) zituzten. Aitak sendagile jauna gidatu zuen gaixoa zegoen gelara. Eskailera igo eta berehalaxe bertaratu ziren. Ama irten zitzaien atera.

–Egun on doktore jauna, eskerrik asko etortzeagatik!

–Baita zuri ere Anttoni. Zer moduz dago Iñaxita? –erantzun zion sendagileak, neskaren ohera hurbilduz.

–Gaizki jauna, gaizki. Kalentura handiak jota dago eta azken orduak eldarniotan eman ditu.

Sendagileak gaixoa behatu zuen eta ondoren…

–Iñaxita birikeriak hartuta dago. Ez dizuet egia ezkutatuko. Oso larri dago.

Amonaren negar isil batek sendagilearen hitzak lagundu zituen.

–Bai, oso larri dago –jarraitu zuen sendagileak–, eta hilko da baldin eta ez badiogu botika bat ematen. Zoritxarrez botika hori Iruñean erosi beharra dago eta bide guztiak itxita daude.

–Joakintxo semea, Aralar zeharkatuta, bidaliko dugu! –erantzun zion amak– Artzain ibiltzen da mendietan eta bideak ongi ezagutzen ditu.

–Baina eguraldi petral honekin…! –sendagileak.

–Lasai, Joakintxok ekarriko du. Berorrek egin biezagu errezeta, faborez.

Sendagileak errezeta idatzi zuen eta amaren eskuan utzi ondoren gelatik urrundu zen. Baserriko sarreran etxeko alabek berokia eta txapela janzten lagundu zioten. Gero kalera atera zen.

–Jainkoak gida bitza Joakintxoren pausoak! Agur! esanaz, agurtu zen berarekin batera ateraino joandako guztiez.

Goiz samar izan arren Joakintxo bilatu zuten eta egin beharrekoaz ohartuta, Iruñerako bidea egiteari ekin zion. Beroki zahar moduko batez jantzirik zihoan, buruan txapela, eta oinetan artilezko galtzerdiak eta abarkak. Eskuan makila zeraman eta bizkarretik zintzilik zakotea. Bertan amak jarririko otorduak zeramatzan. Hamasei urte bakarrik zituen arren, ederki ezagutzen zituen Aralarreko bideak, askotan bertako mendietan artzain ibilia baitzen aitona zendu berriarekin. Gainera, bizpahiru aldiz Iruñera oinez joana zen eta ederki ezagutzen zituen hango bazterrak. Alkandoraren barneko sakelan medikuak emandako errezeta zeraman.

Haize hotz handiak jotzen zuen. Zuhaitzek eta belarrek izoztuta ziruditen. Bidea ere askotan hormatu samar zegoen eta kontu handiz ibili beharra zeukan ez erortzeko. Egun osoaz ibili zen ia atsedenik gabe. Eguerdi aldean atsedenaldi txikia egin zuen otordu moduko bat egiteko eta gauean lo egin zuen bospasei orduz Patxikuxaharren bordan. Hurrengo egunean gauza bera egin zuen, eta gauerdian Iruñeko lehen etxeetara iritsi zen. Berandu samar zen arren Nikolas Adurizen ostatuan eskatu zuen aterpe eta bertan lo egin. Goizeko lehen orduetan botika-dendaren aurrean zegoen. Hura zabaldu zutenean, botika erosi eta bat ere pentsatu gabe, itzultzeari ekin zion. Ezin zuen denbora galdu, Iñaxita arrebaren bizitza botika haren beharrean baitzen.

Elurte handi batek hartu zuen Aralarren. Hotza inoiz baino hotzagoa zen, eta ez zen metro batera ikusten. Hala eta guztiz ere, gazteak aurrera jarraitu zuen. Hango mendiak ongi zezagutzan eta ez zuen galtzeko beldurrik. Lehen eguna horrela eman zuen, elurrak estalitako bideei jarraiki. Ilunabarrerako Patxikuxaharren bordan egon nahi zuen, bertako goxotasunean gaua pasatzeko. Ilunabarra iritsi zen, baina bordaren arrastorik ez. Azkenik, gauaren iluntasunean, Joakintxok errealitatea onartu behar izan zuen: galduta zegoen!

Belztasun hartan ezin zuenez aurrera segitu, nonbait gelditzea erabaki zuen. Bi arroka handiren artean bazen aterpe moduko bat eta bertara sartu zen goxotasun bila. Baina hura ez zen Patxikuxaharren borda, eta nolabaiteko aterpea eskaintzen bazuen ere, elurra barrura sartzen zitzaion eta hotzak hezurretaraino kolpatzen zuen.

Nekeak eta goseak astintzen zuten. Zakotetik atera zuen amak jarritako otordua eta hari esker, gosea baretu zuen, baina eta nekea? Han ezin zuen lo hartu, hormatu egingo baitzen. Hala-hola, gau hura pasa behar zuen lo egin gabe eta goizeko lehen argiekin bidea egiteari berrekin. Jaungoikoak lagunduta, bidea bilatuko zuen eta gauerdirako etxean egongo zen Iruñetik ekarritako botikarekin. Gaua esna igarotzeko, gazteak zakotean zeraman harmonika atera zuen eta jotzeari ekin zion. Euskal doinu xarmantak gauaren isiltasunaz nagusitu ziren. Horrela aritu zen denbora luzez, baina begiak ixten zitzaizkion. Halako batean, mutilak harmonika ondoan zeukan harri handi baten gainean pausatu zuen. Gero,… loak hartu zuen betiko.

Aintzaundietatxikin kezkaturik zeuden. Baziren bost egun Joakintxo baserritik abiatua zela eta oraindik itzuli gabe zegoen. Joan-etorria lau egunetan egitea espero zuten. Iñaxita gero eta okerrago zegoen eta Joakintxok ekarri behar zion botika guztiz beharrezkoa zen neska bizidunen mundura itzularazteko. Hurrengo egunean, aita, anaiak eta herriko beste hamar bat gizon gaztearen bila abiatu ziren Aralar aldera. Elur ekaitzak indar oroz jarraitzen zuen. Egun berean, arratsalde aldean, anaietako batek Joakintxoren harmonika topatu zuen harri handi baten gainean. Ondoan topatu zuten mutil gaixoaren gorpua. Elurrak erdi estalirik zegoen eta betiko loak hartuta. Aldamenean zegoen zakotean botika zeukan.

Handik hilabetera Iñaxita sendatua zen, Joakintxok ekarritako botikari esker. Orduz geroztik, mutila hil zen Aralarreko txokoan burdinazko xafla batek gaztearen heriotza oroitarazten digu:

“Hemen gelditu zen, elurren artean,

eta betiko lozorroan, Joakin Urbiztondo.

Jainkoak bere baitan har dezala”

AITAÑI ALLANDEREN AZKEN BIDEA

Ekiak goxo berotzen zituen Eskiulako bazterrak2, eta txoriak kantuan ari ziren oihanetako zuhaitzetan. Dena zen argia, dena poza Eskiulako bailaran. Baina Iraztoia etxaltean, egoera oso bestelakoa zen, bertako aitañi Allande Lixardoi bere azkenetan baitzen. Allande mutil sendo eta famatua izana zen, dantzari trebea, kantari ederra, artzain ona, gizon gisakoa… Herriko maskaradetan entseinaria3 izana zen eta zeruko pareraino egiten zituen jauziek zuberotar ororen oroitzapenetan bizirik zirauten. Herriko pastoraletan birritan hartu zuen parte. Txikitan aingürüa izana zen eta azkenekoan süjeta4. Hogeita hamazazpi urte zituen orduan eta hirurogeita hamahiru orain, biziaren eta herioaren arteko muga ikusezina iragateko zorian zegoenean.

Gizon maitekorra eta halaber, maitatua zen. Goiz eder hartan, ohean etzanik zegoen eta leihotik zekusan ekia zen bere bizi-emaile bakarra. Aldamenean, Beñat zeukan, hamalau urteko arrasemea5. Muttiko bizkorra, zinez. Ganberako beste bazterrean, Joahine semeak eta Maritxu errainak isiltasun handiz begiratzen zuten aitañi. Denek zekiten huraxe zela Allanderen azken bidaiaren ordua, eta han zeuden begirune oroz, azken agurra emateko pronto. Bat-batean, zaparrada batek goiz eguzkitsua freskatu zuen. Udako zaparrada ohiko horietakoa izan zen, eta handik hamar minutura ekia zen, berriro, Zuberoako zeru goian, ekia eta euriak ekarritako ortzadarra. Aitañi Allandek ortzadarraren bide koloretsua ikusi zuen leihotik eta Beñat arrasemeari honela esan zion:

–Beñat, puttiko! Zabal ezak leihoa ostadarreko bidea ikus dezadan. Ene azken bidea egiteko tenorea dük.

Beñatek, leihoa zabaldu zuen eta ortzadarraren koloreak biziago sartu ziren Iraztoiako ganbera hartara. Orduan, aitañi Allandek bilobaren eskua hartu eta honako azalpena egin zion:

–Beñat, hori dük nik hartü beharreko xendra, ene azken bidajaren egitera nüak, bena otoi, egin iezadak azken mesede bat.

–Erran aitañi, erraidazü egin behar düdana! –erantzun zion Beñatek, bihotzean korapilo bat egina zuela.

–Ni banüak ostadarreko bidea hartürik, bena otoi, ene azken hatsa emaiten düdalarik, etxeko erleer6 erran hil nizala, beraiek bide horretan barrena gida nazaten. Horrela egin ezak, otoi!

–Bai aitañi, horrela eginen deizüt.

–Nik erran bezala egiten badük, bidearen ürrentzera7 heltü nizalarik, hire leihora hüilantüko8 nük goizanko argia hastean.

–Baina aitañi, zaude lasai, horrela eginen deizüt.

–Orai banüa. Adio ene familia eta ene herriari. Ni banüa!

Hori esaten ari zela, Allande Lixardoi eskiularrak bere azken hatsa eman zuen. Denbora berean, zeruko ortzadarra desagertu zen. Johaine semeak begiak itxi zizkion eta Maritxu errainak Aita gurea bat ozenki errezatzeari ekin zion. Otoitzarekin amaitzean, Beñat etxetik irten eta etxeko erlauntza zegoen tokira hurbildu zen. Hiru bat metrora zegoenean, aitañik eskatutakoa bete zuen, antzinatik betetzen zen usadioari jarraituz:

Erle andereak

etxeko jauna hil da!

Erle andereak

Aitañi Allande hil da!

–––––––––––––––––

Urteek ez dute barkatzen, eta aitañirena bizilegea zen arren, Beñat bilobaren bihotzean itzal handi bat egin zen. Aitañi joana zen bere azken bidea egitera. Gau hartan, Iraztoikoek nekez egin zuten lo. Aitañiren hutsunea handia zen etxe hartan. Goizean, argia hastean, txantxangorri bat pausatu zen Beñaten leiho hegian eta alegera kantuan hasi. Berehalaxe, Beñati aitañik hiltzear zegoela esandako hitzak etorri zitzaizkion gogora:

Nik erran bezala, egiten badük,

bidearen ürrentzera heltü nizalarik,

hire leihora hüilantüko nük

goizanko argia hastean.

Bai, huraxe zen aitañi, bere bidearen bukaerara iritsia zela azaldu nahian. Beñatek, behintzat, horrela ulertu zuen. Urrunean, norbaitek Zuberoako kantu ezaguna abesten zuen:

Goizian argi hastian

ene leiho hegian

txori bat pausatzen da eta

goratik hasten kantan.

Txori eijerra, hain alagera,

entzüten haidanian,

ene bihotzeko trixtüra

laster düak aidian.

Ene txoririk maitena

zertaz jin hiz nigana?

iratzarrazi nüalarik

ametsik eijerrena.

Jinik hain goizik, uste hüana

banüala hanitx pena?

Ez, ez, habil kontsolatzera

malerusago dena.

ARTZAINAK BORTÜETAN

Nik badütüt Bortüetan9

ardiak artzainareki!

Pettiri eta Antton artzainak ziren ttipi-ttipitatik. Euren aitak ere artzainak izan ziren, baita euren aitañiak ere. Normala zen Zuberoako Basabürüko herrietan XX. mendeko hirurogeiko hamarkada hartan. Neguan lan gogorra izaten zuten euren etxalteetan, beti ardiak zaintzen, ardiek ematen zietenaz bizi baitziren bai beraiek eta bai beren familiak. Eta bedatseko10 eguraldi ederra hastean, ardiak hartu eta Bortüetako larretara igotzen zituzten. Bailarako beste artzainekin aldizkatzen ziren Bortüetako artaldeen zaintzan, baina bizpahiru aste han egon beharra, emaztea eta seme-alabak etxean utzirik, ez zien inork kentzen. Betiko usadioa zen, artzainen bizimoduarekin estuki loturiko patua.

Pettiri eta Antton umeetatik ziren lagunak, eta gazte garaietan elkarrekin ibili ziren nesken kontuetan. Elkarrekin eta neska beraz maitemindurik, azkenean Pettiri ezkondu zen Margaita larraintar ederrarekin. Anttonek, orduan, Margaitaren laguna zen Luixarekin ezkondu zen. Egia esateko, Luixa ez zen oso neska ederra, baina bai langilea eta gisakoa11. Pettiri lau seme-alaben aita zen, eta Anttonek bost zituen.

Hamazazpi urte beranduago, gazte garaiko gona kontu haiek ahantzita zeuden, edo horrela zeudela ematen zuten, bederen.

Gau hartan zohardi ederra zen Zuberoako Bortüetan, eta Pettiri eta Antton beren olaren12 kanpo aldean ari ziren kafea eta pattarra edaten eta elestan aritzen. Emazteen eta seme-alaben oroitzapena zetorkien burura maiz.

–Ai gure etxean zein ürrün dauden! –Pettirik.

–Bai lagün, izigarri ürrün! –Anttonek, suspirioen artean.

–Ai Antton, gaueko bakardadean beti zaukaat ene emaztea gogoan! –Pettirik, bere emaztearekin igarotako gau goxoak buruan.

Eta Anttonek erantzun:

–Niri ber gaüza agitzen zaidak Pettiri, gaueko bakardadean beti zaukaat HIRE emaztea gogoan!

GUDARIAK LUBAKIETAN

Eusko gudariak gera

Euskadi askatzeko,

gerturik daukagu odola

bere aldez emateko.

Irrintzi bat entzun da

mendi tontorrean,

goazen gudari danok

ikurrina(re)n atzean.

Gudarion kantua ozen entzuten zen Intxorta mendiaren gerizpeko bailara osoan. Basoko lubakietan gudariak kantuan ari ziren. Etsaia aurrean zeukaten. Azken hiru egunetan borroka handiak izan ziren eskualde hartan, baina gudariek gogor eusten zioten espainiar faxisten erasoari. Zenbait erasotzaile lubakietatik hurbil zeuden, zuhaitz eta harkaitzen artean babesturik, baina hortik ezin aurreratuz zebiltzan, gudariak eren baitzeuden, atzamarra gatiluan jarrita. Erasoaldi berriaren zain zeuden bai batzuk eta bai besteak. Baina gauaren momentu hura pausaren momentua zen, eta bi aldeko borrokalariak atseden hartzen ari ziren, atseden hartzen eta indarberritzen. Gudarien lubakietatik Eusko gudariak gera kantu gerlari ederra entzuten zen, faxisten lubakietan, berriz, isiltasuna zen erantzun bakarra. Halako batean, gudarien lubakien lehen lerroan, etsaien lerro hurbilenetatik, ahots isil ezagun bat entzun zuten:

–Aizak Joxe, ahots marrantatua daukak! Ezin al duk hobeto kantatu?

–Ene! Baina, baina… Beñardo, zer egiten duk hor, jendaila horrekin?

–Ixo, ixo! Mintza hadi behereago! Ez diezagutela entzun! Eibarko frontean, ni eta oraintxe hemen, nirekin dauden beste hamar bat mutil euskaldun preso hartu gintiztean, eta eman zigutean aukera bakarra, zera izan zuan: edo fusilamendu hormara zuzen-zuzenean, edo haiekin borrokatzea, lehen lerroan beti. Eta hemen gaituk motel, larrua maite dugu eta!

–Normala Beñardo, egon beharra zagok halako egoera batean! –Joxe izeneko gudariak– Eta orain bakarrik al zaudete?

–Ez motel, guregandik ez oso urrun, hogei bat falangista zeudek, baina denak lotan, bihar goiza arte ez baitugu erasorik egiteko agindurik. Tenientea ere lotan zagok.

–Ondo zagok hori jakitea. Estimatzen diat. Eskerrik asko. Horrela lo kuluxkatxo bat egiteko astia izanen diagu! –Joxek, pozaren pozez.

–Ai Joxe, noiz bukatuko da gerra madarikatu hau? –Beñardok, hasperenen artean.

–Bai lagun! Dena den, bihozgabe horiek irabaziz gero, hemen, Euskal Herrian bizitzerik ez duk izango! Horiek akabatu nahi gaitiztek! –Joxek.

–Bai, herra handia zigutek euskaldunoi! Hauekin ez zagok bizitzerik!

–Beñardok, Joxeren hitzak baieztatuz.

–Zenbat emango nuke zigarrotxo bat ahoan edukitzeagatik! –Joxek.

Momentu hartan, Beñardoren lerroetatik espainierazko oihuak entzun ziren. Tenientea zen.

–¿Pero, quién está hablando ahí, en voz alta? ¿Queréis que el enemigo nos localize y nos mate a todos, o qué? !Y ademas en esa lengua de perros! ¿Quién quiere que le meta una bala en la cabeza? (Baina, nor ari da hor ozenki mintzatzen? Zer nahi duzue, etsaiek gu non gauden ikustea eta banan banan hiltzea, ala?Eta gainera zakur-mintzaira horretan! Nork nahi du buruan bala bat sar deizaiodan?)

–Perdón teniente, era yo. Soy sonánbulo y estaba soñando en alto. (Barka ezazu teniente, ni nintzen. Sonanbulua nauzu eta ametsetan ari nintzen ozenki) –Beñardok, egia gorde nahian.

–¿Pues que sea la última vez, inepto! ¡Y ahora, todos en silencio, y a dormir! que mañana tenemos que atacar las posiciones enemigas! (Azken aldia izan dadila, ergel halakoa! Eta orain, denok lotara, bihar goizean etsaien lerroei eraso egin beharko diegu-eta!)

Joxek oihuak entzun zituen, nahiz eta urruntasunean, esaten zutena ezin izan zuen ulertu. Ahots marrantatuaz kantatzeari ekin zion, berriro ere:

Eusko gudariak gera…

–¡Canta, canta perro, que mañana te cortaremos el cuello! (Kanta ezak, kanta ezak zakurra, bihar lepoa moztuko diagu eta!) –xuxurlatu zuen teniente espainiarrak gorrotoz beterik.

Gauaren isiltasunean, faxisten lehen lerroan, lagun euskaldunak eztabaida isilean ari ziren.

–Horrela ezin diagu jarraitu! Zer edo zer egin beharra zeukaagu! –Beñardok.

–Bai gizona! Onena litzateke gauaz baliatu eta gure jendearen lubakietara igaro! –Peru izeneko mutil horailak.

–Ados nagok! –Koldobikak.

–Baita ni ere! –Txominek.

–Eta zeren zain gaude? –Pellok.

–Baina, ezin diagu horrela pasa! Altxatu orduko mutur beltz horiek bizkarretik akabatuko gaitiztek. –Beñardok, gerta zitekeena ongi neurtuz– Baldin eta…

–Baldin eta…, zer Beñardo? –Pellok, berriro ere, lagunaren gogoeta argitu nahian.

–Baldin eta, guk ez baditiagu lehenago garbitzen! –Peruk, Beñardoren perpausari amaiera egokia jarriz.

–Hori duk! –Beñardok– Hori duk! Orain diagu aukera! Ebaki diezaiegun lepoa, bai tenienteari eta bai berarekin dauden hamar bat falangista zikin horiei! Bigarren lerroan daudenak utz ditzagun lasai, ez baitira ezertaz ere konturatuko.

Esan eta egin. Beñardoren keinu bati jarraituz, euskaldunak isilean altxatu ziren, eta gerrikoan zeramaten aihotza atereaz, lotan etzanda zeuden tenientearengana eta beste hamar bat falangistengana abiatu ziren. Gudari presoek bana garbitu beharra zeukaten. Gaueko isiltasunean, eta iluntasuna lagun, euskaldunek euren eginbeharra odol hotzez bete zuten. Inor ez zen ezertaz konturatu ere egin. Tenientea eta beste hamarrak infernura igaro ziren bat ere konturatu gabe. Gero, arrakasta, eta fusila eskuan zeramatela, Beñardoren atzetik abiatu ziren gudarien lerro aldera.

–E Joxe, hor al haiz? –xuxurlatu zuen Beñardok.

–Hara Beñardo, lotan hintzela pentsatzen nian.

–Ez motel, betiko lotan daudenak preso gintuzten madarikatu horiek dituk! Lepoa moztu zieagu! Nik eta nirekin preso zeuden beste mutil

euskaldunek alde egin diagu faxisten lerroetatik eta orain, hemen gaituk, hire aurrean, gure egiazko aldera igaro nahian. Pasa al gaitezke?

–Itxoin ezak pixka bat Beñardo! –Joxek, urduri samar– Artola kapitaina esnatuko diat.

–Ongi duk motel, baina mesedez, azkar samar ibil hadi, bigarren lerroan lotan dauden falangistak esnatu aurretik, bestela bizkarretik frijituko gaitiztek.

Handik bi minutura edo, hantxe zeuden Joxe, Artola kapitaina eta hogei bat gudari.

–Aupa mutilak, Artola kapitaina nauzue, sar zaitezte gure lerrora banan-banan.

Beñardok eta beste hamar mutilek horrela egin zuten, eta laster haga luzeko euskal ikurrinaren azpian bilduta ziren denak. Han izan ziren negar malkoak eta lagunen arteko besarkada beroak! Ihes egindako gizon haientzat bazen itxaropena, askatasuna berreskuratua baitzeukaten. Gero gerra madarikatu hartan agitu zena beste kupeleko sagardoa izan zen. Baina gerokoa geroko utziz, momentu hartan Beñardo eta beste hamar mutil haiek munduko gizonik zoriontsuenak ziren.

MAINGUAREN ZIGARROAK

XX. mendeko berrogeiko hamarkada gogor samarra izan zen bai Irunen eta bai Hego Euskal herri osoan. Irabazle faxistek boterea kontrolatzeaz gain, gizarte osoa hesten zuten ankerkeria handiaz. Gerraren galera, fusilatze sistematikoak, desagerpen ugariak, euskal nortasunaren ukazio bortitza, torturatuak… eta gutxi balitz gosea. Hura ez zen panorama ederra garai hartako herritarrentzat, baina aurrera egin behar zenez gero, makurtu eta bizi egiten zuten. Orduko gazteak gizarte zanpatu eta umiliatu hartan hezi ziren eta hola-hala euren bizimodua antolatzeari ekin zioten, esperantza handirik gabe, baina odol gazteak ematen duen bizi-indarraz.

Gizartea pobrezian bizi zen. ez zen sosik deusetarako, eta festetarako gutxiago oraindik. Hala eta guztiz ere, lehen bilerak13 edo erromeriak egiten hasi ziren. Soinu handia edo ttikia jotzen zuen norbait hartu, eta bertara joaten ziren oinez herriko gazte guztiak. Bilera hauetan dantza soltea –fandangoak eta arin-arinak– jotzen bazuten ere, izaten zen tokia, ilunabarreko azken orduetan, dantza loturako –baltsak eta– Eta hauexek izaten ziren gazteek gehien estimatzen zituzten momentuak. Neska-mutilak goxo-goxo nahasten ziren dantza lotu haietan, eta aunitzetan maitasuna pizten zen beraien artean.

Apaizek ez zituzten horrelako festak gogoko eta indar handiz aritzen ziren euren predikuetan bileren izena lohitzen14. Elizetan inork ez zuen txintik ere esaten, utzi egiten zieten apaizei pitokeriak esaten. A zer erremedioa! Askotan aski izaten baitzen apaizaren salaketa, polizia faxista salatuen etxeetan ager zedin eta gizagaixo haiek atxilo zitzaten.

Dena zen bekatua apaiz haientzat: bilerak, euskara, baltsak… eta baita neskek mutilak erakartzeko zerabiltzaten arropa bereziak ere. Ondoko herria den Oiartzunen, apaiz trabukari horietako batek honela ematen zion hasiera iganderoko sermoiari:

Oraingo neskatilak

engainatzen dituzte mutilak

erakusten puntilak.

Eta Irunen ere, antzeko zerbait esaten zuten iganderoko derrigorrezko meza luze eta aspergarri haietan. Hitz gutxitan esana: Ez zekiten bizitzen eta ez zuten inor bakean bizitzen uzten. Horrela zioten herriko zaharrek, eta baita honako hau ere: Egin behar da apaizek esaten dutena, ez egiten dutena. Horrela laburbiltzen zuen, maisukiro, herri jakituriak beltzez jantzitako labezomorro faxista haien jokaera.

Patziku eta Anjel anaiak, Irungo beste gazteen antzera, hilabetean behin auzo ezberdinetan egiten ziren bileretara joaten ziren. Patzikuk hamazazpi urte zituen eta Anjelek hamasei. Biak baserritarrak ziren eta euskara zen beraien hizkuntza. Hori dela eta, kontu handiz ibili beharra zeukaten, Espainia handi eta inperial haren aldekoren batek ez zitzan sala.

Bilera zen igandeetan, bazkaldu ondoren irteten ziren baserritik eta ilunabarrean itzultzen. Beraien baserri ondoan bazen beste baserri bat, eta haren aurretik pasa beharra zeukaten etxetik ateratzen ziren guztietan. Bertako atarian Josetxo maingua edo herrena izaten zen zelatan.

–Zer, orain ere festa daukagu? –esaten zien bileretara joaten ziren guztietan.

Herrian esaten zutenez, gizon hura arrunt gaiztoa zen, erreketeekin borrokan boluntario ibilitakoa, eta herritar askoren fusilamenduetan parte hartu izana. Hirurogeita hamabost urte inguru zituen, eta hantxe egoten zen bere baserriaren atarian, zelatan. Gerran balaz zauritu omen zuten hanka batean eta orduz geroztik maingu zebilen bere makuluen laguntzaz.

Denak eskasian zeuden garai hartan, Josetxo mainguak bazuen aski diru, horren urri ziren zigarretak erosteko. Eta han egoten zen atari aurrean zigarroak etengabeki erretzen, eta bere etxe aurretik horren maiz pasatzen ziren bi gazte haiekiko bekaitza pizten. Dena den, bi anaiak, mainguaz asperturik, askotan harekin sartzen ziren, eta haren deskuidu batean makuluetako bat kentzen zioten. Aski lan izaten zuen zutik jarraitzeko. Hala eta guztiz ere, ederki dantzatzen zuen bere miztoa15 ohiko erretolikez.

–Gazte zerri alenak, itzul iezadazue makulua! Tximist gaiztoak eraman bitza gazte odol-gaizto hauek!

Baina gazteek entzungor jarraitzen zuten eta bakar-bakarrik itzultzen zioten makulua agureak ahoan zeukan zigarroa ematen zienean.

–Agur maingu ! Eskerrik asko zigarroagatik! –esanaz agurtzen ziren Josetxo haserretuaz.

Horrela, gero eta gehiagotan egiten ziotela ikusirik, Josetxo mainguak mendekua prestatzeari ekin zion. Eta bi anaia gazteak bilerara zihoazen haietako batean, han azaldu zen bere baserriko atarian, ohikoa zuen bezala, zigarro bat harro-harro erretzen.

Patziku– Begira ezak Anjel, hortxe zegok maingua pipatzen16.

Anjel– Goazemak, gaur zigarro bana atzeman behar diagu.

Esan eta egin bat izan zen. Patziku agurea zirikatzen hasi zen eta bitartean, gibeletik, Anjelek makulu bat kendu zion tiroi indartsu batez. Bereak eta bost ikusi behar izan zituen agureak oreka mantentzeko eta lurrera ez erortzeko.

–Madarikatuak, zikinak! Egun batean nire pistolaz garbituko zaituztet. Ala Jainkoa!

–Bai, badakigu horretaz biziki trebea zarela, baina oraingoan ez badiguzu zigarro bana ematen, jai izango duzu gurekin. Entzun al duzu?

Eta hori esatean Patzikuk agurea bultzatu zuen pixka bat oreka gal zezan. Hor ibili zen maingua ziraldoka17 lurrera ez erortzearren.

–Nire makulua! Itzul iezadazue nire makulua, zerri potroso horiek!

–Badakizu zer egin behar duzun itzul diezazugun! –erantzun zion Patzikuk algara handiz eta makulua ezpata bat bailitzan altxatuz.

–Ez dizuet zigarrorik emango, astazakil horiek! Tiro bana emango dizuet!

Azkenean, mainguak amore eman zuen eta sakelako petakatik zigarro bana eman zien. Gazteek, ordainez, makulua itzuli zioten. Poltsikoetan kontu handiaz gorde zuten eta gero, txoriak baino kontentago, bilerarantz abiatu ziren. Maingu zitalaren aurpegian irribarre gaiztoa azaldu zen. Zigarroak prestaturik zeuzkan egun horretarako, tabakoarekin batera bolbora hautsa nahasita. Bere mendekuaren tenorea iritsia zen.

Hiru eta erdietarako bi gazteak bileran zeuden. Ordurako, baziren hango belar-soroan herriko hamaika neska lirain, eta beraien artean Joxepita eta Iñaxita, beraien andregai izateko aukeratuak zituzten lore ederrak. Eta soinujolearen doinu alaiekin batera hasi ziren ohiko dantzak, fandangoak eta arin-arinak hasiera batean, eta dultzemeneoa eta dantza lotu-lotuak gero. Nesken begietan bi anaiekiko miresmena irakur zitekeen. Arrunt maiteminduta zeuden bi anaiekin. Ilunabarra iritsi zen, eta baita etxera joateko ordua ere. Neska-mutilak koadriletan biltzen hasita zeuden. Behobiakoak Behobiakoekin, Meakakaokak Meakakoekin, Anakakoak Anakakoekin eta Olaberriakoak Olaberriakoekin. Lagun taldetan bildurik, kantuz eta irriz egiten ohi zuten itzulbidea. Momentua zen zigarroak ateratzeko eta beraien poderioa beste neska-mutilen aurrean erakusteko. Bi anaiek lasai ederrean atera zuten alkandorako poltsikoan gordeta zeukaten zigarroa eta su eskatu zioten Koxme lagunari.

–Atera ezak txiskeroa Koxme, eta piztu iezazkiguk zigarro eder hauek!

Beraiekin zeuden mutilek inbidia handiaz begiratu zieten eta neska guztiek miresmena handiaz. Joxepita eta Iñaxita gonetan ezin kabituz zeuden euren mutilen poderioa ikusita. Joxepitak harro heltzen zion Patzikuren besoari eta Iñaxitak gauza bera egiten zuen Anjelekin. A zer inbidia ari ziren pasatzen beste neska guztiak! Koxmek txiskeroaz bi anaien zigarroak piztu zituen. Patzikuk eta Anjelek dotorezia handiaz erretzen zuten, ahotik kezko erroskila biribilak atereaz. Denek miresmen handiaz begiratzen zieten. Joxepitak eta Iñaxitak bi mutilen besoetatik helduta jarraitzen zuten oraindik programatu gabe zeukaten ezkontzearen egunaz pentsatuz.

Halako batean gertatu zen gertatu behar zena. Sua bolborara iritsi zen eta bi eztanda entzun ziren. Ondoren ikara oihuak. Bi anaien aurpegiak eta alkandora zuriak guztiz belztuta zeuden, baita besotik helduta zeuzkaten neskenak ere. Beste neska-mutilek, lau gazteen piura penagarria ikustean, barre zoroa egiteari ekin zioten.

–Begira, begira! Ijitoak ematen dute! Kar, kar, kar…!

Patzikuk eta Anjelek ezin zuten gertatutakoa sinistu, baina azkenean, mainguaren jukutriaz konturatu ziren. Andregai goitatuak negar batean ari ziren, lotsaren lotsaz. Bi mutilek kontsolatu eta beraien etxeetaraino lagundu zituzten. Eta gero, baserriko bidea egiteari ekin zioten. Han, bidean, maingua zegoen beraien zain eta mutilen itxura ikustean barre zoroa egiteari ekin zion.

–Kar, kar, kar…! Kar, kar, kar…!

Orduz geroztik gertatu zena ilun samarra da. Hurrengo egunean maingua bere baserriko askan itota topatu zuten. Irunen zabaldu zenez, makulua erori egingo zitzaion, oreka galdu eta askara jausi. Gizajoa! Eta historiako lau neska-mutilei dagokienez, jakin badakigu, hiru urte beranduago bi bikoteak egun berean ezkondu zirela Junkaleko parrokian. Elizako buelta egin ondoren ohiko bazkaria izan zen, eta gero soinua eta dantzak, orduko usadioari jarraiki, eta baita pattarra eta zigarro ederrak ere.

HITLER HENDAIAKO GURUTZEAREN AURREAN

1940ko urriaren hogeita hiruko goizeko zortzi eta erdiak ziren. Hendaiako tren geltokira iritsi berria zen tren-bagoi ofizialetik zamarra arreaz eta kapela militarrez jantziriko gizontxo mustatxaduna jaitsi zen. Bere inguruan antzekoz jantzitako beste bospasei gizon zeuden. Alemaneraz mintzo ziren. Berehalaxe mercedes beltz bat gizontxoaren bila etorri eta hau bertara sartu zen beste hiru gizonekin batera.

Herrian zehar bertako bazterrak ezagutzen ibili ondoren, herriko plazara abiatu ziren eta gero, udaletxetik gertu zegoen Done Bixintxoren elizarantz. Bertara iritsita, ate nagusian zain zeukaten zibilez jantzitako gizon bat. Sudur azpian bibote handia zeukan. Fulcanelli ezizenez ezagutzen dugun alkimista ospetsua zen.

Elkarri agurtu ondoren Fulcanellik Hitler eta beste hiru lagunak elizako bazter batean kokaturik dagoen harrizko gurutze aurrera eraman zituen. Hitler ez zen isilik egoteko gizona, eta gurutzeari buruzko azalpenak eskatu zizkion. Fulcanellik, denbora galdu gabe, eskatutako azalpenak emateari ekin zion:

–Hemen, elizaren aurrean ikusten duzuen harrizko gurutze hau ez da beti hemen egon. Zahar-zaharra da, XVI. mendekoa, edo agian zaharragoa, eta hasiera batean, badirudi Hendaiako hilerrian ezarri zutela, bertan eternitate osoz, arimen babesle izan zedin. Zenbait urte beranduago, eta ezagutzen ez dugun arrazoiagatik, orain dagoen toki honetara aldatu zuten.

Pausa laburra, egin ondoren, kontatzeari segitu zion:

–Jakingo duzuen bezala, euskaldunen larraldean gaude, eta Euskal Herria Europako herririk zaharrena izateaz gain, herri magikoa da. Bere zainak historiaurrean finkatzen ditu eta euskarak, beraien hizkuntza zaharra, euskaldunak ama-lurrarekin lotzen dituzten sekretuak gordetzen ditu. Aroen iluntasunetik izadiarekin loturiko jainko-jainkosak gurtu dituzte eta gero, kristau erlijioa etortzean, fede berria onartu zuten aurreko sinesmenak eta erritoak guztiz baztertu gabe. Euskaldunentzat kristau erlijioa ez da inoiz erlijio berria izan, bere sinesmenekin emandako pauso sinbiotiko bat baizik.

Hitlerrek eta beste gizonek arreta handiaz jarraitzen zioten Fulcanellik emandako azalpenari. Tarteka, Hitlerrek bere mustatxa pailakatzen zuen. Fulcanellik, berriz, eskatutako azalpenekin segitzen zuen:

–Euskal Herria bere ibilbide historiko luzean sorgin, azti eta txamanen herria izan da. Euskaldunak iraganaren, orainaren eta etorkizunaren jabeak eta jagoleak dira. Betidanik daude hemen, eta betirako. Arrotz inbaditzaile ugari izan dituzten arren, beraiek irauteko eta aurrera egiteko modua ezagutzen dute. Orain Frantzia eta Espainiaren artean banaturik badaude ere, beraiek sobera dakite ez dela horrela betiko izango. Erromatarrak jausi ziren bide beretik jausiko baitira haien ondorengo latinoak; eta Euskal Herria hor izango da, betidanik eta betirako.

Fulcanellik beste pausa bat egin zuen aurrean zituen gizonen aurpegiak ikusteko. Hauek arreta handiz jarraitzen zioten. Hitlerrek, aginte soinuaz segitzeko esan zion:

–Segi, segi aurrera, Fulcanelli jauna!

Eta Fulcanellik, aurrera segitu zuen:

–Herri miresgarri honek bi elementu gurtzen ditu, gehienbat: izadia eta askatasuna. Euskal txamanek antzinako sekretuak gordetzeaz gain, geroa ezagutzen dute. Euren sinbologia oso zabala eta aberatsa da. Zuen modura –aurrean zituen germaniarrei begira–, esbastika erabiltzen dute, eta hiru, lau eta zortzi bururekin. Formaren aldetik, berriz, biribilak eta karratuak erabiltzen dituzte. Dena den, gehien erabiltzen duten esbastika biribil lauburudun eskuinbirakaria da eta lauburu deitzen diote.

Zura eta harria maisukiro lantzen dituzte eta bertan euren mezu esoterikoak ezartzen. Horixe da, esate baterako, aurrean daukazuen gurutze honetan zizelkatu dutena: gizateriaren lau aroak eta denboren hasiera eta amaiera.

–Bai, entzuna genuen gurutze honetan zizelkaturik daukaten mezuarena! –moztu zuen Hitlerrek–, eta horretarako etorri gara hona eta zu adierazle gisa ekar arazi. Mesedez, Fulcanelli jauna, erantzun iezadazu garbi, deus ezkutatu gabe.

–Aurrera jauna, prest naukazu! –Fulcanellik.

–III. Reich-ak luze iraungo al du? –Hitlerrek, urduritasunak jota.

–Ez jauna, ez du luze iraungo, zuhurtziarik gabe jokatuz gero!

–Noiz izango da aroen amaiera? –Hitlerrek, urduri samar.

–Zuk ez duzu ikusiko. Hurbil dago, baina oraindik urrun. Ezin da gizakion bizitzaz neurtu.

–Eta irabaziko al dugu gerra?

–Etsai gehiegi daukazu. –Fulcanellik, uzkur– Herri bakar batek ezin du kontinente oso baten kontra borrokatu. Irabazteko zuhur jokatu beharra dago eta aliatuak aukeratzen jakin beharko duzu. Espainiarren buruzagi ipotx degeneratuarekin egin nahi duzun aliantzak, Reich-aren erorketa aurreratu, besterik ez du erangingo.

–Ongi da! –moztu zuen Hitlerrek, amorruz josia– Ongi da! –errepikatu zuen biziki haserre.

Ez zuen gehiago esan, eta Fulcanelliz agurtu gabe, mercedes beltz alderantz abiatu zen. Bere hiru gizonek, isil-isilik, jarraitu zioten.

–Agudo, tren-geltokira! –agindu zion txoferrari, eta honek autoa Hendaiako geltoki alderantz gidatu zuen.

Egun berean, espainiarren Franco buruzagi faxistarekin biltzekoa zen Hendaiako tren-geltokian aparkatuta zeukan bere bagoi ofizialean. Aliantza bat bilatzen zuen berarekin. Baina orain, Fulcanelliren hitzei sinesgarritasun osoa emanez, zalantza handia zeukan bere baitan. Zer egin? Francorekin aliatu ala inolako aliantzarik gabe Espainia inbaditu eta ipotx hura begi bistatik betirako kendu? Hitlerrek Francoren eskua estutu zuenerako bazuen erabakia egin beharrekoa: ez zuen espainiar harroxko harekin inongo akordiorik egingo!

ELURRETAN HARRAPATURIK

1956ko otsailean elurte handi batek Euskal Herria bete-betean harrapatu zuen. Elurrak bazter guztiak zuritu zituen. Hurrengo egunetan tenperaturak ikaragarri jaitsi ziren eta lurra estaltzen zuen elur geruza lodikotea hormatu zen. Izotza zen nonahi. Otsailaren 15ean, goizeko lehen orduetan, Miel Irazoki Lekunberriko bere etxetik atera zen, aunitzetan egiten zuen bezala, San Migelen baselizaraino oinez joateko asmoz. Eguerdian, bertako kantinan, salda beroa hartu eta arratserako berriro etxeko goxotasunean. Horixe zen bere asmoa, bederen. Mielek ttikitandik ezagutzen zituen hango bazterrak, eta elurra ez zen eragozpena beretzat, urteroko kontua baizik. Eta horrela, gehiago pentsatu gabe, hirurogei urte inguru zituen gizonak, berokia eta txapela jantzita, San Migel aldera abiatu zen. Eskuan makila zeraman eta Gorri artzain-zakurra bidelagun.

Haize hotzak min egiten zion arren, Mielek aitzina jarraitu zuen. Hango bazterrak ondotxo ezagutzen zituen eta ez zen elurretan kikiltzen den horietakoa. Egia esateko, gizon gogorraren fama zuen Larraungo eskualde osoan. Urte luzetan artzain ibilitakoa zen eta bailara osoan ezagunak ziren bere gazte ibilerak. Emazteak kontu handiz ibiltzeko esan bazion ere, ez zuen inolako beldurrik sentitu senarra San Migelera zihoala ikustean. Ohitua zen.

Elurra mara-mara ari zuen, etengabeki, eta hormatutako bazterrak estaltzen zituen. Zuria zuriaren gainean. Elurra elur izoztuaren gainean. Gero eta gehiago botatzen zuen. Hala eta guztiz ere, Mielek eta bere zakurrak aurrera jarraitzen zuten. Ordurako hiru ordu ziren bidean ari zirela eta norabidea galtzen hasita zeuden. Elur gortina lodi batek ikusmena eragozten zien eta ezagutzen zituzten erreferentziak estaltzen. Halako batean, borda batekin egin zuten topo. Gehiegi pentsatu gabe barrura sartu ziren. Ez zen biziki handia, eta zurezko mahai bat bazen itzalitako tximiniaren aurrean. Tamalez, han ez zen egurrik eta ez sua piztekorik. Haatik, kanpoko eguraldiarekin alderatuta, borda barneko tenperatura zertxobait epelagoa zen. Epeltasun hartan Mielek aterpe bilatu zuen. Elur-ekaitza atertzean, bordatik irteteko eta egin beharreko bidaiari berrekiteko asmoa zuen.

Denbora luze igaro arren, ekaitza ez zen baretzen. Hiruzpalau ordu pasa ziren eta elurteak gero eta handiagoa zirudien. Bordako atea zabaldu eta irteera oztopatzen zion metro eta erdiko pareta zuria topatu zuen. Bertatik ateratzerik ez zegoenez gero, bertan gaua pasatzea erabaki zuen. Izkina batean zeuden mantez estalirik eman zuten bai Mielek eta bai zakurrak gau hotz hura.

Hurrengo goizean, esnatu zirelarik, Mielek atea zabaldu zuen berriro eta irteera oztopatzen zien pareta zuriarekin egin zuen topo. Kanpora nekez atera, txiza egin, bazterrak miatu… eta berriro barrura, bordako goxotasunera. Elurteak indar handiz jarraitzen zuen eta baldintza horietan ez zen inora joaterik. Horrela eman zuten egun hura, eta hurrengo biak, eta baita hurrengo biak ere. Hotza txarra bazen, gosea okerragoa oraindik. Bost egun zeramatzaten ahora ezer eraman gabe. Egoera larri hartan erabaki bat hartu beharra zegoen, eta Mielek, bere borondatearen kontra izan bazen ere, hartu behar izan zuen. Hurrengo goizean, elurteak berean jarraituz gero, zakurra hilko zuen jateko. Bestela, han ez zegoen salbaziorik.

Gau hura, aurrekoak bezala, manten azpian, ondo babestuta, eman zuen, zakurra bere ondoan, pega-pega eginda zuelarik. Huraxe zen bientzat berotasun iturri bakarra. Lo egin aurretik, solasaldi luzea eduki zuen bere zakurrarekin. Hurrengo egunean egin behar zuenaren berri eman zion eta baita barkamena eskatu ere. Gorri etxean jaiotako zakurra zen eta berarekin artzaintza kontuetan ibilia. Biak lagun zaharrak ziren, eta begietara begiratuta, elkarri ulertzen zioten. Zakurrak arreta handiz entzun zuen nagusiaren azalpena, eta gero, triste samar, haren ondoan eseri zen. Mielek mantak prestatu, eta gauero egiten zuen bezala, ordezko hortzeria kendu eta mahai gainean utzi zuen. Geroxeago, manten azpiko goxotasunean sartu orduko, zakurra arrimatu zitzaion eta ondoan lotan jarri zen. Horrelaxe eman zuten gauaren hotza.

Goiza iristerakoan, Mielek atea zabaldu eta kanpora begiratu zuen. Elur-ekaitzak indar handiz jotzen zuen. Ez zegoen infernu hartatik ateratzerik. Gose zen eta flakiak ikaragarri handia sumatzen zuen. Bizi nahi bazuen, zakurra hil beharko zuen ezinbestean. Esku dardaratiaz bezperan mahai gainean utzitako ordezko hortzeria bilatu zuen, bilatu bai, baina aurkitu ez, mahai gainean ez baitzegoen ezer. Gehiegi ulertu gabe, bordako izkina guztiak arakatu zituen, baina alferrik! Mahai azpian, luze etzanda zegoen zakurrak begirada tristeaz begiratzen zion. Orduantxe ulertu zuen Mielek gertatutakoa, eta zakurrari begira horrela esan zion:

–Gorri, non utzi dituk nire hortzak?

Zakurrak entzun eta ulertu egin zion arren, ez zuen inolako zirkinik egin.

–Ez al didak erakutsiko non utzi dituan? Gaiztotxo bezain azkarra haiz hi, Gorri. Ulertu behar duk jan behar haudala, ez zagok beste erremediorik.

Orduan, zakurra altxatu zen eta zaunka hasi zitzaion.Muturraz bordako atea zabaltzen ahalegindu zen. Mielek, zakurraren nahikariaz konturatuta, atea zabaldu eta manta kiribildu batez babestuta, zakurrak urratutako bidea egiteari ekin zion. Zakurra ez zen inoiz gelditu ere egiten, eta zaunka Mieli segitzeko agintzen zion. Bost ordu beranduago, Lekunberriko bere etxe aurreraino eraman zuen. Atean jo, andreak zabaldu, eta senar-emazteak besarkada luze batean bildu ziren. Ate ondoko izkina batetik, isatsa alegeraki mugituz, Gorri zakurrak bozkario handiaz begiratzen zien.

IKARA ATAUNERAKO AUTOBUSEAN

Azken hamarkadetan garraiobideek aurrerapen ikaragarria eduki dute Euskal Herriko geografia osoan eta errepide eta trenbide berriz josirik azaldu zaigu. Gaur Donostiatik Ataunera autoz joatea hiru ordu laurdeneko kontua da, 1960ko hamarkadan, berriz, Gipuzkoako hiriburutik Ataunera joateko gehien erabiltzen zen modua Beasainerako trena zen (ordubete inguru) eta gero Beasainetik Ataunera eramaten zuen autobusa hartu beharra zegoen (beste ordu erdi bat inguru), bidean geldiketa ugari eginez.

Ez dago esan beharrik orduko autobus zaharkituek ez zutela zer ikusi handirik oraingo ultramodernoekin. Bus haietan ibiltzea abentura handia zen eta Beasainetik Ataunera zihoan autobusean ibiltzea abentura handiago oraindik. Jendez lepo ibiltzen zen, poliki-poliki, eta hori dela eta, oso ohikoa zen zenbait jendek autobuseko gainaldera igota bidea egitea. Horrez gain, esan beharra dago bidaia haietan pertsonak, etxabereak eta neurri guztietako objektuak nahasten zirela zorioneko autobusetan. Haietako bidaia-abentura batean gertatutakoa hartuko dugu orain hizpide.

1965eko uztaila zen, asteartea. Eta ohikoa zuen bezala, Ataunerako autobusa Beasainetik jendez mukuru (1) beteta atera zen, gainezka bai, baina ez jendez bakarrik, txekor bat ere baitzeramaten autobuseko atzealdean eta hilkutxa handi bat sabai gainean ongi loturik. Ataunen bazen amona zendu berri bat lurperatu beharrean eta Beasaingo ehorzketa-etxean enkargatutako zerraldoa autobusean zeramakioten. Autobusaren barnean adin guztietako jendea pilatzen zen eta sabai gainean bospasei lagun zeuden eserita hilkutxaren ondoan. Bai busaren barnekoak eta bai gainekoak hizketan ari ziren, hitz aspertuan.

Uztaila zen arren, zerua goibel zegoen eta edozein momentutan euria botako zuela zirudien. Halako batean, zaparrada batek bazterrak hartu zituen baita autobuseko gainaldean zihoazen bidaiariak ere. Aterkia zeramatenek zabaldu egin zuten eta aterpe non bila ez zekien mutil xelebre bat hilkutxa barrura sartu zen.

Lazkaoko geltokira iristean autobusa zenbait minututan bertan gelditu zen. Batzuk jaitsi eta berriak igo egin ziren. Autobus gainaldeko guztiak Lazkaora jaitsi ziren, guztiak hilkutxan goxo-goxo zegoena izan ezik, Ataungo San Martin auzora baitzihoan. Baina, jaitsi zirenak baino jende gehiago igo zen antza, eta aurretik estu-estu zeuden bidaiariek oraindik gehiago estutu behar izan zuten. Txekorra erdi itota zegoen hainbeste bizangodunen artean. Estutasunean simaurra egin zuen eta haren hatsa autobus osora zabaldu zen. Lazkaon igotako bost bidaiari gazteak autobuseko gainaldera igo ziren, hilkutxa ondora. Ordurako atertua zen eta ez zuten inolako goardasolik zabaldu behar izan. Bost gazteak poz-pozik zeuden, Lazkaoko tabernetan muturra berotuta, eta lasai asko dantzatzen zuten mihia. Tarteka bertsotan ere aritu ziren.

Autobusak mantso-mantso aurrera jarraitzen zuen. Barnealdean pilaketa eta zibilizazio kiratsa ziren nagusi. Ataungo San Martin auzora iristeko kilometro pare bat falta zirenean, sabai gaineko gazteetako batek ozenki bota zuen:

–Ataunen gatxik!

Eta orduan, autobuseko gainaldeko hilkutxaren estalkia altxatu eta barrendik esku bat atera zen. Denbora berean, zerraldo barrutik irteten zen ahotsa entzun zuten:

–Atertu al du?

Autobuseko gainaldean zihoazen bost gazteak hasieran mutu eta zurbil gelditu baziren ere, laster, ikarak harturik, ihes egiteari ekin zioten, izu garrasi ikaragarriak jaurtiz. Autobusa martxan zegoenez, ihesa ez zen bat ere erraza izan. Bizpahiru burdinazko zurubitik jaisten ahalegindu ziren, leihoetako kristaletatik, gertatzen ari zena ezin ulertuz, begiratzen zieten gidariaren eta beste bidaiarien arreta bereganatuz. Beste biek bide-txigorra hartu zuten, eta hilkutxako mamuaren hatzaparretan ez erortzearren, jauzi egin zuten martxan zihoan autobusetik. Bidean geratu ziren, hauts artean etzanik, konortea galdurik eta heriotzatik gertu.

Gidariak autobusa geldiarazi zuenerako, sabai gainean zihoazen bost mutilek aberia handia hartuta zeukaten. Gidaria eta bidaiariak, gertatutakoa aztertzeko betarik gabe, laguntzera abiatu zitzaizkien. Huraxe zen sarraskia! Zurubitik jaitsitakoek besoak eta hankak hautsita zeuzkaten, eta jauzi egindakoek konorterik gabe segitzen zuten odolez eta hautsez estalirik. Laguntza lanetan ari zirela denak, autobuseko gainaldean zegoen azken bidaiariak, hau da zerraldoan lo kuluxka egin zuenak, honela galdetu zien goiko aldetik, ikusten ari zena ezin endelegatuz.

–Eta horiei zer gertatu zaie?

ERREPIDEAK ERRAMAN ZUENA

XX. mendeko 70eko hamarkadan autoen zabalkunde handia etorri zen Euskal Herrira. Familia askok lehen autoa erosia zeukaten eta aste gorrian lanerako joan-etorriak egiteko erabiltzen bazuten ere, igandea iristean, familia osoa auto barrenera sartu eta egun pasa egitera abiatzen ziren. Asko eta askok transistore bat eramaten zuten eta horrela zeuden tokian zeudela estropadetako edota futbol partiduetako transmisioak entzuten zituzten. Horretara iristea zen erdi mailako burges guztien nahikaria.

Donostiako zubeldiarren etxean horixe lortu nahi zuten eta aspaldidanik zebiltzan dirua aurrezten autoa erosteko. Beharrezko sosak lortu zituztenean kotxe dotorea erosi zuten eta eguzkiak berotu zuen lehen igandean orduko euskal burgesiaren ametsa betetzeko prestatu ziren. Etxean sei ziren: Luxio eta Miren gurasoak, Iñaki semea, Arantza eta Koruko alabak eta amona Pakita. Beraz, autoan sartzeko eta hortik barrena mugitzeko kopuru arazoa zeukaten, eta gainera amonaren osasun egoerak eragozpena larritzen zuen, aspalditik elbarriturik zegoenez aulki gurpildun batean mugitu beharra baitzeukan, eta noski, ezin zuten autotik zintzilik, atoi moduan, eraman. Huraxe zen zubeldiarren buruhauste berria. Igandeetan egun pasa egin nahi eta ezin. Azkenean Luxiori bonbilla piztu zitzaion.

–Igandean Hondarribiko hondartzara joango gara. Zer iruditzen zaizue?

–Primeran Luxio, baina eta amona, zer egingo dugu berarekin? –Mirenek, bere etsipena ezkutatu ezinik.

–Gurekin eramango dugu.

–Eta nola? Non sartuko dugu?

–Parrilla bat erosi dut, eta bertan eramango dugu amona bere aulkian eserita.

–Erotu al zara gizona? Zer nahi duzu, amonizidio bat egin, ala?

–Miren, entzun ezazu ongi. –Senarrak, azalpenak serio eman nahian

– Zientziak izugarri aurreratu du eta dagoeneko oso parrilla seguruak asmatu dituzte. Primeran joango da hor goian, eta gainera eguzkiaz gozatuko du guk baino gehiago.

–Eta guardiak? Harrapatuz gero kristoren isuna jarriko digute!

–Ez emakume. Gaintxurizketatik barrena joango gara, poliki-poliki. Hor ez da guardiarik izaten.

Igande goiza iritsi zen eta planeatu bezala egin zuten. Familiako bostak auto barrura sartu ziren, amak egindako tortillak eta ardo-zahatoa maleta-ontzian eta sabai gaineko parrillan amonaren aulkia ezarri zuten, estu-estu loturik. Amona bertan eseri zuten, patxada handiaz, eta eguzkiaz babesteko bixera handi bat jarri zioten. Eta badaezpada ere, Gipuzkoako kostaldean horren sarritan izaten zen ustekabeko zirimiriaz babesteko, aterki handi bat ipini zioten aulkiaren beso batetik zintzilik.

Hauxe guztia eginik, Luxiok autoa piztu zuen eta zubeldiarren autoa, emeki-emeki, lerratu zen errepidean barna. Egun polita zen, eguzkitsua… eta bazter guztiak berde eta eder zeuden. Huraxe zen bizimodua! Zubeldiarrak pozaren pozez zeuden. Autoak aurrera jarraitzen zuen: ttirri-ttarra, ttirri-ttarra… ez zen abiadura handiaz mugitzen. Iñaki eta Arantza seme-alabak kantuz ari ziren:

Horrela biziko bagina beti,

horrela biziko bagina beti,

horrela biziko bagina beti,

ondo bizi Kattalin!

Ordu erdi batez Errenterian plantatu ziren eta berehalaxe Lezora iritsi ziren. Gaintxurizketako malda nekez igo zuten eta orain jaisteari ekin behar zioten. Beste ordu erdi bat eta Hondarribiko hondartzan egongo ziren.

Gaintxurizketatik behera zihoazela, ustekabean, amonaren aulkia lotzen zuten lokarriak askatu ziren eta aulkia errepidera erori. Jaungoikoari esker zutik jausi zen eta ziztu bizian amildu zen errepidetik behera. Luxiok, azeleragailua indar oroz zanpatu zuen arren, ez zuen lortu amonaren aulki gurpildunera hurbildu ere egin, eta amen batean amona eta bere aulkia hodei-ertzean galdu ziren, edo hobeto esanda, errepide-ertzean.

Alferrik bilatu zuten errepidean eta inguruetako bazterretan, alferrik kontatu zuten gertatutakoa garaiko irrati eta egunkarietan, eta poliziek eta suhiltzaileek alferrik bilatu zuten Hondarribiko kostaldean, inoiz gehiago ez baitzen amona Pakitaren arrastorik aurkitu.

LURRAREN DEIA

Aitatxi Xan eta amatxi Graxiana Hendaiako Lafittenea baserrian bizi ziren, Irandatzeko gainean, eta bertatik Txingudiko badia ezin hobeto ikus zezaketen. Xan Ibargarai Lafittenean sortua zen, baita bere aita eta aitxatxi ere. Huraxe zen euren etxea, euren lurra, eta bertan hazia zen euren odola. Sei seme-alaben guraso ziren eta hamaika biloben aitatxi-amatxi. Den-denak Hendaian edota inguruko herrietan bizi ziren eta maiz, denon sehaska zen baserrian biltzen ziren, mahai inguruan, amatxi Graxianak egindako bazkari eta afari goxoak dastatzeko. Edozein aitzakia zen ona baserriko mahaian familia osoa biltzeko eta elkarrekin euskal kantu ederrak abesteari ekiteko. Xanek hirurogeita hamaika urte zituen eta Graxianak hirurogeita bederatzi, baina oraindik sasoitsu ziren, osasun ona zeukaten eta bizitzeko grina handia.

XX. mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadaren lehen urteak ziren eta Hendaia izugarri handitzen ari zen. Etxe berriak nonahi eraikitzen zituzten eta ordurako Irandatzeko gaineko magaletatik goiti lehen etxeak altxatzen hasita ziren. Xanek eta Graxianak baratzetik arrangura handiz ikusten zituzten etxe berriak euren lurretara hurbiltzen.

1972ko apirilaren bian, herriko etxeak igorritako gutuna iritsi zitzaien etxeko posta-ontzira. Graxianak gutuna ireki zuen, baina ez zuen gauza handirik ulertu, frantsesez idatzita baitzegoen.

–Seme-alabak jiten direlarik, erranen didate zer jartzen duen! –pentsatu zuen bere kolkorako, eta garrantzi gehiago eman gabe, sukaldeko bazter batean laga zuen.

Handik zenbat egunetara Koxe, semerik zaharrena, baserrira joan zen aita-amak ikustera. Guraso zaharrak izugarri poztu ziren semea etxean ikustean eta Graxianak berehalaxe otordu ederra prestatu zuen hirurentzat. Mahaian jarrita zirela, Graxianak jasotako gutuna atera zuen eta semeari eman.

–To Koxe, lehengoan eskutitz hau iritsi zitzaiguan etxera, erranen al higuke zer jartzen duen?

Koxek gutuna zabaldu eta irakurtzeari ekin zion. Berehalaxe aurpegia arrangura-itzal batez ilundu zitzaion.

–Zer gertatzen da Koxe? Ez al dira berri onak? –galde egin zion Xanek, semearen aurpegi txarraz konturatuta.

–Ez aita, bat ere onak. Herriko Etxeak aditzera emaiten digunez, bortz hilabete ditugu etxea husteko eta bertatik joaiteko. Irandatzeko gain guztia etxez bete behar omen dute. Beranduago jakinaraziko digute zein den metro koadro bakoitzeko ordainduko digutena.

Xanek eta Graxianak ez zuten fitsik ere esan, baina euren aurpegietan barruan zeukaten sufrikarioa nabarmen ikus zitekeen.

––––––––––

Agindutako bost hilabeteak igaro ondoren, bigarren gutun bat bidali zieten, ordaindu behar zieten sos kopurua zehaztuz, eta baserria uzteko azken eguna zein zen azalduz: Uztailaren zazpia.Gero, hondeamakinak eta induskailuak bidaliko zituzten etxea eraistera.

Xanek eta Graxianak egunez egunekoan, deus esan gabe, jarraitzen zuten. Seme-alabek, paperen afera euren gain hartu zuten gurasoen sufrimendua arindu nahian. Koxek berarekin eta bere familiarekin bizitzera tren geltokitik hurbil zuen etxe-bizitzara eramango zituela esan zien. Xanek eta Graxianak, uztailaren zazpian, eguerdian, bila joateko erantzun zioten. Eta Koxek horrela egin zuen, goiz hartan, beste zenbait anaia-arrebekin batera gurasoen eta eraman beharreko gauzen bila Lafittenera igo baitzen. Harridura handiz ikusi zuten baserriko atetik ez zela inor ateratzen. Barrura sartu eta aita-amen arrastorik ez. Asaldatuta, bilatzeari ekin zioten. Mirentxu alabak aurkitu zituen. Baratzean zeuden, hilik, lurrean etzanik odol putzu batean, eta eskua elkarri emanik. Eskumuturretako zainak moztuta zeuzkaten.

Ez zuten inolako mezurik utzi, baina beharrik ere ez zegoen, seme-alabentzat han gertatutakoa aski garbi baitzegoen: Xanek eta Graxianak ez zuten euren etxetik alde egin nahi, eta lurraren deiari erantzunez, azken hatsa eman zuten Lafitteneko baratzean.

PATXI HONDARRA

1984ko otsailaren egun ñabar, goibel eta heze batean pentsakor eta kezkati nengoela, nire irudimenak jauzi bortitz batez hogeita hamaika edo hogeita hamabi urte atzera egin zuen. Ni ordurako urtebete lanean ari nintzen hamabost edo hamasei urteko gazte sasoitsua nintzen. Amarako tren geltokiaren ondoan, Amarako bihotza den Easo Plazan bizi nintzen eta arrotz irabazleek “Generalísimo” izenaz birbataiatutako kalean egiten nuen lan, zehazkiago Kursaal Handia kasinoaren ondoan.

Egunero, etxetik lanera eta lanetik etxera egiten nituen bi ibilaldiak berberak ziren: Easo plaza, Larramendi eta Prim kaleak, Foruen ibilbidea, Santa Katalina zubia, Ramon Maria Lili ibilbidea eta “Generalisimo” zelako hura edo alderantziz. Baina nire gogoetak garai hartan urduri samar eta asmo berriz beteta , nire lantokira joateko eguneroko bidean, oso maiz ikusten nuen eta urte haietan arrunt normala iruditzen zitzaidan gertakizun batera bahitu ninduen. Urumea ibaiaren ertz batean, Ramon Maria Lili ibilbidearen parean edo, gerriraino edota kolkoraino uretan eta eskuan garai hartarako luze samar zen pala zabala zuelarik, gizon bat aritzen zen ibaiaren hondotik hondarra ateratzen.

Horretarako gondola zapal baten itxura zuen gibel handiko gabarra irauli ezina erabiltzen zuen eta hor egoten zen edozein urte sasoitan bere gabarraz eta bera palaz ibaiaren hondoari hondarra lapurtu nahian. Nire ustez, eta nire gogoak ez badit hutsik egiten, bazeuden beste gizonak lan berbera egiten zutenak, baina hauek gabarratik jaitsi gabe eta metalezko pala baten bidez aritzen ziren hondoak nahastekatzen eta hondarra ateratzen. Baina nire gogoetak egunero Urumea ibai lagunak bustitzen zuen gizonarengana eraman ninduen.

Ez dakit zein ote zen bere izena baina neronek Patxi izenaz bataiatu nuen eta Hondarra deituraz. Hona hemen bada gure gizona: Patxi Hondarra. Gizon hau beti itsasoari begira bizi zen, hondarra beti itsas behearen aurretik edota atzetik atera behar izaten baitzuen. Ez zuen ordutegi onik. Askotan Loiola eta Egia lotzen dituen zubi sendo eta lirainaren aurrean egoten zen bertako ertzetan zegoen hondar fin ugaria ateratzen.

Sarritan, goizaldeko ordu txikietan, bere lagunik onena zen Urumea ibaiaren indarraz baliatuz eta veneziar gondolari onenaren trebeziaz, bera bezain idorra zen gabarra uretara bultzatu eta ondoren, bere gabarraren punta batetik bestera joan eta brankan zeukan arraun moduko egur luze eta sendo baten bidez gabarra uretan barneratzen zuen, ibai behera abiatzeko. Hau oso maiz egiten zuen eta bere lagun mina zen Urumearen ondoan igarotako goizaldeek eta berarentzat guztiz ulergaitza zen Kristina-Eneko txorien txiotxoak bere lan neketsu eta bakartian laguntzen zioten.

Donostiar guztiok ederki dakigun bezala, Donostiaren bihotza Kontxako badia da eta Urumea bere bizkarrezurra, bere ardatz nagusia. Eta Patxi Hondarrak bi lagun handi zituen: Urumea ibaia eta itsasoa, biekin etengabeko harremanetan aritzen baitzen. Itsasoak Zurriola, Kontxa eta Ondarretatik ebatsitako urrezko hondar ale distiratsuak Urumeako bi ertzetara eramaten ditu eta bertan aritzen zen Patxi gurea hondar horiek ateratzen gero Donostiako eraikinetarako bideratzen zituzten kontratistei saltzeko asmoz. Eta honela, egunero donostiar askoren begiradapean, Patxi Hondarrak, Urumearen bideari jarraiki, Donostia osoa zeharkatzen zuen goitik behera eta behetik gora. Lehendabizi Burdinazko Zubia, eta gero langile goiztiarrez lepo gainezka egoten ziren Maria Kristinarena eta Santa Katalinarena. Eta itsasoa, hondarra agerian uzten, atzeratzen zenerako han egoten zen Patxi Hondarra uretan sartuta. Goizaldi haietan Patxi hanka hutsik eta Mahongo galtza urdin batzuk jantzirik uretan sartzen zenean, bertako korrokoiak izaten ziren bere lekuko isil eta ia bakarrak.

Denboraren poderioz, Donostiako eraikinak material berriez egiten hasi zirenean, Patxiren hondarrak erdi ahazturik gelditu ziren, kalitatearen aldetik ez baitziren lehiatzeko modukoak. Patxik, zeharo zahartuta, bere eskuak artrosiak okertuta eta bere gorputza erreumak jota zituelarik, lanari utzi behar izan zion. Urteak igaro ziren eta askotan, Loiolako zubiaren azpian lehorreratuta eta guztiz hondatuta zegoen gabarraren ondoan, Urumearen ertzeko hondar-harri batean eserita egoten zen Patxi bere bilobei Urumean bizitakoak kontatzen eta hauek arreta handiz entzuten zioten. Honela, kontakizun hauei esker, Patxiren bilobek eduki zuten urte luzetan bere aitonaren lagunik onenak izan ziren gabarraren eta Urumearen berri. Bestetan, Ondarreta hondartzara joaten zen itsasoak hondarra nola lapurtzen zion ikustera.

Biloben artean, maiteena, kuttunena, Joanito izenekoa zuen. Eta Heriok Patxi eraman zuenean, Joanito bilobak bete izan zuen aitonak eskatutako azkena. Aitona hilberriaren gorpua Loiolako zubiaren azpian zegoen gabarra zaharraren oholez egindako zerraldoan sartu eta inguruetako hondarrezko ertz batean ehortzi zuen. Joanitok ondotxo egin zuen bere lana, eta honela, beraren bitartez, Patxik bere familiaren eta anonimatuan hainbeste maitatu zuen hiriaren ongi merezitako omenalditxoa jaso zuen.

(Osaba Daniel Barandiaranen ipuinari egindako itzulpena)

ZERUAN FRONTOIRIK BA OTE?

Txomin eta Bixente ttikitandik izan dira lagunak. Eskolan elkarrekin ibili ziren eta bertan zirela frontoiaz zaletu ziren. Orduz geroztik, pilotari bikote ezin hobea osatu dute. baina urteak ez dira inorentzat alferrik igarotzen, eta dagoeneko bi lagunak burua soil samarra daukate. Hala eta guztiz ere, osasunak eta emazteek uzten dietenean, frontoira joaten jarraitzen dute eta beti bezala bikote ezin hobea osatzen jarraitzen dute.

Horrelako batean frontoian zeudela, Txominek bere kezka handia azaldu zion lagunari:

–Bixente, herriko erretoreak dioenez, hil eta gero zerura joango gaituk eta bertan bizimodu ona eramango diagu. Hemengoa bezalakoa erraten dik.

–Bai Txomin, horrela ziok, hemengoa bezalako bizimodua, berdin-berdina!

–Baina hik uste al duk zeruan frontoirik egongo dela? Ederra egin behar diagu bestela guk biok, zerura joan eta frontoirik ez. Horretarako hobe hemen geratzea.

–Bai mutil, arrazoiak duk. Erretore jaunari galdetu beharko zioagu –Txominek, zalantzez mukuru.

–Eta zer erranen ziguk On Ilariok, bera ez duk inoiz zeruan egon eta! – Bixentek.

–Horretakoz, onena diagu gu bion arteko akordio bat egitea. Hau duk, gu biotatik hiltzen den lehenak, zerutik jaitsi eta frontoia ba ote denentz abisua emango ziok besteari. Hiri zer iruditzen? –Txominek.

–Primeran, hagitz ideia ona eduki duk. –Bixentek, hagitz kontent.

Bi lagunek, elkarri eskua emanez, egin zuten tratua. Handik bost urtera gaitzak Txomin eraman zuen eta Bixente arras penaturik gelditu zen lagunik eta pilotarako bikotekiderik gabe. Haatik, ongi gordeta zeukan gogoan garai batean lagunarekin egindako tratua. Hilabeteak, bata bertzearen gibeletik igaro ziren eta Txominen berririk ez. Bixente etsitzen hasita zegoen.

– Zer, Txomin? Egindako tratua ahantzi duk, ala?

Baina Txomin hil zeneko urtea betetzear zegoela, Txomin agertu zitzaion ohean erdi lotan zegoen Bixente lagunari.

–Bixente, Bixente, ni nauk, Txomin, hire laguna, eta egindako tratua betetzera etorri nauk.

Bixentek berehala ezagutu zuen lagunaren ahotsa eta bat ere gupidarik gabe, galde egin zion:

–Bazuan garaia etortzeko. Erran ezak. Ba al da frontoirik zeruan?

–Bai mutil, lurrean bezalaxe, eder-ederrak. Eta gainera igande honetako partidan hi izango haiz berriro nire bikotekidea.

HERIOTZA ARTEKO UZTARKETA

Joxepi gaixoa alarguna zen, eta gaixoa diot ez zekielako bere senarrik gabe bizitzen. Ahalegindu zen arren inoiz ez zuen lortu bere senarraren heriotzak utzitako hutsunea betetzen. Bilbotarra zen, Santutxukoa, eta hiru seme-alaba ezkonduen ama. Hauek asko maite eta zaintzen bazuten ere, inoiz ez zuten amaren atsekabea arintzen lortu.

Joxepik berak ere ondotxo zekien egoerari buelta eman behar ziola, eta gogotik saiatzen zen. Auzoko jubilatuen elkartean sartu zen eta beraiekin batera ibilia zen besta eta txangoetan. Baina alferrik, inoiz ez bazuen lortu bihotzean sakon sarturik zuen samina arintzen. Hiruzpalau emakume alargunekin batera Benidormera joana, eta Koñoaren kalean18 ibilia zen. Baina alferrik, senarraren gabezia ongi sustraiturik baitzuen bere baitan.

Josepik bizitzeko ilusioa galduta zeukan Beñardo senarra minbizi traidore batek mundu honetatik eraman zuen egun beretik. Fededuna zen oso, eta bere itxaropen bakarra, hil ondoren, senarrarekin berriro biltzen zen. Horrela egin zituen zazpi urte, etxe aurreko bidean auto batek harrapatu zuen arte. Egia esateko, autoak ez zuen ahalegin handirik egin behar izan Joxepi harrapatzeko, haren bizitzaren azken boladan, ez baitzuen ezker-eskuin begiratzen errepideak zeharkatu aurretik. Eta horrela, oharkabean, Balbek eraman zuen berekin.

Hauxe izan zen zazpi urtetan itxarotako momentua. Joxepiren arima aratz eta gardena libre zen eta paradisuko bideetatik barrena abiatua zen Beñardo senarra izan zenaren bila. Zelai eder zabal batean erromeria zen. Euskaldun pilo bat zegoen bertan, gizonezko gehien-gehienak txapela buruan jantzita. Fandangoetan ari ziren.

–Han egongo da Beñardo nirea, dantzaria amorratu baitzen! –pentsatu zuen Joxepik, dantzan ari izen jende multzorantz hurbilduz.

Momentu hartan azken fandangoa jotzen bukatu zuten eta dantza lotuarekin hasi. Han ziren denak, poz-pozik, helduta, eta horietako aunitz aski arrimatuta.

–Ene, lizun hauek hemen zeruan? –pentsatu zuen Joxepik hura dena ikusita.

Halako batean, Beñardo ikusi zuen dantzan neska lirain polit gazte batekin. Hauek ere aski arrimaturik. Gehiegi pentsatu gabe, Joxepi lasterka eta garrasika abiatu zen senar izandakoarengana. Bihotza taupada handiz zebilkion.

–Beñardo, Beñardo laztana, azkenean errekuperatu zaitut! Zatoz, zatoz nire besoetara maitea!

Baina Beñardoren aurpegian ez zen Joxepirenean ikusten zen poz bera azaltzen. Harrituta eta burumakur zirudien. Joxepi hurbiltzean, atzera egin eta ihesari ekin zion. Joxepi atzetik zihoakion poz bortitz batek hartuta.

–Zatoz maitea, zatoz Beñardo. Joxepi naiz, zure emaztea!

Erromeria egiten ari zen zelaitik aldendu ziren biak korrika batean eta haitzurdin19 zurizko jauregi eder batera sartu. Han, beste gizonekin hizketan, bazen bizar zuri dotore bat, denen burua ematen zuena. San Pedro zen. Beñardo harengana hurbildu zen. Joxepi ere atzetik heldu zen arnas eztulka.

–Zer gertatzen da hemen? –galde egin zien gizon bizar zuriak.

Joxepik Beñardo bere senarra izan zela eta eternitatean harekin bizitzeko asmo sendoa erakutsi zion.

–Eta zuk zer diozu? –galdetu zion gero ordura arte isilik egon zen Beñardori.

Eta honek erantzun:

–San Pedro jauna, jakin beza berorrek, nik, Joxepirekin ezkontzean, elizan egin nuen promesa hau izan zela: Beti elkarrekin heriotzak banatu arte!

INTSAUSTITARREN IBILERAK PIRINIOETAN BARNA

Intsaustitarren etxean hura zen egun seinalatua, urte osoan amestutakoa: oporraldiaren lehen eguna. Donostiako etxebizitza hilabetez hustu eta Pirinioetan barrena ibiltzeko asmoa zeukaten. Aitak autoa etxeko soto aurrean jarri, eta denon artean trastez bete ondoren, denak barrura sartu ziren eta autoa piztu. Berehalaxe, bidea egiteari ekin zioten. Aurrean txofer aita Mañuel zihoan eta eskuinean eserita, kopilotu, Garbiñe emaztea. Atzeko eserlekuan jarririk Irati eta Asier seme-alabak, amoña Nikolasa eta Xibi zakur txikia. Maleta-ontzian, berriz, era guztietako trasteak. Beraien asmoa Bartzelonaraino joatea zen.

Lehen egunean Iruñean barrena ibili ziren. San Fermiñak pasatu berriak ziren arren, giro aparta zegoen nafar hiriburuan. Bertako hostal batean egin zuten lo. Hurrengo egunean Zaragozara iritsi ziren. Bertan eman zuten eguna eta Ebro aurreko hostal batean aterbetu ziren gaua pasatzeko. Hurrengo egunean Andorraraino joan ziren. Giro ederra zegoen eta bertako osatu batean afaldu zuten bapo. Lo ere Andorra La Viella-ko hotel batean egin zuten. Garestia zen baina arras ona, eta intsaustitarrek urte osoan zehar aurreztutako dirua gastatzeko gupidarik ez zutenez, bertan pasatu zuten gaua inolako erreparo ekonomikorik gabe.

Eguna piztean, intsaustitarrek txukuntzeari ekin zioten. Egun hartan Bartzelonan egin nahi zuten lo. Dena abiatzeko prest zeukaten baina amona inondik agertu ez.

–Non da amona Nikolasa? –galde egin zuen Garbiñe amak.

–Ez dakigu ama. Gaur ez dugu ikusi. –erantzun zion Irati alabak.

–Uste dut oraindino bere gelan dagoela. –Asier semeak.

–Oraindik bere gelan eta altxatu gabe? –aitak, biziki kezkaturik– Ezin dut sinistu, ditxosozko erreumak ez dio uzten ondo lo egiten. Bestela bera izaten baita beti ohetik lehenengoa altxatzen.

–Ba oraingoan ez aita! –alabak.

–Ene! Amona jaiki gabe eta ni konturatu ez! –Garbiñek, ikaratzen hasita–. Ez zitzaion ba ezer gertatuko?

–Zer gertatuko zaio ama? Atzoko afalostean eta kafearekin batera edan zuen ttottak kalte egingo zion eta orain ezin esnatuz izango da! –Asier semeak, barrezka–. Kar, kar, kar…!

–Ixo, ixo mukizu hori! Hik ere, amonaren adinera iristean, ttotta edango duk, eta inork ez dik ezer esango. –aitak, asaldaturik.

–Goazen Mañuel, goazen zure amaren gelara. Hau ez da bat ere normala! –Garbiñek senarrari.

Senar-emazteak amonaren gelara sartu ziren eta ohean luze-luze etzanda amona ikusi zuten. Zurbil-zurbila zegoen.

–Ama, ama, esna zaitez, berandu da-eta! –esan zion Mañuelek, eskuaz astintzen zuen bitartean–, baina amona ez zen mugitu ere egiten.

–Ama esnatu behingoz! –segitzen zuen Mañuelek– Baina amonaren erantzunik ez.

Garbiñek Nikolasaren eskua hartu zuen, eta hotz-hotza zegoela ikustean, amona hilik zegoela ulertu zuen.

–Mañuel, zure ama hilda dago!

–Hilik? Baina zer diozu emakume, atzo poz-pozik eta osasun handiaz zegoen!

–Atzo bai, baina gaur ez. –Garbiñek, lehor– Bart ikaragarri afaldu du, eta bukatzeko ttotta eta guzti. Badakizu kanposantuak bapo afaldutakoez beterik daudela. Kontu zaharra da.

–Halakorik! –Mañuelek, malkoei ezin eutsiz.

–Eta orain zer egingo dugu? –Garbiñek, pentsakor.

–Zer egingo dugu bada? Lurperatu! –Mañuelek, erdi haserre.

–Erraz esaten duzu hori Mañuel, Andorran gaude eta ez Donostian. Ez daukagu inolako asegururik eta Donostiako Polloe hilerriraino eramateko ehorzketako auto berezi bat ordaindu beharko genuke. Pentsa ezazu! Eta nondik aterako ditugu sosak? Gure aurrezpen guztiak xahutzen ari gara bidaia honetan.

–Arrazoi duzu Garbiñe. Zerbait pentsatu beharra daukagu.

Hiruzpalau minutu isilik egin ondoren, Garbiñek solasaldiari berrekin zion.

–Badakit zer egin. Lehenengoz, seme-alabei gertatutakoaren berri eman eta isilik egoteko agindu. Gero amona jantzi eta hotelekoen deskuidu batean hartu eta denon artean autora eraman. Gero, zuzen-zuzenean, Donostiara. Amona autoan gindoazela hil zaigula kontatuko dugu.

–Ongi Garbiñe, baina gauza bat ahaztu zaizu. Andorran gaude eta muga zeharkatu beharko dugu. Zer esango dute mugako poliziek amona hilik daramagula ikustean?

–Ixo Mañuel, egin dezagun nik esandakoa, eta muga pasatu aurretik pentsatuko dugu zer egin.

Esan bezala egin zuten. Seme-alabak gertatutakoaz ohartu zituzten eta ongi kontsolatu ondoren, amona jantzi eta hoteleko harreran inortxo ere ez zegoen momentu batean hartu eta ate nagusiaren aurrean Mañuelek aparkaturik zeukan kotxean sartu zuten. Kostata, baina sartu egin zuten. Isiltasun handia zen autoan, eta tarteka seme-alaben negar edota hasperenen bat aditzen zen. Mugara iritsi aurretik basotxo batera sartu ziren.

–Eta orain zer? –galdetu zuen Mañuelek.

Eta Garbiñek odol hotzez erantzun:

–Amona sabai gaineko parrillan daramagun kanpin-dendaren barruan sartuko dugu, eta horrela muga pasatuko dugu inor konturatu gabe.

–Baina zer diozu? Kanpin-dendaren barruan? Baina zer uste duzu dela nire ama, panpina bat ala? –Mañuelek, oso minduta.

–Eta orduan zer egin nahi duzu? Zure amaren gorpua aduanazainei deklaratu?

Denak isildu ziren. Garbiñek arrazoia zuen. Gogorra zen, mingarria, baina egin beharra zeukaten. Handik ordu erdira autoa muga alderako bidetik barrena zihoan. Barruan senar-emazteak, seme-alabak eta zakurtxoa, goian, kanpin-dendaren barruan, ongi biribilduta, amona. Muga aurrean zeukaten, eta ezker-eskuin lauzpabost polizia. Mañuelek autoa mugatik hurbil zegoen kafetegiaren aparkalekuan sartu zuen.

–Zer Mañuel, zer pasatzen da? –Garbiñek.

–Ezer ez! Ez naiz inoiz kontrabandista izan eta ez dut balorerik izan zuzen-zuzenean muga pasatzeko. Har dezagun kafe bat eta gero gerokoa.

Oso konforme ez zegoen arren, Garbiñe autotik jaitsi zen eta atzetik seme-alabak eta zakurra.

–Asier, Irati, eraman ezazue Xibi bazter batera txiza egin dezan, eta bitartean, amak eta biok kafetxo bana edango dugu. Ordu erdi baten barruan, hemen berriro ere. Ados? –Mañuelek, seme-alabei.

Horrela egin zuten. Ordu erdi baten bueltan, intsaustitarrak autoa utzita zeukaten tokira hurbildu ziren. Momentu zehatz hartan, beraien autoa muga aldera joaten ikusi zuten. Barruan hiru gizon ezezagun zihoazen. Lauak eta zakurra atzetik korrika ibili ziren arren, ezin izan zuten ezer egin lapurtutako autoa geldiarazteko.

–Lapurrak, lapurrak! –garrasi egiten zuten, baina alferrik. Autoa laster urrundu zen intsaustitarrengandik eta kafetegi paretik ikusi ahal izan zuten lapurrek ostutako beraien autoa muga pasatzen inolako arazorik gabe.

–Agur gure autoa! –bota zuen Garbiñek.

–Eta amona? –galde egin zuen Iratik.

Hori entzutean lauak isildu ziren, burumakur lurrera begiratuz. Mañuelek isiltasuna hautsi zuen eta andreari begira honela esan zion:

- Eta orain zer egingo dugu Garbiñe? Zer egingo dugu?

SOR MARGARITAREN BELAR INFUSIO MIRESGARRIA

Arteagan bada betidanik klausurako komentu bat, eta bertan bizi diren mojen bizimodua lanaren eta lasaitasunaren artean garatzen da. Horrela izan da beti, eta horrela da gaur egun ere. Egun hogeita hamar moja bizi dira Arteagako komentuaren murruen arteko gizarte ttiki eta itxian. Gehien-gehienak zaharrak dira laurogei urtetik hagitz hurbil baitaude, eta dagoenekoz, beraien urterik onenak emanak dituzte Jaungoikoaren eta komentuaren zerbitzura. Baina beraien artean badira moja gazteak ere. Horietako bat Sor Margarita daukagu, hogeita hamaika urteko moja erronkariar sendo eta bizkorra. Emakume langilea, sasoikoa, kementsua… eta gainera belar-zale handi eta porrokatua. Bere ukenduak, kremak eta sendagaiak famatuak dira Arteagako mojen artean, famatuak eta aunitzetan erabiliak. Arteagako mojek anitz maite dute Sor Margarita, eta ez bakarrik mojek, herritarren artean ere, bere produktuak aski zabalduak eta estima handikoak baitira.

Baina produktu guztien artean, ezagunena, preziatuena… azken hiru urteetan Sor Margaritak egiten duen infusio miresgarria da. Jainkoaren oparia deitzen diote komentuan, eta berari esker, bertako moja adindunen bizimodua onerako arrunt aldatu da azken urteetan. Goiz goizean, ohiko errezorako jaikitzen diren mojei Sor Margaritak lehen infusioa ematen die; bazkaldu ondoren bigarren bat edaten dute eta afalostean hirugarrena. Infusioa egiten duenez geroztik mojak indarberriturik sentitzen dira, ajeek eta gaitzek eragindako oinazeak desagerturik dauzkate neurri handi batean, eta odol berri batek, euforia handi batek bultzaturik bizi dira Jaunari eskerrak emanez. Komentuaren bizimodua arrunt aldatu da eta baita bertan bizi direnen umorea ere. Moja asko kantuan (sakroan, prefosta!) aritzen dira, eta iluntzero kartetan partidaren bat edo beste egiten dute. Musa dute maite.

Infusio miresgarriaren ospea komentuaren murruetatik kanpo zabaltzen hasita dago. Esaten dutenez, Sor Gerardaren bizkarreko mina desagertua da, baita Sor Lorentzaren ahuldadea ere. Herrian badira horrelako minek jota dauden adinduak eta Sor Margaritaren infusioa eskatzen hasi omen zaizkie mojei. Hauek eskakizunen berri helarazi diote Sor Margaritari, baina honek dioenez infusiorako hostoak ematen dizkion landarea ez da oraindik horren handia, eta ezinezkoa egiten zaio produkzioa handitzea. Lehena lehena da, hau da, komentuko mojen osasuna bermatzea.

Komentuan bizi diren hogeita hamar mojez gain bazen kaperau zahar bat, On Luix izenekoa, baina aski zaharra zenez, eta Sor Margaritaren infusioak bizitza luzatzea lortu ez zuenez, Jaungoikoak berekin berriki eraman zuena. Orain Arteagako mojatxoak atsekabeturik daude, eguneroko mezarik gabe gelditu baitira. Zorionez, badirudi gotzainak beraien eskaera entzun duela eta kaperau berria bidaltzeko hitza eman duela. Bitartean, komentuan kaperau berriaren zain daude.

On Luixen heriotzatik hiru aste igaro dira, eta oraindino ez dute ordezkorik bidali. Mojak desesperaturik daude. Eskerrak Sor Margaritaren infusio miresgarriak momentu txar horiek ongi eramaten laguntzen diela!

Bazirudien goiz hura aurrekoak bezalakoa izanen zela, baina ez, goizeko bederatziak aldera, ezezagun batek komentuko ate nagusian jo egin baizuen: Danba, danba, danba!

–Nor da? –galde egin zuen barrutik Sor Joxepa moja atezainak.

–Zabal ezazu atea, otoi. On Periko naiz, zuen kaperau berria.

–Eneee! Gure kaperau berria! Itxoin ezazu momentu bat, atea zabaltzeko Ahizpa Nagusiaren baimena behar baitut.

Handik zenbait minututara Sor Joxepa Ahizpa Nagusiarekin batera itzuli zen eta bien artean atetzarra zabaldu zuten.

–Egunon Jainkoak eman diezazuela arrebak! Jaunaren bedeinkazioa zuekin izan dadin! On Sekundino Mariñelarena naiz, eta gotzainaren izendapena dakart. Hemendik aurrera zuen kaperako arduraduna izanen naiz. –esan zuen gotzainaren kredentziala Moja Nagusiaren eskuetan uzten zuen bitartean. Azken honek, arreta handiz irakurri zuen eskutitza, eta ongi begiztatu zituen beheko aldean zeuden gotzainaren sinadura eta zigilua. Benetakoak zirela egiaztatu ondoren, kaperau berriari erantzun zion:

–Baita berorri ere, On Sekundino, bihotzez pozten gara berori ezagutzeaz. Aitzina, aitzina! Sartu barrura, berorren etxean dago-eta!

Egun bereko eguerdian, bazkalostean On Sekundinok bere lehen meza egin zuen Arteagako komentuan. Mojak grinez beterik zeuden, eta debozio handiz eta poz handiagoz jarraitu zuten elizkizuna. Hasiera-hasieratik mende bat betetzeko hurbil zeuden moja haien poza eta alaitasuna bitxi samar iruditu zitzaizkion kaperau berriari. Bazekien kaperau baten beharrean eta espero luzean izan zirela, baina horrek ez zuen, inolaz ere, lekaime haien alaitasun bitxia esplikatzen. Gazteagoak ziruditen, askoz gazteagoak, eta bizitzeko grina handi batez jantzita gainera. On Sekundino, ez zen gaztea, berrogeita hamar urte bete berriak baitzituen, eta ordura arte ezagututako komentuetan, bertakoen bizimodua oso bestelakoa zen. Konforme bizi ziren, baina sakrifizioa zen beren aurpegietan irakur zitekeen ezaugarririk nabarmenena, Arteagako komentuetako mojengan berriz, bizi-poza zen nagusi. Afalostean mojekin batera afaldu zuen eta orduan ikusi zuen lehen aldiz Sor Margaritak zerbitzatzen zien infusio berdexka bitxia. On Sekundino teologian doktorea eta biologian lizentziatua zen, beraz, aski jantzia zen belarren kontuetan, eta infusio hura susmagarri samarra iruditu zitzaionez gero, berak ere dastatzea erabaki zuen. Pentsatu eta egin. Handik ordu erdi batera, mundua eta bizitza oso bestela ikusten zituen.Barne-poz handi batek gainezkatzen zuen. Hori zela eta, alegera oso, parte hartu zuen mojek gauero antolatzen zuten mus txapelketan. Urteak kartetan aritu gabe. Eneee!! !

Hurrengo goizean, esnatu zenean, gauean gertatutakoa etorri zitzaion burura. Ez zitzaion bat ere normala iruditu eta Sor Margaritaren infusioari egotzi zion bere portaera bitxiaren errua. Horregatik goizeko elizkizuna egin ondoren, Sor Margaritaren ondoan izan zen momentu bat probestu zuen berarekin hitz egiteko.

–Sor Margarita, astirik baduzu, zurekin hitz egin nahiko nuke.

–Bai On Sekundino, berorrek nahi duenean.

–Sor Margarita, badakit hemen zuen artean berria naizela, baina etorriz geroztik oso harrituta nago moja guztien artean dagoen bizi-pozaz. Badakit alaitasuna Jaungoikoaren dohaina dela, baina hainbesteko poza susmagarria iruditzen zait.

–Jaungoikoak egunero bedeinkatzen du komentu hau On Sekundino.

–Jaungoikoak ala zuk egiten duzun infusioak?

–Hori da, berorrek esan duena. Jaungoikoak egunero bedeinkatzen du komentu hau eskura jarri digun infusioaren bitartez.

–Eta nondik ateratzen duzu infusio hori egiteko beharrezkoa den belarra?

–Gure komentuko lurretatik On Sekundino, gure komentuko lurretatik!

–Eta ikus al daiteke Jaungoikoak eman dizuen belar miresgarri hori?

–Bai On Sekundino, horixe baietz. Etor bedi berori nire gibeletik eta infusioa egiteko erabiltzen dudan belarra erakutsiko diot.

Sor Margarita komentutik atera zen eta beraien lurretan barrena sartu zen. On Sekundinok atzetik jarraitzen zion. Arteagago komentua handia da saindutasunaz eta baita lurrez ere. Baratzez inguraturik dago, eta oilategiak eta untxitegiak ez dira falta. Zerri korta ere badaukate, hortik atera kontua. Lurrak murru handi batez inguraturik badaude ere, ekialdeko aldean murrua eroria da aspaldi eta sosen aldetik urri samar dabiltzanez, murrua konpondu gabe utzi dute. Harantz abiatu ziren moja eta kaperaua. Murrua eroria dagoen tokitik hurbil badira zenbait etxe zahar. Horietako bat Arteagako gazte multzo alternatibo batek okupatu du, eta bertan bizi dira. On Sekundino izuturik zegoen etxe haren atarian eserita zeuden gazteen piura ikusita. Haien oilar gandorrak eta haien pirata janzkerak!

–Sor Margarita, nor dira gazte horiek? –galde gin zion biziki kezkaturik.

–Ez kezkatu On Sekundino, ez kezkatu. Etxe hori herriko gaztetxea da, eta gazte horiek hor bizi direnak. Ez dira arriskutsuak. Inoiz ez digute ezer egin. Lasai, On Sekundino, lasai!

On Sekundinok ez zuen txintik ere esan. Listua irentsi zuen, eta isilik jarraitu zion mojari. Sor Margarita berehalaxe gelditu zen eroritako murrutik aski hurbil zegoen landare baten aurrean, eta hura seinalatuz honela esan zion kaperauari:

–On Sekundino hor du berorrek gure infusioak egiteko baliatzen dugun landarea. Ikus beza!

On Sekundino landarera hurbildu zen mesfidantza handiz, eta hosto bat hartu bezain pronto aurkitu zuen landare miresgarriaren misterioa. Hura marihuana zen, seguru aski gaztetxeko gazte inozente haiek landatutakoa. Huraxe zen Arteagako komentuko mojen bizi-poz bitxiaren arrazoia. Baina nola esan hori Sor Margarita eta beste mojei, beraien poza eta bizimodu lasaia zauritu gabe? Huraxe zen orain On Perikoren buruan jira-biraka zebilkion kezka berria.

HILERRIKO HEROTSAK

Iñigo eta Imanol kazetaritzako ikasleak genituen eta azken kurtsoa egiten ari ziren. Fakultateko irakasle batek elkarrizketa bat egitea agindu zien azken kurtsoko guztiei. Gaia hauxe zen: Gizarteak gustuko ez dituen lanak. Eta orduz geroztik hor ari ziren denak, magnetofoia, papera eta boligrafoa hartuta, bazterrak inarrosten, agindutako lana bete nahirik. Iñigo eta Imanol lagunak eta ikaskideak izateaz gain, biak irundarrak ziren. Horregatik, Eguberrietako oporrak baliatu nahi izan zituzten Irungo hilerriko ehorzleetako bati elkarrizketa sendo-luzea egiteko. Ehorzleak Julian izena zuen, berrogeita hamasei urte zituen, eta Iñigoren aitaren lagun mina zen. Hori zela eta, aski erraza egin zitzaien bilera bat hitzartzea fakultatean agindutako elkarrizketa gauzatzeko.

Ostiraleko arratsaldeko lauetan zeukaten aipaturiko hitzordua, eta hara joan ziren bi lagunak Imanolen aitak utzitako autoan. Blaiako kanposantua hiriaren kanpo aldean dago, muino baten gainean, eta bertatik hiri osoa ederki ikus daiteke. Pena hildakoek ezin dutela paisaiaz gozatu! Imanolek hilerriko ate nagusitik hurbil dagoen aparkalekuan autoa utzi eta kanposantura barneratu ziren. Bertan zegoen Julian, euren zain. Azken honek berehalaxe ezagutu zituen berarengana zihoazen bi mutil gazteak.

–Arratsalde on mutilak!

–Bai, arratsalde on Julian! –erantzun zioten bi gazteek batera.

–Zer nahi duzue nitaz? –galde egin zien Julianek, ahots ozenaz.

–Dagoeneko aitak kontatuko zizun zer nahi dugun, ezta? –erantzun zion Iñigok.

–Bai motel, atzoko txikiteoan ginela, zer edo zer aipatu zidan egin behar duzuen lan horretaz, baina egian esan behar badizuet, ez nion gehiegi ulertu. Beraz, zer nahi duzue?

–Zure lanbideari buruzko zenbait datu. –ihardetsi zion Iñigok.

–Beno ba, hasi nahi duzuenean, ni prest naukazue-eta!

–Aizu Julian, zenbat urte daramazu lanbide honetan? –Iñigok, galdetegiari hasiera emanez.

–Hago! Hogeita bi urterekin hasi ninduan eta orain berrogeita hamasei urte bete berriak zeuzkaat, beraz, hogeita hamalau urte zeramatzaat ofizio honetan.

–Eta nola sartu zinen?

–Hori galdera motel! Margarita andregaia haurdun utzi nian elizako bidea hartu aurretik, eta aurrera egiteko beste biderik ez nuela ikusita, Florentino zaharraren tokia hartzea erabaki nian. Hark berrogei urte bete zitian ofizioan, ehorzketa batean irristatu, zulora erori eta kolpeaz hil zuan arte. Gizajoa!

–Bai, etxean entzuna daukat Florentinori gertatutakoa! –Imanolek.

–Baita nik ere! Bere garaian oso sonatua izan zen Florentinori gertatutakoa! –Iñigok, eskuan magnetofoia piztuta zeukala.

–Bai hala duk! Oso sonatua izan zuan eskualde osoan! –Julianek, bere hitzei indarra eman nahian-edo.

–Eta zein dira zure betebeharrak? Kontatuko al zenizkiguke, mesedez! –Iñigok.

–Bai motel, nola ez ba! Gure lana zera duk: hilerriko garbiketa, konponketak, zaintza, ehorzketak, gorpuzkinen erretzea… eta beste horrelakoak. Badakik, kanposantuan egin beharreko guztiak.

–Julian, barka ezazu gure atrebentzia, baina egia al da ehorzle lanbidea eta alkohola aski loturik daudela? Eta zergatik? –Iñigok, bere galderaren sakontasunaz amini bat urduri.

–Ez motel, horiek beste garaiko kontuak dituk! Egia duk gure ofiziokook edan edaten dugula, baina nork ez dik edaten gure Euskal Herri honetan? Ni txikiteoan egunero ibiltzen nauk lagunekin, eguerdian eta iluntzean, baina denen modura. Hire aita ere gurekin ibiltzen duk, eta berak baino gehiago ez diat nik edaten, ez! Alajainkoa!

–Eta zure familiak ondo eramaten al du zure ofizioarena? –Iñigok, berriro ere.

–Bai, bai! Etxean ez diagu inoiz nire ofizioko kontuez hitz egiten eta kitto! Seme-alabak dituk okerren eramaten dutenak, badakik, ikastolan lurperatzailearen umeak direla esaten baitiete, baina tira! Hori bakarrik den bitartean, ez zagok arazorik.

–Eta orain beste gaira pasatuz, hildakoek ez al dizute beldurrik ematen?

–Beldurra? Baina, zer diok mutil? Hildakoek ez ditek beldurrik ematen, niri biziek ematen zidatek beldurra. Biziak dituk gaiztoak, biziak!

–Eta inoiz ez al duzue gauean ezer berezirik ikusi edo entzun? –Iñigok.

–Ez! Ikusi ez diat inoiz ezer berezirik ikusi, baina… –aurpegian irribarre gaiztotxo bat loratuz–, baina entzun bai! Azken urte hauetan gauetan herots berriak entzuten ditiat.

–Herots berriak? Segur al zaude?

–Bai motel, ez bat bakarra, hiruzpalau batera baizik! –Julianek, buruaz ere hitzak baieztatuz.

Iñigok eta Imanolek elkarri begiratu zioten guztiz harrituta. Gero Imanolek hartu zuen hitza.

–Gaur gauean lana egin behar al duzu hilerrian?

–Bai motel, gaur nire txanda duk.

–Eta axolako al litzaizuke gu ere herots berri horiek entzutera etorriko bagina? –Imanolek.

–Ez gazte, zatozte lasai, eta nahi duzuenean.

–Orduan, gaur, gaueko hamabietarako etorriko gara.

–Ederki! Ongi duk!

–Gaua arte, orduan! –bi gazteek.

–Bai, gaua arte! –Julianek.

Gaueko hamabietan, puntu-puntuan han zeuden kanposantuko atean bi gazteak. Iñigok arratsaldeko magnetofoi berbera zeraman eskuan. Julian zain zeukaten.

–Gabon mutilak, hilobietatik ateratzen diren herots horiek ez dira beste mundutik etorritakoak! –Julianek, harrituta oso.

–Zer orduan? –bi gazteek, harridura handiz.

Julianek ez zien erantzun. Eskuaren imintzio batez, atzetik segitzeko agindu zien bi gazteei, eta hauek denborarik galdu gabe obeditu eta jarraitu egin zioten. Julianek hilobi zurien arteko karriketatik barrena eraman zituen, eta kanposantuko sakonera iritsita, han hamaika eta hamaika hilobiren artean zeudelarik, gelditzeko eta isilik egoteko agindu zien:

–Geldi, geldi hemen, eta ixo, laster hasiko baita kontzertua!

Gure gazteek horrela egin zuten. Esandako tokian gelditu ziren eta Iñigok eskuan zeraman magnetofoia piztu zuen hilobietako herotsak grabatzeko pronto. Halako batean, aldameneko hilobi batetik soinu bat entzun zen.

–Pipiripipi, pipiripipi, pipiripipi!! !

Sanba baten soinua zirudien.

–Hara, horren jabea parrandero samarra izango zuan! –bota zuen Julianek.

Julianek bere hitzak bukatu orduko, beste soinu bat atera zen hamabost bat metrotara zegoen hilobi batetik.

–Turrun, turrun, turrun!

Musika hawaiarra zirudien.

Beherago zegoen beste hilobi batetik hirugarren herotsa atera zen:

–Tatataratararara, rararararara!

Eusko gudariak kantuaren soinua zen.

–Eta hori abertzalea, segur! –Julianek, konbentzimendu handiz.

Ordurako gure lagunak herots berrien iturria zein zen ulertzen hasita zeuden. Poltsikoko telefonoak, hildakoek beste mundura beraiekin batera zeramatzaten telefono mugikorrak.

–Gaur egun dena presaka eta korrika egiten dugu! –esan zuen Julianek–. Bizi, presaka egiten dugu, eta baita hil ere. Beti presaka! Horregatik, askotan senideek hildakoak jantzita dauden bezala lurperatzen dituzte, poltsikoetan zer daukaten begiratu gabe. Jende askok ez daki gizon-emakume haiek hilda daudela eta tarteka dei egiten diete. Eta horra hor, gero prestatzen diguten kontzertua!

Iñigok, etsiturik, magnetofoia itzali zuen. Momentu berean beste soinu berezia entzun zuten:

–Kir-kir, kir-kir, kir-kir, kir-kir…!

Berehalaxe, Iñigok magnetofoia piztu zuen berriro, garbi baitzen hura ez zela telefono baten herotsa. Eta Imanolek belarriak zorroztu zituen hilobietatik, antza, ilkitzen zen soinu berezi hura hobeto entzuteko. Julianek bi mutilen prestutasuna ikusita, barre ozen batez urratu zuen Blaiako kanposantuaren bakea.

- Kar kar kar kar kar kar! Kar kar kar kar kar kar! Ez erotu mutilak, entzuten duzuen hori kirkirra da-eta

FERNANDEZ, NON HAGO?

Encarnita eta Raquel berrogeita hamar urte inguruko emakume madrildarrak dira, ezkongabeak eta Euskal Herria biziki maite dutenak: bertako jendea, paisaia berdea, paregabeko gastronomia… Gaztetan, unibertsitatean zebiltzala elkar ezagutu zuten eta orduz geroztik lagun ibili dira bizitzaren bidean. Fakultatean zeudela zenbait neska euskaldun ezagutu, tarteka beraien herrietara joan, bertako festetan ibili… eta ordutik Euskal Herriaz maitemindu ziren erremediorik gabe. Karrera bukatu zutenean, norberak bere bideari ekin zion, eta norberak bere modura irabazi zituen eguneroko babarrunak. Asteburuetan elkarrekin ateratzen ziren eta oporretan elkarrekin etortzen ziren Euskal Herrira.

Profesional onak eta langile finak zirenez gero, laster dirua aurrezteari ekin ahal izan zioten. Eta handik bost bat urtetara, Euskal Herriko kostaldean, hor nonbait, bien artean etxetxo bat erosi behar zutela erabaki zuten. Pentsatu eta egin. Elena lagun gipuzkoarrari esker, Hondarribiko etxe polit baten berri eduki zuten eta bi aldiz pentsatu gabe, erosi egin zuten. Orduz geroztik, oporraldi eta jaizubi luze guztietan, autoa hartu eta Madriletik Hondarribirako bidea egin izan dute, inongo arazorik gabe. Emakume kementsuak izaki, ez diote inoiz bide luzeari beldurrik ukan, eta horrela bat ere pentsatu gabe, egin izan dute, behin eta berriro, bi herrien artean dagoen distantzia ikaragarri luzea.

Dagoeneko hogei urte luze igaro dira joan-etorri horretan, eta oraindino ere, gurera pozik etortzen jarraitzen dute. Haatik, ez dute poz berberaz hartzen Madrilerako itzulbidea. Biek erretiroa hartzean, Hondarribira bizitzera etortzeko asmo irmoa daukate.

Encarnitak animaliak izugarri maite ditu, eta Madrileko etxebizitzan, katu ar beltza dauka berekin bizitzen. Fernandez izena du, eta berekin eramaten du handik-honat eta hemendik-harat. Bidaietara eta kilometroetara ohituta dauka, eta autoaren atzeko eserlekuan ezartzen duen kaiola moduko ontzi batean garraiatzen du.

Lehen eta orain Madril eta Hondarribiaren arteko bidea bera da, distantzia bera esan nahi dut, baina Encarnita eta Raquelen adina ez da garai batekoa. Etxe erosi zutenetik igaro diren hogei urteak ez dira alferrik pasatu, eta ohiko bidaia gero eta neketsuagoa egiten zaie. Hori dela eta, hiruzpalau aldiz gelditzen dira bidean, indar berriak hartzeko eta baita txiza egiteko ere. Ferndandezi ere, aski ongi etortzen zaizkio geldiketa horiek hankak luzatzeko eta bide bazterrean pixarraxta handia egiteko; berak ere bere beharrak baititu, noski!

Eta adina gora joan zaien bezala, gauza bera gertatu da zirkulazioarekin. Autoak nonahi daude, milaka, errepideetan mugagabeko ilarak egiten dira eta istripuak edozein momentutan gerta daitezke. Hori dela eta, azken urteotan, aipaturiko arazo horiek guztiak ekidin nahian, bi lagunek bidea gauez egiteari ekin diote. Oraintxe horrelako batean ari dira, Madril alderako norabidean. Euskal Herria aspaldian utzi dute atzean eta dagoeneko Espainiako lurretan barrena doaz. Horrelako bideetan, eta ohiturari jarraiki, Raquel eta Encarnita bolantean txandatzen dira. Orain Raquel ari da gidatzen eta Encarni aldameneko eserlekuan erdi lotan dago. Atzeko eserlekuan, bere kaiolan sarturik, Fernandez zurrunka ari da. Ordu erdia beranduago katua esnatu da eta desesperazio handiz maukaz hasi zaie.

–Mauuuuuuuu! Mauuuuuuuuuuuuuuu! Mauuuuuuuuuuuuuuu!

–Ene! Zer du Fernandez gaixoak? –katuaren maukarekin esnatu berria den Encarnik.

–Zer izango du bada, neska! Txiza egin nahi din. –Raquelek.

–Nik ere, dagoeneko beharra zeukanat. –Encarnitak.

–Lasai neska, lasai, txoko aproposa ikustean gelditu egingo naun.

Abuztuko gaua zen, gau ederra, izarrez betea. Zeharkatzen ari ziren lurraldeak, lurralde zabalak ziren, biztanlerik gabeak… eta Raqueli errespetua ematen zion bazter mortu haietan, gauaren bakardade ilunean gelditzeak. Horregatik, Encarnita eta Fernandezen kexei jaramon handirik egin gabe, aurrera jarraitu zuen zenbait kilometrotan.

–Mauuuuuuuuuuuuuuu! Mauuuuuuuuuuuuu! Mauuuuuuuuuuuuuuu!

–Fernandezek, etengabeko kontzertuan.

–Txokoren bat ikusten dunanean, geldi ezan autoa otoi, maskuria lehertzear daukat-eta! –Encarnik, behin eta berriro.

Halako batean, urrutitasunean eta bide bazterrean argi bat nabaritu zuten. Hurbildu ahala, bideko jatetxe bat zela ikusi zuten. “El caminante cansado” izena zuen. Bi aldiz pentsatu gabe, Raquelek autoa jatetxearen aparkalekura sartu zuen. Han baziren beste bi edo hiru auto aparkaturik, eta bidaiariak kanpoan ari ziren paseatzen eta hankak luzatzen. Jatetxearen kanpo aldeko argiak piztuta bazeuden ere, ateak eta leihoak zeharo itxita zeuzkan. Ate nagusian “descanso semanal” (asteko atseden eguna) zioen txartela eskegita zeukaten.

Jatetxearen gibel aldean baziren sastraka handiak eta zuzen-zuzenean harantz abiatu ziren Raquel, Encarni eta Fernandez, aparkalekuan deskantsatzen ari ziren beste bidaiariak ia agurtu gabe. Beharra beharra zen. Gero izango zuten aski denbora halako formalidadeetarako! Sasien artean norberak bere txokoa bilatu zuen, bragak jaitsi eta…….txizzzzzzz!

Izugarrizko pixarrakadez bataiatu zuten bazter hura. Ferndandez, pixa zarrasta handia ere egin zuen arren, ez zen horregatik lasaitu. Ez, bestelako beharra ere bazuen. Bero-bero eginda zebilen, biboteak, isatsa eta......, dena tente. Emea xerkatzen zuen eta horrelako baten arrastoa usaindu bezain pronto, bi emakumeen begi-bistatik desagertu zen tximistaren abiaduraz.

–Eta orain zer? –galde egin zuen Raquelek, izututa.

–Zer egingo dugu bada, neska? Izarren azpiko paseo bat egin. Bere beharra ase ondoren, etorriko zaigu-eta. Gainera, gauaren freskotasunak on egingo zigun guri! –Encarnik, gauzen alde ona bilatu nahian edo.

Eta horrela egin zuten, ordubeteko paseoa egin eta autora hurbildu ziren gero Fernandez bertan, beraien zain, egongo zelakoan. Baina, han ez zegoen Fernandez malapartatuaren inongo arrastorik. Beste ordu erdi bat eman zuten esperoan, beribilaren barruan, eta etortzen ez zenez, bila atera ziren berriro.

–Fernandez, non hago? Hator lehenbailehen nazkagarri hori! –Encarnik, bere ahots marrantatuaz.

–Gure errietaren beldur izango dun eta ez din atera nahiko. –Raquelek, arrunt amorratuta.

–Fernandez, non ezkutatzen haiz? Irten hadi segituan! –Encarnik.

Beste ibilgailuetako jendeak elkarri begiratu zioten erretolika haren zergatia ezin ulertuz. Azkenean, haietako bizpahiru lagun hurbilen zegoen Encarnitarengana hurbildu eta galde egin zioten:

–Nor bilatzen ari zara, senarra?

Encarnik eta Raquelek gertatutakoa kontatu zieten arren, gizon-emakume haiek ez zieten gehiegi sinistu. Hala eta guztiz ere, bilaketan lagundu zieten.

–Fernandez, Fernandez, non hago? Atera hadi!

Beste ordubete eman zuten elkarrekin katuaren bila, baina alferrik, Fernandez ez baitzen inondik azaltzen. Azkenean, beste autoetakoek bideari berrekin zioten bi emakumeak han, euren autoan, asper-asper eginda utzita.

Hurrengo goizean, lehen argi izpiekin batera, mauka luze batek autoaren eserlekuetan lotan zeuden bi andre madrildarrak iratzarri zituen.

–Mauuuuuuuuuuuuuuu! Mauuuuuuuuuuu! Mauuuuuuuuuuuuuuuuuu!

Encarnitak eta Raquelek ez zuten deus ere esan. Atea zabaldu, Fernandez kaiolan sartu, Raquelek motorra piztu… eta berriro ere, bidera atera ziren. Ordurako errepidea ibilgailuz gainezka zegoen. Madrilerainoko bidea ilaran eta isilean egin zuten. Fernandez ez zen bide osoan gehiago kexatu.

INTERNETEN AROAN

Gorka Jaunarena lesakarrak hagitz maite zituen zezenak eta entzierroak. Gazte-gaztetatik ibilia zen herriko San Ferminetan, kalean goiti kalean beheiti, zezenen aurretik korrika. Hori bezalakorik ez zegoen munduan beretzat. Lagun koadrila osoa herriko besten zain egoten zen eta zezenak askatzean, beraiek izaten ziren lehen lerroan korrika ibiltzen zirenak. Arriskua maite zuten eta zezenen adar zorrotzek ez zituzten beldurtzen, alderantziz, bazirudien indarra eta adorea ematen zizkietela. Hagitz ezagunak ziren Lesakan eta haiek gabe ez zen entzierro egiterik. Baina, buru gazte haietan bazen bete gabeko ametsa: Iruñeko entzierroa korritzea.

Adin nagusiaren jabe egiterakoan, euren ametsa betetzeko aukera ezin hobea iritsi zitzaien. Gurasoei Erronkariko mendi aldera zihoazela erran, eta harantz joan beharrean, Iruñera jo zuten. Bederatzi lagun zirenez gero, gida-baimena atera berria zeukaten horietako bik, euren gurasoen autoak harturik, eraman zituzten.

Urtarrilaren lehena,

otsailaren bia,

martxoaren hirua,

apirilaren laua,

maiatzaren bortza,

ekainaren seia,

uztailaren zazpian

Iruñera joanen gara,

zahatoa eskuan,

zahatoa eskuan.

Iruñera joanen gara

San Fermin ospatzera.

San Fermin.

Iruñean ibili ziren, egunak joan eta egunak jin, zezenen aurretik korrika. Eguna argitu orduko prest ziren korri egiteko. Ez zuten entzierro bat ere galdu. Eta azkenean harrapatu zituzten. Baina ez zezenek, Iruñeko udaltzainek baizik, non eta Gaztelu plazako musika-kioskoaren pareten aurka txiza egiten. Entzierroetan ibiltzeaz gain, maite zuten bertze kirol bati gogotik ekin baitzioten Iruñean, edateari, hain zuzen. Eta gorputzean neurri handitan sartzen zutena, pixarrakada galanten bidez atera beharra zeukaten. Gau hartan, berriz, udaltzainek in fraganti harrapatu zituzten, hau da, txilibituakanpoan zutela eta isun bana ezarri zieten.

Buztana hanka tartean ongi sarturik eta poltsikoan zeramatzaten aurrizkiak Iruñeko ostatuetan ongitxo xahuturik, itzuli ziren Lesakara.

Handik zenbait hilabetetara, Iruñeko isunen afera arras ahantzirik zutenean, Gorka Jaunarena etxean ari zen merendatzen, geroxeago lagunekin kalera irteteko prest. Halako batean, etxeko ordenagailuan saltseatzen ari zen bera baino lau urte gazteagoa zen Aitor anaiak honela erran zion:

–Gorka, famatua haiz!

–Bai horixe! Ez al hekien? Lesakan hagitz famatua nauk.

–Lesakan eta mundu osoan. Asperturik nengoela Elebila-ren bilatzailean hire izena jarri diat, eta hemen azaldu haiz. Oraindik ez diat irakurri, baina gainetik begiratuta, San Ferminekin loturiko konturen bat dela iruditu zaidak.

–Banekian nik egunen batean, zezenen aurretik korri egiteko dudan zaletasunak ospetsua eginen ninduela. Eta hik erraten duanagatik bazirudik egun hori iritsi dela.

Momentu hartan, haien aita etxera sartu zen.

–Arratsalde on!

–Baita zuri ere aita! –erantzun zioten bi anaiek batera.

–Aita! Famatua naiz. Interneten agertzen naiz. Aitorrek Elebila bilatzailean topatu du nire izena. –Gorkak, pozaren pozez.

–Famatua hi? Ez duk izanen ekarri dituan notengatik. Zazpi kalabaza!

Errekreoa, besterik ez duk gainditu. Hori marka hirea! –aitak, arrunt harriturik.

– Ez aita, ez. Badirudi nire afizioagatik egin naizela famatua.Badakizu, San Ferminak, zezenak, entzierroak…. –-berriro Gorkak temati.

– Erakuts iezadak Aitor, erakuts iezadak topatu duana. –aitak, arras mesfidati.

Eta horrela, Aitorrek Elebila bilatzailean aurkitutakoa erakutsi zien Gorka eta aitari. Gorka bozkarioz betea zen, aita, berriz, zeharo nahasia.

– Hemen dago aita, hemen. Irakur ezazu. –erran zion aitari, bilatzailean topatutakoa erakutsiz.

Eta aitak, bi aldiz pentsatu gabe, ozenki irakurtzeari ekin zion belarriak tente eta erne zituzten bi semeek, berekin batera, interneten jartzen zuenaren berri eduki zezaten.

2007ko uztailaren 9an, goizaldeko hiruretan, Iruñeko udaltzainek Pello Amaroz Etxebarne, Asier Ofizialarena Oroz, Iñaki Oronoz Etxeberria, Mikel Juanena Ordoki, Iñigo Astiazaran Martinez, Xabier Perurena Elizgarai, Joseba Etxegarai Martiarena eta Gorka Jaunarena Mindegia gazteak harrapatu zituzten Gaztelu plazan, musika-kioskoaren kontra txiza egiten ari zirela. Hori dela eta, Iruñeko Udaltzaingoak zigortu ditu 150 euroko isun bana ordaintzera. Bi egun barru iritsi araziko zaie haien helbideetara, hilabetea bukatu aurretik ordain dezaten. Beranduago ordainduz gero, kasu horietarako legeak agintzen duen gehikina ordaindu beharko dute.

Isiltasun handia egin zen. Nehork ez zuen txintik ere erran. Aitaren begirada zorrotzak sukaldeko labainek baino gehiago mozten zuten. Gorkak ez zuen inolako hitzik entzun behar izan aitaren haserrealdia gainezkatzeko pronto zegoela ulertzeko. Deus esan gabe, bere gelara sartu eta atea barrendik giltzatu zuen.

Bat-batean, sumendiak gainezka egin zuen, eta garrasi bizian aitak honela erran zion bere gelan gotorturik zegoen seme pixontziari:

–Babo alaena, pixontzi zerria. Gaurtik aitzina akitu dituk hiretzat entzierroak eta zezenak. Presta itzak hire aurrezkiak isuna ordaintzeko, nik ez baitut zentimorik ere emanen. Hobe duk hire gelan egotea denbora batez, bertzenaz zapatila dantzatuko diat ipurdian.

Gorka aterbetzen zen gelaren barrutik inork ez zuen erantzun eta berriro isiltasuna nagusitu zen etxe hartan.

STRIP-TEASE GAUA

Gaueko bederatziak ziren eta ordurako mutil gazteak Urdanibia hoteleko sarreran biltzen hasita zeuden. Beñaten ezkongabe agur-afaria ospatu beharra zeukaten eta horretarako, isil-isilean prestaturiko ustekabea zeukaten. Hogeita bost mutil inguru ziren Irungo hotelera iritsitakoak eta gehien-gehienak Beñatekin koadrilan ibilitakoak. Handik hamar minututara iritsi zen Beñat bi lagunekin, berak gidatzen zuen automobil urdinean. Hoteleko barran muturra pixka bat berotu ondoren, jangelan beraientzat prestaturiko mahai luzean eseri ziren. Izkinetako batean Beñat ezarri zuten denen mahaiburu.

Afaria goxo eta oparoa izan zen, ardo onez bataiatua. Mutilak kontent zeuden, ardo ugari edateak ematen duen poztasun bereziaz gainezka. Postreekin hasi ziren era guztietako txantxak eta pikardiak.

–Ahal izango al du Beñatek behor horrekin? –mutiletako batek.

–Ez zekiat, baina ezin badik guk lagunduko zioagu. Kar, kar, kar…! –beste mutil batek aurrekoari erantzunez.

Geroxeago ohiko kantuak etorri ziren:

Gure koadrilan, gure koadrilan,

gure koadrilan mozkorra franko

eta gainera soltero,

eta gainera, eta gainera,

eta gainera ezkontzerikan

ez du inork espero,

ez orain eta ez gero.

Hau dek zorioneko

ezkondu beharra,

ezkondu baino lehenago

biziko naiz mutil zaharra!

Giroa gori-gorian zegoen.

–E, Beñat, atera ezak pititoa! Ikus dezagun denok neurri estandarrera iristen zaian! –muturbero batek.

–Bai, bai, atera ezak! Ikus dezagun! –beste guztiek garrasika.

Beñat gorri-gorri eginda zegoen lotsaren lotsaz eta entzungorrarena egiten zuen.

–Atera ezak, atera ezak, atera ezak!!! –mahai inguruko mutil guztiek garrasika.

Beñat gero eta lotsatuago zegoen. Ez zekien nora begiratu. Neska zerbitzarien begiradak beregan sumatzen zituen eta horrek oraindik urduriago jartzen zuen. Aurpegia Colon pasealekuko semaforoak baino gorriagoa zeukan. Azkenean, barealdia etorri zen, mahaikideak lasaitu ziren antza, eta zerbitzatu berri zieten izozkia jateari ekin zioten. Eskerrak! Beñaten gorritasuna apaltzen hasi zen. Baina barealdiak ez zuen luzaz iraun. Xanpaina zerbitzatzean hasi ziren komediak, berriro ere.

–Aup,a Beñat! Aupa pitogogor! eta horrelakoak gero eta maizago entzuten ziren.

Baina gogorrena kafe eta kopen tenorean etorri zen. Mutiletako bat eserlekutik altxatu, eta Beñatengana hurbilduz, honela esan zion:

–Beñat, oparien ordua etorri duk. Duda-mudatan ibili gaituk, ez genekian zer egin, bakoitzak bere oparia edo denon artekoa. Azkenean, denon artean egitea erabaki genian. Jakin bagenekian denetik daukaala, etxea ongi hornitua eta trastez betea, eta horregatik pentsatu genian onena izango zela hiretzat ahaztezina izango zen gaua prestatzea. Hona hemen bada, hire koadrilak hire ohorez prestatu duen strip-tease gaua. Has dadila! –eta eskuaz txalo egin ondoren, jangelako ate nagusia seinalatu zuen.

Beñatek harantz begiratu zuen, galtzetan kaka eginda, baita beste guztiek ere algara handia sortuz. Atetik hiru neska lirain sartu ziren eta mutilek betetzen zuten mahai luzera hurbildu. Gona ttikia zeramaten eta goiko aldean bularretako ttikiagoa. Takoidun oinetakoek osatzen zuten hiru neska-puska haien janzkera guztia. Gorputza oso modu sentsualez mugituz mutilengana hurbildu ziren, zirri bat hemen, bestea hor… Hiruen artean buru zenak bularretakoa kendu zuen eta hurbilen zegoen mutilaren buruan ezarri. Honek gogo onez hartu zuen eta mahaikideei erakutsi.

–Begira ezazue, gonaren azpian ez dute bragarik eramaten! –bota zuen mutiletako batek aldamenean zeukan neskaren gona altxatuz bere hitzen baieztagarri.

Mutilek ez zioten panoramari begirik kentzen. Bularretakoa kenduta zuen neska, ordurako Ezpeletako piperrak baino gorriago zegoen Beñatengana hurbildu zen. Pot eman zion ezpainetan eta gero hanken gainean eseri zitzaion bere ipurdia mutilaren hanka-artekoaren gainean lizun dantzatuz, eta bere bular biluziez mutil lotsatuaren aurpegia laztanduz. Beñat lehertzear zegoen.

Beste bi neskak ere, bularretakoa kendu eta mahaikidez mahaikide zebiltzan ariketa gimnastiko berberak egiten. Hura zen iskanbila! Hura kalapita! Musuek, besarkadek, dantza estu-estuek… ordubete inguru iraun zuten, eta neskak joan zirenerako, mutilak lehen baino askoz beroago zeuden.

–Eta orain azken oparitxoa! –bota zuen ozenki zeremonia-buru zebilen mutilak.

Kaxa handi bat ekarri zioten eta mahai gainean ipini.

–Ireki ezak, ireki ezak, ireki ezak!!! –garrasi egiten zioten mutil guztiek batera.

Pasa-pasa eginda zegoen Beñatek kartoizko kaxa zabaldu zuen eta maniki moduko panpina itsusi batekin egin zuen topo. Biluzik zegoen.

–Txotxona duk eta ongi etorriko zaik kontsolamendurik ez duan gauetan. –azaldu zion irri artean mutil eledunak.

Gero, kaxatik atera eta banan-banan ibilarazi zuten mahaian, txiste lizunak kontatuz eta keinu irrigarriak eginez. Beñaten besoetara iritsi zenean, denak garrasika hasi zitzaizkion:

–Proba ezak, proba ezak, proba ezak!! !

Beñat goitatuak, bere lotsa gordez, altxatu eta honela erantzun zien:

–Lasai geroxeago probatuko dut, baina intimitatean.

Beñaten ateraldiak barreak sortarazi eta barealdi berria ekarri zuen. Hortik aurrera, gau-festak bere gailurra jo zuen. Kantuek, barreek, algarek, txiste eta keinu lizunek… gaua bete zuten. Txotxona zen pertsonaia nagusia, gauaren erregina, eta besoz beso zebilen. Ordu-biak aldean hoteleko jantokitik abiatu ziren. Moskura zihoazen kopa batzuk edatera. Gazteak buila handiz sartu ziren autoetan eta…

–Honekin zer egingo dugu? –galdetu zuen Beñatek beso artean zeraman txotxona erakutsiz.

–Bere lana egin dik, baina dagoeneko ez zaiguk deusetarako balio. –gehitu zuen Beñatekin autoan esertzeko pronto zen lagunetako batek.

–Arrazoia duk! –beraiekin autoan sartzeko zen mutil kaskagorriak– Hemendik aurrera, traba besterik ez ziguk egingo.

Azken honek Beñati txotxona besoetatik kendu eta aparkalekuaren bazterrean zegoen errekara jaurti zuen.

–Agur txotxona! Bide on! –esan zion agur moduan.

Gero, errekak txotxona eraman zuen.

––––––––––––––

Astelehena zen eta Jaizubia auzoan kokaturiko Txingudi ikastolan klaseak goizeko zortzietatik hasita zeuden. Hamarrak ziren eta ordurako ikasle onenak aspertzen hasita zeuden. Han zebiltzan batzuk aho zabalka, besteak paperezko bolatxoak elkarri botatzen, eta neska pinpirin batzuk ezpainetako berriak probatzen. DBH-ko ikasleak ziren. Xabi irakaslea matematikako eragiketak azaltzen ari zen. Arbela bete-betea zeukan eta hala ere, bazuen jarraitzeko asmoa. Horretan ari zirela Igor ikasleak ozenki esan zuen, eraikinaren ondoan dagoen erreka kristalezko leiho handitik seinalatuz:

–Begira ezazue, begira ezazue panpina bat dago uretan!

Loaldian zeuden ikasleak esnatu eta leihoetara hurbildu ziren Igorrek esandakoa ikusteko asmotan.

–Ixo Igor! Eta zuek denak eser zaitezte oraintxe bertan zuen tokietan! –agindu zien Xabi irakasleak biziki haserreturik.

–Txotxona bat da! –esan zuen Gorkak algara handiaz.

–Bai txotxona bat da! –errepikatu zuten ikaskideek irri eta barre artean.

–Zer txotxona eta zer txotxona-ondo! Eser zaitezte oraintxe bertan, ez baduzue nahi oker arin bana jar diezazuedan! –irakasleak sutan.

Ikasleak, irri eta barre artean, eseri ziren klasea bukatzeko falta zitzaien ordu erdia jasateko ezinbesteko konformidadeaz. Xabi irakasleak, disimulu handiz begiratu zuen erreka aldera eta han erdialdeko zenbait harriren artean trabaturik txotxona ikusi zuen. Itsusia zen oso. Pertsona baten tamainakoa eta guztiz biluzik zegoena. Emakume bati dagozkion atributuak zeuzkan begi-bistan eta handi samarrak gainera. Poltsikotik zapia atera eta kopetan irristan sumatzen zuen izerdi hotza xukatu zuen. Gero, ikusitakoaz deus aitatu gabe, eragiketen azalpenari lotu zitzaion serio-serio.

Hamar eta erdietan atsedenaldiaren tenorea zen. Ikasleak korrika abiatu ziren idazkaritzara eta baloiak errekara erortzen zaizkienean ateratzeko erabiltzen dituzten salabardoak eskatu. Han ibili ziren plisti-plasta txotxona atera zuten arte. Bitartean, Xabi irakasleak errekak ekarritakoaren berri eman zion Mari Karmen zuzendariari. Gero biak errekara hurbildu, bazterrak miatu eta han ez zegoen deus. Inguruetan zebiltzan ikasleei galdetu eta inork ez zekien ezer. Mari Karmenek ez zekien zer pentsatu, eta Xabi irakasleak gutxiago oraindik.

Hamaiketan berriro sartu ziren ikasgelara. Xabik eragiketekin jarraitzeko asmoa zeukan. Ikasleak zintzo-zintzo zeuden beren tokietan eserita. Susmagarria oso. Irakasleak izkina batean kokaturiko armairua zabaldu zuen bere liburuak hartzeko eta horretan ari zela ikasleek barruan gordeta zeukaten txotxona gainera erori zitzaion. Xabi irakasleak ez zuen horrelakorik inolaz espero eta txotxonaren zama ustekabean gainera erortzean, gibelera jausi zen garrasi handia jaurtiz:

–Aaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaa!! !

Eta horrela lurrean luze etzanda gelditu zen txotxona gainean besarkaturik zuela. Ikasleak, euren irakaslea horrela ikusita, barrez lehertzeraino hasi ziren. Irakaslea amorruz betea altxatu zen eta ostikada batez aldendu zuen txotxona zenbait metrotara.

–Orain ikusiko duzue madarikatuak! Zuzendaria ekarriko dut eta sekulako zigorra ezarriko dizuegu!

Hori esanda, ikasgelatik atera zen zuzendariaren bulego aldera. Handik bost minututara itzuli zen Mari Karmen zuzendariarekin, baina ordurako ikasleek ikasgelatik aterea eta ongi ezkutatuta zeukaten. Irakasleak eta zuzendariak ikasgelako bazter guztiak arakatu zituzten arren, ez zuten ezer topatu. Ikasleei galdetu zieten, behin eta berriro, baina hauek zintzo aurpegia jarriz, horrelakorik ez zutela ikusi erantzun.

Azkenean, zuzendariak irakaslea ikasgelatik irtenarazi eta ahopeka, barruan zeuden ikasleek entzun ez ziezaioten, honela esan zion:

–Xabi, arrunt akiturik zaude. Sendagilearenera joan beharko zenuke.

Bitartean, ikasgela barruko ikasleen ezpainetan irribarre maltzur bat loratzen zen.

––––––––––

Leku eta momentu aunitz hauta daitezke istorioen bilgune gisa, Euskal Herriko edozein bazterretan, edozein lurraldetan, edozein arotan; Bizkaian, Nafarroa Garaian edota Zuberoan; Goierrin, Amikuzen edota Erriberan; Bilbon, Donostian edota Maulen; Oionen, Burlatan edota Eskiulan; atzo, gaur edota bihar. Nik liburu honetako hogeita bat istorioak biltzeko Hendaiako tren-geltokia aukeratu dut, bertatik egunero honanzko eta haranzko bideak urratzen direlako, bertatik egunero leku orotara bidaiatzen diren trenak abiatzen direlako, eta bertako itxaro-gune eta bagoietan egunero makina bat biziera gauzatzen delako.

Oharrak

[←1] Nafarroako armadako buruzagi gorena.

[←2] Eskiula: Biarno barruko zuberotar kulturako herria. Euskaldunon finis terrae ekialdean.

[←3] Entseina edo bandera daramana.

[←4] Pastoraletako pertsonaia nagusia.

[←5] Biloba zubereraz.

[←6] Erleei zubereraz.

[←7] Bukatu, amaitu, finitu…

[←8] Hüilantü: Hurbildu.

[←9] Bortüak: Euskal Pirinioak.

[←10] Bedats: Udaberria.

[←11] Jatorra

[←12] Ola: Txabola, etxola.

[←13] Bilera: Erromeria.

[←14] Lohitu: Zikindu.

[←15] Sugearen mihia.

[←16] Pipatu: Zigarroa erre.

[←17] Ziraldoka: Alde batera eta bestera.

[←18] Koño kalea: Kale horretan barrena omen dabiltza, gora eta behera, Benidormera joaten diren euskaldunak. Beste euskaldun ezagun batekin topo egitean, honela esaten ome ndiote elkarri: Koño, hi ere hemen! Hortik datorkio kaleari duen izengoitia.

[←19] Haitzurdin: Marmola.