AURKIBIDEA

HITZAURREA

BEGIRALEAK ETA ANTZERKI KAIERAK

“AGUR JAUNAK” KANTUAREN NONDIK NORAKOAK

PELLO COUDROY, DANTZA, MUSIKA ETA SUKALDARITZA

XABI SOUBELETEN. EUSKAL ESPRESIONISMOA

URRUÑATIK IRUÑERA KONKISTAREN EGUNEAN

IRISARRIKO KABALKADA ETA TOBERA.

BERRITZEAREN INDARRA

AMAIUR ETA BERZAITZ. AMETSETIK LIBERTATERA.

JOSE MENDIAGA PASTORALA

URRUÑAKO ETXE IZENEN AZTERKETA

ITSASUKO KABALKADATOBERA. IRAUL-STORY

KUXKUXTU TXARANGA. EUSKAL BAZTERRAK PIZTEN

FRANCISQUE-MICHEL EUSKALARI FRANTSESA ETA EUSKAL ATSOTITZAK

BAIONAKO GASKOIAK, DONOSTIA ETA ATTURRI IBAIA

BATIXTA BORTHIRI-SALA, LARRAINTAR BAT, PRUSIAN PRESO

ZUBEROAKO TXIKITOAK

LAPURDIN, NAFARROA BEHEREAN ETA ZUBEROAN GAINDI, EUSKAL INAUTERIARI JARRAIKI.

DANIEL URRABIETA. ILUSTRATZAILE HANDIA

BAIONAN KORRIKA EUSKARAREN ALDE

BETTI BETELU, LAPURDIKO DANTZA-MAISU NEKAEZINA

1828ko XARIBARIA EZPELETAN

NAPOLEON, WELLINGTON ETA EUSKALDUNAK

PERKAIN PILOTARIA, HISTORIA ETA MITOA

ANTTON ETXEBESTE, MIÑABAITAKO AZKEN MUGALARIA

RENÉ CASSIN PASTORALA

BEGIRALEAK BIRIATUN DANTZARI

XANPUN BERTSOLARIAREN GORAZARREZ

HATS BERRIA MUTXIKOAREN EGUNARENTZAT

EUSKAL HERRIA TXIRTXIKATUA BAINA EZ AHANTZIA

“GERNIKATIK ASTELEHENA” DONIBANE LOHIZUNEN

LURRARI DEIKA PAUSUKO XAIAN

DIDIER LAFITTE 30 URTEREN BURUAN

MARTIN GILBEAU.URRUÑAKO EUSKALTZALE HANDIA

IPARRA-HEGOA. EUSKAL HERRIA ERAIKIZ

NAFARROAREN EGUNA. ASKATASUNAREN AITZINDARI

ALIENOR PASTORALA

URRUÑAKO KABALKADAZINTZARROTSA

GEREZIEN DENBORA PASTORALA

HITZAURREA

Iparminaizenaz bataiaturiko liburu honetan bizitokitzat dudan Iparraldean euskaldunen eta euskararen inguruan ikusitakoak, ikasitakoak eta bizitutakoak biltzen ahalegindu naiz. Tamalez, badakit Iparraldeko hiru lurraldeetan badirela frantses kulturarekin eta bizimoduarekin loturiko hainbat ekitaldi eta gertakizun, baina horiek ez daude nire agendan, horiek ez baitira nirekin eta nire unibertsoarekin uztartzen. Kolonizatzaileen eta kolonizatuen ekitaldi eta gertakizunak dira, errealitate ofizialaren berri ematen dutenak. Baina ni, euskalduna eta abertzalea izaki, ez naiz horrelakoetan ibiltzen eta ez naiz ibiliko, ez naiz horrelakoetan murgiltzen eta ez murgilduko. Ez dut sinesten unibertso horretaz eta ez sinetsiko.

Euskal Herria maite dut, euskaraz egiten duen ama-lurrak hunkitzen nau, askatasun politiko eta kulturala bilatzen duen herriaz sinesten dut, baita munduko kultura eta kosmogonia natural guztiez ere, gizateriaren aberastasun handiak direlakoan bainago; baina kolonizazioa, inposaketa kulturala, mintzaira ordezkapen programatua eta horrelako bilaukeriak ez ditut gogoko. Hori dela eta, Iparraldeari buruz plazaratu ditudan liburuetan –hau barne-, euskal nortasunaren inguruko gaiak mirespenez eta maitasunez jorratu ditut.

2010. urtean, Ipar Haizeak izeneko liburua plazaratu nuenean, Itxaro Bordak, urte bereko maiatzaren 30ean, Berria egunkarian, Bira izeneko txokoan, Iparmin deituriko artikulua idatzi zuen nitaz eta nire liburuaz. Ikus dezagun aipatu artikuluan zer zioen:

Han-hemenka aditzen da Iparraldean euskararenak egina duela, salbu errailearen karreraren bermatzekoak alaina. Gaitzitzen gara ez ditugulako egiak maite. Euskadi global distiratsuaren alde ilunean geratuko gara beti, hitzak ahul dabilzkigulakoan, aldizkariek paper hormatuaren ordez fotokopia industriala erabiltzen dutelakoan, musikariek ez dutelakoan diskorik grabatzen eta gais sakonen jorratzeko ustezko diplomak eskas ditugulakoan.

Ordea, ez daitezela engaina, ez gara ilusioz asetzen Sokratesen harpeko kideen antzera, kanpoan gaude eta argi urriko xinaurrien moduan gabiltza, aitzina, atzera, aitzina, etengabe.

Hiria argitaletxeak plazaratu Joseba Aurkenerenaren Ipar Haizeak kronika bildumak ez du besterik erakusten: bizitza pilpiratsua, adiskidantza keinu ugariak, izateko nahikunde zilarra eta asterik aste garatzen diren kultur gertakariak. Olerki, testu eta eranskin anitz kausitzen da memoriaren harrotzeko. Josebaren perpausak zintzoak dira, ez gaitu jujatzen, ezin baitu Iparraldeko eleen zurrunbiloetan urtzen doan doan arau. Novempopulania -ezezagunerako bidaiari maiteminduaren ikusmolde ukitua dastatu dudala dirudit, erdizka lauetan…

Hotel Atalaiako bederatzigarren irakasgaia.

Artikulu maitagarri honetatik, eta Itxaro Borda idazle handiaren baimenaz, hartu dut esku artean duzun liburu hau bataiatzeko izenburua: Iparmin, Iparraldean izan ditudan bizipenak laburbiltzeko topatu dudan hitzik zehatzen eta ederrena baita. Iparmin, euskalmin, kulturmin, naturmin, mundumin, zibilizaziomin…, bizimin, bai bizimina, azken finean, horixe baita ene jakin-minaren gibelean gordetzen dena.

Mila esker zuri, Itxaro, egunero euskaraz idazten, pentsatzen, bizitzen, izaten… gure herriaren eta gure mintzairaren alde egiten duzun lan izugarri handi eta ederragatik, mila esker euskaldunon unibertsoari egiten diozun ekarpen baliosagatik, eta mila esker anitz Iparmin hitz ederra sortu eta niri gogoeta-gai gisa eskaintzeagatik. Adiskidetasun osoz eskertzen dizut. Euskal unibertsoak ipar, hego, mendebal eta ekialdeko lurretan hazi naro eta oparoa ukan dezan.

BEGIRALEAK ETA ANTZERKI KAIERAK

Donibane Lohizuneko Begiraleak elkartea 1935. urtean sortu zen. Sortzaileak lau emazte gartsu izan ziren: Madalena Jauregiberri, Elise Aramendi, Madalena Bribet eta Antoinette Lakarra. Haien asmoa Hegoaldeko ”Emakume Abertzale Batza”-ren antzeko mugimendu euskaltzalea sortzea zen, euskara euskal kultura eta fede giristinoa zabaltzeko. Lehen lehendakaria Elise Aramendi izan zen hogeita hamar urte luzez.

Hasiera-hasieratik antzerkia izan zen elkartearen zutabeetako bat, antzerkia haien helburuak lantzeko lanabes ezin hobea baitzen. Hastapenetan komedia herrikoiak taularatu zituzten eta horretarako Lapurdin ziren antzerki-idazle onenen lanak eskuratu, jorratu eta jokatu zituzten.

1935eo martxoaren 3an, Begiraleak elkartearen antzerki taldeak Hillau anderearen “Supazter xokoan” jokatu zuen Donibane Lohizuneko Gure Etxea antzokian. Urte bereko ekainaren 2an, idazle beraren “Egiazko eskualdunak” jokatu zuen eta agorrilaren 10ean frantsesez idatziriko “Eskual Herriari / Au Pays Basque” izenekoa. 1936ko martxoaren 28an eta ekainaren 14an Dominique Soubelet kanonigoaren “Xuriketa egile kalakariak” eta Piarres Lafitteren “Amerikanoa” antzeztu zituzten. 1937ko martxoaren 28an eta ekainaren 13an Jean Barbierren “Kauserak eta kruxpetak” komedia eta Piarres Lafitteren “Eskualdunak menderez mende”. 1939ko apirilaren 9an eta maiatzaren 14an Iratzederren “Ithurria” komedia eta Lamarque apezak frantsesez idatziriko eta Piarres Lafittek euskaraturiko “Madalena Larralde” izeneko drama giristinoa.

1941eko ekainaren 1ean Iratzederren “Harrapailu” izeneko antzerki satirikoa eta Ttanpiren “Katixaren besta” taularatu zituzten. Urte bereko abenduaren 25ean Leon leonen “Haurraren azken hitza” izenekoa. 1942ko urtarrilaren 11n, Iratzederren “Eguerri” eta urte bereko maiatzaren 10ean, idazle beraren “Eguerri, artzain ttikiena” izenekoa. 1945eko abenduaren 30ean “Egiazko eskualdunak” obraren errepikapena eman zuten.

1947ko maiatzaren18an Iratzederren eta Gabriel Lertxundiren “Bortutik oihu” izeneko poema lirikoa. 1948ko urtarrilaren 17an Pierre Lotiren “Ramuntxo” eleberrian oinarrituriko antzerkia. 1950eko urtarrilaren 8an.

1950eko urtarrilaren 8an, “Eguerri”-ren errepikapena taularatu zuten. 1951ko maiatzaren 3an eta 6an, J. Otegi ezizenaz sinatzen zuen Jannick Aramendiren “Hautsaren azpian”. 1953ko urtarrilaren 18an Telesforo Monzonen “Harpeko bozkari” eta “Ur garbi” antzezlanak. 1954ko maiatzaren 27an Monzonen “Zurgin zahar” komedia. 1955etik 1958ra idazle beraren “Mendiatrrak” ospetsua eta “Lau kantari eta txori bat”. 1959an “Menditarrak” obraren errepikapena Parisen jokatu zuten.

1945. urtetik aitzina, Begiraleak antzerki taldeak dantza, kantua eta antzerkia nahasten zituen emankizunak prestatu eta taularatu zituen. 1947ko agorrilaren 3an eta 1960ko agorrilaren 10ean “Etxe sartze / Euskal ezteia” izenekoa plazaratu zuten arrakasta handia erdietsiz. 1948ko agorrilaren 28an eta 1953ko uztailaren 26an “Sopiteren itzulera”. 1949ko agorrilaren 14an “Biribil” izenekoa. Emankizun hauek sona handia ukan zuten donibandarren artean, eta haien prestakuntzan Labout, Aita Donostia edo Gabriel Lertxundi bezalako musikari handiak parte hartu zuten.

60-ko hamarkadan Joselu Berasategik Begiraleak elkartearen antzerki taldea birmoldatu eta indartu zuen. Hamarkada hartan bi antzezlan jokatu zituzten: “Bakoitza bere kutxan” eta “Zazpi ixtorio eta kantu bat”.

1995. urtean, elkartearen 60. urteurrena zela eta, Xabier Soubeletek idatziriko “Begiraleak” izeneko antzezlana jokatu zuten. Geroztik Begiraleak elkarteak ez du antzerkirik jokatu. Gaur egun elkarte honek euskal kulturaren aldeko indar handia egiten jarraitzen du. Badu dantza talde indartsua, eta euskal dantzaz gain, kantuaz, gastronomiaz, etnografiaz eta euskaraz aritzen diren sailak ditu. Elkarteak 180 kide inguru ditu eta Donibane Lohizuneko euskal kulturan ezinbesteko erreferentzia da.

Arestian aipatu dudan bezala, 1995. urtetik Begiraleak elkarteak ez du antzerkirik jokatu, eta antzerkigintzaren urte oparo haietan erabilitako antzerki kaierak, gehien-gehienak eskuz idatzitakoak, elkarteko armairu batean gordeta gelditu ziren. Antzerki kaiera horietako ainitz elkartearen antzerki taldeak jokatu zituenak baziren ere, baziren bestelako ugari ere. Armairuan ongi atxikirik izan ziren eta elkartekidek armairuan gordetakoaren oroitzapena eta baita kako bera ere galdu zituzten. 2007. urtean elkartearen lehendakari zen Xabier Soubeletek armairuaren sarraila indarrez zabaldu eta kaierak topatu zituen. Elkartearen Etnografia Sailak argitaratzea erabaki zuen eta testuak transkribatu ondoren Hiria argitaletxearen bidez plazaratu zituen.

2009ko martxoan, Begiraleak elkartearen antzerki taldeak jokatutako zortzi antzezlez osatutako “Iratzederren antzerki kaierak”izenekoa kaleratu zuten. Honakoak: Bortutik oihu, Etxe xokoan, Eguerri, Eguerri artzain ttikiena, Itsasora, Moda zaharreko ezkontza eta Harrapailu. Urte bereko abenduan, “Lafitteren antzerki kaierak” plazaratu zuen. Barruan honako zazpi antzezlanak zeuden: Maritxuren kondaira, Amerikanoa, Frantzisko Xabier, Madalena Larralde eta Eskualdunak menderez mende.

2010ean, “Larzabalen antzerki kaierak” liburu mamitsua atera zuen. Piarres Larzabalen antzerki identitarioari buruzko tesiaren bitartez, Bordeaux III Montagne Unibertsitatean doktore titulua duen Ixabel Etxeberria urruñarrak Euskal nortasuna hobestuz izeneko sarrera zabal eta aberatsa egin zion. Liburuaren barruan zazpi antzezlan zeuden: Orreaga, Bereterretx, Matalas, Lartaun, Sarako Lorea, Orria 778 eta Ibañeta.

2011ko martxoan, “Monzonen antzerki kaierak”izenekoa plazaratu zuen. Hau ere sobera mardula eta aberatsa. Euskal antzerkian doktore den Ixabel Etxeberriak Euskal kultura goi mailara izenburuko sarrera mundiala egin zion. Barruan sei antzezlan zekartzan: Ur garbi, Lau kantari eta txori bat, Gure behia hila da, menditarrak, Eneko Bizkai eta Maria Lorka eta bukatzeko, Hazparneko Andere ospetsua.

Eta bildumari bukaera emateko, 2011ko abenduan, “Sei antzerkigileren kaierak” liburua plazaratu zuen elkarteak. Bertan sei antzezlan azaltzen ziren:

Leon Leonen Haurrak azken hitza bere, Jean Barbierren Kauserak edo kruxpetak, Hillau anderearen Vichy ala Ahüzki?, Jannick Aramendiren Hautsaren azpian, Dominique Soubelet kanonigoaren Xuriketa-egile kalakariak eta Iratzederren Fededunen arbasoa.

Begiraleak elkarteak liburu hauek argitaratzean sekulako ekarpena egin die euskal antzerkigintzari, Lapurdiri eta Euskal Herri osoari. Ene ustez, bilduma hau garai haietako lapurtarren idazmoldea, pentsamoldea eta bizimodua aztertzeko guztiz garrantzitsua da, ezinbesteko erreferentzia. Ipar Euskal Herrian badira horrelako testu ainitz gordeta eta erdi ahantzita, bai antzezlanak, bai kantuak, bai bertso eta olerkiak… Euskara gaur pairatzen ari den egoera larri honetan horrela egotea normala iruditzen zaigun arren, indar bat egin beharko genuke biltzeko eta argitaratzeko, gaur egiten duguna biharkoen oinarria izanen baita.

Euskara indartuko da, Euskal Herriak autogobernua ezagutuko du, eta geroaldi oparo horretan, aurreko belaunaldiek egindakoa ezagutu nahi eta beharko dute. Begiraleak elkarteak egin duen bidea txalogarria izateaz gain, eredutzat hartu beharko genuke denok. Geroa euskaraz heldu da! Ezina ekinez egina!

“AGUR JAUNAK” KANTUAREN NONDIK NORAKOAK

Kantu honen lehen arrastoa Manuel Lekuona pilotariaren kontakizun batetik datorkigu. Manuel Lekuona Errenterian bizi zen arren, oiartzuarra zen sortzez, Urkalle baserrikoa, eta hortik zetorkion denek ematen zioten ezizena. Badirudi, XIX. mendearen erdi aldean pilota partida bat jokatu zuela Donibane Garazi aldean eta baita irabazi ere. Partida bukatu ondoren, ostatu bateko kanpo aldeko terrazan bazkaldu zuen gainerako pilotari lagunekin, eta hor ari zela, mutil morrosko bat azaldu zitzaion bertan, eta txapela kendu ondoren, honako abestia kantatu zuen bertan bazkaltzen ari ziren guztien aurrean:

Agur jaunak! jaunak agur!

agur t´erdi!

Denak Jinkoak eginak gire,

zuek eta bai gu ere.

Agur jaunak, agur!

agur t´erdi!

hemen gire.

Agur jaunak!

Mutila Garazi aldeko hainbat pilotarik bidaltzen zuten Manuel Lekuonari pilota desafioa egiteko. Lekuonak eskainitako partidak onartu zituen, Donibane Garaziko frontoian jokatu eta irabazi egin omen zituen. Hori eginda, Oiartzun aldera itzuli zen, desafiorako mutilak erabili zuen kantua buruan jira-biraka zebilkiola.

Urte asko pasatu ondoren, 1892ko egun batean, Manuel Lekuona pilotari ohiak Lezoko Oarso-Ibai izeneko ostatuan lagun arteko giroan zegoela, lagunei gaztetan Donibane Garazin gertatu zitzaiona kontatu zien, eta baita mutil morroskoak desafiorako erabili zuen abestia kantatu ere. Ostatuan, adiskideen artean, bazegoen Antonio Peña-Goñi izeneko idazle, musika kritikari, piano-jole eta konposatzaile ospetsua zena. Honek kantuaren partitura egin zuen. Geroxeago, gutun baten bidez Felipe Pedrell adiskideari igorri zion, pianorako moldaturik, eta honek Bartzelonan argitaratzen zuen “La ilustración musical hispano americana” izeneko aldizkarian eta “Euskaldun lotoskaria” titulupean argitaratu zuen 1892ko azaroaren 30ean. Hurrengo urtean, 1893an hain zuzen, Etxeberria-Gimonek “Ecos de Vasconia” izeneko bilduman sartu zuen, 50. zenbakiarekin. Bilduma Peña- Goñiri eskainia zen.

Zenbait urte beranduago, Iñazio Perez-Arregi eta Aita Donostia edozein ekitaldirako agur moduko doinu egoki bat bilatzen ari ziren euskal kantu zaharren artean. “Euskaldun lotoskaria” hautatu zuten eta 1918ko agorrilaren 1ean, Loiolako San Iñazioren prozesioan jo zuten. Hurrengo hilabetean, Euskal Ikasketen kongresuan jo zuten, berriz ere, eta orduz geroztik ofizial bilakatu zen Euskal Herriko ekitaldi publiko guztietan.

Hauxe da ezagutzen dugun historia. Dena den, galdera aunitz gelditzen zaizkigu airean. Nork egin zuen? Noiztik erabiltzen zuten Garazi aldean? Pilota desafioetarako bakarrik erabiltzen al zuten? Gaur egun, horiek denak erantzunik gabeko galderak ditugu. Dakiguna zera da, “Agur Jaunak” kantu entzutetsua Garazi aldean sortu zela. Kantuaren baitan erabiltzen diren hitzek ere baxenafarra dela adierazten digute. Doinuaren aldetik Jose Luis Ansorena Mirandak artikulu batean kontatzen duenez, behin Vienako kafetegi batean zegoela, biolina jotzen ari zen bati doinu bera entzun zion. Harriturik harekin hizketan hasi eta biolin-joleak Vienako doinu zahar bat zela esan zion. Jakin badakigu doinu berberak han eta hemen, hainbat kultura eta herritan, errepikatzen direla eta hauxe izan daiteke kasu horietako bat.

PELLO COUDROY, DANTZA, MUSIKA ETA SUKALDARITZA

Herri guztietan badira arrunt ezagunak izaten diren lagunak, ainitzetan herri horren ibilbidean guztiz sustraiturik daudelako, eta bertako paisaiaren zati direlako. Horietako bat dugu Pello Coudroy “Urritzaga” Donibane Lohizuneko Begiraleak elkarteko sukaldari nagusia. Baina nor dugu Pello Coudroy? Ikus dezagun segidan.

Pello Coudroy Darruzpe 1939ko uztailaren 2an sortu zen Lapurdiko hiriburuan, Baionan alegia. Haren aita André Coudroy zen Landetakoa, Akize aldekoa; eta ama, berriz, Jeanne Darruzpe azkaindarra. André bizibidez agente inmobiliarioa zen eta asegurantza bat zuen Baionan. Esposatu zirelarik Baionan finkatu zuten haien bizitokia eta bertan sortu zitzaizkien lehen bost seme-alabak: Maite, Maielen, Maia, Pello eta Ganix. Bi ttikienak, Panpo eta Xabier izenekoak, Donibane Lohizunen sortu ziren.

Andrék bere burua euskaldundu zuen emaztearen familiarekin alde batetik, eta Aita Eiheramendik bere burua euskalduntzeko egin metodoarekin bestetik. Apaiz honi Apez Ttikia deitzen zioten, biziki ttikia baitzen. Munduko apez ttikiena ere erraiten zioten. Aita euskalduna omen zuen, baina beti etxetik kanpo lanean zebilena, eta ama erdalduna. Hori dela eta, umetan ez zuen euskaraz ikasi. Gazte zelarik eta bere burua euskaldundu nahian, metodo ttiki bat egin zuen, eta horren bidez euskaldun bilakatu zen. Metodo hori bera izan zen André Coudroyk bere burua euskalduntzeko erabili zuena. Handik aitzina André izatetik Anddes izatera igaro zen, horrela baitzen familiakoek eta adiskideek ematen zioten izena.

Baionatik Donibane Lohizunera aldatu ziren bizitokiz, eta coudroytar gazteak bertako Begiraleak elkartean ibili ziren dantzari. Pello dantzari fina zenez, Begiraleak taldean ibiltzeaz gain Filipe Oihanburuk zuzentzen zuen Etorki dantza talde profesionalera pasatu zen, eta orduz geroztik hor ibili zen 40 urtez dantzari. Etorki dantza taldeak Pelloren bizitza bideratu zuen nolabait, eta horrela 52 egunez Afrikan ibili zen dantza-dantzari, kontinente osoa zeharkatuz. Handik zenbait urtetara gauza bera egin zuten Ameriketan, lau hilabeteko bidaia eginez: Rio Janeiro, Montevideo, Buenos Aires, Rosario, Mar de Plata, Txile, Bolivia, Peru… eta leku guztiguztietan arrakasta itzela atzeman zuten. Bidaia bukatzean, Pello Missouri aldera joan zen, bertan bizi baitzen Maia arreba, eta han gelditu zen ingelesa ongi menderatu arte. Auto-stopez Kaliforniako San Frantziskoraino joan zen gero, eta handik Euskal Herrirako itzul bidaia burutu zuen.

Euskal Herrian zegoela, aitak Donibane Lohizunen ezarrita zuen asegurantzaren bulego berrian aritu zen lanean hasieran, geroxeago Baionan zuten bulego zaharrean, eta azkenean, Xemark Ospital adiskideak Donibane Lohizunen zuen bidaia agentzian; eta hor egin zuen lan erretreta hartu zuen arte.

Bitartean Begiraleak elkartean aritu zen luzaz dantza irakasle eta gero, Pierrot Gil zuzendaria izan zen garaietan, sukaldari aritu zen, elkartearen izenean, Euskal Herriko luze-zabalean egiten ziren marmitako txapelketetan parte hartuz. Orduz geroztik eta gaur arte, sukaldaritzan burubelarri aritu da.

Larunbatetan 30 bat lagun biltzen dira elkartean, eta bost bat lagunek Pelloren gidaritzapean, euskal sukaldaritzako zenbait plater prestatzen dituzte. Gainerakoek behatzen dute nola egiten diren, eta mahaia jartzen laguntzen dute. Gero elkarrekin afaltzen dute eta ondoren, ohiko euskal kantuen tenorea izaten da.

2010ean, “Lapurdiko sukaldaritza” izeneko liburu ederra kaleratu zuen Hiria argitaletxearen bitartez. Liburu horretan Begiraleak elkartean ainitzetan landu dituen 50 errezeta irakur daitezke. Gehien-gehienak Lapurdiko itsas-hegian ohikoak edota ospetsuak diren errezetak ditugu, baina badira Pello Coudroy-k sortutako berriak ere. Lapurdiko sukaldaritza ezagutu nahi duen edozeinentzat behar-beharrezko liburua da hau. Ikus dezagun zein diren errezeta horiek:

A) Sarrerak: 1.- Eltzekoa, 2.- Eltzekaria, 3.- Hetsilarrak donibandar erara eta 4.- Piperrada.

B) Arrainak: 5.- Arrain saltsa, 6.- Atuna ziburutar erara, 7.- Bakailua azkaindar erara, 8.- Bakailua Baionako erara, 9.- Bakailua Begiraleak-en erara, 10.- Bakailua bizkaitar erara, 11.- Bakailua irrisarekin, 12.- Bakailua koxkera erara, 13.- Bakailua pikillo-piperrekin Begiraleak-en erara, 14.- Bakailua pil-pil erara, 15.- Bakailua probentzar erara, 16.- Berdel gantxigorrak, 17.- Bixigua donostiar erara, 18.- Bixigu gatzatua, 19.- Irrisa Begiraleak-en erara, 20.- Legatza saltsa berdean, 21.- Lupina gatzatua saltsa txurian, 22.- Marmitakoa Begiraleak-en erara, 23.- Ttoroa Begiraleak-en erara, 24.- Urraburua donostiar erara, 25.- Urraburu gatzatua, 26.- Txipiroiak Begiraleak-en erara, 27.- Txipiroiak tinta beltzean, 28.Txirlak euskal erara, 29.- Zanburiña, 30.- Zapoa Begiraleak-en erara eta 31.- Zurrukutuna.

C) Haragiak: 32.- Ahatea laranjan Begiraleak-en erara, 33.- Axuria edo bildotsa ardo txurian, 34.- Azkaingo axoa, 35.- Barekurkuiluak Begiraleaken erara, 36.- Bildotsa txilindronean Begiraleak-en erara, 37.- Giltzurruna, 38.- Kexiloako oilaskoa, 39.- Oilarra arno beltzean, 40.- Oilasko gatzatua, 41.- Oilaskoa saltsan euskal erara, 42.- Tripakiak eta 43.- Usoa saltsan Begiraleak-en erara.

D) Bestelakoak: 44.- Irrisa euskal erara eta 45.- Patatak errioxar erara.

E) Azken-burukoak edo desertak: 46.- Amatxiren pastiza, 47.- Koka edo esne opilak, 48.- Euskal pastiza eta 49.- Taloa.

F) Edariak: 50.- Sangria Begiraleak-en erara.

Liburuaren bukaera aldean bada hiztegi ttipi bat Lapurdiko hitz bereziak euskara batuarekin, frantsesarekin eta espainolarekin alderatzen dituena eta liburuaren ulergarritasuna izugarri errazten duena.

Baina Pellok euskal dantza eta euskal sukaldaritza maitatzeaz gain, badu beste zaletasun handi bat: musika. Jesus Zubeldiarekin txistua jotzen ikasi zuen eta musika zaletasun horri jarraiki, musika-tresna bilduma ederra egin zuen. Bidaia agentziarekin batera kontinente guztiak zeharkatzeko eta ezagutzeko aukera ezin hobea ukan zuen, eta ezagutu zituen lurralde horietan bertako musika-tresnak erosi zituen. Horrela osatu zuen bere bilduma bikaina. Gaur musika-tresna horiek Begiraleak elkarteak Dukontenian duen egoitzako geletako batean erakusgai daude, denon gozamenerako.

Gaur egun, Pello Azkainen bizi da, Maia arrebarekin batera, amaren sortetxea zen Hiriartenia izeneko etxean. Andde aitak, 1957. urtean Golf Ttikia izenekoa zabaldu zuen, eta udaretan zabaldu izan dute orduz geroztik. Pellok negozio familiarra kudeatu du 2011. urtera arte. Ordutik bada beste pertsona bat hori kudeatzen duena; urteek ez dute barkatzen eta Pelloren osasunak bestelako bizimodu lasaia eskatzen baitio. Hala eta guztiz ere, Begiraleak elkartean jarraitzen du sukaldari nagusi gisa, ahal duen saltsa guztietan lagunduz. Miresgarria da bere umorea eta bere kemena. Adiskideek, adarra jo nahian, Lepo Xuxen deitu izan diote, Coudroy deituratik nolabaiteko itzulpena eginez. Baina, abizen hori ez da frantsesa, gaskoia baizik, eta Urritzaga da dagokion euskarazko itzulpen zuzena. Horixe izan da izengoiti bezala Pellok beti erabili izan duena.

Begiraleak elkartean, Donibane Lohizunen, Azkainen… gizon ezagutua da, atsegina, goxoa, gisakoa, euskalduna, hitz errazekoa. Herri guztietan, eskualde guztietan, elkarte guztietan,… bada beti iraganeko oihartzun bizidun bat orainean eragin handia izaten duena, oraina nolabait bideratzen duena, eta iragan aberats horretan sustraiturik daukagu Pello Coudroy. Iragana den arren, oraina ere bada, eta baita geroaren mezularia ere. Beraz, milesker Pello Coudroy, zure bizitza osoan euskal dantzari eta euskal sukaldaritzari eman diezun guzti-guztiagatik.

XABI SOUBELETEN. EUSKAL ESPRESIONISMOA

Donibane Lohizune beti izan da margolarien habia, eta gaur egun ere horrela izaten jarraitzen du. Herriko Etxeak biziki erakusketa ederra eta interesgarria antolatu du apirilaren 7tik maiatzaren 6ra bitartean, Ravel plazan den La Rotonde izeneko areto ederrean. Gaia: Xabi Soubelet. Euskal espresionismoa. Zabaldu zen egunetik aretoa jendez lepo egon da, eta bertara hurbildu direnek izugarri preziatu dute margolari ziburutarraren lana.

Xabier Soubelet arras ezagutua eta maitatua da Donibane Lohizunen, bertan bizi baita, eta inguruko herrietan. Margolaria izateaz gain olerkaria, kantaria eta euskal idazlea dugu, eta horretaz gainera, Begiraleak euskal kultura elkarteko lehendakaria. Gizon hau guztiz sustraitua dago Donibanen, euskal kulturarekin atxikirik eta artearekin ongi uztarturik. Euskal Herria maite du bihotz osoz, eta hori nabarmen ikusten da bere ekintza eta artelan guztietan.

Bere tinduretan ama-lurrari dion atxikimendua argi eta garbi azaltzen da, atxikimendu baino gehiago hautua erranen nuke nik, kontzientzia osoz egindako hautua. Gaztea zelarik, Joxe Mari Apezetxearekin ikasi zituen margolaritzaren oinarrizko sekretuak, eta orduz geroztik, autodidakta moduan aritu da. Bere lehen oihalak inpresionistak izan baziren ere, laster postinpresionismo cezanniar batera aldatu zen, eta ondoren, fauvismo koloretsu batera. Espresionismoa da beraz, Xabi Soubeletek margolaritzan aukeratu duen bidea. Atelierra Baztango Arizkun herrian dauka, eta ainitz dira bertan egin dituen erakusketak ikustera hurbiltzen zaizkionak. Bere obra 1850 olio margolanez osatua omen dago. Margolari aberats bezain emankorra dugu Xabier.

Haren mihisetan kolore bizi-biziak eta argi distiratsuak nahasten dira kontraste ikaragarriak sortzen eta halaber, tindurei konposizio dinamiko bat emanez. Euskal paisaia du gogoan beti, euskal paisaiak, berarengan sortzen duen zirrara; eta barne zirrara horri jarraituz burutzen ditu bere margolanak. Soubeletek maisuki idurikatzen ditu euskal paisaietako soroen berdetasuna, euskal zeruaren urdintasuna, gure lurraren gorritasuna… Kolore horiek bereziak dira Soubeleten pintzeletik sortzen direlarik. Beraien interpretazioa, beraien lotura, beraien uztardura… berezi-bereziak dira, guztiz berezkoak. Gauza bera, erran daiteke irudi horizontalen eta bertikalen interpretazioan, alternantzian eta baturan egiten duen hautuaz.

Arestian azaldu dudan bezala, euskal paisaia konstante bat da Soubeleten mihisetan, Baztango belar-soro zabal berde eder argitsuak, euskal etxe zuriak, teilatu gorriak, Lapurdiko kostaldeko portuak… horixe baitarama bere baitan, horixe baita bere euskal arimak beti berekin daraman ekipajea. Euskal nortasuna odolean darama, bihotzaren bazterrik sakonenetan… eta euskal paisaiaz egiten duen abstrakzioan oinarriturik burutzen ditu bere margolanak. Soubeletek errotik maite du Euskal Herria, errotik maite du euskal paisaia eta horixe da bere inspirazio iturri amaigabea. Soubeleten obra argia da, kolorea, koloreen uztardura magikoa, bizi-gogoz zipriztinduriko formak… Horixe da bere obraren aitzinean jartzen garen guziok sentitzen duguna, gure baitan pizten den miresmena.

Lerro hauetatik gure esker ona helarazi nahi diogu artistari burutzen ari den erakusketa ederragatik, plazer izugarria baita bere margolanetan barneratzea eta amestea. Erakusketa azken eguna arte arrakastatsua izanen delakoan nago. Hala bedi!

URRUÑATIK IRUÑERA KONKISTAREN EGUNEAN

Arratsaldeko hiruretan Patxi adiskidea eta biok Iruñea aldera abiatu ginen. Bortziritik barrena sarturik berehala egin genuen bidea. Lapurdiko kostaldean lainoa eta freskura ziren nagusi arratsalde hartan, baita Bortzirin ere, eta egun hitsa genuelakoan ginen. Miraria Belateko tulen luzea igarotzerakoan gertatu zen, hitsean sartu eta eguraldi ezin ederrago batera irten baikinen. Iruñean ere horrelako eguraldi ederra zegoen.

Hiriko erdi aldean, Aduana plazan den lurpeko aparkalekuan autoa utzi genuen eta hortik Iruñea zaharrean barneratu ginen. Den-dena jendez gainezkoa zegoen. Bazirudien San Ferminak aitzinatuak zirela. Estafeta kalean sartu eta Muthiko Alaiak elkartera iritsi ginen. Barne-kanpoak jendez beteta zeuden. Donibane Lohizuneko Begiraleak elkarteko kide gara bai Patxi eta bai ni, eta Muthiko Alaiak elkartearekin lotura estuak ditugunez gero, urtean behin beraien neska-mutilak gurera hurbiltzen zaizkigu, inauterietan, eta gureak Iruñera joaten dira urtero, maiatzean, Iruñea Zaharreko besta egunetan. Hori dela eta, elkar ongi ezagutzen dugu eta elkarrekin une goxo aunitz igaro ditugu.

Elkarteko balkoi eder luzean ikurrina, nafarra eta elkartearen bandera zituzten eskegita, eta elkarteak dituen hiru solairuak jendez mukuru zeuden. Batzuk tabernako barran, gehien-gehienak, berriz, arropaz aldatzen ari ziren karrikaz karrika eta plazaz plaza dantzari ibiltzeko. Konpartsa prestatzen ari ziren. Kanpoan aiduru musikariak euren tresnak astintzen eta bitartean, kaleko bazter batean, Txantreatik ekarritako erraldoiak janzten ari ziren. Ordu laurden baten buruan denok atera ginen bost eta erdietan hastekoa zen martxa aldera. Kaleek inurritegiak ziruditen, edo bestela, jendetza alai eta koloretsua etengabean zeramaten errekak. Inoiz ez dut hainbeste jende ikusi Iruñean, San Ferminetan salbu. Aurten Iruñean izan zen Aberri Egunean ere ez zen, ene aburuz, horrenbeste jenderik bildu.

Martxaren hasieran euskal izaki mitologikoaz jantziriko lagun batzuek Zazpiak bat handi eta ederra zeramaten. Haien gibeletik ehun bat joaldun euren joareak ozenki eta erritmikoki astintzen. Horien jarraian ehunka bandera nafar eta denen gainetik masta luzeko euskal ikurrina.

Ondoren herrietako ordezkariak euren herriaren izena erakusten zuen entseina eramanez. Osora berrehun bat edo. Eta horien guztien atzetik herritarrak, txarangak, musikariak, erraldoiak, peñak, dantzariak… Osora hogei mila lagun inguru antolatzaileen kalkuluetan.

Suge luze koloretsu erraldoi hura, Iruñea zeharkatu ondoren, Gaztelu Plazara iritsi zen eta bertan arratsaldeko ekitaldi nagusia burutu zuten. Erdi aldean oholtza bat zeukaten jarririk eta bertatik Nafarroa Bizirik elkarteko zenbait ordezkari mintzatu ziren egunaren garrantzia historikoaren berri emanez. Duela bostehun urte, 1512ko ekainaren 16an, Gaztela eta Aragaiko armada, Albako dukea buru zuela, Nafarroako Erresumaren hiriburuan sartu baitzen bostehun urteko okupazioari hasiera emanez. Asisko Urmenetak hitza hartu zuen gero Nafarroako entseinak mendeetan zehar eduki dituen aldaketak denon gogora ekarriz. Garbi utzi zuen espainiarrak gurera etorri aurretik hemen bazela herri bat eta euskaldunok erakunde libre eta independenteetan antolaturik ginela.

Ekitaldia umila bezain sutsua izan zen, laburra baina beroa, Iruñean egiten zuen eguraldia bezain beroa. Gero gerokoak. Euskal Herriko bazter guztietatik joandako itsaso jendetsu hura Iruñeko karriketan barrena isuri zen hiria euskal giroaz betez. Gu Merkatarien Kalera joan ginen, larunbatero bertan egiten duten Karrikadantzara, hain zuzen ere. Gu hara iristeko dantza giroa hasita zegoen eta jendea dantzari loturik zebilen. Bertan den Iruña Zaharra izeneko ostatu ospetsua jendez lepo zegoen. Hantxe aritu ginen dantza saioa amaitu zen arte, gero Estafeta kalera itzuli ginen. Hura zen giroa! Muthiko Alaiak elkartean nekez sartu eta azken garagardoa edan genuen.

Hamaiketan abiatu ginen Iruñetik, eta esan beharra daukat hiriko karrikak eta plazak egunean zehar bezain beterik utzi genituela. Jendeak dantzaz eta kantuz jarraitzen zuen. Beti pentsatu dut gure Herri onek bizirautea eta irabaztea merezi duela, baina Iruñeko giroa ikusita, ziur naiz goiz ala berant horrela eginen duela. Gainera, ez dut uste euskaldunon egun handia urrun samar dagoenik. Etorri, etorriko da. Jaiki, jaiki euskotarra laster dator eguna!

Autoan, Urruñarako itzuli-bidaian, nire buruak 1512ko ekainaren 16 zorigaiztoko hartara jo zuen, eta euskaldunon hiri nagusian sartzen ari zen armada inbaditzailearen buru Albako duke zital hura ikusi. Ordutik bizi izan dugun ukazioak bultzaturik honako olerkia egin nion:

Albako duke zitalari

Jadanik, bostehun urte dira

Iruñean sartu zinela

Europako armada

handienaren buru.

Jadanik, bostehun urte

herri honi morrontzaren kateak

ezarri zenizkiola

otso oste baten izenean.

1512ko ekainaren 16an

izan zen zorigaiztoko eguna,

Iruñeko harresietako ateak

zeharkatuz barnera sartu zinena.

Gaizkiaren garaipena izan zen,

ankerkeriaren odol besta,

asimilazioaren hastapen latza,

okupazioaren abiapuntu hitsa.

Inperio handi zitalak

gure herria jan zuen hartan

zu zinen putre guztien buru,

Gaztelako eta Aragoiko

errege-erregina faltsarioen ordezkari.

Zuen mugak zabaltzea zenuten helburu,

herriak eta herritarrak suntsitzeko gogo,

gizonak eta emakumeak makurtzeko xede,

Nafarroako Erresuma betiko menperatzeko gura.

Errekak odol putzu zenituzten bilakatu,

krudelkeria erregeorde zenuten jarri,

euskal hazia erresumatik zenuten ezabatu,

zuen banderak eta mintzaira gurean ezarri.

Ez zineten izan soldadu noble eta adoretsu

gupidarik gabeko borrero ankerrak baizik,

ez zenuten deus onik ekarri

odola, okupazioa eta umilazioa baino.

Zure arima erraturik ibil dadin

sekulorun sekulotan, eternitatean,

kiskalirik infernuko su garretan,

mamu erratu bilakaturik oihan beltzetan.

Hego haizeak zure arima zikina

basamortu gorienetatik barrena eroan dezan

eta historiaren oroimenean

zure izena madarikatua izan dadin mende luzetan.

Urrundik usaintzen dugu zure kiratsa,

urrundik dakusagu zure itzal hitsa,

zuregatik bizi dugu gaur ukazio gogorra,

zuregatik ezabatu gaituzte herri libreen mapatik.

Ustel zaitez betiko

isuri zenuen odol putzuan!

Otso gosetiek zatika eta jan bezate

zure bihotz zitala!

IRISARRIKO KABALKADA ETA TOBERA. BERRITZEAREN INDARRA

Irisarriko kabalkada eta tobera iragartzen zituen afixa nire eskuetara iritsi zela eta, uztailaren 8an, igandearekin, Nafarroa Behereko aipaturiko herrira hurbildu nintzen. Goizeko 10,30etan meza gogoangarria egin zuten herriko elizan eta arratsaldeko 3,30etatik 5,45etara kabalkada eta tobera zoragarriak, urte luzetan oroituko diren horietakoak. Irisartarrek, berriz ere, 1937an egin zuten tobera historiko eder hartan egin zuten bezalaxe, ederki erakutsi zuten kabalkadak eta toberak prestatzen aditu handiak direla.

1.- Kabalkadaren eta toberaren nondik norakoak.

Hasteko esan dezagun kabalkada eta tobera ez direla gauza bera, baina hori bai, aunitzetan elkarrekin burutzen dituztela. Kabalkada desfile modukoa da eta hasieran jaka eta txapel gorriz jantzitako zaldizkoak joaten dira, hauetako lehen biek banderak eramanez. Normalean euskal ikurrina eta nafar bandera edota arrano beltza izaten dira; dena den, aunitzetan herrietako banderak ere eramaten dituzte. Zaldizkoen gibeletik gainerakoak joaten dira: makilariak, zapurrak, bolantak, ziganteak, herriko jaunandereak… eta bukaera aldean etengabean bihurrikeriak eta zozokeriak egiten aritzen diren zirtzilak.

Kabalkadak maiz ikus daitezke Nafarroa Behereko eta Lapurdiko eskualdeetan. Inaute garaian behenafarrek egiten dituzten Libertimendia izeneko ekitaldietan edota urtero Baigorrin egiten den Nafarroaren Egunean ohikoak izaten dira. Pena da, baina azken horretan badira bizpahiru urte kabalkadak zaldirik gabe egiten dituztela. Zuzendu beharreko akatsa delakoan nago. Bunuzen, Uharte Garazin, Donibane Garazin, Lekornen, Itsasun, Lasan… ere kabalkada ederrak egin izan dituzte. Garai bateko kabalkadetan antzerki satiriko modukoak egiten zituzten, gaur berriz, horrelakorik ez da egiten.

Toberak, berriz, oso bestelakoak ditugu. Antzina gazteek antolatzen zituzten herrian izandako gertakari bitxi baten karietara, eta beraietan kritika, salaketa, umorea, kantuak eta dantzak uztartzen zituzten. Gaiak ez ohikoak edo xelebreak izaten ziren edota garaiko moralaren aurkakoak: alargun bat berriz ezkontzea, ezkontideen infidelitatea, adineko gizon bat neskatxa gazte batekin ezkontzea… eta abar. Antzezpen satiriko horiek oso zabalduta egon ziren Europa osoan eta zenbait idazlek zigor kolektibotzat hartu izan dute. Euskal Herriko luze zabalean ere horrelakoak izan genituen: xaribaiak, galarrotsak, karrusak, astolasterrak, xuriketak, kabalkadak, toberak… Ikusten dugunez, Euskal Herrian baditugu kabalkada eta toberarekin senideturiko bestelako antzezpenak, horien artean toberak edo tobera-mustrak –horrela ere deitzen baitzaie– ospetsuenetakoak izan badira ere.

Badirudi tobera izena latinezko tubella hitzetik datorrela, horrela dio, bederen, Manuel Lekuonak 1978. urtean plazaratu zuen Aozko literatura izeneko liburu mamitsuan. Tubella horiek burdinoletako arragoan erabiltzen omen ziren, eta bertatik sortzen omen zen burdina goritzeko beharrezkoa zen airea. Gazteek tubella edo tutu horiek baliatzen zituzten tronpetatxo gisa ezteietan, parrandetan edota horrelako antzezpen satirikotan. Hortik omen dator tobera hitza.

Toberak, salaketa plazaratzeko estakurua izateaz gain, besta ederra egiteko aitzakia ere baziren. Antzerki satiriko horretan alegiazko auzia antzezten zuten non honako pertsonaiak edo sujetak agertzen ziren: jujea edo epailea, uxerra edo fiskala, abokatak, jendarmak, hobendunak eta lekukoak.

Toberak hasteko kabalkada ederra egiten zuten, orga eder batean jujea eta abokatak eramaten zituztelarik. Arestian aipaturiko pertsonaiez gain, bi koblakari edo bertsolarik hartzen zuten parte, horietako batek hobendunaren alde eginez eta besteak hobendunaren aurka. Tarteka, kabalkadan ibilitako guztiek jauziak dantzatzen zituzten, zirtzilek, bitartean, etengabeko zozokeriak burutzen zituzten. Amaiera aldean azken kantu bat, kabalkada eta dantza-jauziak bertara hurbildutako herritar guztientzat.

Hauxe zen tobera tradizionala egiteko modua. 1937an irisartarrek sekulako tobera antolatu zuten, behenafarren oroitzapen kolektiboan atxikirik gaur arte indarrez iraun duena. Badirudi hau izan zela jokatu zen azken tobera-munstra. 1939-1945eko gerla ondoren gizartea arrunt aldatua zen eta kritika eta salaketa haiek ez ziren, jadanik, ongi ikusiak. Hori dela eta, 1945. urtean toberak galarazi zituzten. Beraz, garbi esan dezakegu Irisarrik 1937an jokatu zuen tobera ospetsu hura izan zela molde zaharrari loturiko azkena.

Europa osoan antzeko zerbait gertatu zen, antzerki molde zaharrak baztertu zituzten eta antzerki eraberrituari bideak zabaldu zizkioten, baita Euskal Herrian ere. Eta horrela, 1946tik aitzina kabalkada eta tobera eraberrituak jokatu zituzten Baigorrin, Luhuson, Makean… eta abar. Gaia asmatua zen, alegiazkoa, baina gainerako guztia: dantzak, jokoak, sujetak eta abar, berdin-berdinak. 1970az geroztik, eta abertzaleen eskutik, tobera irakurketa politiko berri bat proposatu zuten, tokiko ordena zalantzan jartzeko

(Baigorrin 1976an, Eiheralarren 1988an, Amikuzen 1991n, besteak beste). Ospetsuak izan ziren Daniel Landartek idatzitako Panpale beti xut (1979), Pantzo Irigarairen Pontzio gautxori (1991) eta Otto Kristobal (1994). Lekornen 1996an biziki kabalkada-tobera ederrak plazaratu zituzten eta Itsasun, besta kari, aunitzetan egin dituzte. 2007an azkena.

Beraz, 1970. urtetik tobera etengabeko berritze prozesuan sarturik dagoen antzerki mota daukagu, arrakasta handia erdiesten ari dena. Arrakastaren gakoa berritze horretan, gizarte modernoko arazoetara hurbiltzeko egindako ahaleginetan bilatu beharko genuke. Tradizioa eta modernitatea maisukiro uztartzen jakin dute eta horrek sendotu, indartu eta zabaltzeko aukera eman dio; horretaz gain, geroari begira, bide eta posibilitate handiak zabaldu dizkio.

2.- 1937ko Irisarriko tobera tradizionala.-

Jean-Michel Guicher ikerlariak dioenez Irisarrik ospe handia zuen kabalkadak eta toberak antolatzen, denbora gutxi barne tobera franko jokatu baitzituen: 1883an, 1914an, 1921ean eta 1928an. Dirudienez, tobera-munstra horiek entzutetsuak izan ziren eta horregatik 1937an, azken tobera tradizionala antolatu zuelarik, jende oldea hurbildu zen Nafarroa behereko herrira. Orduko kronikek kontatzen digutenez 3000 pertsona inguru hurbildu omen ziren Irisarriko plazak eta karrikak betez.

Tobera herriko plazan jokatu zuten eta 200 bat gizonek parte hartu omen zuten, tobera tradizionalean emakumeek ezin baitzuten parte hartu. Tobera hartan azaldu ziren emakume guztiak emakumez jantzitako gizonak izan ziren. Eta gaur bitxia iruditzen bazaigu ere, tobera egin ahal izateko herriko erretoreari baimena erosi behar izan zioten.

Kabalkada Zelai auzoan hasi zen eta hortik plazara abiatu zen. Karroza batean jujea eta abokatak zihoazen eta bigarren orga batean koblakariak. Jakin badakigu 1928ko toberan koblakariak Eiheralarreko Larramendi eta Luhusoko Larralde izan zirela, eta 1937koan berriki zendua zen Larramendiren semea eta Larralde. Henri Haran irisartarrak 89 urte ditu egun, eta azken tobera hura jokatu zenean 14 urte zituen. Muttikoa zenez, ez zioten utzi parte hartzen baina, hala eta guztiz ere, gogoan du toberako gaietako bat, emaztea egurtzen zuen gizon baten ingurukoa zela.

Ematen duenez, herriko plaza jendez mukuru egon zen eta horietako asko bertako zuhaitzetara igo omen zen kabalkada-toberak hobeto ikusi ahal izateko. Jorratutako gaiek eztabaida handia piztu omen zuten baita bertara hurbildu zirenen arteko liskarrak eta kalapitak ere. Azkenean, ukabilkadaka bukatu omen zuten.

3.- 2012ko Irisarriko tobera modernoa.-

Tobera hau Jean-Michel Nobliak idatzi eta zuzendu du, horretaz gain, bera izan da arduradun nagusia. Haren inguruan lan-talde zabal bat aritu da urte betez gainerako atal guztiak antolatzen. Aipa genitzake dantza maisu-maistrak izan diren Laurent Hariñordoki eta Cristinne Urruti, kantu arduradun izan den Jean Paul Hiriart, eta dantza doinu berriak eta azken kanta prestatu dituen Laura Bide.

Bi tobera-munstra izan dira. Lehena uztailaren 8an, igandearekin, eta bigarrena uztailaren 14an, larunbatarekin. Lehen saioan 2000 ikusle inguratu ziren eta bigarrenean beste hainbeste. Nik lehena ikusi nuenez gero, horri dagokion kontakizuna eginen dizuet jarraian.

Meza goizeko 10,30etan izan zen. Herriko eliza bete-betea zegoen eta kabalkadakoak barnera sartzean, apezak hasiera eman zion. Irisartarrak bestarako gogo onez beterik zeudela nabaria zen. Hango giroa! Hango kantuak! Irisarri prest zegoen egun gogoangarri bat iragaiteko.

Arratsaldeko kabalkada-tobera 3,30etan hasi zen. Dena den, esan beharra dago ordu 2,30etatik aitzina jendea jarrita zegoela ekitaldirako prest zeuzkaten zurezko harmailetan. 3,30etan kabalkada toberaren eremura sartu zen. Osora 150 bat lagun ziren. Kabalkadaren buruan zaldizkoak zetozen, lehenetako batek euskal ikurrina zeraman eta aldamenekoak, berriz, arrano beltz ederra. Horien gibeletik makilari bat, bolantak, zapurrak, zirtzilak, herriko jaun-andereak eta ziganteak. Ondoren zalgurdi eder batean jujea, uxerra eta abokata jaun-andereak. Horren segidan zirtzilez beteriko traktore bat. Traktoreko muturrean ikurrin handi bat zeramaten eta gainean etzanik, emakume-panpin handi bat, biluzik eta bular handitakoa. Atzetik eta lasterka, jendarmak zirtzilak egurtzen eta entzun-ikusleen barre algarak sortarazten.

Jujea eta gainerako epaileak oholtza gaineko jarlekuetan eseri ziren eta orduan jujeak toberan epaitu behar zituzten gaien berri eman zituen: 1.Herriko Etxeak 7 Ha lur erosiak eta prestatuak ditu lantegiak altxatzeko. Bateragarria ote da Irisarriko lanbide nagusia den laborantzarekin? Ez al du gizarte berri bat sortuko? Ez ote da euskararen eta euskal kulturaren kalterako izanen? eta 2.- Zer egin euskararen erabilera eta euskal kultura bera herrian indartzeko?

Segidan eta usadioari jarraiki 100 bat dantzarik oholtzaren aitzineko zabaldia bete zuten musikaren arabera dantzatuz. Gilen Hiribarren eta Txomin Elosegi bertsolariek jarraitu zuten gero toberaren nondik norakoen berri emanez.

Epaiketa hasterakoan Prosperité izeneko jaun laboraria (Prosper lagunentzat) oholtzara igo zen 7 Ha horietan egin behar zituzten lantegiek ekar zitzaketen arriskuez kexu. Honen azalpen luze eta umoretsuaren ondoren dantzariak sartu ziren , berriz ere, Antxoriz eta Lapurtar motxak dantzatzeko. Gero sartu ziren bolantek (osora 55 bikote) Grabo eta Ainhoarrak izeneko dantzak burutu zituzten bertan ginen guztien gozamenerako.

Ondoren, Jakes Ondarea izeneko mostatxa handiko gizon dotorea igo zen oholtzara eta bere testigantza azaldu zuen. 7 Ha horietan egin nahi zituzten lantegien kontra aritu zen luzaz, irisartarren bizimodua, hizkuntza eta kultura aldatuko zituztelakoan. Berarekin batera Debalde andere abokata hitz-motela eraman zuen. Neska txolin honek barre handiak sortu zituen ikusleen artean.

Jakes Ondarea eta Debalde abokata oholtzatik jaisterakoan, guztiz desolaturik zegoen emakume gazte bat igo zen epaitegira eta arrangurez beterik Irisarriko ostatuetan ez zela euskal kanturik entzuten, herriko plazan jauziak dantzatu beharrean gazteek country dantzatzen zutela, herrian gaztetxerik ez zegoela eta irisartar gazteek eskubaloia besterik ez zutela buruan salatu zuen.

Hitzak hitz, jujearen eta uxerraren arteko giroa gaiztotzen ari zen. Jujeak, behin eta berriro, esan zion uxerrari horrelako azalpenekin jarraituz gero lepoa bihurrituko ziola. Kalapitak eragozteko dantzariak berriz atera ziren eta oraingoan Kadrilak, Euskaldunak eta Sorginak eta Ahuntza famatuak eskaini zizkiguten. Hauek erretiratzean, bertsolariak, berriz ere. Gilen Iribarren gazteak ederki laburbildu zuen irisartarren gogoa bertso batean horrelakoa esanez: Ez da galtzen euskara / ez eta kultura/ urte guziz egiten bada / kabalkada.

Tentsioa baretu ondoren jujeak hartutako deliberoak aditzera eman zituen:

1.- Tobera osoan zehar etengabeko zirikan eta pitokeriatan ibilitako zirtzilak urtero inauteria antolatzera eta Zanpantzarren epaiketa egitera kondenatu zituen.

2.- Lantegi eremurako atxikitako 7 Ha horietan, erdia laborantzaren zerbitzurako lantegiak egiteko eta beste erdia herriko gazteendako etxe merkeak egiteko izan behar zirela erabaki zuen.

3.- Euskal dantza talde bat sortzea agindu zuen, horrelako euskal besta ederrak gehiagotan antolatu ahal izateko eta country giro horrekin behin betiko amaitzeko.

4.- Eta herriko egiturak sendotzeko mediku ganbera bat, euskal elkarte bat, ostatu bat plaza kantoian eta larunbat eta igandeetan oinezkoendako gune itxi bat ahalbideratzea gomendatu zuen.

5.- Eta bukatzeko begitan zuen uxerra atxilotzeko eta zulo batera botatzeko agindu eman zien bertan ziren jendarmei.

Jendarmak berehala ahalegindu ziren jujearen agindua betetzen baina uxerra espantuka eta korrika jaitsi zen oholtzatik. Jendarmak hari segika.

Ondoren dantzari guztiek oholtza aitzineko zabaldia bete zuten kontradantza berri zenbait eskaintzeko. Koblakariak bina bertsoz agurtu ziren eta amaitzeko bi emaztekik kabalkada eta toberan parte hartutako guztiak edota emandako laguntzak oroitarazi zituzten. Esku sarta handiak entzun ziren.

Gero amaierako kabalkada izan zen. Partaide guztiek behin eta berriro dantzatuz bi sartze-irtete egin zituzten toberako eremuan ikusleen esker ona jasoz, eta gero zuzenean herriko plazarantz abiatu ziren. Arratsaldeko 5,45ak ziren. Plazan Adartza Taldeak jauziak eman zituen irisartar eta bisitarientzat. Gero gerokoak, ostatu giroa, euskal kantuak nonahi, dantzaldia, solasak… gaueko ordu ttikiak arte.

4.- Irisarriko azken toberari buruzko gogoeta.-

1937ko tobera eta kabalkadatik 75 urte igaro diren arren, irisartarrek ederki erakutsi zuten horrelakoetan maisu izaten segitzen dutela. 700 biztanle inguruko herri ttiki batek horrelako kultur ekitaldia antolatzeak asko esaten du bertako biztanleen kemenaz.

Auzolana da, zalantzarik gabe, arrakasta honen arrazoietako bat, eta bigarrena tobera garai berrietara egokitzen eta eguneratzen jakitea. Berritze hau izan da nolabait, 2012ko kabalkada-toberak Irisarrin erdietsi duen arrakastaren giltza. Xiur naiz Irisarriko hau eta gero gehiago etorriko direla. Orain lekukoa Itsasu herriari pasatu diote agorrilaren 19an, besta kari, eginen duten kabalkada-toberarako. Itsasuarrek frankotan erakutsi dute beraiek ere aditu handiak direla horrelako ekitalditan, eta agorrilaren 19an hau garbi azalduko digutelakoan nago.

Bibliografia:

1.- Etxekopar-Etxart, Hélène.- “Théatres basques, une histoire du théatre populaire en marche”.- Gatuzain argitaletxea, Baiona, 2001.

2.- Etxekopar-Etxart, Hélène:- “Pastorale eta Tobera, contemporains en Iparralde: de l´ambiguité de la notion de théatre populaire”, Eusko Ikaskuntza, 1996.

3.- Guicher, Jean-Michel.- “La tradition de danse en Béarn et Pays Basque français”, Editions de la MSH, Paris, 1984.

4.- Haritselhar, Jean.- “Toberak Baigorrin 1973an”, ASJU, XLIII, 2009, 435-446. orr.

5.- Irigoien, Mattin.- “Tobera berriaz,… edo hobeki esan gaurko toberaz”, Euskera aldizkaria, Euskaltzaindia, 1998

6.- Itzaina, Xabier.- “Tobera-munstrak Lapurdi barnekaldean”, Sukil, cuadernos de cultura tradicional, Iruñea, 1998

7.- Itzaina, Xabier.- “Itsasuko 2007ko kabalkadaz bi solas”, www.dantzan.com, 2008ko urtarrilaren 8a.

8.- Itzaina, Xabier.- “2007ko Itsasuko kabalkada: Dantzari buruzko xehetasun zonbeit”, www.dantzan.com, 2010eko apirilaren 12a.

9.- Truffaut, Thierry.- “Joaldun et kaskarot. Des carnavals en Pays Basque”, Elkar argitaletxea, Donostia, 2005

9.- Urkizu, Patri.- “Zuberoako irri teatroa”, Izpegi argitalpenak, 1998

10.- www.euskaltzaindia.net/kabalkadak eta toberak

11. www.eke.org/toberak eta kabalkadak

12. www.dantzan.com/ irisarri kabalkada eta toberak

AMAIUR ETA BERZAITZ. AMETSETIK LIBERTATERA.

Ostarteak eta hodeiak txandatzen ziren uztailaren 21 hartako zeruan. Ez zen egun eguzkitsua, hondartzara joateko horietakoa, baina bai egun ederra mendian edota herrietan barrena ibiltzeko. Arratsaldean emaztea eta biok Dantxarinetik barrena, eta Zugarramurdi eta Urdazubi gibelean utzirik, Baztanera hurbildu ginen. Pier-Pol Berzaitzek zuzenduriko “Amaiur 2012, Haien ametsa gurea da” izeneko ikuskizun artistikomusikala ikustera gindoazen. Amaiurrera iritsi gabe ginela, errepidetik harrizko oroitarria ikusi genuen ezker aldean, beti bezain harro, gure arbasoen erresistentziaren seinale mutua emanez. Arazandikoek egindako indusketek egun argira ateratako gaztelu zaharraren aztarnak ere agirian ikus genitzakeen. Oroitarriaren alboan xut, Nafarroako bandera gorria zegoen.

Herria aparkaleku erraldoi bilakaturik zen, hango pentzeak eta bazterrak autoz beteta baitzeuden. Karrikak ere jendez gainezka. Euskal inurritegi bat zirudien, Euskal Herriko txoko guztietatik etorritako jendez mukuru baitzegoen. Airean euskalki guztietako doinuak entzun zitezkeen, Amaiurko eta Baztango euskara kantaria nagusi bazen ere. Han baziren zuberotar alaiak, bizkaitar fierrak, gipuzkoar ozenak, lapurtar musikalak, nafartar harmoniatsuak eta arabar gisakoak. Bazterrez bazter., urratsez urrats entzuten genituen solasek haien guztien berri ematen ziguten. Bi pauso eman eta Larraineko adiskideak, zenbat pauso gehiago eta Iruñekoak, karrika nagusia pixka bat igo eta Bilbokoak, ogitartekoak erostera joan eta herrikoak, hau da, Urruñakoak, oholtzara hurbildu ahala Irungoak, zurezko jarlekuetan eseri eta Erronkarikoak, urrutitik norbaitek besoaz agurtu eta Montevideoko Leonat Egiazabal laguna ikusi… Denak Amaiurrera joanak bertako herritarrek egindako deiari jarraiki.

Arratseko 8etan arizaleen desfilea izan zen, dena kolore eta bizi-poza, eta 9etan ikuskizunari hasiera eman zioten. Jarlekuetan 1700 pertsona geunden, 300 biztanle inguru dituen herrian, arrats fresko hartan. Oholtzaren aurrean eta ezker-eskuineko aldeetan Zuberoako pastoraletan ezartzen dituzten itxurako zurezko harmailak jarrita zeuzkaten. Gaztelura doan muinoaren beheko aldean, orain landa-etxea eta frankismoaren garai ilunetan guardia zibilen kuartela izandako jauregi zaharraren aitzinako pentze eder eta zorrotzean, hango penditza eta zuloa baliatuz, paratu zuten dena. Beheko zuloan oholtza ederra eta ezker, eskuin eta aurreko aldeetan zurezko jarlekuak. Pettarra pikoa zen eta hori dela eta, eserlekuetatik oholtza eta arizaleak ikusteko inolako arazorik ez.

1.- Lehen gertaldia.-

Desfilatzen zetozen arizaleak oholtzara igotzen hasi ziren turken martxaren soinuaz: Gaztela eta Aragoiko errege-erregina faltsarioak, apezpikua, juduak, agotak, gerlariak entseinariak, gerlariak… eta gainerako pertsonaiak. Ikuskizuna lau gertalditan eta hogeita bi jelkalditan banaturik zegoen. Desfilea oholtzan bukatu zen eta bukatu orduko hasiera eman zioten lehen gertaldiari. Lehen jelkaldia Valladoliden garatzen zen, Aragoiko Fernandoren eta Gaztelako Isabelen ezteietan. Zorigaiztoko inperio baten hastapena irudikatu zuten eta pertsonaiak gaztelania zaharrez mintzatu ziren. Jelkaldiaren amaiera aldean dantzariek Aragoiko jota eder bat dantzatu zuten.

Bigarren jelkaldian errege-erregina faltsarioen intolerantziaren berri eman ziguten, juduen aurkako jazarpena kontakizunaren ildora ekarriz. Arizaleetako bat Torquemada inkisidore odolzalea zen eta ederki aritu zen juduen aurkako sua, behin eta berriro, piztuz. Bukaeran Arantxa Irazusta andoaindarraren ahots ozen epelak Amaiurko bazterrak gainezkatu zituen Xabier Leteren “Haur andaluz bati” izeneko kantua ezin hobeto abestuz:

“Bota zindutenek irakatsiko dizute

hartu zintuen lur hau lur madarikatu dela,

bultza nahiko zaituzte herri baten desegitera,

hain da maltzur gorrotoa,

hain luze eta ilun gaua”

Hurrengo jelkaldietan dantzaz eta kantuz Amaiurko bizimodu tradizionala irudikatu zuten. Horrela entzun ahal izan genuen: Xabier Lizardik idatziriko eta Xabier Letek musikaturiko “Izotz ondoko eguzki” hasieran:

“Izotzak estali zuen gure Euskalerria

mintzo ozenak zabaldu / berbizkun berria

itzal-zokondoetan lore izotz bitxia

bainan haren gainetik jauntzen eguzkia”

eta Xabier Leteren “Nafarroa arragoa” ospetsua gero:

“Nafarroa arragoa argiaren pausaleku

haizearen ibiltoki zabal, hesirik gabea”

2.- Bigarren gertaldia.-

Jarraian bigarren gertaldia etorri zen, gaia Nafarroaren konkista zelarik. Bost jelkaldiz osatua zen, bosgarrenetik bederatzigarrenera, hain zuzen. Xiberoko Zohardiakoek Jean Baptiste Elizanbururen “Sorlekua utziz gero” abestu zuten Joan Albret eta Katalina legezko errege-erreginek Biarnora egin behar izan zuten ihesa irudikatuz. Ondoren, 1512ko konkistaz eta hurrengo urteetako askatze saioez aritu ziren baita Albako duke malapartatua Iruñean sartu zeneko kontuak, dantzariek ederki irudikatua, eta Nafarroako Henrike II.ak nafarrak espainiarren aurkako matxinadara deituz biarnesez egindako aldarrikapen sutsua ere: “Ferdinand que gahè las nostas tèrras e lo noste pòple enta asservi´ue sosmete´ua un hat qui n´avem pa volut! La Navarra qu´estó panada! Que la nse cau tomar préner e tomar-la cap a la memòria deus nostes davancèrs gloriós, Haut! Cap ensús! Hilhs de Navarra,anem combater aqueth enemic qui ns´escana e qui´ns pana l´istòria”

Isabelle Jauryk eta Kattalin Indaburuk ondoren Jean-Mixel Bedaxagarren “Nafarroa” izeneko jota hunkigarria abestu zuten:

“Zazpietan lehena Nafarroa, Nafarroa,

Nafarroa zazpietan lehena!”

Bederatzigarren jelkaldian Bozateko agotez eta haien bizimodu baztertuaz eta gogorraz aritu ziren. Honen bukaeran zuberotarrek “Los cagòts de Gasconha” izeneko kantu ederra abestu zuten biarnesez:

“Los cagòts de la Gasconha de la Sola e deu Labord

que s´amassan en Navarra en ço deus de Bozate”

Euskaraz jarririk:

“Gaskoniako, Zuberoako eta Lapurdiko agotak

Nafarroan biltzen dira Bozate herrixkan”

3.- Hirugarren gertaldia.-

Hau eta gero hirugarren gertaldiari hasiera eman zioten, gaia Amaiurren hesitzea zela. Sei jelkaldiz osatua zen, hamargarrenetik hamabosgarrenera. Dantzak eta kantuak, bata bestearen atzetik, atsedenik gabe, burutu zituzten. Xiberoko Zohardiakoek”Txorittua norat hua” kantu herrikoia abestu zuten. Gero dantza gogoangarri baten bitartez 1521ean Noainen izan zen guduxka irudikatu zuten. Segidan, Amaiurko Gaztelu Taldekoek Lauaxetaren “Amaiur gaztelu baltza” ospetsua abestu zuten Berzaitzek egindako doinuari jarraiki:

“Amaiur gaztelu baltz hori

-berrehun gudari oso sumin-

zaintzen zaituben zaldun onak

Naparra aldez egin dabe zin.”

Ustekabean, goiko harmailetatik oholtzara jaisten ari zen Amets Arzallus bertsulari hendaiarraren bertsoak entzun genituen. Beste izkina batetik Mixel Arotze zuberotarrak jarraitzen zion. Nafarroako lau sasoiez mintzo ziren. Momentu hunkigarriak izan ziren denontzat. Hamalaugarren jelkaldian zuberotarrek indar handiko “Erresuma eta amets galduen dantza” maisukiro dantzatu zuten. Momentu horietan gaztelu beltza izan zen tokian, aztarnen eta oroitarriaren inguruetan, bertan ziren amaiurtarrek su handia piztu zuten ordura arte gau hotzaren iluntasunetan egondako monolitoa argituz. Ikusle guztiok ari begira aritu ginen. Hamabosgarren jelkaldian Frantzisko Xabierrekoaren eta Iñazio Loiolakoaren arteko solasaldia irudikatu zuten:

- Xabier: Besterik, agian zuk! Nire bidea argi zait. Aita etxean etsitua, ama gaxoa negarrez otoitzetan, anaie bat hilik Amaiurren, bertze bat preso… eta zuk uste duzu hola ahazten ditugula gure pairamenak… Ez, ez! Badugu oraino egitekorik bai Nafarroaren alde!

- Iñazio: Xabier, euskaldun anaia, barkamendu eskatzen deiat ene mehatxu guziez. Utzi dezagun orain gure gaurko solasa… Jaunaren alea ixiltasunean baita hozitzen, hostotzen eta ondotik loratzen betiko…

4.- Laugarren gertaldia.-

Laugarren gertaldia “Nafarroa betikoa”-z aritu zen eta zazpi jelkaldiz osatua zen, hamaseigarrenetik hogeita bigarrenera. Horra hor ikuskizuna jarraitzeko eman ziguten liburuxkan ematen diguten azalpena: “Kantuaren, dantzaren eta poesiaren bidez Nafarroa euskalduna zela azaltzen dugu beldurrik gabe. Agian beste ikuspegirik badago han edo hor bainan aztarnak eta testigu asko hor ditugu gure begien aurrean horren frogatzeko. Mendeurren honetan eskaini nahi ditugu gure kanta eta dantzak gure arbaso miresgarrier. Ez ditugu ahanzten eta haien ametsa gurea da ezin, kantuak dioen bezala: Oi Nafarroa betikoa!”

Gertaldi honetan ere, aurrekoan bezala, kantuak eta dantzak izan ziren nagusi. Xiberoko Zohardiakoek Pier-Pol Berzaitzen “Amaiur herri kanta” sentikorra abestu zuten: “Arrano Beltzak egin du harrokan habia / euskaldunak Amaiurren beren ataria” eta Amaiurko Gaztelu taldekoek jadanik Amaiurreko himno bilakaturik den “Amaiur zintzo eta leiala” Egilea Jexux Urrutia da eta doinu egilea Fernando Cortijo. Kanta honetan Amaiur herriaren historia izugarri ongi laburbiltzen da. Ikus dezagun:

1.- Mila bortzehun ta hogeita bian Amaiurko gazteluan

Kastillako erregearen kontra berrehun gudari leialak

borroka bikaina egin zuten nafar askatasunaren alde

2.- Amaiurko gudarien leinua euskaldunek ez ahazteko

mila bederatziehun ta hogeita bian monumentu bat goratu

hogeita hamekan bota eta lauetan hogeita bian berritu

3.- Nafar ta euskaldunen zainetan odolik baldin badaukagu

bertara joan beharko genuke denok batera elkarturik

haien borrokak berpiztera askatasuna lortu arte

errepika:

Amaiur zintzo ta leiala herriak hala daki

zure egoera gogoratuz borroka dezagun oraindik.”

Ikusleen artean eserita zeuden amaiurtarrek ere beren jarlekuetatik lagundu zieten beraiekin batera eta sentimendu handiz kantatzen.

Hurrengo jelkaldian, hau da, hamazazpigarrenean, Agosti Xahoren eta Antton Abadiaren arteko solasaldia izan zen. Laburra baina esanguratsua. Amaiera aldean, biek batera honako hau aldarrikatu zuten “Maria Solt eta Kastero” kantuaren doinuaz abestuz:

“Euskal Herria zu zira aspaldian berexia

zer ote duzu bekatia ala orano adamena

ez duzia engoitik merexi zazpi anaien besarka?”

Hemezortzigarren jelkaldian Bitoriano Gandiagak eginiko eta PierPol Berzaitzek musikaturiko olerki ederra kantatu zuen berak:

“Hemen euskaldun izatea bezalako gudaririk ez dago!

Hemen euskaraz irakurri eta euskaraz idaztea bezalako iraultzalerik ez dago

Hemen euskara indartzea bezalak oindar politikorik ez dago

Hemen euskara adinako desafiorik inperio zurrupariaren aurka ez dago / Hemen euskara adinako askatasunaren aldeko irxaro biderik ez dago.”

Garbi azaldu zuten euskaldunon egiazko borroka euskararen ingurukoa dela, gure mintzaira dagokion ohorezko tokian jartzea, alegia. Euskarak askatuko gaitu. Ni ere horretan nago.

Ondoren Petti abeslariak Xabier Leteren “Haizea dator” abestu zuen biziki doinu berezian. Honen ondoren, dantzari guztiak oholtzara igo eta sekulako dantza ederra eskaini ziguten bertan geundenoi. Amaitzeko, Amaiurko Gaztelu Taldekoek eta arizale guztiak batera, F. Cortijok eta Berzaitzek egindako “Nafarroa aiten lur ederra” abestia bihotzez kantatuz agurtu ziren:

“Nafarroa, Nafarroa aiten lur hain ederra

arranoa, arranoa, noiz bere hegaletan

ikusiko dugu berriz bere zeruan

haize honen arnasan?”

Eta nahikoa ez bazen ere, Berzaitzek Leteren “Xalbadorren heriotzean” kantatzera gonbidatu gintuen bertan ginen guztiok, ikusleak zein arizale, musikari eta dantzariak. Musika hastean ikusleok eserlekuetatik altxatu, eta ahotsa eta sentimendua ateraz, kantatzen hasi ginen. Gogoangarria.

“Non zaude?zein larretan

Urepeleko artzaina?”

5.- Ikuskizunari buruzko gogoeta.-

Ikuskizuna biribil-biribila atera zen, kalitate handikoa. Arizaleak, musikariak, kantariak, dantzariak… izugarri ongi aritu ziren. Berzaitzen ikuskizuna izan zela erran beharra dago, hastapenetatik bukaeraraino. Berzaitzek aspaldian erakutsi du horrelakoak eta pastoralak antolatzen eta gauzatzen maisu handia dela, nekez gaindi daitekeen maisua, eta Amaiurreko honetan ere garbi ikusi dugu.

Liburuxka ongi prestaturik zegoen arren, hor ikusleok hutsune handia izan genuen, arratsak gauari tokia egin zionean, iluntasuna egin baitzen nagusi eta ez ginen gauza liburuan irakurri ahal izateko. Asko eta asko hor ibili ziren sakelako telefonoaz argituz eta irakurriz, baina alferrik, horrela ezin baikenuen ikuskizuna behar bezala jarraitu.

Anekdota ttiki hau kenduta, gainerako guztia bikain atera zen. Zorion antolatzaile eta arizale guzti-guztiei, eta bereiziki amaiurtarrei horrelako ekitaldi ederra aurrera ateratzeko erakutsi dizkiguten ausardia eta kemenagatik. Euskaldunon ametsei leiho berri bat zabaltzen jakin dute, ametsetik libertatera eramanen gaituen leihoa, hain zuzen ere.

JOSE MENDIAGA PASTORALA

Arrokiaga herriak 1995ean jokatu zuen Jean-Louis Davantek idatziriko “Agirre presidenta” izeneko pastorala, garaian arrakasta handia ukan zuena. Hamazazpi urte berantago, beste pastoral bat prestatu dute. Horretarako Johañe Bordaxar herriko semeak idatzitako “Jose Mendiague” trajeria hautatu dute. Erran beharra dago hauxe dela Bordaxarrek idatzi duen bere lehen pastorala, nahiz eta jokatzean bigarrena izan. Iaz, aurrekoa baino berantago idatzi zuen “Telesforo Monzon” gogoangarria Larrainen jokatu baitzuten. Monzon Pastoralak izen eta bultzada handia eman dizkio Bordaxarri, eta lehen euskal kantagintzan famatua bazen, orduz geroztik pastoral-idazleen arteko eremura sartu da bete-betean, merezimendu osoz.

Hori dela eta, zuberotarrek eta gainerako euskaldunok irrika handiz itxaro dugu Mendiaga –Mendiague frantses grafia ofizialean-- pastoralaz gozatzeko.

1.- Euri zaparradaren azpian.-

Mendiaga pastoralaren lehen saioa uztailaren 29an, igandearekin, burutu zuten. Eguraldi ederra lagun, 3.500 ikusletatik gora Arrokiagako harmailetara hurbilduz iren. Trajeriak arrakasta ikaragarri handia erdiets izuen. Bertara hurbilduz irenek Jose Mendiaga koblakariaren historia eta Bordaxarrek egindako ikuskizuna izugarri preziatu zituzten. Pastoral ederra izan omen zen, zinez. Nik ezin izan nuen ikusi, igande hartan Baionako bestak izaki, Lapurdiko hiriburura egun pasa egitera joatea deliberatu bainuen. Horregatik, agorrilaren 5ean, igandearekin, Arrokiagara hurbildu nintzen pastoralaren bigarren saioa ikusteko asmoz. Aldez aurretik banekien, Allande Sokarros adiskideak erranik, Pirinioetan uda aldean horren ohikoa izaten den ekaitz handi eta basa horietako baten beldur zirela.

Iñaki Martiartu adiskide bakiotarrarekin batera joan nintzen. Honek erran zidanez, Bizkaitik Lapurdira zetorrela, eta Gipuzkoa zehartzerakoan, izugarrizko zaparrada bota zuela. Urruñan, gure herrian, zerua estalita zegoen arren, ez zuen ematen horrelako ekaitz handia bota behar zuenik. Zuberoara iristean zerua ilun samar zegoela ikusi genuen, hodei beltzbeltzak nonahi, baina euriri kez. Goizeko 10,30etan meza hasi zen, baina Arrokiagako elizan izan beharrean, herriko arrabotean egin zen, hara joandako guztientzat tokia izan zedin. Frontoia laster bete zen. Meza hasi eta hamar minutu buruan euria has izuen. Hasieran euri arina zena laster eraso ikaragarri handia bilakatu zen eta horrela iraun zuen luzaz.

Mezan geundenok begirada eta gogoa euri zaparrada hartan genituen, baita meza egiten ar izen apezak ere. Gure begiek urruneko mendietara begiratzen zuten eguzkia bilatzen edo…, baina ez zen esperantzarik igertzen Zuberoako zeru estali ilun haietan. Aldarearen gibelean eserita arizaleak, pastoralerako jantzita, zeuden. Haiek ere euri erasoari begira zeuden, triste, amorratuta, burumakur… Horrelako lana, horrelako grina… eta dena itota zen euri erauntsi hartan.

Apezak predikuari hasiera eman zion, elizaren ohiko mezuz zipriztinduriko predikua izan zen. Arrabota betetzen genuenok, etsiturik, segitzen genion. Apezak, bera ere atsekabeturik, honela bota zuen: “Jinkoak pastorala maite dü, eta Arrokiagan egin düzien lan handia bozkarioz ikusten dü. Horregatik, hodeiak eramanen ditü eta ekia berriz ekarriko” Hura zen beren ahia, arrokiagatar atsekabetuei eman nahi zien itxaropenezko mezua. Miraria gerta zitekeen. Berak ere ez zuen horretaz gehiegi sinesten bere hitzak irri batez amaitu baitzituen. Ikus-entzuleok apezaren hitzak eta nahikaria eskertu bagenituen ere, etsipenezko irri batez ihardetsi genion. Horrelako eskaerak eta otoitzak egin arren, ez zuen inolaz ere atertu.

Hortik guttira, eta apezak zuzendurik, “Jauna orhit zite zuin gütüzün maite” kantu ederraren barruan pastoralari buruzko kobla zenbait airoxki kantatu genituen:

Pastoralaren hatsa da gureganatü

eta lagün goxoak zelüan baratü.

Oroitzapena dener deiküe paüsatü,

gogoan ere mila opari landatü.

Egüraldi eder bat egün abiatzen,

kültüraren bidean jentea agertzen,

mintzajea ütürri denak hor asetzen,

arbasoen etxalte hola da handitzen.

Bazirudien gure kantuak zaparradaren doinua estali behar zuela, estlai agian zenbaitetan bai, baina inola zere desagerrarazi, eta kantua bukatu orduko euri basa haren doinua inoiz baino ozenago entzun ahal izan genuen. Jadanik, eguzkia ikusteko itxaropen agure bihotzetatik alde egin azen. Mezari bukaera emateko ohiko anjelusa abesteari ekin genion:

Goiz, arrats eta egüerditan,

Ama laidatzen zütügü,

aingüriaren hitzak betan,

errepikatzen deitzügü.

Anjelusa amaitzean lehengo egoera bera, frontoitik kanpo euri eraso ikaragarri handia eta aurpegi goibel-goibelak frontoi barruan geundenon artean. Ez zen inolako miraririk gertatu. Inor kez zuen kanpora ateratzeko imintziorik egin, ezinezkoa baitzen. Denok, apeza, arizaleak eta musikariak barne, gure tokietan, mugitu gabe, gelditu ginen. Zaparradak bitartean bere hartan jarraitzen zuen. Musikarik Türken martxa jotzen hasi ziren. Bertan geundenok bihotzez eskertu genien. Gero, lauzpabost bat doinu gehiago jo zituzten. Denbora igaroa hala, euria atertu ez, baina nabarmen guttitu zen. Hura zen itxarotako momentua. Arizaleak eta musikariak frontoitik ateraz iren, kanpoan zain zeuden artzainak eta kabaleak gehitu zitzaizkien, eta horrela, inon pausatu gabe, herriaren kanpo aldeko pentzetan ezarririk zuten agertokiraino joan ziren, gainerako guztiok, aterkia eskuan zabalik, gibeletik gindoazkielarik. Bidean asto bat zeraman gizonarekin hitz egin nuen. Biak atera omen ziren, duela hamazazpi urte, Agirreren pastoral famatu hartan. Bien adina zela eta, ez zuten Arrokiagaren hurrengo pastoralean ateratzeko itxaropen izpirik.

Agertokia zegoen pentzera iritsi bezain pronto denok xapito azpian xerkatu genuen aterpe. Bazkaltzeko tenore azen. Euriak indar handiz jarraitzen zuen. Orduan zurrumurru goibela zabaldu zen. Arratsaldeko pastoral saioa bertan behera uzteko deliberoa hartua omen zuten. Tristea baina arrunt ulergarria. Hortik aurrera orduak etsipenezko monotoniaz igaroz iren: bazkariak, kafeak, Zuberoako kantu ederrak…, baina jadanik egunak ez zuen itzulbiderik. Arratsaldeko saioa hurrengo igandean egin beharko zen, ez zegoen beste irtenbiderik. Pittaka-pittaka jendea lokaztegi hartatik desagertzen hasi zen. Arizaleak arropaz aldatu ziren, musikariak isildu eta gauerako afaria prestatzen ari ziren ikastolako gurasoak, etsiturik, dena gordetzen hasi ziren. Arrokiagatarrek eta pastoralak bestelako egun eguzkitsua merezi zuten.

2.- Baina nor zen Jose Mendiaga?

Hurrengo hitzordua agorrilaren 12an, igandearekin, etorri zen. Iñaki adiskidea Urruñar abila etorri zitzaidan eta elkarrekin Zuberoa alderantz abiatu ginen. Eguerdiko hamabiak ziren. Oraingo honetan Mendiagari buruzko pastorala ikusiko genuelakoan geunden. Jose Mendiaga Larregain 1845eko apirilaren 27an sortu zen Nafarroa Behereko Alduden herrian. Aita ziburutarra zuen eta ama aihertarra. Aita lanbidez aduanako langilea zen eta jarduera horrek eraman zuen sendi osoa Aldudera. Geroxeago lanbidez aldatu eta Hazparnera joan zen ostaler. Orduz geroztik han bizi izan ziren. Jose Mendiagak lau urte zituen orduan, eta hori dela eta, bere burua hazpandartzat jo zuen beti.

Egoera ekonomiko txarra zela eta, Josek orduan euskaldun gazteen artean horren ohiko azen Ameriketarako bidea hartu behar izan zuen. Eta horrela 1863. urtean, hamazortzi urte zituela eta bere bi anaiaren arrastoari jarraiki, Uruguaira hasieran eta Argentinara gero joan zen. 1880an Uruguaira itzuli eta urtebete beranduago, hau da, 1881eko martxoaren 29an, Margarita Gandolla italiarrarekin ezkondu zen. Lau haur ukan zituzten eta bizimodua aurrera atera ahal izateko ostatu-pentsio bat hartu eta kudeatu behar izan zuten. Geroxeago Remigio Galdos adiskidearekin batera tabako lantegi bat kudeatu zuen.

Jose Mendiaga beti izan zen euskaltzale eta abertzale handia, baita Ameriketan ere, euskarari atxikia, pilotaria, koblakaria eta kantaria. 1887an San Jose hirian Euskaldunak Bat izeneko elkartea sortu zutenean, Martin anaia izan zen lehendakari eta Jose bera idazkari. Ameriketatik bere bertsoak igortzen zituen euskal prentsara, Baionako Eskualduna eta Gure Herrian aldizkarietara, Los Angeleseko Californiako Eskual Herria zelakora, Buenos Aireseko Eskual Herria eta Haritza izenekoetara, eta abar.

1900 aldera, Jose Mendiagak eta haren familiak San Jose hiria utzi eta Montevideon finkatuz iren. 1937ko irailaren 12an bertan hil zen horrenbeste maite zuen Euskal Herri aberriz ikusi gabe. Euskaldunok bihotzean atxikirik ditugu Mendiagaren kantu zenbait, Kantuz sortu naiz eta Euskaldun guziak bat ezagunena keta hedatuenak ditugularik. 1992. urtean Piarres Xarritonek Mendiagaren bizipenak eta bertsoak biltzen zituen Zazpiak bat. Eskualdun kantuak izeneko liburu ederra plazaratu zuen. Ikusten duzuenez, Jose Mendiagak ongi merez izuen pastoral bat. Johañe Bordaxarrek eta arrokiagatarrek nolabait kitatu dute pastoral honen bitartez euskaldunok Mendiagarekin genuen zor handia. Mila esker, bada, Bordaxarri eta Arrokiagako herritar adoretsuei.

3.- Agorrilaren 12ko pastoral saioa.-

Igandeko eguraldi txarra eta euri zaparradak astelehenerako desagertu ziren, eta berriz ere, eguzkia nagusi agertu zen Zuberoako eta Euskal Herri osoko zeruetan. Gainera, Ipar Afrikatik gurera iritsi zen haize beroak sekulako tenperatura handiak ekarri zituen. Aste osoan zehar bero ikaragarria egin zuen eta hurrengo iganderako, berriz ere, tenperaturak jaitsi ziren. Zuberoan erne ziren ea aurreko asteko euri erasoak errepika zitezkeen beldurrez. Zirimiri batek goizeko lehen orenak freskatu bazituen ere, eta urruneko mendietan hodei beltzak ikus eta trumoiak entzun bazitezkeen ere, ez zen hortik okerrera pasatu eta igandea inolako euririk gabe igaro zen.

Arratsaldeko 3,30etan, puntu-puntuan, hasi zen, tturken martxaren doinu alaiaz pastoraleko arizaleak oholtzara igor zirenean. Harmailetan jende aunitz bazen ere, ez zen horrelako betealdia gertatu. Garatu beharreko historiaren laburpena egin zuen lehen perediküaren ondoren, lehen jelkaldietan Mendiagaren bizitza egituratzen hasi ziren. Gurasoak, Alduden sortu zenekoa, Hazparnera bizitzera joan zirenekoa, Hazparnen ezagutu zuten pobrezia, Martin eta Denis anaiak Argentinara eta Txilera joan zireneko une latzak… Historiaren hariak maisukiro josi zituzten eta horretan arizaleen lan bikainak, musikari on-onek eta Sophie Larrandabürük ikaragarri ongi zuzenduriko kantariek izugarri lagundu zuten.

4. jelkaldian Jose Mendiaga bera izanen da Ameriketara joango dena, euskal diasporarekin harremanetan sartuz. 5. jelkaldian satanak atera ziren lehen aldiz eta oholtzako ate gorriaren gaineko deabrüa dantzan hasi zen. Ondoren eta indar handiz ttürka andereak elki ziren euren makilak bortizki astinduz. 6. jelkaldian lehen güdüka izan zen. 7. jelkaldian bigarren güdüka egin zuten, bertan aurrez aurre aritu ziren borrokan Julio Argentino Rocaren soldaduak eta Patagoniako maputxeak. Azken horiek beraien lurrak defendatzen zituzten. Güdüka soldaduek irabazi zuten indioen kalterako. Sekulako triskantza egin zuten eta lurrean indio bat hilik gelditu zen.

8. jelkaldian emaztegaia ezagutu zuen eta 9.ean ezkondu ziren. Ezteiaren tenorean euskal giroko besta eskaini ziguten irrintzi eta guzti. Hortxe abestu zuten bosgarren kanthorea, Mendiagak egindako Kantuz ospetsua:

“Kantuz sortu naiz eta kantuz nahi bizi.

Kantuz igortzen ditut nik penak ihesi.

Kantuz izan dudanean zerbeit irabazi.

Kantuz gostura ditut guriak iretsi.

Kantuz ni bezalakoak hiltzea du merezi.”

Amaiera aldean laugarren kanthorea abestu zuten, Candombe para José izenekoa. Bi kantuek arrakasta handia erdietsi zuten ikus-entzuleen artean.

Hurrengo jelkaldietan Uruguai eta Argentinan izandako gertakizun sozial-politikoen berri eman ziguten. Horretaz gain, Jose Mendiagak eta Margarita Gandolla emazte italiarrak edukitako seme-alabez aritu ziren, Remigio Galdos adiskidearekin zabaldu zuten tabako lantegiaz, pilotan aritu zeneko kontuaz, Juan Idiarte Borda euskalduna Uruguaiko lehendakari izendatu zutenekoaz eta abar. 13. jelkaldiaren hondarrean Jose Mendiagak lehendakariaren alde egindako koblak kantatu zituzten:

“Nahi gabe ezartzen zaituzte ohoretan,

Euskal Herrietako moda ederretan,

erakuts diezozute obra guzietan

ez zirela bakarrik –vasco- arropetan,

euskaldunen odola duzula zainetan.”

14. jelkaldian Uruguaiko zuri eta gorrien arteko güdüka jokatu zuten, bi aldeetan hilak izan zirelarik. Jelkadiaren bukaeran alderdikide zuen Abelino Arredondo euskaldunak Juan Idiarte Borda lehendakaria tiroz hil zuen. 15. jelkaldian Mendiagak gazte-gaztetik miresten zuen Jan Batista Otxalde bertsolariaren heriotzaren berri eman zuten. Gorrien aldekoa zenez, Hargindegi apezak ez zuen Bidarraiko elizan haren aldeko elizkizunik egiten utzi. Antxordoki auzapezak ere ohore guztiak ukatu zizkion. Mendiagak albiste tristea jakin zuenean egindako bertso ederrez amaiera eman zioten jelkaldiari:

“Hau da nik Otxalderi eman dudan meza;

bakotxak bere partez hoinbertze egin beza!

Inkomodatu gabe elizan apeza,

zoin gure etxetarik eginez otoitza,

Jainkoak bertsulariak zeruan har bitza!”

19. jelkaldian 1912ko agorrilaren 15ean, Montevideoko Euskal Erria izeneko elkartearen egoitzan bildu ziren erromerian Uruguaiko hiriburuan bizi ziren euskaldun franko, Jose Mendiaga beraien artean zegoelarik. Denetik izan zen bertan, fandangoa, arin-arin, euskal kantuak… 21. jelkaldian euskal artzainak Hazparneko Ursuia mendian bildu ziren kantuz.

Oholtza aurreko harmaila pentze aldapatsu batean zegoen -eta hortxe geunden gu jarririk-; goiko aldean, azken harmailetatik hogeita bost bat metrotara artaldea zegoen lasai ederrean bazkatzen. Artzainek eta artzain-orak ardiak jaitsi eta oholtzara igo arazi zituzten. Osora hamabost bat artzain ziren asto eta guzti, pastoral guztietan usantza den bezala. Jean Bordaxarrek egindako kanthore ederra, Artzainak kantan izenekoa abestu zuten eta gero taloak ikus-entzuleengana jaurti zituzten.

“Egün artzainak kanta goratik gure filosofia,

zelüan argi, bihotza laxü, güne paregabea.

Ahaire batek emaiten deikü agoñü berezia,

kanta goratik egün artzainak gure libertatea.”

22. jelkaldiaren amaiera aldean, Maider, Maialen eta Beñat Larrori anaia-arrebek gaztelaniazko Virgen Morenita izeneko kantu xarmangarria abestu zuten. Egiazki ederra eta zoragarria izan zen.

“Virgen Morenita, india te llamamos

por que india tu naciste por la gracia de Dios.

Así somos esclavos de tu bondad divina,

así somos esclavos de tu infinito amor.”

“Andramari Beltzarana, indiarra deitzen dizugu

Jainkoaren doaiaz beltzarana jaio baitzinen.

Zure eskuzabaltasunaren gatibu gara,

zure mugagabeko amodioaren gatibu gara.”

Larroritarrak betidanik izan dira kantari on eta ospetsuak Zuberoan. Aita, René Larrori Arrokiagako Munaut etxaltekoa, Irurira ezkondu zen, eta hori dela eta bi herri hauetan jokatu dituzten pastoraletan parte hartu du, eta ez nolanahi gainera. 1995ean Arrokiagak jokatu zuen Agirre presidenta gogoangarrian süjeta izan zen, eta Agirre lehendakariarena ederki egin zuen, hitzez eta kantuz. 2001ean, Irurik jokatu zuen Etxahun-Iruri pastoralean süjeta izan zen, berriz ere, Etxahun-Iruri pertsonaiarena eginez. Oraingo pastoralean Uruguaiko Juan Idiarte Borda lehendakari euskaldunaren papera jokatu zuen, beti bezain ederki. Seme-alabek ederki erakutsi zuten aitaren ezpalekoak zirela, hau da, munautarrak.

Kantua eta gero Argentinako dantza eder batez amaiera eman zioten jelkaldiari.

Azken jelkaldian, hau da, 24.enean, Mendiagaren heriotzaren tenorea izan zen. Bertan aritu ziren süjeta et agertuko senideak, Martin eta Maruja seme-alabak, haren suhia, bilobak, apeza eta aingüriak. Azken horiek honela kantatu zioten heriotzaren orduan:

“Zelüko bortak ideki

bihotz hon den jenteari.

Kültürer zabal denari

Jinkoak düke opari”

Ondoren 11. kanthorearen txanda izan zen, Mendiagak egindako Euskaldun guziak bat izenekoa abestu zutelarik:

“Gure aitamen aitek erranak behar ditugu sinetsi,

ez dela behar gure Herrian euskara baizik onetsi,

euskaldun sortu, euskaldun bizi, euskaldun hil eta ehortzi.

Munduan hori egiten duenak zerua duke merezi”

Aingüriak buruan zihoazela, senideek Mendiaga eraman zuten paradisuzko ate zuri zabalerantz. Denek kantatzen zuten Mendiagak eginiko Kantuz liluragarriaren azken bertsoa, baita ikus-entzuleetako aunitzek ere. Unea sentimendu handikoa izan zen, zirraragarria, magikoa. Nire gibelean ziren bi emakume hazpandarrak negarrez ari ziren.

“Kantuz ehortz nezaten hiltzen naizenian,

kantuz ene lagunek harturik airian,

kantuz ariko dira ni lurrean sartzian,

kantu franko utziko diotet munduian

kantu egin dezaten nitaz oroitzian.”

Ate zuria ixtean dantzariak atera ziren oholtzara agur dantza zoragarri eta koloretsu bat eskaintzeko. Patagoniako kutsua zuen. Dantzarien artean hiru banderari. Lehenak euskal ikurrina astintzen zuen, bigarrenak aitzinean Zuberoako bandera eta gibelean Lapurdikoa zeramatzana, eta hirugarrenak aitzinean Uruguaikoa eta gibelean Argentinakoa zeramatzan bandera bikoitza.

Dantza ederra izateaz gain, kolore eta indar handikoa izan zen, biziki plastikoa, jendeak esku sarta handiz saritu zituena.

Gero, azken perediküak bukaera jarri zion trajeriari. Ondoren ohiko antxerak izan ziren. Zuberoako zortzi bat herrik dirua eskaini zuten norgehiagoka, Sohüta, Atharratze, Iruri, Barkoxe, Larraine… tartean zirelarik. Azkenean Sohütak irabazi zuen 1.100 eurorekin. Oroit dezagun uztailaren 29an izan zen lehen saioan Barkoxek irabazi zuela 2000 euro eskainirik.

Sohütarrak pozik zeuden antxerak irabazita, beraiek eginen baitute hurrengo urteko pastorala, Rene Cassin baionarra süjetatzat edukiko duena. Berehala musikariak antxeren ondoren jotzen dituzten ohiko bi dantzak jotzeari ekin zioten: Muñeinak eta Aintzina pika. Harmailetan ziren sohütarrak oholtzara igo ziren eta airoxki dantzatzeari lotu zitzaizkion. Ongi erakutsi zuten Sohütak dantzari onak dituela, hurrengo urteko pastoralean ere aukera ezin hobea ukanen dute beraien trebezia erakusteko.

Ene ustez, Mendiaga pastorala ederra izan da, bai arizaleen jokoan, bai dantzetan eta zer esanik ez kantuetan ere. Garbi dago Johañe Bordaxar pastoralgile trebea izan aurretik kantari fina izan dela, eta urte luzetan horrela jarrai dezan. Kantuek leku handia bete dute pastoralaren barruan, bai Mendiagaren bertsoek eta baita Bordaxarrek egindako kantuek ere.

Bordaxarrek jokatu dioten bigarren pastoral honetan ederki erakutsi du jadanik maisu handia dela pastoral kontuetan. Bere trajeriaz sentimendu handiaz janzten ditu, eta biziki ongi daki historiaren ildoa arizaleen jokoaren bidez helarazten. Pastoralak badu pastoralgile emankorra Bordaxarrengan, hurrengo urteetan frogatuko digun bezala.

Alabaina, esan beharra dago, pastoral honen arrakasta ez dela bakarrik Bordaxarren luma finaren bitartez etorri. Fabian Lexardoi errexentak izugarri ongi zuzendu du, musikariak izugarri ongi aritu dira, Sophie Larrandabürük kantariak zuzentzen egindako lana mundiala izan da, arizaleen jokoa distira handikoa, kantariek ahal zuten guztia eman dute… Orotara harturik, pastoral ederra eta biribila atera zaie, urte luzetan Zuberoan eta gainerako euskal lurraldeetan oroituko dutena. Ene zorionik beroena luzatu nahi diet aipatu ditudan guzti-guztiei, eta nola ez, baita Zuberoa osoari ere, urtez urte horrelako trajeria ederrak jokatzeko eta plazaratzeko egiten duen lan animaliagatik.

Pittaka-pittaka oholtzatik urrunduz jendea xapito azpian jarritako ostatura hurbildu zen, eta han izan ziren eztarria bustiz eta kantatuz ikastolakoek antolaturiko afariaren zain. Pastorala ederra bada, ostatuan emandako pastoral ondorengo momentu horiek ere aski goxoak izaten dira.

Adiskide zaharrekin hitz egiteko uneak izaten dira, umore onean eta aldarte hobean igarotzeko tenorea. Gu ere bertara hurbildu ginen, eta han izan ginen oren batez edo, batekin eta bestearekin mintzatzen. Allande Sokarros adiskideak Oloruen gertatutako xelebrekeria kontatu zidan. Hango etxe batean ba omen zen oilar oso goiztiar bat, haren kukurrukuaz herri osoa iratzartzen zuena. Zenbait bizilagunek eskakizuna aurkeztu omen zuten herriko etxean, oilar hori isilarazi zezaten, eta okerrena, Iturri izeneko alkateak eskakizuna onartu eta oilarra isilarazteko agindua eman omen zuen. Alde batetik arrunt barregarria egin zitzaidan gertakizun hura, baina beste aldetik natura osoa izorratzen ari diren urbanita horien beste balentria bat zela ikusi nuen. Tristea eta penagarria. Urbanita horiek ez dira geldituko planetako azken erreka porlanez bete arte.

URRUÑAKO ETXE IZENEN AZTERKETA

Badakit egiazko azterketa bat egiteko karrika guztietako eta baita kanpo aldeko baserri eta etxeen izen guztiak ere –zaharrak bederen-aztertu beharko nituzkeela, baina horrelako informaziorik atzeman ez dudanez, Urruña zaharreko kale nagusietako etxe izenekin konformatu behar izan dut. Beraz, oraingo azterketa hau lagin bat da, besterik ez, baina esanguratsua gisa berean, erdialdean dauden etxe gehienak –ez denak-Urruñako zaharrenetakoak baitira. Beraz, aztertu ditudan plaza eta karrikak hauek dira: Jean Fourcade karrika, Herriko Plaza, René Soubelet plaza, Bernard de Coral karrika, Clement Laurenzena karrika, Dongaitz Anaiak karrika, Ama Sokorrikoa karrika –eskolaraino- eta pilota-plaza gibeleko karrika ttipia. Aunitzetan etxe izenetan erabilitako grafia zaharkitua da edota frantsesa, nik lehentasuna gure mintzairari eman diot, eta beraz, izen guztiak euskaraz, gaurko grafiaz, idatzi ditut.

Euskal toponimia biziki aberatsa eta zehatza da, leku baten deskribapen ezin hobea egiten diguna. Etxe izenekin gauza bera gertatzen da. Izenak etxea deskribatzen du, nolakoa den, non dagoen, zein den bere nagusia, nor bizi den bertan, zein den bertan bizi denaren lanbidea… eta abar. Azterketa hau modu aunitzetan egin zitekeen, baina nolabait egin behar zenez, nik honako multzoak hautatu ditut:

1.- -BAITA ATZIZKIA

Atzizki honek etxea norena den erraiten digu. Aunitz erabiltzen da Urruñan eta Urruña inguruko herrietan baita Bidasoa inguruan ere. Urruñan, Biriatun, Hendaian, Azkainen, Ziburun, Donibane Lohizunen,... da Lapurdin gehienik erabilia eta Nafarroa Garaian: Beran, Lesakan, Sunbillan… –ENEA atzizkiaren baliokidea dugu. Atzizki hau da Urruñan, etxeetan zein baserrietan, gehien erabiltzen den atzizkia. Ikus dezagun zerrenda:

Etxea

Beste izenak

Non

Altza-baita

–

Jean Fourcade

Antton-baita

Galtzaundi-baita

Jean Fourcade, 14

Bertrantto-baita

–

Jean Fourcade

Birun-baita

Labo-baita

Jean Fourcade, 16

Erlande-baita

(Etxe honetan bizi zen Jean Fourcade)

Jean Fourcade

Galtzaundi-baita

Antton-baita

Jean Fourcade

Gazte-baita

(1767 urtea markatzen du bertan)

Jean Fourcade

Kokolo-baita

Lauren-baita

Jean Fourcade

Lauren-baita

Kokolo-baita

Jean Fourcade

Labo-baita

Birun-baita

Jean Fourcade

Larramendi-baita

–

Jean Fourcade

Mixel-baita

–

Jean Fourcade

Pello-baita

–

Jean Fourcade

Zugasti-baita

–

Jean Fourcade

Akarreta-baita

Akarreta

Herriko Plaza

Paulo-baita

Etxeberri-enea

Herriko Plaza

Aida-baita

Xurdin-baita

René Soubelet

Borda-baita

Paskual-baita

René Soubelet

Bortuste-baita

–

René Soubelet

Domintxe-baita

–

René Soubelet

Malo-baita

–

René Soubelet

Paskual-baita

Borda-baita

René Soubelet

Xurdin-baita

Aida-baita

René Soubelet

Bernat-baita

–

Bernard de Coral

Etxepare-baita

Beherekoetxea

Bernard de Coral

Frantxes-baita

–

Bernard de Coral

Gorra-baita

–

Bernard de Coral

2.- -ENEA ATZIZKIA

-Baita atzizkiaren sinonimoa edo baliokidea da. Urruñan –baita atzizkia de gehien erabiltzen dena, baina, hala eta guztiz ere, ez dira gutti Urruñako azterketa honetan agertzen diren –enea atzizkiaz osatutako etxe izenak. Ondasuna adierazteko erabiltzen da, hau da, etxea norena den, edo nor den bertan bizi dena, edo zein den bertakoaren lanbidea edota nondik etorria den… eta abar. Ikus ditzagun:

Etxea

Beste izenak

Non

Arotzenea

–

Jean Fourcade, 45

Xaharranea

–

Jean Fourcade, 5

Xaskito-enea

–

Jean Fourcade

Etxeberri-enea

Paulo-baita

Herriko Plaza

Perotxenea

–

René Soubelet

Dongaitzenea

–

Bernard de Coral

Errekartenea

–

Bernard de Coral

Garatzenea

Apezetxea

Bernard de Coral

Hiriartenea

–

Bernard de Coral

Ordotzenea

–

Bernard de Coral

Pexenea

–

Bernard de Coral

Prestuenea

–

Bernard de Coral

Bastoenea

–

Clement Laurenzena

Aragorrienea

(1724 urtea idatzirik bertan)

Ama Sokorrikoa

Beltzakoenea

–

Ama Sokorrikoa

Martin-enea

–

Ama Sokorrikoa

Migelenea

–

Ama Sokorrikoa

Mixelapezenea

(1892 idatziriki) Karrera-baita; Karrerenea

Ama Sokorrikoa

3.- -ARTE ATZIZKIA

Atzizki hau erabiltzen da etxea –kasu honetan- zerbaiten artean dagoela azaltzeko. Ikus ditzagun topatu ditugu adibideak:

Etxea

Beste izenak

Non

Denen arte

–

Jean Fourcade, 39

Izaar arte

–

Jean Fourcade, 29

Istilartenea

–

Dongaitz Anaiak

Lora artean

–

Ama Sokorrikoa

4.- -ALDE ATZIZKIA

Atzizki hau oso erabilia da Euskal herri osoan. Bitxia bada ere, Urruñako azterketa ttipi honetan hiru etxe izen topatu ditut bakarrik. Etxea zeren aldean dagoen adierazten du.

Etxea

Beste izenak

Non

Larrunaldea

(1970 urtea idatzirik. Eguzki-erlojua du)

Jean Fourcade, 22

Elizaldea

Xurdin-baita; Aida-baita

Bernard de Coral

Iduzki-alde

–

Pilota-plazaren gibelean

5.- -ONDO ATZIZKIA

Atzizki hau aurrekoaren antzekoa da. Etxea zeren ondoan dagoen adierazten digu. Bi bakarrik topatu ditut.

Etxea

Beste izenak

Non

Etxondoa

–

Jean Fourcade, 20

Akarreat ondoa

–

Jean Fourcade, 2

6.- -BERRI ATZIZKIA

Atzizki honek etxe hori bere izeneko beste baten ondoan eraikitako etxe berria dela azaltzen digu. Hiru topatu ditut.

Etxea

Beste izenak

Non

Uralde-berria

–

Jean Fourcade

Pexene-berria

–

Bernard de Coral

Kaminobaita-berria

–

Clement Lauenzena

7.- -BURU ATZIZKIA

Etxe hori bere arloan lehena dela azaltzen digu. Azterketa honetan bakarra topatu dut.

Etxea

Beste izenak

Non

Karrikaburu

–

Ama Sokorrikoa

8.- -TEGI ATZIZKIA

Atzizki hau anitz erabiltzen da Euskal Herri osoan tokia azaltzeko. Urruñako azterketa honetan, bitxia bada ere, bakarra topatu dut.

Etxea

Beste izenak

Non

Haroztegia

–

Bernard de Coral

9.- -XILO ATZIZKIA

Euskal Herriko luze-zabalean anitz erabiltzen da. Aldaera ugari ditu: xilo, zulo, txulo… Azterketa honetan bakarra topatu dut.

Etxea

Beste izenak

Non

Kixiloa

Etxetoa

Clement Laurenzena

10.- ETXE OSAGAIA

Euskaldunon etxea azaltzeko daukagun hitz bakarra izugarri erabiltzen da gure toponimian. Azterketa honetan sei topatu ditut.

Etxea

Beste izenak

Non

Apezetxea

Garatzenea

Bernard de Coral

Basetxea

(frantsesez Granje)

Bernard de Coral

Beherekoetxea

Etxepare-baita

Bernard de Coral

Etxepare-baita

Beherekoetxea

Bernard de Coral

Etxetoa

Kixiloa

Clement Laurenzena

Herriko etxea

–

Herriko Plaza

11.- ELIZA OSAGAIA

Osagai hau ere oso ohikoa izaten da gure toponimoetan. Azterketa honetan bi topatu ditut.

Etxea

Beste izenak

Non

Elizaldea

Xurdin-baita; Aida-baita

René Soubelet

Elizartzea

–

René Soubelet

12.- BESTELAKO ETXE IZENAK

Atal honetan karrika eta plaza hauetan topatutakoen artean sailkatu gabe geratu zaizkidanak sartu ditut. Horra hor:

Etxea

Beste izenak

Non

Irigoin

(1642 urtea bertan idatzirik; (h)iri + -pgoin atzizkia hau da, hiriaren goiko aldean dagoena)

Bertrand de Coral

Agur

–

Jean Fourcade, 34

Azkenean

–

Jean Fourcade, 38

Bakea

–

Jean Fourcade

Bixta Eder

–

Jean Fourcade

Elorrio

–

Jean Fourcade, 30

Ez da goizegi

–

Jean Fourcade

Gure Txoko

–

Jean Fourcade, 36

Itxaropena

–

Jean Fourcade

Koinieria

–

Jean Fourcade, 1

Posta

–

René Soubelet

Akarreta

–

Herriko Plaza

Gure Doia

–

Ama Sokorrikoa

Lehena Sokorri

–

Ama Sokorrikoa

ITSASUKO KABALKADATOBERA. IRAUL-STORY

Kabalkada eta toberen arloan Itsasu da txapeldun. Ezagutzen ditugunez, urte hauetan egin du tobera: 1849an, 1859an, 1865ean, 1876an, 1883an, 1889an (azken momentuan auzapezak debekatua), 1892an, 1899an, 1922an (hau hasi bazen ere, azkenean jaun erretoreak debekatu zuen), 1937an (Gerasto auzoan), 1992an, 1994an, 1997an, 2001ean eta 2007an. Eta aurten, ere, 2012ko agorrilaren 19rako, igandearekin eta besta kari, prestatu zuten. Azken hau Menditarrak Herriko Besta Komiteak, Ataitze Dantzari Multzoak eta Kafos Antzerki Taldeak , herriko etxearen laguntzaz, antolatu zuten. Beñat Lazkano gazteak idatzi zuen, lau gertalditan banatua zen eta Iraul-Story izenaz bataiatua zuten.

Arratsaldeko 3,30etan hastekoa zen, baina sarrera eta toki ona hartzeko ordu bietarako han nengoen. Eskerrak horri, ordubiak eta erdirako agertoki moduan prestaturik zeukaten pilota plazan ezarritako harmaila guztiak bete-beteak baitzeuden. Gu, eguzkiak berotzen ez zituen harmailetan eseri ginen.

Hiruak eta erdietan kabalkada alai koloretsua jendez mukuru zen agertokira sartu zen. Aurrean zaldiz, kapitaina, lietenanta (tenientea) eta beraien emazteak zihoazen. Ondoren, oilarrak izeneko pertsonaiak, urdin argiz jantziak, kapela luzeez horniturik eta puntan metalezko oilar bat zeramaten makilak eskuan. Hauen gibeletik ohiko zapurrak beraien jantzi berezirekin. Lapurdiko ikurrina zeramaten bi banderari ondoren., mi makilari ohiko arropa gorriaz jantzirik, soinulariak –hamabiren bat-, bolanta koloretsuak, basandereak, andere xuriak aurpegia oihal txuri batez estalirik, kaskarotak, dantzarisak, dantzari hasi berriak, lehengo gazteak arropa eta txapel beltzez, lepoan mukanesa gorria zeramatela, auzitegiko pertsonaiak: epailea, Pinet prokuradorea, Cavaignac huxerra eta prozesuan salatutako itsasuarrak. Kabalkadaren amaieran zirtzilak, ohikoa izaten den bezala. Osora berrehun lagun inguru.

Sartu orduko lehen dantza jauziak dantzatu zituzten, garai batean egiten zen bezala, hau da, urratsak markatu gabe, gogoz. Arizaleak plazatik desagertzen ari zirela, Odei Barroso eta Battitt Crouspeyre bertsolariak giroa berotzen hasi ziren ironiaz beteriko bertsorekin. Gero bi makilariek euren trebezia erakutsi zuten sekulako saio ederra burutuz. On-onak biak.

1.- Lehen gertaldia.-

Hau eta gero, lehen gertaldiari hasiera eman zioten. Oholtzan, herriko izena agertzen zuen txartel handia jarrita zeukaten: Itsasu. Film historiko bat --telerrealitate deitzen zutena- egin nahi zutela eta, produktorea eta kamera-gizonak frontoiko bazter batetik bestera zebiltzan gelditu gabe. Horixe zen estakurua Frantziako Iraultzaren garaiko Itsasu herria eta XXI. mendeko hastapenetakoa uztartzeko. Lehen gertaldian frantses iraultzaileak Itsasura etorri ziren euren idealekin eta euren gillotinarekin. Askatasunezko, anaitasunezko eta berdintasunezko mezu horien azpian sekulako gorroto eta bortizkeria ezkutatzen zituzten. Han azaldu ziren Madame Gillotina eta guzti. Berehala hasi ziren euskararen, euskal kulturaren eta Euskal Herriaren kontrako erasoak. Izena ere aldatu zioten herriari, oholtzan jarrita zegoen Itsasu kenduz eta L¨Unión ezarriz. Pinet prokuradore fanatikoak Louis XVI.aren burua erakutsi zuen harro. Horrelakoetan sartzeko prest ez zeudenak atxilotu eta gillotinara bidaltzen zituzten. Hori egin zuten frantses bilakatu nahi izan ez zuen emakume batekin. Halaber, frantses iraultzaileek frontoiko sarean pankarta handi bat zintzilikatu zuten. Bertan hauxe irakur zitekeen: “Hau ez da Euskal Herria, hau Frantzia da.”

Gertaldia bukatu ondoren hiru mutilek gitarraz 1788an Martin Hirigoien Haitziakoak idatziriko Oihanian eder arbola izeneko kantu polita abestu zuten. Olivier Larrondek egin zuen doinua:

Oihanian eder arbola,

ni ez naite bizi hola.

Bihotzetik ekhartzen dizut

nigarrarekin odola.

Oi ez naiteke kontsola,

hilik ere ez dut axola.

Gero dantzariak atera ziren eta Ahurtiko makil-dantza, Ezpeletako makil-dantza eta hiru makil ttiki eskaini zizkiguten. Bikainak denak. Gero antrexata baten doinuaz agertokitik ilki ziren. Horiek atera orduko kaskarotak sartu, eta urratsak markatu gabe, Teilagorri eta Atxoarena dantzatu zituzten.

2.- Bigarren gertaldia.-

Dantzariak erretiratzean bigarren gertaldiari hasiera eman zioten. Apeza herritik bidali eta iraultzaile arrotzek erlijio zibil berri bateko apez moduko bat ekarri zuten. Hauen zeregina iraultzaren baloreak zabaltzea zen. Bitartean, itsasuarrek giristino mezu klandestinoetara joaten jarraitu zuten. Apez errepublikano horrek meza ematen zuen Marsellesaren doinuaz eta Lepoak moztu ta segi aurrera! kantatuz. Frantsesak Espainiaren aurkako gerra prestatzen hasiak ziren, eta horretarako Ipar Euskal Herriko mutilak armada errepublikanora deitzen hasi ziren. Euskal mutil franko Hegoaldera pasatu ziren frantsesekin batera ez borrokatzeko. Hori dela eta, frantsesek Lapurdiko zenbait herri -Senpere, Azkaine, Sara, Ainhoa, Kanbo, Ezpeleta, Luhuso eta baita Itsasu ere- herri ezduintzat hartu zituzten. Euren ondasunak ostu zizkieten, etxeak suntsitu, eta biztanleak Landetara igorri zituzten. Osora 250 familia landetaratu zituzten. Handik zenbait urtetara itzultzeko baimena eman zietenean, dena ebatsita eta etxeak erreta topatu zituzten.

Bigarren gertaldia amaitzean Artzain ardijalea dantzari izeneko dantza zaharra eskaini zuten. Braile itxuran dantzatu zuten. Badirudi iraultzaren garaian Ezpeletan emana izan zela dantza hau, orduko gertakari lazgarriak salatzeko. Ondoriozko zapalketa gogorra izan zen eta frantses iraultzaileek dantza horren aferan parte hartu zuten bi pertsona exekutatu zituzten. Haien oroitzapenez eta frantses iraultzaileek Euskal Herrian eraildako guztien omenez eta ohorez dantzatu zuten. Gero bertsolarien bigarren saioa izan zen, eta horien gibeletik dantza ederrak eskaini zituzten: Gabota Luhuso eta Makeako moduan, Uztaritzeko maska dantza, Euskaldunak eta Sorginak eta Kanboko Kaskarot Martxa.

3.- Hirugarren gertaldia.-

Mugan armada frantsesa kokatu zela eta, soldadu frantsesek Itsasuko ontasun guztiak konfiskatu zituzten. Itsasun elizako urrea lapurtu nahi izan zuten eta horretarako zenbait soldadu igorri zuten herrira. Soldaduak iristerako elizako urrea desagertua zen, norbaitek hartu eta Okazberroa izeneko etxean atxiki baitzuen. Soldaduek Iharur errienta (maisua) izan zela pentsatu eta berehala atxilotu egin zuten. Zangoak erre zizkioten urrea non zegoen erran ziezaien, baina honek ez zien inoiz aitortu urrea bere etxeko paretetan gordeta zegoela. Bada istorio bat Itsasun, belaunaldiz belaunaldi igaro dena. Istorio honen arabera, Aldudeko Perkain pilotari famatuak askatu omen zuen Iharur maisua. Hori dela eta, toberan horrela idurikatu zuten.

Iharur errientaren gertakizun hori zela eta, hor ibili ziren itzulimitzulika trabatuta zeukaten gillotinarekin. Ustekabean gillotina jaitsi eta hurbil zebilen Pinet prokuradore zitalari zakila eta koskoilak moztu zizkion. Jokin Irungarai zen Pinet-en larruan zebilen arizalea, eta hor ibili zen pitokeriak egiten, galdutakoak sorturiko oinazeak eraginda. Umore handiko momentuak izan ziren. Ikus-entzuleok barre algara handiak egin genituen.

Gertaldiaren bukaeran dantzak: Eskotixa, kadrillak, mazurka… Osora 136 dantzari aritu ziren. Amaitzeko makilariak hor ibili ziren trebezia handiaz.

4.- Laugarren gertaldia.-

Iraultzaren garaian hasitako kolonizazioa gordin salatu zuten, eta iraultzaile odoltsu haien metodoen berri eman ziguten: antzerki patriotikoak, frantsesaren ezarketa eskoletan, euskal kulturaren folklorizazioa, euskal nortasunaren ukazioa, askatasunezko arbola errepublikanoen landatzea, … Herritarrak erantzuten hasi ziren, arbola haiek mozten, bertsoak egiten, antzerki patriotikoak zapuzten…

Euskal Herria desagertarazi nahi zuten, baina mirakulu badirudi ere, gaurko egunera arte bizirik iraun du. Kontestu honen barruan azken hauteskundeetan Sarkozyk itsasura eta Baionara egindako bisita famatuak idurikatu zituzten umore handiaz.

Gertaldia bukatzean dantza luze, fandango eta arin-arin ezin ederragoak dantzatu zituzten. Herritarrek frantses iraultzaileek frontoiko sarean ezarritako pankarta kendu eta haren ordez beste bat ezarri zuten. Honela zioen: “Hau ez da Frantzia, hau ez da Espainia, Euskal Herria da”

Oholtzan iraultzaileek L `Unión izenarekin jarritako txartela ere kendu zuten eta hasierakoa, hau da, Itsasu agertzen zuena, berriz jarri zuten. Une horretan 140 dantzari azaldu ziren agertokian eta Makeako soka-dantza dantzatzeari ekin zioten. Gero bertsolarien azken saioa etorri zen, eta horren ondoren azken kantua, Peio Ozafrainek egindako Iraultza izenekoa. Azken kobla gisa Piarres Adame idazle saratarrak egindako bat ipini zuten. Ikus dezagun lehena:

Dela berrehun urte, zer gertakaria

geldituz erregeren indarkeria.

Han iraultzalariek egin oroigarria,

orduan buru mozte ikaragarria.

Haien tresneria

plazan jarria,

oi afruskeria!

Hartan galdu zen jendearen irria.

Kantua eta gero kabalkada, berriz ere, sartzean bezain ederra eta koloretsua, eta ondoren mutxikoak denontzat. Ikusleak altxatu eta mutxikoen biribil kontzentrikoetan barneratu ziren oren erdi batez. Itsasura hurbildutako askok hango ostatuan egin taloak afaldu zituzten. Gero adiskideekin solasak eta kantuak etorri ziren, Euskal Herriko edozein bazterretan ohitura izaten den bezala.

Itsasuko tobera hau ez ohikoa izan dela aitortu beharra daukat, ez baitzen inolako auzirik egin. Haren ordez, filma egiten ari ziren aitzakiaz, Itsasun eta Iparraldeko herri guztietan egindako kolonizazioaren salaketa gogorra izan zen. Toberak zama politiko handia zeukan. Umorez egindako tobera izan arren, Herri honekin frantsesek egin eta egiten duten ukazio ikaragarria plazaratu zuten gordintasun osoz. Seguru ez zela frantximanten gustukoa izan, baina euskaldun bizitzen jarraitu nahi dugunontzat egin beharreko salaketa izan zen. Itsasuarrek, berriz ere, euskaldun, euskaltzale eta tobera-egile apartak direla erakutsi digute. Ainitz urtez horrela izan dadila!

KUXKUXTU TXARANGA. EUSKAL BAZTERRAK PIZTEN

Nork ez du Kuxkuxtu txaranga ezagutzen? Nork ez du inoiz kantatu edota dantzatu berarekin? Ziur aski horrelakoak gutxi izanen dira, Kuxkuxtu arrunt ospetsua baita Euskal Herriko luze-zabalean. Gaur Urruñako bestetan, bihar Herri Urratsen, etzi San Ferminetan, etzidamu Baionako karriketan… Horrela dabiltza, han eta hemen, hemen eta han, euskal bazterrak pizten, euskal bihotzak alaitzen. Eta ez da gutxi.

Duela hogeita hamahiru urte inguru, laupabost musikari bildu eta Baxenafarroan, Duzunaritzeko jaien aitzin etxez etxe ibili ziren diru eskean. Gehienak Urruñako Herburua auzoan bizi zirenez gero, horrela jarri zioten izena bat-batean sortutako txarangari: Herburuko txaranga. Patrik Mitxelena “Mixu” musikari ospetsua ere --2009ko urtarrilaren 2an zendua--, taldean ibili zen. Garai hartan, Sustrai taldearen Mustafa kantua abesten zutelarik, ikus-entzuleek, kantua hasi aitzin, Kuxkuxtu! Kuxkuxtu! (Makurtu! Makurtu!) oihukatzen zuten, eta hortik datorkio orduz geroztik txarangak eraman duen izen berria: Kuxkuxtu txaranga. Ikus-entzuleak kuxkuxtarazten bazituzten ere, Kuxkuxtukoek kanta-kantari jarraitu dute, burua kuxkuxtu gabe, euskal nortasuna defendituz eta zabalduz.

Urtero hirurogei bat ateraldi egiten dituzte eta leku guztietan izugarri maite dituzte. Kantua eta musika maisukiro uztartzen dituzte eta euskal kantuaren inguruan euskal geografia osoan ematen ari den mugimendu zabal horretan beraiek izan dira hazi-eraile eta aintzidari. Euskal Herria kantuz izeneko kantu-liburu ederra egin dute, jadanik zortzigarren edizioan, eta horren bidez jende ainitzen parte hartzea lortzen dute. Bi disko grabatu eta plazaratu dituzte. Lehena Denak kuxkuxtu. Irabazi arte izenekoa izan zen eta arrakasta itzela ukan zuten, plazaratutako bi mila aleak berehala saldu baitzituzten. Gaur agorturik dago. Bigarrenak Denak kuxkuxtu. Irabazi arte – 2 izena zuen, eta erran beharra dago lehenengoaren ildotik abiatua dela, jadanik ia ale guztiak salduta baitauzkate. Gaur bi diskoetako kantu gogoangarrienak bilduz hirugarren disko bat plazaratzeko asmotan dabiltza.

Euskal kantua maite dugun guztiok bihotzez eskertuko genieke.

86 Musikariak izateaz gain, Kuxkuxtukoak euskal militanteak ditugu, eta hori dela eta, beraien ateraldien erdiak ikastolak, presoak, AEK, Korrika, Abiadura Handiko Trenaren aurkako mugimendua eta horrelakoak sostengatzeko burutzen dituzte. Euskal Herritik kanpo ere askotan ibiliak izan dira, Korsikan, Bretainian, Flandrian, Alemanian, Nevadan… eta lurralde guzti-guzti horietan ongi jakin izan dute euskal kantuaren hazia ereiten.

Urruñan ainitzetan ibiltzen den mutil alemaniar batek aitortu zidanez, Kuxkuxtukoak omen dira Euskal Herriak atzerrian nehoiz izan dituen enbaxadorerik onenak. Luzaz jarrai dezatela horrela, gure herriak eta karrikak alaituz, euskal kantuak zabalduz eta askatasunaren bidean den euskal nazioa, orain arte egin duten bezain ongi, ordezkatuz. Biba zuek!

KUXKUXTU. ALDARRIA ETA KANTU

I

Aspaldi huntan hortik dabiltza

Kuxkuxtu txarangakoak,

besta eginez, nunahi kantatuz,

horiek dira heien lanak.

Gaur Nafarroan, bihar Lapurdin

baina beti alegerak,

San Ferminetan edo Baionan

ibiltzen dira urruñarrak.

II

Kuxkuxtu dugu Urruñakoa,

sortzez Herburu auzokoa,

euskal umore ta nortasuna,

besta eder ta gisakoa.

Horixe dugu gure artean

kuxkuxtarren lekukoa,

txaranga ederra osatzen dute

parrandarako nahikoa.

III

Ez da bestarik gure lurretan

Kuxkuxtu talderik gabe,

arratsez, gauez edo goizetan

beti kantuan dirade.

Giro ederra ezartzen dute

bazter guzietako labe,

horretarako abilak dira,

parrandazaleen bilgune.

IV

Luzaz ibili daitezela

gure artean kantatzen,

euskal arimak behar baititu

Kuxkuxtukoak, hain xuxen.

Libre nahi duen Herri honetan

kantua esperantza izan zen,

askatasuna atzeman artean

zuek kantuz, han ta hemen.

FRANCISQUE-MICHEL EUSKALARI FRANTSESA ETA EUSKAL ATSOTITZAK

François-Xavier Michel, Francisque-Michel deitua, Frantziako Lyon hirian sortu zen 1809ko otsailaren 18an. Aita André Michel negozio-gizona zuen eta alemaniar jatorriko Marie Gerber ama.

Bere hezkuntza bukatu orduko Parisera joan zen bizitzera. Gaztegaztetik dohain berezia erakutsi zuen olerkigintzarako, garaiko egunkarietan olerkiak plazaratuz. Baina bere egiazko zaletasuna ikerkuntza zen eta laster ikerlanak kaleratzeari ekin zion. Erdi Aroko testuak aztertu eta argitaratu zituen. 1833 eta 1837 bitarteko urteetan hogeita bi lan eman zituen argitara, horien artean Chanson de Roland delakoaren jatorrizko bertsioa, Oxford-eko Unibertsitatean aurkitu zuena. Hori dela eta, 1837ko abenduan Comité historique-ko kide izendatu zuten eta Ohorezko Legioaz saritu.

Bere ikerlanetan era guztietako gaiak aztertu zituen: grabatu zaharrak, zaldiak, ostatuak, herri literatura, antzerki ingelesa, zetaren bideak Erdi Aroan, buhameak, eskaleak, merkataritza, pertsonaien biografiak, gurutzadak, itzulpenak, agotak… Bizitzan zehar plazaratu zituen ikerlanen bidez erudizio eta jakintza handiko gizona izatera iritsi zen.

1846ko maiatzaren 13an bi tesi defendatu zituen eta horien bidez doktoretza atzeman: lehena Virgiliori buruz latinez egindakoa eta bigarrena Frantziako eta Espainiako arraza madarikatuei buruz frantsesez egindakoa.

Ondoren, Bordeleko Letretako Fakultatean arrotz literaturako plaza lortu zuen eta hor aritu zen eskolak ematen 1869ra arte, erretretan onartu zuten urtera arte, hain zuzen ere. Parisen hil zen 1887ko maiatzaren 18an.

1.- Euskara eta euskaldunekiko zaletasuna.-

Orreagako gatazka, Bordeleko antzinako historia, Nafarroako Erresuma, Ameriketarako merkatal harremanak edota agotak aztertzerakoan euskararekin eta euskaldunekin egin zuen topo eta baita hortik aurrera zaletu ere.

1847an Arnaud Oihenart zuberotarraren atsotitzak berrargitaratu zituen.

Hamar urte berantago, hau da, 1857an, euskalari frantsesak “Le Pays Basque, sa population, sa langue, ses moeurs, sa littérature eta sa musique” izenburuko ikerlan mardula bezain aberatsa plazaratu zuen. Liburu hau iturri agortezina dugu garai bateko euskara, euskal literatura eta kultura aztertzeko orduan. Prosper Mérimée-k idatzi zuen FrancisqueMichel-ek liburu honetan euskaldunei buruz irakurria zuena azaltzen zuela. Piarres Lafitte idazle eta euskaltzain lapurtarra ez zegoen ados baieztapen horrekin, eta irakurritakoaz gain Francisque-Michel-ek euskaldunekin bizitutakoak ere kontatzen zituela defendatu zuen.

Lafitte berak bultzatu zuen 1981. urtean Elkar-ek plazaratu zuen liburu horren berrargitalpena. Berak egin zuen, halaber, edizio berri horretan irakur daitekeen sarrera eder eta mamitsua.

Arestian aipaturiko bi liburu horiez gain, Francisque-Michel-ek euskal gaietan oinarritutako hirugarren liburu bat plazaratu zuen 1859an, Le romancero du Pays Basque izenaz bataiatu zuena.

“Le Pays Basque, sa population, sa langue, ses moeurs, sa littérature eta sa musique” izeneko liburua izan da, zalantzarik gabe, euskaldunen artean ospe gehien eman dion liburua. Harrobi emankorra dugu, arlo ugari zabalkiro jorratzen duen lanabes aberatsa. Ni, bertan plazaratzen dituen hirurogeita hamaika atsotitzak bildu eta gaurko grafiaz idatziz gero, lerro hauetara ekartzen ausartu naiz, horietako ainitzek, egun ere, gaurkotasun handia erakusten digutelakoan.

2.- Francisque-Michel-en euskal atsotizak.-

1.- Nork bere opilari ikatza.

2.- Arrain handiak jaten ditu xipiak.

3.- Antso limosnari, urde ebatsiaren oinak dematza1 beharrari.

4.- Asko badok asko behar dok.

5.- Iazko ebaslea aurtengoen urkazalea.

6.- Ohoin handiak urka arazten ditu xipiak.

7.- Ikusi nuen orratz-ohoina azotaturik, urre moltsoarena alkateturik2.

8.- Paskoz urkagai3 duenak Garizumaren laburrez ditu penak.

9.- Garizuma eta urkabea asturugaitzentzat4.

10.- Geroa alderdi, hobe da sahi hutsa ezi ez aho hutsa.

11.- Intxaur duenak jateko aurkit diro harri hausteko.

12.- Neska hartzen ari dena saldu doa, galdatzen ari dena da galdua.

13.- Ogi pulua bekanki da irakas xahua.

14.- Otsoa lagun duanean albaihu hora5 saihetsean.

15.- Ehun zaldik ehun zalditoki behar.

16.- Erroma ez zen oren batez akabatu.

17.- Giza ustea guztia ustel.

18.- Astoari emanik arbuia zuena gero erosi egin behar izan zuen.

19.- Atzerri otserri.

20.- Arrotzak eskua latz.

21.- Urrun hiritik, urrun osagarritik.

22.- Has nezak egungo haragiaz, atzoko ogiaz eta iazko arnoaz, eta axeterrak6 bihoaz

23.-. Sabeldurak gaitz ditu urak.

24.- Sendo nahi dituka7 begiak? Lot itzak hire eriak.

25.- Harri erabilik ez du biltzen goroldiorik.

26.- Halako tupati halako arnorik.

27.- Itsutu behar duenak begiti8.

28.- Ogi gogorrari hagin zorrotza.

29.- Beteegiz zorroa, lehertu doa.

30.- Mendiak mendiak behar ez, baina gizonak gizona bai.

31.- Begi batez aski du saldunak, ehun ez ditu sobera erostunak.

32.- Erroango9 oihala merke dela, gora da.

33.- Gaitza onki hator, batzar bahator.

34.- Ditxa onak hari, nola baita bera itsu, hari darraizkionak10 itsutzen ditu.

35.- Zalduna, egik semea duke; ez aguke.11

36.- Negua beti lantsu.

37.- Ahalkegabeak bitu eper erreak. Zer ahalgorrak? Ogi mokorrak.

38.- Aita biltzaleari, seme barreiari.

39.- Arraina eta arrotza, heren egunak karatzez, kanpora deragotza12.

40.- Baigorrin baxera lurrez, nik haragai13 nuenean urrez.

41.- Emaztea hartzen duenak ezkontsari hutsagatik, biharamuna da dolu eguna, gaitz darraikonagatik.

42.- On-goseak gizon bat hilik ihes egin eliza barnera, eta ez gero handik atera.

43.- Suhur arditaren14, ero dukataren15. (dukata = garai bateko sosa)

44.- Lehen hala, orain hola, gero ez jakin nola.

45.- Beti zerbitzari leiala eta prestua, hartzedun da, bat ere pagatua.

46.- Domingo, egik emazte, hazi lo, berak iratzar iro16.

47.- Ezkon-eguna, aisa izanaren biharamuna.

48.- Oilar bat aski da oilo hamar baten, hamar gizon ez emazte baten.

49.- Eguzkia eta euria martxoko eguraldia.

50.- Urriak buztanaz, zezeilaz bularraz.

51.- Otorde dabila maiatza su eske.

52.- Maiatz eurite, urte egite.

53.- Maiatza hotz, urtea botz.

54.- Goiz gorriak dakarke17 euri, arrats gorriak eguraldi.

55.- Goizerria denean gorriago ezenez hori, eure euritakoa ez demala18 nehori.

56.- Goiz ortzadar, arrats iturri.

57.- Ortzadarrak zeruan arratsian denbora ona erakusten du; bainan ez dezazula sekulan zinez denbora izaratoari, ez eta brodal zalea gaizki bestituari.

58.- Goiz gorri de Nabarra, remojarte ha la zamarra.19

59.- Arrats gorri de Castilla, calentar te ha la costilla.20

60.- Jaune Done Laurenti, esku batean euria, bestean ilinti21.

61.- San Simon eta Juda, negua heldu da.

62.- San Simon eta Judaetan ontziak ankoraetan22.

63.- Otoitzen ez dakiena Jainkoari, berraio itsasoari.

64.- Itsasoak adarrik ez.

65.- Itsasturiaren23 emaztea, goizean senardun, arratsean alargun.

66.- Mundu honek dirudi itsasoa, igerika ez dakiena hondarrera doa.

67.- Hila lurpera, biziak axetara24.

68.- Zer dio sutondokoak? Zer baitio su aitzinekoak.

69.- Jauskari ona kapa zahar duena.

70.- Sariak zatitu ondoan, ageriko zer den hirerik urpoan.

71.- Edrigu de Villandran, egun hemen eta bihar han.

BAIONAKO GASKOIAK, DONOSTIA ETA ATTURRI IBAIA

Baionak hastapenetatik Atturri eta Errobi ibaien elkargunetik atera ditu indarra eta hiri izateko oinarrizko arrazoia. Hortik omen datorkio izena: Ibai + gunea = Baiona. Horixe da, bederen, gaur sinesgarrien dugun teoria. Itsasoaren hurbiltasunak eta ibai nabigagarri horien bokaleak eman zion hasiera-hasieratik ukan duen merkatal hiriaren ospea. Errobi ibaiak Nafarroa Behereko ipar muga zehaztu ondoren, Lapurdin sartzen da, Baionaren barruan Biarnotik datorren Atturri ibaiarekin lotzeko eta biak elkarturik itsasoratzeko. Errobi ibaiak eman dio hiriari sortzezko euskalduntasuna eta Atturri ibaiak ekarri zituen gaskoiak hirira. Hauek biziki trebeak ziren merkataritza kontuetan eta laster hiria indarberritu zuten.

Haatik, XII. mendean zerbait gertatu zen Baionan, eta bertako merkatari gaskoiak (kaskoinak eta kaskoiak ere deituak) Gipuzkoako kostaldera hedatu ziren, bertako hirietako merkataritza euren eskuetan hartuz. Hondarribian, Pasai Donibanen, Lezon, Errenterian, Lezon, Herreran eta Donostian finkatu ziren, gehien bat. Hiri horietan Baionako gaskoierak indar handia hartu zuen, eta Hondarribiko eta Donostiako hirietan, esate baterako, mintzaira nagusia izatera ere iritsi omen zen, herri horietako toponimo ugarik, gaur egun oraindik ere, ederki oroitarazten diguten bezala.

Baina zergatik joan ziren Baionako gaskoiak Gipuzkoako itsas bazterreko herrietara? Kristobal Gamon izan zen gaskoiek Gipuzkoako kostaldean izan zuten indarraz hitz egin zuen lehenengoetakoa, baina zalantzarik gabe, Serapio Mujika izan zen migrazio hori hobekien aztertu zuena eta gaskoien hedatzeari buruz lehen teoria plazaratu zuena. Lapurdi Nafarroako Erresumaren eta Frantziako Erresumaren artean kokatu zen luzaz, garai zaharreko lotura feudalei jarraituz. Gaztelak Nafarroari Bizkaiko eta Gipuzkoako itsasertza kendu zionean, Baiona Nafarroako Erresumaren portu nagusi bilakatu zen, eta horrek sekulako indar ekonomikoa eman zion. XII. mendean, lotura feudalak aldatzerakoan, Frantziako erregearen menpekoa izatetik Ingalaterrako erregearen menpekoa izatera pasatu zen, eta hor zenbait gerra eta liskar piztu ziren. Serapio Mujikak bere idazkietan defendatu zuenez, horixe izan zen Baionako merkatari gaskoiak Gipuzkoarantz bultzatu zituen arrazoi nagusia. Teoria honek bere bidea egin zuen eta liburuz liburu, egilez egile errepikatu egin da gaurko egunera arte.

Hala eta guztiz ere, erran beharra daukagu hau ez dela gaskoiek Gipuzkoara burutu zuten migrazio handia ulertzeko plazaratu den teoria bakarra. Jose Luis Banus Agirrek bigarren teoria bat aldarrikatu zuen, ene ustetan, errealitatearekin uztartuagoa dena. Ikus dezagun. XII. mendean, hondarrek Baionako bokalea blokatu zuten eta honen ondorioz Atturri ibaiak beste bide bat bilatu behar izan zuen, eta Capbretonen, hemezortzi kilometro iparrerago, itsasoratu zen. Honek desesperazio handia zabaldu zuen Baionako merkatari gaskoien artean, ezin baitzituzten Nafarroako Erresumaren merkantziak ez atera eta ez sartu. Horrek beste portu bat xerkatzera bultzatu zituen, eta berehala topatu zituzten leku egokiak Bidasoa, Oiartzun eta Urumea ibaien bokaletan.

Hondarribia, Pasaia eta Donostia izan ziren gehien populatu zituzten hiriak. Izurun zaharra Donostia (Done + Sebastia) izatera pasatu zen gaskoien eraginez, 1000. urte inguruan bertako baserritarrek San Sebastian martiriaren omenez eraikitako monasterioaren izena erabiltzen hasi baitziren hiri gaskoi berritua izendatzeko. Gaskoien garai haietatik datorkie donostiarrei inguruko herrietakoek ematen dieten goitizena: kaxkarinak, hau da, kaskoi arinak. Pasaiako Badiari Passage deitu zioten, eta hortik datorkio gaur euskaraz duen izena. Hondarribia (hondar + ibia) toponimo zaharra ahoskatzeko zail samarra egiten zitzaienez gero, beraien sistema fonetikora hurbildu zuten Fonterrabia/Fuenterrabia famatua sortuz.

Eta zer gertatu zen Atturri ibaiarekin? Capbretonen bilatutako irteera ere emeki-emeki hondarrez betetzen joan zen, eta ibaiak Vieus-Boucau-n (Bokale Zaharrean) bilatu zuen itsasoratzeko bokale berria, hogeita hamabi kilometrotara. XVII. mendean ibaiak hegoalderantz jo zuen, berriz ere, Miarritzetik hasieran eta Donibane Lohizunetik gero itsasoratuz. XIX. mendean, Napoleonen garaian, Baionak Atturri ibaiaren itsasoratzea berreskuratu zuen, ordutik Bokale Berria (gaur Bokale bakarrik) deitu izan dugun ahotik itsasoratzen da.

Ederki asmatu zuten gure arbaso euskaldunek hiriari eman zioten izena, ibai + gunea, garai ilun haietatik gaurko egunera arte Baiona hiriaren bizimodu komertziala Atturri eta Errobi ibaiekin arrunt loturik egon baita.

BATIXTA BORTHIRI-SALA, LARRAINTAR BAT, PRUSIAN PRESO

1979ko abenduan, hogeita hiru urte nituela, Baionako Zabal liburudenda gogoangarri hartara sartu nintzen, eta han, beste liburu askoren artean, Sü-azia kultur elkarte zuberotarrak fotokopiez egindako liburuxka berde bat topatu nuen. J.B.Borthiry-Sala larraintarrak huntü koblak irakur zitekeen Orhi mendi magikoaren eta lauburu baten artean kokaturiko izenburu gisakoan. Liburuxka zabaldu orduko han biltzen zenaz liluraturik gelditu nintzen. Bertsoak ziren, zuberotarrez egindako bertset edo koblak. Osora hamazazpi bertso sorta. Azalean azaltzen zen izena guztiz ezezaguna egin zitzaidan, baina lehen orrialdean, aurkibide gisa azaltzen ziren argibideetan erraten zenez, Larraineko semea zen, laboraria, Lehen Mundu Gerla odoltsu hartan bere herritik erauzia eta alemaniarren aurkako borrokaldietara eramana.

Liburuxkan azaltzen denez 1889an Larrañeko Salan sorturik. Gazte denboran familiarekin laborantzan aritua. Berak horrela kontatu zuen Sorlekhia izeneko lehen bertso sortan:

1

Bere sorlekhiari bethi zerbait zor da,

nik eman nahi deiot bizpahirur kobla;

Etxe xuri ttipi bat aldian bi borda,

han irus igaran düt ene haur denbora.

2

San Josefen oihana eta Erroimendi,

Arratako bizkarra, bai eta Bürkhegi,

oro ageri dira ene etxondoti,

udan berde-berdia, negüan aldiz xuriz.

3

Nik ez dütüt berritan, ene haur denboran,

zagollak gibeletik higatü eskolan;

Ardüraago nintzan ni mendi maxelan,

ardien bazterrian khanta errepikan.

4

Negüko arratsetan dügü lana franko,

aitak badü beste bat gük bat egin baiko,

ardi, abere eta behor, asto, mando,

txakürra baizik ez da kabalerik kanpo.

1915ean, hogeita bost urterekin soldadu eramana. Huraxe zen momentu hartan nik nuen adin berbera. Hotzikara bat sumatu nuen goitik behehiti hura irakurtzean. Larraintarrak horrela kontatu zuen bere bertsoetan:

Gerlako kanthore 1915ian.

1

Hogei ta zunbait urthe dian gizun bati

güstü zaio khantatzia zunbait bertset berri;

esplikatü nahi düt alhe gütieki

hebenko bizitzia ez dakianari.

2

Urhats oroz batügü alde güzietan,

lagünak ehortzirik adin ederrian;

Zurezko khürütxe bat thunbaren gaiñian,

markatuz hila dela bere zerbütxian.

3

Lanjein izanagatik oi gure bizia,

bertset hoien huntzia holaxe haitatü;

Arrenküra haborik gordatzen dütügü

üskaldünek algarri kontsolü zor dügü.

Azkenean, preso hartu eta Prusiara eraman zuten beste atxilo ainitzekin batera. Hau ere ederki kantatu zuen, sentimendu handiaz, 1418ko Gerlan presoner izeneko bertso ederretan. Hamabost bertset osora.

1

Eniz Üskal Herrian jaiki egün goizan,

Orhi bortia eztüt gehiago bixtan,

ez eta üskaldünik ene lagünetan,

emur huna düt bardin, Prüsia erditan,

bi bertset huntüko düt nula bizi nizan.

2

Nik irus izateko zer othe düt falta,

libertatia baizik eta zunbait gaüza;

khanbera bazterrian düt arrabineta,

ogi gütixko bena indartsia beita,

hau ezta xuri, eta gabia da beltza.

3

Hitz batez erranen düt azken bertsetian,

hatü franko düt eta bizi miserian;

Jesüs, lagüntü naizü khantoren huntzian,

orai ezar nazazü oi libertatian,

ahal ditzadan khanta Eüskal Herrian.

Gerla bukatzean, Batixta Borthiri-Salak askatasuna berreskuratu zuen eta Zuberoara itzuli zen, Orhi azpiko habiara, hain zuzen ere. Eta han laborari gisa jarraitu zuen. Bazirudien bakea berreskuratua zuela betiko, baina patu gaiztoak bigarren gerla handi baten lekuko izatera kondenatu zuen, bere belaunaldiko guztiekin egin zuen bezalaxe, baita berak ere zenbait bertsotan ederki kontatu ere. Bordelen zegoen soldadu bertset hauek ondu zituenean.

1940eko Gerla

1

Himeretzü ehün eta berrogei gerren urthia;

Alemaniako armadak garhaitü dü Frantzia;

Hunki gabe ützi balü gure Eüskal Herria,

nik enian pentsatüko bertset hoien huntzia.

2

Beste ororen gainetik hau da tristegarria,

bi phartetan ezarririk Eüskal Herri maitia;

Sorlekhilat juaiteko zerratürik bidea,

gaüaz ere ametsetan han dút phentsamentia.

3

Gaü-aiñhera, abilua alemanen gaiñeti,

erran ezak Xiberuan hebenko zerbait berri,

kuntsertatzen ahal bahiz ene adixkideki,

jakin ere nahi nikek han direnez hobeki.

Sü-azia-koek liburuxkan aitortzen dutenez, Batixta zenaren arrebak, Maddia Onainti ezkontza-izenekoak, anaiaren bertso hauek guztiak eman zizkien, Atharratzeko ospitalean zelarik. Bertsoak eskuz idatzirik zeudenez, Sü-azia-koek orduko grafiara transkribatu eta 1979ko erdi aldean plazaratu zituzten. Ikus dezakezunez, irakurle, ez zuten lan makalik egin Larraineko soldadu koblakariaren bertsetak salbatzean eta inprimatzean; beraiei esker bai guk eta bai heldu diren belaunaldietakoek ere gerlen gaineko zuzeneko testigantza ukan ahal dugulako. Xiberoko Jinko honak atxiki dezan beti bereki Larraineko Batixta Borthiri-Sala!

ZUBEROAKO TXIKITOAK

Denon gogoan dira zuberotarrek urtero egiten dituzten kultur ekitaldi handiak, hau da, maskaradak eta pastoralak. Lehenak inauteriaren inguruko fartsa modukoak dira, neguan burutzen dituztenak, eta bigarrenak, Erdi Aroko misterioetatik omen datozkigunak, ekitaldi erraldoi miresgarriak.

Zuberoa famatua da Euskal Herri osoan, arestian aipaturiko kultur ekitaldiengatik eta baita beraien kantu eta dantza xarmangarriengatik ere. Zuberera bera ere bitxi samarra, exotikoa, egiten zaigu gainerako euskaldunoi. Altxor ederra, beraz, euskaldunok Zuberoan daukaguna. Baina aipatu ditudan horietaz gain, Zuberoan badira bestelako kontuak bigarren edo hirugarren maila batean gorderik gelditzen zaizkigunak. Horietako bat txikitoak.

Baina, zer dira txikitoak? Txikitoak edo xikitoak, bere adiera afektiboan, Bortuetako artzainek elkarri, zirikan, norgehiagokan, erabiltzen zituzten erramolde errimatu lizun eta bortitzak ziren.

Allande Sokarrosek aditzera eman didanez, mendi mazela batetik bestera, ola batetik bestera, oihukatzen omen zituzten. Batzuek desafio modura jaurtitzen zituzten eta besteek erantzuten zieten. Zenbat eta urrunagotik botata, orduan eta gordinagoak izaten ziren. Erramolde errimatu horien ondoren, Txikito!!! (edo Xikito!!!) erraten zuten, eta Sokarrosen aburuz, horrekin Orai hik errak! aditzera ematen zioten entzuten zuenari.

Artzainen arteko maleziak eta izterbegien (edo arerioen) arteko norgehiagoka ulertu behar dira txikitoka horretan, horrela aritzeari txikitokan aritzea deitzen baitzioten. Txikitoetan lizunkeriak, emakume kontuak eta itsuskeriak azaltzen ziren.

Jean Mixel Bedaxagarren ustez, desafioa izateaz gain, txikitoek bazuten balore iniziatiko bat, lehen aldiz artzain ibiltzen ziren hamabihamahiru urteko muttikoentzat, pitoa, alua, uzkia… eta horrelako hitzak erabiltzean, muttiko horiei gizon helduen munduaren berri ematen baitzitzaien.

Bedaxagarrek garbi adierazi dit txikitoak Bortuetan, gizonen artean, soilik, erabiltzen zirela. Emakumeen aurrean inoiz ez. “Hire arreba nahi nikek nire pitoa sartzeko” eta horrelakoak oso ohikoak ziren txikitoetan, eta jakina, horrelako probokazio bortitzak bere neurriko erantzun gordina jasotzen zuen, eta azkenik, horrelako mezu gogorrez osaturiko kate luzea osatzen zuten. Denetik erraten zioten elkarri eta aunitzetan horrek artzain horien arteko etsaitasuna areagotzen zuen. Txikitokan aritzea sua pizten edo probokaziotan aritzea zen.

Gaur egun, txikitoak galdu dira, gaur inork ez baitu horrelakorik erabiltzen. Iragan hurbilaren oroitzapena dira. Euskararen gibelatze traumatikoak eta gizarte aldaketa lasterrak, beste gauza askorekin batera, txikitoen desagerpena ekarri dute.

Jon Mirandek eta Txomin Peillenek txikito paketa argitaratu zuten 1962 eta 1963 urteren artean Parisen plazaratu zuten Igela izeneko aldizkari heterodoxo ospetsuan. Nik dakidala inprimatu ziren lehenak. 1991, urtean eta Etor argitaletxearen bitartez, Patri Urkizuk bi liburukiz osaturiko “Lapurdi, Baxenabarre eta Zuberoako bertso eta kantak” izeneko bilduma ederra plazaratu zuen. Bigaren liburukian txikito mordo bat plazaratu zuen. 2009an, Allande Etxartek “Txikito!! !” izeneko liburuxka kaleratu zuen eta bertan aipatu bi iturri horietan azaltzen ziren txikito guztiak bildu eta plazaratu zituen; baina Etxartek ekarpen handi bat egin zuen bere liburuxkan, txikito horiek guztiak gaurko grafian normalizatuan eta alfabetikoki antolaturik ezarri baitzituen, eta gainera, txikito guztien ondoan, frantseseko itzulpena eman zuen. Horiek dira nik segidan, zubereraz eta batueraz, emanen ditudan hogeita hamasei txikitoak.

Jean Mixel Bedaxagarrek aipatu didanez, baliteke artzain ibilitako gizon zaharrek oraindik horrelakoak gogoratzea, baina tamalez, lekuz kanpo, hau da, Bortuetako artzain txaboletatik kanpo, eta txikitoek berez dituzten gordintasuna eta lizunkeria direla eta, inoiz ez diote inori aditzera emango. Hor badago auto-zentsura moduko bat. Ikus ditzagun, bada, ezagutzen ditugunak. Hasieran Allande Etxartek erabilitako gaurko grafian emango ditut eta gero nik batueraz egindako moldapena.

1.- Ahari beltxa errekan, pitoa xutik bragetan,

jokatzen diat ekarten ez diala pintoaren saria sakolan. Txikito!! !

Ahari beltza errekan, buztana zutik bragetan,

Jokatzen diat ekartzen ez duala sakelan pinta bat ordaintzeko haina.

Txikito!! !

2.- Ahüntzaren büztan txüta, haren peko xilo hütsa,

sar ezak, sar südürra, ezkapa ez dakian hütza. Txikito!! !

Ahuntzaren buztan tentea, haren beheko zulo hutsa,

sar ezak, sar sudurra, ihes egin ez dakian putza. Txikito!! !

3.- Altxa ezak eria, hunk ezak zelüa,

gero ükenen dük üzküan ene ziria. Txikito!! !

Altxa ezak hatzamarra, uki ezak zerua,

gero izanen duk uzkian nire ziria. Txikito!! !

4.- Arraultzea bilo gabe, apoa buztan gabe,

Hebentik horra ikusten deitzat koskoilak batere bilorik gabe. Txikito!! !

Arrautza ilerik gabe, apoa buztanik gabe,

Hemendik koskabiloak ikusten dizkiat bat ere ilerik gabe. Txikito!! !

5.- Aihen Buen hen-doi, gure ahüntza aihenkoi,

mendi hortan txikitokan ari direnak oro pixapotetik ardokoi. Txikito!! !

Ongi haientzat tokian (mahastian), gure ahuntza mahasti zale,

mendi horretan txikitoka ari diren guztiek pixontziko arnoaren maitale. Txikito!! !

6.- Astoa zelatürik, hi hortan gainen muntatürik,

ikusi behar haigü, orano ikusi, alu biloz ürkatürik. Txikito!! !

Astoa zelaturik, hi horren gainean muntaturik,

oraindik ikusi behar haugu aluko ileetatik urkaturik. Txikito!

7.- Balü ere berrehün haboro, bat aski dik beretako,

besteak oro hiri üzkütik sartzeko. Txikito! !

Berrehun gehiago balitu ere, bat aski dik beretzat,

beste guztiak hiretzat, uzkitik sartzeko. Txikito!! !

8.- Banoak bai aitzina, ez beti düt egoiteko aizina,

Horaren üzküan sar hadi, südürraz aitzina. Txikito!! !

Banoak bai aitzina, ez baitut egoteko astirik,

sar hadi zakurraren uzkian, sudurraz aitzina. Txikito!! !

9.- Belea doa hegalez, bere bizi beharrez,

ehün ürtez bizi behar dakiala haren kaka mokorrez. Txikito!! !

Belea doa hegalez, bere bizi beharrez,

ehun urtez bizi beharko dik haren kaka mokorrez. Txikito!! !

10.- Bertzaren üzkü beltza, kanfrearen tinta beltza,

ütz nezak ixilik, hizan bezalako mütür beltza. Txikito!! !

Pertzaren ipurdi (hondo) beltza, alkanforraren (kanfrearen)

tinta beltza, mutur beltz hori, utz nazak isilik. Txikito!! !

11.- Bestaberri Mauleko, Jundane Juhane Lextarreko,

ehün ürtez bizi behar dakiala emazte baten alüari belaünko. Txikito!! !

Bestaberri Mauleko, San Joan Lextarreko,

ehun urtez bizi beharko duk emakume baten aluaren aurrean belauniko. Txikito!! !

12.- Eraikak eria, hunk ezak zelüa,

ordüan ükenen dük bai gure zerrama zaharren alüa. Txikito!! !

Altxa ezak hatzamarra, uki ezak zerua,

orduan izango duk, bai, gure txerrama zaharren alua. Txikito!! !

13.- Erbiak lau zanko, lauak kako,

kako badütü, kako, kaka dela hiretako. Txikito!! !

Erbiak lau zango, lauak oker,

lauak ongi okertuta, eta kaka hiretzat. Txikito!! !

14.- Erregeren idiak üztartürik, üztar hedeak gorriz tintatürik,

ehün ürtez bizi behar dakiala haien adarrak üzkütik sartürik. Txikito!! !

Erregeren idiak uztarturik, uztar-hedeak gorriz margoturik,

Ehun urtez bizi beharko duk haien adarrak uzkitik sartuta. Txikito!! !

15.- Gaztañatzea hon dük kolte gei; gerezitzea ere bai taula gei,

hi ere arraostatzeko beno alorreko küso gei. Txikito!! !

Gaztainondoa ona duk taketak (hesolak) egiteko,

gereziondoa ere oholak egiteko, ez haiz erantzuteko modukoa

baina bai soroetan txorimalo izateko. Txikito!! !

16.- Gerezi beltz jan diat, kakeria badiat,

ixilik egoiten ez bahiz ahoala egiten deiat. Txikito!! !

Gerezi beltza jan diat, kakeria badiat,

isilik egoten ez bahaiz ahoan egingo diat. Txikito!! !

17.- Gure artzain hor zaharrak baditik ehün kana berga,

berarentako besteak oro, hiri üzkütik sartzeko. Txikito!! !

Gure artzain-zakur zaharrak baditik ehun taket beretzat,

beste guztiak hiri uzkitik sartzeko. Txikito!! !

18.- Gure etxean badük lau ardi, lauek zortzi beharri,

ez nük ssekulan izan, orai bezain egarri. Txikito!! !

Gure etxean badituk lau ardi, lauek zortzi belarri,

ez nauk sekula izan orain bezain egarri. Txikito!! !

19.- Haintiko hegila, honaintiko nabata,

errabia dakiala zanko arteko kahaila. Txikito!! !

Haraindiko mendixkara, honaindiko haranera,

zango arteko ziria beti gustagarri izan dezaan! Txikito!! !

20.- Haixtür eta kako, horiek dendarientako,

hire hortz handi horiek hon lütükek bürdüin arrestelütüko. Txikito!! !

Guraizeak eta jostorratzak jostunarentzat,

zire hortz handiak ongi lirateke burdinazko eskuare batentzat. Txikito!! !

21.- Hamar eta sei hamasei, gure labeko bi sukei,

txikitoka beno hobe hintzate alor bazterreko küsogei. Txikito!! !

Hamar eta sei hamasei, gure labeko bi su-egur,

txikitoka baino hobe hintzateke inguruko soroetan txorimalo. Txikito!! !

22.- Hebentik hara, bi mendien artekotik,

ostadarra sar dakiala gibeleko xilotik. Txikito!! !

Hemendik hara, bi mendiren artetik,

ortzadarra sar dakiala atzeko zulotik. Txikito!! !

23.- Haxeria badoazü bere xilotik, jarrai zakitzo ondotik,

Haboro jakin nahi badüzü, sar zakitzo üzkü xilotik. Txikito!! !

Azeria badoa bere zulotik, jarrai zakizkio bertatik,

gehiago jakin nahi baduzu, sar zakizkio zulotik. Txikito!! !

24.- Hur bazterrean harria, haren gainen txoria,

ikusten deiat hebentik horra kintaleko zorria. Txikito!! !

Ur bazterrean harria, haren gainean txoria,

hemendik ikusten diat hemendik kintaleko zorria. Txikito!! !

25.- Kanfrearen tinta beltza, bertzaren üzkü beltza,

ez hiz aurten ezkontüren hizan bezalako mütür beltza. Txikito!! !

Alkanforraren (kanfrearen) tinta beltza, pertzaren ipurdi (hondo) beltza,

mutur beltz hori, aurten ez haiz ezkonduko. Txikito!! !

26.- Madalena gainean lano, guree baratzean porrü eta oino,

hebentik horra ikusten deiat koskoiletan ehün gunka morpiu. Txikito!! !

Madalenaren gainean lainoa, gure baratzean porru eta tipula,

hemendik ikusten dizkiat ehun potrozorri-bartza koskabiloetan. Txikito!! !

27.- Madalena gibelean, baita ere aitzinian,

kaka ezkapa dakiala mündü ororen aitzinian. Txikito!! !

Madalenaren atzeko aldean, baita aurrekoan ere,

kaka atera dakiala jende guztiaren aurrean. Txikito!! !

28.- Oihaneko haltza, haren peko hartza,

harek elkiko deik bai, koskoiletako hatza! Txikito!! !

Oihaneko haltza, haren azpiko hartza,

horrek igoaraziko dik koskabiloetako atzamarra Txikito!! !

29.- Orhi püntan lano, gure baratzean porrü eta oino,

hebentik eta horra ikuste ndeiat ehün mila morpiu. Txikito!! !

Orhi puntan laino, gure baratzean porru eta tipula,

hemendik ehun mila potrozorri ikusten dizkiat. Txikito!! !

30.- Organtzarrak errekan, huren beharrez marrakan,

entzün diat, entzün, barda hintzala alü beharrez marrakan. Txikito!! !

Orga handiak errekan, uren beharrez marrakan,

entzun diat, entzun, bart hintzela alu beharrez marrakan. Txikito!! !

31.- Satineta zeta hari pasajanta honarat beha hadi,

korajerik balinbadük txikitoka has hadi. Txikito!! !

Zetazko soineko dotore hori, pasatzean begira ezak hona!

adorerik baduk txikitoka has hadi! Txikito!! !

32.- Sohütan da Üdola, atzaman dü alorra,

hebentik hara ikusten deiat ontsa mardo mokorra. Txikito!! !

Sohütan da Üdola, atzeman du alorra,

hemendik ikusten diat taket (mokor) handi ederra. Txikito!! !

33.- Ürrützezko pertika, lexarrezko makila,

jokatzen deiat, jokatzen, ez dakiala nondik xiko neskatila. Txikito!! !

Urritzazko pertika, lizarrezko makila,

jokatzen diat, jokatzen, ez dakiala neskatilari nondik sartu. Txikito!! !

34.- Xikito, diok ala xikito, ez hiz ez hortan kito,

gure artzain horak badik ehün kana pito. Txikito!! !

Xikito diok, xikito, ez haiz ez horretan kito,

gure artzain-zakurrak badik ehun kanako pito. Txikito!! !

35.- Zibitze, oi Hegiapal o, merkat bideak ere talo,

aisa izanen dütük haurrak ere katalo. Txikito!! !

Zibitze, oi Hegiapal o, merkatu bideak ere talo,

aisa izanen dituk haurrak hiretik zintzilik. Txikito!! !

36.- Zinka düana, zinka, hasi zaina loditzen pantza,

ohart noiz jauzarazi heitan pito mútürreko tzintza. Txikito!! !

Eskaka bahabil, eskaka, laster handituko sabela,

ohar hadi nire taketako hazia isurtzen delarik. Txikito!! !

------------------------------------

Mila esker Jon Mirande zenari, Txomin Peilleni, Patri Urkizuri eta Allande Etxarti idatzirik utzi diguten ondareagatik, Allande Sokarros eta Jean Mixel Bedaxagarri eman dizkidaten azalpenengatik eta Iñaki Martiarturi egin dizkidan zuzenketengatik. Mila esker denei.

LAPURDIN, NAFARROA BEHEREAN ETA ZUBEROAN GAINDI, EUSKAL INAUTERIARI JARRAIKI.

2013ko negua iritsi zen Euskal Herrian ohikoa den udazken gatazkatsu baten ondoren. Abenduaren 24an, Olentzero Euskal Herriko herri guztietan barna ibili zen esperantza eta bizi-poza zabalduz, gehienbat haurren artean. Ni Donibane Lohizunen ibili nintzen, urtero bezala, karrikaz karrika eta kantuz kantu. Begiraleak elkarteak antolaturiko Olentzeroa berezi samarra da, edo niri horrela iruditzen zait, bederen, neguko magia irudikatzeaz gain, donibandarrek galdu nahi ez duten euskalduntasuna aldarrikatzeko aukera ezin hobea eskaintzen duelako.

Egun hartan atorra hutsez eta besoak airean ibili ginen kalez kale eta irriz irri, bat-batean, aurreko egunetan atertu gabe ukan genituen euria eta hotz handia desagertu baitziren. Hori dela eta, arrats ezin ederragoan ibili ginen denok iju-ujuka eta kantari. Norbaitek atsotitz zaharra ekarri zigun gogora: “Olentzero bero, negua gero”, baina egia aitortu behar badizuet, ez genion jaramon handirik egin. Arratsa ederra zen eta baliatu behar genuen, umore onean, lagunarte beroan, neguko egun hura ongi iragaiteko. Eta horrela egin genuen, berandu arte ibili baikinen Donibaneko kaleetan barrena euskal giroa piztuz, euskaltasunaren oihartzuna txoko guztietara eramanez. Gero, bakoitzak bere etxeko goxora jo zuen, etxean zain genuen familiarteko ederrera.

Handik aitzina eguraldia okertzen hasi zen, berriz ere, eta eguneroko euriari hotza ere estekatu zitzaion. Eguraldi petral horretan murgildurik ginela, inauteria iritsi zitzaigun, Lapurdin ihauteria deitzen den besta luze eta solstiziala. Urtarrilaren bukaera aldean, Ituren eta Zubietako joaldunen oihartzuna entzun ahal izan genuen euskal telebistek eta irratiek gure belarrietara ekarrita. Hura hasiera izan zen, aro luze baten hastapena, neguko solstizioa eta udaberriko ekinozioaren arteko aldi ilun, magiko eta luzearen abiapuntua. Uztaritzen Hartzaro deitzen diote, hau da, hartzaren hibernazio edo neguloaren aroa.

1.- Donibane Lohizune eta Ziburuko Ihauteria.-

Otsailaren 2an, larunbatarekin, gure txanda iritsi zen. Aste horretan hasi zen inauteria Lapurdi osoan hedatzen, eta azkenean gurera ere etorri zen. Donibane Lohizunen eta Ziburun bada inaute batzorde bat (bertan Ihaute Komitea deitzen duguna) festa hau bi herrietarako antolatzen duena. Beraiekin batera Begiraleak, gure elkartea, aritzen da. Baina Olentzeroren egunean norbaitek iragarri zuen bezala, negu luzea eta hitsa zen hura. Euri zaparrada bat bukatu orduko bestea hasten zen, eta euria ez zelarik kazkabarra. Larrun mendia zuri-zuria zegoen eta hotz handia egiten zuen.

Arestian aipaturiko egunak Hartzaren Eguna izena du hartzaren iratzarraldia, hau da, inauteriaren hasiera ospatzen baitu. Goizeko 10etan atera ginen Begiraleak elkartearen egoitzatik konpartsan: musikariak eta hiruburuak hasieran, hartza eta hartz eramailea ondoren, eta zirtzilak bukaera aldean. Osora berrogeita hamar bat lagun inguru.

Hiriburuak, bere izenak erraiten digun bezala, hiru burutako pertsonaiak dira. Iragana, oraina eta geroa azaltzen omen digute. Buruan lastozko kapelu hegal zabala, kolore bizietako xingolekin hornituta eramaten dute, aurpegia xingolekin estaltzen dutelarik. Jantzia zakuzko oihalezkoa da, kolore askotako xingolekin apaindua. Oinetan abarkak eta artilezko galtzerdi lodiak. Hamar bat lagun izaten dira hiruburuz janzten direnak, eta haien buru Zabuloia izeneko pertsonaia. Honek hiruburuentzako diren maskureak eramaten ditu. Hiruburuen dantza luzea eta bitxia da, hainbat zatiz osatua. Azken zatia soka-dantza da eta hau burutzen dutelarik, Zabuloiak maskure bana ematen die, hauek ikusleen artean, ezker eta eskuin, zarata handia sortuz, joka ibil daitezen. Gure familia Begiraleak elkartekoa da, eta hori dela eta, ontsalaz ni izaten naiz hartz eramaile eta gure bi semeak hiruburu. Egun hartan era, hala ginen.

Donibaneko merkatura sartu ginen, ohitura dugun bezala, eta bertan zen jendea gogo handiz hurbildu zitzaigun ateetatik sartzen zen hotz handiari jaramon handirik egin gabe. Ondoko ostatu batean urteroko txokolate beroa eskaini ziguten, baita guk ederki eskertu eta zurrupatu ere. Gero, Donibaneko kaleetan barrena ibili ginen. Bazkaria elkartean egin genuen lagunarte ederrean. 4,30etan arratsaldeko irtenaldia egin genuen. Irtenaldi horretan berrogei bat haur eta gaztetxo gehitu zitzaizkigun zirtzilez jantzita.

Astea igaro eta Donibane eta Ziburuko Ihauteriaren bigarren zatia iritsi zen. Ostiralean, otsailak 8, Sorgin Gaua ospatu genuen eta larunbatean, otsailak 9, Zanpantzar Eguna deitzen duguna.

Lehenean, sorgin eta zirtzilen konpartsa ateratzen dugu urtero. Konpartsa horretako gainerako pertsonaien artean hartza eta hartz eramailea ere ateratzen ditugu. Ibilaldia arratseko 8,30etan hasten da beti, eta sorginen segizioak suzien argipean Ziburuko karrika estuak zeharkatzen ditu, dantzatuz eta kantatuz. Bukaera Ziburuko pilota-plazan izaten da. Bertan pizten duten suaren inguruan sorgin-dantza , hiruburu-dantza, fandango, arin-arin, eta mutxikoak dantzatzen ohi dira. Aurtengoa ikaragarria izan zen, euripean egin behar izan baikenuen ibilaldi oso-osoa, tarteka kazkabarra ere botatzen zuelarik; eta horrela bustirik, hezurretaraino blaiturik, hotza jasanezina egiten zitzaigun. Gau hartan hiru graduko hozberoa egiten zuen, iaz sei gradu zero azpitik ukan genuen, baina euririk gabe, horixe baitzen guretzat okerrena, barne-barneraino sartzen zitzaigun hezetasuna. Segizioan genbiltzan guztiok hormatuta ginen, eta gu ikustera kalera ateratzen ausartu zirenak ere antzekoz zeuden.

Larunbateko jardunaldiarekin gauza bera gertatu zen, euria izan baitzen nagusi arratsalde osoan. Zanpantzar erretzeko ohikoa baino erregai gehiago bota behar izan zuten.

Horrela izan zen, kontatu dizuedan bezala, Donibane Lohizunen eta Ziburun bizitu genuen inauteria, baina gauza bera gertatu zen Lapurdiko herri guztietan: Urruñan, Azkainen, Saran, Senperen, Beskoitzen, Hendaian, Uztaritzen… Hotza eta euria izan ziren, hartzarekin eta Zanpantzarrekin batera, Lapurdiko Ihauteri koloretsuaren protagonista nagusiak.

2.- Donibane Garaziko Libertimendia.-

Lapurdiko Ihauteriaren errautsak euripean itzaltzen ari zirela, Garazi alderat abiatu nintzen, goizeko 9,30etan hastekoa zen Libertimendiaz gozatzeko asmoz. Otsailaren 10a zen, igandea, eta Iñaki Martiartu eta Manu Gojenola adiskide bizkaitarrak nituen bidelagun. Nafarroa Behereko inautea zahar-zaharra da, baina maleruski, II. Gerla Handiaren urte latzetan galdu egin zen. Orain dela bederatzi bat urte, Garaztarrak Dantza Elkarteak berreskuratzeari ekin zion eta gaur garai bateko indarra berriz hartzen ari dela erran dezakegu. Donapaleun ere jadanik berreskuratuta daukate eta urtero plazaz plaza eta karrikaz karrika ikusten ahal da.

Nafarroa Behereko inauteria bi zatiz osatua dago: Santibate eta Libertimendia. Santibate izeneko egunean kalez kaleko ibilaldia egiten dute, ostatuetan eta herriko gune garrantzitsuetan dantzatuz eta kantatuz. Bertsolariek giroa pozten eta astintzen dute geldiune horietan guztietan. Gauean, parte hartzaile guztiek tripotx afaria egiten dute herriko elkarte edo ostatu batean. Ostiralez egiten da. Libertimendia Santibatetik astebetera egiten ohi da, igandez, eta goiz goizeko kabalkada dotore, alai eta koloretsuarekin hasten da beti, geroxeago, hamaikak aldera-edo, inaute fartsa izaten da, non umorea, kritikak, bertsoak, kantak eta dantzak nahasten diren. Eguerdi aldera eta bukatzeko bazkari herrikoia egiten dute.

Donibane Garazin aurtengo Santibatea otsailaren 1ean egin zuten, hau da aurreko asteko ostiralean, eta gu, astebete berantago, Libertimendia ikusterat gindoazen. Goizeko 9,30etarako han ginen. Kaleak euri putzuz beteak ziren, baina ateri zegoen. Dena den, zeruertzetik guregana hurbiltzen ikus genitzakeen hodei beltz-beltzek ez zuten eguraldi onik iragartzen, ezta urrik eman ere.

9,30etan, puntu-puntuan, kabalkada hasi zen. Buruan zaldizko bi txapel eta jaka gorriz jantzirik, ondoren bi zapur euren aizkora eta kapelu beltz handiekin. Horien ondotik Nafarroa Beherean horren ohikoak diren bi ziganta edo erraldoi. Segidan lau zirtzil, lauak neskak. Horien gibeletik bi entseinari, horietako batek euskal ikurrina zeraman, arrano beltz eder bat besteak. Ondoren bi marexal txapel eta jaka gorriz, bi makilari makilak hodei beltzetaraino trebezia handiaz jaurtiz, zazpi andere xuri, hamahiru bolanta eder, bospasei musikari eta bukatzeko hogei bat zirtzil pitokeriak egiten eta eskuan zeramatzaten mimoxa adaxkak astintzen. Horixe zen kabalkadaren segizioa.

Euri zaparrada edozein unetan bota zezakeela eta, kabalkada, errepide nagusia luzaz zeharkatu ondoren, merkatu estalira iritsi zen eta bertan ekin zion fartsa jokatzeari. Bi orenez aritu ziren merkatua betetzen genuen entzun-ikusleon poza eta irriak sortarazten. Bertsolariak Patxi Hiriart eta Gillen Hiribarren mutil gazteak izan ziren. Euren bertsoek aunitzetan barre-algarak piztu zituzten. Antton Lukuren luma zorrotz eta trebetik sorturiko fartsa lau saio edo gertalditan banatua zen eta lau gertalditan zehar, pil-pilean dauden aferak umore handiaz ekarri zituzten denon gogora: Baionako suprefetak Hendaiako ikastola berriari jarritako zangalatraba, homosexualen arteko ezkontzak, Donaixtiko eskolaren egoera negargarria, Aurore Martin zuberotarraren atxilotze eta estradizioa, frantses eta espainiar agintarien arteko konplizitatea, Kalakan taldeak Madonarekin egindako kantu bira arrakastatsua…

Tarteka bertsolariak fin eta trebe aritu ziren, baita dantzariak ere bazterrak dantza ederrez inarrosten. Inaute fartsan zehar honako dantzak eskaini zizkiguten: Gau-ainarak, Azkaindarrak, Xibandriarrak, Lapurtar motxak, Teilagorri, Bolant-martxa, Euskaldunak eta Sorginak… eta amaitzeko Dantzaluze, kontradantzak eta fandangoa.

Umore handiko momentuak izan ziren, Aurore Martinen atxiloketa eta estradizioa zirela eta, guardia zibilez eta jendarmez jantzitakoen arteko solasaldietan. Guardia zibilak espainiera berezi batez mintzo ziren, behin eta berriro, barreak sortaraziz, eta jendarmak, berriz, xiberotar pür-pürraz. Gainerako solasaldiak Garazi aldeko behenafarreraz izan ziren, xuka musikalaz gainezkaturik.

Ordu biak aldera, eta azken fandangoarekin, 2013ko Libertimendia bukatua zen. Bertakoak autoetan sartzen hasi ziren Lasa herrira joateko, Garaziko Ikastolak egindako bazkari goxoa dastatzera. Gu Zuberoa aldera abiatu ginen, 3,30etarako Zihigan egon nahi baikenuen, aurtengo lehen maskaradaren arratsaldeko saioa ikusteko. Garazi utzi genuelarik, hotz handia zen, eta inguruetako mendi guztiak, Behorlegi famatua barne, elurrez zurituta zeuden

3.- Zihigako maskarada.-

Oxkaxeko Lepoa (Oskitz ere deitua) pasatu ondoren Zuberoa ederra gure begi aurrean azaldu zen, zerua ilun, bortüak elurrez beztiturik, belarsoroak berde-berdeak… Hotza gero eta handiagoa zen. Hirurak aldera, Zihigan ginen, etxe eta baserri arteko bide luze eta okerrez betea egin ondoren. Herrira sartu bezain laster, autoa aparkatu eta bazkaltzeko generamatzan ogitartekoak jateari lotu gintzaizkion. Herrian ez zen jende askorik ikusten. Herriko arrabotea toldoz estalita zeukaten, euria egiten bazuen maskaradaren arratsaldeko saioa aterpearen goxoan egin zezaten. Bortüetatik zetorkigun haizea hotz-hotza zen, gailurretako elurrari pott emandako haizea.

Auto bat iritsi zen gure parera. Allande Sokarros kazetari eta adiskidea zen. Berehala bigarren auto batean, hainbat urtetan hiruon irakasle izandako Jüje Etxebarne euskaltzale nekaezina iritsi zen. Jüje eta Allanderekin mintzatzea beti plazera izaten bada ere, Zihigako bazter izoztu haietan beraiekin hitz egin ahal izatea eta haien azalpenak entzutea sekulako luxua izan zen guretzat.

Jüjek bere sorlekua erakutsi zigun, Karrikaberria izeneko etxea, eta baita Luis Ligetx (Louis Ligues frantses grafia ofizialean) bertsolari famatuaren bizitoki izandako Baratzabal izeneko etxe ederra ere. Ligetx larraintarra zen sortzez baina Zihigako Baratzabalera ezkondu zen. Jüje eta Allanderen ustetan, “Boneta eta txapela” bertso entzutetsuaren egilea izan omen da Zuberoako koblakaririk onena.

Allandek hilerrira eraman gintuen eta izkina batean zegoen Ligetx familiaren hobia erakutsi zigun. Hilobian Baratzabaleko Familia irakur zitekeen eta beste bospasei izenen artean bertsolariarena topatu genuen: Louis Ligues 1901-1940. Hilobiaren ondo-ondoan eta murru ttiki batez banaturik Jüje Etxebarneren sorleku zen Karrikaberria etxe ederra.

Ezker-eskuin, aitzin eta gibel, Zihiga herria inguratuz, Zuberoako mendi elurtuak. Allandek banan-banan eman zizkigun aditzera mendi haien izenak. Tartean nik ezagutzen ez nuen Lakurde izenekoa seinalatu zigun. Haren magalean zulo handia zegoen. Allandek Lakurdeko Begia deitu zion zulo hari. Kontatu zigunez, begi hori elurrez betetzen denean, bertako bide guztiak ere elurrez ixten omen dira. Hori bide da bertakoei bide haien egoeraren berri ematen diena.

Berehala, bertako bazterrak jendez betetzen hasi ziren. Gehiengehienak zuberotarrak, manex eta hogoaldear gutxi, hango haize handiak ez baitzuen inor bertara gonbidatzen. Toldoz babesturiko arrabotea jendez mukuru zegoen, eta bertan zirenak goxo eta kalakan ari ziren. 3,30etan baina, bertatik atera gintuzten, euririk egiten ez zuenez gero, maskarada aitzineko plazatxoan jokatzeko deliberoa hartua baitzuten.

Segituan azaldu ziren aitzindariak, beltzak eta gorriak, zamalzaina, entseinaria, kantiniersa, gatüzaina, marexalak, xorrotxak, kaüterak, Pitxu, Kabana… eta maskarada horren famatu egiten duten gainerako pertsonaia miresgarri guzti-guztiak. Denen gibeletik, eta buila handia eginez, ohiko zurezko ezpata eskuan zeramaten bühame supiztaileak. Konturatu orduko maskaradan ginen, bete-betean gainera. Zamalzain eta entseinaria biziki dantzari onak ziren. Jüjek kontatu zidanez Lükü izena zuen mutil hura, zamalzainarena egiten zuena, dantzari trebea izateaz gain, ba omen zen ona ere beste zenbait arlotan, bereiziki pilotan. Laborari Anderea Okzitaniako Tolosakoa omen da, baina euskaraz ikasi eta ikaragarri ongi integratu omen dena.

Gamere-Zihigako gazteek (bi herriak 1836. urtetik bat eginda daude) egindako maskaradaz zer erran? Niri maskarada duina eta ederra iruditu zait, hurrengo saioetan, ardo onarekin gertatzen den bezala, ontzen joango dena. Pitxu kokin edo bihurri samarra, Kabana dotore eta seriosa, bühame jostakariak, dantzari airosak, neska xorrotx kantari onak… denetik badu aurtengo maskaradak eta bere bidea eginen duelakoan nago.

Maskarada ikusten ari ginelarik hotza hezurretaraino sartzen zitzaigun bertan geunden guztioi. Hotzak mina egiten zuen, ganibeta zorrotzaren antzera mozten zuen. Hori dela eta, maskaradaren azken kantorea entzun bezain laster, jendea frontoi estaliko aterpera sartu zen. Guk hori ere ez genuen egin. Autoan korrika sartu eta barneko berogailua ongitxo piztu ondoren etxerako bideari lotu gintzaizkion.

DANIEL URRABIETA. ILUSTRATZAILE HANDIA

Gure historian badira zenbait pertsonaia ahanzturaren iluntasunetan erdi galduta ditugunak; horietako bat dugu Daniel Urrabieta Vierjé. Bere aitona-amonak Gipuzkoatik Madrilera bizitzera aldatu ziren. Danielen aita, Bixente Urrabieta Ortiz, Madrilen sortu zen. Lanbidez ilustratzailea zen eta On Kixoterako ilustrazio zenbait egin omen zituen. Marrazkilari fina omen zen eta laster Madrilgo arte-zirkuluetan arras ezaguna egin zen. Juana Vierjé de la Vegarekin ezkonduta zegoen. Juana Vierjé Napoleonen armadan ibilitako soldadu frantses baten alaba zen, Hugo jeneralaren zerbitzupean ibilia, hain zuzen. Hugo jenerala Victor Hugo idazlearen aita zen. Jon Eskisabelek 2000ko maiatzaren 15ean Euskaldunon Egunkarian plazaratu zuen artikulu mamitsuan esaten zuenez, Juana Vierjéren aita Ipar Euskal Herrikoa omen zen. Baliteke, baina maleruski ezin izan dut datu hau baieztatu.

Daniel Urrabieta Vierjé 1851n jaio zen, bibliografia espainiarraren arabera Madrilgo Huertas kalean. Jon Eskisabelek aipaturiko artikuluan esaten duenez, herria ez badu zehazten ere, Euskal Herrian sortu omen zen eta oso ttikia zela Madrilera bizitzera eraman zuten. Aitarengandik marrazkiekiko zaletasuna eta trebezia jaso zituen. Bide horretatik abiatuta, 1869. urtean eta familia osoarekin batera, Parisera bizitzera aldatu zen. Garai hartan hemezortzi urte zituen. Parisen ilustrazioen munduan murgildu zen bete-betean, horretarako Victor Hugo adiskideak izugarri bultzatu eta lagundu ziola. Urte haietan Frantzia gerran zegoen Prusiarekin, eta Urrabieta gazteak gerrari buruzko ilustrazioak egiteari kemen handiz ekin zion. Ilustrazio horiek Charles Iriarte euskaldunak zuzentzen zuen Le monde ilustré izeneko aldizkari ospetsuan plazaratu zituen. Ilustrazioak izenpetzeko amaren deitura erabili zuen, eta horrela Daniel Verjié izenarekin ezagutu zuten Parisen.

Bere lanak lubakietatik gertu egiten zituen, bala eta bonbetatik aski hurbil. Beraz, ongi ezagutzen zuen ilustrazioetarako marrazten zuena. Ilustrazio horiek zirela eta, laster fama handia bereganatu zuen. Horietako batean, lubakietan zebilela, preso hartu eta espioitzat jo zuten. Le monde ilustrékoek erreskatatu behar izan zuten.

Bi urte berantago, Pariseko Komunaren Matxinada gertatu zenean, bertan ibili zen kazetari eta ilustratzaile. Errepresioak sortutako gertakizun latzak marraztuz ospe ikaragarri handia bereganatu zuen. Geroxeago, errusiarren eta turkoen arteko gerlan ibili zen ilustrazioak eginez eta prentsan plazaratuz, baita Bigarren Karlistadan ere.

Victor Hugoren sei liburu ilustratu zituen, Miserableak sonatua horietako bat izan zelarik. Liburu horietan egindako ilustrazioek ordurako zeukan ospe handia are handiago bilakatu zuten. On Kixoterako egin zituen ilustrazioek ere bere fama areagotu zuten. 1889an, Pariseko Erakustaldian, urrezko domina eman zioten, baita Ohorezko Legioa ere.

Daniel Urrabietak ez zuen oso bizitza erraza izan. 1887an, Frantziak Victor Hugori sekulako omenaldia egin zion egun berean, hemiplegia batek jo zuen eta horren ondorioz eskuin aldearen mugikortasuna galdu zuen betiko. Hogeita hamar urte zituen orduan. Ezkerreko eskuaz marrazten ikasi behar izan zuen eta orduko lekukoen arabera, eskuinaz bezain ongi marrazten omen zuen. Bere maisulanetako aunitz ezkerreko eskuaz egin zituen.

1904an hil zen On Kixoterako aurrez pentsatuta zituen ilustrazio guztiak ezin amaituz. Orduz geroztik, Daniel Urrabietaren ilustrazioak zenbait erakustaldi ospetsutan egon dira erakusgai. 1905ean Gran Palais des Champs Elysées delakoan. 1912an Musée des Arts Décorativs izeneko museoan eta 2005ean Madrileko Centro Cultural Conde Duque y Calcografía Nacional izeneko kultur egoitzan. Euskal Herrian, nik dakidala, inoiz ez da Urrabietaren ilustrazioekin inolako erakusketarik egin. Euskaldunok badugu zer kitatu ilustratzaile handiarekin.

BAIONAN KORRIKA EUSKARAREN ALDE

2013ko martxoaren 24an, igandearekin, eta arratsaldeko lauak aldera, hemezortzigarren Korrikaren lekukoa Gipuzkoatik Lapurdira igaro zen Santiago zubitik barrena. Hendaiako karriketan ibili ondoren, Pausutik gora, Teilatu-baitako gaina igoz, Urruña herrira iritsi zen. Goizaldeko 5,30ak ziren. Urruñarrak zain zeuden, eta lekukoa eskuz esku, elkartez elkarte txandatuz, Zibururaino eraman zuten. Ziburutik Donibane Lohizunera eta hortik barnealdera. Azkainera goizeko 6,45etan iritsi zen eta hortik Senperera abiatu.

Senperetik gora gero, Arbonara, Miarritzera, Angelura… eta eguerdiko 12,30etan Korrika azken helmugara iritsi zen, Baionako herriko etxera.

Urruñatik pasatu zenean ohean nengoen, nire berrogeita hamazazpi urterekin ez bainuen nire burua ikusten halako ordu ttikitan lasterka egiten. Nire buruak nahi zuen arren, nire gorputzak ez zion uzten. Familia ordezkatuz, berriz, 23 eta 21 urteko Irandatz eta Etxahun semeak ibili ziren lasterka Korrika gogoangarri hartan. Zaharrena, gainera, Senpereraino joan zen antxintxika. Goizeko 8,30ak aldera, Baionara joateko prestatzen ari nintzela, itzuli zen etxera, eta dutxa bero bat hartu ondoren, oherako bidea zuzen-zuzenean hartu zuen. 9etan, Bizkaitik zetorren Iñaki Martiartu adiskideak etxean hartu ninduen eta Baionarat abiatu ginen.

Korrika honek ordurako hamar egun zeramatzan Euskal Herriko lurralde eta bazter guztietan barrena. Martxoaren 14an, ostegunarekin, eta arratsaldeko 4,30etan, hasi zen Andoaingo Martin Ugalde Kultur Parkean.

Euskalgintzarekin loturiko hamabi langilek eraman zuten lekukoa parkearen barruan eman zuten itzulian. Horixe izan zen 18. Korrikaren hasiera. Geroztik, gure geografiaren luze-zabalean ibilia zen euskararen garra pizturik zeramala. Martxoaren 16an, larunbatarekin. Korrika Auritzetik abiatu zen goizeko 9etan, eta Orreaga eta Luzaide zeharkatu ondoren, Nafarroa Beherera sartu zen Arnegitik. 12,15etan Donibane Garazira iritsi zen eta Oxkaxeko lepoa nekez gainditu ondoren, Maulera iritsi zen arratsaldeko 5etan. Gero, Donapaleura, Hazparnera, Itsasura eta amaitzeko Kanbora. Hurrengo egunean, hau da igandean, Korrika Nafarroara itzuli zen Baztango lurretatik barna sartuz. Igande hartan, hau da martxoaren 24an, Korrika Iparraldeko lurretara itzulia zen. Lapurdiren txanda zen, txanpa finala gainera.

Gu Baionara heldu ginenerako zazpi Euskal Herrietatik joandako jende uholdea iristen hasia zen. Eguraldi ederra genuen, ateria, eta ez zen gutxi, oso negu luzetik atera berriak ginela kontuan harturik. Eguraldi igarkizunek arratsalderako zaparradak iragarri zituzten eta horrek eragindako beldurra garbi nabari zitekeen Lapurdiko hiriburuko plazak eta karrikak betetzen hasiak zirenen janzkeran, aterkiak eta xirak baitziren nagusi.

Xahoren Kaian herri bazkarirako xapito edo oihalezko aterpe handia altxatua zuten. Bostehun lagunendako tokia omen. AEK-k Marengo Karrikan duen Kalostrape ostatu ospetsurantz abiatu ginen. Kaleak jendez mukuru ziren eta Kalostrapen kostata zurrupatu ahal izan genuen kafe bero bana, mostradorera hurbiltze bera ere aski nekeza baitzen. Ostatua, Lapurdiko hiriburu osoa bezala, adin eta jatorri guztietako jendez gainezka zegoen. Baionako Bestetan ginela zirudien, bakar-bakarrik ohiko kolore zuri-gorriak falta ziren. Baiona jendez, soinuz eta kolorez betea zen. Karriketan euskal bazter guztietatik etorritako lagunak nahasten ziren eta euskalki guztien doinua entzun genitzakeen. Baina ez ginen euskaldunak bakarrik Baionako kaleetan barna genbiltzanak, baziren beste naziotatik etorritako lagun ugari ere: bretoiak, katalanak, korsikarrak, okzitaniarrak… eta euren ikurrinetako koloreek exotismo puntu bat ezartzen zioten egunari.

Izkina batean Basusarriko Patxi Perez musikari famatua txirula jotzen ari zen. Haren soinuari jarraiki berrogei bat lagun dantza-jauzitan ari ziren. Gu ere gehitu gintzaizkien. Izkina hartan Baionako Aviron Bayonnais errugbi taldekoek lekukoa jaso behar zuten handik hamar minutura. Taldearen ikurrin zuri-urdinak zeramatzaten gazteak hurbiltzen hasi ziren. Beraien artean Aretz Igiñiz taldeko kapitaina zegoen. Laster ehuneko batzuk ziren bertan aiduru zirenak. Korrika bertara iristean, Aretz Igiñiz hendaiarrak lekukoa hartu eta lasterkari ekin zion. Haren gibeletik joan ziren gainerako guztiak euskararen aldeko oihu eta aldarriak lau haizetara zabalduz. Txirularia eta dantzari gehien-gehienak lasterkari lotu zitzaizkion. Eguerdiko hamabiak ziren eta oraindik herriko etxe aitzineko zabaldira iristeko ibilaldi luzea egin beharra zeukaten, kalez kale eta auzoz auzo.

Gu Errobi ibaiaren lehen zubi alderantz hurbildu ginen eta bertako murru batean igota, 12,30etan, Atturri ibaiaren beste aldetik, hango zubi luzea igaroz, etorri zen jende tropel ikaragarri handia ikusi ahal izan genuen. Berehala, herriko etxeko zabaldia bete zuten, hala ere, gero eta jende gehiago zetorkigula zirudien. Jende oste handi hark amaierarik ez zuela ematen zuen.

Euskararen aldeko aldarriek Baionako atmosfera gainezkatu zuten: Ika, ika, ika, heldu da Korrika!, Hemen gaude euskararen alde!, Euskara ofiziala orain! Biba Baiona euskalduna!... Hura ikaragarria zen, bihotzaltxagarria, hunkigarria, eta hunkigarriagoa oraindik Amets Arzallus bertsolari hendaiarrak Korrikaren 2.587 kilometroak eginda zituen zurezko lekukoaren barneko mezua atera eta ozenki irakurtzeari ekin zionean. Berak idatzia zen.

Testuak Ama hizkuntza izena zuen. Horra hor:

“Ama hizkuntza esaten dugu hizkuntzaz erditzen garelako.Erditzen esaten dugu amak gu egiten gaituenean guk ere bera egiten dugulako ama, elkar egitea da erditzea. Antzeko zerbait gertatzen da hizkuntzarekin ere. Hizkuntzak egiten gaitu gu eta guk egiten dugu hizkuntza. Elkarren lekuko gara. Elkarri emanez bizi gara. Hizkuntzak guri eta guk hizkuntzari, arnasa eta izatea.

Ikasten ari denak ematen dio irakasten ari denari zentzua. Irakasten ari denak ematen dio hiztun zaharrari norabide berri bat. Hiztun zaharrak eman behar dio ikasten ari denari eskua. Denok eman behar diogu elkarri euskara.

Euskara da ene ama hizkuntza. Baina ama hizkuntza zer da? Ama hizkuntza ez da lehenik ikasten den hura, ez da amaren magalean jaso genuen hura, ama hizkuntza da, enetzat, pentsatzeko baliatzen dugun hizkuntza. Gure arrazoiak eta irudiak nola fabrikatzen ditugun han dago gure ama hizkuntza. Eta posible da, bizitzan zehar, euskara ama hizkuntza bilakatzea, euskaraz pentsatzen ikastea. Bide horretan zatoztenoi miresmen eta goraintzi, eta norbaitek esaten baldin badizue zuek euskaldun berriak zaretela, edo euskara ez dela zuen ama hizkuntza, esaiozue zaharra izatea ez zaiola inori gustatzen, eta bide batez, esaiozue, ama hizkuntza ez dela lehenik ikasten den hura, pentsamendua sortzen duen bakoitzaren hizkuntza baizik.

Herri hau ere euskaraz pentsatuko dugu, edo ez da izanen. Hautatzen diogun ama hizkuntzaren arabera dago gure herriaren geroa. Erdaraz mintza araziko gaituztela? Badakigu hori. Herri honek pentsatu beharko du zerbait erdarari buruz, baina herri hau ezin da pentsatu erdaraz, herri hau euskaraz pentsatuko dugu, edo ez da izanen. Herri bat erditu nahi badugu, inork erditzekotan, ama hizkuntzaz erdituko gara.”

Bai, halaxe zen. Baionan Herri bat erditzeko asmoa nabarmen ikus genezakeen, euskara indartzeko eta Iparraldeko hiru lurraldeetan ofizial bihurtzeko nahia bertara hurbildutakoen ezpain eta bihotzetan irakur zitekeen.

Gero, Korrikaren bukaerako ekitaldia amaitu ondoren, jendetza hura Baionako karriketan barneratu zen. Ainitz Xahoren Kaian ezarritako xapitora hurbildu ziren, beste ainitz ostatu eta kafetegietan gelditu ziren zintzurra bustitzen eta euskal kantu ederrak abesten. Baiona Kantuz-ekoak merkatu aurreko zabaldian ari ziren bazterrak pizten. Plaza hura txori kantariz bete-betea zen. Ordu bietan bazkariaren tenorea zen. Ilara luzea egin ondoren xapitora sartu ginen. Puntu-puntuan zerbitzatzen hasi zitzaizkigun. Kuxkuxtu txarangakoek sekulako giroa jarri zuten bertan. Bazkaltzeko maikolak (babarrun zuriak) eta zikiroa; eta azken-bururako pastiza, gazna, kafea eta patxarana. Dena hogei eurotan. Zer gehiago eska genezakeen?

Kafearen orduan, Kuxkuxtu txarangako kide den Mixel Bizkai urruñarrak Erribera eta Bedaxagarren Nafarroa izeneko jota zoragarriak eskaini zizkigun bertan geundenoi. Hura zirrara, hura emozioa guzion bihotzetan piztu zuena!

Bostak aldera xapitotik atera ginen merkatu aldera joateko, Patxi ta konpainia entzuteko asmoz. Baiona adin guztietako jendeez beteta jarraitzen zuen. Batzuk dantzan ari ziren, kantuz besteak, edota kalaka alaian. Iragarritako zaparraden arrastorik ez. Zuberotar batek honela erran zion aldamenean zuen emakumeari: Egün Xinkoa gureki düzü! Eta emakumeak honela erantzun zion: Egün bai, gureki düzü, bena beste hanitxetan ez!

Gu, bi orenez edo, dantza-jauzitan aritu ginen hango giro ederrean murgildurik. Bederatziak aldera, itzultzeari ekin genion. Martxoaren 24 hartan Baiona euskararen hiria izan zen. Horrela izan bedi luzaz, jadanik urratzen ari garen etorkizun hurbil eta emankor horretan.

Herri hau ere euskaraz pentsatuko dugu, edo ez da izanen. Hautatzen diogun ama hizkuntzaren arabera dago gure herriaren geroa. Erdaraz mintza araziko gaituztela? Badakigu hori. Herri honek pentsatu beharko du zerbait erdarari buruz, baina herri hau ezin da pentsatu erdaraz, herri hau euskaraz pentsatuko dugu, edo ez da izanen. Herri bat erditu nahi badugu, inork erditzekotan, ama hizkuntzaz erdituko gara. (Amets Arzallus)

BETTI BETELU, LAPURDIKO DANTZA-MAISU NEKAEZINA

Gaur egun, dantza-jauziak --mutxikoak ere deituak-- Euskal Herriko bazter guztietara hedatzen ari dira. Ez dago bestarik dantza-jauzirik gabe. Baina oroitu behar dugu beti ez dela horrela izan. Bi Gerla Handiek eta ondorengo frantses politika zentralistak kalte handia egin zieten euskarari eta euskal kulturari. Iparraldeko euskaldun ainitzek euskaldun izatearen harrotasuna edota kontzientzia bera galdu zituzten. Euskal folklorea turistak erakartzeko afera bilakatu zen. Akulturazioa zen nagusi.

Hirurogeita hamarreko hamarkadatik aitzina, abertzale eta euskaltzaleen lanaren ondorioz, egoera pittaka-pittaka aldatzen hasi zen. Euskal dantza asko galduta edo erdi galduta zeuden, urratsak ahantzita… eta hor hainbat lagunek, kemen handiz, berreskuratze prozesuari ekin zioten. Horietako eragile bat Pierre edo Betti Betelu izan zen.

Betti Betelu Dagerre Arrangoitzeko Hehailia etxean sortu zen 1924ko maiatzaren 14an, zazpi anaia-arrebetan bigarrena izan zelarik. Betelutarrek jatorria Latasako Mandategia baserrian zuten eta Nafarroatik Lapurdira igaro ziren. Aita Jean Baptiste Betelu zuen, Ahetzeko Urdinaenia etxeko familiakoa eta ama, Maiana Dagerre, Arbonan sortua. 1946. urtean, Betti Betelu Valentina Viana (Bitta deitua) miarriztarrarekin ezkondu zen. Bitta sortzez Bribieskaren ondokoa bazen ere, 1936ko gerlan, gaztea zelarik, Miarritzera etorria zen. Sei seme-alaba eduki zituzten: Mikel, Gérard, Maite, Txomin, Serge eta Valèrie.

Lanbidez, hasieran, okina izan zen, eta gero arropak saltzen aritu zen Baionako Pilori plazan zen Maison Roger-entzat. Horretarako etxez etxe ibiltzen zen. Ondotik, bere kontura ezarri zen gauza bera egiten. Zaletasunez, gazte urteetan Betti pilotari aritu zen. 1944an, hogei urte zituela, Oldarra taldean sartu eta hor euskal dantza sakon ezagutzeko aukera ezin hobea eduki zuen. Aipatu taldean bederatzi urtez dantzari aritu ondoren, taldea utzi eta Miarritzen Bi Harri dantza taldea eratu zuen. Talde horretan 1960. urtera arte aritu zen buru-belarri. Gero, dantzarik gabeko bederatzi urteko aldia hartu zuen. 1969an Donibane Lohizuneko Begiraleak elkarteak dei egin zion hil berria zen Peio Colombet elkarteko lehendakariaren omenezko ekitaldi bat presta zezan, eta elkarte horretan jarraitu zuen dantza-maisu gisa 1990. urtera arte, hau da, Heriok gure artetik eraman zuen arte. Miarritzen hil zen, bihotzekoak jota, San Martin trinketean, pilota partida bat jokatzen ari zela. Hil zelarik hirurogeita sei urte zituen. Arrangoitzeko hilerrian ehortzi zuten. Elizatik ateratzean hilkutxa pilota-plazako erdi aldean ezarri zuten eta dantzarako urratsak ematen ari zen Beteluren grabazio bat jarri, segidan, senideek eta ehorzketara hurbildutakoek hilkutxaren inguruan zenbait dantza-jauzi burutu zituzten haren urratsei jarraiki.

Begiraleak elkartean burutu zuen lana ikaragarria izan zen. Pierrot Gil adiskidearekin batera, Euskal Herri osoa zeharkatu zuen ikerketa handiak eginez, hilzorian ziren dantza-jauziak osatu, berpiztu eta zabaldu zituen, Lapurdiko inauteria ahanzturaren iluntasunetatik atera eta piztu zuen 1974an Begiraleak elkartearen bidez berriro plazaratuz, bestelako dantza ainitz berreskuratu edo moldatu egin zituen; azken horien artean, gogora ekartzekoa da Lapurdiko fandangotik abiatuta, gaur Euskal Herri osoan famatua den fandango zoragarria. Begiraleak elkartearen 50 urteren kari, plazaratu zuen lehen aldiz. Herriak Betti Beteluren fandangoa deitzen dio. 1979an Iparraldeko Dantzarien Biltzarrak Lehen Mutxikoaren Eguna antolatu zuen Bidarten, eta bera hor ibili zen gaur horren ospetsua den egun horren antolakuntzan. Orduz geroztik, ekitaldi hau urtero antolatu da, urriaren bigarren igandean, baina Arrangoitzen, hau da, Beteluren herrian.

Horretaz guztiaz gain, astero berrogeita zortzi ordu pasatzen zituen dantza erakusten Begiraleak elkartean eta azken urteetan baita ikastoletan ere. Guztira sei mila ikasle baino gehiago trebatu omen zituen.

Ikus dezakegun bezala, Betti Beteluk egin zuen lana izugarria izan zen, euskaldunok inoiz bere neurrian eskertu ahal izanen ez dugun lan oparo eta aberatsa. Horretan kontziente izaki, hainbat ekintza eta ekitaldi antolatu dira hor-hemenka arrangoiztarraren omenez eta oroitzapen onez. Begiraleak elkarteak bere dantza areto nagusia “Betti Beteluren sala” izenaz bataiatu zuen elkartean urte luzetan maisu paregabea izandakoaren oroigarriz.

1995. urtean, Begiraleak elkarteak, elkartearen 60. urteurrenaren kari, liburu eder bat plazaratu zuen elkartearen historia eta kultur ekarpenak azalduz. “Begiraleak 60. urtez Lapurdiko folklore-ohiduren begirale” izena zuen. Liburu horretan kapitulu oso bat Beteluri eskaini zioten.

Kapituluaren hasieran honako azalpena ematen zuten: “Mutxikoak (edo dantza-jauziak) dantzatzekotan, ezagutu behar dira urratsen segidak, eta batzuk nahiko luzeak dira. Horrengatik, dantzari-gidari batek gora erraten ditu urratsak, eta gaur egun mutxikozale gehienentzat bere funtzioa beharrezkoa da. Betti Betelu Lapurdiko azken dantzari-maisuak berreskuratu zituen dantza-jauzi urrats ainitzen segidak. Egin zuen lan izigarriari esker, hemen ditugu zinez mutxiko batzuen ohiko urratsak. Bainan bertze batzuetan jadanik betiko galduak zirelako, asmatu behar izan zituen zati batzuk. Parte horiek eskas izanagatik galtzekotan ziren dantza-jauzi zonbait. Gaur egun berari eskerEuskal Herriko plazetan dantzatzen ahal ditugu. Argitaratzen ditugu hemen, Betelu jaunak azken urteetan utzi zizkigun mutxiko urratsen segidak, eta geroztik Begiraleak taldean zaintzen ditugunak.” Ondorengo orrietan, urrats guztiak emanik, Beteluk osatutako eta zabaldutako dantza-jauziak, urrats guztiekin, osoosorik, eskaintzen zizkiguten: Ainhoarrak, Añuar ttipia, Azkaindarrak, Hegi, Lapurtar motxak, Lapurtarrak, Mariana, Millafrankarrak, Mutxikoak, Orzaiztarrak, Ostalerra, Teilagorri eta Zazpi jauziak. Orotara hamahiru dantza-jauzi.

2010eko maiatzaren 2an, Dantzari Eguna izan zen Lapurdin, Baionan, hain zuzen ere, eta Betti Beteluren heriotzaren 20 urteen kari, sekulako omenaldia egin zioten. Ez dezagun ahaztu, arestian aipatu dugun Mutxikoaren Eguna. Urtero, urriaren bigarren igandean, Arrangoitzen, goizeko euskal meza bukatu ondoren eta eguerdiko dantza saioa hasi aurretik, senide, adiskide eta antolatzaileek lore eskaintza egiten baitiote bere hilobian.

Lapurdik eta Euskal Herri osoak asko zor dio Arrangoitzeko dantzamaisu edo errejenta handiari, bera izan baita, neurri handi batean, euskal dantza herrikoia izaten ari den loratze berriaren bultzatzaile nagusienetako bat. Beteluk dantza-jauziak berpiztu eta indartu zituen Lapurdiko kostaldean, eta herritarrek maisu handiaren suzia hartu eta Euskal Herri osora zabaldu dute. Eta zer esanik ez Lapurdiko inauteriaren berpizte handiaz. Nire aldetik, esan beharra daukat, Betti Beteluren fandangoa entzuten edota ikusten dudan aldiro, zirrara zoragarria sumatzen dudala bihotzean, Beteluk piztutako suak eragiten didan zirrara xarmangarri eta alaia. Agur eta ohore Lapurdiko dantza-maisu handiari!

1828ko XARIBARIA EZPELETAN

Xaribaria Erdi Arotik datorren usaia da, Europa osoan zabaldurik izan zena. Garai zaharretan senar-emazteen gatazkak, alargunen arraezkontzak eta gisa horretako gaiak ziren plazan horrelako ekitaldi baten bidez salatzen zituztenak. Euskal Herrian, gainerako herrietan bezalaxe, ohitura hau biziki sustraiturik zegoen. Europan gehien erabili zen izena Charivari da. Euskaldunok tokian araberako izenaz bataiatu genuen. Xaribari hitza ohikoa izan dugu zazpi euskal herrietan, baina horretaz gain izen ainitz erabili ditugu: Tobera-munstra, astolasterra, galarrotsa, zintzarrotsa, karrusa… Gizarte giristinoaren autozentsura modukoa zela aipa genezake, hau da, moral giristino hertsiaren aurkako gertakizunak edota ekintzak salatzeko eta herritarren aitzinean zigortzeko balio zuten besta kutsuko sasiauziak. Eliza katolikoak xaribari horien bidez kontrol handia ezartzen zuen herritarren artean. Barregarriak zirenez gero herri xeheak biziki maite zituen, eta normalean gazteak izaten ziren horrelakoak antolatzen zituztenak.

Herriaren arau moralak hausten zituztenak zorretan zeudela uste zuten gainerako herritarrek, eta horregatik horrelakoak antolatzeari ekiten zioten, ainitzetan inolako gupidarik gabe. Tobera edo horrelakoetarako hautatuak zirenek jende aitzineko sasiauzi haiek saihestu zitzaketen gazteei sosak emanez edota antolatzaileak arno trago batera gonbidatuz gero. Fitsik ez bazuten ordaintzen egoerak okerrera jotzen zuen eta gaueko xaribari edo toberak antolatzen zituzten pertsona horien leiho azpian. Garrasiak, tutu edota zintzarri soinua eta horrelakoak egiten zituzten herriko guztiek horren berri ukan zezaten. Hilabete oso bat iraun zezakeen. Amaitzeko herriko plazan alegiazko epaiketa bat egiten zuten, jujea, abokatak, lekukoak eta guzi. Bertsolariek ere giroa berotzen zuten xaribarirako hautatu pertsonei buruzko bertso barregarriak kantatuz.

Auziaz gain, dantzek eta kantek ere sekulako garrantzia zuten horrelako ekitaldietan. Ibilaldi modukoak antolatzen zituzten sujetaren etxetik epaiketa egin behar zuten plazaraino eta bukatzean, gauza bera baina alderantziz. Sarritan zaldiak, astoak edota zalgurdiak erabiltzen zituzten. Hauek dira kabalkadak. Kabalkadetan parte hartzaileak ibiltzen ziren talde zenbaitetan banaturik: bolantak, kaskarotak, andere xuriak, zapurrak, banderariak…

Erdi Arotik zetorren usai honek Ipar Euskal Herrian Bigarren Gerla Handira arte iraun zuen. Orduko gizartea aldatua zen eta ez zuen begi onez ikusten horrelako salaketa publikoak egitea, hori dela eta, debekatu egin zituzten. Azken tobera klasikoa Irisarrin 1937. urtean egin zutena jotzen bada ere, jakin badakigu, geroxeago ere zenbait tokitan gaueko toberak egin zituztela, Hazparnen, Itsasun, Garazin, Luzaiden…

1950. urtetik aitzina tobera berrien tenorea etorri zen, Luhuson, Makean… gaia ez zen garai bateko salaketa moral hura, alegiazko gaien inguruko epaiketa baizik. Gaia aldatua zen, baina egitura guziak bere hartan jarraitu zuen: dantzak, kantak, bertsoak, kabalkadak, pertsonaiak… 1970. urtetik aitzina boterearen aurkako toberak antolatu zituzten. 1974. urtean Iholdin zegoen aintzira proiektu baten kontrako tobera antolatu zuten. Joera berri honek tobera arrapiztu eta indartu zuen. Hortik aitzina horrelako kabalkada-tobera ainitz antolatu ziren, Eiheralarren, Baigorrin, Amikuzen…

Lapurdiko barnekaldean eta Baxenafarroan toberak izugarri indartu ziren, eta herri ainitzek antolatu zituzten, Itsasun, Lekornen, Luhuson… baita auzoa den Heleta baxenafarrean ere. Itsasu izan da tobera-munstra gehien egin duena, bost urtetan behin-edo egin izan duelako. 2012. urtean Irisarrik sekulako kabalkada eskaini zuen, bi saiotan, eta urte berean, Itsasuk ere besta kari biziki tobera ederra eskaini zuen. Toberaren arrapizte hau orain arte, barnekaldean gertatu da, kostaldetik urrun. Dena den, Urruña herriak kostaldera berriz ekartzeko deliberoa hartu du, eta jadanik berrehun bat urruñar bete-betean ari dira entsegutan 2014ko ekainean plazaratu nahi duten kabalkada-zintzarrotsa prestatzen. Zorte handia ukan dezaten.

Arestian erran bezala, oraingo toberek edo zintzarrotsek ez dute zer ikusirik garai bateko xaribari gaizto haiekin. Ikusgarri edo espektakulu hutsa dira, eta bertan kritikek lekua hartzen badute ere, ez dute inolako antzik garai bateko trufa eta xantaia salbai haiekin. Euskaldunok jakin izan dugu hau ere zuhurki moldatzen.

Artikulu honetan aipatu nahi dut Ezpeletan, 1828an, bertako neska gazte baten kontra herritarrek antolatu zuten xaribari basa eta itsusia. Horretarako G. Hérelle-k 1924an RIEV aldizkarian plazaratu zuen “Les charivaris nocturnes” izeneko artikulu aberats eta mamitsua dut iturri. Aipatu artikuluan Hérelle-k kontatzen digunez, Lapurdira etorritako bakeepaile frantses bat Ezpeletako neska batez maitemindu omen zen. Mutila protestantea zen eta Ezpeletako neska familia katoliko batekoa, herriko ostaler ezagun baten alaba.

Ezpeletako auzapezak arazorik gabe ezkondu zituen, baina herriko apezak ez zien elizaren benedikazioa eman nahi izan. Neska-mutil gazteak Urdazubira joan ziren apez baten benedikazioa atzeman nahian, baina alferrik, Urdazubin ere ez baitzuten horrelakorik lortu. Orduan, Baionara abiatu ziren eta han Pyt izeneko artzain protestanteak ezkondu zituen.

Ezpeletara itzultzean, herri guztia heien kontra zela ikusi zuten. Bekatua omen zen protestante batekin ezkontzea. Herritarrek, bertako apezak puxaturik, alimaleko xaribaria antolatu zuten, eta hilabete bat pasatxo, ibili ziren gauero, kantuak, bertsoak, irainak eta burrunba egiten senar-emazte gazteen leihopean. Xaribariaren lehen bertsoa honela hasten zen:

Mila zortziehun eta hogoi eta zortzian

mirakulu bat gertatu zen eskualdunen artian

protestant bat ezkondurik Ezpeletako herrian

neska koket bat harrapatu du zabilana airian.

G. Hérelle-ren artikuluan irakurtzen ahal dugunez, azkenean erregeprokuradoreak parte hartu behar izan zuen xaribari haren antolatzaileei isun edo amanda handiak ezarriz. Horrela bukatu omen zen historia itsusi hura.

Kontakizun hits honetan ongi ikusten dugu zein estekatuta ziren xaribariak moral katoliko hertsiarekin. Penagarria, baina gaur egun ere baditugu horrelakoak gure artean. Orain ez dira protestanteak ezkondu nahi dutenak, homosexualak baizik, eta xaribariak antolatzen ez dizkieten arren, heien aurkako jazarpena ikaragarri handia da. Arrangoitzen begiratu, besterik ez dugu egin behar nire hitz hauek baieztatzeko.

NAPOLEON, WELLINGTON ETA EUSKALDUNAK

Noraino iritsi daiteke

gizakiaren ergelkeria?

1.- Hastapenak.-

1807ko urriaren 23an, Napoleonek eta Espainiako Karlos IV.ak Fontainebleauko Hitzarmena izenpetu zuten. Akordio honek baimena ematen zien frantsesei Espainia zeharkatzeko eta Portugal inbaditzeko. Portugal Ingalaterraren aliatua zen, beraz, Frantzia eta Espainiaren etsai. 1807ko azaroan armada frantses-espainiarrak Lisboa hartu zuen eta Joan VI. Portugalgo erregea, bere familiarekin batera, Brasilen babestu zen. Denbora berean, frantses armadak Espainiako hiri nagusiak bereganatu zituen. Egoera nahasiaz baliatu zen Fernando printze espainiarra bere aita errege-aulkitik kentzeko eta koroa hartzeko Fernando VII. izenarekin.

Aitaren eta semearen arteko liskarrak zirela eta, Napoleonek biak deitu zituen Baionara, Marracq-eko jauregira, hain zuzen ere, auzia konpontzen laguntzeko estakuruaz. Napoleonek behartuta, bai aitak eta bai semeak uko egin behari izan zioten Espainiako koroari eta enperadoreak Jose Bonaparte anaia ezarri zuen errege Espainian.

2.- Eta Euskal Herrian zer?

1807an, Inperioko tropak Lapurditik eta Nafarroa Beheretik Hegoaldeko euskal lurraldeetara sartu ziren eta berehala kontrolpean hartu zituzten lau hiriburuak eta gainerako herri nagusiak.

Napoleonek Ebrotik gorako lurraldeak, hau da, Hego Euskal Herri osoa, Aragoi eta Hego Katalunia Inperio Frantsesaren barruan sartu nahi zituen, zenbait departamendu eginez. Horretarako bidean edo, Bizkaiko Gobernua antolatu zuten, barruan Araba –Trebiñu barne-, Bizkaia eta Gipuzkoa sartuz. Hiriburua Donostian ezarri zuten hasieran eta ondoren Gasteizen. Nafarroa Garaian Nafarroako Gobernua ezarri zuten, Iruñea hiriburu zuelarik.

Uztaritzeko Garat anaiek zazpi euskal lurraldeak batuz erresuma bat antolatzeko eskakizuna egin zioten Napoleoni, baina ez dirudi enperadorearen asmoetan horrelako aukera zebilenik.

Frantsesek, gerraren gastuak ordaindu ahal izateko, Hegoaldean zergak igo zituzten eta honek jende xehearen haserrea piztu zuen. Dena den, Hegoaldeko euskaldunak hor ibili ziren batekin eta bestearekin, batzuetan lagun, besteetan etsai. Gipuzkoako Foru Aldundiak frantsesen alde egin zuen garbiki. Zenbait herritarrek frantsesen kontrako gerrilletara jo zuten, Jauregi Artzaia kasu, eta abar.

3.- Frantsesen gibelatzea eta Gasteizko gatazka.-

1811ko maiatzean Wellington buruzagi ingelesa, Portugal bereganatu ondoren, Espainiara sartu zen gudaroste aliatu handi baten buru. 1812ko agorrilaren 11n, Madril hartu zuen. Jose Bonaparte erregeak Iparraldera ihesi egin behar izan zuen. 1813ko ekainaren 19an Jose Bonaparte eta Jourdan mariskalaren armada Gasteizera iritsi ziren eta Jose erregeak Oihaneder jauregian hartu zuen aterpe. Bitartean, frantses soldaduek defentsarako lerroak prestatu zituzten.

Bi egun beranduago, hau da, ekainaren 21ean, Wellingtonen tropa aliatuek eraso egin zuten. Gatazka Arabako lautadan izan zen eta hamabi ordu iraun zuen. Frantsesen porrota erabatekoa izan zen eta Jose Bonapartek, ingeles soldaduen hurbiltasuna ikusirik, zaldiz egin zuen ihesi Iruñea aldera. Egoeraren larritasunaz kezkaturik, Wellingtonen adiskidea zen Alaba jeneral gasteiztarra Gasteizera sartu zen bere soldaduekin eta harresietako ate guztiak ixteko agindua eman zuen. Horri esker salbatu zuen Gasteiz aliatuen arpilatzetik. Iheslariek Iruñea aldera jo zuten hasieran, eta Iruñea erortzean, Iparraldera gero.

4.- Soult mariskala, Donostia eta San Martzial.-

Uztailaren 1ean, Napoleonek Alemaniako Dresde hirian Soult mariskalarekin bildu eta Pirinioetako Armadaren buru izendatu zuen. Aliatuak Ebrotik behera bidaltzeko agindua eman zion. Uztailaren 12an Soult Baionan zen eta 25ean soldaduak Orreaga, Ainhoa eta Amaiurtik barrena igorri zituen, eta 27an Iruñea aurrera iritsi ziren, Soraurenera, hain zuzen. Etsaien indarraz oharturik, 30ean gibelerat egiteko agindu behar izan zuen eta Etxalartik barrena Sarara itzuli ziren.

Bitartean, eta ekainaren 28tik, Wellingtonek Donostia hesituta zeukan, baina ezin hartuz zebilen. Agorrilaren 31n, hiriko bolborina istripu batez lehertu zenean sortu zen zulotik, tropa aliatuak hiri barnera su eta gar sartu ziren. Badirudi Castaños jeneral espainiarrak hiria arpilatzeko eta biztanleak labainkadez hiltzeko agindua eman zuela. Ez dago hitzik Wellingtonen soldaduek Donostian egin zutena kontatzeko, hilketak, lapurketak, bortxaketak, erreketak… Etxe guztiak (600 ) erre, neska, emazte eta amatxi guztiak bortxatu, 1000 bat donostiar erail eta Donostiako 1.600 familia lur jota, miseria gorrienean, utzi zituzten. Larrutik ordaindu zuten donostiarrek frantsesen eta espainiarren arteko gerrate hura.

Joxe Bixente Etxegaraik triskantza hura bertsotan kantatu zuen. Azkenak honela dio:

Onra galdu eta hil

lapurtu guztia

eta gero ondoren

erre Donostia.

Donostiar tristeak

zer egingo degu?

nola negu gogorra

igaroko degu?

Ez herri ta ez etxe

ezta ere jantzirik

jatekoa garesti

ta ez izan dirurik.

Egun berean, San Martzialeko gatazka izan zen Irungo Aldabe mendian. Sei mila gizon inguru hil ziren borrokaldi hartan eta frantsesen porrota ikaragarria izan zen.

5.- Gerla Iparraldean.-

1813ko urriaren 7an, Wellingonen tropek Bidasoa ibaia zeharkatu zuten eta Hendaiara sartu ziren bertan gotortuz. Azaroaren 10ean, Urdazuri ibaiaren inguruetako gatazka handia hasi zen. Aliatuak Axuria menditik, Zugarramurditik, Lizuniagako lepotik eta Larrungo magaletatik barna Lapurdira sartu ziren. Berehalaxe Sara hartu zuten, Senpere, Ezpeleta… ondoren. Zazpi mila gizon inguru hil omen ziren borrokaldi hartan. Egun bereko gauean Soult mariskalak Donibane Lohizune biztanlez husteko agindu zuen.

Azaroaren 26an, Wellingtonen soldaduek Uztaritze eta Larresoro aldera agin zuten. Abenduaren 9an Kanbo, Itsasu, Uztaritze… hartu zituzten eta Errobi ibaiaren eskuin aldera iritsi ziren. Abenduaren 13an Mugerreko gatazka izan zen. 1814ko otsailaren 14an Heleta hartu zuten eta 23an Baiona inguratu eta hesitu egin zuten. Frantsesek Errobi ibaitik gora ihesi egin zuten. Hortik aitzina borrokak Euskal Herriko lurraldeetatik kanpo jarraitu zuen.

Otsailaren 27an Orthez-eko gatazka izan zen, martxoaren 12an aliatuek Bordele hartu zuten eta apirilaren 11n Tolosa. Apirilaren 14an, Napoleonek abdikatu zuen eta honela gerla bukatu zen.

6.- Armaden jokaera Euskal Herrian.-

Napoleonen anbizioak Europa osoa eraman zuen suntsipenera, gerrak, hilketak, lapurretak, bortxaketak, etxe eta baserrien erreketak… Europa osoko mutil gazteak armadetan sartu zituzten, heien gogoaren kontra, eta horietako aunitzek gerla-zelaietan eman zuten azken hatsa. Hor galdu zen Europako gazteriaren lorea.

Napoleon XIX. mendeko Hitler izan zen, dudarik gabe, Europa osoa erraustu zuen zoro handinahia. Eta Euskal Herrian gauza bera gertatu zen, soldaduek, armada batekoek zein bestekoek, hil, erre, lapurtu eta bortxatu egin baitzuten, inolako eskrupulurik gabe. Askotan soldaduei ez zieten pagatzen diruz, eta ordain gisa, osten zuten guztia ematen zieten, Donostian gertatutako genozidioa kasu. Iparraldean Wellingotenen soldaduek bereak eta bost egin bazituzten ere, okerrenak etengabeko gibelatzean zihoazen frantses tropak izan ziren, zer jan ere ez baitzuten frankotan, eta itsuskeria eta gehiegikeria handiak egin zituzten Iparraldeko herri eta baserrietan.

Horrelako gertakizun latzak oroitzekoak ditugu euskaldunok, gure memoria historikoan atxikita baitaude, baina inola ere ez ospatzekoak, zenbaitek egin nahi duten bezala. Euskaldunok zer dugu ospatzeko gerla horretan? Deus ere ez! Napoleon eta Wellington genozida handiak izan ziren eta historiak horrela oroitzen ditu. Eta norbait ohoratu behar baldin badugu, izan daitezela gure arbasoak, bateko eta besteko armaden itsuskeriak eta krimenak jasan zituzten euskal herritar xeheak.

Euskaldunok Euskal Herria gure gain hartu behar dugu, ez gaitzaten inoiz gehiago horrelako ameskeria, inperio eta gerletan sar. Euskaldunok bakean bizi nahi dugu. Utikan Karlomagno, Napoleon, Hitler, Franco, Mussolini eta horrelako hiltzaile handiak! Historiak kriminalen liburu beltzean, inolako gupidarik eta ohorerik gabe, ehortzi ditzan betiko!

PERKAIN PILOTARIA, HISTORIA ETA MITOA

Gure historian badira pertsonaia asko errealitatearen eta mitoaren artean murgildurik iristen zaizkigunak. Horietako bat Jean Martin Inda , Perkain deitua daukagu. Pilotari bikain eta entzutetsua izatera iritsi zen Perkain Nafarroa Behereko Alduden herrian, Zamukegi auzoan, sortu zen 1760-1770 urteen artean. Sortze datari buruzko agiririk topatu ez badugu ere, Perkainek jokatu zituen partidetan oinarriturik, badirudi XVIII. mendeko aipatu seigarren hamarkadan jaio zela. Perkain ezizena bere sortetxetik zetorkiola dirudi, Perkainea edo Perkainenea izeneko etxetik, hain zuzen, euskaldunon artean horren ohikoa den bezala.

Frantziako Iraultzaren ankerkerietatik alde egin nahian, Nafarroa Garaira igaro zen, Baztan aldera, eta 90.eko hamarkadan famatua egin zen pilotari gisa jokatu zituen partida gogoangarriengatik. Perkain laxoan aritzen zen, gaur ia galduta dagoen modalitatean. Egun Baztanen jokatzen da, gehienbat. XVIII. mendean laxoa zen Euskal Herrian gehien jokatzen zen pilota jokoa. Lau lagunez osaturiko bi talde aritzen ziren aurrez aurre, gaurko tenisean bezala, baina bi taldeen artean ez zen inolako sarerik jartzen. Pilotariek eskularru berezi bat erabiltzen zuten, laxoa deitzen zutena. XIX. mendean laxoa gibelatzen joan zen, eta gaur ohikoak ditugun joko modalitateak sortu eta zabaldu ziren.

1.- Oiartzungo partida.-

1796ko urriaren 18an sekulako partida jokatu zuen Oiartzunen. Ikus dezagun horren inguruan dokumentaturik daukaguna. Ematen duenez, ordurako Perkain pilotari biziki ospetsua zen Euskal Herri osoan. Oiartzungo partida hori aspaldian zeukaten hitzartua urriaren 18ko goizeko 8etan jokatzeko. Jendea partida ikusteko eta apustu ikaragarri handiak egiteko irrikan zegoen, hori dela eta, Migel Barkaiztegi Gipuzkoako ahaldun nagusiak galarazi zuen.

Eguna iritsi zen eta hitzartutako orduan Perkain Oiartzungo frontoian azaldu zen. Berarekin batera Ximun Nafarra zihoan. Oiartzungo ordezko alkateak debekua oroitarazi zion, baina frontoia gainezkatzen zuen publiko handiaren presiopean, beste partida bat jokatzeko baimena eman zion, baita 30 dukateko apustuak egiteko aukera ere, horixe baitzen foruek holakoetarako baimentzen zuten gehienezko diru kopurua. Perkainek ez zuen proposamena onartu, baina ondoren, akordio batera iritsi ziren. Hitzartutako partida bertan behera utzi behar izan zuten, baina horren ordez, beste partida bat jokatzeko aukera atzeman zuten, eta bitxia bada ere, lehen partida hartan jokatu behar zuten pilotari berberekin. Eta horrela jokatu zuten. Alde batetik, Perkain, Ximun Nafarra, Goizuetako bat eta laugarrena andoaindar bat. Bestetik, Arantzako Estudiantea, Txintxoa, saratar bat eta Toloxa donostiarra. Agirietan azaltzen denez, partida hura izan zela eta, Oiartzungo ordezko alkateak emandako baimena justifikatu behar izan zuen agintarien aurrean.

Ikusten ahal dugun bezala, Perkainek bazuen ordurako pilotari ospe handia. Lapurdin eta Baxenafarroan izugarri maitatua zen eta heroi handitzat zeukaten. Zehazki ez dakigu nolako itxura zuen. Batzuen ustez luzea eta argala zen beste askoren aburuz, berriz, ttikia eta sendoa. Batzuek baserritarra zela zioten, zurgina zela besteek. Beraz, ez dugu Perkainen itxuraz eta bizibideaz datu zehatzik. Hori bai, Azantza lapurtarrarekin eta Gurutxet “Ezkerra” mitikoekin jokatu zituen partidak aski ongi ezagutzen ditugu.

2.- Perkain eta Azantza, Donapaleuko errebantxan.-

Badirudi Perkainek izan zuen aurkari handiena Azantza lapurtarra izan zela. Jakin badakigu gutxienez bi partida handi jokatu zituela Azantzaren kontra. Horietako batean lapurtarrak eta nafarrak aritu ziren aurrez aurre norgehiagoka bizian. Bederatzi urte lehenago Donapaleun jokatu zen partida batean lapurtarrek nafarrak garaitu zituzten eta geroko bigarren partida batean Perkain buru zuen laukote nafarrak sekulako errebantxa hartu omen zuen. Bada bertso bilduma bat, Perkainen Kantua edo Perkain eta Azantza deitua, horren berri ematen diguna: Piarres Harizpe apez lapurtarrak egin zuen.

Horra hor:

Norat joaiten zira zu adiskidea!

Donapaleura dut ene segida.

Urreño bat deramat, bertze baten bila,

baldin lapurtarrak jalgitzen badira.

Lapurtarrak jin ziren trebesak doblezka,

banitatearen orde bazuten nobleza;

Galdu duen gaixoak kontsidera beza

ez dela egun oroz lapurtarren besta.

Azantzako semea nik ez dut mendratzen

bere parerik ez du pilota botatzen.

Bainan Perkain hori ez zuen lotsatzen,

plaza guziarentzat bera aski baitzen.

Zazpi joko zituzten, guk bederatzi,

halere lapurtarren plaza ez zen aski,

has berrian bezala trebezian beti,

urguluz nahi zuten partida irabazi.

Amikuzeko duzu Donapaleu

hango ezpada ere hurbil darraio.

aldudiarrak eta ainitz gehiago

handik ari zeraizkon dihuru karraio.

Orai betetzen ditu bederatzi urte

Baigorrin trufa hunik egin zinaukuten,

gure amen sariak juan zinituzten

errebanjak baitiago hor, konpon zitezte.

Lapurtar jaunak, orai zuek zer zaizue

Monedako Etxea hurbilxko duzue

eskasten bazaitzue horra joan zaizkete

ukaiten baduzue harturen duzue.

Ehun urte galdu tuzte, gastuak bertzalde

Hek ere nere ustez zerbait badirade

gizon bat aberatsa izanikan ere,

holako zimikoak senditzen dirade.

Mainuak ur epelez, saldan oilaki

gorputzari plazerak nola egin badazki.

Antzar-ixterrak ere jan beharko ditik,

dirurik ekar zekotz Donapaleutik.

Azantzako semea, gure Jaun Pierre,

mainuak hartu tzu bainan debalde

Akizko uretarat joan behar zirade

handik jiten zirenian beti prest girade.

Azantzako semea, gure Jaun Pierre,

ez duzu berehala sinesten zuk ere,

baldin balinbaduzu aitzina kuraie

leheneko pilotan beti prest girade.

3.- Perkain eta Azantza Luhusoko pilota-plazan.-

Ahoz aho gure egunetaraino iritsi den beste kontakizun herrikoi batek Lapurdiko Luhuson Azantzak eta Perkainek aurrez aurre jokatu zuten partidaren berri ematen digu. Aipatu kontakizunean esaten denez, hasiera batean Perkain irabazten ari omen zen, eta mando baten gainean zen nafar batek honela oihukatzen zuen behin eta berriro: 300 libera Perkainen alde!

Inork ez zion apustua onartzen, hala ere, nafarrak segitzen zuen: 300 libera Perkainen alde! behin eta berriz oihukatzen.

Azantzak, nafarraren oihuez nardaturik, pilotakada bat bidali zuen mandoaren aurka, horrela nafarraren erorketa eragin zuelarik. Izugarrizko kalapita sortu omen zen. Une nahas haietan Azantzaren arreba batek: 1000 libera nire anaiaren alde! oihu egin omen zuen eta ikusleetako batek onartu. Perkain, hura dena ikusirik, izugarri urduritu zen eta azkenean, Azantzak partida irabazi omen zuen.

4.- Tolosako partida.-

Zehazki zein urtetan izan zen ez badakigu ere, jakina da Perkainek partida handi bat jokatu zuela Gipuzkoako Tolosan. Badira sei bertso horren berri ematen digutenak. Lehena “Bat zen Perkain zaharra” esaten hasten da.

Bertso honetan kontatzen denez, Perkainekin batera honen semeetako bat eta Kurutxet aritu ziren Azantza, Elhorga eta Haroztegiren aurka. Irabazle Perkainen taldea izan omen zen. Lehen bertsoak honela dio:

Bat zen Perkain zaharra, bertzea Haroztegi

Jaun hek bide zakiten kozinaren berri;

Elgar frogatzeko untza bat edo,

ongi pentsatua duk disimula hori!

Laugarren bertsoan, berriz, honela dio:

Adios Probintzia, adios Lapurdi,

Perkainekin pilotan ez daite liberti;

Hirur erreinu huntan bera da nagusi

Azken partidaraino ez dute sinetsi!

5.- Aldudeko desafioa.-

Hauxe omen da Perkaini buruz kontatzen den istoriorik famatuena. Aldudetik alde egin ondoren Baztanen finkatu zuen bizitokia, eta han zegoela jakin zuen bere aurkari handia zen Kurutxetek Alduden jokatu behar zuen partida baterako desafioa egin ziola. Perkainek ezin zuen Iparraldeko lurraldeetara itzuli frantses iraultzaileak gibeletik baitzebilzkion. Hori dela eta, Perkainek baimen berezi bat eskatu zuen partida Alduden jokatu ahal izateko eta amaitzean Nafarroa Garaira itzuli ahal izateko. Aldudeko agintariek baimena eman omen zioten eta Perkain bere herrira bertaratu zen partida jokatzeko asmoz.

Hortik aurrera badira zenbait bertsio edo aldaera gertatu zena kontatzeko. Batzuek diote agintariek emandako baimena errespetatu zutela eta Perkain, Kurutxet garaitu ondoren, Baztanera itzuli ahal izan zela. Dena den, gehien zabaldu den bertsioaren arabera, horrela ez zela izan kontatu eta zabaldu egin da gehienen ahotik. Bertsio horren aldekoek kontatzen digutenez, Baionan ziren frantses agintari iraultzaileak ez omen zeuden prest Aldudeko agintariek eman baimena errespetatzeko, eta soldadu talde bat bidali omen zuten Perkain atxilotzeko. Aldudera iritsi zirelarik, Perkain 6.000 lagunez inguraturik topatu omen zuten. Denak Perkainen garaipena ospatzen ari omen ziren, eta soldaduak ikusirik, partida ikustera hurbildutakoak makilez armatu ziren eta Perkain mugaraino zuten eraman.

Zenbait tokitan kontatzen denez, soldadu taldea partida jokatzen ari zirela iritsi omen zen Aldudera. Soldadu-buruak partida bukatu arte ez zutela Perkain atxilotuko agindu omen zuen. Perkainek partida jokatu zuen eta Kurutxet garaitzeko azken tantoa eskas zuenean, pilotakada latza igorri zuen soldadu-buruarengana eta bertan hil egin omen zuen. Herritarrek gero lagundu omen zuten mugaraino.

6.- Perkain eta Harizpe marixala.-

Kontatzen denez, Perkain, zaharra zela, partida bat ikusten ari omen zen Baigorrin Harizpe marixalaren ondoan. Partida hartan Perkainen garaian baino handiagoak ziren eskularruz jokatzen ari ziren. Harizpek, hori ikusirik, honela galde egin omen zion Perkaini:

- Hire garaian horrelako eskularru handiak ukan izan bahitu, noraino bidaliko hukeen hik pilota?

…eta Perkainek erantzun:

- Erratzuraino aisa bidaliko nikek!

Gogora ekar dezagun Baigorri eta Erratzuren artean kilometro aunitz daudela eta bi herrien artean 1000 metro inguruko mendiak badirela.

7.- Perkaini buruzko bertso eta idatziak.-

Ikusten dugun bezala, Perkain pertsonaia historikoa izateaz gain, gure mitoetan ere bete-betean sartu zen, euskal heroien aldareetaraino iritsiz. Horrela izanik, ugariak dira Perkaini buruz egindako bertso eta idatziak. Ikus ditzagun:

a.- “Bat zen Perkain zaharra” 6 bertso Tolosako partida kontatuz.

b.- “Perkainen kantua” edo “Perkain eta Azantza” izeneko bertso bilduma, Piarres Harizpe (1854-1925) apez lapurtarrak egindakoa.

c.- “Perkain; drame sous la Terreur et dans le Pays Basque” (1903) izeneko kontakizuna, Piarres Harizpe apezak frantsesez egina. Aldudeko desafioa kontatzen du.

d.- “Perkain le basque” (1931) Pierre-Barthélemy Gheusik idatzitako opera. Jean Poueigh-ek musikatu zuen. Bordelen estreinatu zuten 1931n, eta Piarres Harizpe apezaren draman oinarritua dago.

e.- Pierre Topet-Etxahun koblakari zuberotarrak egin zuen “Pilotarientzat” izeneko bertso bilduma. Honela dio:

Bozkariozko besta huntan

Ohore Ama Eskual Herriari!

Gure izar gidari ona

Egun zirade, Baigorri!

Zure plaza handi maitagarrik

ederrez ez du parerik

Agur, agur, izar pilotarik!

Agur gogotik deneri!

Egun Baigorrirat jin dira

Eskual Herriko haurrik baliosenak!

Gure hiru probintzietako

pilotari famatienak:

Badira gaztiak eta heiekin

adinak baztertu dituenak,

denek batian egin beharrez

familiarik goxoena.

Ahal oroz lagunt zazu, Ama.

Hoiek egun hasi lana!

Nun zituztegu, Perkain, Otharre,

Larralde, Xilhar, Leonis, Xikito?

Ta zuekin zonbat bertzerik

itzali direnak bethiko!

Ez da denbora labur bat baizik

Gure plazetan jokatzeko.

Hoiek utzi etsenplu ona

ez dugu, ez, ahantziko

izanez denak gogo bereko,

ez da pilota galduko.

Batasun berri bat, gazteak,

zuentzat egina hemen bada egun

Hortara bil zaitezte denak:

Hemen giratezke lagun!

Elgarrekilan joko zaharra

gorenetik altxa dezagun,

ta kaskoin gutaz jelos direnak

atxiki ditzagun urrun...

Atzo, bihar, hala nola egun,

bego pilota eskualdun!

-----------------------------

Perkainek historiaren mugak zeharkatu zituen pertsonaia dugu, mitora iritsi zen pilotari handia. Pastoral baterako süjeta hoberik ez genuke aisa atzemango.

ANTTON ETXEBESTE, MIÑABAITAKO AZKEN MUGALARIA

Urruñako lurretan, Ibardineko beheko magaletan, Gipuzkoako eta Nafarroako mugetatik hurbil, Miñabaita baserri edo etxaldea dugu. Etxalde honetan etxebestetarrak bizi izan dira ia mende oso batez. Etxaldearen kokapen ezin hobea eta bertakoen odol beroa izan dira, zalantzarik gabe, bertan bizitu izen diren gertakizunen iturri eta eragile.

Miñabaitako semeetako bat, Antton, mugalaria izan da txipitatik. Antton 1939ko maiatzaren 3an sortu zen eta hango bazterrak, hango xendrak, hango bidexka ezkutuak bikain ezagutzen zituen. Ezagutza horrek bideratu zuen Antton kontrabandan aritzera, eta, gehienbat, mugalari on eta trebea izatera.

Euskalduna zen, zinez, hezurretarainoko abertzalea, eta horrek bultzatu zuen Hegoaldeko erresistentzian zebiltzanak laguntzera eta Iparraldera ihesean zetozenak bide estu horietatik barrena gidatzera. Ehunka izan ziren Hegoaldetik Lapurdira pasatzen lagundu zituen iheslariak, Miñabaitan beharrezkoa zen denboran aterpetu zituenak. Horretarako bazuen zakur leial bat, Kañel izena zuena. Aitzinetik bidaltzen zuen bideak libre ote ziren jakiteko.

1976ko apirilaren 18an, Aberri Egunaren bezperan, hiru lagun ekarri behar zituen Beratik Miñabaitara, Larrun mendiko bideetatik barrena. Tamalez, Berako hilerriaren parean zeudela guardia zibilek atzeman eta inolako abisurik eman gabe tirokatu zituzten. Horren ondorioz, Manuel Garmendia “Korta” euskal militantea bertan hil zuten eta Antton larri zauritu zuten tiro batez. Hil zuten mutila Korta ezizenez deitzen zuten Legorretako Kortatu baserrikoa zelako.

Antton preso eraman zuten Espainiako kartzela batera eta bertan eduki zuten atxilo, 1977ko amnistiarekin libre utzi zuten arte. Libratu ondoren Urruñako Miñabaitara itzuli zen, eta luzaz mugalari lanetan jarraitu zuen. Antton biziki euskalduna zen, goitik beherako abertzalea, eta bizitza osoa eman zuen bere idealen alde, Euskal Herriaren alde.

166 2013ko uztailaren 11n zendu bazen ere, orduz geroztik, bere izpirituak, bere gogoak, hor jarraitzen du Iparraldea eta Hegoaldea lotzen dituzten bidexka ezkutu horietan barrena, mende honetan zazpi euskal lurraldeak batuz sortuko den Euskal Errepublika Librearen aiduru. Orduan hartuko du Anttonek egiazko atsedena.

RENÉ CASSIN PASTORALA

Maule ondo-ondoko Sohüta (lehen Soroeta) herriak pastoral tradizio handia dauka. 1927an bi pastoral jokatu zituen, lehena Pette Salaberrek idatziriko San Andres izenekoa eta bigarrena J.P. Hegiapalek idatziriko Napoleon entzutetsua. 1954an Eüskaldünak Ibañetan jokatu zuten. Ez dakigu nork idatzi zuen. 1984an Arotzaren eta Dalgalarrondok idatziriko Aimonen lau semeak, 2001ean Jean-Louis Davantek idatzi Xiberoko makia eta aurten, 2013ko uztailaren 28an eta agorrilaren 4an, Davantek idatziriko René Cassin pastoral arrakastatsua. Sohütarrek, behin eta berriz, ongitxo frogatu digute pastoralak antolatzen eta jokatzen biziki trebeak direla.

1.- Jean-Louis Davanten azalpenak.-

2013ko ekainaren 27an, Jean-Louis Davantek Donibane Lohizuneko Ravel entzutegian eman zuen hitzaldia entzutera hurbildu nintzen. René Cassinen historia ez nuen sobera ezagutzen, eta jakin-nahiak bultzaturik, hitzaldiaren aretora joan nintzen. Areto eder horretan hogeita hamar bat lagun inguru bildu ginen. Davantek eman zuen hitzaldia ederra eta argia izan zen.

Hasiera batean, pastoralaz aritu zen, zer den pastorala eta zer ez den argituz.

Pastorala antzerkia dela oroitarazi zigun eta bertara haur baten bihotzarekin joan beharra dagoela gehitu. Antzerki epikoa da eta epopeia bat kontatzen du. Ederra izan behar du, eta halaber, bihotzak hunkitu egin behar ditu.

Pastorala trajeria giristinoa dela garbi utzi zuen, ondoren. Davantek esan zuenez, pastoral zaharrek ez omen zuten ikus-entzuleen bihotza pizten, eta horrela jarraitu zuen izaten Etxahun-Irurik bere zortzi pastoralak idatzi eta jokatu zituen arte. Garai bateko pertsonaiak handikiak ziren, errege eta enperadoreak, edo bestela santu eta pertsonaia biblikoak. Etxahun-Irurik, euskal pertsonaiak pastoralera ekartzean, zuberotarren bihotza pizten jakin zuen. Davanten ustez, pastoralak sinbolista eta surrealista izan behar du. Jelkaldietan barrena bertsetak emateko erabiltzen den basa doinua gregorianotik heldu omen da. Pastoraletan dena kalkulatuta dago ederra izan daitezen.

Gero, pastoralaren jatorriari buruz mintzatu zen. Agosti Xaho eta Junes Casenave-Harigileren ustez, pastoralak jadanik mila urte inguru ditu. Gehien-gehienek Erdi Arotik datorrela pentsatzen dute. Beñat Oihartzabalek eta Txomin Peillenek XVIII. mendean sortu zela defendatzen dute. Peillenek dio erresistentzia katoliko moduan sortu zela, agintzen zuten Paueko jaun kalbinisten aurka egiteko. Kalbinismoa jende eskolatuaren erlijioa zen, eta zuberotar gehienek, laborariak izaki, katolikoen irudiak, beilak, elizkizunak, prozesioak… maite zituzten; eta pastoraletan iruditeria katoliko hori nonahi agertzen da.

2.- René Cassini buruzko azalpen historikoak.-

Pastoralari buruzko azalpen historiko orokorrak eman ondoren, René Cassini buruzko datu biografikoak ematera pasatu zen. Ravel entzutegian eman hitzaldian azaldu zigunez, 2010. urtean, bi sohütar hurbildu omen zitzaizkion eta 1914ko gerla handiaz pastoral bat egiteko eskatu omen zioten.

Davantek, ez zuen hasiera batean, proposamen hura onartu, sobera gai zabala eta hitsa iruditu baitzitzaion, baina gero, Baionan sortutako René Cassin bakezaleaz gogoratu, sohütarrei aurkeztu eta horiek onartzean, idazteari ekin zion. René Cassin pertsonaia egokia ikusten zuen Davantek, bi gerla handietan ibilia izan baitzen eta beti mezu bakezalea defendatu zuelako.

René Cassin pastorala hogeita bi jelkaldiz, hamaika kantuz, bost bertsoz, bi güdükaz, laupabost satan dantzaz, hiru türken ateraldiz eta laupabost dantzaz osaturik dago. Beraz, pastoral oso-osoa dela esan dezakegu.

Hitzaldiaren bigarren zatian, arestian esan bezala, René Cassinen bizitzaz luzaz aritu zen, hurrengo datuak bertan ginen guztion gogora ekarriz.

René-Samuel Cassin Baionan sortu zen 1887ko urriaren 5ean, herriko etxeko karrika berean. Ama baionarra zuen eta aita Nizakoa. Lau semealabetan hirugarrena izan zen. Lau urte zituela familia Nizara bizitzera aldatu zen. Udako oporraldietan Renék Baionan igarotzen zituen, aitatxi amatxien etxean, bertako adiskideak eginez eta euskal kanta ugari ikasiz.

René Cassinen familia bi aldeetatik judua zen, baina oso laikoak, erlijio eginkizunetara gutxi emanak. Aix en Provence-ko unibertsitatean zuzenbidea ikasi zuen. Gero, Parisen bizi izan zen, hainbat lan eginez, eta 1914an doktoregoa erdietsi zuen. 1914ko gerlara deitua izen zen, eta Lorrenan soldadu zebilela, leherkari batek larriki zauritu zuen. 1917an Simone Yzombardekin ezkondu zen Parisen. 1919an Lille-ko unibertsitatean aritu zen irakasle, eta 1929tik aurrera Pariseko fakultatean.

Gerlari Ohi Zaurituen Elkartearen sortzaileetako bat izan zen eta luzaz bertako lehendakaria. Hor hasi zen Nazioen Elkartearekin kolaboratzen eta lan handia egiten munduko potentziak bertara sar zitezen. Hitlerren gobernuaren gehiegikeriak ikusita, Europa ohartzen eta esnarazten ahalegindu zen, beste gerla baten atarian zeudela garbi baitzekusan. Bigarren Gerla Handia piztuta, alemaniarrak Frantzian sartzen hasi zirelarik, Cassin Baionara etorri zen eta geroxeago, Donibane Lohizunetik atera zen azken ontzi britainiarra hartuta, Ingalaterrara joan zen, eta Londresen bere bizitoki berria finkatu.

Berak idatzi zuen De Gaulle eta Churchillen arteko hitzarmena, 1940ko abuztuaren 7an sinatu zutena. Manuel Irujorekin batera, euskal tropa bat Ingalaterran sortzen ahalegindu zen, baina Churchillek ez zuen onartu Francoren neutraltasuna galtzeko beldurrez. 1944ko abuztuaren hondarretan, Paris liberatura itzuli zen eta berriz, Pariseko fakultatean zuzenbide zibila erakusten hasi. 1947an, Giza eskubideen Aldarrikapen Unibertsala idatzi zuen eta 1948ko abenduaren 10ean, nazio Batuen Erakundeak onartu egin zuen. 1968ko abenduaren 9an, Oslon, Bakearen Nobel Saria eman zioten. 1976ko otsailaren 20an zendu zen.

Hauxe da Davantek pastoral süjeta izateko hautatu zuen pertsonaia, bi gerla handiak ezagutu eta beti bakearen alde egin zuen baionarra.

3.- René Cassin pastorala.-

Agorrilaren 4an, igandearekin, Sohütara hurbildu nintzen 2013ko pastoralaren bigarren emanaldia ikustera. Prentsagatik banekien lehen emanaldia, hau da, uztailaren 28an jokatu zutena, guztiz arrakastatsua izan zela. Goizeko 10,30etarako, jendez aiduru zen Sohütako elizan nengoen, pastoral meza entzuteko asmoz. Meza amaitzean, karrika üngürüa ederraz gozatu ahal izan nuen, eta bazkaldu ondoren, ordubi eta erdietan, jadanik betetzen ari ziren harmailetan eseri nintzen. Hiruretan, puntu-puntuan, pastoralaren martxa entzun genuen. Arizaleak oholtzara igo eta berehala lehen perediküari hasiera eman zioten.

Oholtza ohikoa den bezala apaindurik bazegoen ere, ez nuen haurrentzat horren maitatua den deabrüa ikusi. Cassin judua zenez, ez jartzea erabakia zuten. Gauza bera gertatu zen haur aingeruekin, ohiko arropak baztertu eta zirtzil itxuraz-edo jantzirik, atera baitziren. Apeza behin bakarrik azaldu zen eta apezpikurik ez zen izan.

7. jelkaldian René Cassin eta Battitta Borthiri-Sala koblakari larraintarraren arteko hizketa irudikatu zuten. 74. eta 76. bertsetetan hauxe jarri zuen Davantek koblakariaren ahoan:

74.- Hamalaueko gerla zinez itsusia,

ezin errana düzü gük han ikusia.

Ürde ehaiten üdüri, algar seinatzea,

lohian botitürik hila eta bizia.

76.- Han kolpatü naiana ez dit ezagützen,

bena ni bezalako gizon gazte bat zen.

Bizirik egoiteko gure tirokatzen,

hebentik ari nüzü hura non ote den.

16. jelkaldian, Cassinek Eusko Jaurlaritza ordezkatzen zuen Manuel Irujorekin hitz egin zuen, Ingalaterran euskal tropa bat sortzeko asmoz:

152.- Cassin: Eskerrak adiskidea Euskadiren lagüngoaz,

bai eta haste-hastetik erakutsi süstengüaz.

153.- Irujo: Süstengü hori berritü nahi deiot de Gaulleri

eta ahalaz emendatü zerbait haboro ekarri.

154.- Cassin: Popülü txipi batentzat hanitx egin düzüe,

eüskal güdari gazteak gurekin haütü dirade.

155.- Irujo: Ordaiz hego eüskaldüna frantses inperio güzian,

Aterpetü nahi dügü eta lagüntü nekezian.

156.- Cassin: Amerikar Estatüetan hedatü den eüskaldünak

azkartü nahi lütüke züekiko harremanak.

157.- Irujo: Euskadikoek hitzarmen bat behar günüke züekin,

eüskal armada txipi bat Ingalaterran sor dadin.

158.- Cassin: Printzizpioko baimena de Gaullek eman diküzü

eta lehen ofizierak laster honartü gei ditüzü.

159.- Irujo: Eüskaldün armada baten hedatzeko Ingalaterran

Churchillengana banoa baimenaren eskatzera.

Jelkaldi hau eta gero, ene ustez, Davantek pastoralean utzi nahi zuen mezua garbi agertu zen Jaiki zite herritarra izeneko kantuan. Letra Davantena da eta doinua J.L. Aranburu Bidabe-rena.

Jeiki zite herritarra!

Jeiki zite herritarra lotsaren ülünpetik,

etsaien aztaparretik argiaren hartzera,

libertatearen süiaz egünaren piztera.

Goiz berri bat sor dezagün gaü horren sabeletik.

Aski gezür, aski laido, herri bat heben dago,

bere bihotzaren jabe, bere hizkuntzan mintzo,

bere gisan bizi beita, lür hau ez dü saltzeko.

Altxa dezagün bürüa hobitik elkitzeko.

Libra dezagün herria, libra jente bakoitxa,

oroz gainetik jentea dügün beti peretxa,

estatüak zain dezala behar düan bezala,

artzain honaren bidetik otsoa ken dezala.

Beste herririk badago, zapazaleen despit,

esküak eman algarri, algar süstenga beti,

güziak libra gitean, heben eta lürrean,

denek batean etsaia sar dezagün sarean.

18. jelkaldiaren bukaeran Beethoven-en 9. sinfonia, Libertateari kantua zubereraz abestu zuten Davant berak jarritako letra ederraz.

Libertateari

Askatarzün ederra azkorrian izarra,

kartsüki sartzen gira zure sentoralean.

Maitarzünez düzü josten ezpatak moztü düana,

jenteak hurridetzen zure hegalen pean.

Gain zohardian ekia alagera dabila,

zü bardin, haurridea, libertatearen bila.

Tiranoenganik libra beharrünanta lagünt,

esperantxa denentzat, herio gaztigürik ez.

Galdü dena bizi bedi, denek dügün arrapika:

Ogendantari parka! Presontegia zerra!

Algar besarkatüz denek mündüari potak eman,

algar etxek gainetan izar argia dügünek.

20. jelkaldian Piarres Xarriton apezaren eta René Cassinen arteko hizketaldiaren berri eman zuten. Xarritonek laguntza eskatu zion Cassini Hegoaldetik joaten ziren euskal iheslarientzat, Frantziako Gobernauk kanporatzen baitzituen. 185. bertsetan honela esaten dio Xarritonek Cassini:

Eüskaldün borroka hori Europaren alde doa,

Europaren etsai beita estatüen nausigoa.

Eta Cassinek 186. bertsetan Xarritoni honela erantzuten dio:

Eüskaldünetik ere badit, baiones hanitxek bezala,

neskatoak eüskaldün ginitizün eta eüskara txipitik

entzün dit etxen. Eüskal kantore andana badakit,

nahi düzüa biek eman dezagün?

Eta biek Boga, boga marinela kantatuz, bukaera eman zioten jelkaldiari.

21. jelkaldian Bakearen Nobel Saria eman zioten, eta 22.enean zendu zen. Azken perediküaren ondoren, antxerak izan ziren. Uztailaren 28ko pastoral emanaldian Garindainek irabazi zituen 1500 eurorekin eta bigarren horretan, Arrokiagak irabazi zuen 800 eurorekin. Ondoren bertan ziren arrokiagatarrak oholtzara igo eta ohiko dantzak: muneinak, antzina pika… dantzatzeari lotu zitzaizkion. Hauek hurrengo urtean jokatuko dute PierPol Berzaitz idazten ari den Bühaminak izeneko pastorala.

4.- Ene iritzia René Cassin pastoralaz.-

Ene iritziz, hau da Jean-Louis Davantek idatzi duen pastoral onenetako bat, eta horrela ulertu dute pastoralaren bi emanaldietan harmailak bete dituzten ikus-entzule gehienek. Lehen emanaldian hiru mila inguru izan omen ziren, eta bigarrenean beste hainbeste.

Musikariak, arizaleak, dantzariak, kantariak,… denak bikain aritu ziren eta zer esanik ez, lehen aldiz errejenta aritu zen Battitta Berrogainez, zuzen eta egoki zuzendu baitzuen pastoral osoa hasieratik bukaera arte. Errexenta bikaina dela erakutsi zuen.

Aipa dezadan denbora berean, Joana Etxeberri arropa asmatzaile gaztea, luzaz lan hau egin duen Erramun Gartzia Zabalegi errenteriarraren lekukoa adore handiaz harturik, arlo horretan egin zuen lan eskergagatik., desafio ikaragarri handia bazen ere, ederki asmatu baitzuen egindako hautuetan.

Lan bikaina Davantek eta sohütarrek 2013ko pastoral honetan erakutsi zutena.

BEGIRALEAK BIRIATUN DANTZARI

Uztailaren 29an, astelehenarekin, eta gaueko 9,30etan, Donibane Lohizuneko Begiraleak elkarteko dantzariek hasiera eman zioten Biriatuko pilota-plazan aurtengo udarako prestatu duten Begi izeneko ikuskizunari. Iaz ere, beste ikuskizun bat prestatu zuten uztaileko azken astelehenerako, eta orduan aurten bezala, arrakasta itzela atzeman zuten.

Lehen aipatu bezala aurtengo ikuskizuna gaueko 9,30etan hasi zen. Ordurako Biriatuko frontoi ederra jendez mukuru zen, erdiak euskaldunak, beste erdiak turistak zirelarik. Begiraleak dantza taldearen konpartsa hogeita hamar bat lagunez osatua zen, eta Lapurdiko inauteriko kaskarot martxa alaiaren erritmoari jarraiki sartu ziren ikusleen txalo handiak jasoz. Banderaria aitzinean euskal ikurrin eder batekin, haren gibeletik kaskarotak koloreetako lumez apaindurik, eta horien ondoren auzapez jaun-andereak, kotilungorriak, ponpierak, musikariak… Sekulako sarrera egin zuten, Lapurdiko inauteria bere edertasun osoaz erakutsiz. Bukatzeko Betti Beteluren fandango luzea bezain ederra dantzatu zuten. Hor ere, Begiraleak elkarteko dantzariek ahal zuten guztia eman zuten, eta horrela ulertu zuen publikoak, ikusleek zutiturik, esku sarta handiaz eskertu baitzuten.

Gero, Lapurditik Arabara igaro ziren. Hamabi bat neska, arabar jantziez apaindurik, ederto aritu ziren hango dantza alaiak eskaintzen. Horiek bukatu orduko, Gipuzkoako dantza solemneen txanda izan zen. Aurreskua dantzatu zutelarik, ikusleok liluraturik, isil-isilik egon ginen. Gure artean ziren turistek ere hura dantza solemnea, begirune handiko erakusgarria zela ulertu zuten, eta txaloaldi luze batez saritu zituzten maisukiro dantzan aritu ziren Begiraleak-eko gazteak.

Gipuzkoatik Bizkaira gero, ezpata-dantzak, makil-dantzak, uztaidantzak, ikurriñari agurra eta banako eta binako gogoangarriak. Bizkaiari eskainitako saioa amaitzeko Oihan Larralde eta Marga Forestier dantzari gazteek fandango eta arin-arin ederrak dantzatu zituzten albokaren doinuari jarraituz.

Bizkaiko dantza gimnastikoak burututa, Nafarroa Garaiko dantzetara eman zuten jauzia: Zaraitzu eta Jaurrietako dantza alai bezain dotoreak. Eta ikuskizuna bukatzeko, Baxenafarroako dantzak eskaini zituzten: zapurrak, bolantak, ziganteak, andereak…, hango kadrilak, hango jauziak, hango jantzi koloretsu ikusgarriak… Gau magikoa zen Biriatuko pilota-plazan, uztaileko eguraldi ederrean, Begiraleak elkarteko dantzariak eskaintzan ari zitzaizkiguna. Publikoa zoratua zen, eta behin eta berriro zutituz, ikusleek txalo luze eta beroen artean, dantzari gazteak saritu zituzten. Patxi Adurriaga dantza-maisuaren esku ona eta estilo berezia agerian geratu ziren. Abantzu bi oren iraun zuen emanaldi ahaztezinaren ondoren fandangoa eta arin-arina izan ziren bertan ginen guztiontzat.

Dantza ikuskizun eder horretan Zuberoako dantzak eskas ziren. Patxi dantza-maisuak erran zidanez, urtebete omen daramate dantzak eta jantziak prestatzen, eta hurrengo urteko ikuskizunetan hasi nahiko lukete jende aurrean dantzatzen. Beraz, ez dugu luzaroan itxoin beharko Begiraleak elkarteko dantzariak Zuberoako dantza miresgarrietan aritzen ikusteko.

Uztailean, Biriatun eskaini zuten dantza saioaz gain, bi saio gehiago eman zituzten. Lehena agorrilaren 4an eta bigarrena hil beraren 25ean, biak Donibane Lohizunen, eta bietan arrakasta handia atzeman zuten.

Begiraleak elkartea 1932 eta 1933. urteetan Donibane Lohizune inguruko hainbat euskaltzalek eginiko bilkuretatik sortu zen. Heien artean Elise Aramendi, Piarres Lafitte, Eugène Goienetxe, Jauregiberri medikua, Mixel Dihartze, Iratzeder, Maialen Jauregiberri… Orduan jadanik galtzen hasita ziren euskara eta euskaltzaletasuna indartu eta hedatu nahi zuten. Orduz geroztik begirale ospetsuak izan ditugu Iratzeder, Piarres Lafitte, Piarres Larzabal, Telesforo Monzon, Betti Betelu, Xanpun bertsolaria… Izan dira, beraz, Lapurdiko itsas-hegian, Begiraleak elkartearen bitartez zerua argitu duten izarrak.

Gaur horretaz jarraitzen dute, euskara eta euskal kultura bultzatzen eta indartzen, euskal nortasunaren inguruan era guztietako ekitaldiak egiten: Olentzero, inauteria, hartzaren etorrera, hiruburuak, Donibane Kantuz, Udaberria Dantzan, Euskal Herriko Kantuaren Eguna, euskal sukaldaritzari buruzko ikastaroak, mutxikoak, mendi ibilaldiak… Eta ekitaldi hauetan adin

guztietako begiraleak aritzen badira ere, garbi dago etorkizun euskaldun eta oparoa belaunaldi gazteen eskutik etorriko zaigula. Gazte horiek dira Begiraleak elkartearen kimu eta esperantza berriak.

Honela dio “Begiraleak, erein eta sortu” izeneko olerkiak:

Donibane Lohizunen sortua,

euskara eta euskal nortasuna

galtzen hasiak zirelarik.

Maidalena Jauregiberri, Elise Aramendi.

Maidalena Brevet eta Antoinette Lakarre

emazteki kementsuen gogotik.

Orduz geroztik dugu Begiraleak

Lapurdiko itsas-hegian,

itsasargi, bidegile

eta euskal haziaren eraile.

Erein eta sortu,

zaindu eta zabaldu.

Gogoa, lana eta kemena

biltzen dira Begiraleak elkartean,

hor izan dira lagun eta langile

Piarres Lafitte eta Xabier Iratzeder,

Piarres Larzabal eta Telesforo Monzon,

Betti Betelu eta Xanpun.

Dantzak, kantak eta usaiak,

bertsoak, gastronomia eta antzerkia,

gorputza eta arima,

bizi-poza eta bizi-nahia.

Erein eta sortu,

zaindu eta zabaldu.

Donibanen ez dugu aisa,

erdal enbatak indarrez jotzen du

baina hor dira, gaur egun ere,

betiko kemenez, betiko gogoaz,

Xabier Soubelet, Pello Coudroy,

Intza Gutierrez eta Patxi Adurriaga.

Hor ari dira lanean Begiraleak,

sortzen, egiten, zaintzen,

burutzen, gidatzen, begiratzen,

euskal hazia itsasaldeko lurretan ereiten.

Erein eta sortu,

zaindu eta zabaldu,

iraun eta irabazi.

Lerro hauetatik har bezate Begiraleak elkartea osatzen duten guztiek nire agurrik beroena. Gora Begiraleak! Gora Lapurdi euskalduna!

XANPUN BERTSOLARIAREN GORAZARREZ

Manuel Sein Usandizaga Senpereko Olagaraia baserrian sortu zen 1928ko abenduaren 21ean. Hortik familia osoa Ahetzera aldatu zen eta bertan lau urte egin ondoren, Urruñara, amaren sortetxea zen Xanpun izeneko baserrira aldatu ziren. Garai hartan Manuelek sei urte zituen. Baserri honek, euskal usaian ohikoa den bezala, bizitza osoan deitu izan zaion goitizena eman zion. Hamabi urtera arte herriko eskolara joan zen gainerako haur urruñarrekin batera, baina ainitzetan ezin izaten zuen joan anaia zaharrenak II. Gerla Handira soldadu eramanak baitziren, eta baserriko lanak egin behar izaten zituelako.

Urruñan, garai hartan, Euskal Herriko ditxolaririk ospetsuenetako bat bizi zen, Bixente Ezkierdo izena zuena, eta Xanpun harekin zaletu zen euskal hitzaren magia eta jolasean. Hamabi-hamahiru urte zituela, eta erdipurdika bazen ere, bertsotan hasi zen lagunen arteko giroan. Jende aurrean, lehen aldiz, Oleta auzoko bestetan kantatu zuen, bertako plazan, orduan Urruñan bizi zen Joan Joxe Eizmendi “Errexil”

Hamazazpi urterekin parte hartu zuen Ezpeletan jokatu zen bertso norgehiagokan, baita geroxeago Luhuson jokatu zenekoan ere. 1948ko apirilaren 5ean, hemezortzi urte zituela, parte hartu zuen Hernandorenak Saran antolatu zuen Bertsulari Xapelgoa entzutetsuan. Hurrengo urteetan, Gipuzkoako eta Nafarroako bertso saio eta txapelketetan buru-belarri ibili zen, baita Iparraldeko saioetan ere, Xalbador, Mattin, Zubikoa, Errexil, Ezponda, Basarri, Uztapide, Lizaso, Lasarte eta garaiko gainerako bertsolariekin batera. Hauxe izan zen Euskal Herria edo Euskadi bere osotasunean ezagutzeko Xanpunek ongi baliatu zuen aukera. Honela kantatu zituen bihotz-bihotzetik ateratako bertso eder hauek:

Euskadi zaharra

1.- Goretsi dezagun denok Euskadi zaharra,

bihotzetan piztu dauku indarraren karra,

erakuts dezagun beroz zoin dagon azkarra.

Gora Euskadi eta euskaldun indarra!

2.- Hizkuntzarekin dauzkagu, kultura, kirola,

zoinek irakinazten bait dauku odola.

Semeon semeak jarraiki nahi badute hola,

Euskadi maitea ezin galdu da, nehola.

3.- Aizkolari izan, berdin harria jasotzen,

edo arraunlaria itsasora jotzen;

orgen altxatzaile edo lastoa botatzen,

beren indarrarekin gaituzte jostatzen.

4.- Berdin pilotaria harrika plazetan,

nola dantzaria den zuzen urratsetan,

soinulariak aldiz, goiz ta arratsetan,

bozkarioa dute sortzen bihotzetan.

Hogeita hiru urte zituela Anttoni Basurko donibandarra ezagutu zuen. Neska honen familia Pasai Donibanetik Lapurdira etorria zen. Aita arrantzalea zen lanbidez, eta Donibane Lohizuneko Ongi etorri izeneko itsasontzian hartu zuten lanerako. Hori dela eta, familia guztiarekin batera, Donibane Lohizunera aldatu zen eta hortxe bizi izan ziren hortik aurrera. Anttoni Donibane Lohizuneko Begiraleak euskal kultura elkartean ibili zen ttiki-ttikitatik, eta baita Xanpun ere, emaztegaiaren bitartez, elkartera hurbildu baitzen gazte-gaztetatik. 1952ko urrian, Manuel eta Anttoni Donibane Lohizuneko elizan ezkondu ziren eta hiri horretan bizi izan ziren hortik aitzina. Lau haur ukan zituzten, bi neska eta bi mutil. Orduz geroztik, Xanpunek gorespen handia erakutsi zuen beti Donibanerekiko, eta gorespen hori nabarmen islatzen zuen bere bertsoetan. Donibane eta Ziburu izeneko bertso sortan honela dio bigarren koblan:

- Donibane ta Ziburu ditu agertzen lehen argiak,

zoin diren leku paregabeak, ederrak bezin garbiak.

Anai-arrebak direla ere erran baiditake biak,

Urdaxuriak berexten ditu ta bateratzen zubiak.

Eta Gora Donibane! Izeneko bertso sorta hunkigarrian honela erraten digu azken koblan:

- Laborariak, arrantzaleak, eta berdin hiritarrak,

denek erakuts herriarentzat maitasun eta indarrak.l

landatuz diren itsaso, mendi, ibai ta zelai ederrak.

Gora, gora zu Donibane,eta zurekin donibandarrak!

Sortzez laboraria zen Xanpun, baina gerora beste bi lanetan txandatuz ibili zen, uda aldean arrantzale eta neguan hargin. 1963tik aitzina, eta hemeretzi urtez, Sobaco enpresak Hendaiako kostaldean eraiki zuen arraintegian kudeatzaile aritu zen. Bertan txangurroak, txitxardinak eta horrelakoak hazten zituzten. Bitartean, bertsolari jarraitu zuen hanhemenka.

Euskal kantuak ere izugarri maite zituen eta Begiraleak elkarteak antolatzen zituen ekitaldietan parte hartu izan zuen. Begiraleak elkartean antzerki talde bat eratu zutenean Xanpun deitu zuten bertan parte hartzera, eta baita berak jarduera berriari gogoz eta kemenez ekin ere. Telesforo Monzonen eta Piarres Larzabalen zenbait antzerkitan Behorraren ostikoa, Zurgin zaharra, Matalas…) parte hartu zuen. Azken horretan bera izan zen Matalas, hau da, pertsonaia nagusia. Antzerki taldearekin Parisen bizpahiru aldiz ibili zen.

2002ko urtarrilaren 17an zendu zen. Geroztik, bera bizi izan zen kaletxoa Xanpun bertsulari kalea izenaz birbataiatu zuten. Xanpun bertsolari erromantikoa zen, bihotzez kantatzen zuena. Euskaltzale handia zen, eta Euskadi ongi ezagutzeaz gain, sakon maite zuen. Donibanen, behin, Euskadiko mugak izeneko bertso gogoangarria kantatu zuen bere arrangura garbiki azalduz:

- Nork ez daki gaur gure Euskadi

zer modutsutan dabilen?

Gu bentzutu nahi gaituzten hoiek

ken ditzagun lehenbailehen.

Gu gira euskotarrak eta

zendako ez egon hemen?

Hoiek gaur buru uzten badira

Guziok gaituzte hilen.

Azken agurra Donibane Lohizuneko elizan egin zitzaion. Hiletara ehunka bertsozale, bertsolari eta euskaldun hurbildu ziren beraien esker ona agertzera. Aldarera igota, Txomin Ezpondak bertso hau kantatu zion:

- Ustekabean etorri zaigu

berri triste ta iluna;

Xanpunen hilketak izan baitu

lur ikaren oihartzuna.

Gure denboran izatu dugu

egizko anaitasuna,

oroitzapena besterik ez da

orain gelditzen zaukuna.

Egungotz agur Manuel! Eta

Ikusi arte laguna!

Segidan, 1998tik gure egunetara Begiraleak elkarteko lehendakari den Xabier Soubeletek honako bertsoa kantatu zion elkartearen esker ona adierazteko:

- Ezkil dorrearen pare

ixilik dago eliza,

gaur itzali baitzaio

itsaspuntako haritza.

Xanpun hor zen goresteko,

hark zuen bertsuaren giltza.

Begiraleak-en izenean

hartu nahiko nuke hitza.

Lehenik, antzerki ekintza,

ta gure bertsularitza,

solas, irri eta mintza,

zuauren izaitearen agintza.

Milesker zuri bihotzez,

Zu, euskal enbor bortitza!

Omenaldi ederrena gaur

bihotzean dugun ixiltza.

Goian bego Xanpun, Euskal Herriko bertsolari zendu guztiekin batera, Xanpun umil, alai eta handia. Hor nonbait ibiliko da norgehiagoka, bertso saio ederrak eginez. Berriki, 2013ko irailaren 29an, hil zaigun Fermin Mihura azkaindarra ere harekin batera ibiliko da bertso hilezkorrak sortzen. Aintza euskal hitza arte, jolas eta zientzia bilakatu duten bertsolarientzat!

Ezin dut artikulu hau bukatu Joxemari Iriondo bertsozale handiari nire eskerrik beroenak eman gabe. 2006an eta Auspoaren bilduman Xanpun bertsularia izeneko liburu paregabea plazaratu zuen eta horixe izan da artikulu hau hezur-mamitzeko erabili dudan iturri nagusia. Milesker, beraz, zuri, Joxemari Iriondo jauna!

HATS BERRIA MUTXIKOAREN EGUNARENTZAT

1979tik, eta Iparraldeko Dantzarien Biltzarrak antolaturik, Mutxikoaren Eguna alai eta gogoangarria ukan dugu urtero Arrangoitzen, urriko bigarren igandean. Besta honek, urtez urte, zazpi euskal herrialdeetako dantzari ainitz erakarri eta bildu izan ditu mutxikoen inguruan. Ohiko egitaraua hauxe izan da: Goizez mutxikoak pilota-plazan, eta Betti Betelu hilez geroztik, hau da, 1990etik, omenalditxoa egun honen sortzaileetako bat izan zen dantza-maisu handiaren hilobi aitzinean. Gero bazkari herrikoia kultur aterpean, eta ondoren, dantza ikuskizunak eta mutxikoak. Hauxe izan da urtero, urriko bigarren igandean dantzariok Arrangoitzen egun polita igarotzeko izan dugun estakuru polita. Gogoan ditut oraino euskal kantuz alaituriko bazkari jendetsu eder haiek!

Alabaina, besta hau maite genuenok besta hau pittaka-pittaka itzaltzen eta ahultzen ari zela ikusten genuen. Nekea eta akidura ziren nagusi antolatzaileen artean. Bazkarietan abantzu ez zen deus kantatzen. Dantzariz betetako autobusak ez ziren jadanik Arrangoitzera hurbiltzen. Gainera, azken urteetako eguraldi txarrak eta euri zaparrada handiek ere gainbehera horretan zer ikusi handia ukan zuten.

Aurten, Arbona, Ahetze, Basusarri eta Arrangoitze herriak kultur ekintza esparrutzat dituen Hats Berri gazte elkarteak bere gain hartu du herri honen antolakuntza, eta Herri Uzta izeneko kultur astearen barruan sartu. Antolakuntza berriak hainbat aldaketa ekarri ditu. Bazkaria kentzea izan da horietako nabarmenena. Malda beherean zegoen herri bazkariaren ordez, Hats Berri eta Zurekin elkarteek, Itsas Argi ikastolak eta Basusarriko eta Arrangoitzeko gaztetxeak jan-edanak prestatu eta saldu zituzten horretarako ezarri zituzten txosnetan. Gainerako guztia aurreko urteetan bezala izan zen.

Eguna biribil-biribila atera zitzaien, eta horretan eguraldiak ere zer ikusi handia eduki zuen. Eguraldi ederraz gozatu genuen egun osoan, iduzkirik gabea, baina arras goxoa, dantzatzeko eta egun ederra pasatzeko bikaina. Dantzariak trumilka hurbildu ziren Arrangoitzera, eta bizpahiru autobus ikusi ahal izan genituen herriko aparkalekuetan, garai zaharretan bezala.

Goizeko mutxikoak jendetsuak izan ziren. Sérge Betelu urrats-emaile izan zen eta musikariak Ezpela txarangakoak. Dantzariok han aritu ginen pilota-plazan jo ta ke, inoiz bukatzen ez ziren zirkulu kontzentrikoak, behin eta berriz, egiten. Bazkaltzeko tenorean, giroa pixka bat apaldu bazen ere, izan genuen han zer egin eta zer entzun. Korsikako kantariek gure belarriak izugarri gozatu zituzten Mediterraneoko doinu beroak guregana ekarriz.

Baina denak ez ziren txosnetan gelditu, asko eta asko inguruko pentze berdeetan sakabanatu baitziren, eta han ibili ziren piknikatzen, kantatzen eta dantzatzen biziki lagunarte ederrean.

Arratsaldeko laurak aldera, dantza ikuskizunak ikusteko aukera ukan genuen. Hasieran, Errenteria aldeko Kukai taldearen Gela-jauziak ikuskizuna eta ondoren Zuberoako Kauter Baletaren Zaharrak eta Gaztik izenekoa. Biak, zinez ederrak eta dantzariak mundialak. Hauek burutzean, Kitti Borda eta bere taldearen txanda iritsi zen, eta berehala, han bildutakoak ikusle izatetik dantzari izatera pasatu ziren. Hura jendetza, han dantzan ari zena! Aterpea jendez mukuru zen. Eta horrela ilundu arte. Gero kantuak nagusitu ziren Arrangoitzeko bazterrez. Xiberotarrek ez zuten atsedenik ematen, kantu bat bukatu orduko hurrengoarekin hasten baitziren.

Eguna biribila izan zen, eguraldi polita, antolakuntza ona, hurbildutako jendea dantzarako prest… Eguneko une txar bakarra, ene idurikoz, xiberotar dantzari batek pairatu zuen istripua izan zen, ohiko dantzetan godaletera jauzi batez igotzean, basoa zangoaren azpian guztiz txikitu baitzitzaion mutilari odola eta zauria sortuz. Hori kenduta, aurtengo Mutxikoaren Eguna arras ederra izan dela erran beharra daukat, eta horixe bera da Arrangoitzera egun-pasa egitera hurbildutako guztien ezpainetatik entzun zitekeen iruzkina.

Hurrengo urteetan ikusiko dugu ea antolatzaile gazteek gauza diren aurten erakutsitako maila handiarekin jarraitzeko, eta horrelako arrakasta atzemateko. Ni lortuko dutelakoan nago. Ez dut artikulu hau amaitu nahi aurreko urteetan besta hau antolatzen aritu ziren Iparraldeko Dantzarien Biltzarrekoak zoriondu gabe, urtez urte kemen handiz eta maila handia erakutsiz jardun dutelako. Beraiek iraunarazi dute mutxikoen sugarra. Zuentzat, bada, nire eskerrik beroena. Aurten Hats Berriko gazteek lehen urrats oparoa egin dute, ildo polita erakutsi digute; hurrengo urteetan ere jorratu duten bide beretik jarraituko dutelakoan nago, gaurko hats berriek biharko kimu berriak ekarriko baitizkigute. Pixkor ibili gazteak!

EUSKAL HERRIA TXIRTXIKATUA BAINA EZ AHANTZIA

Euskal Herri txirtxikatua, hauxe da Lapurdi 1609 elkarteak Napoleonen garaiko Euskal Herriak jasan zuen sufrikarioa gogoratzeko burutzen ari den ekitaldi multzoari ezarri dion izena, eta hauxe bera izan zen Eneko Bidegain kazetari ikertzaileak urriaren 21ean, astelehenarekin, arratsaldeko 6,30etan Amotzeko Larraldean eman zuen hitzaldiari jarri zion izenburua. Hitzaldia euskaraz eman zuen jendez mukuru zen Larraldea etxaldeko aretoan.

Hitzaldi honekin Lapurdi 1609 elkarteak hastapena eman zion bost hitzaldiren ekitaldiari. Lehen biak, urriaren 21ekoa euskaraz eta 23koa frantsesez, Eneko Bidegainek eman zituen eta Txomin Peillenek, Benjamin Duinat-ek eta Fernando Mikelarenak beste hiruak emanen dituzte. Mixel Mendiburuk aintzin solas gisa ongi etorria eta eskerrak bihurtu zizkien etorritakoei. Hizlaria ahantzi gabe. Garbi utzi zuen frantsesek eta espainolek, hau da, irabazleek, historia beren faboretan idazten dutela, maiz itxura ederra emanez, Orreagako gudatik hasita . Guri euskaldunoi dagokigu , bertzeei utzi gabe gure historia ikertzea eta kontatzea. Hizkuntza bezala, lurra bezala gure historia ere behar dugu defenditu.

Gero Eneko Bidegainek hartu zuen hitza, eta pantailan proiektatu zituen irudien bidez, Napoleonen gainbeheran Iparraldean gertatu zen bipiltze eta sarraskiaren berri eman zuen. Garai hartan Iparraldeko hiru lurraldeetan 160000/180 000 inguru biztanle bizi ziren, eta Espainiatik eta Hegoaldetik ihesean etorri zirenean, 70.000 soldadu frantses inguru sartu ziren, baita beren emazteak eta haurrak, eta funtzionario ainitz ere. Soult mariskalak Baionatik defentsa antolatu zuen, eta aro txarra zela eta, Wellington jeneral ingelesaren agindupeko armada aliatua ez zen sei hilabetetan Gipuzkoatik eta Nafarroatik mugitu. Armada horretan baziren britainiarrak, espainolak eta portugaldarrak eta 100.000 soldadu inguruz osatua zen.

Sei hilabete horietan frantses armadak Iparraldea bipildu eta arpilatu zuen. Napoleonen soldaduak gaiztagin gisa aritu ziren eta euskaldunek horrela ikusten zituzten. Herrika xeheki ikusten ahal zen zer desmasiak egin zituzten, hemen zenbait etxe erre, han desegin, bertze toki batean hainbertze kinta belar ebatsi, balorezko bitxiak hartu, arto landak zaldien zangopean txikitu. Datu harrigarriak dokumentuetan oinarrituak. Hori dela eta, ingelesak sartu zirenean, jendeek askatzailetzat, libratzaile gisa hartu zituzten. Ahatik, espainiarrek Wellingtonen aginduak ez zituzten betetzen eta arpilatzen eta ebasten segitu zuten

Eneko Bidegainek, gero, herriz herri, urtez urte heriotza tasa ekarri zuen gogora 1813/1814 urteak konparatuz aintzineko eta ondoko urteekin. Erraten ahal da 1814 hil tasa, normalean baino bikoitza dela eta milaka jende hil zela. Ingelesen okupazioko garaikoak dira, bai, baina frantses tropek egin basakerien ondorio. Adibidez Ezpeletan 1814an 25 hiltzetik 90era pasatzen gira, Itsasun 40tik 94ra, Saran 50etik 125era, Senperen 50etik 99ra, Urruñan 63tik 132ra, Azkainen 21etik 83ra, Donibane Lohizunen 76tik 243ra, Hendaian 9tik 18ra, Bidarten 22tik 64ra, Ziburun 32tik 140ra, Kanbon 22tik 140ra, Arbonan 8tik 38ra, Hatsun 10etik 28ra, Larresoron 17tik 33ra, Mugerren 33tik 76era, Hazparnen 90etik 254ra… eta Baionan 1811n 975 lagun hil ziren, hiru urte berantago, hau da, 1814. urtean 3274 lagun. Amaigabeko zerrenda honetako datuei jarraiki, argi eta garbi ikusten ahal dugu milaka direla Iparraldean hil zirenak. 4000 edo 4400 inguru kalkulatzen dugu gaur. Eta Eneko Bidegainen galdea: zer pasatu zen? gosetea, izurritea?

Hauxe da XIX. mende hastean Iparraldeko euskaldunei Napoleon ertzoak sortu gerlek ekarri zizkieten kalteak. Beharrezkoa da egiazko datuak ezagutzea, historian egiazki gertatu zena jakitea, manipulatuak, erabiliak ez gaiten izan. Oraindino badira Napoleon gizon handitzat hartzen dutenak, Hitler, Mussolini, Stalin, Franco eta beste genoziden zerrendan jarri beharrean.

Biziki hitzaldi interesgarria Eneko Bidegainek Larraldean eskaini ziguna, etorriko diren hitzaldien aitzindari. Hitzaldiaren bukaeran, entzuleen artean zen Xumai Murua bertsolariak hiru bertso ederretan laburbildu zuen hitzaldian entzundakoa. Hona hemen:

Zuek bezala egotua naiz

alkietan eseria

Enekok hunat plazaratu du

gorderik zagon egia

batzuek gerran josta zitezen

bertzendako miseria

bietarik bat ahantzaraztea

hori ez da zilegia.

Napoleonek bataila zonbait

nahiz bertze nunbait eduki

lurralde huntaz ardura zedin

galdegina zion Soulti

Sorauren galdu eta gibelka etziren etorri guti

bat berak ere etzuelarik

ez bihotz ta ez erruki.

Jende xeheak behar izan du

armada biziarazi

nahiz inglesekin harremanean

sos pittin bat irabazi

errekisizioez haratago

ohointza eta sarraski

zuei eskerrak oraindik ez da

gertatu zenik ahantzi.

“GERNIKATIK ASTELEHENA” DONIBANE LOHIZUNEN

Azaroaren 10ean, igandearekin, eta arratsaldeko 4,30etan, Xabi Soubelet eta bere taldeak kontzertu bat eman zuten zuten Donibane Lohizunen, Dukonteneko areto nagusian. Begiraleak elkarteak antolatzen zuen eta Kanboko Xalbador Kolegioaren aldeko ekitaldia zen. Kontzertuaren izena: Gernikatik astelehena.

4,30etan han nintzen, areto eder horretako lehen ilaran jarrita. Aretoa ordurako jendez mukuru zen. Musikariak oholtzan hasteko prest. Soubelet erdiko mikrofonoaren aitzinean eserita, Nat Cazaré gitarra-jolea ezkerrean zutik eta eskuinean Andreas Eichner flauta-jolea. Haien gibelean, Nerea Aizpurua biolontxeloaz, Amandine Berruet biolinaz eta Lorea Ugarte perkusioaz.

Begiraleak elkarteko kide batek aurkezpen laburra egin zuen. Alemaniar hegazkinek 1936ko apirilaren 26an, astelehenarekin, Gernikan egin zuten bonbardaketa aipatu zuen lehenik, horixe baitzen Soubeletek kontzerturako hartuta zuen ardatza. Astelehen batez egin zuten sarraskia, burutu zuten eraso basa hura, baina euskaldunok egunero astelehenean, hau da, erasoz beteriko egunetan bizi garela ekarri zigun gogora. Gero, kontzertuko kantuen ildo nagusiak argitu zituen: euskara eta Euskal Herriaren aurkako erasoak, euskara indartu eta zabaldu beharra, Oteiza eta bertsolariak, artisten sormena, Lanpedusara edota Andaluziara pateretan iristen diren etorkinen patu hitsa, emaztearen izaera berezia, eta abar.

Aurkezleak bukatu orduko, taldearen ordua hasi zen, goxo eta sakon, bertan ginen guztion arreta bereganatuz eta bihotzak piztuz. Kantuak olerki musikatuak ziren, gehien.gehienak Xabier Soubeletenak, baina baziren Amaia Lasa, Joxan Artze eta Txomin Peillenak zirenak ere. Doinua berezia zen, zenbaitetan esperimental kutsukoa; tarteka Mikel Laboaren xaramelak zetozkidan gogora. Bi orenez aritu ziren kantari, eta osora hamazazpi abesti eder kantatu zituzten.

Kantu horietan bazen filosofia berezia, aldarrikapenarekin uztarturiko filosofia. Aukeratutako olerkiak sakonak ziren, mezu handikoak eta ainitzetan errima musikal batez osatutakoak. Hitz bakoitzak bere toki zehatza zuen, musikalitate berezia esaldiaren barruan. Soubeleten estiloa arras musikala da, bere olerkiak ozenki irakurtzekoak dira, begietatik baino gehiago belarrietatik sartzen direnak, eta hori dela eta, kanturako guztiz aproposak. Lorea Ugarte gaztearen ahots eztiak joko handia ematen zuen kontzertuan, eta ez naiz oso igarle izan behar, etorkizun musikal handiko ahotsa dela erraiteko. Geroa lekuko.

Entzun genituen hamazazpi abesti horietako hiru ekarriko ditut orain lerro hauetara, niretzat gogoeta-iturri izan zirelakoan. Ote hiza? izenekoa horietako lehena da. Bertsolariek alderantziz pentsatzeko duten trebeziaz aritzen da, eta Oteizak horretaz egin zuen iruzkina hartzen du sustraitzat. Hori azaltzeko Soubeletek metafora eder bat darabil. Bertsolariak hondartzan alderantziz ari diren igerilariekin alderatzen ditu. Hauek Donibane Lohizunen, itsas bazterrean, ari dira igerika, alderantziz, kontrako norabidean. Bitartean, publikoa hondartzan dago ikusiz eta entzunez eta bertsoak uhainez, kresalez eta aparrez iristen zaizkie.

Jendea hondartzan dago itsasoari begira

zer jende pila!

erdian Oteiza, jotzen ezkila.

Bertso saioa berehala hasiko da, dardara, dirdira

eta bertsolariak igerikan hasi dira.

Atzeraka urrunduz, lurrartzerantz, bizkar dantzaz,

besoak jira eta bira.

Hire etorkin izeneko kantuak zirrara berezia sortu zidan. Bertan olerkariak pateretan Europara iritsi nahian dabiltzan etorkinen tragedia kontatzen zuen. Horretarako Soubeletek bi hitz hartu zituen ardatz gisa: ero eta erro; bi hitzekin sorturiko jokoak kontakizuna maisukiro zuzentzen eta eratzen zuen. Hona hemen:

Erotzat naun, nik aldiz errotzat,

lur galduaren errotik erotu hiretzat.

Errotik natorkin,

erro gabeko etorkin,

erotu nahi hirekin,

hego haize, ero haize, uztargin.

Agur urdin! Agur uhin!

Kaixo herrimin eta bihozmin,

nire erroari eskumin.

Azken kantuan, Hizkuntza galdua izenekoan, Iparraldean gertatzen ari den hizkuntza ordezkatzeaz mintzo zen. Hau da, euskararen gibelatzeaz eta frantsesaren inposaketaz. Horretarako Xabier Soubeletek Joxan Artzeren errepika bat hartu eta lau koblez osatu du. Txioka galtzen duen txoria dakarkigu gogora, txioka galdu eta agintzen duen zakurraren zaunka hartu. Urteen poderioz, txoriek txioka egiten zutela ahantzi eta iduritzen zaie zaunka izan dela beti heien mintzaira. Euskaldunekin ez ote da gauza bera gertatzen ari? Ikus dezagun azken kobla:

Urteak pasa ta txoriak zaunka berea dela dio

Aho batez bere hizkuntza omen dela, serio

Basamintza txioari aspalditik esana adio

izanari uko, eta luma saldu, sosa medio.

Eta baita Artzeren errepika ere:

Xoriak galdu du txioa, arrotza bilakatuz

Xoriak galdu du mokoa, bere izana ukatuz

Xoriak galdu du bere luma, arima ere salduz

Xoriak galdu du bihotza, erdaldun bihurtuz.

Kontzertua ederra izateaz gain, iradokizun eta barne galdera ainitzen sortzaile izan zen niretzat. Sakontasun handiko olerkiak, sorburu handiko iturriak ziren kontzerturako hautatu zituztenak, gizatasun handikoak, inkonformismoaren sugarra entzuleen baitan pizten zutenak, matxinadaren beharra, behin eta berriz, oroitarazten zigutenak. Eta aipatzen zuten astelehen kontu horrena egia zela garbi ikusi nuen, euskaldunok beti astelehenean bizi gara, era guztietako erasoei aurre eginez, Gernikako astelehenean, gainera.

Ibilbide luzea eta oparoa desiratzen diet Xabi Soubeleti eta taldea osatzen duten gainerako guztiei. Euskal Herrira, jadanik, gogoetaren orena iritsi zaigu. Zabal ditzagun leihoak eta irabaz dezagun horren beharrezkoa zaigun askatasunezko geroa, etorkizuneko belaunaldiek bihotz-bihotzetik eskertuko baitigute.

LURRARI DEIKA PAUSUKO XAIAN

Abenduaren 20an, ostegunarekin, biziki ekitaldi ederra izan zen Urruñako auzoa den Pausuko Xaia ostatuan, Gipuzkoako eta Lapurdiko muga aldeko herrietan ezagunak ditugun Jon eta Josu Galdos anaia hondarribiarrek Hiria argitaletxearen bitartez berriki plazaratu duten Lurretik Lurrera olerki liburuaren aurkezpena bertan egin baitzuten.

Jon Galdos ezaguna dugu Lapurdiko itsas-hegian, luzaz Donibane Lohizuneko Begiraleak elkartean txalaparta eta kirikoketa errejenta izan dugulako, eta baita Ziburuko, Urruñako eta Hendaiako hainbat ostatutan bere tindurak erakusgai izan eta izaten dituelako. Estilo berezia du, amalurrarekin eta euskal mitologiarekin biziki atxikia, magikoa, hitz bakar batez definitzekotan. Aiako Harria, ilargia, iduzkia, lurra, ura, oihanak, txalapartariak, mendiak, leizezuloak, trikuharriak, zuhaitz eder eta bitxiak, euskal mitologiatik hartutako pertsonaiak… izaten dira bere tinduretan gehien errepikatzen eta uztartzen diren margogaiak. Koloreak argiak izaten dira, lurrak eskaintzen dizkigun koloreetatik hurbil samarrak. Oraintxe bertan, hamar bat tindura ditu Xaia ostatuko paretetan zintzilik eta salgai.

Olerkigintzan eta Josu anaiarekin batera, tindurekin loturiko poema ederrak, iradokorrak, euskal sustrairik sakonenetatik irtendakoak egin izan ditu, eta erakusgai ezartzen dituen tinduren ondoan izaten dira artelanaren adierazgarri gisa. Oraingoan, paretak utzi eta liburu baten orrialdeetara eraman dituzte. Liburu ederra, zinez adierazkorra, barne-barnean sartzen den horietakoa.

Lehen aipatu bezala, abenduaren 20an, ostegunarekin, eta arratseko 7etan aurkezpena egin zuten. Ostatuan baziren hogeita hamar bat lagun inguru. Bertara hurbildu ziren, besteaz beste, Hatsaren Poesiako eragile nagusia den Auxtin Zamora olerkari senpertarra eta Hiria-ko nagusi den Luis Haranburu-Altuna idazle ospetsua. Jon eta Josu anaiekin bost bat txalapartari azaldu ziren, eta hiru txalaparta ostatuan montatu zituzten. Horietako bat harrizkoa zen, arbel itxurako harri batekoa, makilekin jotzean biziki soinu berezia eta sarkorra sortzen zuena.

Txalapartarien takun-takunaren artean Josu Galdosek hainbat olerki errezitatu zituen. Aterpe goxoa izenekoa dut gogoan. Horra hor:

Lur izoztu eta malkartsuetan,

heriotza usaintzen nuenean,

aurkitu zintudan.

Ekaitz latzenentzat, zu

nire aterpe goxoa.

Negu gorriaren gau trumoitsuan,

lur izoztu eta malkartsuan,

haize zakarrak jotzen zuenean,

zeharo galduta

ahulduta nengoenenean,

itxaropenaren argia itzali zenean,

heriotza usaintzen nuenean…

orduan…

Orduan aurkitu zintudan,

orduan jaio zen doinu eztia.

Ekaitz latzenetan, zu

nire aterpe goxoa,

amets gaiztoenentzat,

ni, zure gaueko argia.

Patuak banandu gintuen,

gure malkoei kasurik egin gabe,

gure oinazea kontuan izan gabe.

Negu asko igaro dira geroztik,

nire bihotzak hori ez daki,

indar berdinez jotzen du,

aspaldi sortu zen doinu eztia.

Josuren hitzek eta txalapartarien takunak zirrara handia eragin zuen bertan entzuten ari ginenon barruetan. Amalurrari egindako omenezko errezitaldi batean ginen, amalurrarekin lotzen gaituzten lokarri ikusezinak baina arras errealak iratzarriz, lurrari deika. Eta horrela ulertu genuen han, errezitaldi magiko eta teluriko hartan ginenok. Lurrak sortuak ginela oroitu genuen, lurrari deika ari ginela konprenitu. Horixe da, ene idurikoz, Josu eta Jon Galdos anaiek plazaratu duten liburuaren mezua, lurraren omenezko kantua, lurraren gorazarrezko otoitz ozena, gure oroitzapen telurikoen arrapizterako gonbitea. Horrelakoen behar gorrian gaude eta horrelakoak gehiagotan entzun eta sentitu beharko genituzke.

Buka dezadan lerro hauetara Amalurra izeneko olerki xarmangarria ekarriz:

Heriotza eta era berean bizitza,

Ama eta era berean lurra,

Ama lurra behin ikustea,

Usaintzea,

nahikoa bere epelean apaltzeko,

lasaitzeko

eta gure erraiak esnatzeko

Aspaldi honetan ez dugu ez…

lurra ikusten, entzuten, usaintzen.

Arrotz egin zaigu lurra,

arrotz gure ama…

Gure bakardadean

inolaz ezin beteta sentitu,

gure ama lurra gabe

inolaz ezin gure,

hutsune izugarria bete

Noraezean,

toki guztietan asegaitz,

bilatzen dugun arren,

beteko gaituen zerbait

alferrik, ezinean.

DIDIER LAFITTE 30 URTEREN BURUAN

1984ko martxoaren 1ean, frantses poliziak zain ziren Baionan, Justizia Jauregiaren inguruan, Iparretarrak erakunde armatuko hainbat militanteren aiduru. Didier Lafitte eta Gabi Mouesca zihoazen autoa inguratu eta tirokatu egin zuten. Martinez inspektoreak tiro batez Lafitte hil zuen. Bala bizkarretik sartu zion birika bat zulatuz. Didier Lafittek gazteak 22 urte zituen eta hil zutelarik bihotza esperantzaz beterik zuen.

Hogeita hamar urte beranduago, 2014ko martxoaren 1ean, Lafitteren adiskideek omenaldi eder bat prestatu zioten bere herrian, hau da, Donibane Lohizunen. Eguerdiko 12ak aldera, jende ainitz bildu zen herriko plazan. Momentu horietan ateri zen. Bertan adin guztietakoak eta Euskal Herriko bazter guztietatik etorritakoak ziren: bihotza ilusioz betetako nerabeak, Didierren senide edota adiskide izandakoak, erakunde armatuan berarekin ibilitakoak, abertzale jendeak… Erlojuak ordua markatzean begirunezko isiltasun handia nagusitu zen plazaz. Berehala txalapartariek hasiera eman zioten ekitaldiari. Gero, Eneko Labegeriek bizpahiru kantu eskaini zizkigun omenaldira hurbildutakooi. Lehena, nola ez, gazte donibandarraren heriotza salatuz J. Dazantzek idatzi eta Guk taldeak Euskal Herri osora zabaldu zuen Arrantzale maitagarri gogoangarria:

Arrantzale maitagarri, gogoan diat hire irri

libertatez hain egarri, hautatu gure aberri.

Arrantzale maitagarri, gogoan diat hire irri.

Abertzale bai gudari, guretako haiz erori,

sasitar ta presoeri laguntza nahiz ekarri.

Tirokatuz xoriari, pozik hago ihiztari.

ez uste ken gerorari eperantzaren iturri.

Hau gertatu Didieri houtetsien nahikari

lotu gaiten borrokari bizi dadin Euskal Herri.

Ondoren Jean Mixel Diraxar eta Manu Irigoien mintzatu ziren Didier Lafitteren atxikimendua eta garaiko egoera labur aztertuz. Hauek bukatzean, Donibane eta ondoko herrietako hogei bat neska-mutil inguruk, abilezia eta dotorezia handiaz, oren erdiko koreografia ederra eskaini zuten Didierren bizitza, militantzia, heriotza ezin hobekiago azalduz. Patxi Adurriagak eginiko eta zuzenduriko koreografia hau biziki ederra izan zen beste hainbat tokitan errepikatzeko modukoa. Bertara hurbildutakook esku zarta beroez eskertu genuen.

Dantza saioa amaitzean, Didier zenaren Paxkal anaiak hartu zuen hitza, bere anaiaren hilketa salatzeko eta ordutik izan den garapena oroitarazteko. Bukatzeko, Xabier Soubeletek eta Nat Cazarrék, lehenak Didierren omenez egin kantua, abestu zuten. Adiskideek Didier Tapas ezizenaz deitzen zuten, eta horixe da Soubeletek egin kantuaren izena. Hona hemen:

Ozena, ozena, euskaldunen orroa,

ozena abertzalearena,

ozenago oraino, isilik egundaino

Tapas gaztearen oroimena.

Egun xintak gaua dakar biziaren gau gurdina

bainan heriotz guziek ez dute erran nahi berdina.

Batzuen gorputzek lurrari ematen diote azken etekina

beste batzuek herriarengan sortzen dute bihozmina,

Itsasbeherak itsasora daramazki gudarien orroak,

itsasgorak indarturik dakarzkigu askatasun gogoak.

Donibane-Ziburu eredutzat har Tapasen pausoak

etorkizun argian dirdirez baitira euskaltasunaren ildoak.

Inoiz ez dezagun utzi saltzen gure Euskal Herria,

Tapasek gazterik erakutsi baitzigun denei bidea.

Nahiz egun armak orotan isildu, ez ahantz otoi adiskidea,

haiena guri so beti dutela, begi miran abertzalea.

Ozena, ozena, euskaldunen orroa,

ozena abertzalearena,

ozenago oraino, isilik egundaino

Tapas gaztearen oroimena.

Gero, plazatik jendea Infantaren Ibilbideko izkina batean Didierren omenez ezarrita den oroigarriraino abiatu zen. Bertan Paxkal anaiak eta Didierren neska lagun batek lore eskaintza egin zioten. Aitor Servier bertsolari gazteak bere bertso ederrez guzion bihotza hunkitu zuen. Segidan, dantzariek ikurrin handi baten gerizpean omenezko aurresku sentikorra dantzatu zuten eta gero ohiko oihuak eta aldarriak. Borrokalari zahar batek Herriak bizi behar du! oihu egin zuen bihotz-bihotzetik atera zitzaion sentimendu sutsuaz. Gero gerokoak. Bazkaria Ziburuko Baltsan elkartean, Kuxkuxtu taldearen kantuak, lagun zaharren arteko besarkadak eta solasak, banakoak eta fandangoak, Enbata taldearen kontzertua…

Nik Didierrekin batera borrokatu zirenen aurpegietara begiratu nuen. Mina ezin jasanez ziren, negarrari ezin eutsi. Horietako batzuei masailetatik malkoak irristan zebilzkien. Iragana zuten gogoan, dudarik ez, gaurko oraina ahalbideratu duen iragan hits hura. Garai berriak heldu zaizkigu, borroka bide berriak dira nagusi gaur gure artean, baina Euskal Herriak zuloan segitzen du, arrotzen menpe, zanpaturik, kolonizaturik… Haatik, euskaldunok ez gara erresistitzeko bakarrik sortu, irabazteko baizik, eta horren urrun ez den zorioneko egun batean haizeak libre ferekatuko ditu Baionatik Tuterara eta Mauletik Bilbora, nonahi, herri guztietan, airoski eskegiko ditugun ikurrinak. Orduan ere, Didierren eta beste borrokalari guztien oroitzapena gurekin izanen da. Haizeak goxoki xaramelatuko du: Arrantzale maitagarri, gogoan diat hire irri.

MARTIN GILBEAU.URRUÑAKO EUSKALTZALE HANDIA

Ainitzetan euskal kulturan eragile handiak izan direnak gure oroitzapen kolektibotik arras ahantzia dauzkagu. Gauza batengatik edo bestearengatik, gure historiatik arrunt baztertuak ditugu. Horixe da Martin Gilbeau euskaltzale handiarekin gertatzen zaiguna. Urruñarra eta Urruñan gaur guztiz ezezaguna duguna. Zergatik? Zendako? Zein izan da bere hobena? Zergatik ahantzi dugu? Ba al du horretan zer ikusirik bere antiklerikalismoak? Horretan nago ni, bederen.

1.- Gilbeauren sortze eta gaztaroa.-

Martin Gilbeau Oiartzabal Urruñan sortu zen 1839ko agorrilaren 3an. Aita itsasgizona zuen eta ama Pexeeneberriko etxekoandrea. Aita Le Lapin izeneko ontzian aritzen zen lanean, eta itsasoan desagertu zen Martin sortu zen urte bereko abenduan. Hiru anaia-arreba izan zituen, baina hiruak haurtzaroan hil zirenez gero, Martin umezurtz gelditu zen, amarekin bakarrik, lau hilabete zituelarik. Umezurtza zela eta, estatuak eman hainbat laguntzaren bitartez, goi mailako irakaskuntzara iritsi ahal izan zen. Medikuntza ikasketak burutu zituen Bordeleko Saint-André ospitalean, eta 1869ko otsailaren 16an mediku titulua atzeman zuen.

Sendagile titulua eskuan zeukala, Euskal Herrira itzuli zen, eta Donibane Lohizunen aritu zen lanean, Hazparneko seme zen Xan Battitt Larralde mediku eta olerkariarekin batera. Urtebetez bakarrik, 1870. urtean hil baitzen hazpandarra. Orduz geroztik Donibanen bizi izan zen Marie Dihursuribehere-rekin ezkondurik.

2.- Gilbeau, Donibane Lohizuneko auzapez.-

Arras ezaguna zen garaiko donibandarren artetan, eta horrek bultzatu zuen 1878ko urtarrilaren 6an izan zen bozketan errepublikarren zerrendaburu aurkezteko. 213 bozka atzeman zituzten eta horren arabera lau ordezkari egokitu zitzaizkien. Eskuindarrek, berriz, hemeretzi ordezkari lortu zituzten. Legeak administrazioaren esku uzten zuen kantoiko hiriburuetako auzapezaren hautaketa, eta honek hauteskunde Gilbeau doktorea hautatu zuen Donibane Lohizuneko auzapez. Kargu horretan jarraitu zuen hamar urte luzez.

1878ko agorrilaren 28 eta 29ko eta 1882ko otsailaren 11ko ekaitz handien ondoren, badia hetsi zuen eta portu hobetu. Bainuetxe pare bat eraiki zuen, kasinoa zabaldu zuen eta 1879an, hiri osorako gasa bermatu zuen gas-lantegia eraiki zuen. 1881 eta 1883 urteen artean, lintzurako lurrak idorrarazi zituen eta urbanizazio plangintza zehatz bati jarraiki, Aintzirako eta Haize-errotako auzotegiak sortu.

Lau urteko legealdia bukatzean, berriro hautatu zuten auzapez 1881eko urtarrilaren 9an. Urtebete berantago, hau da, 1882ko martxoaren 28an, Pariseko Parlamentuak irakaskuntza beharrezkoa eta laikoari buruzko legea atera zuen. Lege hau beharrezkoa zen zazpi eta hamahiru urteren arteko haur guztientzat. Lege honek ordura arte irakaskuntzan aritzen ziren errejenta edo maisu erlijiosoak kanporatu zituen eta haien ordez, errejenta laikoak ezarri.

Gilbeauk, errepublikarra izaki, irakaskuntza publiko eta dohainekoaren alde egin zuen.

1884ko maiatzaren hauteskundeetan hirugarren aldiz hautatu zuten auzapez. Donibane Lohizuneko irakaskuntzan bi apez aritzen ziren, Etxeberri eta Elizaga . Gilbeauk, irakaskuntza laikoaren alde eginez, ordura harte herriko etxeak hilero pagatzen zien ordaina kendu zien. Honek eskandalua eta kalapita sortu zuen. Donibandar fededunak, baita alderdi errepublikarrari bozka ematen ziotenak ere, Gilbeau doktorearen aurka jarri ziren. Azkaingo erretorea, I. Doihanbehere Donibaneko bikarioen alde lerrotu zen. Hauek Gilbeauren antiklerikalismoa bazter guztietan barna zabaldu zuten, eta horrela, 1888ko maiatzaren 6an izan ziren hauteskundeetan Goihenetxe doktorea nagusitu zitzaion eta auzapez kargua kendu zion.

3.- Gilbeau, euskal kulturaren bultzatzaile.-

Baina Donibane Lohizunek auzapez ona galdu bazuen, erran beharra daukagu, euskal kulturak eragile eta bultzatzaile bikaina irabazi zuela. Martin Gilbeauk, auzapez kargua galduz geroztik, bete-betean aritu baitzen euskararen eta euskal kulturaren alde. Hala eta guztiz ere, euskal kulturaren arloan mugitzen ziren apez eta fededun ugariek nehoiz ez zioten barkatu auzapez izan zelarik, Etxeberri eta Elizaga bikarioei ordaina kendu izana, eta, nahiz eta Donibane Lohizuneko Elizaga erretorearekin eta Adema Zaldubi kanonikoarekin adiskidetasun handia izan, horietako ainitz ibili ziren aldiro zangalatrabak jarriz eta Gilbeau doktorearen lanak oztopatuz. Heientzat Gilbeau deabruaren pertsonifikazioa zen.

Martin Gilbeauren euskaltzaletasuna zaharra zen. Jadanik, hamasei urte zituela Euskaldun baten bihozminak Indietan izeneko bertso sorta idatzi zuen. 1859an, hogeita hiru urte zituela, Antton Abadiak Urruñan antolatu zituen Euskal Bestetan hirugarren saria eskuratu zuen Euskaldun desterratua olerki sortarekin.

1

Triste jarria desterruan,

Orai noha kantatzera,

Zer dudan maite mundu huntan

Dolu minez erraitera.

Sort-herria!

Lur maitia!

Sekulan

Bizian

Ezin ahantzia!

Adios! adios mendi ederrak,

Nihon parerik gabeak!

Adios! adios ibai bazterrak,

Eta oihartzun emeak!

Adios! Laphurdiko alhorrak!

Adios, ene amoreak!

Adios! adios en'herritarrak!

2

Denbora iragan ondoan,

Orai dut orai ikhusten,

Ez dela herria sekulan

Ez aski nihoiz prezatzen.

Sort-herria &

3

Guti nauk hitaz goza,

Oi lur adoragarria!

Hire minaz ene bihotza

Hurtzen hari duk guzia.

Sort-herria &

4

Hire orhoitzapen saminak

tristatu naik sekulako,

Zeren ditudan maiterenak

Hor utzi sorthu orduko.

Sort-herriak &

5

Oi zerua zoinen eder den

Ipharra garbi denean!

Eta zoinen den goibel arren

Mendebal hedoi denean!

Sort-herria! &

6

Hala-hala ene urtheak,

Hain lehen eder zirenak!

Hi begietarik galtzeak

Ilhunarazi tik denak.

210 Sort-herria! &

7

Helas! hi ganik urrundua,

Oi herri hainitz ederra!

Bihotz mineraino zaurthua,

Ixurtzen diat nigarra.

Sort-herria! &

8

Hala-nola du arantzeak

Zauri minena gaixtatzen,

Hala du ene doloreak

Bihotzean ihardesten.

Sort-herria! &

9

Ezin sobera maithatutzen

Haran benedikatua,

Hire ganik noiz arteraino

Izanen nauk urrundua!

Sort-herria! &

10

Lur atzean laster da histen

Lore ederren botza.

Hasi orduko birlandatzen

Hala da histu enea.

Sort-herria! &

11

Zoinen garratz den desterruan

Orai dut orai ikhusten,

Ez dut, ez dut uste munduan

Min dorpheagorik baden!

Sort-herria! &

1872ko lehiaketara Einadak izeneko bertsoak igorri zituen, baina epaile kontserbadoreek ez zituzten onartu. Gilbeauk gogor kritikatu zuen jukutri hori L`Avenir des Pyrénées delakoan idatzi zuen hainbat artikulutan. Ikus ditzagun bertsoak:

1

Ametsetan ihunik, herria gogoan,

Goiz batez banindagon jarria leihoan,

Einadak lorietan zohatzen airean,

Orhoitzapen bat phiztu dautet bihotzean.

2

Norat zohazte, norat, einada maiteak?

Ez urrun, ez hegalda, hegaztin emeak,

Senda zatzue, othoi, ene arantzeak,

Agor zuen hats-onaz ene onhazeak!

3

Zer berri dakharzue ene sor herritik?

Nigarrez hari nago nere desterrutik,

Orhoitzapen dorphea! othe duk parerik?

Aphal zaizte, einadak, goan gabe bixtatik.

4

Hara-han hainitz urrun mendi Eskaldunak,

Ikhusirik zarete heldu, hegaztinak,

Zer dio bere haurraz ene ama onak,

Nigatik nigarretan maizegi dagonak?

5

Zer diote haurraren maithatu lagunek?

Zer ezin ahantzizko haran oihartzunek?

Ni gabe, hek gabe ni! nere hatsberenek

Iraun bezate iraun nola mundu honek!

6

Baina oi! bihotz mina! jadan bazohazte!

Zer! nihork sortherrian ez othe nau maithe?

Zeru goretan barna arinik zohazte,

Ene dohakabea! aira ezin naite.

7

Laster duzue berriz eskaldun herria,

Ikusiren, einadak, oi! zuen zoria!

Nik hemen auhenetan, oroz ahantzia,

Tristerik iraganen dut ene bizia.

8

Eldu den primadera berriz agertzean,

Bizi banaiz oraino nere desterruan,

Hegalda zaizte, othoi, ene leihopean,

Eta erran zer berri den ene sorlekhuan.

Hortik aitzina, buru-belarri aritu zen ikerketak egiten eta Arturo Kanpion, Jose Manterola, Elizanburu eta beste euskaltzale ospetsurekin batera euskal aldizkari eta jaiak bultzatuz. 1881ean eta 1882an lehen Euskal jaiak antolatu zituen Donibane Lohizunen. Geroxeago, beste euskaltzale liberalekin batera, Association Basque izenekoa sortu zuen Uztaritzen. Bertan ibili ziren San Martin eta Harriaga --Hazparneko morroskoa deitua-- diputatuak, Arturo Kanpion iruinsemea, J.D.J. Salaberri Mauleko notarioa, Uztaritzeko Duhart eta Ezpeletako Haltzuet auzapezak… Elkarteko lehen lehendakaria Guilbeau doktorea izan zen. 1894an Hazparnen bildu ziren, 1895ean Ezpeletan, 1896an Kanbon, eta 1897an Saran, azken herri horretan Elizanburu omendu zutelarik.

Sarako bilkura horretan, Gilbeauk eta Vinson euskalariak euskararen ortografia finkatzeko akademia bat sortzea deliberatu zuten. Azkenik, 1901eko irailaren 16an, Hendaian lehen Euskal Ortografia Biltzarra izan zen, eta bertara hurbildu ziren Bidasoaren bi aldeetako euskaltzalerik famatuenak:

Azkue, Arana-Goiri, Arturo Kanpion, Txomin Agirre, Serapio Mujika, Adema Zaldubi, Arbelbide, Broussain, Hiriart-Urruti, Daranatz… Biltzar honetatik Euskal Herriko Literatura Federazioa sortu zen, Adema Zaldubi lehendakari eta Martin Gilbeau idazkari izanen direlarik. Hortik sortu zen geroxeago, 1902. urtean, Euskaltzaleen Biltzarra eta Euskal Esnalea 1908an.

Urte berean, Martin Gilbeauk bere azken lana plazaratu zuen: Hitztegiko pasarte batzuek izeneko hiztegiñoa. Baionako Euskal Erakustetxean Euskal herriko hizkuntza mapa bat ezarri zuen erakusgai, baina zorigaitzez, ez da gure egunetara iritsi. 1912ko abenduaren 11n Donibane Lohizunen hil zen, hirurogeita hamahiru urte zituela.

--------------------------------

Bere ideologia errepublikar eta liberalak adiskide franko eman bazion ere, etsai handiak ere sortu zizkion, eta hauek dira, neurri handi batean, Gilbeau doktoreari oztopo ezarri ziotenak, bai politikan eta bai euskalgintzan. Ainitzek ez zioten nehoiz barkatu Donibane Lohizuneko eskoletan egin zuena, hau da, eskola publiko eta laikoa bultzatzea. Euskaldun kontserbadoreek, karlisten aldeko hautetsi eta euskaltzaleek begitan zuten, eta garesti ordainarazi zioten auzapez garaian egindakoak. Donibane Lohizunen badu karrika bat bere izenarekin, baina Urruñan, bere sorterrian, guztiz ezezaguna da. Hurrengo urteetan Urruñak kitatu beharko luke Martin Gilbeau Oiartzabal euskaltzale handiarekin duen zorra. Hala bedi.

4.- Erabilitako bibliografia.-

- Piarres Xarritton.- Auñamendi Eusko Entziklopedia.

- www.armiarma.com

- Wikipedia, entziklopedia askea.

Buka dezagun Martin Gilbeauk idatzi Adios ene maiteari bertso ederrekin:

1

Adio, nere izarra!

Adio, maite bakharra!

Zu orai uztia bethiko,

Iduritzen zait hiltzia,

Neke da bainan sekulako,

Adio, nere maitia!...

2

Aingeru zortheatua!

Izar benedikatua!

Zu zaitut nik behin bethiko

Egun batez adoratu;

Ene bihotzetik kentzeko,

Sobera zaitut maitatu.

3

Zure gorphutz dohatuak,

Begitarte amultsuak,

Ene bihotza du ondikotz!

Bere xarmez liluratu,

Dohakabea sekulakotz,

Zugatik naiz enganatu!

4

Amodioak nau galdu,

Sobera zaitut maitatu,

Ez naiz zu gabe ez ni luzaz

Mundu hunetan biziko.

Zure eskasak laster penaz

Bizia deraut kenduko.

5

Zu gatik lili ederra,

Ixurtzen dizut nigarra,

Halarik ere progetxurik,

Ez dut hainitz esperantza,

Neretzat ez da zorionik.

Hau da bada zorthe latza!

6

Oi zorthe dohakabea!

Bihotz-min pare gabea,

Ez othe da bada lastima,

Izar bat hola galtzea,

Orhoitzapen horrek nerama,

Mundutik, nere maitea!

7

Zerua eder denean

Trixterik nago etxean!

Zer dudan zugatik sofritzen,

Oi, maitea, bazinaki!

Ez banauzu ere maitatzen,

Pena zinduke segurki.

8

Oi, lili xarmagarria!

Neke zait zure uztia,

Mundu huntan zure pareko

Ez dut nik nihon aurkitzen,

Ez du segur ederragorik

Ez iduzkiak argitzen.

9

Adios, beraz, maitea!

Izar parerik gabea,

Adios, beraz sekulako!

Zeruetako amea,

Ene bihotza zuretako,

Adios nere maitea!

IPARRA-HEGOA. EUSKAL HERRIA ERAIKIZ

Iparra-Hegoa aldarriaren gibelean Urruñako eta Segurako hainbat gizon-emakumeren abentura daukagu, duela hogei bat urte Elizondoko Baztandarren Biltzarrean euskal kantuaren inguruan topatu ziren urruñar eta segurarren abentura eder eta emankorra. Euskal kantuaren inguruan elkar ezagutu zuten haiek orduz geroztik Iparralde eta Hegoaldeko euskaldunak bere baitan, elkarrekin, eta elkar lanean uztartu dituen elkarte entzutetsua sortu zuten. Sasi-mugaren alde bateko zein besteko anaiaarreben arteko ezagutza sakontzea zuten helburu, bitan banatzen gaituen muga inposatu hori gainditu eta herri gisa lan egitea zuten xede. Eta ordutik, urtez urte, elkarrekin lan eginez aritu dira, umiltasunez, jatortasunez eta euskaraz, euskara baita euskaldun guztiok bere baitan elkartzen gaituena.

Iparra-Hegoa hasiera batean amets izan zen, baina laster amets izatetik nahikari eder baten sehaska izatera igaro zen. Nahikari hori, urtez urte eta arno onaren gisa, ondu zaigu. Panpi Saint-Marie laborari baxenafarrak, Iparaldeko eta Hegoaldeko euskaldunen batasuna idurikatu nahian, gereziondo gazte bat landatu zuen Seguran. Orduz geroztik gereziondo hori izan da Iparra-Hegoa jardunaldien ikur bizia. Gereziondoa ere hazi zaigu, urruñarren eta segurarren nahikariaren neurri berean, eta duela hemeretzi urte kimu gaztea zena gaur zuhaitz mardula dugu, urtez urte udaberrian loratzen zaiguna. Aurten, egitasmoa, sehaska aspaldian utzirik, heldutasunera iritsi zaigu, gereziondoaren antzera.

Elkarte honek bi zutabe nagusi ditu, bata Seguran eta bestea Urruñan, baina, bi zutabe nagusi horiez gain, aspaldi onartu eta erakarri ditu bere baitara zazpi euskal herrietako senideak, baita diasporakoak ere; eta gaur, Iparra-Hegoa euskal nazioaren ezinbesteko erreferentzia bilakatu zaigu. Enbor sendo ederretik ardaxka mardulak sortu dira: alde batetik Lapurdiko ikastolen aldeko ekitaldi eta Euskal Herriko Mus Txapelketa ospetsua bestetik.

Aurten elkartearen hemeretzigarren urteurrena bete dute, eta martxoaren 31tik apirilaren 6ra era guztietako ekitaldiz beteriko jardunaldia burutu dute. Ekitaldi ugari horien artean aipatzekoak ditugu zazpi Euskal Herrietatik Segurara joandako gazteen topaketak, haur eta gazteendako jokoak, haurrendako ikuskizunak, kantaldiak, kontzertuak, merkatua, mendi irteera, Euskal Herriko arnoen dastatzea, sukalki edo gisatu txapelketa, hitzaldiak, herri bazkaria, txakolin dastatzea, euskal dantzariak, mutxikoak…

Baina bereziena, maitatuena, zalantzarik gabe, gereziondoko ekitaldia izan da, urtero izaten den bezala. Ekitaldi hau apirilaren 6an egin zuten, eguerdiko ordu bietan, Euskal Herriko herrialdeen arteko lotura idurikatzeko asmoz. Bertan Panpi Saint-Marie eta Lierni Elortza mintzatu ziren elkartearen izenean eta Sehaskako Hur Gorostiaga zuzendaria ondoren, aurtengo gonbidatu gisa. Gorostiagak Iparraldeko ikastolen egoera kezkagarria ekarri zuen denon gogora eta irtenbide gisa, euskaldun guztion elkartasuna eskatu.

Ondoren, Iruñeko Muthiko Alaiak peñako dantzariek agurra dantzatu zuten gereziondoaren aitzinean, eta jarraian beste dantza zenbait. Ekitaldia amaitzean anaia-arreben arteko herri bazkariaren tenorea izan zen, eta baita Euskal Herriko edozein bazterretan horrelakoetan ohikoak diren solasak, kantuak eta dantzak ere. Iluntzean mutxikoak edo dantza-jauziak izan ziren.

Zortziak irian, Iparraldera ekarri behar gintuen autobusera igo ginen. Alabaina, denok ulertu genuen hura ez zela bukaera, ziklo berri baten hastapena baizik, urruñarrek eta segurarrek, eta orokorrean, Seguran urtero biltzen garen Iparraldeko eta Hegoaldeko euskaldun guztiok aurrerantzean ere proiektuarekin jarraitzeko asmo irmoa baitaukagu, gure mintzaira eta gure kultura landuz eta indartuz, Euskal Herria eraikiz, euskal nortasuna errotuz eta finkatuz, eta nola ez, askatasunezko etorkizunera garamatzan bidea eginez eta zabalduz.

Niri, bukaera gisa, Mixel Labegerie kantari handiaren “Parisen eta Madrilen” abesti gogoangarriaren azken kobla datorkit burura:

Gau luze-luzearena, orain badator azkena,

euskal anaien artean da maitasuna.

Gazteek egiten badute elgarrekin batasuna,

orduan laster datorke askatasuna.

NAFARROAREN EGUNA. ASKATASUNAREN AITZINDARI

Apirilaren 27an, igandearekin, eta urtero bezala, Nafarroaren Eguna kari, Baigorrira hurbildu nintzen hainbat adiskiderekin. Eguraldi nahasia bazen ere, eta gaueko euri petrala gogoan izanki, iduzkia tarteka agertzen hasi zen hodei beltzen artean. Baten bati iduzkiak eutsiko ziola erraiten entzun nion, eta aitortu behar dut horrela izan zela. Hotza, xirimiria, elur bustia…, denetik egin zuen, baina azkenean, zerua ateri izan zen, eta programatutako ekitaldi guztiak burutu ahal izan zituzten.

Hamaiketan kabalkada hasi zen eta euskal ikurrinaz eta nafar bandera zaharraz apainduriko herriko etxetik abiaturik, eliza ondoko plazaraino iritsi zen. Musikariek, dantzariek, makilariek, txarangek, Anhauzeko joaldun bereziek, banderariek… osatzen zuten kabalkada eder hura. Ezker paretara iristean, Karmele, Koldobike eta Gotzoneren irrintzinek eta Lakaren bertsoek ongi etorri beroa eman zieten bertara hurbiltzen ari ziren guztiei. Gero, jarraian, ohiko dantza eta kantu saio ederraren txanda izan zen, eta amaitzeko betiko dantza jauziak eta larrain dantza. Han ibili ginen adin eta jatorri guztietako zahar eta gazteak jo ta ke dantzari estekaturik.

Ondoren, presoen aldeko manifestazioak herria zeharkatu zuen, baina orain aurkako norabidean, eliza ondoko plazatik herriko etxearen aitzineko plazaraino, alegia.

Xapito edo aterbe erraldoiaren azpiko bazkaria beti bezain goxo eta alaia iduritu zitzaidan. Zazpi euskal herrietatik joandako euskaldunek mahai luzeen inguruko jarlekuak betetzen zituzten, anaia-arreben arteko giro ezin hobean. Euskal kantuak airoski entzun ziren, behin eta berriz, eta bazkaltiar ugari, platera mahaian utzirik, altxatu eta fandangoetan aritu ziren dantzari.

Erramun Matikorenaren kantuek giroa arrunt berotu zuten, baita Kuxkuxtu txarangak abestutakoek ere. Mixel Bizkaik Jean Mixel Bedaxagarren “Nafarroa” izeneko jota kantatu zuelarik, jendetza erabat isildu zen, eta gero, amaitu zuenean, isiltasunak txalo zaparrada bati eman zion lekukoa.

Arratsaldeko bostetan dantzariak pilota plazan aritu ziren sekulako ikusgarria emanez, eta hori finitzean, seiak irian, denendako jauzien tenorea izan zen. Hura giroa Baigorrin piztu zena! Airean betiko kezkak, betiko arrangurak mintzagai: presoen egoera, bake prozesuaren aldebakartasuna, euskararen zapalketa, espainiar eta frantses estatuen etengabeko erasoak…

Haatik, bazen itxaropena Baigorrira hurbildutakoen bihotzetan, baita Basaizea elkarte antolatzailearen azalpenetan ere. Baigorrin bazen biziraun nahi duen Euskal Herriaren ordezkapen zabala eta askatasuna, independentzia irabazi nahi duen euskal nazioaren sentimendu ozena arnas egin zitekeen.

Urrun dira erresistentziako urteak, urrun dira potentzia kolonialen harrokeria, euskaldun tristeen morrontza eta ukazioa. Gazteria indarrez dator, euskaldunok ez gara gaur kolonizatzaileen ogi apurrez konformatzen. Ez da garaia autonomiaz, foru hobekuntzaz edota lurralde antolamenduaz elesta egiteko; horiek bidean baztertu behar ez ditugun arren, jadanik, ez dira aski. Iraganeko formula zaharkituak dira, inolako sinesgarritasunik eskaintzen ez digutenak. Kateak txikitzeko aroa da, euskal estatua sortzeko garaia. Eskoziak laster independentzia atzemanen du, Kataluniak gero, eta segidan Euskal Herriak. Bai, horixe guztia arnasten zen Baigorrin, inoiz baino gertuago dugun askatasun eguna igartzen zen aurtengo Nafarroaren Egunean.

Gero hurbilak eman diezagun euskaldunoi gure ametsak errealitate bihurtzeko abagunea.

ALIENOR PASTORALA

Uda aldean, urtero, errepikatzen diren pastoralez gain, udaberri aldean edota udaren hasieran burutzen diren bestelako trajeriak ere izaten ditugu. Azken hauek, ainitzetan, baina ez beti, ohiko pastoralekin alderatuta zenbait berezitasun ukaiten dute. Horrela gertatu zen Junes CasenaveHarigilek idatzi “Jesüs” pastoralarekin, 2006ko maiatzaren 7an, Mauleko San Frantseseko ikasleek Agerria fraidetxean jokatu zutenarekin, edota Ttittika Rekaltek idatzi “Oiherkoaren trajeria” izenekoarekin. Azken hau Hebentik elkarteak bultzatu zuen eta Ahüzki mendi gainean jokatu zuten urte bereko uztailaren 8ko gau magikoan. Iaz, Mixel Etxekoparrek idatzi “Ederlezi” pastoral alternatiboa, martxoaren 24an, Gotaineko Xiru festibalaren barruan jokatu zuten.

Aurten ere, ohiko zirkuitotik kanpo, Jean-Mixel Bedaxagarrek idatzitako “Alienor” izeneko trajeria etorri zaigu. Lehen emanaldia apirilaren 30ean izan zen eta bigarrena maiatzaren 4an, biak Mauleko Jaialaian jokatu zituztelarik. Ni bigarren emanaldira hurbildu nintzen. Goizeko 10,30etan euskarazko meza ederra izan zen Mauleko JondaneBatista elizan. Meza bukatzean elizatik jai-alairainoko kabalkada alaia egin zuten eta arratsaldeko 3etan, puntu-puntuan, hasiera eman zioten pastoralaren emanaldiari.

Nik ez dakit zuzen zergatik, aitzin-iritziek eraginda ziur aski, formatu ttipiko pastorala itxaro nuen eta ustekabe atsegin handia hartu nuen hogeita zazpi jelkaldiz osaturiko pastoral oso bat zela ikusi ahal izan nuenean. Süjeta emaztea, Akitaniako dukesa izandako Alienor handia, hasieran Frantziako erregina eta gerora Ingalaterrako erregina izatera iritsi zena. Sophie Xütahandik izugarri ongi jokatu zuen.

Jean-Mixel Bedaxagar pastoral-idazlea izateaz gain errejenta ere izan zen, eta hagitz ongi burutu zuen bere lana. Arizale guztiak emazteak ziren, hogei bat osora, eta maila handia erakutsi zuten emanaldia osoan zehar. Ohiko orkestraren lekuan hiru soinugile: Jean-Mixel Bedaxagar bera, Mixel Etxekopar eta Jean-Charles Sans. Xirula eta ttunttuna, besterik ez, baina ozen eta egoki entzun zirenak. Baina emazte-pastorala izan arren, gizonak ere izan ziren tartean. Satan dantzetan lau mutil aritu ziren, finak eta bikainak lau-lauak. 27. jelkaldian, Alienorren heriotz-kantorearen ondoren, eta lau satanekin batera, zortzi dantzari igo ziren oholtzara. Zortziak gizonezko helduak ziren. Muñeiñak dantzatu zituztelarik harmailak betetzen zituzten entzun-ikusleen zirrara eta txaloaldi luzea bereganatu zituzten.

Bedaxagarrek, berriz ere, argi erakutsi zuen talentu eta maila handiko artista dela, bai musikari gisa eta bai pastoral-egile eta errejenta gisa ere. Alienor kalitate handiko pastorala izan da, bihotzak eta gogoak pizten dakien horietakoa, eta horrela ulertu genuen Mauleko Jai-alaira hurbildu ginen guztiok. Zorion beroa, beraz, Bedaxagarri eta pastoral horretan parte hartu zuten guzti-guztiei, denen artean maila handiko espektakulua eskaini baitziguten. Eta hau Bedaxagarren eskutik gozatu ahal izanen dugun azken pastorala izanen ez delakoan nago. Alienor ez da Bedaxagar kapitainaren azken portua izango, abentura berri eta aberatsetara menturatuko den abiapuntua baizik.

2014. urtea pastoralez eta ikusgarriz mukuru datorkigu. Alienor trajeriaz gain bi pastoral gehiago izango baititugu. Lehena Itxaro Bordak idatzi “Gerezien denbora” Baionan, ekainaren 29an, jokatuko dena; eta bigarrena Pier-Pol Berzaitzek idatzi “Betti bühamea” izenekoa, uztailaren 27an eta agorrilaren 3an, Garindaine herriak jokatuko duena. Hiru hautu ezberdin, zalantzarik gabe, baina egileen balioa ezaguturik, arrakasta bermatuta dutenak.

Haatik, ez da hiru pastoral horiekin aurten Iparraldean ikusi, entzun eta gozatu ahal izanen dugun kultur uzta amaitzen, Azkainek ikusgarri bat prestatu baitu Roger Idiart izan zen apez euskaltzaleari buruz, eta Urruñak ekainaren 7an eta 15ean, Baigorrik agorrilaren hasieran eta Lekornek irailaren hondarrean kabalkada-toberak (zintzarrotsak ere deituak) jokatuko baitituzte. Badugu, beraz, zer ikus, zer entzun eta zertaz goza.

Iparraldea larrutik ari da ordaintzen frantses estatuaren ukazio sistematikoa, baina, hala eta guztiz ere, Herri honek badaki bideak xerkatzen, zubiak altxatzen eta ildo berriak urratzen, aurtengo kultur eskaintzan testigantza ezin hobea dugularik.

“Mugitzen den harrian goroldiorik ez” dio atsotitz zaharrak, eta horixe da Lapurdin, Baxenafarroan eta Xiberoan gertatzen ari dena. Horrela aritzen den Herriak ezin du geroaren erronka galdu. Gaurko haziak biharko uzta ekarriko du, dudarik gabe.

URRUÑAKO KABALKADAZINTZARROTSA

Betidanik ezagutu dut urruñarren artean tobera bat egiteko gogoa. Ainitzen ahotik entzuna nuen tobera bat egin beharra zegoela, iraganean egiten ziren bezalaxe. Haatik, nehork ez zuen nahi izatetik egitera beharrezkoa den urratsa ematen. 2012ko uztailaren 8an, Nafarroa Behereko Irisarri herrian sekulako kabalkada-tobera eman zuten eta ainitz izan ginen Urruñatik aipaturiko herrira toberaz gozatzera joan ginenok. Huraxe izan zen, ene idurikoz, eskas genuen pizgailua.

1.- Antolatze lehen urratsak.-

Uztailaren erdi aldean hizketan hasi ginen, bero-bero eginda, eta Berttoli eta Hazia elkarteetako hainbat jendek hori aitzina eraman behar zela deliberatu zuten. Uztailaren bukaera alderako lehen batzarrak izan ziren eta batzar horietatik talde eragile bat sortu zen. Hastapenetatik koordinatzaile edo arduradun nagusiak Xerar Urrutia Berttoli elkartekoa eta Zelin Duperou Hazia elkartekoa izan ziren.

Agorrilaren lehen astean proiektua aurkeztu zen Urruñako elkarte guztien aitzinean, eta ondoren prentsaurreko bat antolatu zen euskal hedabideek urruñarren proiektuaren berri ukan zezaten. Berehala Urruñako herritarrak proiektura hurbiltzen hasi ziren eta horrela zenbait komisio edo batzorde sortu zituzten: tobera idaztekoa, aktoreak xerkatzekoa, musikariak, dantzariak, jostunak, propagandaz eta zabalkundeaz aritu behar zirenak, sosak bilatu behar zituztenak,… eta abar.

Agorrilaren 19an, Itsasuk bere kabalkada-tobera eman zuen, eta bertara Urruñako proiektuan zebiltzan hainbat lagun hurbildu ziren. Xerar Urrutiak harremanak finkatu zituen itsasuiarrekin eta hortik aurrera informazioa bilatzeari ekin genion. Irailean eta urrian hainbat bilkura egin genuen toberen munduan dabilen zenbait jenderekin. Horrela, idazle, ikerlari eta aditu handia den Xabier Itzainak era guztietako informazioa eman zigun, baita Itsasuk jokatu dituen azken toberak maisukiro idatzi dituen Beñat Lazkanok ere.

Informazio nahikoa jaso ondoren, egiteari ekin genion. Urte bukaera aldera, Xerar Urrutia eta biok tobera idazten hasi ginen. Handik bizpahiru hilabetetara Pantzo Hirigarai tobera-idazle baigorriarri gure zintzarrotsarren lehen zirriborroa eman genion ikustera, zuzendu eta aberastu zezan. Komisio guztiak ere ordurako lanean hasita ziren, bakoitza bere arloan, eta horrela hasi ginen lehen antzerki errepikak, musikarien bilerak, dantzari saioak,… eta abar burutzen. Jadanik proiektua abian zen.

2.- Baina zer dira kabalkada eta tobera?

Erdi Arotik datorren usaia da, Europa osoan zabaldurik izan dena. Garai zaharretan senar-emazteen gatazkak, alargunen arraezkontzak eta gisa horretako gaiak ziren plazan horrelako ekitaldiren bidez salatzen zituztenak. Euskal Herrian, gainerako herrietan bezalaxe, ohitura hau biziki sustraiturik zegoen. Europan gehien erabili zen izena Charivari da. Euskaldunok tokiaren araberako izenaz bataiatu genuen. Xaribari hitza ohikoa izan dugu zazpi euskal herrietan, baina horretaz gain izen ainitz erabili ditugu: Tobera-munstra, astolasterra, galarrotsa, zintzarrotsa, karrusa… Gizarte giristinoaren autozentsura modukoa zela aipa genezake, hau da, moral giristinoaren aurkako gertakizunak edota ekintzak salatzeko eta herritarren aitzinean zigortzeko balio zuten besta kutsuko sasiauziak. Barregarriak zirenez gero herri xeheak biziki maite zituen, eta gehienetan gazteak izaten ziren horrelakoak antolatzen zituztenak.

Herriaren arau moralak hausten zituztenak zorretan zeudela uste zuten gainerako herritarrek, eta horregatik horrelakoak antolatzeari ekiten zioten, ainitzetan inolako gupidarik gabe. Tobera edo horrelakoetarako hautatuak zirenek jende aitzineko sasiauzi haiek saihestu zitzaketen gazteei sosak emanez edota antolatzaileak arno trago batera gonbidatuz. Fitsik ez bazuten ordaintzen egoerak okerrera jotzen zuen eta gaueko toberak antolatzen zituzten pertsona horien leiho azpian. Garrasiak, tutu edota zintzarri soinua eta horrelakoak egiten zituzten herriko guztiek horren berri ukan zezaten. Hilabete oso bat iraun zezakeen. Amaitzeko herriko plazan alegiazko epaiketa bat egiten zuten, jujea, abokatak, lekukoak eta guzi. Bertsolariek ere giroa berotzen zuten sujetari edo protagonistari buruzko bertso barregarriak kantatuz.

Auziaz gain, dantzek eta kantek ere sekulako garrantzia zuten horrelako ekitalditan. Ibilaldi modukoak antolatzen zituzten sujetaren etxetik epaiketa egin behar zuten plazaraino eta bukatzean, gauza bera baina alderantziz. Sarritan zaldiak, astoak edota zalgurdiak erabiltzen zituzten. Hauek dira kabalkadak. Kabalkadetan parte hartzaileak ibiltzen ziren talde zenbaitetan banaturik: bolantak, kaskarotak, andere xuriak, zapurrak, banderariak… Tokian tokiko pertsonaiak ziren.

Erdi Arotik zetorren usai edo ohitura honek Ipar Euskal Herrian Bigarren Gerla Handira arte iraun zuen. Orduko gizartea aldatua zen eta ez zuen begi onez ikusten horrelako salaketa publikoak egitea, hori dela eta, agintari zibilek debekatu egin zituzten. Azken tobera klasikoa Irisarrin 1937. urtean egin zutena jotzen bada ere, jakin badakigu, geroxeago ere zenbait tokitan gaueko toberak egin zituztela, Itsasun adibidez, Bigarren Gerla Handiaren garaian egin zuten, eta jakin dugunez aski bortitza gainera. Garazi aldean, berriz, gairik gabeko kabalkadak antolatzeari ekin zioten, eta gaur egun, oraindik ere, horrelakoak antolatzen jarraitzen dute Arnegin, Uharte-Garazin, Izpuran Luzaiden, Baigorrin…

1950. urtetik aitzina tobera berrien tenorea etorri zen, Luhuson, Makean… gaia ez zen garai bateko salaketa moral hura, alegiazko gaien inguruko epaiketa baizik. Gaia aldatua zen, baina egitura guztiak bere hartan jarraitu zuen: dantzak, kantak, bertsoak, kabalkadak, pertsonaiak… 1970. urtetik aitzina boterearen aurkako toberak antolatu zituzten. Adibidez, 1974. urtean Iholdin zegoen aintzira proiektu baten kontrako tobera antolatu zuten. Joera berri honek tobera arrapiztu eta indartu zuen. Hortik aitzina horrelako kabalkada-tobera ainitz antolatu ziren, Baigorrin 1976an, Eiheralarren 1988an, Amikuzen 1991n …

Lapurdiko barnekaldean eta Baxenafarroan toberak izugarri indartu ziren, eta herri ainitzek antolatu zituzten, Itsasun (1992, 1994, 1997, 2001, 2007 eta 2012) , Lekornen (1995, 1996), Luhuson (2002)… baita auzoa den Heleta baxenafarrean ere (2003). Itsasu izan da tobera-munstra gehien egin duena, bost urtetan behin-edo egin izan duelako. 2012ko uztailean Irisarrik sekulako kabalkada eskaini zuen, bi saiotan, eta Itsasuk ere, besta kari, biziki tobera ederra eskainiko zuen urte bereko agorrilaren 18an. Toberaren arrapizte hau barnekaldean gertatzen ari zen, kostaldetik urrun.

3.- Urruñarren proiektua.-

Urruñan, lehen aipatu dudan bezala, aspaldian zegoen horrelako ikusgarri bat egiteko gogoa, eta azkenean, Hazia eta Berttoli elkarteek junta edo biltzar bat egiteko deia egin zuten. Proiektua herriko kultur elkarteei azaldu zitzaien, eta jarrera ona jasotzerakoan, komisioak eta errepikak egiteari ekin genion.

Urruñarren asmoa horrelako kabalkada eta epaiketa barregarri moderno bat egitea zen, Lapurdiko itsas-hegiko herrietako tradizioan oinarriturikoa. Izen bat hartzeko orduan gure zalantzak izan genituen, tobera hitza oso atxikirik ikusten baikenuen Lapurdiko barnekaldearekin eta Baxenafarroarekin, hori dela eta Lapurdiko kostaldean garai zaharretan erabili izan zen zintzarrotsa hitza hautatu genuen. Zehazki ez dakigu noiz izan zen gure herriak egin zuen azkena, baina badirudi kostaldean azkenak XIX. mendean egin zirela. Haatik, aipatu behar dugu 1949. urtean Lekorneko herritarrek jokatutako tobera ikusi ahal izan zela Urruñan, eta gaur egun oraindik bizirik ditugun lekukoek baieztatu digutenez, badirudi garai hartan biziki ikusgarri entzutetsua izan zela urruñarren artean.

Urruñako kabalkada-zintzarrotsa hastapenetatik proiektu aberatsa eta anitza izan zen. Oso helburu argiak zituen:

1.- Kabalkada-zintzarrotsa zaharrak berpiztea Urruñako euskal kultura indartzeko.

2.- Proiektua euskararen inguruan gauzatu, garbi ikusten baikenuen euskara dela gure kulturaren eta nortasunaren ardatz nagusia.

3.- Urruñarren arteko lagunartea eta herri giroa suspertzea.

4.- Euskal kulturaren eta euskararen transmisioan parte hartzea, gure arbasoengandik jasoz eta belaunaldi berriei pasaraziz.

5.- Bai kabalkada eta bai zintzarrotsa Lapurdiko tradizioan finkatzea, bai auziaren hizkeran, bai jantzietan, bai pertsonaietan eta baita kantu, dantza eta bertsoetan ere.

6.- Libertimendua eta besta giroa herrian zabaltzea.

4.- Proiektuaren garatze eta burutzea.-

2014ko maiatzaren hondarrean eta ekainaren hasieran euskal hedabideetan zabalkunde handia izan zuten errepika nagusiak burutu genituen. Dena prest zegoen, urruñarrak aiduru eta Iparraldeko euskaldunen artean ikusmin handia zegoen. Tobera bat Lapurdiko kostaldean egitea aspalditik ezagutzen ez zen kontua baitzen.

Negu luze, hits eta euritsua pasatu ondoren, ekaineko lehen astean eguzkia agertu zen Lapurdin eta Euskal Herri osoan. Bazirudien eguraldi ederra ukan behar genuela, baina lehen emanaldiaren bezperan, hau da, ekainaren 6an, bero sapa egin zuen, eguna pittaka-pittaka usteltzen joan zen, arratsaldeko 5ak aldera lehen hodei beltzak azaldu ziren, geroxeago zerua arras ilundu zen eta arratseko 8ak aldera, alimaleko ekaitza bota zuen, kazkabarra eta guzti. Hori ikusirik, izugarri izutu ginen, euria eginez gero ez baikenuen leku estalirik gure ikusgarria burutu ahal izateko. Herriko Etxeak Iturbidea kiroldegi estalia utzia zuen kirol arloko ekitaldi baterako. Beraz, hurrengo egunean, horrelako ekaitza botako balu dena bertan behera uzteko beharrean egonen ginateke. Gau hura ez zen goxoa izan guretzat.

Azkenean, ekainaren 7a iritsi zen eta harekin batera, eguzki ederederra. Horixe zen behar genuena. Lehen emanaldia arratseko 8,30etan hastekoa bazen ere, bertan parte hartzen genuenok, 160 bat inguru, eguerdiko ordu biak eta erditan bildu ginen errepika oso-oso bat egiteko. Errepika 5ak aldera bukatu genuen, eta atsedenaldi ttikia hartu ondoren, 6,30etarako denok dutxatuta, indarberrituta eta ikusgarrirako jantzita ginen. 7,30etan kiroldegitik abiatu eta hilerri gibeletik Sokorrirako bidean den aparkalekura joan ginen ilara luzea eginez. Gero, aparkaleku horretan egon ginen zain 8,15 arte. Une zehatz horretan Zelinek eta Xerarrek abiatzeko agindua eman ziguten. Gure kabalkada hasia zen.

Aitzinetik zaldizkoak zihoazen, andere xuriak eta gizonezkoak, sei osora. Gero makilaria, Urruñako bandera eta Urruñako Zintzarrotsarena zeramatzaten banderariak, ezpataz armaturiko zaindariak, kaskarotak, herritarrak, musikariak, jendarmak txirringaz, zirtzilak… eta bukaeran jaun jujea, jaun abokata jaun usiera eta jaun apeza zeramatzan zalgurdi handi ederra. Jantziak ederrak eta koloretsuak ziren, Arantxa Duperouk zuzenduriko jostun taldeak bi urte hauetan egindako alimaleko lanaren erakusgarri.

Herriko Etxetik pilota-plazaraino kaskarot martxaren aireaz dantzatuz joan ginen. Pilota-plazara iristean, harmailak jendez mukuru ikusi genituen eta poz horrek indar berriak eman zizkigun aitzina egiteko. Pilota-plazan itzuli bat egin genuen kaskarot martxaren doinuaz dantzatuz.

Epai-mahaia frontisaren azpian jarririk zegoen, eta haren gibelean zegoen oholtzan musikariak, hogei bat osora, kokatu ziren. Frontisa euskal ikurrin erraldoi batez estalirik zegoen eta epai-mahaiaren aurrealdea Euskal Herriko zazpi lurraldeen ikurrez apainduta. Publikoa zutik eta txaloka. Zintzarrotsari hasiera emateko momentua zen.

5.- Zintzarrotsaren egitura eta beste kontu zenbait.-

Urruñak eskaini zuen zintzarrotsa edo toberak lau gertaldi zituen, horrelakoetan ohikoa izaten den bezala. Lehen gertaldian Lapurdi osoa, Baionatik Biriaturaino, harrotu eta hondatu behar duen Abiadura Haundiko Treinaren afera aipatu zen. Bigarrenean euskarak Urruñan jasan duen bazterketa ofiziala eta ondorioz izan duen gibelatzea. Honekin batera, Iparraldeak behar duen egitura berezia edo autonomia ere aipatu zelarik. Hirugarren gertaldian Urruñan izan diren zenbait kontu aipatu ziren: Santa Flor edo Florenia izeneko lili-parkea kudeatzeko garatu zuten udal proiektuaren porrota, barazki kontserbak egin behar zituen Conserveur 21 enpresaren eskrokeria edo iruzurra, herriko plazaren etengabeko eraberritzea, Berttoli elkartea sortu zelarik ipini zizkioten trabak eta eragozpenak, eta bukatzeko herrian gaztetxe bat atzemateko bertako gazteek egin saiakerak eta abenturak.

Laugarren gertaldian jaun jujeak hartutako deliberoen berri eman zuen:

1.- AHT-rik ez, alternatiba treinbide zaharraren zabaltzea delarik, Lapurdiko gizarte zabalak, behin eta berriz, galdatu duen bezala.

2.- Proiektu salbatzaile eta iruzurgilerik ez.

3.- Euskara ofiziala izan dadila Urruñan eta Iparralde osoan. Iparralderako egitura administratibo berezia.

4.- Berttoli elkarteak bere kultur ekintzak antolatzen jarrai dezala.

5.- Gaztetxea egin dadila.

Aktoreek ahal izan zuten guztia eman zuten, batzuetan ongi, besteetan ez horren ongi, baina beti umore handiaz eta bihotz-bihotzez zintzarrotsari eta publikoari emanak. Hor ibili ziren Jaun Jujea bere soineko gorriaz, beltzez jantziriko Jaun Abokata, bandera frantsesaren koloreez apainduriko xingola handia zeraman Jaun Usier gaiztotxo eta kokina, euskal kapeluaz jantziriko Ttotte Mendigaine jaun laboraria, biletak ezker-eskuin banatzen zebilen Sakelbero jaun bankiera, Fifin herritar andere zuhurra eta euskaltzalea, takoin handiak oinetan eta frantses ederra ezpainetan zerabilzkien Ukatzaile Anderea, Jaun Frantximanta, Larregorri jauna, begitartea mantelina beltzaz estaltzen zuen Marikutzu amatxi zahar eta kontakatilua, begilagun beltz handiez aurpegia estaltzen zuen Lekuko Anonimoa, gaztetxea eskatzen zuen minigonaz jantziriko Andere Gazte pinpirina… eta baita etengabeko kalapitetan aritzen ziren jendarmak eta zirtzil basa eta bihurriak ere. Azken horien arteko kalapitek barre handiak sortarazi zituzten publikoaren artean.

Jaun Usiearen eta Jaun Jujearen arteko iskanbilak eta liskarrak etengabe errepikatu ziren lau gertaldietan zehar, eta bukaera aldean, azken delibero gisa, Jaun Jujeak usiera kalitzea agindu zuen, eta zaindariek ezpataz hil zuten, tobera guztietan, modu batean edo bestean, egiten den bezalaxe.

Aipatzekoak dira, nola ez, gertaldien artean izan ziren kantu, bertso eta dantza gogoangarriak. Oholtzara igo zen beltzez jantzitako abeslari multzo handi batek honako kantuak abestu zituen: Xalbardiren fandango kantatua, Eltzegor taldeak Herri Urratserako egin zuen abesti ederra eta F. San Josek eta Joxemari Ostolazak egin Ai Santa Flor alai eta salatzailea. Dantzak izugarri ederrak izan ziren eta dantzariak gogotik aritu ziren sekulako besta koloretsua sortuz. Lehen gertaldian Patrick Larraldek egin Urruñarrak dantza-jauzia, Ahurtiko makil-dantza eta Xalbardinen fandango kantatua. Hirugarren gertaldiaren amaieran Freed Iturrik egin Jone kadrila dantzatu genuen eta ondoren egile urruñar beraren Jone mazurka dotorea. Bertsolariak Sustrai Colina eta Odei Barroso urruñar ospetsuak izan ziren, hiru alditan saio bikainak eskainiz aritu zirenak. Publikoaren arreta, miresmena eta ongi merezitako txaloaldi beroak jaso zituzten.

Jaun Usiera kalitu zutelarik, zaldizkoak, berriz ere, pilota-plazara sartu ziren eta parte hartutako guztiok pilota-plazari itzulia eman genion kabalkada eginez eta kaskarot martxaren aireaz dantzatuz. Jaun Usiera orgatila batean zeramaten eta ustekabean berpizten hasi zen bi eskuez txalotzen zuen publikoa agurtuz. Usieraren arrapiztea tobera guztietako kontua da, eta hurrengo tobera bati zabaltzen omen dio bidea. Itzulia egin ondoren, denok oholtzaren aitzinean bildu ginen. Momentu horretan musikariak Jakes Etxeberriaren himno solemne eta ederra jotzen hasi ziren. Zelin Duperou arduradunak, kaskarotaz jantzirik, zintzarrotsaren bandera eman zion neskatxa gazte bati, denon gogoan dagoen transmisioaren itxaropena azaldu nahian. Hori bukatutakoan, Xerar Urrutiak eskerrak eman zituen eta publikoak txaloaldi luze batez eskertu zuen. Gero, denok, publikoak barne, Ttipi urruñarrak XIX. mendean egin bertsoak (Dama gazte xarmant bat) abestu genituen. Huraxe izan zen amaiera.

Ekainaren 7ko gau hura magikoa izan zen urruñarrentzat. Gero pilota-plazako gibeleko izkinan ezarritako kantinan aritu ginen denok afaltzen, edaten eta kantatzen oso berandu arte.

6.- Amaiera gisa.-

Ekainaren 15an, eguzkia Urruñara itzuli zen eta berarekin batera, gure kabalkada-zintzarrotsaren bigarren emanaldia ere. Publikoak harmailak bete zituen eta txalo handiz eskertu zuen gure lana. Beste herrietatik etorritakoak joatean, bertan urruñarrak gelditu ginen, pozik, alegerak, denok euskal kantuaren inguruan goxo bildurik. Urruñak bere zintzarrotsa emana zuen eta urruñarren artean lagunarte eta herri giro ezin hobea sortu da. Zer gehiago eska daiteke? Eta ikusgarri hau elkarrekin egin dugun azken ekitaldia izanen ez delakoan gaude. Zaharrak eta gazteak, emazteak eta gizonak…. ber abenturan, elkarrekin, lan egiteko gauza garela erakutsi dugu. Horixe da Urruñan sentitzen duguna, eta jakin badakigu, horrela jarraitzekotan, fruitu berriak etorriko direla.

Bai, urruñarrok kabalkada-zintzarrotsaren kari, lan eta jolas egin dugu elkarrekin; tripulazio edo eskifai baten antzera funtzionatu dugu abentura kolektibo luze eta emankor honetan.

Bihoazkie, modu batean edo bestean, ikusgarri eder honetan parte hartu duten guzti-guztiei, nire adiskidetasun eta agur beroa. Ez ditut ahantzi nahi abentura horretan kapitain ibili diren Zelin Duperou eta Xerar Urrutia, beraiei esker, urruñarrez osatutako tripulazioak eraman ahal izan baitu kabalkada-zintzarrotsa izeneko itsasontzia portu onera. Nire esker eta sentimendu onena bientzat.

Eta kronika moduko artikulu hau bukatzeko, zer egokiago kabalkada-zintzarrotsari amaiera emateko kantatu genituen Urruñako Ttipiren bertsoak baino. Horra hor:

Dama gazte xarmant bat jiten zaut bixtara,

iduritzen baitzeraut zeruko izarra.

Ama batek hazteko, hori zerbait bada,

gure salbatzaileak kontserba dezala!

Trala tralara tralara, kontserba dezala!

Gau on gizon gaztea, konpañiarekin,

gostu du egoitiak ixtant bat zurekin.

Badakizu mintzatzen errespetuarekin,

Jainkoak har zitzala hil-ondoan berekin!

Trala tralara tralara, hil-ondoan berekin!

Ene maite pollita non ote den bizi,

bazinakikeia zuk haren zerbait berri?

Aspaldi ikustera joan nahia beti...

errozu ene partez, milaka goraintzi.

Trala tralara tralara, milaka goraintzi.

Ez zinukeia hobe zuhaurrek joaitea,

nitaz igorri gabe komisionea?

Samurturen ote den ez zaitela fida;

zato enekin eta, biak joanen gira.

Trala tralara tralara, biak joanen gira.

Jin ere banindaite zurekin gogotik,

ez banu bihotzian deus arrangurarik,

kanbiatu dela norbaitek erranik,

hortako ez naiz joaiten, deus ez dut bertzerik.

Trala tralara tralara, deus ez dut bertzerik.

Zato enekin eta errozu berari,

leheneko hitzetan dagoenez beti?

Disimulatzen badu, utzazu laburzki,

ni hemen izanen naiz zure zerbitzari.

Trala tralara trala, zure zerbitzari.

GEREZIEN DENBORA PASTORALA

2014ko uda herri ekitaldiz beteta iritsi zaigu Iparraldera. Lehena ekainaren 7an eta 15ean Urruñan jokatutako kabalkada-zintzarrotsa izan zen, eta ondoren ekainaren 29an Baionan jokatu zuten Gerezien denbora izeneko pastoral aparta. Eta izan badira gehiago, uztailaren erdi aldean Azkaingo herriak Roger Idiart euskaltzale handia izandakoaren omenezko ikusgarria aurkeztuko baitu, eta uztailaren azken igandean eta agorrilaren lehenean Pier-Pol Berzaitzen pastoralaren tenorea izanen baita. Horretaz gain, uda honetan zehar, bi tobera gehiago izanen ditugu, lehena Lekornen eta bigarrena Baigorrin. Beraz, Iparraldean ukanen dugu zer ikusi, zer ikasi, zertaz gozatu eta zertaz oroitu.

Ekainaren 29an, igandearekin, Iñaki Martiartu adiskidearekin eta Edu Zabala koinatarekin Baionara abiatu nintzen Itxaro Bordak idatzi pastorala ikusteko asmoz. Goiz-goizean abiatu ginen hamarrak aldera iragarrita zituzten karrika ingurua,zintzur bustitzea eta mutxikoak ikusteko eta nola ez, baita goxoki parte hartzeko ere. Urruñatik Baionarako bidean hodei beltzek estali zuten zerua eta Lapurdiko hiriburura iristeko sekulako euri-erauntsia edo uharra bota zuen. Saint Bernard portura iritsi ginenerako garbi genuen ezinezkoa zela pastorala bertan ezarrita zituzten oholtza eta harmailetan jokatzea. Bazkariak emateko prest zuten xapitora hurbildu ginen, lurra estaltzen zuten putzu handiak inguratuz, eta barruan kantatzen ari zirela entzun genuen; pastoralean parte hartu behar zuten arizaleak ziren, euri zaparradaren azpian kantatzen. Guregana hurbildu zirenek pastorala Lauga kiroldegian jokatzekoa zela erran ziguten. Gainerako guztia bertan behera uzteko deliberoa hartu berria omen zeukaten.Beraz, autoan sartu eta Lauga aldera abiatu ginen.

Lauga aldeko zubi baten azpian piknikatu genuen. Bitartean, eurijasak etengabe eta indar handiaz jarraitzen zuen. Ur gehiago zegoen Baionako karriketan Errobi eta Aturri ibaietan baino, edo guri horrela iruditu zitzaigun, bederen.

Arratsaldeko 3,30etan sarrerak saltzen hasi ziren. Horiek erosi, baita pastoral-liburuxka ere, eta barrura sartu ginen. Liburuxka biziki ederra zen eta testua euskaraz gain, gaskoieraz, frantsesez eta espainolez idatzia zen. Barne goxo zabal hartan, jadanik, jendea tokia hartzen ari zen. Oholtza ohi bezala apaindurik zen. Ezkerreko horma zabalean euskal ikurrina eta eskuinean Zuberoako entseina gorri lehoiduna. Oholtzaren gibelean ohiko hiru ateak: urdina, zuria eta gorria. Gorrian zintzilikaturik pastoraletan ohikoa den deabrüa. Oihal zuriaren gainean Gerezien denbora, hau da, pastoralaren izena irakur zitekeen eta izenaren ezker-eskuin dotore jarrita: Lapurdiko eta Baionako armarriak. Oihal urdinaren aitzinean errejentaren mahaitxoa. Beraz, dena prest zegoen.

4,30etan, hasiera eman zioten pastoralari. Musikariak pastoralmartxa jotzen hasi ziren eta arizale guztiak gibeletik sartu eta oholtzara hurbildu eta igo ziren. Huraxe zen bertan bilduta ziren 2.500 entzunikusleek itxaro zuten seinalea, publikoa zutitu eta gogotik txalotu baitzituen sartu berriak ziren arizaleak. Lehen predikua Mattieu Mendizabalek abestu zuen.

1.- Arrastiri bero hontan

pastoral zale orori

nahi nieke bihotzez

kantatu ongi etorri.

9.- Langileen historia

behar dukegu kondatu.

Histen direla egunak,

ez dadin arren hondatu.

15.- Altzairuzko erreinuan

badugu zer ikasia,

etorkizunaren dantza

dela burdinez hazia.

Segidan lehen jelkaldia etorri zen, eta satanek ohiko dantzari ekin zioten iragarpen gaiztoak zabaltzen zituztelarik. Bost neska-mutil ziren, Zuberoatik etorritako dantzari trebe eta finak. Zubereraz mintzo ziren. Historiak aurrera jarraitu zuen, Baionako altzairutegietan lan egiten zuten langileen bizimodu gogorra eta hitsa azalduz. 4. jelkaldiaren amaieran arizaleek batera honako kobla esanguratsuaz bukatu zuten:

57.- Dinbili danba burdina

uholde zaigu isurtzen,

kasu egin behar dela

oinetan delarik urtzen.

5. jelkaldian hainbat langile frantsesez eta gaskoieraz mintzatu ziren, beraien penak eta sufrikarioak kontatzeko. Ondoren, lehen kantaren txanda iritsi zen: Zizare pikatzaleak. Itxaro Bordaren hitzak ekarri zizkigun langileen aldarri gisa:

Lurretik gatoz, lurrera goaz

bidea egin ondoan,

artean zenbait dotore eta

kolpe harturik gogoan.

Hautsetik datoz, hautsera goaz

errauts daukagu bidea.

mundu zaharra hautsiko dugu,

aseko gosekidea.

Hurrengo jelkaldietan eta langileen tristura eta nekeen artean, Itxaro Bordak amodiozko eta desamodiozko istorio irringarri bat kontatu zigun, Joan langile gaztearen eta Kattalin neska pertxentaren artekoa alegia. 11. jelkaldian, Kattalinek, Joan langilearen pobreziaz eta miseriaz asperturik, mutila utzi eta Kaskezur izeneko kontramaisu aberatsarekin ezkondu zen. 16. jelkaldian artzainak artaldea, zakurra eta astoarekin atera ziren oholtzara eta kantu bat eman ondoren, ohiko taloez gain gereziak ere jaurti zituzten publikoak betetzen zituen harmailetara.. 17. jelkaldian hirugarren güdüka izan zen eta langileek galdu zuten, oholtzako zolan bi hildako utziz. Ondoren 6. kantua etorri zen, Itxaro Bordaren hitzak eta Julen Axiariren airea zituen kantu gogorra eta tristea.

Uholde beltzez bete da karrika

emazte eta langile harroz,

baina lehertu gaituzte harrika,

tiroz bezain altzairuzko karroz.

Hilik botako naute kanalera

eta urean naiz ustelduko,

barne poza joanen zait lanera

mundu hegira dela helduko.

Greba eta manifestazio baten berri ematen zuen kantua bukatu bezain laster, Maddalen eta Jean-Pierre Rekaltek egin koreografia ederra eskaini ziguten Zuberoatik etorritako dantzari trebeek.

Hurrengo jelkaldian, hau da, 18.enean, pastoralari izena ematen dion Gerezien Denbora (Le temps des cerises) izeneko kantu sentikorra abestu zuten, Itxaro Bordak euskarara ekarririk.

Maiatz beteko lanbro artean

harrotu dira gerezitzeak

arropa zuritan

bazter orotan esperantzaren

lili ederrak ireki dira.

Maiatz beteko lanbro artean

harrotu dira gerezitzeak.

Xoxoa kantuz aditzen dugu

gerezitzeen malde beroan

maitasuna galdez,

gerezi perlak gorritzen dira

dabilan odol ttantta bezala.

Xoxoa kantuz aditzen dugu

gerezitzeen malda beroan.

Maiteko dut nik amodiozko

oldarra eta gerezitzeen

denbora betiko,

xoxoen kantak ene zauriak

ez ditut nehoiz ezabatuko.

Maiteko dut nik amodiozko

oldarra eta gerezitzea.

20. jelkaldian Joan langileak bere moduko neska langile, pobre eta gisakoa bilatu zuen, Lili izenekoa, pastoralaren hastapenetan ukan desamodioa amodio berri bihurtuz.

160.- Batera biziko gara

aberatsak izan gabe

eta langile fedea

bego beti gure jabe!

162.- Gosearen haurrideak

eskuak hutsik gabiltza

eta garai ilunetan

amodioak du giltza.

21. jelkaldiarekin pastorala amaierara iritsi zen. Pastoraleko süjeta edo pertsonaia kolektiboa zen, Baionako altzairutegietan ibilitako langileak alegia. Jelkaldi honetan süjeta kolektibo hori irudikatuz Aixa emazte langile zaharraren heriotza jokatu zuten, pastoral guztietan, bukaera aldean, süjeta hiltzen baita derrigorrez. Segidan aspalditik Lapurdin bizi diren Ixabel Gorbiere eta Martine Iriart-ek zuberotarrek, ahots ozen eta ederrez, azken predikua kantatu zuten. Pastoral bikain batendako amaiera ederra.

187.- Mila esker etorririk

plazerez eta saldoan,

elkarrekin asmaturik

mundu berri bat… agian!

Segidan azken kanta: Garai ilunetako nazioartekoa izenekoa. Errepikatzen zuten leloan honela zioten:

Ikara da lurra,

aiduru goldea,

dezagun urra

hutsaren oldea.

Gero Beñat Axiari errejentak eskerrak eman zizkien pastoralean parte hartu edo lagundu zuten orori, oso bereziki, Itxaro Borda pastoralidazleari. Bukatzeko arizale guztiak oholtzara ilki ziren eta denak batera Ostalersa dantza-jauzi ospetsua dantzatuz amaiera eman zioten baionarrek eskaini pastoral bikainari.

Pastoral hau historiara pasatuko da hainbat gauzarengatik. Aipa ditzadan: 1.- Hauxe da, emakume batek idatzi duen lehen pastorala. 2.Euskara batu alderantz egin duen lehena eta 3.- Baionan, hiri giroan, eta baita Lapurdi osoan ere idatzi den lehena. Zuberoatik kanpo egin eta jokatu izan dira pastoralak, Biarnon eta Nafarroa Beherean, baina beti auzo herrietan, inoiz ez da Baiona bezalako hiri batean horrelakorik idatzi.

Itxaro Bordak idatzi eta Beñat Axiarik zuzendu pastoral honek indar handia zuen bere mezuan, baita arizaleek erakutsitako joko, kantu eta dantzetan ere. Baionan arrakasta itzela atzeman zuen eta uztailaren 20an, Itsasun emanen duten bigarren emanaldian arrakasta bera lortuko dutelakoan nago. Zoriondu nahi ditut, beraz, idazlea, errexenta, musikariak, dantzariak arizaleak, jostunak eta gainerako guztiak pastoral hau mugarri izateaz gain paregabeko maisulana izan delako. Ene idurikoz, pastoralen historian urrezko letretan idatzirik oroituko den pastoral hau ez da Itxaro Bordak idatziko duen azkena izanen. Geroak erranen.

Oharrak

[←1] Dematza: Ematen ditu, modu trinkoan.

[←2] Alkateturik: Alkate bihurturik.

[←3] Urkagai: Atsekabea.

[←4] Asturugaitz: Miserablea. Zitala.

[←5] Hora: Zakurra.

[←6] Axeterra: Sendagilea.

[←7] Nahi dituka? : Nahi al dituk?

[←8] Begiti: Begibakarra.

[←9] Erroango: Rouen hirikoa.

[←10] Darraizkionak: Jarraitzen dizkionak modu trinkoan.

[←11] Ez aguke: Ez hau ezagutuko modu trinkoan.

[←12] Deragotza: Eragozten ditu modu trinkoan.

[←13] Haragai: Hara joateko gogoa.

[←14] Ardita: Neurri zaharra.

[←15] Dukata: Garai bateko txanpon edo sosa.

[←16] Iro: Irusa, pozik.

[←17] Dakarke: Ekarriko du modu trinkoan.

[←18] Ez demala: Ez duela ematen modu trinkoan.

[←19] Nafarroako goiz gorriak zamarra bustiko dizu.

[←20] Gaztelako arrats gorriak saihetsa berotuko dizu.

[←21] Ilinti: Sua bizitzeko erabiltzen den egur zati erdi errea.

[←22] Ankora: Aingura.

[←23] Itsasturia: Itsasgizona.

[←24] Axeta: Platera.