GONZALO ETXAGUE

literatura merkea

eta beste ipuin batzuk

GONZALO ETXAGUE (Madril, 1973). Madrilen jaio eta zuzenbidea ikasi arren, bada urte mordoa Donostian euskara erakasten duela. Bere esanetan, abokatua izatea edo euskara irakaslea izatea ez dira hain ezberdinak: “bi kasuetan egia ezkutatu behar diozu bezeroari; ezin diozu esan kostu ikaragarriaren ondoren agian ez duela ezer lortuko. Bezeroa joango litzateke, ziur aski, egia osorik kontatzen ez dion beste abokatu edo irakasle batengana. Beraz, hori isildu eta animoak baino ez dizkiozu ematen”. Madrilgo Euskal Etxean hasi zen, eta garai hartan idatzi zuen lehen eta azken eleberria: Ahots Bilduma (Alberdania, 2003). “Literatura idaztea ere gezurra esateko beste bide bat da, baina dotorea eta begirunez ikusia. Horregatik, lasai aitortu dezakezu gezurretan ari zarela. Literaturan egia mozorrotzea, ordea, ez dago hain ondo ikusia. Irudimen falta leporatu ohi zaio egileari”. 2003 urtean Gabriel Aresti saria irabazi zuen “Bost Salakot” ipuinarekin. 2009an sariketa berbereko accesita eman zioten “John Ferreiraren kasua” ipuinarekin.

Harremanetarako: gontzalet@gmail.com

AURKIBIDEA

Hitzaurrea: Ezkutuko osagaien sugarra

Alokairuan

Errepidean

Literatura merkea – John Ferreiraren kasua

Basoan topatu zuten gizona

Bost Salakot

Lagun(-)mina

Izen-lapurra

Galdeketa

Hitzaurrea: Ezkutuko osagaien sugarra

Saltokietako apaletan, elikagai batzuk nabarmentzen dira aldi baterako. Eskaintzaren, kalitatearen, prezioaren edo kontsumo ohituren arabera heltzen dira leku ikusgarrienetara, erosleek edo bezeroek produktu horiek eskuratu eta kontsumitu ditzaten, zirkulua elikatuz.

Badira beste elikagai batzuk, ordea, aldi baterako sustapen eta eskaintzarik gabe egiten dutenak bidea, iraunkorki. Marka zurikoak dira asko. Merkeenak askotan. Baina baita kontsumitzaile fidelenak dituztenak ere. Banillazko flan zehatz hau nahi duzu. Beste markaren bati falta zaion osagairen bat izango du. Beste inon aurkitzen ez duzun kolorantea, osagaia edo auskalo zer zenbakidun E- horietakoren bat. Ez eskatu zehazki zergatik den azaltzeko. Sukaldean edo mahaian hasiko zaizkizu ingurukoak bestea hobea dela esanez, naturalagoa, kalitate handiagokoa, ederragoa eta abar. Alferrik. Ez zaituzte konbentzituko. Ez diozu uko egin nahi arrazionalki azaltzen zaila den plazer horri. Besteengandik bereizten duen ezkutuko osagai horren gutiziari.

Antzekoa gertatuko zaizu Gonzalo Etxagueren liburu honetako orrialdeetan aurrera egin ahala. Literatura merkea eta beste ipuin batzuk irakurriko dituzula iragarriko dizu izenburuak. Baina berehala ohartuko zara literatura merkeak arrastoa utziko dizula egunerokoan. Baduela bereziki gustukoa duzun osagairen bat. Orokortasunetik aldentzean eta begirada zerbait zehatzaren ingurura ekartzean literaturak sortzen duen sugarra da. Ia oharkabean egingo duzu aurrera orrialdeetan barrena, baina gero, eguneroko kontuetan agertuko zaizkizu Etxagueren mikroskopiotik pasatu diren elementuak. Hozkailuan ikusiko duzun actimel bat, tabernan beste norbaitek eskuetan duen zure egunkaria, oharkabean handitzen ari zaizun paranoia, eta antzeko hainbat kontu. Atzo edo pasa den astean irakurri zenuen ipuina etorriko zaizu gogora orduan, behin eta berriro, elementu horietakoren bat agertzen zaizun bakoitzean.

Horrez gain, matriuska moduko liburua ere bada honakoa. Hari bat bestearekin, ipuin bat hurrengoarekin, edota protagonista bat bestearekin lotzen du egileak. Matriuskaren panpin bakoitza autonomoa da, edo independentea, baina badu kolorean, diseinuan, estiloan, gainerako panpinekin lotzen duen zerbait. Matriuska guztietan bezala, gainera, jolasa eta misterioa osagai garrantzitsuak dira liburu honetan. Zehatzago eta luzeago aritu gaitezke jolasaren eta misterioaren ingurukoez, baina atseginagoa izango da bakoitzak bere gustuko osagaia aurkitzea. Hemendik aurrera, zure kontu matriuska eskuetan hartzea eta panpinekin gozatzea.

Gari Berasaluze

Alokairuan

Unairen seigarren urtebetetzearen bezperan, goiz-goizean, sesioa izan du Martxelok Igonerekin, etxe berriko sukalde berrian gosaltzen ari direla. Aste batzuk dira hara joan direla bizitzera, eta ia egunero egin dute talka, beti ere huskeriaren bat tarteko; casus belli, gaur, ea Unaik Actimela hartua ote duen; handik auto berrira egin dute jauzi, etxearekin batera autoa ere erosi baitzuten, Renault bat, Mégane Berlina.

—...agian ez genuen erosi behar —erantzun dio Martxelok Igoneri.

—Itxoiteko esan nizun.

—Baina zeuk erosi nahi zenuen, ez nik!

—Utziko dugu, mesedez. Astelehena da, horixe duzu kontua —eskatu dio Igonek, agindu, eta kafea bukatu gabe joan da hortzak garbitzera.

Atzo, ordea, ondo ibiliak ziren, oso ondo. Iganderoko ohitura berreskuratu eta aspaldiko partez joan ziren zinemara hiru dimentsioko pelikula estatubatuar bat ikustera, marrazki bizidunak, barregarria oso, eta aldarte onez itzuli ziren etxera, aldarte onez oheratu ziren eta aldarte onez altxatu dira; Martxelo lehenago, gosaria prestatzeko. Unairen gelaren ondotik pasatzean altxatzeko esan dio gozo, gelako atetik burua ageri, eta astelehena bada ere, semeak zintzo bete du agindua, nagiak gehiegikeriaz ateratzen.

—Zein ondo egin dudan lo ohe berrian, aita!

—Pozten naiz —esan dio aitak, eta sukalderaino jarraitu du kartoizko kutxa oraindik hustu gabeek estututako pasillotik, parket ez omen den wengé egurrezko lurzoru iluna samurtasunez zapalduz, gotelezkoak ez omen diren horma gris argiak ukituko ote dituen beldur—. Gaur soinketa duzu, Unai.

—Bai, aita.

Unai ohetik salto batez jaiki da eta tiradera gorrira joan da korrika Pirritx eta Porrotx agurtzera. Kaliforniako dortokak dira Pirritx eta Porrotx.

Semeari ez dio esan, adibidez, hainbeste kostatu zen demontrezko ohe hari ezin zaiola gutxiagorik eskatu, atsedena ziurta dezala baino ez; edo ez dio esan, esaterako, berak hamalau urte izan arte, hau da, amona hil zen arte, egongelako ohe tolesgarri batean egin behar izan zuela lo. Horiek ohea erostean pentsatu zituen, Barakaldoko IKEAn, hasierako asmoz beste eginda Igone Astigarragako altzari dendako ohe garestiagoa erosten tematu zenean. Esan zitzakeenak, baina ez goiz hartan, aldarte onez altxatu baita.

Igone ere bai:

—Kaixo maitia —ezin goxoago agurtu du Martxelo, sukaldeko ate zuloan bermaturik, txabusinan bilduta, dutxatik atera berria, xaboiaren usain epela eta kafearen lurrina lehian—. Kafe hori niretzat?

—Hiretzat propio, berezia.

Eta halaxe ibili dira tarte batez, esne mamitan, telebistako iragarkietako familia zoriontsuen antzera, etxetresnarik modernoenek bedeinkatutako sukalde lurzoru gris ilun altzari gorrian bizitza arruntaz gozatzen, harik eta Martxelok semeari ea Actimela hartua ote duen galdetu dion arte.

—Ez dut nahi —erantzun du petral semeak.

—Bada, hartu behar duzu.

Artean ere, onez onean erantzun dio aitak semeari. Actimela hozkailutik hartzeko jaiki denean hasperen isila baino ez du egin.

—Nazkagarria da —kexatu da Unai purrustaka aitaren tema ikusita.

Martxelok Colacaoz beteriko katiluaren ondoan jarri dio irmo Actimel ontzia.

—Ez da nazkagarria; oso ona da zuretzat, gero ez gaixotzeko.

Orduan sartu da Igone tartean, baina Martxeloren aurka egiteko, betidanik Actimelen kontua paranoia hutsa iruditu zaiolako, beharrezkoa ez den produktu bati egunero atxikitzeko beste trikimailu komertzial bat, segurtasunean oinarrituriko ustezko zoriontasuna aseguratu nahian. Bere onetik ateratzen du, gainera, iragarkietan beti zein beti ama kezkatuak agertzeak, aita paranoikorik egongo ez balitz bezala.

—Zuk uste duzu onak direla? Orain esaten dute gehiegi hartzea txarra izan daitekeela.

Eta kafeari zurrupada lapurtu dio, lasai asko, ziur esandakoaz, senarraren flotazio-marrara bidalitako torpedoaren norabidea zaindu beharrik gabe.

—Izango ez dira onak, ba! Esaten da, esaten da... Nork esaten du hori? —asaldatu da Martxelo, nahi baino erretxinago, zakarrago, zaunka baten moduan.

Igonek katiluaren barnean kikildu du begirada. Senarraren erreakzioak harritu egin du.

—Ez dakit, adituek. Ikerketak egin dituzte, Ingalaterran edo... Orain esaten dute gorputzari gehiegizko defentsak ematen badizkiozu, gero alfertu egiten dela, ez duela berezko defentsarik sortzen. Horregatik omen dago gero eta alergia gehiago.

Argudioak zer erantzun utzi du Martxelo une batez. Sendoa da, aditu batek aldarrikatzeko modukoa, eztabaida bertan behera uzteko modukoa ere bai, baldin eta gaia Actimelen egokitasuna izan balitz. Baina Martxelo minduta sentitu da Unairen aurrean zalantzan jarri duelako, autoritatea kendu diolako tontakeria baten harira.

Eta imintzioka hasi da

—Orain zu ere hasi behar duzu txertoen kontra? Batzuek esaten dute orain elgorria pasatzea ere ona dela!

—Nik ez dut horrelakorik esan, Martxelo...

—Txarrak gripeak eta pandemiak dira, eta geuk ere hartu beharko genuke —esan du atzera hozkailura. Handik beste Actimel bat hartu eta edaten hasi da. Egia zor, ez da oso gozoa.

—Aita, zer dira pademiak?

Igone burua ezker-eskuin astintzen hasi da, irribarrez, ahoaren aurreko katiluaren babesa utzi gabe, hain zuzen ere, senarraren burugogorkeria salatzeko erabili ohi duen keinuaz. Esango du berea gero, eta azken hitzarekin batera burua gehiegikeriaz jasoko du, kokotsaz sabaia jo nahiko balu bezala:

—Bai, bai, Martxelo. Negozio ederra egin behar dute zure paranoien kontura.

—Zer dira pademiak, aita?

Martxelok Actimela edateari utzi dio:

—Hori bestelakoa da, Igone...

—Aita, zer dira pademiak?

Mahaitik kikara hartu eta zurruta batez bukatu du kafea harraskara ahalik eta azkarren joateko. Oraindik Actimelaren zaporea dauka ahoan.

—Nire paranoiak erosteko dirurik ez, baina... —hasi da marmarrean, ontzia ur azpitik pasatu bitartean.

Eta Igonek bukatu du esaldia:

—Baina zer? Autoa? Berriro duzu hori?

—Ba, zeuk aipatu duzu. Agian ez genuen erosi behar.

—Itxoiteko esan nizun.

—Baina zeuk erosi nahi zenuen, ez nik! —sumindu da Martxelo.

—Utziko dugu, mesedez. Astelehena da, horixe duzu kontua.

Actimelaren aitzakian, horrelaxe hasi da eztabaida gaur; zibilizatua, nolanahi ere, eta laburra oso, ez aurrekoren bat bezalakoa, baina ez gogo faltagatik, aurrean Unai gizajoa zegoelako baizik, urtebetetzearen bezperan, gainera. Bihar sei urte egingo ditu. Ikaskideei litxarreriaz beteriko poltsatxo bana oparituko die. Behar bezala ospatzeko, larunbatera arte itxaron beharko du. Eta pandemiak zer diren jakiteko ere itxaron beharko du.

Sansinenea kaleko alokairuan bizi ziren lehen, Errenteriaren alde zaharrean, gotelezko pasillo zuzen baten alboetan banatzen ziren bost gelatan: sarreratik eskuinaldean, egongela eta logela, kale aldera; ezkerraldean —barruko patioaren inguruan “u” bat osatzen—, sukaldea, gela txiki bat eta bainugela; guztira, hirurogei metro karratu parket zahar zartatuaren gainean. Egongelako ateko kristal horia bereziki gorrotatzen zuen Igonek, deprimenteegia, berez deprimentea omen zen etxe hartan. Ezin zuen ulertu nola jarri ziren inoiz boladan kristal haiek.

Martxelo, ordea, gustura sentitzen zen han, edo ez zion garrantzirik ematen. Gela txikian lan-txokoa zeukan, garai hartan artean sortu nahi zuen informatika enpresaren hastapena. Baina semearen etorrerarekin enpresako aktibo bakarrak pasilloaren bukaera itsura eraman behar izan zituen: Mac ordenagailua, inprimagailua, asto parea eta haien gainean jartzen zuen ohola. Ordura arte han egondako arasari egongelan egin zioten txoko, telebistaren azpian.

Lanaren aitzakian han esertzen zenean —Google-ri ere interesatuko omen zitzaion programa misteriotsu bat diseinatzen ari zen—, Igoneren kexu etsiak entzuten zituen sarri: bainugelarako sarrera-irteera oztopatzen zuela, inprimagailuaren zaratak Unai iratzartzen zuela edo, besterik bururatzen ez zitzaionean, ordenagailua beti piztuta edukitzeak argindar asko xahutzen zuela; antza, arrazoi haiexengatik kexu, baina noiz edo noiz, ez ote zuen Martxelok gaizki ulertuko benetako arrazoia, diruaren kontua ateratzen zuen, ea noiz emango zuen etekinik zorioneko programa hark.

Azkenean, amore eman zuen Martxelok. Lagun baten bidez eskainitako lan “serio” eta ondo ordaindua onartu zuen, aisialdian programarekin jarraitu ahal izango zuelakoan. Halaxe hasi zen egiten, gero eta kemen gutxiagorekin, halere. Zortzi eta erdiak jota etxeraturik, afaldu eta betazalak erori arte logelako telebista gurtzeko beste ezertarako gogorik ez zeukan, Unaik uzten bazion, noski. Gainera, bolada hartan Igonek bereganatu zuen ordenagailua: etxeko atea ireki eta pasilloaren amaieran eserita aurkitu ohi zuen Martxelok, Osakidetzako oposaketa prestatzen, finkotasuna amets, sindikatuak emandako test liburua magalean eta begiak ordenagailuko pantailan iltzaturik, Maribel lagunarekin txateatzen erantzunen inguruan. Atearen zaratak ere ez zion arretarik lapurtzen. Pasiorik gabeko “kaixo maitia” banaz betetzen zuten legezko agurra pasilloko mutur banatatik. Martxelok ez zuen gaizki hartzen inbasioa, noski.

Igone hortzak garbitzera joan da, gosarikoak jasotzeari ekin dio Martxelok, eta Unaik Colacaoan galleta orea egiten jarraitu du.

—Unai, ez luzatu. Ez bota galleta gehiago!

Hitzak dira bukatuak, baina ez eztabaida, ez Martxeloren baitan: “Lasai, Igone, Giza Baliabideko informatikaria naun, ez dinat uste lan erregulazioak niri eragingo didanik...”. Mantra errepikakor eta tematiaren antzera darabil buruan. Egia da, berak esan zion hori, hilabete pare bat lehenago, Errenteriako sukalde zaharrean izandako eztabaidaren ondoren. Ez zen lehena, ez azkena, baina aspaldiko potoloena bai. Hura ere autoagatik, baina Renault zaharragatik.

Sukaldekoak paketatzen ari ziren, eta Igonek ezustean atera zuen gaia, auto zaharra eta aurreko egunean tailerrean Martxelori esan ziotena. Azken egunetan ez zeukan beste konturik buruan, oso zaharra zela, aitaginarrebarena izandakoa, eta hala ibiltzea oso arriskutsua zela, direkzioa aspaldi izorratua, eta direkzioa konpontzea oso garestia izango zela, mila bat euro, zertarako eta ia hogei urte zituen autoa konpontzeko, eta horregatik edo harexegatik egunen batean ezustea izango zutela auto txatxu harekin, etxe berrian autoa ia egunero beharko zutela, eta orain bi mila euroko diru-laguntza ematen dutela...

—...auto hori hilkutxa da, Martxelo!

Martxelok imintzioka entzun zituen emaztearen argudio guztiak, kokoriko labearen aurretik zartaginak atera eta ondoko kutxan sartzen. Kontua, bere ustez, profanoagoa zen: etxe berriari auto berria zegokion, eurena garajeko autorik zaharrena izan ez zedin, bizilagun berriek ez ote zieten barrerik egingo; hori eta azken boladan Igone menpean hartua zuen gogo kontsumista geldiezina.

Baina ez zuen bide gaizto hura hartu nahi. Demandari kemenez erantzuten saiatu zen: tailerrean direkzioko pieza bat aldatzea gomendatu ziotela, bai, baina gomendatu besterik ez, bestela ondo zebilela, bizpahiru urterako oraindik, eta etxearekin gastu handia egina zeukatela, oraindik altzari asko erosi behar zituztela, eta telebista berria... Baina, ezinbestez, hitz egin ahala, berotzen hasi zen, berotzen eta berotzen bide gaiztoan barrena, eta azkenean kexa pozoitsua atera zuen:

—...eta, Igone, etxe berrian autoa egunero behar badugu, hori da tokitan dagoelako, ez Errenterian ez Oiartzunen, errotondaz eta trafikoz itota!

Horretan arrazoi zuen Martxelok. Ez zen kalea eta ez zen mendia, bidegurutzea baizik. Nazional-1 zaharretik Errenteriatik atera, Astigarragarantz hartu eta segituan zegoen, etxalde berri eta modernoa, dotorea, dotoreegia horrelako leku ziztrin batean egoteko, inguru guztia eskalektri erraldoia zelako: errotondak, poligonoak, Alcampo hipermerkatua, Eusko Treneko trenbidea, Renfeko trenbidea, A8 autobidea, horien azpitik pasatzeko tunelak, N1 errepidea, Oiartzunerako errepidea, Astigarragarako errepidea... eta aurreko orubean Sobiet Batasunetik ekarritakoak ziruditen etxe-dorre soil zaharrak, adreilu horizkoak. Dena berrehun bat metroan, dena trafiko itzelak itoa, autoak, kamioiak eta trenak, porlana edo galipota ez zegoen tokian sasiak jaun eta jabe, kamioi trailerrak nolanahi aparkaturik bazterretan, larre berdeak eta muinoak urrun... Ez kalea, ez mendia. Saltzailearen esanetan, hori ondo komunikatuta egotea zen, hau da, hainbeste milioi kobratzeko aitzakia.

Igonek salaketa entzun zuenean, lepoko gihar guztiak zurrundu eta kolpe batez itxi zuen mahai-tresnako tiradera hustua. Gero bitrozeramika hotzean jarri zituen bi ahurrak, hormako lauzei begira. Amorrutik berriz, itxi egin zituen begiak.

—Martxelo, ez hasi berriro etxearekin!

Baina Martxelo etxe berriarekin hasi egin zen, gogoz, gogotik, sukaldean zehar alderrai, Unai lehengusinaren etxean zela aprobetxaturik, meriendatzen. Azken asteetan gordetakoak bota zizkion Igoneri, denak batera: ordura arte ondo ibiliak zirela alokairuan, Errenterian bizi izan zirela beti, hantxe zituztela senideak, lagunak eta ezagunak, laster babes ofizialeko etxebizitzak egin behar zituztela herrian eta hobe izango zela itxoitea, Unaik bukatu beharko zuela hipoteka ordaintzen...

—Joder, Martxelo, etxea erosita dago, erosita, ez dago atzera bueltarik! Dena izorratu behar duzu! Joder, bizitza izorratu behar didazu!

Zaplada batez zigortu zuen Igonek bitrozeramika, artean ere lauzei begira geldi.

—Igone, ez esan txorakeriarik! Nik zera...

Esaldia bukatu gabe, biak isildu egin ziren.

Martxelok mikro-uhin labearen gainetik enbalatzeko zinta hartu zuen. Nagi ibili zuen esku artean, objektua ezezaguna arretaz aztertzen. Topatu zuen halako batean mutur ezkutua eta hazkatzen hasi zen. Eskuek lanean jarraitu nahi zuten, sukalde erdiko kutxa betea itxi nahi zuten. Baina nagusirik gabe, laster ahaztu zuten zeregina. Martxelo eseri eta mahai gainean esku batetik bestera zinta birarazten hasi zen.

—Enpresan lan erregulazioa egingo dute —esan zuen bat-batean, galdera baten erantzuna balitz bezala.

Igonek hiru urratsetan egin zuen bitrozeramikatik leihorainoko metro eta erdia. Zabaldutako arropaz haragoko patiora begira geratu zen. Martxelo, mahaira eserita, bizkarrez eta burumakur, enbalatzeko zinta biribilkia ibilarazten jarraitu zuen, burrunba albo batetik burrunba bestera. Kartoizko kutxa ahazturik lurzoruan, hegalak anarkian noiz itxiko zizkioten.

—Utzi hori, mesedez, urduri jartzen nauzu —esan zuen azkenean Igonek, tonu erretxin baina zibilizatuago batez.

Jolasa gelditu zuen Martxelok.

—Eta hori esateko sesioa behar zenuen lehendabizi?

Martxelo isilik.

—Zer erregulazio?

—Lasai, Igone, Giza Baliabideko informatikaria naun, ez dinat uste niri eragingo didanik. Litekeena dun paperak prestatzen inoiz baino lanpetuago ibiltzea.

Patetismo neurtua zerion tonu hari. Behin albiste txarra botata, giroa gozatu nahi zuen. Ondo atera zitzaion. Igone mahaira etorri eta sorbaldan jarri zion eskua.

—Ez kezkatu, kontuak egingo ditiagu.

Kafea prestatu bitartean egin zituzten kontuak, eta okerrenean ere ez zeundela hain gaizki erabaki zuten, eta okerrena zen azkenean Martxelo lanik gabe geratzea, baina orduan Igoneren soldata zeukaten, mila eta seiehun euro garbi, bankuko aurrezki apur batzuk eta hamabost bat urteren langabezi-sari inoiz ez kobratua, azkar egindako kalkuluen arabera gutxienez beste mila bat euro hil bakoitzaren hamargarrenean, semea edukita gehiago, eta kaleratzeagatik jasoko zukeen indemnizazioa gehitu behar zioten horri, Fogasakoa. Agian, estu samar bi mila euroko letra ordaindu eta beste gastuei aurre egiteko, baina nahikoa, eta hori okerrenean. Eta orduan Martxelori gogoratu zitzaion enpresa berria sortu nahi duten langabetuei diru-laguntzak ematen dizkietela, eta agian, okerrenean ere, aspaldiko asmoa berreskuratzeko aukera ona izan zitekeela, informatika enpresatxoa sortzea, eta Igonek baietz esan zion, egoera luzatzen bazen, aukera interesgarria izan zitekeela, inbertsio txikia eta arrisku txikia, beste zerbait sortu ezean, edo sortu bitartean.

Zartaginen kutxa itxita, beste bat betetzen hasi ziren platerez: Igonek armairutik atera eta Martxelok jasotzen zituen kutxan txukun jartzeko egunkariko paperez bildu ondoren. Martxelok pozik zirudien, arindurik, eta Igone poz haren atzetik, barneraino sartu zitzaion izu-laborriari biderik ez emateko. Orain pisutsuak zitzaizkion arestian esandakoak, etxea erosita zegoela eta ez zegoela atzera bueltarik

—Arrazoi dun, hobe gastu guztiak batera egitea, eta oso zaharra dun, eta arriskutsua.

—Kotxea?

—Hik esan dun, prezio onean zauden orain, eta diru-laguntza... Oraindik bazauzkanagu hire gurasoek emandako dirua.

—Baina hain premiazkoa ere ez duk. Tailerrean hori esan bazuten... Ez zekiat, ba, agian itxoin beharko genikek.

—Baietz, Igone, erosiko dinagu. Dirua dirua dun, eta ezbeharren bat saihesteko bada, ondo gastatua. Altzariak IKEAn erosiko ditinagu eta agian oporretarako ere geldituko zaigun!

—Logela ere IKEAn? Bai zera! —haserretu zen Igone irribarre behartu batez.

—Katalogoa zorroan daraman!

—Ideiak hartzeko, baina gero kalitateak...

Eta halaxe egin zuten: autoa erosi, etxe berrira aldatu eta orduan erregulazioak kalean utzi zuen Martxelo, hiru hilabetez, eta gero gerokoak, zitekeena baitzen enpresaren itxiera luzatzea edo, zoritxarra ate joka, ekoizpena Poloniara eramatea, hau da, lantegia behin betiko ixtea. Horrela estreinatu zituzten etxea, kotxea eta IKEAKO altzariak.

Baina kontuak eginak zituzten eta ez zeuden hain gaizki, egia, ez zeuden hain gaizki, baina astelehena zen, eta Martxelo ez zihoan lanera.

—Unai, zoaz hortzak garbitzera —esan dio semeari kopeta harraskan sartuta, trapua txorrotaren azpian hamaikagarren aldiz tximurtzen. Isiltasuna erantzun, atzera begiratu duenean, bakarrik dagoela konturatu da.

Mahai gainean Actimelaren ontzia hutsik dago, Unairena. Zakarrontzi urdinera bota du. Tramankulu handia da, pieza bakarrekoa baina lau ahokoa, zabor bakoitza bere lekura botatzeko, gero birziklatzeko. Colacao-galleta porlanaz beteriko kikara jaso duenean, garrasia ito du eztarrian. Semearen bila joateko asmoa ere baztertu du. Lasaitu beharra dauka.

Irratia piztu du: Europako goi mandatarien bilera nonbait, krisiari buruz hitz egiteko, atunontzi bahitua, Asian lurrikara handia, presoen argazkiak... Ez dute Renault berriari buruz hitz egiten, ezta etxe berriari buruz ere; galdara bere kabuz itzaltzea ere ez da albistea, ez eta Unairen gelako pertsiana trabatzea ere; ate batzuen bidean porlan txintxarriek wengézko lurzoruan egindako marra haiek ez dira Europako goi mandatarien kezka. Huskeriak dira guztiak, etxera sartu zirenetik hamaika haserreri aitzakia eman dioten huskeriak, gauza bakar bat ezin dela ondo atera gogoratzen dioten huskeriak, saltzailearen irribarrea zapuzteko adinakoak ez:

—Segituan bidaliko dugu norbait “koxka” horiek konpontzera —esan zion aurreko astean telefonoz. Oraindik dago zain.

Pisua erakutsi zien lehen aldian, Martxelok pentsatu zuen emakume haren hitz jario eutsi ezinak edonor konbentzituko zuela arima saldu eta bi halakoren truke pozik atzera eros ziezaion, negozioa egin zuelakoan, gainera. Sugandilaren urduritasunaz erakutsi zien etxea, kalitateak eta bertuteak goraipatzen ez zituenean, koipea ematen, orain etxeaz mintzo orain seme-alabez, ikastolaz, etxebizitzen salneurri ikaragarriaz: “...horregatik esaten dizuet ez duzuela hau bezalako aukerarik aurkituko”. Eta dena euskara ezin jatorrean, baina beharrezkoa izanez gero errusieraz ere bai, deabruak hizkuntza guztiak dakizki eta. Hamaika trikimailu bezeroak, begi aurrekoa ez, saltzaileak sortutako irudia ikus zezan, pentsa ez zezan, zalantza guztiak uxatu zitzan, momentu egokian buruan ideia bakarra sartzeko: “...garrantzitsuena zeuen burua hemen bizitzen ikustea da”. Begi mozkortuetan ilusioaren dirdira ikusi arte ez zuen prezioaz hitz egin nahi izan.

Pasilloan Igoneren takoiak entzun ditu Martxelok. Ez zekien hain berandu zenik.

—Gaur topoa hartuko dut, Martxelo —entzun du segituan—. Amarako anbulatoriora joan behar dut.

Eta sarrerako atea ireki du.

—Baina nora zoaz, ama? —galdetu dio Unaik pasilloko komuneko atetik.

Etxe berrira joan zirenetik, hirurak autoz joaten ziren Errenteriaraino; hantxe hartzen zuen Igonek trena Groseko anbulategira joateko, Renfekoa, etxe ondoko topoak urrun uzten baitzuen lanetik, Amaran. Hondarribia-Donostia autobusa ere aukera zuen, baina hari itxoitea apustu bakarra eta arriskutsua zen: gehienetan berandu etortzen zen, batez ere, euria egiten bazuen edo polizia nazionalek ohiko kontrola paratzen bazuten, Gaintxurizketan edo Lintzirinen.

—Topoa hartzera, maitia. Gaur Amarako anbulatoriora joan behar dut. Etorri hona musua ematera.

Lasterka txikia pasilloan, kutxa baten kontra estropezu, amaren kexua eta muxu ozena.

—Zoaz, ama, nik itxiko dut atea! —aldarrikatu du Unaik. Ate astuna da, blindatua, eta bi eskuekin helduta ere kostatzen zaio mugitzea, gazteluko atetzarra balitz bezala. Horrexegatik gustatzen zaio ixtea.

Agur labur eta lehorra airean, Martxelorentzat.

—Baina, Unai, kontuz...

Eta Martxeloren erantzuna atearen danbak ito du.

Bezperan esan zion Amaran zeukala lana, ordezkapena. Ahaztuta zeukan. Geltokirainoko bost minutuko isiltasun estutik libratu da, kotxetik atera aurreko musu sendagarritik ere bai. Bakerako apaltasuna baino errazagoa da gibel-denborari amorrua metabolizatzen uztea.

—Unai, bagoaz! Ez luzatu komunean! —bota du ozenki. Trapua txorrotaren azpian blaitu eta gogor tximurtu du berriro.

—Zure zain nago, aitaaa! Zuuu zabiltza berandu!

Burua sukaldeko atetik atera eta sarreran ikusi du semea txandala jantzita eta zorroa bizkarrean, bandei bi erpuruekin helduta, zintzo demonio. Sarrerako erlojuari begiratu dio.

—Hartu txamarra.

Unai korrika abiatu da gelara. Martxelok eskuak lehortu eta janztera joan da. “Oporretan” dagoenez, arropa erosoa aukeratu du: Northfaceko prakak eta polarra, Nike deportibak eta kamiseta frikia: Micky Mouse erraldoi irribarretsu bat New Yorkeko Enpire Statera igota, hegazkinak tiroka bere inguruan, King Kongen antzera. “Euskal janzkera friki mendizalea”, Igonek esan ohi duenez. Unairi, ordea, asko gustatzen zaio aitaren kamiseta, eta horregatik beste bat erosia du berarentzat larunbatean Action-manarekin batera oparitzeko. Tamalez, interneteko denda hartan kamiseta guztiak helduentzat ziren, eta ezin izan zion neurri egokikorik erosi; L neurrikoarekin amore eman beharko du.

—Unai, non zara?

—Hemen, aita, zure zain! Berandu zabiltza!

Atarira joan da.

—Hori ez, hori ezin duzu eskolara eraman.

Txamarraz gain, Unaik eskuan Action-man zaharra ere ekarri duelako.

—Joooo, es para el coche...

—Beste bat ez! Hor badaukazu bat edo bi.

—Autoan bat bakarrik...

—Ezetz!

Purrustaka bota du lurrera. Egun gutxitan auto berria jostailuz bete du. Atzeko aldea bere erresumatzat aldarrikatzen du horrela.

—Lurrera ez, gelara eraman behar duzu. Eta azkar, Unai, berandu da eta.

Berriro gelara, amorruz buru-besoei eragiten, antzerkitan bere buruarekin:

—Jooo, Unai, ke berandu dela, ke berandu dela...!

Igogailu estuan isilik jaitsi dira garajera. Unaik birikak puztu eta ahoa itxi du, jolas moduan, ea beheraino iritsi arte arnasari eusteko gauza ote den; ikastolako patioan lehia dute eta gaurkoa irabazi nahi du. Martxelo aluminiozko atera begira geratu da, giltzekin jolasean, gorriak semearen aurpegia hartzen duen bitartean. Igogailua gelditu denean, aitaren hanken artean bortizki sartu da eta ateko bi orrien arteko zirrikituan sartu nahi izan ditu hatzak, bere indarrez ireki nahian; berez ireki direnean, sakon hartu du arnasa, arnas faltan ur-azalera irteten den urpekariaren gisa. Halakorik ez egiteko esan dio Martxelok haserre. Isilik jarraitu dute autoraino, eta isilik lotu dio semeari segurtasun-uhala atzeko aulki berezian.

—Eta ez askatu.

Gidariaren lekuan eseri da, autoa martxan jarri eta maniobratzeko atzerako ispiluan begiratu du. Unai pilotatxo batekin ari da jolasten leihatilaren kontra errebotatzen.

—Unai, ez jolastu kotxean! Zuk horrela jarraitu eta zure jostailu guztiak ume ijito bati emango dizkiot opari, eta larunbatekoak ere bai!

Unaik purrusta egin du, baina laburra, keinu zatarrik eta kasketarik gabe, erabat antzeztua. Garajetik atera arte arnasari eutsiko diola erabaki du. Masailak bete eta aurpegia gorritu du, arnasa faltagatik baino, imintzioagatik.

—Unai, ez egin txorakeriarik.

—Jooo... Baaale....

Baina gutxi iraun du barealdiak. Lehen errotondara iritsi direnerako, hitz lapikoari eman dio aitari ikastolakoak kontatzen, ikasgelako batek esan zuela Actimel-ak nazkagarriak zirela, eta beste batek esan ziola bere familia pobrea zela eta horregatik ez zutela halakorik erosteko dirurik...

—Baina niri gustatzen zaizkit, aita, eta ume horri bihar ez diot gozokirik emango.

Esaldi bakar batean zurikeria eta saldukeria. Martxelok ez dio ez bata ez bestea sinistu, baina isildu behar.

Onartezina izango litzateke heldu hain garbi jokatzea, areago onuraren bat jasotzeko zain, urtebetetzearen bezperan, kasu. Zama etikorik gabe, umeei interesa eta morala baino ez zaizkie lehiatzen, eta morala ere interesatua da: segurtasuna bermatzeko. Umeek hobeto neurtzen dituzte euren baliabideak eta aukerak. Unaik, lehen, ohiko kasketaren ondoren, erraz egiten zuen atzera porrota ezinbestekoa zitzaionean, umiliaturik sentitu gabe, eta barrenak ondo hustuta ez zuen inolako eragozpenik izaten ordura arte ogro maltzur tirano izandakoa besarkatzeko, maitekiro eta lozorroan, gozokia edo dena delakoa lortu ez arren, maitasuna ziurtatzeko, eta agian gozokia edo dena delakoa ere bai. Orain teknika aldatu du: koipea ematen ikasi du, manipulatzen. Kea asmatu duela pentsatzen du, eta horregatik ez du ulertu aitaren errieta erretxina:

—Unai, gonbiteak guztientzat dira eta guztiei eman behar diezu.

—Jooo... eske tontolapikoa da, aita... —esan du apal, zapuzturik.

Segundo batzuk isilik eta mamiari heldu dio:

—Eta arratsaldean erosiko ditugu gozokiak?

—Neuk erosiko ditut orain.

—Jooo...

—Eta Kinder Sorpresarik ez.

—Jooo... ke kutrea.

Lehendabiziko aldiz eramango du gonbitea Unaik, aurreko astean klaseko batek estreinakoz eraman zuelako. Eskuak bete gozoki topatu zuen Martxelok ikastolako sarreran.

—Bai ikaskide jatorrak zureak! Kinder Sorpresa eta guzti! —esan zuen Martxelok ikastola irteeran Unai esku bete gozoki topatu zuenean.

Baina jatorrak, berez, ume haren gurasoak izan zirela pentsatu zuen, beste gurasoei halako xantaia inposatzegatik. Eta ikastolan horrelakoen kontrako arauak ezarri beharko zituztela ere erabaki zuen, agian debekatzerik ez, baina muga jartzea bai: txupatxus bana edo poltsa bete sugus klase osoarentzat, neurrizko zerbait, ez demaseko hura: kontu azkarra eginda, Unaik ekarritako poltsatxo hark bi euro balio zuen; bi euro bider hogeita hamabi ume, hirurogeita lau euro ziren eskolan gonbitea egiteko, litxarreriak oparitzeko. Guraso haiek inolako lan erregulazioren berri ez zeukaten seinale. Martxelok, ez zekien, iraileko oharra irakurri ez zuelako jakin ez, eskolak bizkotxoak edo enparauak eramatea gomendatzen zuela, etxean egindakoak.

—Aita, nik ere eramango ditut gozoki poltsak? —galdetu zion Unaik kotxean Kinder Sorpresari zilarrezko bilgarri zuri-gorria kendu bitartean—. Klasekoek galdetu didate, zergatik badakite hurrengo astean nire urtebetetzea dela.

—Zuk esan diezulako jakingo dute, Unai. Amarekin hitz egingo dut —esan eta damutu, hain azkar amore emateagatik. Orain ez zen konformatuko poltsa bete sugus eramatearekin—. Baina Kinder Sorpresarik ez, oso garestiak dira! Gozoki batzuk eta kito. Eta ez zikindu txokolatearekin, eta ez da esaten “zergatik badakite”, “dakitelako” esaten da, eta “datorren astean”.

—Jooo... —kexatu zen Unai kokotsa paparrean, kemen handirik gabe: une hartan arrautza magikotik atera berri zuen jostailutxoak hamar minutuko loria aldarrikatzen zion—... un urtebetetze kutre.

—Kutreagoa da ezer ez! Eta ez jan gozoki gehiago meriendatu arte.

Bi urte lehenago, Unaik lau urte zituela, BBC kateko erreportaje bat ikusi zuen Martxelok. Berez, gizakion hazkundea eta gainbehera zertan gauzatzen diren azaltzen zuen erreportaje sail bateko alea zen, umeen garapenari zegokiona. Bertan hainbat proba egiten zituzten umeen gaitasunak neurtzeko, oso errazak egiten denak. Berehala saiatu zen Martxelo haietako bat egiten.

Esperimentua oso erraza zen, etxean ere egiteko modukoa: semeari merienda eman aitzakian, bere plastikozko edalontzi gorria, tapa eta guzti, erakutsi zion. Zukuaren ordez galletaz beteta zegoen, baina Unaik ez zekien, noski.

Helburua, ea Unaik enpatia garatua ote zuen.

—Unai —galdetu zion Martxelok—, zer dago barruan?

—Zukua! —bota zuen umeak erabateko ziurtasunaz.

Martxelok tapakia kendu eta galletak erakutsi zizkion. Unaik begiak zabal-zabal ireki eta barrez hasi zen.

—Galletak! —esan zuen magia jokoa ikusi izan balu bezala.

Martxelok bat eman eta tapakia jarri zion berriz.

—Unai, entzun, ama etorriko da orain, eta nik galdetuko diot: “Zer dago barruan, ama?”. Zer esango du amak?

Galleta murtxikatzeari utzi gabe, Unaik edalontziari begiratu zion hausnarketa sakonetan, gero esku artean zeukan galleta erdiari.

—Galletak! —esan zuen azkenean txokolatezko irribarre zoragarri batez, harro, ustez aitak espero zuen erantzuna eman zuenez.

Baina desengainua hartu zuen Martxelok: “zukua” esan behar zuen enpatia bereganatua izan balu, amaren errealitatea bestelakoa zela ohartu, hain zuzen ere, amaren ikuspuntutik logikoena edalontzi barruan zukua zegoela esatea baitzen; “galletak” esan zuen, ordea, oraindik ere bere errealitatea guztien errealitatea zela pentsatzen zuelako, berak zekiena amak ere bazekiela, alegia.

Hurrengo bi hilabetean hainbatetan saiatu zen; beti ere, alferrik. Etsi zuenean, Unaik berak eman zion ezustekoa, egongelako paretan plastidekorraz marra batzuk egiten topatu zuenean.

—Et, et, et! —esan zion plastidekorra eskutik kentzeaz batera—. Gozoa jarriko da ama!

Baina Unaik, ohiko negarraren ordez, amari ez esateko erregutu zion aitatxori, beldurtuta oso, aho txikiaz.

—Ez esan, ez esan!

Ez zen halako arte lanik egiten zuen lehen aldia. Aurrekoan ipurdiko galanta eman zion amak, etxea alokatua zela eta a zer-nolako komeriak izango zituzten jabearekin handik joatean... Eta gero senar-emazteek sesioa izan zuten semea jotzeagatik eta, bide batez, Igonek zehar bidez etxe berria erosteko gaia berriro atera zuelako hizpidera.

—Ez diot esango, baina gaur zigortuta zaude telebistarik gabe.

Unaik azkenean ulertu zuen bere ikuspuntua eta besteena ez zirela ezinbestez bat etorri behar. Aitak amari esaten ez bazion, amak ez zuela jakingo.

BBCko erreportajean zioten lauzpabost urte behar dituela gizakiak enpatia garatzeko, baina hamabi hilabete nahikoak direla hurkoari nahita min egiten ikasteko.

Unaik aurrera makurtu da aitak ondo entzun diezaion. Silabak banan-banan ahoskatu behar ditu:

—Apaipitapa, zepenbapat upurtepe bepetepekopo dipituput bipihapar? Apaipitapa! Apaipitapa! Jooo, aita, ez didazu entzuten!

—Nahikoa da, Unai!

Eta Unai atzera agondu da aulkian, besoak gurutzaturik, purrustaka.

Martxelok arreta handiagoz gidatu behar du Errenteriako zumardira iristean. Astelehena azoka eguna da Errenterian. Goizeroko ohiko kaosari frutaz eta barazkiz betetako kamioak gehitzen zaizkio, marka susmagarriko arropaz leporaino zamaturiko furgonetak, postuen artean denak aparkaturik, autoak poliki eta turutak azkar.

—Berandu iritsiko gara, aita.

—Ez gara berandu iritsiko.

—Bi minutu falta dira, aita.

—Baietz!

Ikastolara iritsi direnean, bestelako inbasio barbaroarekin egin dute topo, baina ijitoen furgonetarik gabe, ama gazte eta lerdenen auto modernoen partetik; haietako asko handi-mandiak dira, 4x4 motakoak, nolanahi aparkaturik, espaloietan zein errotondaren inguruan. Gero, eguerdian eta arratsaldean, kaos bera errepikatuko da, ikastolako sarreran ibili ohi diren udaltzainek ezer esaten ez dutenez; askoz ere zorrotzagoak dira azokako ijitoekin.

Martxelok ere hala-hola aparkatu eta ikastolako sarreraraino lagundu dio Unairi. Ozta iritsi dira garaiz, klasera sartzeko txirrinak jo duen unean bertan.

—Aita, ez ahaztu gozokiak.

—Ezetz.

Musu azkarra eman eta autora itzuli da alferrikako larritasunez: tarte laburra nahikoa izan da beste auto batek berea blokaturik utz dezan. Volkswagen Golf berde iluna da. Lepoa luzatu eta lotsagabeki inguruetara begiratzen hasi da, nabarmen. Aitona-amona batzuk eta ama asko ikusi ditu, solasean, haietakoren bat erruduna. Ez dauka presarik, ez dauka zereginik, baina ez zaio itxoitea gustatzen. Gainera, beste gidariak ez daki presarik daukan ala ez, lanera joan behar duen ala semearen gonbitea erostera; txinpartak ahoan, giltza dantzan hatzen artean hasi da. Etortzen denean zerbait esan behar diola pentsatu du.

Kotxe barrura sartu da turuta jotzeko asmoz, baina gogoz beste hasperen egin eta atzeko aldea txukuntzeari ekin dio. Bilduma ederra dauka Unaik. Pistolaz gain, Pitxitxi katua, Action-mana eta Pirritx eta Porrotxen pilota txikia. Denak kopilotuaren eserlekuan utzi ditu, denak etxera igotzeko.

Oraindik ere bi minutuz itxaron behar izan du. Ispiluak doitu ditu, eserlekua egokitu, turuta jotzeko tentazioari eutsi, beste gidaria korrika txikian kotxearen aurretik pasatzen ikusi duen arte; besoa luze eta eskua zabal, barkamena eskatu dio Martxelori, edo pazientzia, edo badoala... Igoneren adineko emakumezkoa da, agian zahartuxeagoa. Volkswagen Golf berde ilunean sartu eta ziztu bizian abiatu da. Eskola sarreran anarkia onartzen da.

—Ostia, hi, aspaldiko. Pobreak nola bizi garen ikustera etorri al haiz, ala? —agurtu du Ferminek tabernan sartu orduko. Lokala hutsik dago, hustu berria, aurreko oldarraren ondoren. Tabernaria lerro zuzenean jartzen ari zen kikara garbiak eta azukre sobreak. Bat atera du lerrotik Martxelorentzat.

—Hik edukiko duk hik errenta ona! Egon isilik eta atera kortadoa.

Ferminek zintzo eman du buelta eta kafe makinarekin hasi da lehian, maitasunik gabe, iragazki-kirtena gogor jotzen tiraderaren ertzearen kontra kafe hondarrak ateratzeko; kask-kask, kafe eho berriaz hornitu eta eskarmentuaren zehaztasun azkarraz sartu du atzera bere lekuan. Makinaren kexu bakarrak lurrin intziriak izan dira. Martxelok barraren muturrerainoko joan-etorria egin du egunkaria hartzeko.

Ikastolatik, zumardiko azokako zalaparta atzean utzi eta papeleraz harago aparkatzea erabaki du, bat-batean, lekua ikusi duenean. Mamuten erosi nahi zuen Unairen gonbitea, baina goiz da oraindik eta hamarrak arte itxita dago. Bestela etxeratu eta atzera beharko du atera. Baina Herriko Plazako gozoki denda ere itxita topatu du. Ez daki noiz irekiko duten; igandeetan ordu bat eta erdietan ixten dutela baino ez daki, Unaik beti estutzen zituelako kontu horrekin, itxiko zutela eta itxiko zutela, artean igande goizak kartoizko kaxak bete gabe paseoan ematen zituztenean.

Gozoki denda itxitik Sansoenea kalera iritsi da ohiko ibilbidetik. Naturala bezain arrotza egin zaio kale horietatik ibiltzea. Bosgarren zenbakiaren parean gora begiratu du. Hutsik ematen du, aste batzuk lehenago utzi zuten bezain hutsik. Atariko atea bultzatu du, ea irekita ote dagoen postontzia ikusteko; behingoan ez. Orduan kale kantoiko tabernan sartu da.

—Eta zertan hemen? Pozik etxe berrian? —galdetu dio Ferminek kafea ekarri dionean.

—Pozik bai. Badakik, leku lasaia duk, ia trafikorik gabea —esan dio begirada egunkaritik jaso gabe.

Ferminek irribarre egin du.

—Orain amerikanoen moduan nabilek —gehitu du Martxelok egunkariko bi orri interesik gabe pasa ondoren—, leku batetik bestera autoz.

—Ez adarrik jo, hi! Hori duk aitzakia auto berria paseatzera ateratzeko, besteok ikus dezagun. Zenbat duk etxetik hona, bi kilometro?

—Ostia, Fermin, Renault bat duk! Zaharrak hogei urte zitian.

Gero serioago jarri da Fermin eta lan erregulazioaz galdetu dio. Gizalegezko galdera da, konpromisorik gabekoa, erantzun laburra espero dutenetakoa. Martxelok gustura kontatuko lizkioke bere pena guztiak, bere damuak, auto berria kostatu zenarekin hipotekako letra asko ordaindu ahal izango lituzketela, etxea erostea ergelkeria izan dela, Igonerekin ez dagoela ondo, sesiotan dabiltzala beti, Unai horretaz konturatzen dela... Agian, edaria eta ordua bestelakoak balira, agian kontatu egingo lizkioke, agian Ferminen ustezko pentsamendu ozpina buruan ez balerabil: “Handi-manditan ibiltzeagatik zabiltzate horrela, ez negarrik egin orain”.

—Ziur aski laster bulego zuloan kexaka ibiliko nauk. Orduan, oporretan pentsatzen hasiko nauk.

Ferminek irribarre egin du.

—Ba, nik gustura hartuko nikek goiza libre denboraldiko azken perretxikoak biltzeko. Autoa hartu eta Artikutza aldera joango nindukek.

—Hik taberna itxi? Hago horretan!

—Kafe asko jarri behar ditiat jateko, hi!

—Bai, eta langostino asko jan behar dira bizimodua ateratzeko! Hori esaten zian batek.

—Ez nabilek ni bertsotan, hi!

Barre egin dute biek, gero isildu, nor bereari emana, Martxelok egunkariko orriak pasatzeari eta Ferminek barra gainekoak txukuntzeari.

—San Agustinetan eraman genian Unai. Artikutzara esan nahi diat —bota du azkenean Martxelok, egunkariaren azken orria pasatu duenean. Barra amaierako gakora bueltatu eta txanponak atera ditu patrikatik. Pare bat utzi du barra gainean—. Badakik, dena kotxez eta errepide ertzeko tortilla jalez beteta, pilota partidu ziztrinak eta euskal dantzak.

Ferminek nagikeriaz jaso ditu bi txanponak hatz puntekin, banan-banan, ahur zekenarekin barran zehar eskutik eskura eraman gabe.

—Gaur ez, gaur jubilatuak aurkituko dituk.

—Eta langabetuak. Agian kasu egingo diat eta hara joango nauk. Ez duk ideia txarra.

—Nik egingo nikek.

Autora bitartean gutxi iraun dio bakeak. Errua ez da Ferminena; tabernariak ondo bete du bere eginkizuna: kafearekin batera, hogei minutuko adiskidetasuna eskaini dio, dena txanpon pare baten truke. Ezin da kexatu, ezin du gehiago eskatu.

Lagunak, koadrilakoak, ez ditu aspaldi ikusi, poteatzera atera ziren azken alditik ez, orain dela bi hilabete. Eta halakoetan ere, emakumeak segituan lotzen zaizkio edozein gairi, umeak kalean jolasean pozik, baina Martxelo-eta, berri zaharrak astindu ondoren, gaztaroko pasadizoetara lerratzen dira beti, isilik ez geratzeko, nostalgia antzeztutik hango jaiak eta hango kontzertua hizpide, edo udalak hartutako azken erabakiaren gainean... Nolanahi ere, nagiegi elkarrentzako espazio berria osatzen hasteko, interesik gabe, zamatuegi. Agur luzean, hurrengo batean luzeago arituko direla hitzartuko dute, ordurako nork bere seme-alaba besoetan hartuta, larri etxera itzultzeko, bazkaria prestatu behar omen delako.

Martxan jarri du autoa. Poliki joan da, ezinbestez poliki, Nafarroa etorbideko bide-konkorren gainetik leun igarotzeko. Lehen errotonda, bigarrena, adreilu argi balkoi beltzeko etxeak. Bigarrenean gelditu du autoa, garajeko atearen aurrean. Polarreko patrikatik urrutikoa atera eta botoia sakatu du. Atea motelegi ireki da. Gero, erabateko doitasunez gidatu du autoa garajeko zutabeen artean euren plazaraino iritsi arte. Giltza biratu du motorra itzaltzeko, baina ez du kontaktutik atera. Horma gris marra gorrira begira gelditu da. Oraindik ordu erdi falta da Mamuteko Alcampo ireki dezaten. Etxera igotzen bada, ordenagailua lanean utz dezake. Aspaldidanik jaitsi nahi du The Fall and Rise of Reginald Perrin. Bazkaldu ondoren kapitulu batzuk ikusten has daiteke. Ez du gogoratzen zenbat kapitulu ziren, baina gutxienez aste osorako adina izango du. Dena astuna zaio, etxera igotzea, ordenagailuan sartzea, Mamut... Kotxea martxan jarri du, ia pentsatu gabe, matxinatuta. Igonek ezuste ona izango du afarian, perretxikoekin zoratzen da eta.

Errepidean

Azaroaren hasiera. Errepidea bustita dago, orbel ustelek hartuak bazterrak, gaztaina trikuak nonahi. Herriko azken auzoa atzean utzita errepidea gero eta pikoagoa da, bihurriagoa, mendi magalean gora, oihanean barrena. Martxa aldatu du. Poliki doa, errepidetik aterako ote den baino, bihurgune baten bueltan mendizale, txirrindulari edo behiren batekin talka egingo duen beldur. Halere, lasai, ibileraz gozatzen. Leihatila jaitsi du besoa kanpora ateratzeko. Eguratsak azala hezetu dio. Irratitik doinu arin eta itsaskorra.

Eskua barrura sartu du atzera bolanteari eutsi eta bestearekin martxa berriro aldatzeko. Aurrean bihurgune itxia dauka, eskuinetara. Bestaldean, zuhaitzen artean, itzal bat antzeman du, oinezkoa bide bazterrean.

“Hori ere perretxikotara zoak”, pentsatu du, eta atzean zabalgune batean ikusitako autoa gogoratu du. Bat-batean telefonoa dardarka hasi da polarreko patrikan. Mezua da. Abiadura moteldu du, esku bat bolantean eta bestea telefonoan. Publizitatea da. Bihurgunea hartu eta badaezpada turuta kolpetxoa jo du ustezko perretxiko-zalea ohartarazteko. Honek burua bueltatu du, gero gorputz osoa, eta orduan errepide erdira atera da, bi besoak kotxerantz luzaturik.

—Zer ostia ari haiz? —bota du gidariak ozenki galga larri zapaltzen.

Hiru metrora geratu da kotxea. Kostatu zaio gidariari kanpokoak eskuan pistola daukala konturatzea, berari zuzenduta; buruan, aurpegia estaltzen dion txano gorria, bi zulo begietan, bat ahoan. kontzientziak irudiak prozesatzeko denbora behar du; inkontzienteak ez, eta gorputza paralizatzeko agindu du lehenik eta behin. Baina denbora aurrera doa eta txanodunak, apuntatzeari utzi gabe, autorantz egin du. Beso bat jaitsi du kopilotuaren atea irekitzeko. Azken begirada inguruetara eta atea ireki. Eserlekua jostailuz beteta dago, panpina batzuk eta pilota. Kolpe batez bidali ditu txanodunak lurrera eta eseri egin da.

—Segi aurrera! —esan dio gidariari saihetsetan pistolaz akuilatu bitartean.

Auto-eskolako lehen praktikan baino okerrago sartu du gidariak lozagia: karranka, jauzia eta autoa gelditu egin da.

—Barkatu, barkatu —esan du urduri.

—Jarri martxan! Azkar!

Halaxe egin du eta aurrera doaz, ehun metro, berrehun metro, hiruzpalau bihurgune, eta bat-batean txanoduna makurtu egin da. Aurrean auto bat dator.

—Ez egin ergelkeriarik! —eta pistola saihetsen kontra areago estutu dio.

—Hi, lasai! —atera zaio gidariari ahots pitzatuaz.

Autoak elkarren ondotik pasatzean, gidariak bestearen begirada erregutu du. Baserritar itxura hartu dio, baina ez dio begiratu ere egin. Atzerako ispiluan urruntzen ikusi du autoa.

Errepidetik atera eta porlanezko pista batetik jarraitu dute, lurrezko bide batetik gero, zabalgune batera iritsi diren arte. Han autoa gelditzeko agindu dio txanodunak. Giltza kontaktutik atera eta kanpora joan da gero. Atea irekita utzi du, eta berriro ari zaio pistolaz apuntatzen.

—Atera hadi!

Baina gidaria sorgortuta dago. Oraindik ez du egoera ulertzen. Buruan jaso ditu datuak, baina osatzen duten irudia ez du ulertzen, ez du ikusten; espazioa, denbora eta bere kontzientzia elkarrengandik banandurik dauzka. Minutu batzuk lehenago patxadaz ari zen gidatzen eta orain ataka honetan dago, hain azkar dena.

—Hi, esnatu! Ateratzeko esan diat!

—Bai, bai!

Pagadian barrena abiatu dira, mendi magalean gora, txanoduna atzetik pistolaz apuntatzen. Gidariari urrats bakoitzean ondoeza larriagotzen zaio, hanketan gurinezkoak ditu giharrak, kakalarria sentitzen du, zurrunbilo gorra belarrietan, belarrondokoa jaso eta ondorengoa bezalakoa, baina belarrondokorik gabe. Ibili ahala, garondoan kilikak sentitzen hasi da, eskua hara eraman nahi du. Txanodunak garondoan tiro egiten badio, ez da konturatu ere egingo: bat-batean argia itzali egingo da eta kito; agian kolpea sentituko du, agian bala burmuina zeharkatzen sentituko du... Atzera begiratu du.

—Hi, aurrera! —esan dio zakar txanodunak.

Isilik jarraitu dute minutu pare batez, luze-luzeak, gidaria tarteka atzera begiratzen, agindua gorabehera. Halako batean txanoduna ziplo gelditu da.

—Hori duk lekua.

Harri handi bat dago, borobila eta erpinik gabekoa, metro eta erdi altu, hiru zabal; alde batean goroldioak hartuta dago, eta ondo-ondoan pagoa.

—Orain zuhaitz horren bizkar esertzea nahi diat.

Txanoduna inguruetara begiratzen hasi da, tokia segurua ote den baieztatzeko. Gidaria zuhaitz ondora joan da, baina zutik geratu da ergeldurik, eseri gabe. Zerbait egingo badu, oraintxe beharko, pistola kentzen saiatu edo maldan behera korrika abiatu; adrenalinak lagundurik eta txanoduna ezustean hartuta, ziur aski lortuko luke. Baina ez zaio bururatu ere egin, berak ere burua albo batera eta bestera eraman du lekua zinez segurua ote den ziurtatzeko. Txanodunak ederki asko daki egoera kontrolpean daukala. Honezkero, pistolaz mehatxatu beharrik gabe ere, gidariaren borondatea gatibu du. Lur ustel bustian hilobia egiteko aginduko balio, egin egingo luke; sartu egingo litzateke barrura gero, azken momentura arte itxaropenari helduta. Orduan baino ez litzateke arranguraz gupida eskatzen hasiko txanodunaren orkatilei helduta, prakak malkoz eta mukuz zikintzen. Agian, kontzientzia apurra izango luke lehenago korrika ihes egin ez izanaz damutzeko. Duintasuna da hil zorian berreskuratu daitekeen bertute bakarra, baina koldarkeria lotsagarria gailentzen zaio ia beti, bizitzeko gogoa.

—Esertzeko, ba, ostia!

Gidaria lurrean eseri da, bizkarra enborrean bermaturik, baina hankak tolesturik.

—Horrela ez, luzatu hankak, ipurdia lurrean. Orain lotu egingo haut. Eraman itzak eskuak atzera.

Gidaria lur hezean agondu da eta atzera eraman ditu besoak enborra besarkatuz. Haien bila joan da txanoduna. Pistola gorde du. Polarreko patrikatik soka zuri luzea atera du, berak ere polarra baitauka, Northface bat, eta marka bereko prakak, Nike deportiba zuriak. Egia esan, gidaria eta txanoduna berdin-berdin daude jantzita, txano gorria eta eskularruak gorabehera.

Lana bukatu duenean, aurrera itzuli da.

Pistola gorde duela ikusi du gidariak, ezinbestez eskuak lotzeko gorde behar zuelako, edo lurrean utzi. Beste aukera bat galdu du ihes egiteko. Baina konturatu izan balitz ere, nekez jaiki ahal izango litzateke behar bezain azkar. Horregatik esan zion hankak luzatzeko. Oso jokaera profesionala iruditu zaio, baina gidariak ez daki hori berarentzat ona ala txarra den. Nolanahi ere, aitzakia ona da ihes egiten saiatu ez izana zuritzeko: “Ezin izan nuen ezer egin”, ikusi du bere burua agintariei azalpenak ematen.

—Ez diat oso lotura estua egin odola ondo ibiltzeko, baina alferrik duk askatzen saiatzea. Orain hankak ere lotu behar dizkiat.

Txanoduna bere aurrera makurtu da. Izerdi ustelaren eta tabakoaren kiratsa nahastua dario. Goiz-goizean irudikatu du gidariak, oso goiz, berari altxatzeko ordubete falta zitzaiola, sukalde batean eserita, kafea hartzen, lantegira joan behar duen langile morroiaren antzera, erretzen, erlojuari begira... Begi urdinak ditu, betile beltzak, ezaguna zaio begirada, identifikatu ez arren.

—Zeri begira? —esan dio zakar txanodunak.

Gidariak burua makurtu du. Txikitan buruz ikasitako aho-korapiloa etorri zaio burura, ez daki zergatik, ez dauka zerikusirik egoerarekin: “Mozorroa zorrora, zomorroa zokora...”. Ez du inoiz ulertu, orain ere ez.

Txanoduna berriz altxatu da. Lasaiago dirudi. Berriro alboetara begiratzen hasi da. Bakarrik daude basoan.

—Ba al duk inor zain, lanean edo etxean...? Ez esan gezurrik —galdetu dio gidariari.

—Bai, ez, bai... langabezian nago, baina semea ikastolatik jaso behar dut.

—Noiz?

—Bostetan?

—Gaur amona joango duk. Tira, orain ahoa estali behar diat, ez izutu.

Patrikatik galtzerdi bat atera du txanodunak, ahoa ireki du gidariak. Zapi batez ondo lotu du gero buru bueltan.

—Ondo hartzen duk arnasa?

Baietz esan dio buruaz, baina egiatan ez daki arnasa ondo hartzen ote duen. Sukarrak hartuta dauka aurpegia, gorriturik, izerdi batean kopeta eta lokiak. Eskuak, ordea, zurbildurik ditu, hotz.

—Bai? Ondo hartzen duk arnasa? Listo, orduan.

Txanoduna berriro makurtu da gidariarengana. Haren patriketan bila hasi da. Telefonoa atera du.

—Hau itzali egingo diat. Ez diagu deirik jaso nahi.

Pantaila erabat itzali denean, gidariaren magalean utzi du telefonoa. Pauso batzuk egin ditu atzera. Polarreko kremailera ireki du. Barrura sartu du eskua. Gidariak begiak itxi baino lehen Micky Mouseren aurpegi irribarretsua ikusi du txanodunaren elastikoan. Ez du ulertzen, ezinezkoa da, baina badauka elastiko hori baino kezka handiagorik, oraintxe hil behar duela pentsatu baitu, pistola atera eta tiro egingo diola. Ez da konturatu ere egingo, argia bat-batean itzaliko da. Galtzerdiak adia ito du. Gupida eskatu nahi du, baina ezin. Lehenago eskatu behar zuen gupida. Dena engainua izan da. Orain amorrua ere sentitzen du hain otzana izateagatik. Mina sentitzeraino itxi ditu begiak...

Baina tiro hotsik ez, urratsak orbelean urruntzen baino ez ditu entzun. Gero gelditu egin dira pasoak, orri pasen fereka. Gidariak begiak ireki ditu: txanoduna aurreko harri batean dago eserita, esku artean, paper multzoa dauka, eta txanoaren gainetik betaurrekoak jantzi ditu, irakurtzeko betaurrekoak behar dituelako.

—Orain ipuin batzuk irakurriko dizkiat.

Eta lehen ipuina irakurtzen hasi da txanoduna.

Literatura merkea – John Ferreiraren kasua

[2009ko Gabriel ipuin-lehiaketako XXVII. Edizioko accesita jaso zuen ipuin honek]

1

1904. urtean, The New Yorker Daily News egunkariak “Honeymoon in cellar” errelatoa eraman zuen argitara, apiriletik ekainera, asteartetik asteartera kapitulu bat. Egun haietan egunkarien salmenta ehuneko bost igo zenez, abuztuan errelatoa osorik kaleratu zen berriro liburuxka batean, pulp motako aldizkari gisa, hain zuzen, argitalpen berri haiek izaten ari ziren arrakastari segika. Merkeak ziren, zentabo gutxiren truke edonork erosteko modukoak. Marrazki dramatikoekin apaindutako azala zuten luxu bakarra, irakurleak erakartzeko amuzkia. Kasu, “Honeymoon in cellar” errelatoan bi polizia agente ageri ziren harri ilunezko soto batean, saiheska, ia bizkarrez, aurrera begira, baina espantuz beteriko aurpegi erdiak erakusteko moduan; batak kriseiluari eusten zion buru gainetik, besteak pikotxari, eta bien artean, horman egindako zuloaz bestaldeko txoko ilunean, ezkontza-soineko zuriz jantzitako eskeleto momifikatu bat.

“Honeymoon in cellar” hilketa lazgarri baten istorioa zen, eta autorea John Ferreira zen, hogeita hamaika urte lehenago Boston hirian sortua, ardo-artekari portugaldar baten seme bakarra.

Argitalpenari segituan jarraitu zitzaion polemika. Ez epela, urte hartako udara sargoriaren parekoa baizik. Izan ere, New Yorker Daily News egunkariko kritikaria Ferreira Edgar Allan Poeren mailan jartzera ausartu zen: bai, estiloa eta indarra hainbesterakoak ez zirela, baina idazle handiaren ezpalekotzat har zitekeela Ferreira; zalantzarik gabe, etorkizun oparoko idazlea.

Begi bistakoa zen harrokeriaz puztutako kritika zela hura, probokazio hutsa, polemika sortu eta lehenago ere saldutako produktua berriro saltzeko asmoz egina. Nolanahi ere, erantzun andana azkarra eta erabatekoa izan zen. Askok esan zuten “Honeymoon in cellar” plagioa besterik ez zela; ez agian lan bakar baten plagioa, baina bai Poeren irudirik ezagunenetako batzuk jasotzen zituena, eta esku ezin traketsaren eskutik, gainera. Zehatzagoa izan zen The Finger ezizenez sinatzen zuen kritikari entzutetsu batek, konpetentziako egunkari batean, noski: “Ideia berririk ekartzen ez duenez, faltsifikazioari eskatu ahal zaion guztia antzekotasuna da, jatorriarekin bat etortzea, alegia, maisu-lanaren ilusioa berpiztu dezan. Bestela, imitazio hutsa da, patetikoa, bizarra kendu nahi duen tximuaren esku baldarraren antzeko. Edgar handiak barkatuko ahal dit lizentzia, plagioa”.

“Zalantza daukat”, idatzi zuen beste batek, “Ez dakit Central Stationeko prentsa kioskoan saltzeko duina ote den. Ez naiz txantxetan ari: han, Ferreiraren folietinarekin alderatuta, Street & Smith etxeko maisu-lanak aurkituko ditu bidaiariak, hala nola Sonorako urrezko errebolberra edota Billy City-ko eskurik azkarrena, askozaz entretenigarriagoak trenaren balantzan irakurtzeko. Zinez, harrigarria da New Yorker Daily Newsek horrelako zaborra argitaratu izana. Edo agian ez da hain harrigarria”.

Baina, hori baino, zinez harrigarria izan zen literatura lan serioak aztertu ohi zituzten kritikari ezin serioagoek horrenbeste neke hartu izana, zertarako eta Ferreiraren ipuinari kritika egiteko. “Ez dagokit niri lan hau egitea”, aitortu zuen The Fingerrek arestian aipatutako artikuluaren hasieran bere burua zuritu nahian edo, “...baina letra handien eremuan bastardo bat sartzen saiatzen bada, nirekin egingo du topo, eskuak zikindu behar baditut ere!”.

Ezinbestez, New Yorker Daily News egunkarikoek irribarrez irakurri behar izan zituzten hitz horiek guztiak, zalapartako harrabotsen artean txin-txin metalikoak entzun ustean.

Usteak ustel, abuztuaren amaierako ematen zuen konpetentziako egunkarien arteko lehia besterik ez zena bere horretan geldituko zela, laster ahazteko, laster beste bati ekiteko, batez ere hormen artean hilobiratutako emakumeari Sonorako urrezko errebolberra uste baino errazago gailendu zitzaionez geroztik. Baina, orduan, ezustean, New Yorkeko poliziak Ferreira atxilotu zuen. Plagiorik edo literaturaren letra loriak lohitzea ez, erailketa leporatu zioten, hain zuzen ere, bere errelatoan deskribatutako erailketa. Albistea azkar zabaldu zen hirian.

Jende arruntak, Central Stationeko sarrera erraldoian hara hona ibiltzen den harexek berak, ez du kritika literariorik irakurtzen, ez lehen ez orain. Benetako krimen bat, berriz, denik eta publizitate kanpainarik onena da, eta denbora gutxian “Honeymoon in cellar” agortu egin zen. Laster zen kalean beste argitalpen bat. Denek jakin nahi zituzten krimenaren zehaztasunak, eta banatzerakoan istilurik ere ez zen falta, bereziki saltzaileen artean. Berandu, baina, fiskalak ale guztiak bahitzeko agindu zuen. Halaxe egin zuen poliziak, gero aleak prezio beltzez saldu bazituen ere.

Orduan, New Yorker Daily Newsek egunkarian bertan errelatoaren moldaketa atera zuen, Ferreiraren lana ez, kazetari lana zelakoan. Debekuak, beraz, ezin zion eragin. Arazoa izan zen segituan beste egunkariek ere gauza berbera egin zutela, hain zuzen ere, benetako gertaerak baldin baziren, ez zegoelako egile eskubideak errespetatu beharrik. New Yorker Daily Newsek auzitara eraman zituen, fiskala sartu zen tartean, eta ika-mika hartan aritu ziren, harik eta Kristopher Pointek denen arreta erakarri zuen arte. Denek elkarrizketatu nahi izan zuten.

2

Kristopher Point izeneko gizasemea zamaketarien arduraduna zen Hego Manhattaneko portuko seigarren nasan. Berrogei urteak pasata, potolo samarra, mozkotea, burusoila eta musugorria zen. Itxura hartaz ez zuen inor kikildu beharko, baina jakin behar da mazoa zein labana ederki dantzatuz iritsi zela kargu on hartara. Aspaldidanik, gaztetan ez bezala, inor ez zen aurre egitera ausartzen; ez, bederen, seigarren nasa hartan ezagutzen zuen inor. Gerritik zintzilik eramaten zuen mazoan koska asko eginak zeuzkan halakorik gerta ez zedin.

Zamen joan-etorrietan galdutako kutxei esker harategi bat erosi zuen lehendabizi, Madison kalean, portutik ez oso urrun; eta handik urtebetera, 1902an, bi pisuko etxe bat, harategiaren ondoan, Marie bere emazte ezkonberriarekin bizitzeko propio erosia. Marie harategiaren aurreko jabearen alaba zen, eta halaxe egin zen bien arteko ezagutza.

Bizitza berriak lasaitasuna eta egonkortasuna ekarri zizkion Kristopherri, bai eta halakoetan ohikoa izaten den nagikeria ere. Berak lapurtutakoa inork ez lapurtzeko hara-hona ibili gabe, bere ardura, berezko lanez gain, kapatazeek hartutakoaren portzentajea jasotzera mugatzen hasi zen. Horretarako, bulegoan sartu-irteerako paperei begiratu besterik ez zuen. Kapatazeek ezinbestez ordaindu behar zioten, Kristopherrek kontabilitatea beraien alde faltsutuko bazuen; bestela, poliziaren aurrean lapurreta-salaketari erantzun beharko zioten. Poliziek ere, noski, portzentajearen portzentajea jasotzen zuten, eta garraiolariek, eta ontzietako kapitainek. Hobe zen hala, gainera: bakar bati etekin handiagoa ematen baitio esku askoren lanak, bakar baten eskuak isildutakoak baino. Kristopherren zorroa gizendu egin zen, eta bere sabela ere bai.

Nasako bulegoan orduak luzeak ziren oso zamalanik gabe, eta Kristopherrek, kartetan norekin jokatu ez zeukanean, beisbolean aritzen zen biltegian, piloten ordez arratoiak mazoaz jotzen eta aurreko kutxaren baten kontra bidaltzen, ia kirrinkarik egiteko astirik eman gabe. Libertimendu hura zeukan, asperraldiaren mamua uxatzeko. Nekatzen zenean, berriz, bulegora itzuli eta egunkari edo aldizkariren bat irakurtzen zuen lasai, baldin eta beste zereginik sortzen ez bazitzaion.

1904ko abuztuan iritsi zen bere eskura “Honeymoon in cellar” errelatoa. Goizean tranbia hartzerakoan mutil saltzaile bati erosi zion hamar zentaboren truke. Krimen baten berri ematen zuela ohartzeko ia astirik hartu gabe, emazteak prestatutako ogitartekoa biltzeko erabili zuen, zatar-paperaz bildurik lehenago ere, baina zartaginean erretako zerrak berotasunik gal ez zezan. Metalezko kutxan sartu zuen gero, kafe-termoaren ondoan. Tranbiak Fulton arrain merkatuan utzi zuen, azken geltokian, portuaren ondoan, eta Kristopherrek aurrera egin zuen nasa nagusitik. Seigarrenera iristeko milia erdia oinez egin beharrean, bazeukan portuaren paretik zihoan South kaleko tranbia hartzerik, egin ohi zuen bezala, baina goiz hartan Stu Peterson hirugarren nasako arduradunekin hitz egin nahi zuen.

Garrasi batean aurkitu zuen laguna, garabien gorabeheren eta kutxen joan-etorrien artean, buruko txano gorria etengabe erantzi eta jantzi, zamaketarien baldarkeriak eragindako amorruaren adierazgarri. Besoa altxatuz agurtu zuen Kristopherrek berarenganaino bitartean. Distantziatik Stuk buruaz hitzik gabeko agurra itzuli zion. Ahopeka zenbaki batzuk elkartrukatzea nahikoa izan zen bien artekoa erabakitzeko. Stu berriro hasi zitzaien oihuka zamaketariei; Kristopherrek bere bideari jarraitu zion.

Seigarren nasan, berriz, apenas zegoen mugimendurik; bi ontzi amarraturen kulunka antzemanezina eta orgatxoari motel bultzaka zetorren agure baten zabuka, besterik ez. Badia urdin bare. Bero sapak nasako egurrari galipota isurarazten zion, izerdi beltza bezalakoa. Galipotaren lurrin kirats beroa. Kaio batzuk kutxen inguruan zebiltzan, hegan egiteko alfertuegi. Agurea haien paretik igaro zenean, ez zuten karranka egiteko nekerik ere hartu. Arratsalderako lana iragarrita zegoen; orduan zalaparta handia izango zen, ez lehenago.

Kristopherrek bulegoko ustezko freskotasunean bilatu zuen babesa. Egonean zeuden langile batzuk handik bidali zituen zakar. Eguzki galdatan egindako paseoak aldarte txarra ekarri zion. Bere mahaiaren atzean eseri eta atzeko leihoa ireki zuen, badiatik haize bolada freskoren bat noiz etorriko. Egunekoak aztertzen ordubete eman ondoren, kikara zikin batean isuri zuen termoko kafea. Oraindik bero-bero zegoen. Aldizkarian bildutako ogitartekoa kutxatik atera eta mahai gainean utzi zuen paparrean zapi zikina jantzi bitartean; bestela, emazteak errieta egingo zion etxean.

Kristopherri ogia mela-mela eginda egotea gustatzen zitzaion, odol-saltsatan bustita; haragia, berriz, epelago egon balitz, hobeto. Halere, usainak katu marroi-beltz melenga baten kexua ekarri zuen leihotik. Kristopherrek ez zion kasurik egin. Ogitartekoari heldu eta, liburuxkaren azala aztertu bitartean, zenik eta aho zulo beteta hasi zen eztarri zabaletik behera irensten.

Bi polizien espantuek barregura eman zioten, baina ezkongaiz jantzitako eskeleto momifikatuak hotzikara eragin zion. Berehala gogoratu zen bere Mariez, eta mundu honetan oso pertsona gaiztoak daudela pentsatu zuen. Berak buru asko kraskatuak zituen mazoaz, lepo batzuk moztuak zituen labanaz, borroka garbian eta ez garbian. Prostitutak ere ederki jipoituak zituen gaztetan eta hain gaztea ez zenean. Baina, nola egin ziezaiokeen halakorik gizaseme batek andre bati? Ezkontza soinekoak egiten baitzuen andre irudiko eskeletoa.

Kristopherren egonezina benetakoa zen, zeren eta, bere ustez –eta, halaber, beste askoren ustez–, egunkariko albisteak bezain errealak ziren errelatu haiek, Sonoran zein New Yorken kokatuak izan, benetan gertatutakoak paperean inprimaturik egote hutsagatik. Jakina, haietako asko –ez, halere, Ferreirarena, kasu– benetako istoriotzat saltzen ziren, hala nola, Billy The Kid edo Jessie James haragizko pertsonaiek ustez egindakoak, alegia. Formatuak berak errealitatea eta fikzioa nahasten zituen, gaur egun ere gertatzen den bezala. Ezjakintasunaren bidetik etorritako arrazoinamendutzat har liteke, agian inozokeriak eragindakoa, hala nola ume batek ipuinetako sorgin eta mamutzarrengan sinisten duenaren pareko. Zuzenagoa izango litzateke, ordea, usteari zentzu praktikoa aitortzea, inoiz gertatu ez direnak asmatzea baino samurrago ulertzen baita benetakoak kontakizun edo hizpide bilakatzea, bereziki hain makabroak direnean.

Nolanahi ere, Kristopher Point uste horretan murgildu zen “Honeymoon in cellar” errelatoaren irakurketan, eta hura funtsezkoa izan zen irakurtzen bukatu orduko zuzenean polizia etxera jo zezan. Ez zitzaion otu idazleak, Ferrerirak, Madison kaleko etxea ondo ezagutu eta baliabidetzat hartu zuela edo, bestela, kointzidentzia hutsa zela.

Eta hasieran bai, hasieran Kristopherri berari krimena gertatutako etxea bi pisukoa izatea eta harategi baten ondoan egotea dibertigarria ere iruditu zitzaion, gauean ohean emazteari kontatzeko modukoa. Irakurtzen jarraitu zuen: halako gelen banaketa, halako tximinia, halako eskailera...; baina etxearen deskribapen zehatzago hark berez kasualitatearen arrastoan jarrai zezan baino ez zuen ekarri: “serendipity”, esango zuen hitz hura ezagutzera. Izan ere, asko eta asko izan zitezkeen New Yorken harategi baten ondoan zeuden etxeak; bi pisukoak gero eta urriagoak, baina ez gutxi artean, eta denak antzekoak, bai kanpokoak bai barrukoak, iragan berri zen mendearen lehen erdian eginak, hiria gorantz hasten hasi baino lehen. Kasualitate polita emaztea lehendabizi beldurtu eta gero besoen artean kontsolatzeko.

Nola azaldu, ordea, errelatoan jasotzen ziren zehaztasun ezin zehatzagoak? Sarrerako beirate hura, adibidez, latinez idatziriko hitz berberak jasotzen zituena: Domus semper tibi sit? ; edo eskailerako eskudelaren hasieran zizelkatutako lehoiaren buru begi okerra? ; edo kolokan zegoen zazpigarren mailako ohola, Kristopherrek hamaika aitzakia medio oraindik konpondu gabe zeukan huraxe bera?

(...) Jeremiasek, emazte ezkonberria besoetan hartuta, –irakurri zuen Kristopherrek berriro pasarte bera, artean sinetsi ezinik– etxean sartu baino lehen sarrerako beiratean zegoen leloa irakurri zuen ahoz gora, “Domus semper tibi sit”. Eskaileren aurrean pausatu zuen gero, ezti eta gozo, emaztea hankan zauritutako bildotsa balitz bezala, eta halere Elisabeth neskatila herabetiak beldurrez heldu zion eskudeleko lehoiaren buruari oreka ez galtzeko.

–Begi okerra da lehoi hau! –Esan zuen irribarretsu.

Baina Jeremiasi erantzuteko astirik eman gabe, eskaileretan gora abiatu zen neska, ero moduan, senarrak egindako promesa benetakoa zela sinetsi ezinik, zinez andre batentzako etxe dotore batean biziko zela.

–Kontuz maila horrekin!

Zazpigarren mailan oreka galdu zuen kolokan zegoen oholaren erruz. Atzetik bi beso indartsuk heldu zioten. Jeremiasek berriro airean hartu eta musu eman zion ahoan.(...)

Hotzikara batek zeharkatu zion bizkarra Kristopherri. Adorea bildu behar izan zuen irakurtzen jarraitzeko.

3

Fulton kaleko komisariako buruak bi agenteri agindua eman zien Kristopher Pointi etxeraino lagun ziezaioten, badaezpada, bere esanetan kontu hura oso susmagarria zelako, oso arraroa. Hitz horiek esatean, Kristopherri begiratu zion. Ziur aski, bera ezagutu ezean, ziega batean sartuko zuen, badaezpada ere. Baina polizia burua portuko azpilanen portzentajea jasotzen zutenen artean zegoen, eta begirunea ez bazen, estimua zor zion seigarren nasako arduradunari. Gainera, zinez eskertzen zituen Kristopherren zerrak, hiriko haragirik onena, are gozoagoa opari izanda.

Ibilaldi azkar eta isila egin zuten bi poliziek Madison kaleraino Kristopherren pausoei jarraituz, kaleko fruitu eta barazki postuen artetik, tarteka harakinak ematen zizkien argibideei jaramonik egin gabe, etxea halako zenbakitan zegoela eta hurrengoa bere harategia zela, hiru langile zituela han, baina proiektu gehiago zituela... Hura guztia bazekiten poliziek, eta gainerakoa ere bai. Garrantzirik gabeko datuak ziren, bere burua nabarmentzeko eginak, harrotasunagatik, edo agian autoritatearen aurrean gizakume hutsa ez zela erakusteko beharra sentitu zuelako. Bazela nor hiriaren alde hartan, alegia. Hilketa bat zegoen tarteko, ustez, eta badaezpada zuhurtzia komenigarria zen, ez ote zioten berari ezer leporatuko. Etxe aurrera iritsi zirenean, harategia seinalatu zien:

—Nik gorpurik desagerrarazi nahiko banu, hortxe egingo nuke —esan zien irribarrez.

Poliziak hotz-bero geratu ziren, zur begira, eta Kristopherrek burua makurtu behar izan zuen kikildurik, patriketan giltza bilatu aitzakian. Aterainoko eskaileratxoak igo zituen gero, baina emaztea aurreratu zitzaion barrutik, senarraren ahotsak erakarrita. Irribarre urduria zeukan, zorigaitzaren beldur hara-hona begira, senarra desgarai hartan ikusteagatik, eta konpainia harekin, eta espaloian jendea ikusmiran pilatzen hasia zelako.

Azalpenik eman gabe sartu ziren arrapaladan barrura hirurak, Kristopher buru zela. Agenteek kapela altxatu zuten emakumearen aurrean pasatzean. Gero, museo batean egongo balira bezala, Kristopherrek etxe barruan gidatu zituen agenteak, eskuan errelatoa hara-hona seinalatuz, bertan idatzitako guztia bere etxearekin bat zetorrela ikus zezaten. Emaztea atzetik jarraitu zitzaien, batetik lasaiturik agenteen jarrera lagunkoia zela ikustean, bestetik gero eta larriago ezer ulertzen ez zuelako.

Geldialdi bakoitzean, Kristopherrek pasarte esanguratsuren bat irakurtzen zuen ozenki, agenteek zela hau zela hori aztertzen zuten bitartean. Bikoteak baietz egiten zuen etengabe burua astinduz, noiz edo noiz begiradak elkartrukatzen eta, azkenerako, susmotik usterako bidean, sotora eramateko eskatu zioten ibilbide makabro hartako gidariari.

Marie emaztea lehertu egin zen orduan, arren esateko zer ari zen gertatzen, zer zela-eta hura guztia. Senarrak, aldizkariko azala aurrean jarri eta supituki erantzun zion sotoko horma baten atzean gorpu bat zegoela.

—Hori ikusteko dago —arrapostu zion agenteetako batek.

Eskailera nagusien azpiko atetik behera abiatu ziren hiru gizonak kriseiluak eskuan. Sotoan argindar instalaziorik ez zegoela-eta, desenkusatu egin zen Kristopher, eta arretaz ibiltzeko eskatu. Emaztea atearen ondoko bankuan eseri zen, nerbioak airean. Areago asaldatu zen handik minutu batzuetara agenteetako bat atzera igo eta mailua edo pikotxa behar zutela esan zionean. Mariek kalearen bestaldeko tailerrera jotzeko erantzun zion.

Aurkikuntzaren unea gehiegikeria sentsazionalistak eragindako azal haren antzekoa izan zen oso, bi poliziak espantuz beterik, batak kriseiluari buru gainetik eusten ziola, besteak pikotxari, eta bien artean, hilobi batean bezala, ezkontza-soineko zuriz jantzitako eskeleto momifikatu bat. Alde bakarra, bi agenteez gain, Kristopher Point, tailerreko langile pare bat eta kaletik sartutako begiluze batzuk ere bazeudela han.

Adreiluzko horma baten atzean aurkitu zuten, bi zutaberen arteko hutsunea izandakoan. Halaxe jasotzen zen errelatoan eta hantxe topatu zuten. Adreilu batean egindako marka ere bat zetorren idatzitakoarekin, baita sotoaren altuerari zegokion datua ere. Kristopherrek komisarian bertan esana zuen etxea erosi zuenetik deigarria egin zitzaiola sotoa hain baxua izatea. Azalpena, noski, errelatoan ere aurkitu zuten: antza, hiltzaileak horma guztietako beheko adreilu zaharrak berriekin ordezkatu zituen horma faltsua egiteko, emaztearen desagerpenak zain txarra jotzen bazuen, sotoaren buelta osoan inork aldaketarik suma ez zezan; eta, gero, lurraren gainean egurrezko lurzorua altxatu zuen beheko adreiluen falta ezkutatzeko. Hurrengo egunetan egin zituzten ikerketetan errelatoko datu hori ere baieztatu zuten.

Kristopherrek eskeletoaren eskumuturren inguruko lokarriez ohartarazi zituen agenteak. Lokarri mehea zen, itxuraz sendoa eta hamar bat buelta emanda gogor lotua, harrezkero eskumutur momifikatuetan laxaturik bazegoen ere.

Agenteek gorpuzkinak arakatu bitartean, Kristopherrek eskaileretako maila batzuk igo zituen goiko atetik zetorren argiaren bila. Beste pasarte bat irakurtzeari ekin zion, apaiz beldurgarri batek pulpitutik Ezekielen mendekuak aldarrikatuko lituzkeen bezala:

Jeremiasek sotoko lurzoruan utzi zuen emaztea. Artean konorterik gabe, burua alde batera eta bestera mugitzen zuen gaixoak. Esnatu ez esnatu hartan, gizonak sotoko eskailerak igo eta atea itxi zuen, han gertatu beharrekoen zaratarik kalera hel ez zedin. Dena zeukan prestatuta. Patrikatik lokarria atera zuen Elisabeth lotzeko. Lokarri mehea erabili zuen, liburu paketeak lotzeko erabiltzen den bera, buelta eta buelta. Azal leun eta zurbilari odola isuri zitzaion, hain gogor estutu zizkion eskuak eta oinak. Elisabethen ahotik kexu hasperena atera zen, amesgaiztoan balitz bezala. Ez zekien amesgaiztoa esnatzean hasiko zela...

Agenteetako batek erretxin samar isiltzeko agindu zion, eta bi urrats luze egin zituen aldizkaria eskutik kentzeko. Kristopherren dramatismo antzeztu hura onargarria izan zitekeen goiko solairuan, baina ez sotoan, gorpuaren aurrean. Kristopherrek otzan makurtu zuen burua. Agenteak ahoz gora irakurri zuen azaleko izenburua, ondoren egilearen izena.

Arratsalde hartan bertan atxilotu zuten Ferreira, Laffayette kalean alokatua zeukan gelan, New Yorker Daily Newsek poliziari emandako argibideei esker eta egunkariko kazetari batek lagunduta, George Cook beteranoak.

Gauean, ordura arte kolaboratzaile loriatsua izandakoari traizioa eginez, egunkari horrexek berak eman zuen atxiloketaren esklusiba, azalera erakarrita eta gerra baten hasierari ematen zaion garrantziaz. Barruko orrialdeetan errelatoaren pasarte esanguratsu batzuk aurkitu zituzten irakurleek, errelato osoa abuztutik argitaratuta zegoelako albistearekin batera, osorik irakurri nahi bazuten.

Baina, izatez sentsazionalistena, eta horrenbestez traiziorik handiena, Ferreirari zegokion atala izan zen. “Hiltzaile idazlea”, zeukan izenburu. Bertan, deskribapen psikologiko eta fisiko ankerra egiten zitzaion: “Ez zaio inolako traturik ezagutzen emakumeekin –Madison kaleko andre gaixoa izan liteke bakarra, denok ezagutzen dugun emaitza tamalgarriaz–. Ezkerreko eskua eskularruz bilduta darama beti, eta patrikan sartuta, jaiotzetik pairatzen duen deformidadea ezkutatzeko. Esaten da esku batena baino animalia baten apatx baten itxura daukala. Ziur aski zorigaitz horrek bere ingurutik uxatu du emakume oro, eta horren ondorioz beste sexukoen aurkako gorroto itsua sortu da bere baitan. Hordi ospea ere badauka, baina datu honek ez du inor harritu behar, hain zuzen, ardo-artekari portugaldar baten semea delako. Gainera, egunkari honek jakin du aita ezaguna zela Bostongo burdeletan prostitutak jipoitzeagatik, eta horietako bat omen zuela idazleak ama. Zortea izan zuen, ordea, aitak bera ezagutu eta ikasketak ordaindu zizkiolako, besteak beste irakurtzen eta idazten ikas zezan. Gizon hark jakin izan balu semeak heziketa hura krimen lazgarriak aitortzeko erabiliko zuela, agian patrikan gordeko zituen sosak. Orain badakigu Ferreirak Poeren narrazio makabroak baldar plagiatu ez, maisuki errealitatera eraman dituela.”

4

Atxiloan Ferreirak baieztatu egin zuen berak idatzitakoa zela errelatoa, hilketa akusazioa behin eta berriro ukatu zuen arren. Izan ere, deskribaturiko gertaera eta pertsonaia guztiak asmatuak omen ziren, irudimenetik sortuak. Ezin izan zuen azaldu, ordea, zergatik agertu zen gorpu momifikatu hura Madison kaleko soto hartako hormaren atzean, hain zuen, berak deskribatu bezala-bezalaxe.

Horrenbestez, polizia buruak ezin zuen ulertu begi-bistakoa ukatzeko seta hura.

—Baina badakigu nola egin zenuen! Badakigu zergatik egin zenuen! Badaukagu gorpu bat! —eta mahaitik paper bat hartu zuen. Errelatoaren sinopsia zen:

Jeremias Crow izenekoak –“Hau da, zuk”, gehitu zuen polizia buruak– desengainu handia jaso du bere aurreko emaztegai batek ezkontza-egunean beste gizon batekin ihes egin duelako. Antza denez, Jeremiasen benetako izaeraren berri eman zioten andre honi, pertsona iluna dela, bortitza oso, emakumeak menpean edukitzea gustuko duena, urte batzuk lehenago espetxean egona zela tratua ukatu omen zion prostituta bat labanaz hiltzeagatik, baina emagaldua zenez, ez zen luzaro itzalpean egon. Beraz, laburtzeko esan behar da Jeremias Crow –“Hau da, zu”, berritu zuen poliziak– pertsona desorekatua dela, bortizkeriarako eta hilketarako joera duena.

Plan bat prestatu du emakume bat berarekin betiko gera dadin (errelatoaren hasieran ez da zehazten, baina gero emaztea sotoan hilobiratzea dela jakingo da). Horretarako, Albanyra jo du, han inork ezagutzen ez duelako. Lentzeria-komertzial baten plantak eginez dendari askorekin sartu da harremanetan, harik eta Elisabeth Mirrow hogeita bost urteko gazte batek ezkontzan onartu duen arte. Familiarik gabekoa da, Ohioko izeba kenduta, eta Albanyra iritsi berria; Jeremiasen asmoetarako oso egokia, beraz.

Ezkondu orduko, New Yorkeko etxera eraman du. Bertan, ezkontza kontsumatu dute, baina, halako batean, Jeremias jotzen hasi da emaztea konorterik utzi arte. Berriro ezkontza-soinekoa jantzi eta sotora eraman du arrastaka. Bizirik hilobiratu du bi zutaberen arteko hutsunean. Dena prestatuta zeukan horretarako (txostenean daude zehaztasun guztiak).

Krimena zigortu gabe geratzen da, baita ezagutu gabe ere, urte askoren buruan etxearen jabe berriak gorpua aurkitzen duen arte. Jabe hori, gainera, narratzailea da, eta etxean bizi denez geroztik pairatzen dituen amesgaiztoen harira ikertzen hasiko da. Hildakoaren espirituaren agerpenak eta azalpen arrazionalik ez duten gertaerak deskribatzen dira istorioaren hasieran. Azken honek, ordea, ez dauka inolako garrantzirik polizia ikerketarako.

—Baina krimen hau ez da zigortu gabe geratuko, ez horixe! —eta polizia buruak Ferreira lurzorura bota zuen ukabilkada itzel batez, aulki eta guzti.

Lehen galdaketa horren ondoren, Ferreira komisariako sotora eraman zuten. Bertan biluzarazi eta hamaika argazki egin zizkioten, bereziki ezkerreko esku deformatuari. Egunkariak argitaratutako datu ugarien artean hau egiazkoa zen, animalia baten apatxaren itxurarik ez bazeukan ere; alabaina, hatz guztiak itsatsita zeuzkan, itsas-txakur baten hegala balitz bezala.

Gero, horma eta lurzoru lauzatutako ziega batean sartu eta presiopeko hodi-malgu batez ur hotza bota zioten. Hartan bukatu zutenean, agente batzuk borrez jotzen hasi ziren, errugabetasunean tematzen ote zen galdetu bitartean, baina erantzuteko ere aukerarik eman gabe. Arnasestua gelditu zirenean, errugabea zela zezeldu zuen Ferreirak, eta gogorrago jo zuten. Bukatzeko, Elisabeth gizajoak zer sentitu zuen jakin zezan, armairu baten tamainakoa zen zulo batean giltzapetu zuten, biluzik eta blai, urez eta odolez, ia konorterik gabe.

Komisariara galdezka ausartu ziren kazetari amateurrak zaunkaka uxatu zituzten barrukoek. George Cook beteranoak, ordea, lasai afaldu zuen ondoko kaleko dinner batean, eta horrela, polizia buruaren beraren eskutik, erraz jakin zuen galdaketen emaitza eskasa.

Poliziaren tratua jaso ondoren eta hilketa leporatzeko hain froga nabarmenak edukita, Ferreiraren tema espekulazio psikologikorako bazka izan zen egunsentiko alean: ez ote zuen modu inkontzientean aitortu urte batzuk lehenago egin eta kontzientziaren zama eraman ezinak ahantzarazi zion krimena? “Egunkari honek hiriko aditurik onenetakoei galdetu ondoren, aukera hau ezin da baztertu”, idatzi zuen Cookek, zehatz-mehatz zein adituri eta gaueko zein ordutan galdetu zioten argitu gabe.

Irakurleek espekulazio haiek hausnartu bitartean, berriro polizia buruaren aurrera eraman zuten Ferreira- Orduan, deklarazioa aldatu egin zuen. Negarrez hasi zen. Hautsez betetako gela baten erdian zegoen, aulki batean eserita, bilurrak eskuetan eta oinetan, lurzoruko ohol luze eta higatuen arteko zirrikituetan oinetako zola sartu nahian, handik ihes egin nahiko balu bezala. Bere aurrean leiho bat, sei laukitan banandua, eta tartean mahai bat; bertara polizia burua eserita. Haur baten lotsaz, burumakur, Ferreirak esan zuen istorioa ametsetan etorri zitzaiola, ametsetan ezkontza-soinekoz jantzitako andre bat agertu zitzaiola, berak erakutsi ziola dena...

5

“Honeymoon in cellar” errelatoan –“aitortza lirikoa” deitu zion konpetentziako kritikari batek isekaz, New Yorker Daily Newsen genero literario berria sortu zutela aldarrikatzeko– funtsezko froga aurkitu uste izan zuen poliziak Madison kaleko hilketa Ferreirari leporatzeko.

Baina fantasiazko errelato bat aitortzatzat hartzera eraman zuen logika hura begi-bistakoa bezain ganorabakoa zen, orojakile ezjakinen fruitu mediokrea baino ez, eta egunak joan egunak etorri beste bat gailentzen hasi zitzaion; baina, funtsean, ziurrenik, torturaren gatibu egon zen bitartean, Ferrerirak inoiz erailketa bere gain hartu ez zuelako. Bestela, zitekeena zen kasua azkar ixtea ikerketa gehiago egin gabe, egia eta Ferreiraren patua geroko epaiketaren zain utzita, abokatuaren trebeziaren eta interesaren esku.

Benetako aitortzarik ezean, ordea, fiskalak frogak eskatu zizkion poliziari. Lehenik eta behin, ezin izan zuten inola ere Ferreira Madison kaleko etxearekin lotu. Azken jabea Kristopher Point zen, eta honek Willian Falls izeneko bati erosi zion; Falls jaunak, berriz, enkante publikoan erosi zuen, ordudanik hogeita hamar urte baino gehiago zirela. Urte haietan guztietan, noski, Ferreira ez, beste inor bizi izan zen han.

Konplizitatearen hipotesia aztertu zuten orduan, agian Ferreirak berak ez, beste batek beraren laguntzaz egin zuela, alegia. Kristopher Pointekin tematu ziren lehendabizi, Willian Fallsekin gero, baina bide itsuak izan ziren guztiak.

Azkenean, forentseak txostenean baieztatu zuen gorpu hark gutxienez berrogei urte zituela, eta ziur aski berrogeita hamar; beraz, hilketa 1860ko hamarkada aldera gertatu zela. Ferreirak hogeita hamaika urte edukita, ezinezkoa zen hiltzailea izatea, ezta Point edo Falls ere. Erregistrora egindako bisita bati esker jakin zen garai hartan etxearen jabea Jessie Smith izeneko bat izan zela, 1877an oinordekorik gabe zendua. Etxea Konderriaren esku geratu zen, eta handik urtebetera erosi zuen Fallsek.

Jessie Smithen gainean frogatu ahal izan ziren datu guztiak Ferreiraren errelatoan jasotakoekin bat etorri ziren, eta epaiketarik egin ezinik ere, Madison kaleko emakumearen hiltzailetzat jo zuen poliziak. Emakumearen izena, ordea, ezezaguna da oraindik. Elisabeth Mirrow izan zitekeela baino ez zen esan, errelatoan jasotako bera zelako. Nonbait, egia juridikoak ezin izan zuen aintzat hartu amets baten bidez hildako batek egindako salaketa eta txosten ofizialerako hipotesia asmatu behar izan zuen: Ferreirak, nonbait, norbaiti entzun behar izan zion Smithek berak noizbait kontatutako istorioa, ahoz aho zabaldua, ziur aski taberna zuloetako mozkorraldietan.

Ferreira askatu eta biharamunean, New Yorker Daily News egunkariak azalera ekarri zuen berriro albistea, oraingoan honako izenburuarekin: “Idazle bidentea”; “Biktima ametsetan agertu zitzaion bere istorioa konta zezala eskatzeko”, zehazten zuen azpian, idazlearen bertsioari helduta.

Dirutza ere eskaini zioten Ferreirari lan gehiago bidal zitzan; espektroren batek aitortua ala asmatua, zehaztu ziotenez. Baina Ferreirak ez zien inoiz erantzun, ez New Yorker Daily News egunkarikoei, ez beste inori; areago, ez zuen harrezkeroztik ezer argitaratu, ez bazen izan hurrengo hilabeteetan “Honeymoon in cellar” errelatoaren hainbat argitalpen gehiago, jendeak, begi bakarrekoa izan ohi denez, interesa erakutsi zuen artean. Kongresuko liburutegian, behintzat, ez dago Ferreiraren bestelako erreferentziarik.

Adituren batek John Truttwell izenpean 1909an argiratutako beldurrezko ipuin bilduma bat, “New York underground” izenekoa, Ferreiraren lantzat hartu du. Gehienek, ordea, izen hura goitizena dela ukatu gabe, liburu horren benetako egilea Hanna Willson dela esaten dute. Eztabaida horretan sartu gabe, egia bakarra da 1904. urtetik ezer gutxi jakin dela Ferreiraren ibilbideaz, aita hil eta herentziagatik diru kopuru handi samarra jaso omen zuela, besterik ez. Gero espektroa bezala desagertu egin zen.

New Yorker Daily News egunkariak baino ez zion eutsi bolada batez harrapakinari. Zirujau baten lekukotza susmagarrian oinarriturik, esku deformatua moztu zuela argitaratu zuen; gero, bidente batek Ferrierarekin hitz egin zuela, hilda zegoela, beraz. Garai hartan sasoi betean zegoen okultismoan murgildurik ibili zela ere esan zen; eta, horren arabera, New Yorkeko talde sataniko batekin harremanak izan zituela. Gero Europara jo omen zuen, agian Frantziara.

Hipotesiak hipotesi, 2003an azken hau indartu egin zen Claude Debussy musikariaren gutun pertsonal batzuek Sotheby´s enkante etxearen eskutik lehen aldiz argia ikusi zutenean. Horien artean ustez Ferreirak Debussyri idatzitako bat zegoen, 1912an J.F. inizialekin sinatua. Ezaguna zen lehenago ere musikari frantziarraren begikotasuna okultismoarekiko, hainbat talderekin harremanetan ere ibilia zela, besteak beste, Rennes-le-Château herriko Bérenger Saunière apaiz ilunaren inguruan sortutakoarekin.

Giro hartan Ferreira ezagutu ote zuen? Gutunean ez dira argitzen Debussyren eta J.F. delakoaren arteko harremanaren nondik-norakoak, erabilitako tratua hurbilekoa baina formala dela baino ez. Pentsa liteke, ordea, gutunak “Honeymoon in cellar” errelatoaren inguruan gertatutakoei argia ematen diela, baldin eta J.F. hura Ferreira dela onesten bada. Egia esan, gutunaren edukiak zalantza gutxi uzten du.

Hainbeste teoria egin direnez, ezin liteke izan oso ausarta beste bat proposatzea. Izan ere, gutunaren tonu hurbilak eta azalpen kutsuak zein aipatutako multzo horretako beste gutunen artean pertsona horrek idatzitako bakarra izateak aditzera eman dezakete Debussyk eta Ferreirak noizbait elkar ezagutu zutela –agian okultismoko bilera horietako batean–, eta Debussyk, kasuaz interesaturik, egoerak eta momentuak ahalbideratzen ez zuten azalpen luzeagoa eskatu ziola Ferreirari; handik gutuna, beraz. Bukatzeko, hona hemen pasarterik interesgarriena:

(...) Beti esan nuen emakume hura ametsetan agertu zitzaidala, eta hau gezurra ez bada ere, ez da egiaren zati bat baino, jende aurrean aitortu nezakeen bakarra, batez ere gizarte amerikar ustez aurrerakoian. Oraindik daukat gogoan, atzo gertatu izan balitz bezala, ikusi nuen lehen aldia, eta ez zen ametsa izan.

Istorio baten inguruan bueltaka aritua nintzen azken asteetan, ez aurrera ez atzera. Gaia –orain lotsatu egiten naiz esatean – ezin melengagoa zen, bi maitaleren arteko gorabeherak! Nire alde esan behar dut diru-goseak, edo beharrak, bultzatu ninduela hartara, ziur bainengoen amodiozko generoak etorkizun oparoa emango zidala, eta horrekin batera literatura lan serioa aurrera eramateko baliabidea. (...)

Ezintasun hartan, egun ezin antzuagoaren ondotik, alokatuta neukan gelatik atera beharra sentitu nuen, itolarrian. Arratsaldea eta gauaren lehen zatia hiriko karriketan eman nuen, taberna batetik taberna batera. Errelatorako ideiarik bildu ez nuen arren, lasaiturik itzuli nintzen gelara, mozkor samar, baina neure buruaren jabe. Arropa erantzi eta ohean sartu nintzen. Orduan ikusi nuen, ezkon-soinekoz jantzitako emakume gazte bat zen, nire mahaira eserita eta paper batean idazten. Ez zen haragizkoa, kea bezain gardena baizik! Ez dakit zenbat denbora eman nuen hari begira, baina halako batean jaiki eta gelatik atera zen. Ireki gabe, atea zeharkatu zuen!

Ikaratik neure onera etorri ahal izan nintzenean, mahaira hurbildu nintzen, baina ustez berak idatzitako paperean ez zegoen ezertxo ere, beraren soinekoaren zurbiltasun berbera.

Biharamunean, nire buru arrazionalistak alkoholaren eldarnioei egotzi zien ikusitakoa. Hurrengo gauean berriro ikusi nuenean, berriz, txantxaren susmoa hartu nuen. Baina, hurrengoan, neure buruaren osasunez zalantzan hasi nintzen. (...)

Emakume hura gauero agertu zen, eta gauero ohean iltzaturik ikusi nuen nik, altxatu edo ezer esan ezinik, berak mahaiko paper batean tinta ikusezinez idazten zuen bitartean. Egunez egun, ikaratik jakin-minera igaro nintzela ere esango nuke.

Halere, ulergarria denez, berandu arte ez ninduen loak hartzen, baina gauaren onirismoak beti ematen dio txanda egunaren materia fisikoari, eta nik nire errelatoa idazten jarraitu nuen, edo esan behar dut idazten saiatu nintzela, hastapen onetatik abiatu arren, etengabe bide antzuetan galtzen nintzelako, istorioan aurrera egin ezinik. Jakina, oraindik ez nuen pentsatzen nire ezintasun hark gaueroko agerpenarekin inolako loturarik zeukanik.

Orduan, nire hasierako asmoek beste bide bat hartu zutenean, istorioaren korapiloa askatzen hasi nintzen. Batzuetan hari batetik tematzen nintzen, alferrik tematu ere, azkenean istorioari zerion indar ezkutu batek beste bat hartzera behartzen ninduelako. Milaka irudi osa dezakeen puzzlea egitea bezalakoa zen, milaka pieza, baina bakarrak balio zuen. Konturatu gabe, amodiozko istorio melenga batetik hilketa lazgarri baten kronika idazten hasi nintzela konturatu nintzen.

Istorio hura ez zen nire baitakoa, espektro hark diktatua baino. Errelatoa bukatu eta egunkarira bidali nuenez geroztik, ez zitzaidan berriro agertu. Goian bego diot orain!

Basoan topatu zuten gizona

Deblauki ireki zituen begiak. Ia ilunduta zegoen basoan. Hotzak hartuta zeukan gorputz osoa, pagoaren enborraren atzetik esku lotuek ziztada mingarriak bidaltzen zizkioten burura, orkatila lotuek ere bai, baina ez hain mingarriak. Zerbaitek esnatu zuen, zarataren batek. Bat-batean ahots gardenak iritsi ziren gizon lotuaren belarrietara:

—Goazeman, hi, ilundu din! Zertan ari haiz?

—Banoak, banoak!

Ahotsak gainetik zetozen, goiko maldatik. Ahots gazteak ziren, mutilarena lehena eta neskarena bestea. Baina gizonaren burua ez zen erreakzionatzeko gauza. Pentsamenduak eta borondatea banandurik zeuzkan, elkarren arrotzak biak, ametsa zela, ametsa ez zela... Baina ez zen ametsa, eta hitzak uharka hasi zitzaizkion azkenean ahora iristen, lozorroaren ehun astuna urraturik. Tamalez, aho barruko galtzerdiaren ehuna urratu ezinik, hitzak ez ziren ur azpiko ume jolasa baino ulergarriagoak izan: "txepetxa haiz eta mokoak jaten dituk" edo "hemen, etorri, laguntza!". Ez zuen horregatik etsi, eta hankak aurrera eta atzera astintzen hasi zen orbelarekin zarata egiteko.

Ekimena arrakastatsua izan zen.

—Entzun al duk?

Pausoak hurbiltzen entzun zituen lehen, esku argi baten izpi mozkorra ikusi gero.

Neska ile motza eta mutil bizar zaharra ziren, hogeita bost urteren bueltan biak, baina piura alternatibo orokorra beste zehaztasunik ezin izan zien antzeman iluntasun nabarrean, antzeman baino asmatu. Ez ziren poliziak. Salbatzaileak ezin dira aukeratu. Geldi paratu zitzaizkion biak, geldi, zur eta lur, zer egin jakin gabe, baso batean inor zuhaitz bati lotuta inoiz ikusi ez balute bezala. Eta ez, inoiz ikusi gabe, erantzungo zuten. Ur azpitik garrasika hasi behar izan zuen berriro gizonak mutila esnatu eta mozala kendu ziezaion.

—Joder, esango dizuet... Joder, ez dakit zenbat denbora hemen, zortzi ordu, edo hamar, zuhaitz puta honi lotuta... Zer ordu da? Autoa lapurtu didate eta hemen lotu eta gero, badakik,...

—Hi, hi, lasaitu, askatuko haut.

—Askatu, bai, moztu soka, benga, azkar...

Mutilak buelta eman zion enborrari eta kokoriko jarri zen. Patriketan bilatzen hasi zen.

—Joder, ez zeukak labanarik. Hik badaukan labanarik?

—Ez.

—Joder, mendira labana ekarri beharra zegok! —haserretu zen gizona.

—Ba, ez diagu ekarri, ostia. Utzidak eta soka askatuko diat.

Azazkal eta hortz aritu zen mutila puska batean sokarekin borrokan korapiloak amore eman zuen arte.

—Joder, mila esker, mila esker, joder, askatu nauk!

Orkatiletako soka gizonak berak askatu zuen, estu eta larri, mutilari laguntzen utzi gabe. Erabat libre geratu zenean, giltzadura guztiak karrankaka min batean zutitzea lortu zuen. Halere, korrika txikian abiatu zen metro batzuk harago, bi gazteak harrituta begira. Gogoz bota zuen txiza luzez, txorrota luzea eta gau hotzean lurrintsua. Egun osoan ez zuen edan, egarri zakurrak zegoen, baina sagardo botila bete joan zitzaizkion txilibitutik.

—Urik bai? —galdetu zien gazteei itzuli zenean, eskumuturrak gogoz igurzten.

Mutilak bere kantinplora eman zion. Apur bat baino ez zen geratzen, eta azken tanta ere atera zion.

—Gehiago nahi? Ez dago asko, baina tira... —esan zion neskak bere kantinplora eskuan. Hura ere hustu egin zuen.

—Telefonorik ekarri duzue?

—Nik bai —erantzun zion neskak—, baina bateria agortu zaio.

—Itzali ez huen, ba!—hartu zion kargu mutilak.

Hura ez zen mendira joateko modua, baina oraingoan zuhurtziaren bidetik ez zien ezer esan. Azken finean, labanarik eta telefonorik gabe ere, bi ganoragabe haiek askatu egin zuten.

—Joder, sinesgaitza izan da, sinesgaitza!

—Baina nork lapurtu dizu autoa? Zer gertatu zaizu? —neskak deseroso galdetu.

Mutilak besoak zabaldu zituen nabarmen ipurterre erantzuteko:

—Joder, Maider, nork lapurtuko ziotenan, ba! Zer galdera!

—Jo, ba, ze putada.

Neskak, antza, ez zuen gaizki hartu mutilaren erantzun zakarra, apal eta burumakur mintzo. Mutila ere apaldu egin zen.

—Gainera, guri ez zigun axola kontu honek.

—Nik galdetu besterik ez diat...

Gizonak hartu zuen hitza:

—Aizue, barkatu, tartean sartzea, baina hobe dugu hemendik joan erabat ilundu baino lehen. Autorik ekarri duzue?

—Bai, beheko pistan zeukaagu.

—Ba, goazen.

Maldan behera abiatu ziren ilaran, mutila aurrean argia eskuan zeramala, gero gizona eta atzetik neska. Argia, behintzat, bazeukaten.

—Salatzera joango haiz, ezta?

—Salatu beharko diat, ezta?

Ziur aski mutila kalkuluak egiten hasia zela pentsatu zuen gizonak. Putada zen, bai, alukeria, eta errua berea zen, nolabait, gaztearen ikuspuntutik, bera zen zama astuna, eskatu edo espero gabe basoan aurkitua. Neskarekin etxera joan beharrean, poliziari deitu beharko zioten, deklarazioa hartuko zieten... Bera ere, noski, kalkuluak egiten hasia zen.

—Neure kabuz askatzea lortu nuela esan ahal zieat.

Mutilak ez zuen erantzun, neskak ere ez. Aurrera jarraitu zuten.

—Kontuz ibili behar dugu. Baliteke poliziekin topo egitea, zera, nire bila etorrita... honezkero emazteak salaketa jarriko zuelako... Horiek ez dira txantxetan ibiltzen...

Mutilak atzera eraman zuen burua gelditu gabe. Keinua ikusita, iradokitakoa ez zitzaion batere gustatu.

—Badakik... orain dela urte batzuk sarekada egin omen zietean horrelako abisu batez... Orain ez omen dituk gozo agertzen...

—Gezur kontatu zitean gazte haiek besterik gabe garbitu zituztela zuritzeko! —zuzendu zuen mutilak haserre.

Gizona zalantzan geratu zen:

—Ez zekiat, ba, orduan larriago ibili behar diagu...

Denak isilik berriro, maldan behera, ilunpetan urrats bakoitza gero eta zailagoa.

—Autoz etorri al zarete?

—Bai, ez zegok urrun.

Arestian esan zioten, zuhaitz ondoan, eta jakin arren galdetu behar zuen, hitz egin behar zuen. Urduri zegoen.

—Laster iritsiko gaituk.

—Hori lehenago galtzen ez bagara —bota zuen atzetik neskak, erdi txantxetan erdi serio.

Bat-batean mutila ziplo gelditu zen, lurrari iltzaturik. Gizonak ia estropezu egin zuen berarekin, neskak ia gizonarekin.

—Orduan, hire kabuz askatu haizela esango diek?

Ezustean hartu zuen zuen galderak eta kostata ekarri zituen hitzak ahora:

—... ba, bai... hala nahi baduzue...

—Nik uste diat onena dela, guk ez daukagulako zerikusirik honekin... eta bestela... zertarako konplikatu gehiago? Nik ez zeukaat zer ezkutatu, e! Baina ez zidak putagraziarik egiten komisaria batean sartzeak.

—Jo, Aimar, ez zekiat... —saiatu zen neska eztabaidan sartzen, baina mutilak ez zion bukatzen utzi:

—Nahi baduk, errepideraino eramango haugu, eta hor hik ikusi.

—Ba... ondo, ondo, horrela egingo diagu. Oinez joango nauk herriraino eta neure kabuz askatu naizela esango zieat...

Martxan jarri ziren berriz, mutila buruan nabarmen bizkorrago. Ezin zuen ezkutatu baso hartatik ahalik eta lasterren aldendu nahia, sasietan zelatari begi gorriak etengabe asmatzen. Gizonak besotik heldu behar izan zion gelditu zedin. Neska atzean geratua zen iratzeekin borrokan, nondik egin aurrera asmatu ezinik.

—Itxoin, itxoin.

—Goazeman! Berandu dun! —kexatu zen mutila esku argiaz neskari bidea erakusten.

—Zuhaitzera itzuli behar diagu —bota zuen gizonak ziplo.

—Zuhaitzera? Ostia, berandu duk. Zer ahaztu duk?

—Ez, ez duk hori. Zuhaitzera itzuli behar diagu, berriro lotu behar nauk.

—Baina, zer diok? Hi burutik jota hago, ala zer? Gu bagoazak.

Gizonak berriro heldu zion besotik, mutila segituan askatu. Gizona atzetik joan eta atzera heldu zion.

—Ez, mesedez! Ez duk ulertzen!

Mutilak buelta eman eta zakar egin zion aurre gizonari:

—Ostia! Ederki ulertzen diat! Joder, hau putada duk! Putada handia, joder!

Neska taldera iritsi zen, galdezka, ea zer gertatzen zen. Gizona orbelaren gainean saltoka hasi zen, zepoan harrapatutako basapiztia bezala.

—Joder, ez duk ulertzen, ala? Ez zidatek sinistuko! Horiek gaizki pentsatzen ditek beti! Zer esango diet? Egun osoan lotuta eta neure kabuz askatu naizela? Nola, ba? Beste haiekin elkar hartuta nagoela pentsatuko ditek, antzerkia dela dena!

—Esaiek egia, ostia!

—Zuek nirekin etorri gabe? Edo ez zidatek sinistuko edo zuen bila hasiko dituk! Eta zuen izenak ere bazakizkiat orain! Maider eta Aimar! Segituan harrapatuko zaituztete!

—Ez salatu ezer eta kito! Ez joan komisariara, joder!

—Eta nire kotxea? Orduan susmoa ez, orduan asmatuko ditek sasikoekin nagoela! Kolaborazioa leporatuko zidatek! Kolaborazioa, gutxienez!

Mutilak neskari besotik heldu zion aurrera jarraitzeko asmoz.

—Goazeman hemendik! Eta hik nahi duana egin!

—Joder, ba, geu ere deklaratzera joango gaituk, Aimar! —matxinatu zen neska—. Zein da arazoa?

—Zein den arazoa? —zakartu zitzaion mutila—, Joder, batzuetan tuntuna ematen din! Honi sinisten ez badiote, nola sinistuko digute guri, ba! Eta ni ez noan komisaria batera! Atxilotuta ez bada, ni ez noan!

—Zer ezkutatu daukak, ala? Joder, nik ere ez diat ezer egin! Ni perretxikotara etorri ninduan baso puta honetara! Baina zuek, zertara etorri zarete? Zer daukazue zorroetan...?

—Joder, ez ukitu nire zorroa!

Gizona eta mutila borrokan hasi baino lehen, neska tartean jarri zen.

—Erotu al zarete?

Une batez denak isildu ziren, geldi, basokoak bakarrik entzun: haizea eta urrutiko hontza.

—Deklaratzera joan nahi ez baduzue, zuhaitzean lotu behar nauzue berriro! Joder, gaizki egin dugu hasieratik! —erregutu zuen gizonak—. Ez zegok beste aukerarik, ostia. Nire bila etorriko dituk eta kito, zuekin ez zegok ezer!

Pentsatu baino errazago iritsi ziren zuhaitzera. Urduri zeuden guztiak, mutila gizona baino urduriago, lokarriak estutzen zizkion bitartean, kontu hura bukatu eta noiz alde egingo. Neska metro batzuetara gelditu zen, behin eta berriro atzera begiratzen, iluntasunari begiratzen. Minutu gutxi izan ziren, baina orduak bezain luzeak.

Bukatu orduko, agur laburra bota eta maldan behera abiatu ziren bi gazteak, korrika txikian. Gizonak azkar galdu zituen haien itzalak ilunpean, dantzari urruntzen den ipurtargiaren moduko dirdira besterik ez. Laster ezer ez. Ilun zegoen basoa, isilik. Apenas antzematen zen argitasunik adaburuen artean. Ezin zuen sinistu egindakoa. Laster garrasika hasi zen laguntza eske, izuturik, baina aho barruko galtzerdiak sorgortzen zituen hitzak: "txepetxa haiz eta mokoak jaten dituk".

Bost Salakot

[2003ko Gabriel ipuin-lehiaketako XXI. Edizioko accesita jaso zuen ipuin honek]

—Txantxetan, jauna? —erantzun zuen inspektoreak zakar; zakarrago nahiago, halere, aurrean zeukan gizonaren traje ondo ebakiak funtzionario ororen gutxienezko begirunea merezi izan ez balu.

Zer ulertu geratu zen Martxelo, traje ondo ebakiko gizona. Ez zuen inondik ere halako erantzunik espero, ez estutasun hartan, eta inspektoreari begira geratu zen, aho zabalik, mutu, kopeta lapikoan haserreak gainezka egin zion arte:

—Txantxetan ni? Baina txantxetan ari naizela uste al duzu? Kale bat desagertu da! Nola izan liteke! Nola izan liteke... —aulkitik altxatu eta noraezean hasi zen besoak airean, pausoka asaldatuago—: Nola liteke...? Nola liteke...?

Inspektoreak arrangura hartan utzi zuen une batez, bakarrik bere onera etorriko zelakoan, baina begirada pausatu ezinik eta iletatik tiraka hasi zenean, altxatu beste aukerarik ez zuen izan. Atzetik oldartu zitzaion ahurrak sorbalda banatan jarriz, besoak jaitsiarazteko.

—Jauna, lasaitu zaitez!

Bareak hartu zuen Martxelo bat-batean, gihar guztiak nagi, amesgaizto batetik iratzarri bezala. Otzan begiratu zuen atzera, non zegoen ere ahaztuta; gogoratu zuenean, are otzanago onartu zuen beso haien indarra aulkirako bidean, bereak zintzilik, pauso txikian. Zaku betea bezain astun eseri zen. Ez zen konturatu atean agertutako polizia asaldatuaz, ez zen konturatu inspektoreak buruaz ezetz esan ziola, haren beharrik ez zuela bezeroa gobernatzeko.

—Barkatu, barkatu, neure onetik atera naiz... —desenkusatu zen Martxelo, lepoa luze gorantz inspektoreari begira.

Esertzera joan zen inspektorea. Martxelo jakako patriketan haztamuka ari zen urduri. Tabako paketea atera zuen, eta handik zigarro bat eraman zuen ezpainetara. Metxeroa bilatzen hasi zenean, inspektoreak besoa mahai gainetik luzatu eta ahotik kendu zion zigarroa.

—Jauna, hemen ezin da erre, debekatuta dago. Orain kontatuko al didazu modu ordenatu batean zer gertatu zaizun eta zer salatu nahi duzun?

Martxelok sakon hartu zuen arnasa. Aho sabaiko lehortasuna gorabehera, hitzak ondo ebakiz hasi zen, nola bazirela harrezkero bi ordu bulegotik itzuli zenetik, berandu samar, baina etxera iristean han ez zegoela ezer, ez etxerik ez kalerik, ez ezer.

—Zer zegoen, ba, zulo bat? —galdetu zuen inspektoreak axolagabe.

—Zulorik ez, noski! —zuzendu zuen Martxelok, hau da, bazegoela etxadi bat, baina etxadi hura bi zirela goizean, eta erdian bere kalea zegoela, bere kalea eta bere etxea, eta barruan bere familia, Felisa emaztea eta Felisa alaba. Orain berriz, bi etxadiek bakarra osatzen zuten erdiko kalea zanpaturik, batu izan balituzte bezala.

—Baina hori ezinezkoa litzateke —erantzun zion inspektoreak.

—Hori ezinezkoa da! Eta, hala ere, gertatu egin da!

—Baina ezinezkoa gertatzea ezinezkoa da, jauna, eta orduan litekeena da helbidea nahastu izana...!

Martxelok alboetara astindu zuen burua:

—Ez, ez, ez, arren! Badakit nik non bizi naizen! Gaur, azken tranbia hartu eta Hirustako geltokian jaitsi naiz, Ilarion kalekoan; zuzen jarraitu dut handik Plaza Berriraino; hura zeharkatu eta Egurgileen kalean sartu naiz; banku ondotik pasatu naiz, okindegi ondotik, botika ondotik, supermerkatu ondotik... Martinen kapela denda zaharrera iritsi naiz eta, orduan, nire kalean sartzeko eskuinetara jo behar nuenean, ezin jo eskuinetara! Arrabita kalea desagertua zelako! Kapela dendatik harago etxadiak aurrera jarraitzen zuen!

Inspektoreak jesarlekuan erdi etzanda entzun zion, ukondoa beso-euskarrian bermaturik, eskuarekin musua oratzen, beste eskuak mahai ertzean balizko pianoa jotzen zuen bitartean. Erlojuari begiratu eta pazientziari epea jartzea erabaki zuen.

—....Kapela denda etxadiko azkena zen lehen, azkena izan beharko luke, izkina osoa hartzen zuelako, baina ez orain! Orain lore denda dago jarraian, lehen beste kantoian zegoena! Nola liteke?

—Esan dizut lehenago, jauna, helbidea nahastu duzu...—“edo burua”, pentsatu zuen—. Eta emaztearekin hitz egiten saiatu al zara? Agian berak jakingo du non dagoen zure kalea.

Jakako patrikatik telefonoa atera zuen Martxelok.

—Alferrik, etxeko zenbakia sakatuta ahots batek gaizki sakatu dudala esaten dit, halako zenbakirik ez dagoela.

—Bai arraroa!

Drogaren bat hartuta egon zitekeela pentsatu zuen inspektoreak, baina ohiko sintomarik ez zeukan. Alkohol usainik ere ez. Eskizofrenikoa izan zitekeen. Halere, zer edo zer zeukan gizonak, sinesgarritasuna, kontakizuna gorabehera.

—Eta, noski... —inspektorea jesarlekuan agondu zen—, pentsatzen dut kale horretako atari guztiak ere desagertu direla, ezta?

—Bai... noski —Martxelok, zalantzati.

—Atari asko, familia asko, eta zu baino ez zara salatzera etorri! Bai arraroa!

Martxelori begira geratu zitzaion inspektorea, isilik, erantzunen bat noiz entzun. Baina Martxelok ez zeukan erantzunik. Gelako giroa astuna zen, nabarmenagoa gaueko hamabietan, pertsiana veneziar grisak itxita, horma puska oro estaltzen zuten burdinazko armairuak, sabaiko fluoreszenteetako bat hilzorian, dardarka. Ordenagailu ondoko landarea iharturik zegoen. Bekokitik izerdi tanta batek egin zuen beherako bidea. Zapiaz xukatu zuen izerdia; gero, txukun tolestu eta atzera gorde zuen patrikan. Arestiko asalduraren ondoren, adrenalinaren beherakada pairatzen ari zen, akidura. Inspektoreari egia osoa kontatu ez kontatu... zalantzan.

—Egia esan... —hasi zen zurrumurruan. Eztarria garbitu eta ozenago ekin zion—: Egia esan... aitortu behar dizut kalearen desagerpenak ez nauela ezustean harrapatu...

Inspektoreak bekainak jaso zituen.

—...duela aste batzuk hasi zen. Martin zaharraren dendan esan nahi dut, kapela denda horretan. Txapelak, kapelak eta zapiak saltzen ditu, modernoak garai batean, baina gaur egun zaharkituak oso, bere bezeroak bezalakoak, baten bat gelditzen bazaio. Berdin dio, ordea, eta goizero irekitzen du negozioa, erretiratzeko adina aspaldi iragan zuen arren. Xelebrea da Martin auzoan, eta den-denek agurtzen dute berarekin topo egitean; berak, leunki jasotzen du kapela burua alde batera makurtuta —Martxelok keinua errepikatu zuen—. Nik txikitatik ezagutzen dut...

—Baina, jauna, honek ba al du zerikusirik zure kalearekin? —oldartu zitzaion inspektorea mahai gainetik, luze-iritzita.

—Utzi, arren, azaltzen. Horixe kontatu behar dizut —Martxelok jarduna bizkortu zuen—: Kontua da aurreko ostegunean erakusleihoa aldatuta zegoela! Garrantzirik gabekoa irudituko zaizu, noski, baina jakin behar duzu gutxienez hogeita hamabost urtean, hau da, nik ezagutzen dudanetik, han egon zirela beti bost kasko prusiar haiek!

—Bost kasko prusiar?

—Bost kasko prusiar, bai. Erakusleihoan egon ziren beti, apaingarri, balizko bezeroen arreta erakartzeko edo. Ederrak ziren! Urrezko arranoak aitzinean, pintxoak goian! Bost ziren bata bestearen ondoan euskarri banatan jarrita, museo bateko arasan bezala, dotore-dotoreak pikota moduko haiekin. Hainbatetan saiatu nintzen aspaldi saldu ziezazkidan konbentzitzen, baina alferrik beti. Oso egoskorra da agurea. Kaskoen istorioa kontatu zidan, behintzat, baina xehetasun batzuk baino ez ditut gogoratzen: baziren bost soldadu prusiar...

Inspektorea aulkian agondu zen deseroso, besoak gurutzatu, eta Martxelo supituan isildu zen.

—Ez, jauna, jarraitu ezazu, ea nora heltzen garen. Bestalde, gau lasaia daukagu hemen.

Arestian agertutako polizia berriz zen atean, oraingoan entzuten, bera ere aspertuta, lanik gabe, eskuan paper bat paseatzen.

—...bada, kontua da bost soldadu prusiar haiek kondesa edo markesa batez maitemindurik zeudela, eta banan-banan hil ziren elkarrekiko dueluetan, harik eta, noski, bakarra geratu zen arte; emakumeak, ordea, ez zion maitasunik aitortu, eta azken soldadu prusiarrak bere buruaz beste egin zuen, ez baina, bost kaskoak –bere lau lagunenak eta berea-, kondesari bidali baino lehen.

—Zalantzarik gabe, hautagai gehiegi ziren andre mizkin batentzat. Oso istorio interesgarria, baina...

—Ez, ez... Orain azalduko dizut! Arazoaren larria ulertzeko ezinbestekoa da.

—Baina arazoa zure kalearen desagerpena da, ezta? Kasko prusiarrak ere desagertu al dira?

Martxelok baietz egin zuen buruaz, gero ezetz:

—Bai, kaskoak izan ziren lehenak desagertzen! Ostegunean bost kasko prusiarrak desagertuak zirela ikusi nuen; haien ordez, bost salakot zeuden!

—Bost salakot?

—Bost salakot, bai...

—Esploratzaileen salakotak?

—Bai horixe! Bada, dendara sartu nintzen norbaiti saldu ote zizkion beldur, haserre ere bai, nik ondo ordaintzeko prest bainengoen, esana nion... Bada, sartu eta kasko prusiarrez galdetu nion, baina berak ez ulertuarena eginez zer nahi nuen galdetu zidan. Galdera berritu nionenean, salakotak zirela esan zidan, ez kasko prusiarrak, eta ez zeudela salgai. Eta hara ezustea: 1928an bere aitak denda ireki zuenetik omen zeuden salakot haiek erakusleihoan! Marokotik ekarriak eta portuges bati erosiak, esan zidan, eta hitz-aspertuan jarraitu zuen agureak aitaren pasadizoak kontatzen, baina kasko prusiarren berririk ez zeukan. Ez omen zuen inoiz halakorik izan! Nitaz, ordea, ondo gogoratzen zen, aurrekoan ere sartua nintzela salakotak erosteko asmoz!

—Jende zaharrak izena ere ahazten du —esan zuen inspektoreak. Istorioa gero eta dibertigarriagoa iruditzen zitzaion. Eta ateko poliziari ere bai, gela barrura sartua harrezkero, armairu baten kontra bermaturik.

—Egia da —baieztatu zuen Martxelok buruari goitik behera eragiten—, jende zaharrak izena ere ahazten du, baina arraroena ez zen kaskoak desagertu izana, arraroena zen, antza denez, beraien berri neuk baino ez neukala. Emazteari gertatutakoa kontatu nionean, agurearen erantzun bera eman zidan, salakotak zirela, alegia. Eta gauza bera esan zidan gero etxeko atezainak, eta pixka batean egoteko eskatu eta etxe barrura sartu zen. Eskuan argazki bat ekarri zuen, hamar urte atzera semeari kapela dendaren aurrean egindako argazkia, alegia; eta, han ere, kasko prusiarren ordez, salakotak!

—Oso kontu arraroa —sartu zen inspektorea—. Ez dut uste Prusian salakotak erabiltzen zituztenik. Agian kolonietan bai, baina ez Kolonian.

Eta barre algaraka hasi zen bere ateraldiarekin pozik.

—Oso arraroa, bai —jarraitu zuen Martxelok erretxin—, baina ahazteko modukoa ere bai, biharamunean beste gauza bat gertatu izan ez balitz!

Poliziak ukabilaz mahai jo zuen:

—Nola? Gauza gehiago desagertu al dira?

—Etxetik atera nintzenean, atariko lauzak ezberdinak zirela konturatu nintzen: marmol zuriaren ordez damero zuri beltza zabaltzen zen nire oinpean! Sinestezina! “Zerbait galdu duzu?”, galdetu zidan atezainaren emazteak, lanbasa pasatzen ari baitzen. Erantzun gabe atera nintzen kalera, noski! Ez nion esango, ba, “solairua, Karmen, solairua galdu dut!”

Martxelo komisariako solairua seinalatzen hasi zen nabarmen. Gero, hara begira geratu zen isilik. Terrazozko lauza itsusiak ziren.

—Hori ere oso kontu arraroa da —errepikatu zuen leloa beste behin inspektoreak.

Martxelok supituan jaso zuen burua:

—Baina ez ziren haiek aldaketa bakarrak izan, inondik ere!

—Noski, kalea ere desagertu da!

—Ez, ez, kalea desagertu baino lehen esan nahi dut. Atzo lanetik bueltan etxe osoa aldatuta aurkitu nuen, hormak aldatuta, gelak! Egongelan sukaldea eta sukaldean trukatua egongela! Dena aldatuta, aurreko pisura aldatu izan bagina bezala. Baina ez pentsa! Emazteak beti bezala agurtu ninduen, ezer gertatu ez balitz bezala: afarirako uraza garbitzen ari zen logelan, hau da, sukaldean. Maletinak eskutik ihes egin zidan! “Zer da hau, Felisa? Nola liteke?”, galdetu nion. Ulertzekoa denez, zur eta lur nengoen, eta ingurua seinalatu nion. Baina berehalaxe igarri nion ez zidala ulertzen: “Zer, Martxelo? Zer gertatzen da”, esan zidan uraza lasai asko garbitzen. “Etxea, Felisa, aldatuta dago!”, arrapostu nion nik garrasika. Ulertezina zen hain gauza nabarmenaz ez konturatzea! Eta ba al dakizu zer erantzun zidan?

—Ideiarik ez daukat, jauna. Afaria prest zegoela?

—“Alde ederra bionboa kenduta, ezta?”, horixe esan zidan!

—Ene, emakumeak...!

—...horixe esan zidan, bionboa logelara eraman zuela, hau da, sukaldera, logelara. Bionboa? Arraio, etxe osoa aldatuta zegoen! Baina, noski, alferrikakoa izan zen hurrengo eztabaida. Erotu behar nuela esan zidan eta negarrez hasi zen, ni eroturik nengoela eta bera ere erotu behar nuela, eta ziur aski horixe da gauzarik zentzuzkoena, bai, burutik nagoela hasi naiz pentsatzen, errazago zait hori onartzea nire begiek ikusten dutena baino!

Poliziak buruari eragin zion goitik behera pozik:

—Tira, badirudi ondorio batera iritsi garela...

—Nahiko nuke erotuta egon, baina nola liteke kale oso bat desagertzea?

—Burua misterio handia da, jauna.

—Okerrena da, gaur goizean, haserreturik jarraitzen zuela emazteak, eta horretxegatik lanera joan baino lehen ez diot musurik eman, ez musurik, ez ezer. Eta orain desagertu da. Alaba ere bai, eta etxea, eta kalea!

Martxelo ezereza bilatzen geratu zen, aurpegiko gihar guztiak zintzilik, marmarka, inspektoreak kokotsa ferekatzen zuen bitartean.

—Badakit zer egingo dugun! —bota zuen inspektoreak. Altxatu gabe, aulkian buelta eman eta atzeko apaletan bilatzen hasi zen. Laster hautsez betetako kale izendegi bat atera zuen. Mahai gainera bota zuen, Martxeloren aldera.

—Ea, ba, erakutsiko al didazu non dagoen zure kale hori?

Liburukotea magalean jarrita kalea bilatzeari ekin zion Martxelok, baina ez zuen aurkitu. Mapan ere desagertua zen kalea.

—Ez dago!

Oraingoan inspektorea luze altxatu zen:

—Jauna, inoiz kontatu didaten istoriorik arraroena da zurea, eta ziur egon zaitezke gela honetatik denetarik pasatu dela. Ez dut pentsatu nahi hona harpa jotzera etorri zarenik, eta aholkua emango dizut zintzo: zure kalea aurkitzen ez baduzu, zoaz hotel batera! Agian bihar aurkituko duzu! Bestela, hemen, sotoan, badaukagu zer eskaini gaua pasatzeko!

Komisariatik atera zen Martxelo. Bulebarreko zuhaitzen azpian gaueko ibiltari bakarra zen, maletina eskutik zintzilik. Gorputzeko odol guztia buruan taupadaka sentitzen zuen, haren presio jasanezina lokietan. Korrika hasi zen. Zapaten zolda gogorrek gauaren isila larritasunez urratu zuten, kaleko argiek laburtzen eta luzatzen zioten itzala hurbildu-urrundu ahala. Kaleak ezin dira desagertu, jendea erotu daiteke eta buruak engainatu dezake, baina kaleak ezin dira desagertu. Eta, halere, Martxeloren kalea desagertu egin zen.

Aldaketa bakarra sumatu zuen bere kalea egon zen lekura iristean. Kapela dendako erakusleihoan salakoten azpian inoiz ikusi ez zuen txartel bat zegoen belus gorriaren gainean: “Prusiako ejertzitoak XIX. mendearen amaieran Afrikan erabilitako salakotak”, argitzen zuen txartelak. Gehiegizko burla iruditu zitzaion hura, salakot prusiarrak, ez ingelesak edo frantziarrak.

Garrasika hasi zen kale bakartian.

Kanpotik etorritako bisita bati erakutsi behar zion hiria Martxelok. Lagunak tren geltokian hartutako planoa kontsultatu nahi zuen temati, eta berak tematiago egiten zion errieta hain mesfidatia izateagatik; baina egia zen, bestalde, kale zein plazetan barrena Martxelo ez zela inora iristeko gauza. Lagunak kargu hartzen zion: “Gezurra dirudik hi hemengoa izateak!”. Halako batean laguna ari zitzaion Martxelori harrera egiten geltokian, eta berak zeukan planoa esku artean: “Baina, Martxelo, zertarako behar duk plano hori ni hirekin egonda?”. Orduan, burrunba handi batek eten zuen bien arteko eztabaida. Tren bat errailetik atera zen, su eta txinparta infernua zetorkien trenbidetik...

Ziegako atearen karrankak iratzarri zuen amesgaiztotik. Polizia batek berarekin joateko esan zion. Jaiki zenean, minbera sentitu zuen gorputz osoa. Itxura lazgarria zeukan, trajea tximurturik, gorbata laxaturik, alkandora erdia gerritik kanpo eta eskuak urradurez beteta. Poliziaren zaintzapean hala nola txukundu ahal izan zen komunean.

Gero pasillo estuetan zehar jarraitu zion poliziari, eskaileretan gora gero, bueltaka, bezperan izandako gelara iritsi arte, eta bezperakoa ere inspektorea bertan, gaueko txandaren ondoren nabarmen nekatuago, behingoz lanaldia bukatu eta etxera joateko gogoz. Ordenagailuko teklak baldar zigortzen ari zen, taka-taka, taka-taka... denbora luzez. Burua altxatu gabe, esertzeko esan zion Martxelori. Idazten bukatu zuenean, sagutxorari heldu eta pantailara makurtu zuen burua. Inprimagailua karrankaka hasi zen.

—Beraz, azkenean gure hotela aukeratu zenuen —esan zion inspektoreak begirada jaso gabe.

—Ez dakit zergatik nagoen hemen, ez dut ezer gogoratzen —erantzun zuen Martxelok sorgorturik—. Nire kalea desagertu dela salatu nahi...

—Ez duzu gogoratzen kalean garrasika hasi zinela eta denda bateko erakusleihoa apurtzen saiatu zinela?

—Bai?

—Maletinarekin omen!

Martxelok komisariatik atera zela gogoratzen zuen, baina hurrengo oroitzapena ziegan kokatzen zuen, agian polizia kotxea eta sirenak ere bai, besterik ez. Isiltasuna hobetsi zuen. Aje ederra zeukan, buruko mina, nekea, erreflexurik ez, eta hara hona begiratzeko ere pentsatu behar zuen. Gustura itzuliko zen ziegara lo egiten jarraitzeko.

—Joaten utziko dizut, baina espero dut hemen berriz ez ikustea...

Inspektoreak inprimatutako orri parea hartu zuen. Gaueko ilunantzaren aldean, argia zen nagusi gelan, pertsiana veneziarrak erdi itxita egonda ere. Egunsentiaren eskerrona, gehiegizkoa Martxelorentzat. Goizeko zazpi eta erdiak ematen zuen hormako erlojuak. Ordenagailu ondoko landare ihartuaren ordez kaktusa ikusi zuen, eta mahai gainean plastiko gardeneko poltsa bat, barruan bere gauzak, ziegan sartu baino lehen kendutako guztiak.

—...egia esan, zorte izan duzu —jarraitu zuen idatzia birpasatu bitartean—, zure emazteak konbentzitu ez banindu, salaketa egingo genuen...

Inspektorearen hitzek lozorrotik atera zuten Martxelo:

—Baina Felisarekin hitz egin duzu? Ondo dago? Nola...?

—Nola? Oso erraza, jauna: zure telefonoa hartu eta deitu egin diot. Dena kontatu dit, bai, bai, kasko prusiarren istorioa ere bai, dena zuk atzo kontatu bezala, zehaztasun txiki bat izan ezik, noski: etxeko telefonora deitu dut nik!

Martxelori ezustea, nahasmena, poza... dena pilatzen zitzaion barruan, baina batez ere poza, apenas entzuten zuen inspektorearen errieta.

—Orain deklarazioa sinatu eta emazteari itxoitea duzu onena. Komisaria aurrean kafetegi ona daukazu gosaldu nahi baduzu. Baina ez dut arazo gehiago nahi, ulertu? Zure emaztea gobernadorearen alabaren laguna izanda ere, ez dut arazo gehiago nahi.

Martxelok paperak hartu eta arrapaladan sinatu zituen. Inspektoreari bueltatzeko zorian baino ez zen konturatu akatsaz.

—Zirkunin jaio nintzen ni, hau gaizki dago.

Inspektoreak paperak hartu zituen ikusteko.

—Zure nortasun agiritik hartu ditut datuak, jauna —eta plastikozko poltsa seinalatu zion—. Hor esaten da hemen jaio zinela.

—Hemen, bai... Zirkunin —erantzun zion Martxelok ulertu nahi gabe. Bihotza taupadaka hasi zitzaion azkar.

Inspektoreak eskuak aurpegira eraman eta igurtzi batzuk eman zizkion, arnasari eusten. Azala gorri-gorri utzi ondoren, hasperen luzea egin zuen. Atzeko apaletik kale-izendegia hartu zuen, gaueko berbera. Martxelori eman beharrean, bular aldean eutsi zion bi eskuekin azala erakusteko.

—Malusa! —garrasi egin zuen Martxelok.

—Hain zuzen ere, zure nortasun agirian agertzen den izen berbera! Baina niri bost axola dit. Nekatuta naukazu.

Martxelo altxatu egin zen leihora joateko.

—Bai, bai, mesedez, begiratu leihotik joan baino lehen, ez ote den beste kaleren bat desagertu!

Malusa izen polita zen, entzun orduko gustatu zitzaion Martxelori, eta ikusi zuen bezala, ondo zegokion hiriari, berau ere polita, Zirkuni baino askozaz ere politagoa, egunsenti garbian, lainorik gabe. Leihotik ikusi beharko zuen bulebar hitsaren lekuan, adibidez, enparantza dotorea zabaltzen zitzaion begien aurrean, tranbia koloretsuak joan-etorrian, lorategi joria albo batean, haragoko kale aldaparen amaieran ibai zabal-urdina.

Bigarrenez atera zen Martxelo komisariatik, baina oraingoan ez hiria ez komisaria bera, ezer ez zen lehen bezalakoa. Malusako kaleetatik zehar hasi zen alderrai, txoko guztietara begira, zehaztasun ñimiñoenei ere erreparatzen, ea berak ezagutzen zuen munduaren aztarnaren bat oraindik aurkitzen ote zuen, zeri heldu erokeriak harrapatu baino lehen: erakinak, kaleak, ibilgailuak, dendak, jendea, paperontziak, espaloietako lauzak... den-dena ezberdina zen, ordea. Giroa eta usainak ere arrotzak egiten zitzaizkion, bereziki hiri osoa biltzen zuen jasmin usaina.

Liburu denda baten erakusleihoaren aurrean gelditu zen: idazle ezezagunen liburu ezezagunak baino ez zituen ikusi. Ez zuen liburu bat bera ere ezagutu. Zeinen ordez agertuak ziren? Berak bizitzan irakurritako guztiak ere desagertuak ote ziren? Klasiko handiak ere bai? Eta musika, zinema... Historia bera? Mundu osoa aldatua ote?

Denda barrura sartu zen. Apalategi batetik eskolako atlas bat hartu zuen. Orrialde koloredunen artean argi ikusi zuen Zirkuniren ordez Malusa agertzen zela, gutxi gora-behera geografia berean; gainera, herrialdeko beste hiriek ere aldatuak zeuzkaten izenak, ibaiek eta mendiek ere bai, eta oro har den-dena ezberdina zen, haraxeago mugituta.

—Pauna, ondoezik laude? Zurbilduta laude —galdetu zion dendari gazte batek larri, azentu arrotz batez.

Atlasak eskuetatik lurrera ihes egin zion eta korrika atera zen kalera. Lorategira eder batera iritsi arte ez zen konturatu jendea begira zeukala. Pausoa sosegatu zuen, baina artean ideia zurrunbiloa bueltaka zerabilkion buruan, eldarniotan. Banku batean eseri eta plastikozko poltsatik telefonoa atera zuen. Bana-banan hasi zen agendako zenbaki guztiak sakatzen, eta beti entzun zion ahots grabatuari oker sakatu zuela, halako zenbakirik ez zegoela.

Begi-ertzetik malko bat jalgi zitzaion masailera, maldan behera bidea eginez hondarrezko lurrerantz, lokatz bihurturik. Lorategiko burdinazko hesitik harago ikusi zuen nola uxatzen zituen tranbiak usoak aurrera egin ahala. Eta ideia argia piztu zitzaion buruan: bera ez zela bidetik aldenduko. Tranbiaren bila bankutik jaiki zen, baina orduan telefonoak jo zuen. Ia eskuetatik erori zitzaion.

—Bai, bai? —erantzun zuen nerbioak airean, baina erantzunik ez. Zarata baino ez zuen entzuten, telefonoz bestaldean norbait paper orria tximurtzen bezala—... bai, bai?

—Martxelo! —entzun zuen urrun, oso urrun—. Martxelo!

—Felisa!

Bularrean min sakon-zorrotza sentitu zuen eta zerraldo erori zen lurrera. Inguruko zuhaitz guztiak bere inguruan jiraka ikusi zituen, zorabioan, harik eta begirada mutiko baten aurpegian finkatu ahal izan zuen arte. Mutikoa ere hari begira zegoen. Pilota gorria zeukan besapean. Izu-nazka aurpegia gorabehera, halako batean, makurtu eta hatza luzatu zuen Martxelorengana, akusatu nahiko balu bezala. Hatz fina larru izerditsuan hondoratzen sentitu zuen Martxelok, umearen garrasiak entzun gero. Konortea galdu zuen.

Ospitale bateko gelan esnatu zen Martxelo, lozorrotik atera ezinik, baina nahiko burujabe ametsa ez zela konturatzeko. Kablez beterik zeukan bular biluzia, zunda bat sudurretik barrura. Haren ondoan makina batek arnasa ozenak egiten zituen, beste batek bip erritmikoak. Ilunpetan ez zuen besterik ikusten, agian aurrean barruko leiho bat, pasilloko leihoa, edo kristalezko atea, edo gortina zuria... argitasun zehaztu gabea, nolanahi ere. Gau zela pentsatu zuen. Hitz egiten saiatu zen, baina ez zen gihar bat mugitzeko gauza ere. Berriro hartu zuen loak. Berriro esnatzen ez bazen, hobe.

Eguzki galdatan belaunikaturik ikusi zuen bere burua, lautada bateko lur lehortu pean zerbait bilatzen. Txukuna zen haren lana, prestua eta maratza, jaioberria orrazten den moduan baztertzen zuen lurreko hondarra pintzel batez. Buruan, eguzkitik babesteko, salakota zeukan jantzita. Halako batean, urrezko izpia atera zen zulo bazterretik. Martxelok objektu txiki distiratsua altxatu zuen.

—Begira ezazu, zatoz! Hauxe da emazteari oparitu nion eraztuna! —esan zion metro batzuk harago lan berberean ari zen gizon bizardunari. Berak ere salakota zeukan buruan, elastiko zuria eta praka motz beixa soinean.

—Horrek esan nahi du zazpigarren mailan gaudela, nahiko hurbil —erantzun zion pozik Martxelori.

Urrutitik garrasi batek eten zuen bien solasa:

—Zatozte, zatozte azkar!

Korrika joan ziren biak neska-mutil batzuengana. Urduri hitz egin zuen talde buru zirudien neska batek:

—Mendeurreneko Iturria aurkitu dugula uste dut!

Haien oinpean sakontzen zen zulo laukizuzenaren erdian estatua baten burua erne zen.

—Mendeurreneko Iturria da, bai! Nik deskribatu nuen bezala! —esan zuen Martxelok neska bera baino nabarmen urduriago. Iparrorratza atera zuen patrikatik—. Honen arabera, Zirkuniko bulebarrak gure azpian daude eta han, ezkerraldeko zuhaitz haien parean, nire kalea!

Gizon bizardunak besotik heldu zion.

—Martxelo, biharko utzi behar dugu lana, laster ilunduko du. Afarirako Malusan egon beharko genuke.

Hurrengo hitzak ez zituen ulertu:

—Matxelo, eduçiri, eduçiri, elrigoki!

Emaztea bere aurrean garrasika ikusi zuen.

—Matxelo, wiegu, eçiepo xogeri!

—Baina, Felisa, zer diozu? Ez dizut ulertzen! —esan edo pentsatu zuen Martxelok.

Erizaina eta sendagilea ikusi zituen emaztearen alboan. Emakumeak kezkaturik hitz egin zien. Ohean agontzen saiatu zen Martxelo, baina sastada itzela sentitu zuen bular aldean. Esna zegoela konturatu zen, ospitaleko gelan.

—Çea kuri xuçeri eurea?! —esan zuen emazteak.

—Yiliu, yiliu —erantzun zion sendagileak. Gero, Martxelori zuzendu zitzaion—: Matxelo, çea mukoki piokea?

—Baina, zer diozue? Non nago? —xuxurlatu zuen indarrik gabe.

Sendagileak eta erizainak elkarri begiratu zioten harriturik, hala nola, tximino bat hitz egiten entzun izan balute bezala. Berriro begiratu zioten Martxelori, gero emazteari.

—Igadiyi ki?

—Eçki, werxi ki! Çea ko, Malkusa! —erantzun zion emazteak harriturik, aurpegiko keinu gehiegizkoak besoen dantzarekin lagundurik.

Eztabaidan jarraitu zuten bitartean, Martxelok emazteari begiratu zion. Ezezaguna begitandu zitzaion. Aurpegi eta gorputza bera akaso, baina orrazkera eta arropak ez zetozen bat haren oroipenekin, eta ondo aztertu eta aurpegia ere ez, orain bai, orain ez. Gainera, betidanik izandako emakume neurritsua, agian hotzegia, histeriak jota zirudien, hainbeste, non erizainak gelatik eraman behar izan baitzuen goxo mintzatuz eta eskuetatik helduz.

—Matxelo, Çea kuri xuçeri eurea?! —esan zion atera baino lehen, burua jiraturik.

Bere negar zotinak pasilloan urruntzen entzun zituen Martxelok.

Bakarrik geratu zirenean, sendagileak lagun giroan hitz egin zion. Betaurreko borobilak eta antxume bizar zuri-zuria, atsegina zirudien gizonak.

—Lorju ekidi igoko xuçiyi, piuri igachi pilkoço.

Martxelok ez zion erantzun. Burkoan hondatu zuen burua eta begiak itxi zituen.

—Yiliu, yuliu! Yuxur pikoço —entzun zion sendagileari ahots gozoz, eta gelatik atera zen kezkaturik, bizar zuritik tiraka.

Hurrengo egunetan proba asko egin zizkioten, gela batetik bestera ibili zuten, erresonantzia batetik bestera. Noizbehinka mediku taldeak etortzen ziren, gazte-gazteak, praktiketan edo, eta den-denak berari begira geratzen ziren, ahopean hitz egiten zuten bitartean. Martxelo, egunez egun osatuago, haserretu ohi zen:

—Zergatik mintzatzen zarete atsoak bezala? Nik ez dizuet ulertzen! Ez al dago nire hizkuntza egiten duenik, ala? Eta ni ez naiz Matxelo, Ni Martxelo naiz!

Orduan, harridura handiagoz koadernoetan idazteari ekiten zioten, eta ez zen falta grabagailua Martxeloren ondoan jartzera ausatzen zenik.

Egun batean bi gizon sartu ziren gelara erizain batek lagunduta. Ez ziren medikuak. Martxelok ez zituen ezagutzen, baina musuka eta besarkadaka oldartu zitzaizkion ia arnasa lapurtzeraino. Alaiturik zeuden oso.

—Matxelo, çea mukoki piokea?

Martxelo isilik geratu zen bi gizonak irribarrez begira zeuzkala.

—Felisa? —galdetu zuen azkenean.

—Yilui, yilui, Matxelo, shuon Belisa quilpoço!

Bietako bat armairura joan eta larruzko maleta atera zuen handik. Arropa guztia sartzen hasi zen, bere trajea eta egunotan ekarri zizkioten bestelakoak. Besteak, bien bitartean, gurpil-aulki batean esertzen lagundu zion Martxelori.

—Efeadi çeu, Matxelo!

—Yilui, yilui!

Etxe arrotz batera eraman zuten. Malkusako —izen hori omen zuen orain hiriak— auzo lasai bateko etxe polit batera, lorategi eta guzti. Atarian emaztea zeukan zain, aspaldidanik eta luzaroan negar egin izanaren itxuran, baina Martxelo ikustean poza agertu nahi izan zuen. Trakets, hala ere. Badaezpada, Martxelo ez zen hitz egitera ere ausartu, emaztea ez ote zen berriro negarrez hasiko.

—Kuri çea koço? —galdetu zion, eta Martxelok bekainak leunki jaso besterik ez zuen egin—. Kuri çea koço, Matxelo? —errepikatu zuen emazteak asaldatuago. Eskuak aurpegira eraman eta negarrez hasi zen.

Mutiko bat etorri zitzaion korrika pena arintzera. Amaren gerritik zintzilik begi erraldoiez begiratu zion Martxelori. Alabaren ordez semea zeukala pentsatu zuen Martxelok; ez zion, halere, inporta izan. Tamalez, ez zekien haren izena. Baina gero pentsatu zuen ziurrenera berak ere aldatuta izango zuela. Badaezpada, saiatu egin zen:

—Belix?

Emazteak irribarre txikia egin zuen, itxaropena begietan.

—Iugi! —esan zuen mutilak ezpain gorri-gorriak ozta irekiz.

Korrika joan zen aita besarkatzera.

Hurrengo hilabeteetan ez zen ezer aldatu Martxeloren bizitzan, inguruan.

—Seme, hiri hau Zirkuni zen lehen, Zirkuni çea jipeli Malkusa, eta gu ez ginen kale honetan bizi, orain desagertu den beste batean baizik, eta egia esan, zu ez zinen mutila, neska baizik, neska polita gero, Felisa zenuen izena, uli Felisa apiazo, amak bezala, açala iumi, eta nire hizkuntza egiten zenuten guztiok.

Ganbarakoak arakatzen ari zen Martxelo, altzari zaharrak eta kaxa beteak, desagertutako munduaren aztarnaren baten bila. Itxaropen harekin. Semeari asko gustatzen zitzaizkion espedizio haiek eta beti laguntzen zion aitari.

—Iugi, edugori çidi!! —egin zuen algara umeak eta, aurpegi osoa mozten zion irribarrea zuela, bere hatz mehe eta zuria zuzendu zuen aitaren ahora—. Iugi, edugori çidi!.

—Iugi, Iugi! —errepikatu zion Martxelok.

Hitz hark “aita” esan nahi zuela azkar ikasi zuen, semeak baino ez baitzion horrela deitzen.

—Seme, edugori nidi!

—Yilui, yilu!

Semeari irribarrez begira, Martxelok ondoko kutxa batean sartu zuen eskua zertan ari zen erreparatu gabe. Segituan ziztada zorrotza sentitu zuen ahurrean. Kutxa ondo ireki eta kasko prusiar bat ikusi zuen.

—Iugi, çea io? —galdetu zion semeak, aitaren esku txundituetatik kaskoa lapurturik. Semea buruan janzten saiatu zen, baina oso pisutsua zen berarentzat.

Martxelok kaskoa hartu eta lasterka bizian jaitsi zituen eskailerak. Sukaldean aurkitu zuen emaztea, uraza garbitzen.

—Belisa, kasko prusiar bat!! Pruchioni!! Pilkoço! !

—Matxelo, çea kuoço, salakotea piüki —erantzun zion emazteak axolagabe, uraza garbitzeko lanari utzi gabe.

Lagun(-)mina

Berandu sartu da tutorea gelan, hamar minutu berandu, kopetilun, eite larriz jantzia atsedenaldiaren aurreko azken klase-ordura. Hiru pauso luzez zeharkatu du atetik arbelaren aurreko tartea, zutunik gelditu da ikasleei begira, noiz isilduko. Berehalaxe lortu du, erraz, ingeles irakaslearen ordez bera etorri delako. Eskolako ikasle bat hil dela esan die, meningitisak hil dela. Orain denek areto nagusian bildu behar dute informazioa jasotzeko, eta badaezpada zorroak eta txamarrak jasotzeko. Ea nor den hildakoa, entzun da ozenki ikasleen zurrunbilotik. Azken kurtsoko bat, Floren izeneko mutila, esan du irakasleak. Ea gelako norbaitek ezagutzen zuen, ea gelako norbaitek tratua zuen berarekin. Irakasleak bekainak jaso ditu larri, neska-mutilak aztertzen dituen bitartean. Inork ez du besorik altxatu. Bi kurtso beheragokoak dira. Norbaitek esan du hildakoak arreba daukala haien mailan, baina beste gela batean.

—Orduan, goazen aretora. Zoazte isilik, mesedez.

Meningitisa meningearen hantura dela esan zieten areto nagusian, hau da, garuna estaltzen duen mintzaren hantura, eta bakterio batek erasotzen diola, meningokokoak. Penizilinaz tratatzen dela ere esan zieten, horrela sendatu ohi dela eta gehienetan larri gabe. Pertsona batzuek, ordea, alergia diote penizilinari. Baina hori baino arriskutsuagoa da horren berri ez izatea. Horixe gertatuko omen zitzaion Floreni: alergikoa zela jakin gabe penizilina txertatu zioten. Horrexegatik hil zen. Bata zuriz jantzitako emakumeak eman zituen azalpenak, ospitaleko sendagilea bera. Haren ondoan zurrun eta urduri, Imanol ikastetxeko zuzendariak noizbehinka hartzen zuen hitza, zehaztapenen bat beharrezkotzat jotzen zuen aldiro. Biak mikrofono baten aurrean zeuden oholtza gainean, bertsolariak balira bezala; atzean, ikasketaburua, Florenen tutorea eta beste batzuk, soinketa irakaslea tartean, denak estatuak bezala.

Ikasle batek ahopeka esan die ingurukoei bezperan ondo zegoela, buruko mina zeukala baina ondo zegoela. Arratsaldeko zortziak inguruan hil omen zen. Lehen lerroko bi neska negarrez hasi dira. Eserlekuetatik jaiki eta elkarri helduta pasilloan gora abiatu dira irteerarantz. Irakasle bat haien atzetik joan da.

Sendagileak azalpenak ematen jarraitu zuen.

—Hala ere, berez nahiko larria da gaixotasuna, eta oso kutsakorra. Horregatik...

—Badaezpada, horregatik, eta gaur ostirala denez... —zehaztu zuen eskolako zuzendariak mikrofono gainean makurturik—, ikastetxea astelehenera arte ixtea erabaki dugu.

Jende gazteak omen zeukan arriskurik handiena. Florenen gelako guztiei analisiak egingo zizkieten eta badaezpada, zehaztu zuen oraingoan sendagileak, haren lagunak eta senideak tratamenduan zeuden jada. Oraingoz beste neurririk ez zen omen zen beharrezko. Gero sintomen berri eman zieten, nola kutsatzen den.

—Ondoezik sentitzen bazarete, buruko mina badaukazue, esan gurasoei; bakarrik bazaudete, zoazte anbulatoriora edo larrialdietara deitu. Bereziki garondoa gogorturik badaukazue. Ez badakizue penizilinari alergia diozuen, galdetu gurasoei noizbait txertatu dizueten, noizbait antibiotikoak eman dizkizueten.

Azalpenak bukatuta, etxera joateko esan zien zuzendariak, zuzenean etxera, elkarrekin hitz egin gabe, elkar ukitu gabe, balizko kutsatzeak saihesteko, gerta baitzitekeen norbanakoak beste norbait kutsatzea edo beste horrek norbanakoa kutsatzea...

—Muñoz doktoreak esan duen bezala, gripea bezala hedatzen da.

Eta une batez irudi du jendea korrika aterako dela aretotik izu laborriak airean, baina denak normal hasi dira altxatzen. Inork ez dio kasurik egin zuzendariari. Pasilloetan, patioan, ikastetxearen aurreko espaloian taldetxoak sortu dira. Oso jatorra zela Floren, lagun asko zituela, motorrez joaten zela ikastetxera, neska-laguna ere bazeukala, lur jota dagoela gaixoa eta lasaigarriak eman behar izan dizkiotela... Batek entzun du Florenen lagun bat ere ingresaturik dagoela; nor den galdetu diote eta ezin izan du erantzun; eta ea nola jakin duen, eta entzuna duela erantzun du. Hurbil dagoen irakasle batek kargu hartu die haserre, ez dagoela inor ingresaturik eta etxera joateko, zurrumurrurik ez asmatzeko.

Martxelo zuzen abiatu da etxera. Gogoz kontra bada ere, berak baino ez ditu zuzendariaren aholkuak zorrotz bete. Nahiago luke taldetxo horietakoren batean muturra sartu Floren mutil hartaz gehiago jakiteko, ea nor zen. Baina berria da ikastetxean eta apenas ezagutzen du inor.

Arratsaldean gurasoen txanda izan zen, leku berean, baina oholtza gainean zuzendaria eta ikasketaburua beste inor ez zegoen. Batzuk urduri etorri ziren etxetik, beste batzuk bertan larritu ziren. Zenbaterainokoa zen arriskua jakin nahi zuten, ea ez ote zieten ikasle guztiei analisirik egin behar. Zuzendariak argitu zuen ez zela beharrezko, berari ere hori esan ziotela Osasun eta Hezkuntza sailetakoek, Florenen gelakideei bakarrik egin behar zizkietela; haren lagunak jadanik tratamenduan zeudela. Ama batek erantzun zion bere semea ere Florenen laguna zela eta ez ziotela inolako analisirik egin, ez zegoela tratamenduan. Ea nolako lagunak, zuzendariak; bokatak erdibana egiteko adinako lagunak, amak haserre, bata bestearen etxean sartu-irteerak egiteko adinako lagunak, eta ea bera ikastetxeko zuzendariaz gain sendagilea ere bazen, ea zergatik ez zen ospitaletik inor etorri goizean bezala. Behar zen informazioa eskolakoek eman zezaketelako, zuzendariak... Eta gisa hartan jarraitu zuten eztabaidan, baina esan beharreko guztia esanda zegoenez, guraso batzuk jaikitzen hasi ziren. Martxeloren gurasoek ere alde egitea erabaki zuten.

Asteburu osoan etxetik ateratzea debekatu diote Martxelori. Ba omen dauka zer ikasi azterketetarako. Halere, hartan ere ez diote bakerik eman, batez ere amak: ordutik ordura asmatu du aitzakiaren bat semearen gelan sartzeko, dela bazterrean botatako galtzerdia jasotzeko, dela pertsiana jaisteko, helburu bakarra ondo dagoen galdetzea duela, ea buruko minez dagoen, kopetan ahurra jartzen dion bitartean, garondoan gero. Azkenean baietz esan dio Martxelok, buruko mina daukala, baina etengabeko galderek eta artatze-laztanek eraginda, ez meningitisak... Amak musua eman dio masailean eta Martxelo areago haserretu da.

Herrian laster osatu zen halako bertsio ofizial bat, jakin-minak asetzeko ahoz ahoko txostena: hamazazpi urte zituen Florenek; iaz moto istripua izan zuen eta bi egunez koman egon zen; arratsaldean lagunekin zebilelarik buruko minez kexatzen hasi zen, zorabiatu egin zen, lagunek anbulatoriora eraman zuten; amari lanera deitu zioten; aita kanpoan bizi zen, ordea, gurasoak dibortziatuta zeudelako; beste emakume batekin bizi zen; ez, ez zen herrikoa, kanpoko emakume batekin... Alaba helduagoa zen eta unibertsitatean ikasten zuen. Aitak gorpua erraustu nahi zuen, baina amak ez, amak lurperatu nahi zuen, erraustea ez zegoela ondo.

Martxeloren ama ere bat etorri da iritzi harekin, norberaren erraietatik sortutakoa ezin dela erraustegi batean sartu, nahikoa latza dela berez kutxa itxi eta berriro ikusiko ez dela pentsatzea.

Erosketetatik bueltan, oraindik ideia ilun horiek darabilzkio buruan bueltaka. Egongelan bideojokoan topatu du semea, lurrean eserita eta bizkarra sofan bermatuta, kotxe lasterketak. Sofan eseri da, ertzean eseri, hanken artean eta eskuetatik zintzilik plastikozko poltsak dituela. Dendan entzundakoak errepikatzen hasi da, bera ere bideojokoari begira.

—Alabak unibertsitatean ikasten du...

—Ez, nire kurtsokoa da, mutila baino gazteagoa —zuzendu dio Martxelok interes handirik gabe. Amak, ordea, ezpainak estutu ditu hori entzutean. Nahiago luke unibertsitatean ikasiko balu, urrun, gupida beldurraren hondakina baino ez baita.

—Baina zure klasekoa da? Zuk ezagutzen duzu? —Eta Martxelok ezetz, ez dakiela nor den eta arrandegiko poltsari kiratsa dariola. Jolasten uzteko eta bakea emateko esan nahi du.

—Legatza da. Aspaldi ez dut egin eta aitak nahi zuen.

Gero galdetu dio hiletara joan nahi duen, arratsaldean izango dela. Ezetz esan dio Martxelok, Floren hura ez zuela ezagutzen, bera baino bi urte zaharragoa zela. Amaren matraka bukatzea baino ez du nahi, poltsa hura sukaldera eramatea. Gainera, legatza ez zaio gustatzen, batez ere birrineztatua; limoi osoa zukutu behar du jango badu. Maionesak ere nazka ematen dio, goragalea.

—Hala ere, eliza ez da leku txarra kutsatzeko, eta ez dakit oraindik astelehenean eskolara joango zaren —pentsatu du atzera amak, eta “ume gizajoa, ume gizajoa...” bere baitan esaten altxatu da sukaldera joateko—. Alaba daukate oraindik, behintzat. Agian, aita eta biok joango gara, ez dakit.

Baina ez ziren joan.

Astelehenean itzuli ziren ikastetxera, Martxelo ere bai. Izurritea beste inor kutsatu gabe pasatuko zela ematen zuen. Aurpegi tristeak tristuraren lozorroan bilduta.

Hamaiketako atsedenaldian Florenen lagun eta gelakide batzuek bilera egiteko aprobetxatu dute tartea; dolu eguna egin behar dela erabaki dute, eta horrela eskatu diote zuzendariari; esan diote ez dela bidezkoa besterik gabe normaltasunera itzultzea. Zuzendariaren iritziz, ordea, onena normaltasunera itzultzea da. Ez da dolu egunik egingo, ez da inolako azterketarik atzeratuko; ostegunean, berriz, saio berezia egingo da areto nagusian Floren omentzeko; ikasle batzuek olerkiak irakurriko dituzte.

Haserre joan dira zuzendariaren bulegotik, eta berehala greba egitea erabaki dute ikastetxeko sarreran inprobisaturiko beste asanblada batean. Inor gutxi enteratu da, eta ikasle gehienak normal itzuli dira geletara txirrinak jo duenean.

Zientzia irakaslea etorri zain, Martxelo lasterketako kotxea marrazten hasi da karpetan, bi pegatinaren arteko hutsunean. Pasilloan ohi baino zalaparta handiagoa dago. Batek entzun du greba dagoela, baina inor ez da mugitu. Orduan oihuak entzun dira urrun eta batzuk pasillora ateratzera animatu dira, Martxelo tartean. Laster ikasketaburua agertu zaie bere onetik aterata, eta gelan sartzeko. Martxelo karpetako marrazkia bukatzera itzuli da. Trebea da marrazten eta ia bukatuta dauzka marra nagusiak. Perspektiban eta bihurgune batetik ateratzen, abiadura sentsazioa handiagoa da.

Gelakoak ez diren aurpegi batzuk agertu dira ate zuloan, barrura begira, norbaiten bila ariko balira bezala. Begiz jo dute Martxelo eta berarengana abiatu dira. Taldeko batek hatz erakuslea zuzendu dio atzeko norbaiti begira:

—Horixe duk!

Taldetik mutil zahar bat atera da haserre bizian, azken kurtsoko bat. Ondo-ondora hurbildu zaio Martxelori. Atzera begiratu du ziurtatzeko:

—Hau?

—Horixe! —baieztatu esan diote.

Zeharka jarri da mutila, lepoa bihurriturik, ezker aldea Martxelori erakusten, eskuin besoa ikus ez dezan.

—Hik egin diok barre Floreni? Hi ibili haiz gezurrak kontatzen, marikoi hori? Hik...

—Nik? Nik?... —baina erantzun baino lurrean da Martxelo. Ahoan jo du beste mutilak, sudur azpian. Martxelo atzeko mahaien azpian uzkurtu da babes bila.

—Putakume! Larrutu egingo haut!

Mutila aulkiak eta mahaiak ostikatzen hasi da Martxelori heltzeko. Irakaslea datorrela eman diote atzetik.

—Irteeran hire zain egongo nauk sarreran! Larrutuko haut! Aditu duk?

Eta zer ulertu geratu da Martxelo lurrean, eskua ahotik begietara etengabe eramanez, odolaren burdin zaporeak larriturik, baina listu gorrixka baino ez du ikusi. Ez dauka odol jariorik.

—Bere lagunaz barre egin duzula esan diote. Ostiraleko bileran zerbait kontatu zenuela Florenen kontra edo halako zerbait —entzun du aldamenean. Gora begiratu eta Estibaliz ikusi du, besoa luzaturik, paperezko zapia eskaintzen. Lurretik altxatu eta hartu egin du.

—Baina nik ez nuen ezer esan! Nork esan dio?

Neskak sorbaldak jaso ditu.

—Ez dakit. Bere lagunaz barre egin duzula esan diote. Besterik ez dakit. Jo zaituena Florenen laguna zen.

—Baina nik ez nuen ezer esan! —errepikatu du klase osoari begira.

Denak mutu.

Hurrengo ordua makur eman zuen Martxelok, ukondoak mahai gainean eta eskuak kopetan aurpegia estaltzeko, hatzen artean zelatari, aurreko ikaskideen atzean ezkutatu nahian, irakasleak ikusiko zuen beldur. Albokoek tarteka begiratzen ziotenean, areago uzkurtzen zen; segituan normaltasun plantak egin. Estutu egin zen oso, arbeleko ariketak egiten ari zirela, irakaslea mahaien artean bueltaka hasi zelako. Baina horretarako ere ez zen egun arrunta, eta irakaslea malenkoniatsu pasatu zen Martxeloren albotik, ikasleen ezohiko marmarrari ere kasurik handirik egin gabe, “ixoooo” xuxurlatu batzuk baino ez.

Azken klasea bukatu da. Martxelo azkar abiatu da jendez beteriko pasilloetatik zehar. “Hor dago!”, entzun uste izan du atzetik. Atzeko patiora atera da, saskibaloi pistak korrika zeharkatu ditu alanbrezko hesiraino. Adrenalinak lagundu dio gora egiten. Hiru metro dira eta hesiaren gainetik igarotzea pentsatu baino gehiago kostatu zaio. Gero herri osoari buelta emanda iritsi da etxera. Ez dago inor. Seiak arte bakarrik egoten da beti etxean. Behingoz babestuta sentitu da, arriskutik salbu.

Bainugelako ispiluan aztertu du ezpain handitua, aurpegi deformatua. Munstro bat bezala sentitu da, itsusia. Hatzaren puntaz ukitu du hortza, mihiaren puntaz, ea mugitzen den, ea ez den mugitzen. Izotz koskorra eta ur oxigenatuz blaitutako kotoia tartekatzen ditu. Hortzoia ere handituta dauka, eta agian horregatik ez da hortza oraindik erori. Eta etxean hortz berririk jartzeko dirurik ez dago, gurasoak diruarekin beti kexaka ibiltzen direlako, eta gauza haiek oso garestiak omen dira, amak iaz ortodontzia egiteko galdetu zuen eta izuturik itzuli zen etxera. Hortaz, hemendik aurrera ahoa irekitzen duen bakoitzean hutsune beltza ageriko du, errotuladore beltzez zigortutako karteletako aurpegiek bezala. Eta negarrez hasi da Martxelo, “ostiaputakanikezdutezeregin!”, konketako oinari ostikoak jotzen.

Ispilua ordenagailuarekin ordezkatu du, esku bat sagutxoan eta bestea ezpain gainean izotzari eusten, hantura noiz jaitsiko: titaniozko inplanteak bostehun bat euro balio du, eta protesiak zazpiehun, bestelako gastuak berrehun...Hartan ibili da denboraz ahaztuta ere, etxeko atea entzun duen arte. Ama da. Komunera joan da korrika ezkutatzera. Izotzak ez du ezertarako balio izan: aukeran, areago handitu da. Ama deika hasi zaio, hizketan etxeko txokoren batetik, zer moduz ikastetxean, zer berri... Dutxa iturria ireki du.

Afarirako deitu diote, eta ez dela gose erantzun die Martxelok. Aita bidali du amak, eta aitak afaltzera joateko esan dio gelako atetik. Burua bueltatu gabe errepikatu du ez dela gose. Ahotsagatik edo, zerbait gertatzen zaiola konturatu da aita. Hurbildu eta aurpegia bilatu dio.

—Baina, Martxelo, zer gertatu da? —bota da asaldaturik.

Saskibaloian jolasten kolpea hartu duela eta ez dela ezer. Ama agertu eta espantuka hasi da. Saskibaloian jolasten kolpea hartu duela eta ez dela ezer.

Ama botikinaren bila joan da. Aitak ahoa aztertu dio, baina laster alboratu du emazteak aldaka kolpe batez, eskuak eta besoak semeari bihotz ebakuntza egiteko adina tramankuluk lanpetuta.

—Puntuak eman beharko dizkiote! —amak aitari, ezpainari buelta eman dionean, aberia haren erruduna aita izan balitz bezala, Martxeloren min kexei batere kasurik egin gabe.

—Hori ez da ezer, emakumea—kexatu da aita—, ez du punturik behar. Izotza eta kito. Goazen afaltzera.

—Ba, aho horrekin tortilla prestatu beharko dizut, edo purea. Eta zuk ez dakizu kontuz ibiltzen? Eta eskolan ez dizute zauria sendatu?

Afarian Floren gizajoaz aritu zen ama, haren gurasoen penaz. Ikastetxean zer esaten zuten galdetu zion semeari, nola zeuden haren lagunak: “gizajoak!”. Martxelok, ez zekiela ezer. Ahoa eskuan entzuten zuen, tortilla murtxikatzeko ahalegina egiten zuen bitartean. Lotsa ematen zion jendeak itxura horrekin ikusteak, baita gurasoek ere. Lasaiago, hala ere: ez ziren gehiegi asaldatu, aitak ez zela ezer esan zuen...

Atzo jaso ez zuen jipoia halako bi zain daukalakoan itzuli da eskolara, horren beldur. Eta jipoitu gabe ere, denek barre egingo diote ihes egiteagatik, patioko hesia saltatzegatik, norbaitek ikusi bazuen. Halere, egingo luke orain eskolan sartzeko, inguruan hainbeste jende egongo ez balitz.

Ezpaina hobeto dauka, ia hanturarik ez. Hortza bestelakoa da: gosariko galletei atzeko haginekin kosk egin behar izan die, aurreko aldetik saiatu denean hortzaren sustraian ziztada jaso duelako, sudurraren barruan. Gainera, barrura hondoratuta dauka, oso gutxi, baina nahikoa ondoko hortzarekin lerrokaturik ez egoteko. Baliteke kolpearen ondorioz hortzoitik askatu izana, eta hala bada, egunak beharko dira berriro finkatzeko. Edo baliteke hortza sustraian puskatuta egotea, pitzatuta, eta Martxelok ez daki hori sendatuko den, hezurrak bai, hezurrak soldatzen direlako, baina hortzak... ez daki. Gero bilatuko du interneten. Orain eskolan sartu behar du.

Sarreratik hurbil sudaderaren txano gorria jantzi du. Ahalik eta arropa ezberdinena aukeratu du, badaezpada. Urrunetik ondo aztertu ditu bazterrak mutil haren bila. Ez du ikusi, lasterka sartu da barrura, zuzen jarraitu du pasillotik, eskailerak igo eta klasean ezkutatu da, untxi izutua zuloan bezala. Azken lerroko eserleku batean eseri da, jipoitu nahi duen mutila agertzen bada, atzeko atetik ihes egin ahal izateko, gelak bi ate dituelako pasilloan, aurrean eta atzean.

Oraingoz dena ondo. Klasean sartu orduko, ikaskideek karaka hasiko zitzaizkiola uste zuen, karakei barreek jarraituko zietela, boligrafoaren turutarekin listuz bustitako paper pilotatxoak botako zizkiotela, edo arroz aleak... Baina ez da horrelakorik geratu. Atzo ezer gertatu ez balitz bezala jokatzen dute guztiek.

Ikaskide bakarrak erreparatu dio, eserleku hartatik ipurdia altxatzeko esateko, bere lekua delako. Martxelo lekuz aldatu da, eta mutil hura segituan hasi da berriketan aurrekoekin. Hala jarraituko dute goiz osoan eta irakasleak hamaika aldiz esango die isiltzeko, beti bezala. Inork ez dio bezperakoa aipatuko, inor ez zaio jipoitzera joango. Ez gaur, ez inoiz, ezer gertatu ez balitz bezala. Floren ere hil ez balitz bezala.

Egun batean mutil zahar harekin topatuko da azkenean. Lehen pisua eta bigarrenaren arteko eskaileretan gertatuko da, Martxelo igotzen eta bestea jaisten. Ziplo geldituko da Martxelo hari begira, gihar guztiak tenkaturik, eskudelari ondo helduta, buelta eman eta korrika hasteko prest, geratu ala ihes egin, zalantzan, aiko-maiko. Eta horregatik erreparatuko dio beste mutilak, horregatik bakarrik, baina ez du ezagutu ere egingo. Eskailerak jaisten jarraituko du ezaxola, behean lagun batekin topo egingo du eta elkarri txantxak egiten urrunduko dira biak pasillotik, gezurrezko borrokan lepotik helduta. Martxelok eskaileretan gora egingo du. Dolua bukatu da.

Izen-lapurra

Berrogeita hamar urtetik gorako korbatakide arrotzak baino ez ziren izango Martxelo eta Bestea, goizeko zortzietatik erretzeko gogoari eutsi behar ziotenen arteko beste bi kafetegiko barran zutik, esku batean kikara eta bestean zigarreta, tarteka erlojuari begira bulegora noiz itzuliko. Itxuraz, ez hain antzekoak: Martxelo moztaka eta potoloa, ez alferrik galdua, kopeta soildua eta mortsa tanketa ematen zion bibotetzar errubio-gorriaren jabe, jaka marroian eta praka beixetan sartua; altuagoa eta argalagoa Bestea, hitsa, hauts kolorekoa ile, azal eta traje, gaubeilaren erdian hilkutxatik ihes egin balu bezala. Halako parea, elkarren parekorik gabea. Baina gertatu zen, biak futbol-zale amorratuak izanda, tabernako kirol egunkari bakarra eskuratzeko lehiak ondora eraman zituela lehendabizi, solasera bultzatu gero, eta adiskidetasunera azkenean, kirol kontuetan etsaitasun sanoa adostasuna baino emankorragoa izan ohi baita, eta haiek halakoxeak ziren, etsaiak futbolean.

Odolean lanaldiaren bukaera arteko nikotina gaindosia bildu bitartean, futbolaz eztabaidatzen zuten gehienbat, erretzaileen kontrako diskriminazioaz ere bai, tabernetan ere erretzea debekatuko omen zutela laster, edo agintariek etorkinei zieten gehiegizko begiruneaz, erretiro desiratuaz, goizeko trafikoaz eta, orokorrean, gogaitzen zituzten arazo profano guztien irtenbide sakratuez.

Hala, sinbiosi interesatua sortu zuten kafe orduan lan gogaikarriaz eta lankide gero eta gazteagoez beste egiteko, baina harago joan gabe, laguntasunean sakontzeko bestelako interesik gabe. Zirika eta bizkar-zaplada ustez lagunkoiak baimentzen zituzten, gaiztoak eta zakilak; demaseko konfiantza, bada, benetakoan ez sartzeko.

Testosteronaz gainezkako giroan gustura sentitu ohi zen Martxelo, elkartean zein tabernan, elizkizun-osteko tripa-festetan zein urbanizazioko urteroko orritsean... beti ere zigarro eta puruen keaz inguraturik, koparik ezean, kafea, gizonezkoekin bat eginda, emakume koadrilen beldur eta aparte. Pozik, bada, zoriontasunaren lozorroan, bizitzaz gozatzen, bizitzaz gozatzeko modu hoberik ba ote dagoen pentsatu gabe.

Horrenbestez, halaxe sentitu beharko zen adiskide berriarekin ere, ezpal berekoa izanda hura, baldin eta denbora aurrera joan ahala ezpal batek haragi-arima zornatu ez balio: nahiz eta elkar ezagutu zutenetik asteek hilabeteak osatu, Martxelok artean ez zekien Bestearen izena. Gizalegezko aurkezpenak egin egin zituztela gogoratu uste zuen: “...ni urlia naiz”, “...ni sandia”. Eta ziur aski gizalegezko aurkezpenak izan zirenez, bada, izena entzun eta ahaztu.

Gertaerak ez zeukan inolako berezitasunik. Askotan gertatzen da hori ezagutu berriekin. Halako harreman azalekoa sortzen da egunez egun, begiruneko agurrak eta solasak. Gero, lotsa da galdetzea, batez ere besteak norberaren izena dakienean eta norberak ez bestearena, hain zuzen, Martxelori gertatzen zitzaion bezala: “Aizak, Martxelo...”, “Hara, Martxelo...”, “Ez adarrik jo, Martxelo...”, gustuko baitzuen Besteak lagunaren grazia ahoan ibiltzea, gehienetan zirikatzeko, hainbesteko bizitasunez, bizipozaz, aldean are ulergaitzago egiten zuen haren itxura hitsa eta makala.

Martxelok, noski, ezin eman proportzio bera, hamaika izen mihiaren puntan eta ezin gogoratu zuzena, ezin bueltatu ganorazko ziririk bezperako partidu ustez kaskarraz edo Bestearen taldeko entrenatzaile aho beroaz... ezin aurrera egin Bestearen izena aurretik esan gabe, eztarrian gainerako hitz guztiak buxatzen zituen apoa baleuka bezala. Horren ordez, totelka hasten zen modu barregarrian, “Eta hi, zera... nik ez... zera”, eta orduan Besteak atzera hitza hartzeko baliatzen zuen aukera, “Tira, tira, Martxelo...!”, irribarretsu eta garaile.

Gero, beti berandu, bulegora bueltan etorri ohi zitzaion burura erantzun egokia, edo komunean tripak libratzen ari zela, edo ohean loak hartu ezinik, burkoarekin borrokan eta emaztearen hanka errugabeei ostikoak jotzen. Hurrengorako gordetzen zuen, baina hurrengoan totelka hasten zen berriz, ateraldia gogora ekarri gabe.

Funtsean, arazoak burugogorkerian eta harrokerian zuen oinarri. Beste edonork hirugarren edo laugarren astean galdetuko zuen azkenean, baldin eta beste bide batez izena jakiteko paradarik izan ez balu. Hain tematia izan ez balitz, erraz konponduko zuen. Azken finean, inor ez da haserretzen horrelako okerren bat medio. Baina Martxelok hasieran pentsatu zuen noizbait gogoratuko zuela, ez zeukala Besteari zertan eskatu atzera. Bestela, nahikoa izango zuen belarriak luzatzea demontrezko izena noiz entzungo, noizbait ager baitzitekeen Bestearen ezagunen bat, “Aupa, urlia...”, edo deiaren bat jaso baitzezakeen, “Bai, urlia naiz...”. Eta, hala ez bazen, begiak ere luzeak zituen Martxelok lagunak diru-zorroa ateratzen zuen aldiro, nortasun-agiria edota kreditu txartelen bat ikusteko irrikan.

Ia erotu egin zen Besteak agenda bat ekarri zuen egunean: barra gainean utzi zuen bien artean, ahurraren azpian, eta Martxelok tarte osoa eman zuen azala jasotzeko aukeraren zain, barruan jabearen izen-abizenak idatzita egongo zirelakoan. Agenda ona izan balitz, behintzat, goretsi ahal izango zuen, esku artean hartzeko aitzakia izango zuen, non erosi zuen galdetzeko edo. Merke-merkea zen, ordea, eta Bestea ez zen une batez ere despistatu. Gero, bulegorako bidean pentsatu zuen agendako mapa jar zezakeela aitzakia, kontsulta egiteko, edo egutegia... Berriro berandu.

Eta horrela egunak, asteak, hilabeteak... eta harrezkero beranduegi zen, noski, bere hutsa aitortzeko; ez hainbeste denbora pasa ondoren, ez hainbeste txantxa, hainbeste bizkar zaplada, Ligaren egoerari buruz hainbeste analisi serio eta zorrotz egin ondoren; areago, kafeak ordaintzeko hainbeste norgehiagoka lotsagarriren ondoren. Harrezkero, despistea ez, hainbat hilabetetan gezurretan ibili izana aitortu beharko zion Besteari.

Lotsari baino beldur handiagoa zion umiliazioari. Bazekien, haserretu edo mindu beharrean, asto hilari ostikoa jotzeko erabiliko zuela Besteak, oso herratsua baitzen. Edozein huts edo hanka-sartzerik egin, eta ez zuen aukerarik galtzen. Behin, kasu, denboraldiko lehen Derby-aren bezperan Martxelok Bestearen taldeko jokalari kamerundar fitxatu berria gutxietsi zuen; gero, kamerundarrak lau gol sartu eta erabateko gehiegikeriaz aritu zitzaion Bestea aste oso batez, txantxa bien artekotik harago eramanez:

—Martxelori ez atera ebakirik, Martxelori txokolatea atera, Kamerungo txokolatea! — esaten zion temati kafetegiko zerbitzari ezaxolari, beste bezeroak irribarrez begira.

Tamalez, derby hura Martxeloren taldearen erabateko gainbeheraren hasiera baino ez zen izan. Ordura arteko martxa eskasari utzi eta bete-betean hasi zen maldan behera, partiduak bata bestearen atzetik galduz. Eta, tamalez ere, Bestearen taldeak goiko postuei eusten zion finko, loriarik ezagutu gabe, baina gero eta joko hobea eginez, Europara sailkatzeko aukeran.

Egia zor, bat izan zen Bestea ezagutzea eta zelaian gauzak okertzen hastea. Martxelok ez zeukan zorikate hura oharkabe. Oso arrazionalista izanik ere —kargu eta erdeinu ederra hartu zion behin emazteari telebistako tarot saio batean ikusitako errituala etxean egiteagatik, kasu—, zelaiko kontuetan emana zen oso sineskerietara: halakok zori ona eta halakok zoritxarra. Eta Bestea zoritxarraren eremuan zegoen, noski, futbol zelaiko gorabeherak Martxeloren eta Bestearen gorabeheren isla izango balira bezala, hari karmiko baten ondorio.

Martxelok lausoturik zeukan lehen topaketa hura. Azaro aldean izan zen. Nahiko seguru zegoen horretaz, azaroan egin zuelako bere taldeak azken partidu ona, harro egoteko modukoa, Rosseti entrenatzaile fitxatu berriaren estreina; eta gogoan zeukan, halaber, zein pozik abiatu zen astelehen hartan kafetegira egunkarian bezperako partiduaren kronika irakurtzeko irrikan, edonoren gustukoa baita jakina dena hitz gozoz berriro entzutea edo irakurtzea.

Tabernara sartu eta gakotik egunkaria hartzera joan zenean, ordea, ez zuen aurkitu: norbaitek barra gainean zeukan zabaldurik. Zori txarra, batzuetan halaxe izaten da. Baina biharamunean berdin, eta berbera ere gizona. Saiatu egin zen hirugarren egunean lehenago joanez egunkariaz jabetzen, bost minutu lehenago, hamar... ordu laurden ostiralean. Dena alferrikakoa izan zen: betiko lekuan topatu zuen arrotz agertu berri hura egunkaria irakurtzen, berari goizeroko plazera izorratzen, astelehenetik ostiralera.

Kontua ezin amorragarriago egiten zitzaion. Ez zuen alferrik jotzen kafetegi hartara, bulegotik urrun samar, hurbilago beste batzuk egonda, baina lasaiagoa, hain zuzen ere, kirol egunkari hura irakurri ahal izateko.

Horregatik, aste osoan egunkaria ukitu ezinik ibili ondoren, eskubide aldarrikapena iruditzen zitzaion une batez bederen hartaz jabetzea, eremua markatzeko. Bestearen ondora ausartu zen gogaiturik, hasieran zuhur, begiak luzatuta, kafeari zurrupaka baina ondoko askan muturra sartzeko gogoz. Minutuak aurrera joan ahala, gero eta nabarmenagoa egin zitzaion ezinegona, zigarrokina bota, zigarro berria piztu. Besteak ezaxola jarraitu zuen irakurtzen.

Bero-bero eginda zegoen Martxelo, liskarrerako ere prest, Bestearen aldamenean arnasari eusten, eskuak barra ertzean zurrun, begiak nabarmen iltzaturik egunkarian, nabarmen samar, alegia, tabernako edonor beraren ezinegonaz kontura zedin; eta, edonor bezala, ondoko gizon hura bereziki. Baina ez zen hala izan, edo ez zuen konturatu nahi izan. Eta hara non, halako batean, gazte bat agertu zen atzetik eta egunkaria eskatu zion Besteari, ea bukatua zuen, ea inporta zitzaion une batez uztea; eta Besteak, “Noski, noski, har ezak!”.

Hura gehiegi izan zen Martxelorentzat. Besteari gordetzen zion tonu zakarraz egin zion demanda gazteari, berak ere irakurri nahi zuela eta itxoiteko. Kikildurik joan zen gizajoa.

—Tira, barkatu. Ez nekien nik... —desenkusatu zen Bestea—, ...eskatu besterik ez zenuen. Hartu, hartu egunkaria, mesedez.

Martxelo lotsaturik sentitu zen. Atzera egiten saiatu zen, errua berea zela, baina gaur egungo gazteen begirune eza, ea zigarroren bat nahi zuen... Besteak, eskainitako zigarroa hartuta, irribarrez erantzun zion errua inorena izatekotan Rosseti entrenatzailearena zela halako txorakeriak esateagatik, eta Martxelo bat etorri zen Bestearekin, Rosseti hura harroputz galanta zela, oso entrenatzaile ona bazen ere...

Martxelok ez zuen besterik gogoratzen egun hartaz, baina pentsatzen zuen solasean jarraitu behar izan zutela kafea bukatu eta bulegora itzultzeko garaia iritsi zitzaien arte, orduantxe izango zirela gizalegezko aurkezpenak: “...ni urlia naiz”, “...ni sandia”. Eta, horixe, esanda dago: gizalegezko aurkezpenak izan zirenez, izena entzun eta ahaztu.

Eta, zakurraren putza, astelehenean Besteak gogotsu agurtu izan ez balu:

—Eskatu besterik ez daukak, Martxelo! —esan zion tabernan sartu orduko, egunkaria eskaintzen ziolarik.

Eta handik aurrera Besteak egunero errepikatuko zion ziri berbera: “Eskatu besterik ez daukak...”

Martxelok irribarre egiten zuen beti. Zer egin, bestela? Gero, elkarrizketaz beste eginda, bere baitan biltzen zen oroimenaren zirrikitu guztietan bilatzeko, halako izenaren antzekoa zela, baina ez zela hura, antzekoa baizik, etengabe mihiaren puntan, kiliki egoskorraren moduan.

Ezinegon handiaren arrazoia zen berarentzat.

Lasaialdi ederrak ziren orain asteburuak; lasaialdi ederrak larunbat goizak, hipermerkatuko pasillo estuetan orgatxoa gidatzen eta emazteari hara-hona jarraitzen.

Eta iritsi egin zen denboraldiko bigarren derbya. Igandea zen eta goizean Martxelok txirringa hartu zuen, tarteka-marteka egiten zuen bezala. Zaku bete haragi maillot-kulero estuetan sartu, eguzki-betaurrekoak eta kaskoa ondo doitu, eta idiaren kemen patxadatsuaz eragiten zien pedalei. Aldirietako errotondak atzean uzten zituenean, abiada bizkorrean sartzen zen errepidean. Gustuko zuen haizearen fereka bibotetzarrean sentitzea. Horrela baino ez zituen barrukoak lasaitzen, astean metatutakoak baretzen.

Lasaitzeko ohi baino buelta luzeagoa ere egin behar izan zuen hartan. Berandu iritsi zen bazkarira, baina horrek aitzakia eman zion partidua hasi arte etxean geratzeko, kuluxkan, emazteak eta alabak paseoa egiten zuten bitartean. Futbola zegoenez, ilundu arte ez ziren itzuli. Zinemara joan ziren.

Zazpiak laurden gutxitan telebista piztu zuen. Etxeko sofa erosoaren erdian eseri zen. Goizeko saioan ondo merezitako garagardo botila esku batean eta urrutiko agintea bestean. Erronka egina zuen bere buruarekin: partidua bukatu baino lehen Bestearen izena gogoratzen bazuen, irabazi egingo zuten. Hankak luzatu eta oinak aurreko mahaitxoaren gainean jarri zituen, etxean bakarrik zegoenez.

Baina emaztearen errieta ez zen beharrezkoa: partidua hasi eta bost minutura zintzo eserita zegoen sofaren albo batean, oinak lurrean, ukondoa beso-euskarrian eta burua esku-ahurrean bermaturik. Garagardoa, mahaitxoaren gainean ahazturik.

Ezin izan zuen Bestearen izena gogoratu, noski, eta lehen hamar minutuetan bi gol sartu zieten, eta beste bi partidua bukatu baino lehen. Berriro ere lau gol, eta berriro ere laurak kamerundarrak sartu zituen.

Martxeloren mutilek sartu zuten gol bakarra, berriz, baliogabetu egin zuen epaileak, jokoz kanpokoa zelakoan. Orduan, Rosseti entrenatzailea imintzioka hasi zen, ahotik txiklea atera eta amorruz bota zuen belarretara. Eta artean imintzioka ari zela kanporatu zuten zelaitik. Partiduaren osteko laburpenetan hamaika aldiz errepikatu zituzten irudiak, azeleratuta zein motelduta.

Emazteak eta alabak ohean etzanda topatu zuten zinematik bueltan; ez omen zeukan afaltzeko gogorik.

—Gaixorik zaude, aita?

—Bai zera gaixorik! —erantzun zuen amak erretxin senarraren kopetatik eskua jasota—Futbolak gaixoturik...!

—Bueno, nahikoa da biok...! Bakea emateko, mesedez! —eta beste aldera agondu zuen Martxelok gorputzarra somierra lehertu beharrean, bizkarra emateko.

Bakea eman zioten, baina bakerik ez bere baitan. Nola edo hala jakin behar zuen Bestearen izena, nola edo hala atera behar zuen (zuten) sorgin gurpil hartatik, zurrunbilotik, putzuaren hondora iritsi baino lehen. Bestearen izena argitzeak baino ezin zituen zoritxarretik atera, bera eta bere taldea.

Ordu biak aldera isilka altxatu zen egongelara joateko. Telebista piztu eta kateen artean tarota botatzen duten horietako bat bilatu zuen. Emakume zaharra zen, telebistan etorkizuna iragarri zein higiezin-agentzia batean etxeak saldu, itxura berbera izango zuen andreak. Martxelok pantailako zenbakia markatu zuen telefonoan.

—Pertsona horren izena? —galdetu zion aztiak—. Ene, maitea, ezin dizut hori esan, kartek ez dute nahi duguna esaten, ze bestela denok loteria zenbakia galdetuko genuke. Baina nik hemen ikusten dut kezka handia daukazula pertsona horrekin, eta osasuna zaindu behar duzula... Beno, ez dakit, nik hemen M handia ikusten dut, baina B ere izan liteke... ez dakit, seme, ez dakit... kartak ez dira argiak.

Gelatik emaztea entzun zuen deika, eta ohera itzuli zen, etsi zein lotsatu, baina burutik erronka kendu ezinik.

Nahita izen okerra eman zezakeen, oharkabean bezala: “Aizak, Imanol, hi oso seguru hago bigarren mailara jaitsiko garela”; gero, Besteak zuzendu ondoren, “Aizak, ni Urlia nauk!”, edonork izan lezakeen oker bati egotzi ahal izateko: “Zer esan dut, ba? Noski, noski, Urlia!”. Baina gerta zitekeen Besteak erantzutean izenik ez esatea: “Aizak, ni ez nauk Imanol! Zer duk, bada, ez dakiala nire izena?”. Orduan, komeriak izango zituen atakatik ateratzeko. Erraz irudika zezakeen Bestea kafetegiko guztiei dei egiten, arreta bereganatzen, auzo laidoan parte har zezaten, eskolako patioan ume batek praketan txiza egiten duenean bezala, eta areago hondoratu zuen burua burkoan, areago uzkurtu zen ohean, irudi hartatik ihesi. Emazteak hasperen egin zuen, erdi lotan.

Orduan kamerundarra agertu zitzaion, eta bera atezaina zen, ikusleek harmailetatik algaraka, barre egiten, komuneko papera botatzen..., baina denek zeukaten aurpegi berbera: denak ziren Bestea.

Biharamunean eldarnioak iruditu zitzaizkion bezperakoak. Gainera, harrezkero alferrikakoak ziren plan guztiak, berandu zen, Besteak egia jakin behar zuelako, berarekin jolasean ari zelako, adarra jotzen, noiz harrapatuko, noiz eman azken kolpea, bien bitartean egoeraz gozatzen, horregatik hartzen zuen gero eta erdeinu handiagoz...

Dutxak eta bizarra egiteak zertxobait osatu zuten, baina sukaldean gosaltzen ari zela entzun zuen albistea telebistan: Rosseti entrenatzaileak dimisioa eman zuen. Bezperan eztabaida latza izan omen zuen taldeko presidentearekin jatetxe garesti bateko erreserbatuan; garrasiak jantoki osoan entzun omen ziren eta, partiduan bezala, bukatu baino lehen alde egin omen zuen Rossetik bere onetik aterata, postreetara iritsi baino lehen, alegia. Bigarren entrenatzaileak hartuko zuen taldearen ardura denboraldia bukatu arte.

Goizaren lehen partean, Martxelok irmo eutsi zion egun hartan kafetegira ez joateko asmoari, agian ez zela inoiz itzuliko, eta inoiz itzultzen bazen, aurrerantzean kate motzaz hartuko zuela laguna, txantxa gutxi jasango ziola; areago, egun hartan bertan joaten bazen, azkenean joatea erabakitzen bazuen, eta ez zekien ziur, Besteak koldarkeriaz salatu ez zezan joango zela, akaso txarrak bai, baina haiek koldarrak ez zirelako, epailea erosi beharrik ere ez zeukatela.

Rossetik gauza asko gaizki egin zituen, horretaz ez zegoen zalantzarik, baina bera zen egoeraren erruduna? Ezta pentsatu ere! Rossetik baino lehenago beste askok alde egin behar zuten, jokalarien erdiek gutxienez bai, alfer halakoak! Baina, lehenik eta behin, presidenteak, jakinak baitziren haren negozio ustelak, nolako iruzurrak eginak zituen eta nola erabili zuen kluba patrikak areago betetzeko. Presidentetzara iritsi orduko, adibidez, klubaren porrot ekonomikoa eta epaileen esku hartzea saihestu omen zuen maileguaren berri eman zuen harro prentsaurreko batean, bankuekin negoziazio latzen ondoren lortutakoa zela eta bere ondasunak ere jarri behar izan zituela berme, santu salbatzaile ageri, baina ez zuen esan mailegua hiriaren erdian hogei solairuko dorrea eraikitzeko ere bazela eta bermeak, estadioaren gaineko hirugarren hipotekaz gain, dorrearen orubea bera baino ez zela, orube jabea kluba zela! Eta gero, akziodunen batzarrean, denak txaloka!

“ ...eta hara zer esaten diadan!”, esan zion Martxelok lagun kikilduari, “Rossetiri porrota kudeatzeko aukera baino ez ziotek eman, besteek patrikak bete dituzten bitartean!”, eta gero zerbitzariari begira, “Ekarri txikle bat nire lagunarentzat, duintasuna zer den jakin dezan!”

Buruan erraza zen Besteari berea ematea, baina kafe ordua iritsi zenean, bekainak eta bibotetzarra bat egiteko ahaleginean sartu zen Martxelo kafetegian, eskuak praketako patriketan hondoratuta, begi zirrikituetatik ingurura begira. Ez hain duin.

Adiskidea barrako betiko tokian zegoen bezperako partiduaren kronika irakurtzen, masailezurra zintzilik, hain zuen zabala irribarrea. Martxelo berehalaxe konturatu zen Bestearen ezohiko zurbiltasunaz, aurpegian zein eskuetan, bezperako bestondoaren ondorioak, pentsatu zuen, eta txar-txarrik ez, baina egun batzuetarako ohea desiratu zion mendeku, krisi hepatikoren bat tarteko.

—Martxelo! Eskatu besterik ez heukan! —agurtu zuen lagunak garrasika, Martxelo artean bide erdian zetorrela.

Pozik eta sasoiko zegoen, janzten zuen zurbiltasuna arrotz zitzaiolarik aldarteari.

—...honi ebakirik ez, honi txokolatea atera, Kamerungo txokolatea! —esan zion segituan zerbitzariari, aurreko hartan bezala. Eta, kolikorik gabe, bi pintxo tortilla jan zituen bezperako partiduan Martxeloren taldeak egindako huts guztiak banan-banan birpasatu bitartean.

—Martxelo, nik ez zekiat zertarako fitxatu genuen beltza. Ume batek lau ez, baina, gutxienez, bi gol ere sartuko zizkizueten! Horrek ez dik emoziorik! Eta Rosseti! Bejondeiola! Txikle bat Rossetirentzat! —eskatu zion zerbitzariari.

Egun hartan zenbaketa egin zuen Martxelok: kafetegian egon zen hogeita zortzi minutuetan Besteak berrogeita hiru aldiz ahoskatu zuen bere izena.

Tankera berean igaro zen astea, harrapakinari lagina sartuta eta askatzeko batere asmorik gabe. Martxelo amorruak gorritzen zuenean baino ez zuen apaltzen tonua Besteak:

—...baina, Martxelo, ez haserretu! Futbola besterik ez duk eta! Oso serio hago, gizona!

Orduan, zirikak albo batera utzi eta tonu adiskidetsuan hasten zitzaion analisi serioa egiten: liga bero-bero zegoela, aste batzuk falta zirela bukatzeko eta ez zegoela ezer argi, ez goiko postuetan ez behekoetan. Eta onartu ere onartzen zuen Martxeloren taldeak oraindik aukeraren bat zeukala salbatzeko...

Martxelok, ordea, barrari bi eskuekin helduta entzuten zion lagunari, tarteka zigarroari zupada azkarrak egiten, mutu.

Aldarte jatorrez mozorroturiko harrokeria hark areago hondoratzen zuen amorru isilean. Nekez eutsi ahal zion pikutara bidaltzeko gogoari, pikutara edo Rossetiren txikle galdua bilatzera. Eta hala egiteko zorian egon zen behin baino gehiagotan, “Aizak, hi, zergatik ez hoa Rossetiren txiklea bilatzera!”; baina burua jasotzera ausartzen zenean, Bestearen aurpegi zurbil pattalarekin egiten zuen topo beti. Apopilo geratu zitzaion azalaren hauts kolore hura, akaso zurbilago, egunez egun zurbilago.

Martxelok berriro makurtzen zuen burua, ia lotsaturik, laguna zinez gaixorik egon zitekeela ere pentsatzen hasita, eta enpatiagatik, hipokondriagatik, ondoezik jartzen zen bera, sukarrak hartuta, goragalea sentitzeraino.

Adin arriskutsuan zeuden biak, prostata zaindu beharra zegoen, bihotza... Agian horregatik zen hain zakila Bestea, ustezko gaixotasunak eragindako depresio itzela ezkutatzeko, hain zuzen... Eta beste zigarro bat piztu eta eztulka hasten zen Martxelo.

—Martxelo, gehiegi erretzen duk. Rosseti ere hasi omen duk berriro erretzen! Txikleak bukatu zaizkiok eta!

Eta Martxeloren bizkarrean zaplada parea jo, sasoikoak, indartsuak, azala zurbildu arren, gero eta sasoikoago, gero indartsuago Bestea, gero eta zakilagoa.

Ostiralean lehenago joan zen lanetik etxera, gripeak hartu zuelakoan. Arratsaldea sofan etzanda eman zuen tapaki baten azpian. Afarirako, hobeto sentitu zen, baina oraindik ere sumindurik, kopetilun inguruko guztiekin. Emazteak zer zeukan galdetu zion, eta ez zeukala ezer; alabak amari gero, eta honek aitari galdetzeko, haserre, berak ez zekiela.

Medikuarenera joan zen. Emazteak bidali zuen, mehatxatu:

—Baina zuri normala iruditzen al zaizu horrela ibiltzea? Zu ez zaude ondo, Martxelo! Edo medikuarekin hitz egin edo telebista hori leihotik botako dut!

—Aita, amak arrazoi du! Zurea futbolarekin ez da normala! —lagundu zion atzetik alabak.

—Zergatik ez zoaz txirringaz buelta ematera, ba?

—Bueno, nahikoa da biok! Bakea emateko!

Halere, medikuarenera joan zen eta aspaldion indar eta gogorik gabe sentitzen zela kontatu zion, ikusmena ere makal, batzuetan lausoturik ikusten zuela, gauza batzuk lausoturik ikusten zituela...

Medikuak galdera ikurrak jantzi zituen begietan:

—Nola gauza batzuk? Zer esan nahi duzu?

Martxelok azaldu zion batzuetan zerbait gaizki ikusten zuela, lausoturik, desenfokaturik balego bezala, edonondik begiratuta ere, inguruko guztiak ondo ikusten bazituen ere. Medikuak harridura handiagoz begiratu zion:

—Zein objektu, testuak, ordenagailuko pantaila? Edo orbana da begian?

Martxelo une batez isilik geratu zen:

—Ez, ez da hori, ez da ordenagailua, ez da objektu bat... pertsona bat da. Gero eta lausotuago ikusten dut pertsona hori!

Martxeloren azalpenak entzun ahala, ustez kontra, medikua lasaitu egin zen:

—Ez dut uste arazo fisikoa denik. Psikosomatikoa dirudi, ziur aski estresak eraginda. Analisi batzuk egingo ditugu. Dieta bati jarraitu beharko diozu.

Martxelo asaldatu egin zen. Oraindik artatze-ohean eserita jarraitzen zuen, gerritik gora biluzik eta tentsioa neurtzeko gailua besoan, medikuak mahaian txostena idazten zuen bitartean.

—Ez, ez duzu ulertzen! Hirugarrenak gara behetik, baina bigarrenak adina puntu dugu, eta partidu bakarra falta da liga bukatzeko, eta laugarrenak ere puntu bakarra dauka gurekin!

Gero Besteaz mintzatu zitzaion berriro, haren zurbiltasun arraroaz, haren zerikusia gertatzen ari zen guztiarekin, ezinbestekoa zela Bestearen izena jakitea bigarren mailara jaitsi nahi ez bazuten.

—...zuek hemen psikiatrak dituzue, eta nik pentsatzen dut agian, ez dakit, agian hipnosia erabil dezaketela nirekin, agian horrela gogoratuko dut izena, eta hipnosia... hipnosia erabiltzen dute, ezta?

Medikuak ezetz esan zuen burua ezker-eskuin astinduz, nahikoa zentzugabekeria entzunak zituen:

—Ahaztu kontu horiek! Egunerokoak gainezka egiten digunean, ez da arraroa zerbait edo norbaitekin obsesioa hartzea... —azaldu zion mekaniko batek autoaren matxuraren berri ematen duen interes berberaz—. Buruaren mekanismoa da. Baina hori ez da arazoaren sorburua. Ohiturak aldatu behar dituzu, eta batez ere ez ikusi partidu gehiago.

—Baina arazoa ez da hori! —ekin zion atzera Martxelok— ...arazoa kafetegiko gizon hori da! Bere izena jakin behar dut...

—A, noski, kafea ezta probatu ere!

—Partidu bakarra falta da!

Medikua deblauki jaiki zen aulkitik, ahurrak mahai gainean jarri eta beso luzeetan bermatu zen Martxelori ahalik eta serioen erantzuteko, buruz buru:

—Jauna, ziur egon zaitez zuk adina sufritu dudala nik aurten, baina errudunen bat baldin badago, ez da zure lagun hori, Rosseti baizik! Nori bururatzen zaio hogei milioi kostatu den jokalari bat denboraldiaren erdian bankuan edukitzea? Nori, ba? Zergatik eta entrenamendu batean aurre egin ziolako? Nori bururatzen zaio? Orain, dena galdatuta, ospa egin du koldarrak! Baina hori ez da larriena...

Roossetik sortzen zion amorrua apaldu ahal izan zuenean, medikuak estresak eragindako depresio arina diagnostikatu zion Martxelori. Errezeta eta nekez beteko zuen aholku sorta emanda agurtu zuen kontsultatik.

—Hobe duzu gizon hori ahaztu. Ni ez naiz psikiatra, baina esango nuke zure lagun hori Rossetiren irudipen subkontzientea dela zuretzat. Zoaz beste kafetegi batera. Oso urte txarra izan da! Harrituko zinateke zenbat baja eman behar izan dudan depresioen ondorioz... Denok ari gara sufritzen! Eutsi!

Berunez zamatu ziren azken partiduko eguneko orduak. Sorgorturik egon zen Martxelo une oro.

—Ez didak sinistuko, Martxelo, baina gehiago sufrituko diagu guk derbyrik gabe. Nori sartu behar diogu orain lau gol segidan? —zirikatu zuen Besteak goizean.

Martxelok ez zion erantzun, ez zion entzun, harrezkero etsia zuen patua, ez zion begiratu ere egin nahi izan hazpegirik eta zimurrik gabeko aurpegi zuri hari.

—Tira, Martxelo, bihar beste egun bat izango duk. Pentsa ezak onenak izango zaretela hurrengo ligan, bigarren mailako onenak!

Arratsaldean egongelako sofan eseri zen partidua ikusteko, gorputza zurrun, bizkarraldea ukitu gabe, besoak izterren gainean. Ez zen mugitu tarte osoan, ez iragarkietan, ez atsedenaldi luzean. Aurreko mahaitxoan emazteak paratutako garagardoa ez zuen probatu ere egin.

Hiru gol sartu zizkieten. Bigarren mailan zeuden.

Baina, Besteak iragarri bezala, biharamunean egun berria etorri zen. Iratzargailuak jo baino lehen esnatu zen Martxelo. Hutsik sentitzen zen, etereo, ez pozik ez haserre, ezaxola. Bulegora iritsi zen eta ezin izan zuen gogoratu nola iritsia zen. Ez zen, hala ere, batere kezkatu. Erlojua begiratu eta hamaikak hamar gutxi zirela ikustean, berdin gertatu zitzaion, goiz erdia zertan eman zuen gogora ekarri ezinik. Besterik gabe, aulkitik jaiki eta igogailurantz abiatu zen.

Estreinakoz kafetegira Bestea baino lehen ailegatu izanak ere ez zuen poztu; halaber, ez zuten batere samindu egunkariaren azalean bezperako partiduaz irakurri zituen hitz ankerrek. Ukitu gabe utzi zuen barra gainean. Aterantz eraman zuen begirada lagunaren etorreraren zain. Laster, baina, orri pasen karraskak berriro atzera begiratzeko gonbita egin zion. Hantxe zen Bestea, bere atzean, barra gainean egunkaria lasai irakurtzen.

Hain zegoen lausoturik, haren haragian zehar ere ikusten zuen Martxelok, pertsona ez, mamua balitz bezala. Zerbitzariarekin hasi zen hizketan, eta zerbitzaria ere mamua zen; kafe-makina ikusten zen haren bularrez harago. Ingurura begiratu zuen: kafetegiko pertsona guztiak mamuak ziren, kalekoak ere bai. Hezur-haragi osokoa Martxelo baino ez zen.

—Martxelo, gaur ez da etorriko zure laguna, bibotedun hori? —galdetu zion zerbitzariak Besteari, hormako erlojuari begira.

Berandu zen, bulegora itzultzeko ordua, eta Besteak txanpon parea utzi zuen barra gainean, zerbitzariak jaso. Baina nekez ikusi ahal izan zuen hori Martxelok, desagertzeko zorian zegoen kea zirelako biak, azken txiringola egin nahian. Bestearen irribarrea antzeman uste izan zuen airean.

Alabak aurkitu zuen Martxeloren gorpua sofan eserita, begiak zabalik, telebista pizturik, partidu bukatu berriaren laburpenari begira.

Galdeketa

Bulego bateko gela laukizuzena, leihorik gabekoa, baina pasilu aldera kristal bikoitzeko beiratea dauka ate ondoan, veneziar estiloko estore zuriak itsuturik. Sabaiko fluoreszenteek demaseko argitasuna ematen dute; areago, horma biluztuetan islaturik. Gelaren erdian burdinazko mahaia dago, grisa. Telefono bat baino ez dago gainean. Mahaiaren atzean aulki bat, eta aurrean beste bat, berdinak biak, burdina kromatuzkoak hankak eta ehun berdez tapizatutakoa bestea. Aurreko aulkian gizon bat dago eserita, horma aldera begira; atzekoan polizia, ate aldera begira.

—Non gertatu zen?

—Esan dizut... Ez dakit, mendiko bide zaharreko bihurgune batean, ez dakit non, mendatea igo baino lehen. Itzul ninteke, edo mapa ekarriko bazenu...

—Zer egiten zenuen han?

—Mendira joan nahi nuen, perretxikotara...

—Ez duzu lanik?

—Langabezian.

—Eta mendira joatea erabaki zenuen.

—Bai.

—Nora joan nahi zenuen.

—Esan dizut, mugaldeko basoetara.

—Zergatik hara?

—Ez dakit. Zergatik ez? Hara joaten naiz beti.

—Baina zure emazteak esan digu berak ez zekiela, goizean ez zeniola ezer esan.

—Semea ikastolan utzi ondoren erabaki nuen.

—Mendira joatekotan norbaiti esan behar zaio. Zergatik ez zenion emazteari deitu esateko?

—Perretxiko batzuk bildu nahi nituen, ez alpinismorik egin!

—Ez haserretu. Dena argitu nahi dut, besterik ez. Ulertzen?

—Bai, noski.

—Nolakoa zen?

—Ez dakit, gizon gaztea, argala... ez dakit, normala.

—Zer da normala? Zu normala zara? Ni normala naiz?

—Ez, bai... ez dakit. Arropa iluna zeukan, txanoa buruan, gorria. Nik batez ere pistolari begiratzen nion.

—Eta eskuak?

—Ez dakit, eskularruak zeuzkan, nik uste

—Baina inguruak ondo ezagutzen zituela iruditu zitzaizun, bazekiela aldez aurretik nora eraman behar zintuen, ezta?

—Bai, hala ematen zuen.

—Zergatik gelditu zinen errepidean?

—Baina aurre-aurrean jarri zen, errepidearen erdian, pistolaz apuntatzen!

—Bai, noski. Halere, pentsatzen dut motel samar ibili behar zenuela.

—Motel? Bai, noski. Errepide horretan...

—Baina txanoduna autora sartzeko albo batera joan zenean, zuk azeleragailua zapaltzea zenuen; ihes egiteko, esan nahi dut.

—Bada, ez zitzaidan bururatu! Pistolaz apuntatzen jarraitzen zuen. Ez dakit, ba... paralizaturik gelditu nintzen. Ez zen oso zuhurra izango, ezta?

—Beharbada jakin-mina zenuen... Ez, ez begiratu horrela. Gauza horiek subkontzienteak erabakitzen ditu. Askotan gertatzen da: erabakia norberak hartu duela pentsatzen da, baina subkontzienteak hartu du; kasu honetan, azeleragailua ez zapaltzeko erabakia.

—Ez, ez... Ez neukan batere jakin-minik!

—Jakin-min subkontzientea esan nahi dut. Orduan, azeleragailua zapaltzeko aukera izan bazenuen ere, ideia bera, eta horrenbestez ekintza, blokeaturik geratuko zitzaizkizun kontzientean. Baina jo dezagun hasierara, mendiko bide zaharretik joateko erabakira...

—Ez dut ulertzen!

—Ez duzu ulertzen? Errepide horretan behin baino gehiagotan gertatu dira bahiketak, eta halere zuk handik joatea erabaki zenuen. Zergatik?

—Ez nuen uste halakorik gerta zitekeenik.

—Zure kontzienteak ez, baina zer diozu zure inkontzienteaz? Arriskua gustatzen al zaizu?

—Nik perretxiko batzuk bildu nahi nituen, besterik ez!

—Perretxikoak bildu nahi zenituen, ezta? Eta zer gertatu zen gero? Txanodunak ipuinak irakurri bitartean, zer sentitu zenuen?

—Baina loturik nengoen, ahoan galtzerdia neukan!

—Asko sufritu zenuen, ezta?

—Bai, oso gaizki pasatu nuen!

—Bai, bai... Hara, nik uste dut onena gertatutakoa hasieratik kontatzea izango dela, ea oharkabean zerbait pasatu zaigun.

—Berriro?

—Zure istorioa gustatzen zait. Oso ondo kontatzen duzu, bost aldiz, gainera; eta, bejondeizula, ez dut kontraesanik aurkitu.

—Egia esan dudalako.

—Ni ez nago hain ziur. Ba al zenekien egia dioenak ez duela halakorik egiten? Ez, ez, ez begiratu horrela. Segituan azalduko dizut: egia dioenak detaile berriak gogoratu ohi ditu gertaera bera errepikatzean, edo datu berririk ezean, datuak beste modu batez azaltzen ditu... Nola esan? Beste sintaxi bat erabiltzen du. Zuk, ordea, berdin-berdin kontatu duzu bost aldietan, ondo ikasitako gidoia hitzez hitz errezitatzen duenak bezala. Eta orain nire galdera: zergatik ikasi duzu gidoi bat?

—Ez dut ulertzen.

—Galdera erraza da: zergatik ikasi duzu zuk gidoi bat?

—Baina nik ez dakit...

—Ez zara batere kolaboratzen ari.

—Baina neu etorri naiz salaketa jartzera, neuk salatu dut gertatutakoa, eta zerbait leporatu nahi didazula ematen du! Inporta ez bazaizu, etxera noa.

—Nora zoaz?

—Etxera. Atxilotuta al nago, ala?

—Galdera bat besterik ez dizut egin, ea zergatik ikasi duzun buruz kontatu behar zenuena. Ez dut uste haserretzeko arrazoia denik.

—Atxilotuta nago?

—Ez.

—Orduan, joan naiteke?

—Bai, noski.

—Joango naiz, orduan.

—Ez zaizu komeni.

—Bai? Zer komeni zait, ba?

—Egia esatea. Nik uste nuen hori argi zegoela.

—Baina ez dakit zer nahi duzun! Dena kontatu dizut, eta ez zaizu gustatzen. Zer egin behar dut?

—Nik egia entzun nahi dut. Hona etorri baino lehen, buruz ikasi duzu esan beharrekoa. Ez dut ulertzen zergatik.

—Nik ez dut ezer egin! Ni biktima naiz!

—Zergatik ikasi duzu buruz?

—Ostia, beldur nintzelako! Ez dakit... Ondo egin nahi nuen salaketa. Ni ez naiz endekatu horietako bat! Ez dute nahikorik euren perbertsioarekin gozatzea, besteok kutsatu nahi gaituzte...!

—Eta zu beldur zara orain kutsatuta ote zauden, errepikatu nahiko ote duzun...

—Bai... Ez... ezetz esan nahi dut.

—Batzuetan gertatu da: badago bai, entzundako hitz lizunak burutik kendu ezinik, errepide bakartietara itzuli denik, gehiagoren bila. Berriz entzun nahi dituzte... gero irakurri, gero ulertu. Orduan, buruan inoiz gertatu ez diren gauzak asmatzen hasten dira, paperera eramaten dituzte. Ba al zenekien lokal klandestinoetan ere biltzen direla? Adingabeak ere eramaten dituzte hara, euren seme-alabak! Goragalea ematen du!

—Goragalea! Horixe sentitu nuen txanodunarekin!

—Goragalea? Nik oso ondo ikusten zaitut orain, oso-osorik

—Bada, traumatikoa izan da.

—Traumatikoa? Hona bi pertsona mota etortzen dira salaketa jartzera: herritar zintzoak batetik... baina gaizki esan dizut: normalean hauek ez dira salaketa jartzera etortzen, deklarazioa ospitalean hartzen diegulako, artatu ondoren eta lasaigarriak hartuta. Izan ere, horrelako kasu batean normalena antsietate krisia pairatzea. Gero bigarren motakoak daude, kontzientzia zikina garbitu behar dutenak. Nazka sentitu uste dute, baina ondo dakite nazka hori ez diotela delituari zor, delituarekiko atxikimenduari baizik; bai, ekintza higuingarria bada ere, haien kontrakoa izan bada ere, erakargarria egiten zaie.

—Baina... ez dakit, kasu guztiak ez dira berdinak, ezta?

—Ez dira berdinak? Egia da, testu guztiak ez dira berdinak. Batzuetan estilo ariketa hutsalari egin behar dio aurre biktimak, inora ez daraman narrazio hotz bati...

—Horixe, hutsala, hutsala iruditu zitzaidan! Horixe da hitza!

—Eta hotz geratu zinen, ezta?

—Horixe, hotz...

—Horrek azaltzen du zergatik zauden hain osorik, noski. Baina arestian traumatikoa izan zela esan duzu. Traumatikoa ala hutsala?

—Nik ez... ez dakit, biak... Ni herritar zintzoa naiz! Nik ez dakit ezer perbertsio haietaz, nik ez dakit zein den erreakzioa...

—Zu herritar zintzoa zara?

—Bai!

—Ba... hara, sinistu egiten dut! Hasieratik, gainera! Bai, herritar zintzoa zara! Zergatik ez? Orain argi ikusten dut nire alde zaudela. Estutu nahi zintudan, estutu besterik ez, egia kontatu didazula ziur egoteko. Zuk ez zenekien ezer, perretxikotara zindoazen, eta hori ez dago gaizki, ezta?

—Ez, noski! Jende normalak egiten du.

—Baina hara non gaizkin endekatu horrekin topatu zinen. Suerte txarra. Lasai, ez duzu ezer egin eta ez zaizu ezer gertatutako. Orain, azken gauza eskatu nahi dizut, oraindik lagundu nahi badidazu, noski...

—Noski. Zer egin behar dut?

—Berriro kontatzea nahi dut, hasieratik, gogoratzen duzun guztia, eta gero etxera joango zara. Ados? Baina oraingoan ahaztu buruz ikasi duzun gidoi hori, ondo?

—Berriro? Ez dakit zertarako. Dena kontatu dudala uste dut, baina hala nahi baduzu... Goizean, semea ikastolan utzi nuen...

—Ez, ez, itxoin. Gauza bat egingo dugu. Begiak itxita kontatzen baduzu, agian hobeto gogoratuko duzu.

—Begiak itxita? Ez dut uler... Zer da hori?

—Hau? Begiak estaltzeko xingola, erosoago egon zaitezen.

—Baina hori jantzi behar dut?

—Prozedura arrunta da.

—Niri ez zait arrunta iruditzen.

—Nahiago baduzu, argiak itzali ditzaket...

—Ez... Baina jantzi behar dut?

—Jantzi xingola, mesedez, ez da ezer, prozedura arrunta da. Begiak estaltzeko, gertatutakoa hobeto gogoratzeko da, azken aldia, eta gero etxera... Hori da! Oso ondo! Itxoin, neuk lotuko dizut atzean. Listo! Pozten naiz. Orain hasi kontatzen, nitaz ahaztu, hemen egongo ez banintz bezala. Semea ikastolan utzi zenuen eta...

—Semea ikastolan utzi nuen...

—Urduri zaude? Hitz egitean eskuak etengabe mugitzen dituzu.

—Ez nago urduri.

—Ez, noski, baina horrela buruak ez du ondo gogoratzen, buruak basora itzuli nahi duelako, baina eskuek gela honetan jarraitzen dute. Orduan, onena eskuak izterren azpian jartzea da. Ez, horrela ez. Neuk lagunduko dizut. Horixe da. Eroso al zaude? Gogoratu eskuak ezin dituzula handik atera. Oinak ere elkartu, eta belaunak angelu zuzenean, bizkarra tente. Horrelaxe, ondo. Ez aldatu batere jarrera. Semea ikastolan utzi zenuen, eta?

—Semea ikastolan utzi nuen... Nor sartu da?

—Ez kezkatu, segi kontatzen. Agente batzuk sartu dira zure azken deklarazioa entzutera. Semea ikastolan utzi zenuen...

—Bai, semea ikastolan utzi nuen...

Danbateko batek isilarazi du, telefono gida batek lurzorua jotzean egingo lukeen danbatekoa.