booktegi.eus

EDU ZABALA

ezka

AURKIBIDEA

ARAGOIN HIL

ERRIBERRIKO ENKARGUA

KOADRILAREN PRESTAKETA

EZKAN BEHERA, ERRIBERIRANTZ

BIGARREN BIDAIA. MENDEKU BILA

ERRONKARI HELBURU

BIBLIOGRAFIA

Eskuiek eta biziek egiten tei iriak (Erronkariko esaera)

Nire gurasoei eta Karmele, Maddi eta Laidari.

Uskarari, noizbait Erronkarin piztuko dugulakoan.

ARAGOIN HIL

– Hi, Ximeno, argi ibili hadi! Hau ez baituk hire Ezka zirina bezain xamurra! Hemen gizonok eramaten ditiagu nabatak1. Ezkan ez egoteagatik ez zegok ezta almadiaririk ere. Beldurra diozue ibaitxoari hor nonbait!– kar, kar, kar ... Ur hotzegia Erronkariko gizasemeentzat?

– Hik eutsi egiok hire lemari eta utzi tzak bromak hurrengo atsedenaldirako, alproja aragoiarra, edo euskalduna, edo nola deitu behar zaituztet, anai-arreba aragoiarrak?

– Zer anai-arreba eta zer kristo! Errege ezberdinak ditiaugu aspalditik nafar harroputza! Gorde ezak mihi pozoitsu hori txuloan! 13

– Bai, hori egia duk, baina zein bitxia denok euskaraz mintzatzea, ezta anaia? –kar, kar, kar– barre egiten zuen Ximeno almadiariak atzeko enbor-multzoan, “Nabata”k, Hetxon deitzen zioten bezala, Aragoi ibaian behera azkarki egiten zuen bitartean.

Txorakeriatan ibiltzeko parada sarritan izaten zuten baina, ur-lasterrak, zurrunbiloak, arrokak, era bateko edo besteko arroilak igarotzerakoan, erne ibili beharra zegoen, enbor multzo hark bazterra edo hondoa jo ez zezan. Halakoetan bidaia korapilatu egiten zen, eta are garrantzitsuago oraindik: norbait bere bizia galtzeko zorian egon zitekeen Aragoi ibai bihurrian.

Abenduaren hasieran zeuden Hetxo ibarrean eta ibaiertzean hilabete bat lehenago metatuta zeuzkaten hainbat enborren beharra zela eta Zaragoza aldean, urteko azken lana burutzea deliberatu zuten nabatariek.

Ofizio gogorra zen: ibaian behera maiz, negu gorrian zein maiatzean batik bat, bortuetako elurrak urtu ondoren, urak gainezka, abaila bizian jaisten zirenean, ibaiaren aginduetara beti, ahalik eta gidaritza zuhurrenaren menpe. Hiru, lau zatiko nabatak izaten ziren, hiruzpalau lagunen jakinduria, ausardia eta ofizioa gidari, modu egokian ibaian barna bideratzeko.

Abarkak bustita, oinak handituta, hotzez dardarka, ahuntzaren larruz egindako jaka bizkarra babesten, txapela eta ezer gutxi zeramaten aldian. Janari apur bat eta arnoa erdiko matxarde edo urkila batetik zintzilik. Hori zen gizon haiek ibaian beheiti zeramaten guztia, bere ausardia, ofizioa eta enborraz gain.

– Hor diagu hondartza Ximeno! Petri eta Garzea hasi dira maniobra egiten, lagu diezaiegun.

– Tira, eragiok tentuz arraunei ibaia ertzerantz, Ramiro!

Elkar lotutako hiruko nabata, ibaiko hondartzara abiatu zen eta lehen arraunlariek uretara jauzi eginez, soka gotor batekin zuhaitz bati lotu zioten muturra. Azken bi nabatariek, urrats berberak emanez, atzealdea ongi lotu zuten, ustekaberik izan ez zezaten, ez inguru hartan behintzat.

Hetxotik Zaragozara normalean zortzi edo hamar egun irauten zuen bidaiak, dena ondo bazihoan, eta aukera ezberdinak tarteka zitezkeen, hots: batzuetan, maiatzean bereziki, bi talde zeuden antolatuta. Batek Zangozarainoko tartea egiten zuen eta besteak, bigarren zatia Zaragozaraino, horrela azkarrago garraiatu ahal izateko enborrak. Abenduan ez zegoen hainbeste presa eta Ximeno eta beste hiru, besterik ez, zebiltzan garraioan. Dena den, aparteko zerbait gertatuz gero, bazekiten norengana jo laguntza eske.

– Tira, Ximeno, gaurkoa ereegin diagu, ez da hala?

– Bai, Petri. Zer moduz joan zaik aurreko enborretako bakardade hori, Gartzea isil horrekin? Kar, kar, kar.

– Beti esaten diat gauza bera: nahiago diat Gartzea bezalako bat aurrean eta ez hi edo Ramiro bezalako hitzontziak... Dena den, eta gure lanera itzuliz, ez al gara gehiegi ausartu oraingo honetan, nabata jaisterako orduan?

– Zeresan nahi duk, Petri?– galdetu zion Ramirok.

– Ur gehiegi daramala ibaiak eta oraindik beste hiruren ur handiak jaso behar dituela Esara iritsi aurretik. Nire ustez honako honetan gaizki egin ditiagu kontuak, jaisteko inongo beharrik ez baikenuen.

– Tira, Petri, hi beti bezain marmarti eta zuhur. Badakik garai honetan bakarrak izango garela izeiak jaisten, eta zer nolako salmenta egin dezakegun. Salmenta aparta! gainera ez al gara ba nabatari hoberenak gu hirurok? Ez al da hala Ximeno?

– Bai, baina naturari errespetua zor zaio keta ados nagok Petrirekin. Irabazien distirak itsutu egin gaitik honako honetan. Dena den, bihar goizean seguruenez, ibaia lasaiago etorriko duk, gauean ez badik euririk egiten behintzat.

– Beno ene anaia negartiak. Lotara, txintxo-txintxo ea egunsentiak zuen aldartea hobetzen duen! –esan zuen irrimirriz Ramirok. Ibai ondoko txabolan lo egin zuten, baina naturak ez zien jaramonik egin bere desirei eta ekaitzak euriari bide eman zion, luzaz.

– Kaka zaharra! –esan zuen ahopeka Ramirok, egoeraren gaiztotzea antzemanez–. Zakurraren putza!

Egunsentian, ibaia puztuago zetorren, eta hiru zatiko nabatak doi-doi eusten zion orekari urez gainezka zegoen hondartzan. Egoera gaiztotu egin zen, hobetu beharrean eta Aragoi ibai nagusiarekin bat egin aurretik bizpahiru ordu zituzten, ur-lasterren artean.

– Heia, lagunok, nola ikusten duzue egoera?

– Ezin okerrago, Ramiro! Okerrera egindik, garbi zagok.

– Ordu pare bat diagu, dena ondo baziak, Aragoi nagusira heldu arte. Eutsiko al diogu erronkari?

– Erronkariarrak beti erronkari heltzeko prest anaia! –erantzun zuen Ramirok hitz jokoa profitatuz–. Hala ere, inoiz baino argiago ibili beharra zeukeagu. Dakizkigunak eta bost erabili beharko ditiagu aurrera egiteko, Aragoi ibaira iritsi arte.

Eskuak elkartu zituzten ohi bezala, elkarrenganako uste osoa zein adorea bilatuz eta bakoitza bere tokian jarri zen mokadu xume bat hartu ondoren, sabela korapilatuta baitzeukaten ibaiaren indarra ikusita. Petri bizia eta Gartzea isila aurrealdean jarriko ziren, zuhaitzari lotzen zuen soka askatu ondoren, eta gauza bera egingo zuten Ximenok eta Ramirok atzealdean lema luze banari eutsiz.

Aurreko biek, bere pertika luzeekin muturra hondartzatik aldendu bezain laster, lehen danbatekoa sumatu eta bi lemazainen ofizioari esker lortu zuten nabata ibaiaren erdialdera eramatea, sekulako indarra erabiliz. Ez zen ez egoera samurra, baina ehun bat metro egin ondoren elkarri begiratu eta keinu baten bidez kontrolaren sentsazioa irriño batean islatu zuten.

Edozein unetan hautsi zitekeen puzzle bat zirudien nabatak, Aragoi Subordan ibaiaren sabelean, baina ongi uztarturik zeuden hiru oholtzak hurritzaren adar busti eta malguekin, ohiko teknikei jarraiki.

Ibaiaren orroak harkaitzen kontra, ura lurrun eta apar bihurtzerainoko sinfonia magikoan barneratuz, abarkak eta galtzak guztiz blai ur izoztuetan, kementsu, ausart zihoazen nabatariak, hortzak estututa.

Azken sigi-saga gelditzen zitzaien, Puidemoro menditik zetorren ibaiarekin bat egin eta gero, lautadako Xabierregarai herrixka begiztatu aurretik, halako batean, harri puska bat malkartu zitzaienean bere buruen gainera.

– Erne, Petri! Erne goiko harkaitz horrekin! –oihukatu zuen Ximenok ibaiaren orrotzarraren barnean– justu paretatik askatutako harri puska erraldoiak nabataren aurrealdean, gupidarik gabe jotzen zuen lipar berean.

Harkaitzak eztanda egin zuen Petrik eta Gartzeak gidatzen zuten oholtzaren erdi-erdian eta uretara jaurtiki zituen bortizki nabatari aragoiarrak, besteen maniobratzeko ahalmena ezerezean utziz. Hautsitako oholtzaren enborrak aske eta aurrealdea inongo kontrolik gabe, meneraezina bilakatu zen nabata eta ezkerraldeko arroka baten aurka talka egin zuten azken bi oholtza eroek, Ximeno eta Ramiro uretara amilduz.

Egoera ezin zen arriskutsuagoa izan: ur-lasterrez gain, enbor askeak nonahi eta ezkutuko harkaitzen laguntzaz, labirinto beldurgarria osatzen zuten, oraindik bizirik zeuden nabatarientzat. Ramirok burua uretatik atera bezain pronto, ezpaldutako enbor zorrotz baten aurka jo eta hondoratu egin zen, berehalaxe uretan nahastuko zen odol arrastoa utziz.

Ximenok, ur bareetara hala edo nola iritsi, eta zauritutako besoari eutsiz, zutitzea lortu zuen, gertatukoaren ondorioak ikusteko azken aukera zuelarik: izei-enbor askeak, zatituak, kontrolik gabeak, sakanean isurtzen zuen ibaian barna zihoazen, Xabierregarai herrirantz, eta azken bi oholtzak, oraindik erdi lotuak, haustekotan ziren ibaiertzean eta barnean azaltzen ziren hainbat arroken kontra joaz.

“Non ote nire lagunak?”, etorri zitzaion burura konortea galdu aurretik.

Esnatu zen halako batean, eta jaikitzeko imintzioa egiterakoan mina sumatu zuen besoan. Bendatuta zuen eta baita burua ere.

– Non nago? Non daude nire lagunak? Zer gertatu zaie?

– Lasai adiskide. Xabierregarai herrian zaude Ximeno. Ezagunak zarete hemen. Ostatuan zaude, gogoratzen al zara nitaz? Mari naiz, ostalertsa. Askotan egonak zarete hemen, otorduren bat egin eta zintzurra bustitzen. Lasaitu, kolpe ederra daukazu buruan eta.

– Eta Petri, Ramiro eta Gartzea? Non daude? Ostalertsak burua makurtu bezain pronto antzeman zuen Ximenok erantzuna bere begietan.

– Hilak daude. Ibaiaren hegian aurkitu dituzte gorpuak... Nola erabaki zenuten ibaia ur kolpe horrekin jaistea? Gainezka zetorren, eta zuek bezalako nabatari trebeek ez dute halako okerrik egiten.

– Ez ze inoren erruaizan. Ibaia duela bi egunez zegoen hain arriskutsu, eta pilatuta geneuzkan hainbat enbor garraiatzea deliberatu genuen. Diru gosea edo... Azkenean gure hondamendia besterik ez dugu bilatu esanez negarrari ekin zion Ximeno erronkariarrak, eta tristura islatu zen Mariren begitartean, halako gizon kementsua lur jota ikustean.

– Haien bila noa. Non daude, Mari? Esadazuarren! Gorpuak zeuden gelarantz eraman zuen Marik. Han zeuden, zurbil, puztuta, ibaiak emandako kolpez eta enborren zartakoen zauriz josita, harridura eta izuaren keinuak agerian, heriotzaren besarkadak hartuta.

Hildakoen gainean eskuak jarri eta isilpeko azken agurra bidali zien, halakoetan hitzek adierazi ezin dezaketen mezua haien arimetara helarazi nahian. Gela utzi eta Marirengana hurbildu zen abailduta.

– Ba al dugu gurdiren bat gorpuak beraien herrira eramateko, Mari?

– Bai, izango da bat edo beste. Nahi al duzu Xabier gazteak laguntzea?

– Ados, bueltarako gurdiak norbait beharko du gidari eta. Ni Siguesen utzi ondoren Burgirantz abiatuko naiz. Eskertzen dizut eskaintza. Berehalaxe aterako gara. Eskertuko nizuke prestakuntzaz arduratuko bazina. Ni bitartean ibaia begiratzera noa.

– Joan lasai, Ximeno, nire kontura dena.

Ximeno, beste nabatariak bezala oso estimatua zen Aragoi Subordan ibaiak zeharkatzen zuen Hetxoko ibarrean, arrazoi ezberdinengatik. Ibarrari ospea emateaz gain, kategoriazko ofizio baten partaide ziren, eta giza-seme langileak, zintzoak.

Aragoi ibaiertzera iristean, gorrotoa eta samina batera etorri zitzaizkion. Oraindik ere puztuta zetorren indar guztia erakutsiz. Ximenorentzat, bizitza bera bezalakoa zen, han, Pirinioetan jaio eta auskalo non bukatuko zena, bizitzaren zaina, zain boteretsua, apetatsua, gupidagabea, bortitza eta barea aldiro, derrigorrez gobernatzen jakin behar zena, hango ur hotzetan betirako erori nahi ez bazenuen.

Hegietan antzeman zituen hainbat enbor hautsiak eta besteak, idatzirik gabeko legeak zioen bezala, “primo capienti” ziren, hots: harrapatzen zituen lehenarentzat.

Halaxe da bizitza, apetatsua eta eskergabea, maiz. Batzuentzat lana, besteentzat irabazia.

Dena prest zeukan ostatu aurrean: gurdia, Xabier gaztea adi, eta bizpahiru lagun bere esanetara, gorpuak bertan jartzeko asmoz. Halaxe egin zuten eta eskerrak eman ondoren bertaratutako guztiei, Aragoi nagusiarekin bat egiten zuen ibaiaren paretik zihoan bideari ekin zioten, gorpuen isiltasuna eta uraren soinua lagun.

Aragoi erresumaren lurretan barna zihoazen goiz argi bezain hotz hartan. Negu gorria gainean zuten eta bazen garaia, etxera, Erronkarira, Burgira bueltatzeko, bere emakumea eta lagunekin hilabete gogorrenak igaro, etxeko berotasuna dastatu, eta ibaiaren ur hotzei bolada batez agur esateko.

Eskuinaldean, indartsu altxatzen zen Orba mendikateak zurituta zeuzkan bere bizkarra eta elurra egunetik egunera beherago zetorrelarik, ibarra bere maindire zuriaren pean estali nahian.

Xabier gazteak isiltasuna urratu zuen lipar batez.

– Barkatu Ximeno, baina gauza bat galdetu nahi nizun, atrebentzia ez bada...

– Hik esango duk, mutil.

– Gorroto al diozu ibaiari? Galdera sinplea, zuzena eta inozo xamarra zen, baina gazteei pistak eman behar zaizkie euren bidea noizbait egin dezaten, eta halaxe egin zuen Ximenok.

– Orain bai, gazte, orain bai.Ez dakik zenbateraino gorroto dudan! Nire aspaldiko lagunak eraman baitizkik, baina... bere uretan dabilenak badaki zer arriskutan eror daitekeen, eta apustu hori, arrisku hori duk, nik behintzat, maitatzen dudana, bizirik mantentzen nauena eta horregatik gorrotoa eta amodioa, biak batera ematen zizkidak bizimodu honek, ibaiak. Nik ezin izango nikek aitzur batekin lurra zulatzen ibili luzaroan, ez nikek jasango.

– Nik ere ez – esan zuen ahopeka gazteak, uhalei astinduz.

Iritsi ziren Erronkariko Ezka ibaiak zeharkatzen zuen Sigues herrira, hiru hildakoen jaioterrira, hain xuxen. Tristura, harridura, eta amorrua, sutautsa bezala barreiatu ziren herrian, hildakoen senitartekoek gurdia eta gorpuak inguratu eta negarra zeriela zeuden bitartean.

Danbateko gogorra izan zen herri xumearentzat.

Ximeno zurbil zegoen gurdiaren ondoan, herritarren doluminak jasotzen, abailduta, gertatutakoaren zama berea eginez edo. Famatua zen Ximenok, Petrik, Gartzeak eta Ramirok osatutako talde ausart eta alaia. Urteak eman zituzten nabatari lanetan, sakoneko istripurik inoiz izan gabe. Horregatik beraien ospea Hetxo eta Erronkariko ibarrak gailendu eta Nafarroan zein Aragoin hedatu zen.

Udazkenean metatutako irabaziak, hildakoen senideen artean banatu eta Xabier laguntzailea agurtu ondoren, Erronkarirantz abiatu zen burumakur. Arangoitik eta Ezkalarrek koroatzen zuten Leireko mendizerra, elur xafla distiratsu baten pean. Neguaren bihotzean zegoen Erronkari.

ATALA ERRIBERRIKO ENKARGUA

Handik urrun, elur zuri eta hotzen eraginetik babestuta, Erriberriko gaztelua, palazioa, Gorte ederra, paregabea zegoen, Zidakos ibaiak zeharkatutako ibar emankor eta aberatsa zelatatuz.

1407. urte inguruan Erriberriko Gortea, Karlos III.a Prestua, errege nafarraren egoitza zen. Garai berriak ziren: bere aita, Karlos II.a Gaiztoaren saiakera espantsionista eta guda zaleak baztertuz, Nafarroa itotzen eta bereganatzen saiatzen ziren erresuma erasokor eta boteretsuekin, hots: Gaztela, Aragoi, eta Frantziarekin, zalantzazko bake garaia mantentzen saiatzen zen.

Politikaz eta itunez gain, bazeukan Karlos III.ak arte ederrekiko zaletasuna eta irrika, hainbeste, non Palazioaren eraikuntza garrantzitsuenak bere agindupean burutu baitziren. Garai haietan, Erriberri famatua zen penintsulatik kanpo eta bere edertasunak bidaiari aristokrata eta ikasiak erakartzen zituen Frantziatik zein beste gorte europarretatik.

Palazioa ederra zen zinez: lauza dotorez hornitutako sabai landu, margotuekin, eta dorreak apaintzen zituzten lorategi ederrez mukuru. Zidakos ibairaino iristen ziren lorategi joriak baziren baita ere, eta bestelako zaletasunei ere leku egiten zieten hainbat bitxikeria, hala nola, txorientzako kaiola erraldoia zein lehoien gela deituriko gune bat non Erregek bere gozamenerako baitzuen piztia-bilduma. Nafar koroaren eta Europako palazioen artean ederrenetarikoa genuen Erriberri, zalantzarik gabe, alboko erresumen apeten bitxi guztiz desiratua.

– Errege txit gorena, talaia berriaren dorre barnean, kalitatezko zura dezente beharko genuke hainbat berrikuntza egiteko.

– Kalitatezkoa? Zer esan nahi duzu horrekin? Orain arte erabili duguna, Aragoikoa, ez dela egokia?

– Hori izan da ohitura baina zure erresumako gertuko ibar batean, Erronkarin, adibidez, kalitate bera edo hobea eta merkeagoa lor dezakegu, behar adina eta behar hainbat froga egiteko aukera emango diguna –erantzun zuen palazioaren berrikuntzetako arduradunak.

– Proposamen hori ez ote dator baldintzatua zure jatorria dela eta, Erronkariko arotz trebea zaren hori? –erantzun zuen Karlos Prestuak irribarre bat zuzenduz harengana–. Bat nator zurekin gauza batean: aspaldiko partez bueltaka darabilt buruan, Erronkari zein Zaraitzuko ibarrak berpiztu eta baso eder haietatik etekin berriak ateratzearen ideia.

– Bertako zerbitzari leialek zinez eskertuko lukete halako erabaki bat hartzea, Jaun gorena.

– Eraikuntzan bezain trebea bazara erresumaren beste kontuetan agian ofizioz aldatu beharko zenuke. Hala bedi! Zure aholkua eta nire desira beteko ditut. Eta ba ote dugu almadiaririk Erronkarin?

– Nik dakidanez bai, Jauna, eta Ximeno du izena.

– Tira ba, gauzak horrela, agian iritsi da gure Erronkariko gerlari eta abeltzain prestuei protagonismo berria emateko garaia. Historiak erakutsiko digu asmatu dugun ala ez. Ardura zaitez behar duzun enkargu eta prestakuntzez, erronkariar fidela.

Garaiz zebiltzan enkarguak egin eta hurrengo urteko maiatzeko urak aprobetxatuz, egurraren prozesu zabalari hasiera emateko, hots: izei luzeak aukeratu, markatu, elurrak urtzerakoan egurra bota, adarrak moztu, lurrean denbora batez utzi, xaflak egin enborrean, eta abar.

Berri estimatua izango zen Burgi zein Erronkarirako, Erregek hartutako erabakia, berriro ere ibarrak Nafarroaren historian protagonismo berezia har zezan. Muga zen Erronkari, hizkuntza-muga, militarra, ekonomikoa, eta betidanik erakutsi zuten biztanleek Nafar Erresumarekiko atxikimendu eta leialtasun osoa, bertako seme-alaben ausardia eta sakrifizioa haren ze bitzura behin eta berriz jartzeraino. Halaxe, Olasteko gudaldian, IX. mendean, arabiarren aurka erakutsitako ausardiagatik eman zieten Bardeetako larretan aziendak bazkatzeko baimena, eta horrela ireki zen erronkariarrentzat erret-altxunbide edo abelbidea. Erronkarira sartzeko oso bide erabilia zen: Pirinioetako larreetatik Bidangotze, Leire, Esa, Zangoza, Xabier, Kaseda eta Bardeak zeharkatuz, ez bakarrik abeltzainentzat baizik eta edozein espedizio nafarrarentzat, bestela Tiermas, Sigues eta Salbaterra herri aragoiarrak zeharkatu behar ziren, eta nahiz eta edozein oinezkorentzat, garai sasi-baketsu haietan, aparteko arazorik suposatu ez, egoera erabat aldatzen zen Erriberrin prestatzen ari zen talde militar bati zegokionean.

Askotan, hartzen diren erabakiak buruarekin baino bihotzarekin hartutakoak izan ohi dira eta bidaia hau ere horrela zirudien taxutua, destakamenduaren buru zen Antso kapitainarentzat, behintzat.

– Baina nola liteke garai hauetan, elurrak mendiak hartuta dituenean gu Burgira bidaltzea, nondik eta Aragoin barrena? Ezin al dugu itxaron elurrak urtu eta abelbidea hartzeko aukera izan arte?

– Orduan beranduegi litzateke, Antso –erantzun zion arotz nagusiak–. Maiatzerako hemen egon behar dute enbor horiek.

– Nahita ere ezin izan dituzue bilatu zailtasun gehiago. Badakizue zer gerta daitekeen, gure taldea Aragoiko lurretan harrapatzen badute? Hainbeste desiratzen ari diren gudaldi berri bat sortzeko aitzakia eskura ematea!

– Eguna egunekoentzat eta gaua zuresoldaduentzat, Antso. Gainera zuen alde ere baduzue zerbait.

– Benetan? Zer adibidez? –esan zuen haserrea ezin disimulatuz.

– Inork ez du pentsatuko Aragoiko lurretan, nafar talde armatu batek, garai hauetan, Sigueseko arroilan barna, Erronkarirantz abiatzeko ausardia izango duenik. Gainera soldaduek ez duzue ba akzioa behar? Herdoilduta zaudete aspaldiko partez Zidakos ibaiaren lurrak “zaintzen”, ez al da horrela? –eta ironiaz jaurtitako hitz haiek, bere efektua lortu zuten, kapitain harroarengan.

– Horretan arrazoi duzu, arotz zital horrek, agian ondo etorriko zaigu bidaia hau ugertutako armak haizatzeko. Erronkariarrak beti erronka gustuko, ezta?

Hitz horiek janda, baina abenturaren harrak dantzan, abiatu behar izan zuen Antso kapitainak bost gudarien taldearekin Aragoiko lurretan barrena; baina, kasu honetan Nafarroako gudarostearen jantzirik gabe, bidaiari arruntak bezala, badaezpada.

Egunaren balizko bero apurretan atseden hartu eta gaueko babes beltzaren hotzetan bidaiatu, borrokak saihestuz. Agindu zaila bezain erakargarria, aspaldiko partez Erriberriko harresietan aspertuta zebilen kapitainarentzat.

***

Xabierreko gaztelua gainditu ondoren, Esarainoko bidaia arrunta izan zen, baina handik aurrera gauez izan beharko zuen, Tiermas gotorlekuak zelatatzen zuen Aragoi ibaiaren sakana oharkabean igaro ahal izateko.

– Soldaduok, bukatu da lasaitasuna eta gure mandatua eta arriskuak gogoratuko dizkizuet azkeneko aldiz: Aragoiko lurretan sartuko gara. Ez da bide luzea baina bai arriskutsua. Soldaduek gelditzen bagaituzte, Salbaterrara goazen mandazainak gara, merkatariak, bakailaoa, gatza, eta ardoa saldu eta negua bertan pasatzeko asmoa dutenak.

– Barkatu kapitaina, baina nik dakidanez, mandazainek ez dute gauez bidaiatzen eta are gutxiago negu gorrian.

– Berandu gabiltzalako, hain zuzen, gure azken gau honi etekina atera nahian, gabiltza ordu txikietan. Armak gordeta eramango ditugu kapusaiaren azpian, azken aukera bezala, eta nik “aski” hitza erabiltzen badut bakarrik aterako ditugu.

– Hala bedi, kapitaina!

Talde armatua bere bi mandoekin abiatu zen gauaren itzal beltzaren babesean, Tiermas gotorlekuaren argiak behatuz. Printzipioz, herriak ez ziren berez arriskutsuak, topa zezaketen patruila armatuak baizik. Ezka eta Aragoi ibaiek bat egiten zuten gunean, Tiermas eta Ezko atzealdean utzi ondoren, Sigueserantz abiatu ziren. Herri hau bide nagusitik gertuago zegoen atzean utzitako biak baino eta baserrietako txakur batzuk, zegoeneko zaunka ari ziren gau beltzean.

Sigueseko haitzartean sartu ziren, pareta erraldoiak etsai baino lagun sentitzen zituztelarik, ibaiaren soinuak gertu, izotz-kandela galantak zintzilik hormatzarretan eta mendietako maldek irudikatzen zituzten profil fantasmagorikoak buruan dantzan. Taldea isilik zihoan arroila erraldoian barrena, naturaren boterea inoiz baino zamatsuago sumatuz bere buruen gainean. Eta delako abentura hura, Erriberriko talaietan egin beharreko alferrikako zaintza bera baino aspergarria izateko zorian zegoenean, ahots bat entzun zuten arroilaren irteeran.

– Gabon, jaunak! Zer dela eta dabil talde isil hau, halako bidaia diskretu eta misteriotsua egiten negu gorriko ordu txikietan, arroilan barna?

– Eta nork galdetzen du hori? –arrapostu egin zuen Antso kapitainak, taldea geldiaraziz.

– Zer duzue nahiago? Lapur taldea edota Aragoiko gudarostearen zelatariak?

– Gaua hotza dago eta mandazainak garenez, berdin bazaizu, asmakizunak utzi eta S albaterrara iritsi nahiko genuke lehenbailehen.

– Mandazainak gauez? Azturak erabat aldatzen ari dira lur hauetan aspaldiko partez. Kar, kar, kar. Ea, ikus dezagun zer daramazuen otar horietan.

– Hemen inork ez du deus ikusiko, ez bada gohorretarako arrazoi sendorik. Kargamentu hau Salbaterrara doa dagoen bezala. Zuek ez zarete nor behaketa egiteko– moztu zion bidea zaldiz, hurbiltzeko imintzioa egin zuen arrotzari.

– Arrazoiak egon badaude, lagunak. Tira lapurrak! Atera zaitezte zuen gordelekuetatik, ez guztiak, badaezpada. Kar, kar, kar. Ez zuen betarik izan delako bide-lapurrak karkaila bukatzeko, Antso kapitainak amen batean aihotza zintzurrean paratu baitzion.

– Tira! Has gaitezen berriro, ea elkar ulertzeko gauza garen –esan zuen astiro Antsok– mandazain hauek Salbaterrara bakean iristea besterik ez dute nahi eta jakin nahiko genuke, zenbat lagun dituzun gordeta, gure zain –jarraitu zuen sastakaiaren muturra zertxobait gehiago zintzurrean sakatuz.

– Gu gutxi gara. Bost besterik ez – bota zuen totelka, ezustean harrapatutako oilar bustiak.

– Ongi. Ba etor daitezela guztiak hona eta opari bat egingo dizuegu, ez da hala lagunok? Nafar gudari mozorrotuak karkaraka hasi ziren hortz zuriak erakutsiz.

– Bai, gure gustuko oparia egingo diegu, gutaz gogoratu eta inoiz gehiago ahantz ez gaitzaten. Tira jaitsarazi zaldietatik eta aurrez aurre jartzeko agindu!

Bost lapurrek esandakoa bete zuten eta banaka eskuak lotu ondoren, aurrez aurre jarri eta elkar lotu zituzten zutik, soka sendo batez. Egoera barregarria zen, zinez, ebasleak biraoka ibaia bazterrean utzi eta zaldiak barreiatu ondoren Salbaterrarantz jarraitu zutenean.

Bidaiak ongi burutzeko planta guztia zuen, oraindik ordu txikietan Salbaterrako kaleak zeharkatzen ari eta azken baserriak atzean utzi ondoren, Aragoiko soldaduek bidea moztu zietenean.

– Nortzuk zarete eta nora zoazte?

Zegoeneko Salbaterrara zihoazen mandazainen amarruak ez zuen balio.

– Borda baten bila gabiltzan mandazainak, egunsentia iritsi arte bertan atseden hartu eta gero herrira salmentara jaisteko asmoz.

– Borda bat? Noren borda? Nor ezagutzen duzue herri honetan? Inoiz ez da mandazainik garai hauetan hemendik igaro. Tira, erakutsi daramazuena! Soldaduen nagusia beste batekin, bi mandoengana hurbildu zen, otarretan begirada bat boteaz.

– Dena den, gurekin etorri beharko duzue hainbat gauza argitu eta dagozkizuen zergak ordaindu arte.

– Askida! Ez dugu astirik horretarako! Bi aukera ditugu: edo bakean utzi gure bidea egiten edo ezpaten bidez konpondu gure artekoa.

Eta kapusaien azpitik bost ezpata agertu ziren aragoiarren harridurarako.

– Mandazainak! Bai zera! Nongo txakur amorratuak zarete zuek? Hau guztia argitu beharko diguzue aurki. Tira zoaz soldadu gehiagoren bila, guk eskuetako jostailu horiek kentzen dizkiegun bitartean.

Aragoiarrak ez zuen betarik izan ezta zaldia astintzeko ere, nafar soldadu batek baleztaz jaurtikitako geziak lepoa zulatu baitzion.

Aragoiko kapitaina zur eta lur gelditu zen soldadua ziplo lurrera erori zenean.

– Eraso! Oldar gaitezen hiltzaile hauen kontra!

Gaueko isiltasunean ezpaten metal hotzak gurutzatu ziren, etsaiaren gorputza bilatuz, odol egarria piztuz eta borrokaldiak sortzen zuen hordialdian barneratuz, izua, adorea eta garaipen desira, plater berean dastatuz.

Aragoiko soldaduak hilda eta bi nafar zaurituta gelditu ondoren, mandoak utzi eta zaldiak xaxatuz, Olasteko mendiaren eskuinean irekitzen zen arroilarantz, lauhazka, ziztu bizian, abiatu ziren.

Handik apur batera eta arroilaren babesean, Nafarroako zutoihala atera eta agerian jarri zuten, Burgira iristen ari baitziren. Ordura arte mantso ibilitako zaldiak, trostan zihoazen atsedenik hartu gabe arroilaren bukaera antzeman nahian, Erronkariko ibarrak emango zien segurtasunaren bila.

Zintzurra bukatu bezain laster begi bistan zeukaten gaztelua, Burgiko gaztelua, eta atzera begiratuz, badaezpada, azken lasterketari ekin zioten gezi batzuk bere bidea eten zuten arte.

– Geldi hor! Nortzuk zarete?

– Erriberri Jauregikos oldaduak, eta ibiltzeko baimena dakargu, gazteluko arduradun den Lope alkaidearentzat.

– Heia! Ekarri baimen hori.

Bi zaldunek osatzen zuten Burgiko gaztelutik bidalitako taldea. Arretaz behatu zuten argizarizko erret-zigilua, pasatzeko baimena eman aurretik.

Burgiko kale estu eta aldapatsu zein teilatuetan, elurra ageri zen eta bere horma zahar arrailduetako ate nagusiak apainduz, Olasteko gudaldian irabazitako armarria, non historiak dioenez, Abderraman el Gafeki buruzagia atxilotu ondoren, zer egin eztabaidatzen ari zirenean, haien artean emakume bat aurreratu eta lepoa moztu egin baitzion. Harrezkero, arabiar baten burua ageri da armarrietan egun seinalatuaren oroimenez, eta denen ahotan, erronkariarren ausardia eta leialtasuna koroarekiko.

Benetan polita zen Burgi, Ezka ibaiaren malda aldapatsuari atxikita eta Kukula deituriko arroka erraldoi baten gainean zelatari, gaztelua, ibarra eta arroilaren sarrera behatuz, hain gertu zuten Aragoiko mugaren lehen gotorlekuak zuen garrantziaren jabe. Erronkariko defentsa Izaba eta Gazteluberriko gazteluekin partekatzen zuen.

Gaztelu horren balioa estrategikoa zen oso, nahiz eta tamainaz handia ez izan. Bertatik hegoalderantz, Aragoitik gora, Salbaterratik zetorren bidea antzeman zitekeen. Iparralderantz, Urdaspaleko baselizatik haratago zihoana, Pirinioetako gailur zuriak mugarri, eta atzealdetik Nabaskoitzetik jaisten zena.

Ibaiak gogor jotzen zuen, bere oinetan zubi erromanikoaren zubi-branken aurka eta bere lau begietatik pasatzen zen Aragoi ibaiaren bila, boteretsu.

Hau guztia begiztatu zuten Erriberriko soldaduek herrian gora gaztelurantz abiatzean. Etxean zeuden, Erronkarin, Burgin.

***

Kattalin eta Garazi, ama-alabak, herriaren kanpo aldean zegoen etxe batean gosaria prestatzen ari ziren, abereak gobernatzera joan aurretik.

Burgi inguruko egoera ekonomikoa ez zen bereziki ona eta negua igarotzea gero eta zailagoa bilakatzen ari zen, arrazoi ezberdinak zirela medio: uzta txarrak, zerga ugariak Erregerentzat, elizarentzat, Orreagako erietxearentzat, eta gainera, Erronkariko abeltzainek Burgiko larretan inongo kontrolik gabe egiten zituzten txikizioak. Hau guztiagatik gazteek gero eta maizago alde egiten zuten Erriberrirantz, egoera urtetik urtera usteltzen zihoalarik.

Biztanleek eta haien artean, Kattalin alargunak eta bere alaba Garazik, gero eta zailago zuten biziraupena.

– Ama, Gartxotengana noa egur bila, hotzak akabatuko gaitu bestela.

– Bai, zoaz! Eta bide batez pasa zaitez baita ereIxtebeiaren etxetik ea oilaskoren bat ematen dizun, zorretan dago eta.

Etxetik ateratzean Ximeno almadiariarekin topo egin zuen. Garazik bazekien, Ximeno eta bere amak urte batzuk zeramatzatela elkar ikusten eta haren laguntzari esker etxeak aurrera egiten zuela, bestela aspaldi utzi behar izango zuten etxea, herria eta ibarra, Erriberarantz bizimodu duin baten bila joateko. Gizon atsegina eta estimatua zen eta berak ere gustura zerbitzatzen zuen, noizean behin otordu bat egitera zetorrenean.

– Kaixo, Garazi! Ama etxean dago?

– Kaixo, Ximeno. Bai, pasa zaitez. Hor duzu sukaldean. Gero arte.

– Eskerrik asko. Babes zaitez, ekaitza bota behar du eta.

– Hala egingo dut.Gero arte. Atean jo zuen, aurrera egin aurretik.

– Kattalin, hor zaude?

– Bai, Ximeno, aurrera, aurrera! Eseri zaitez! Mokadu bat hartuko duzu ezta? Ez dago eguna itzuli-mitzuli ibiltzeko.

– Tira, zer kontatzen duzu?

– Badakizu gaur egunsentian, bost zaldun eraman dituztela gaztelura? Haietariko bi zaurituta omen zeuden, halaxe esan dit Larranbek behintzat. Bere etxe aurretik igarotzean konturatu omen da. Zakurra zaunka ari zen etengabe eta leihotik ikusi egin ditu.

– Larranbe kontakatilu hori, berehalaxe dakizki hemengo miseria guztiak, beti hitz eta pitz dabil Lope alkaidearekin. Eta? Nor ote ziren edo?

– Arratsaldean jakingo du. Badakizu, zuk esan bezala alkaidearekin berehala jartzen da kalakan eta...

– Tira utz ditzagun besteen kontuak. Eta zu nola zaude?Bada hilabete bat lagunak galdu zenituela. Denborak arindu ditu zauriak? Burumakur ikusten zaitut oraindik. Zer da? Eguraldi ilunaedo mina?

– Dena batera, Kattalin. Gauero errepikatzen zait ametsa: Almadian goaz laurok eta arrokak gure gainean lehertu bezain laster eskua luzatzen diet eta haien begiak ikusten ditut bakarrik, Aragoi ibaian hondoratzen, laguntza eske, erreguka...

– Tira, Ximeno, zuk ezin izan zenuen ezer gehiagorik egin, ziur nago. Eta pozik, ibaiak zu ere eraman ez zintuenean. Tori, har ezazu salda beroa! –esan zion Kattalinek bere eskua bizkar gainetik amultsuki pasatuz.

Urteak zeramatzan Kattalinek alargun, Garazik bi urte zituenetik, hain zuzen, eta Ximeno izan zen hasieratik, diskrezioz eta errespetuz, bere gizona lagun baitzuen, eskua luzatu ziena, hutsaren truke. Baina laguntza azkenean, xamurtasun eta amodioa bilakatu eta esamesa guztien gainetik, naturaltasunez, elkar ikusten jarraitu zuten nahiz eta apaizak eta hainbat bizilagun kontakatiluk, harreman horren inguruan hainbat gauza kakaztu, Ximenok kanpoan ematen zituen hilabete luzetan.

– Ximeno! Ximeno! Alkaideak gaztelura deitu zaitu. –Gartxot zen, hainbeste estimatzen zuen gaztea, Garaziren laguna.

– Tira, tira, Gartxot! Lasaitu hadi, ibaiak bi harere ura ekarriko dik eta, gehiago edo gutxiago baina ekarriko dik. Zer gertatzen da? Nork eman dik mandatua?

– Egurra gazteluan sartzen arinintzenean esan dit soldadu batek.

– Soldadu batek! Ezin al du berak, alkaideak emandako agindua bete ala? Bai alferrak direla gure zaindari hauek! Ezer zaintzekorik ez eta herdoilak jota daude azken boladan. Banoak Gartxot, lasai. Sar hadi eta eseri sutondoan, Kattalinek izango dik hiri eskaintzeko zerbait eta. Gero arte Kattalin, aurki nago zurekin.

Goiza goibeltzen, zapuzten ari zen, eta Pirinioetatik ekaitza zetorren trumilka, mendi bazterrak eta ibarra bere aho beltzean harrapatu nahian. Negu gogorra aurtengoa, zinez. Bakea emango al digu behingoz! –pentsatu zuen Ximenok.

Kukula gainean zegoen gazteluraino iristeko bide-zidorra hartu zuen azken etxeak atzean utzita, eta talaia nagusian zegoen soldaduak abisua eman zuen ateak zabal zitzaten.

– Ximeno da! Ireki ateak!

– Hau lerdokeria! Ximeno naiz bai, nor bestela! Lau katu besterik ez gara eta halako txorakerietan ibili beharra daukagu? Utzi ateak zabalik eta kito!

Ez zegoen ez Ximeno bere aldarte hoberenean gertatutakoak gertatu ondoren eta Burgin azken urteotan gainbehera zihoan ekonomia, eta giza harremanak zirela eta, halakoetan gertatzen ohi den bezala, errudunak bilatzen dira, irtenbideak bilatu aurretik. Erronkariko ibarraren herrien arteko lehia pil-pilean zegoen eta tira-birak gero eta bortitzagoak bilkuretan, batak bestea errudun eginez.

– Zer nahiko du Lope alkaideak? Patioan sartu bezain laster ikusi zuen hango utzikeria. “Soldaduak gerra behar du, almadiariak ibaia behar duen bezala, bestela urduritasunak eta ugerrak jan egiten dute!”. Etxebizitzak, uhaska, zaldientzako korta eta armak gordetzeko sotoa zeuden bistan, eta ageriko soldadu apurrak, talaiakoa ezik, leihoetatik berari begira.

Etxebizitza nagusian sartu zen, alkaidearenean, eta han zeuzkan Lope bera eta beste gizon bat, soldadu dotorea. Haien aurpegiak ikusita ez zekien asmatzen berri onak edo txarrak ote ziren bota behar zizkiotenak.

– Egun on, Ximeno! Zer moduz zabiltza lehorrean? –galdetu zion maltzurkeriaz Lopek. Honako hau Antso kapitaina duzu, Erriberrikoa. Zurekin hitz egitera etorri da negu gorrian, gau beltzean.

– Lehorrean gaizki, badakizu Lope, arrainak ura behar. Afera itsusia beraz ekarri zaituena, hala esaterik badago, egunaren argian ikusteko gauza ez bada...ez da hala, jauna?

– Itsusia ez, baina garrantzitsua eta isilean gorde beharrekoa bai, zuri dagokizuna gainera.

– Niri? Nire bizitzak bi ardatzen inguruan biratzen du: bata ibaia, bestea Burgi. Zertara zatoz nigana?

– Jakingo duzue Erriberriko Gortean Erronkariko gizaseme garrantzitsu eta trebe bat dagoela lanean. Herri honetakoa hain zuzen. Benito arotzaz ari naiz.

– Benito? Bai, beste batzuek bezala alde egin zuen, duela lau urte edo, eta Gortean bukatu al du? Bai alproja galanta gure Benito! Hura bai azkarra habia bilatzen, Erronkariko pareta hotzetatik at!

– Halaxe da, eta habi ikusgarri horrek, Erriberriko Jauregiak hain zuzen, eraikuntza berriak behar ditu eta Benito da zurari dagokion guztiaren arduraduna eta hari esker nago hemen. Bere proposamen batek eta Karlos III.a Erregeren erabakiz, Erronkariko basoak ustiatzeko garaia iritsi omen da, eta baso horietako izei eta pagoz apaindu nahi dituzte jauregi berriaren gelak.

– Barkatu baina orain arte, Hetxoko basoekin hornitzen zen behar hori eta hainbat jauntxo nafarren etxeak horrela daude eraikiak. Zer dela eta aldaketa hau?

– Esan dizut, Ximeno, Errege txit gorenak Erronkariko basoen ustiaketa egitea erabaki du, merkeagoa izateaz gain ibarrari eta bere biztanleei lagunduko dielakoan.

– Berri ederra da benetan, itolarrian dagoen ibar honentzat, baina arazo txiki bat duzue.

– Bai? Zein? –esan zuen Lope alkaideak irribarrez, erantzunaren jabe zenaren abantailaz–.

Ximenok bi gerlarien begietan bat-batean islatu zen konplizitate eta irria ikusi eta galdera egin baino lehen konturatu zen arazo txiki horren ardatza bera zela.

– Ni? Baina nik Hetxon, Aragoi ibaian lan egin dut nire bizitza osoan...

– Eta? Hain ezberdina da gure Ezka hau?

– Ez...baina, hemen ez dago koadrilarik, ez dago almadiaririk lan hori egiteko.

– Eta ez al du merezi ofizio berr ihau, gure ibarra, herria eta bizilagunen mesederako irakasten hastea, dakien hoberenaren eskutik, Ximeno?

Ximenori istant batean irudi franko etorri zitzaizkion burura: lagunen heriotza, hurbila oraindik, Burgi herriaren gainbehera, Kattalin eta Garaziren egoera, gazteen emigrazioa, Erronkariko basoak eta Ezka ibai boteretsua... bat-batean zama ikaragarri bat sumatu zuen: bazirudien erronkariar eta burgiar guztiak so zeuzkala, erabakiaren zain. Ideia polita zirudien. Benetako asmoa izango ote? Edo udaberriak lehen beroekin urtzen zituen elurrak bezain iheskorra? Apeta bat? Erriberriko Gortean hain erraz sortzen zituzten azken modaren araberako beste gurari bat edo erregeek garai batean hain estimu handian zuten Erronkari leialaren aldeko keinu bat?

Zalantzak zalantza, saiatu beharra zegoen. Gainera koadrilarik gabe gelditu izanak erabakia errazten zion, nahiz eta almadiariaren ofizioa gau batean ikasi ez, bazeuzkan Burgin bertan hainbat gizon horretarako prest, ziur zegoen.

Bi mandatariak bere erabakiaren zain zeuden ardoa eskuetan, eta suaren txinka eta berotasuna bizkarrean.

– To arno pixka bat, agian honek lagunduko dizu erabakia hartzen –esan zuen Lope alkaideak–.

– Jakin ezazu, Ximeno, proposamen hau onartzen baduzu –berrartu zuen elkarrizketa Antsok–, Gorteko laguntza osoa izango duzula jendea kontratatu eta ardura guztia zure gain hartzeko, irabazien zati eder bat zure patriketara joango delarik. Herri basoen ustiaketa eta garraioa eta koadrilaren osaketa izango da zure ardura. Zu izango zara Erronkariko lehen almadiaria, baina ez azkena, espero dugu!

Politegia zen koadro hura ezetz esateko eta ez zuen ezer galduko egitasmo horretan. Saiatu beharra zeukan eta jadanik bere urterik onenak pasatuak ziren. Askoz jota eta ibaiak errespetatzen bazuen, lauzpabost urte zituen almadietan ibiltzeko.

– Azken galdera bat: noizko behar du “Erriberriko Benitok” zur partida hori eta zenbat enbor dira?

– Maiatzerako edo izan beharko luke eta berakizkribu honetan dioenez, bost dozena izei.

– Tira, ba, ados! Saiatu behintzat, saiatuko naiz.

– Herri guztia saiatuko da, Antso kapitaina, eta hau izan daiteke Erronkarirako garai berri eta aberatsetako aldaba –gaineratu zuen Lopek.

– Hala bedi! –esan zuten hiru gizonek bere kopekin topa eginez.

KOADRILAREN PRESTAKETA

Ardura ez ote zen handiegia berarentzat? Jendeak nola hartuko zuen bere lidergo berria hondoratzen ari zen Burgi herrian? Inbidia berpiztuko al zen beti arrotz bezala ikusia zuten herritarren artean? Ala goseak sortzen zituen urduritasunak eta beharrak bidea lausotu behar ote zioten nekazaritzaz eta abeltzaintzaz bakarrik bizitzen zekien herri hari?

Galderak, erantzuna bidea eginez topatzen omen, eta ez zegoen denbora gehiegirik koadrila egokia prestatu, bizpahiru lagun almadiari eta ohiko baso-mutilak, izei egokienak markatu, lurrera bota, lehortzen utzi eta almadiak egin eta garraiatzeko.

Ez zen kopuru handia Erriberrin behar zutena, baina ondo egin beharra zegoen mandatua, aurrerantzean, eskaera berriak eskuratu eta Erriberritik luzatu soka berria eten ez zedin.

Denbora ez zuen alde Ximenok. Zuhurtziaz eta kemenez jokatu behar zuen epe laburrean, Aragoi ibaian urtetan egin zuen bezala, azken ekaitzaren osteko harkaitz hiltzaileak bere bizitzan mugarri beltza jarri zuen arte.

– Kaixo, Gartxot. Oraindik hemen? Bai ederra Kattalinek eskainitako salda beroa, lagun. Hori duk hori lan egiteko grina!

– Ximeno, badakizu zein den nik egin nahi dudan lana. Beti eman dizut matraka galanta horrekin: zu bezalako almadiaria izan nahi nuke. Noiz eramango nauzu zurekin Aragoi ibaira?

– Inoiz ez, Gartxot, inoiz ez. Hori entzutean harrituta begiratu zion Kattalinek, entzuna baitzion aurki mutil gaztea eraman behar zuela berarekin ofizioa ikastera. Koilara, bat-batean, mahaian bota eta zuri gelditu zen gartxot ere.

– Baina Ximeno, zuk zin egin zenidan zurekin eramango ninduzula aurten. Hori esan zenuen. Ez naiz ume moko bat jada, lagun zaitzaket edozein zereginetan. Hori esan zenidan, Ximeno.

– Bai, baina ez haut Aragoi ibaira eramango... –eten itogarri bat izan zen Gartxotentzat, Ximenok irribarre batez luzatzen utzi zuena– Ezkara eramango haut, hemen etxe ondoan duan Ezkara.

– Ximeno, zer diozu? –lapikoa kutzi eta mantalaren oihalarekin eskuak xukatu ondoren beregana hurbiltzen hasi zen Kattalinek –erotu al zara? Ezkan? Ezkan ofizioa erakutsi? Tira, zer esan dizute gazteluan? Beste txorakeria berriren bat?

Gartxotek eta Kattalinek Ximeno inguratu zuten jakin-minez josita, ia-ia tarterik utzi gabe haien gorputzen artean.

– Tirabikote, aldendu pixka bat!Burgikoarroilaren hormak Ezka ibaia bera baino gehiago estutzen nauzue eta!

Gazteluan esandakoa errepikatu zien soseguz eta diru iturri berri bat izan zitekeela itolarrian zebiltzan hainbat familiarentzat.

Kattalinek, Ximenok ez bezala, Burgin ematen zuen urte osoa eta bazekien zein zaila zen baratz exkax bat eta abere apur batzuk baino ez zutenentzat bizirautea eta horri gehitu behar zitzaizkion Aragoiko erresuma oldarkorraren inbasio nahiak, noizean behin Ibarran eragina zutenak modu ezberdinetan, hots: lapurren erasoak, nahita egindako suteak eta ganaduaren bahiketak, adibidez. Presioa beraz, jasangaitza bilakatzen ari zen eta agian keinu berri hau mesedegarria izango zen burgiarrentzat.

– Ondo egin beharra daukagu enkargu hau, txikia izan arren. Seguruaski, Erriberriko handikiek frogatu nahiko dituzte gure ahalmena eta ofizioa, aurrerantzean erabaki berriak, handiagoak hartzeko. Gartxot hi izango haiz nire almadiarien artean begikoena, baina baita ere presio gehien jasango duana, hik izan behar duk etorkizuna denontzat, eta horregatik ez diat barkatuko ezta huts bat bera ere. Ahaztu aurrean duana Ximeno dela eta hemendik aurrera, hiregan jarritako konfiantza frogatu arte ofizioa eta hortzak erakutsiko dizkiat. Onartzen duk erronka?

– Bai Ximeno! Onartzen dut. Ez zara damutuko, ziur egon. Esandako guztia beteko dut.

– Hobe duk bai, bestela Ezkak jango hau, nik ez bahaut lehenago jaten. Bihar, goizeko hamarretan zubian ikusi nahi haut.

Bihar arte esanez oinez baino hegan atera zen Gartxot gaztea, sinestezina egiten zitzaion opari hura eskura ikusten baitzuen. Ezkako almadiaria! Ximeno irakasle! Eta gainera bera izango zen auskalo noiz nagusia! Bere betiko ametsak, Ximenok hainbat negutan sutondoan kontatutako nabatarien abenturak, buruan tropelka zebilzkion, bihotza eta paparra leher zorian. Gartxotek hainbeste maitatzen eta ezagutzen zuen Ezka ibaia, ezustean, desiratzen zuen ofizio berriaren ardatza bilakatu behar zitzaion, eta patuak eskainitako aukera hori, inguruetan zegoen almadiaririk hoberenak, hau da, Ximenok, eskura jartzen zion.

Karrika elurtuak amen batean jaitsi zituen, Ezka zeharkatzen zuen zubi dotorerantz eta hantxe gelditu zen, ibaiari begira, zurrunbilo apetatsuek zubi-branketan sortzen zituzten apar zuriak behatzen, neurtzen, zubiaren hegian urak ekarritako enbor zigortuaren nondik norakoak asmatu nahian, uharkako arroka baten gainean pausatutako buztanikararen mugimendu errepikakorrak dastatzen. Dena zen berezia egun hartan.

– Zer ari haiz, Gartxot, txoro hori? Galderak ezustean harrapatu zuen azken legarra jaurtitzen ari zenean.

– Garazi! Hau poza. Berri onak ditinat biontzat.

– Bai? Negu gorrian, Burgi herrian, berri onak? Horrela, derrepente? Ea txundi nazak!! –bota zion maleziaz–.

– Bai, ez hadi nitaz trufatu. Ximeno jarriditen arduradun Erriberriko handiek zura garraiatzeko Ezkan behera eta ni aukeratu nain laguntzaile bezala. Datorren urtean ez dun “enaren ibilbidea”2 egin beharko Mauleraino espartinak egitera. Izango dinagu nahiko diru bertan gelditu eta agian ezkontzeko.

Txunditu, txunditu zuen Garazi baina ekaitzak barea dakarren bezala, berehala arrapostu egin zion:

– Erriberri? Zura? Ezka? Egia al da hori guztia? Ezin diat sinetsi! Eta noiz jaitsi behar duzue ibaia?

– Maiatzean, Garazi, Belagua inguratzen duten mendi garaietako elurrak urtzen direnean, hik eta nik askotan ikusi dugun Ezka hau gizentzen denean.

– Baina hik ez dakik ezer horretaz Gartxot, eta maiatzean arriskutsua duk oso, badakik.

– Bai baina Ximeno dinat maisu, Ximenok erakutsiko zigun. Eta besarkada batean elkartuta, bakoitzak amets ezberdinak zituelarik buruan dantzan, Ezkari begira gelditu ziren zubi gainean, eta are harantzago zeuden mendi garaiei, ibaia elikatzen zuten bortu zuriei.

Arratsalde osoa eman zuen Ximenok bere koadrila egituratzen, jendearekin hitz egiten, egitasmoak azaltzen, barnean pizten ari zitzaion beste burutazio bat gorpuzten. Bai! Erriberriko proposamenak burutazio berria erein zuen bere baitan.

Zergatik ez adostu Zangozako merkatariekin Erronkariko zuraren baldintza hobeak? Aragoiko ibarretatik jaisten zenarena baino prezio merkeagoak, kalitate berarekin? Gainera, nafarrak ziren, eta Nafarroaren alde jokatu beharko zuten, negoziotan pentsatzeaz gain... edo hala beharko zuen, bere ustez.

Hetxoko bailaran zegoeneko koadrila bat besterik ez zen gelditzen nabatari lanetan aritzeko, ez behintzat bera bueltatzen ez bazen, eta nahiz eta aragoiarrak ia senide bezala tratatu, Erronkarira, Burgira, Kattalin eta Garazirengana begiratu behar zuen, ez bazituen aurki galdu nahi.

Ideia berria indartsu ari zen bidea egiten bere barnean, udaberriarekin urtutako ur berriek ibaian berea egiten zuten antzera, baina mementoz, sekretu izaten jarraitu behar zuen.

Hurrengo goizean, Ximeno eta beste hamar gizon, zazpi gazte eta beste hiru helduago, Burgiko zubian zeuden. Han elkartu nahi izan zituen, bere ofizioa izango zenaren atalik garrantzitsuenaz ohar zitezen.

– Tira, lagunok, gaurkoa nire ustez egun seinalatua izango da, bai guretzat zein Burgirentzat. Hemen zaudeten gizasemeak arrazoi ezberdinengatik aukeratu zaituztet. Batzuk iaioak zarete baso lanetan eta beste batzuk, gazteenak, almadiariak izateko ofizioa ikasteko prest zaudete. Denek nire uste ona duzue, eta halaxe frogatu beharko aurrerantzean, hau ez baita lan erraza, erakargarria izan arren. Ibaia eta basoa. Horra hor gure bi lagunak zein etsaiak, beren atzaparretan harrapatuko zaituztetenak, ziur egon, eta zuen etxea zutik irauteko diru iturriak, ez ahaztu! Beraz, naturarekiko errespetua, lana eta ausardia eskatzen dizuet hemen eta orain. Oihuka dezagun denok batera: Ezka gurea!

Eta hamaika eztarri bateratuk martxoaren lehen egun hartan leloa errepikatu zuten, Burgiko etxeetako leihoetatik harriduraz eta jakin-minez begiratzen zutenen aurrean. Alkaidea eta Antso kapitaina ere, bertan zeuden gertatutako guztia behatzen.

– Ez al da jende gehiegi hirurogei enbor jaisteko?– galdetu zuen alkaideak–.

– Batzuk baso lanetan eta almadiak lotzen besterik ez dira ariko, Lope jauna. Beste gazte hauek izango dira almadiaren gainean joango direnak. Eta prezio berdinagatik hobe zazpi lau baino, ez al duzu uste?

Lope ez zen erabat gustura gelditu Ximenok emandako azalpenarekin, baina tira, mementoz bedeinkazio guztiak zituen nahi zuena egiteko. Mementoz.

Ximenok ez zeukan buruan bidaia bakar bat egitea, ez horixe! Eta herriak eskertuko zion erabaki hori noizbait, ziur zegoen. Gorteak egitasmoarekin jarraitzen bazuen, ongi, baina ez zen aukera berri hau Erriberriko gurarien eskuetan soilik utzi behar. Herriak berak ere bidea egin behar zuen, ibaiek arroila gogorretan mendetan zehar egin duten bezala.

Ez zion egun horri zeregin gehiago eman nahi izan. Ximenok erronkariarren ausardia eta harrotasuna zeramatzan zainetan eta ez zen bizitzaren zartakoen aurrean erraz makurtzen zen horietakoa, horregatik nahiz eta alkaideak eta kapitainak zerbait gehiago espero, eginkizunei bere erritmoa eta bere balioa ematen saiatzen zen, egun horretan ere bai.

“Itxoin dezatela! Neuk agintzen dut orain hemen!” –esan zuen bere barrenerako.

Hala ere, helduen arteko aizkolari trebeenei, arratsaldean, ibai inguruko zortzi izei luze bota eta erditik zatitzeko agindu zien hainbat urkiren adar zuzenekin batera.

– Bihar hamarretan berriro zubian elkartuko gara –esanez agurtu zuen koadrila, besterik esan gabe.

Aldakorra zen Ximeno, trumilka eta zalapartaka arroilak zein bihurguneak zeharkatzen dituen ibaia bezala, eta bestetan isila, misteriotsua, pausatua itxuraz, urak zabalguneetan baretzen direnean legez. Ez zuten ongi ezagutzen burgiarra izan arren, aspaldi alde egin baitzuen Aragoiko lurretara, ibaietara hobeto esanda, nekazaritzaz aspertuta, emozio eta lan berrien bila.

Ximenok egun osoa bakarrik eman zuen, Kattalinen etxean sartuta eskulanetan, bere koadrila, batik bat, jakin-minez jota, egunsentiaren zain zegoelarik.

– Zertan ari zara gizon? Kukulako harria baino isilagoa zara zerbait bueltaka duzunean kasko horretan! –bota zion Kattalinek.

– Almadia bat egiten, koadrilak jakin dezan zer eta nolakoa den. Bakean utzi zuen bere lanetan, halakoetan ez baitzen oso berritsua izaten eta.

Bigarren egunean, zubian, hamarretan, berriro ere koadrila osoa, alkaidea eta kapitaina zeuden, batzuk lanerako, besteak ikusteko. – Egun on denoi. Gaur sasi-almadia batzuk egingo ditugu, eraikuntzan eta ibaian treba zaitezten.

Ez ditugu horretarako behar diren material berberak erabiliko baina ideia bat egiteko aski izango duzue, denborak ez digu beste aukerarik ematen eta. Tira, Gartxot! Hoa Garbisuren etxera eta ekar itzak sokak eta ginbaletak.

Ekin zion ba Ximenok aginduak emateari eta zatitutako izeiak zortzinaka jarri eta muturrak ginbaletekin zulatu ondoren, elkarzut jarritako beso baten lodiera zuten urkiekin lotu zituen banan-banan, sokaren bidez. Gauza bera egin zuten beste zortzi enborrekin eta elkar lotu zituzten bi almadiak, ibaian bare zegoen txokoan. Ez zen soka ezta alanbrerik erabiltzen, hurritza, zumea eta haritz adar bustiak baizik, baina hau prestaketa, proba bat besterik ez zen, koadrila treba zedin. Gero urkila pare bat, esker eskuin, aurreko zein atzeko oholtzetan zutik jarri zituzten, segidan, landutako lema arinak bertan finkatu eta maneiatzeko. Ohikoak baino dezente motzagoak izan beharko zuten arraun hauek, almadia bereziaren bi muturretan jarri eta bere gidatze lanak egoki burutu ahal izateko.

Arratsaldean iritsi zen denek espero zuten unea: almadiak bukatu zituzten. Denak Ximenori so zeuden. Eraiki ahala, etengabe, Ximeno bere jakinduria tantaka askatzen joan zen, bortuetako elurrak maiatzeko eguzki epelaren pean bezala, ez baitzen komenigarria dena erakustea bi egunetan, ezta gutxiagorik ere.

“Almadiariaren oinak egunez busti, gauaz lehortu”. Garaian garaikoa ematen jakin behar zen.

– Bihar hamarretan berriro zubian elkartuko gara.

Ohikoa bilakatuko zen esaldi laburra, garai berrien leloa, bota eta han utzi zuten almadia zuhaitz bati lotuta hurrengo goiza iritsi arte.

Antso kapitainak, arretaz begiratzen zion Ximenori. Gustuko zituen gizon haren abilezia, lidergoa, eta garrantzitsuena, patxada, segurtasun hura.

– Bihar arte! –errepikatu zuten guztiek.

Herrian esamesak, urduritasuna, egunetik egunera gora zihoazen. Ahoz aho botatako usteak eta betetzeke zeuden egiak, elurrolde baten antzera handitzen, puzten zihoazen. Ostatua zen lekurik aproposena ilusioari, txutxu-mutxuei, jaten emateko ordu alferretan.

– Ba al dakik, zer entzun dudan, Joxe? Gazteluberri bat egiteko asmoa dutela non eta arroilaren irteeran, Salbaterraren aurrean, bai jauna!

– Hik beti bezain segapotoa izaten jarraituko duk, motel! Badiagu hemen bat eta zertan behar gaztelua non eta Salbaterraren aurrean? Gerra berri bat hasteko akuilua edo? Utikan. Isildu hadi, ergela!

– Bai, hau guztia Erriberrin lanean dagoen Benito... gogoratzen al duk? Bai gizona! Benito arotzak antolatu omen dik eta aurki Erregeren Kontseilaria bihurtuko duk. Gainera, hori dela medio, Karlos III.ak gure herria bisitatzeko asmoa omen dik.

– Bai, gizona, eta hi ezagutzeko asmoarekin etorriko duk seguruenez, ezta?

Halako astakeriekin batera errealitatetik hurbilago zegoen itxaropen berri bat zebilen airean Burgin. Ahaztutako herria eta ibarraren sentsazioak, beste bati leku egiten zihoakion egunak aurrera joan ahala, hots: Erronkari Gortearen gogoan berpizten ari zen, aurrerantzean enpresa berrietan parte hartzeko aukera eta arnas berriak bereganatuz.

– Gaur, jolas batzuk egingo dituzue ibaian, enbor solteen gainean.

Uharka bat egin zuten ibai hegian delako jokoa edota teknikan aritzeko eta aurrena bakarka, uretan zegoen izei potolo baten gainean mutur batetik bestera igaro behar zuten uretara erori gabe, behin eta berriro, bata bestearen atzetik. Almadiarigaientzat izan zen proba hau. Bitartean baso-mutilak zuhaitzak bota eta kedarrez zikindutako soka fin bat erabiliz, lerro zuzenak markatzen zituzten, gero enbor borobilari lau alde karratu eginez, beti ere izeiaren mutur finena aurrera begira jarriz. Xehetasun hauek garrantzitsuak ziren gero, ibaian, almadia erosoago gidatu ahal izateko. Honekin batera landare-lokarriak moztu eta uretan beratzen jartzen hasiak ziren, une egokia iritsi ondoren sokaren lana egin zezaten.

Bai enborrak zein oholtzak elkarri lotzeko orduan, soka eta alanbrea baino malguagoak eta egokiagoak ziren elementu hauek.

– Hi, Gartxot! Bi aldiz erori haiz uretara lau saiotan. Almadiari ederra izango haiz hi, bai jauna! –esaten zion Mielek–.

– Tira, askida. Orain binaka jarri beharko zarete, bakoitza mutur batean eta helburua, bestea enborretik botatzea da. Ximenok bazekien Gartxotek ordu alferrak ematen zituela sarritan enborren gainean jolasten bere lagunekin eta alde horretatik behintzat, ongi baino hobeto mugitzen ziren almadiarigaiak bere garraioa izango zenaren gainean.

Goiz osoa eman zuten bakoitza bere eginkizunetan eta bazkalostean iritsi zen denek desiratzen zuten une magikoa, oilo ipurdia jartzen ziena, hau da: almadia uretara bota eta 100 bat metro beherago, uztartutako mando talde bat zain zeukaten punturaino jaistea. Gero almadiak mandoei lotu eta arrastaka berriro ere, Burgiko zubi ondoraino eramango zituen mandazainak.

Ximenok bazekien hori hurbilpen xume bat besterik ez zela baina berari aukera hori ere ez zioten eman bere garaian.

Lehen irteerarako, aurreko oholtzan Ximeno eskuin eta Gartxot ezker, eta atzealdean Miel eta Ixtebe. Hainbeste indarrez heltzen zioten arraunei, eskuak zuriak zeuzkatela, odolik gabe, hain zen berezia une hura, hain zen magikoa gazte haientzat bere bizimodua markatuko zuen erabaki hura.

– Gogoratu esaera zaharra!– oihukatu zien Ximenok– aurreak erakusten dio atzeari nola dantzatu. Ados? Guk biok arraunekin bidea irekiko dugu, eta zuek gu jarraitzea besterik ez duzue, guk saihestutako arrisku berberak saihestuz. Bai?

Atzeko bi gazteek, bai esateko adina listu eztarrian ez, eta mekanikoki, biek batera baiezko imintzioa egin zuten buruarekin.

– Tira lagunok, apur dezagun urduritasun hau, gure leloa denon artean errepikatuz: Ezka geurea! !

Eta lelo magikoak, ez bakarrik zubiaren ondokoek, baizik eta begira zeuden beste hainbeste herritar hunkituen eztarrietatik atera eta eztanda egin zuen Burgiko inguruetan: Ezka geurea!

Alkaidea eta kapitaina pozik zeuden herriaren erantzun bateratu hura ikustean eta ohartu ziren egitasmo hura, Erriberriko arotzak aholkatu zien bezala, esku hoberenetan zegoela: Ximenoren eskuetan, alegia.

Baina jarduera guztietan bezala beti dago baten bat zerbait gehiago espero eta erresuminduta gelditzen dena, “dagoen ura ez baita baratz guztietara iristeko beste”.

Herrian nahitaez, edonon bezala, bazeuden mailak, boterea eta diruaren arabera gauzatuak, eta proiektu honen berri izan bezain laster, Nikolas jaunak, abeltzain aski indartsuak, Ximenorengana jo zuen bere semea koadrila horretan sartzeko asmoz, baina Ximenok bi irizpide erabili zituen koadrila osatzerakoan: jende prestua lanerako eta behartsua, familiak aurrera ateratzeko lan berri baten beharra zeukana.

“Beharrak behargina sortzen omen” baina ez zen hori Nikolasen etxearen egoera. Proposatutako mutilak, Joxek, ez zeukan ez diru beharrik eta ezta ere seguruenez, lana egiteko asmorik. Beste batzuk ziren Nikolas diruzalearen asmoak: negozio berrian sartzea, negozioa berak kontrolatzeko asmoz. Horren usaina hartuta, Ximenok ezetza eman zion, eta ezetz horrek, Ximenoren bizitza eta proiektu berriaren bideragarritasuna kolokan jarri zuen epe laburrean, berak jakin gabe.

“Nire etxean inoiz ez da onartu ezezko bat, are gutxiago alproja baten ahotik. Hireak egin dik Ximeno, hireak eta hire sasi-negozio horrenak ere” –egosi zuen bere baitan Nikolas ustelak.

Nikolas abeltzainak harreman estuak zituen Antso bailarako beste abeltzainekin eta aurki, morroi bat bidaliko zuen Antso herrian zuen horietariko bat bisitatzera, Burgin gertatzen ari zenaren berri emateko asmoz.

“Edo nirekin edo inorekin ere ez, Ximeno, hik aukera egin duk, dagoeneko” –errepikatzen zuen ahopeka, amorruz, Nikolasek.

“Gozoak jarriko dira ba Hetxoko bailaran dakitenean nafarrek lehia egin nahi dietela, orain arte berea bakarrik izan den negozio horretan! Batek baino gehiagok hire burua eskatuko dik... ibaian behera botatzeko! Hi desagertzen bahaiz akabo Erronkariko almadiak. Ez duk herri honetan ni ez naizen beste edonor aberastuko. Edo nirekin edo inorekin ez, Ximeno.”

Isilpean mantendu behar zuen bere mendekua Nikolasek, Burgi herriak isilpean mantendu nahi zuen bezala diru iturri berria, Ximenoren beste egitasmoarekin batera. Sekretu gehiegi mugan, lehian, biziraupenean ari zen herri txiki batentzat.

Baina “Izabako uren aparrak uste baino lehen dira Zangozan”. Sekretuek bide laburra izaten ohi dute, hala dio herri jakinduriak.

Gizonek askotan ausardia dute bidelagun, emakumeek zuhurtzia eta abilezia ia beti. Horrela, Kattalinek zera esan zion, bere ohean zuen Ximenori:

– Ez al duzu uste Hetxoko aragoiarrek ez dutela zure egitasmo hori begi onez ikusiko? Orain arte beraiek izan dira almadiari bakarrak, eta bat-batean alboko ibarrean, zeinek eta beraiekin ibilitako Ximenok konpetentzia egin nahi die! Ez al da arriskutsuegia hau guztia?

– Bai, pentsatu dut horretan ere Kattalin, baina nik ez diet ezer zor aragoiarrei. Nire bizitza osoa lan horretan eman dut eta nire lepotik, behartsuekin gertatu ohi den bezala, beste asko gizendu dira.

– Bai, baina hori haiei bost! Zu koadrila prestatzen ari zarela jakin bezain laster, zure atzetik joango dira.

– Lasai, Kattalin, nola jakingo dute ba? Konturatzen direnerako hitzartuta izango dut ezagunak ditudan Zangozako merkatariekin hainbat zur partida eta kontaktu eta koadrila berriarekin aurrea hartuko diegu Aragoiko nabatariei. Hortik aurrera lehia komertziala besterik ez da izango. Ez dute ba pentsatuko negozio hau betirako beraiena izatea?

– Zuk jakingo duzu, Ximeno, baina erne ibil gaitezen! –gogor besarkatu zuen Kattalinek Ximeno pentsakorra lotan gelditu aurretik.

Bi aste zeramaten, batzuek ibaian gora, ibaian behera, almadiari lanetan praktikak egiten, eta aizkolariak izeiak bota, adarrak kendu, enborrak prestatu, ibai ondora mandoekin arrastaka eraman, lokarriak aukeratzen.

Zegoeneko, ofizio itxura hartzen ari zen Ezka inguruko zeregin hura, eta herrian “almadiariak” goitizenarekin ezagutzen zituzten jadanik.

Kontuak, neurriak eta erabakiak hartzeko garaia iristen ari zen.

Bost metroko izeiak aukeratu.

Pago bakoitzeko hiru izei behar ziren, pagoa egur ona bai, baina astunegia zen aukeran, ur gainean mantentzeko. Oholtza bakoitza hamabikoa egingo zuten lehen bidaia honetan: hiru pago eta bederatzi izei beraz, eta almadia luzeegiak ez egiteagatik, mementoz bi izango ziren, eta ez bat ohi bezala: lehena hiru zatikoa, Ximeno eta Gartxot aurrean eta beste bi atzean gidari eta segidan, haren atzetik, bigarren almadia joango zen, txikiagoa, bi oholtzaz osatua lau gizonekin, bi aurrean eta bi atzean.

Noiz? Maiatzaren lehen urekin, ez beranduago, Burgiko arroila gehiegizko urekin, hasi berrientzat arriskutsua izan zitekeelako, eta ez lehenago, ur eskasiarekin almadiak behin eta berriro traba ez zitezen.

Ximenok egunak zeramatzan Burgiko arroilak mugatzen zuen Ezkaren ibilbide hura aztertzen, neurtzen, ezagutzen, arroken kokapena eta zurrunbiloena zehazten, gordetzen bere buruan. Bazekien handik atera eta Aragoiko lurrak zeharkatzen zituen Ezka ez zela hain arriskutsua eta Aragoi ibaiarekin elkartu ondorengo bidea ezaguna zuen aspalditik.

Arroila kontrolatu beharra zeukan eta gauero, lotan gelditu aurretik, buruz errepasatzen zuen Ezka zirina, bere laguna izan zen Ramirok deitzen zion bezala, zorigaiztoko azken bidaia hartan.

Baso lanek bere bidea jarraitzen zuten baina bilera bat egin behar zuen Lope alkaidea eta Antso kapitainarekin, azken zalantzak plazaratzeko gutxienez. Kukula gaineko gazteluan elkartu ziren hiru arduradunak, alkaidearen etxean, hain zuzen.

– Ximeno, zoriondu behar zaitugu benetan, erakusten ari zaren adorea eta interesagatik. Badirudi Erriberrirako baino zeure buruarentzat ari zarela lanean. Proiektuan guztiz murgilduta ikusten zaitut –bota zion ironiaz alkaideak–.

– Antso kapitainak esan zuen bidaia hau nolabaiteko froga zela, aurrerantzean Erronkariri basogintzan bide berriak irekitzeko. Froga ondo baino hobeto egin nahi dugu burgiar guztiok, ez nik bakarrik! Jende askorentzat hil ala biziko egitasmoa da. Honek aurrera egiten badu ez dute ibarretik alde egin beharko, bere herrian gelditzerik izango dute. Nire uste apalean, Lope jauna, asko dugu jokoan lehen bidaia honetan eta horregatik hitz egin nahi nuen zuekin azken xehetasunez, hain zuzen.

– Adi-adi gauzkazu Ximeno, benetan –erantzun zion Antso kapitainak.

– Almadiak prest dauzkagu ibai bazterrean, ur emariaren une egokia profitatzeko asmoz, baina badira pare bat arrisku gutxienez bidaia honetan, garraioaz gain.

– Bi besterik ez badira, gaindituko ditugu, Ximeno –berriro ere kapitainak, bilera hartzen ari zen seriotasun zama arindu nahian.

– Zangozara, hots, nafar lurretara iritsi aitzin, Aragoiko lurrak zeharkatu behar ditugu eta mugan gaude, beti ere lehian gure bizilagunekin. Nik badakit Salbaterra eta Sigueseko jendearekin ez genukeela inolako arazorik izan behar, ezaguna bainaiz eta lagunak baititut herri horietan...

– Erne baieztapen horiekin, Ximeno! Horrela esanda badirudi zure lana dela medio, lagun gehiago dituzula otsoaren etxean zurean baino. –etengabe zirikatzen zuen Lopek.

– Orduan? Zure ustez, non dago arriskua, Ximeno?

– Salbaterran soldadu aragoiarrak daude, Siguesen ez bezala, arroila zelatatzen. Zer egingo dugu handik pasatzeko, lehen bidaia honetan? Isiltasuna hedatu zen, hainbat ardo tragoxka egiteko parada emanez. Antso kapitainaren txanda zen, halabeharrez, eta honen begirada Loperengandik Ximenorengana pasatu zen hasperen luze baten bidez.

– Bai, egia da ez direla garai errazak eta gure Errege Karlos III.ak bereak eta bi egin behar dituela bakea mantentzeko, nahiz eta jakin Aragoi, Gaztela eta Frantzia beti erasotzeko prest daudela edozein aitzakiaren truke... eta hau izan daiteke horietako bat. Gainera, zera esan behar dizuet: Erriberritik Burgirako bidaian, Salbaterran, hain zuzen, liskar bat izan genuen soldaduekin eta partida bat hil egin genuen. Suposatzen dut, saihestezinezko ekintza haren ondorioz, alarma guztiak piztuta dauzkatela, eta hori gure bidaiaren kontrako beste elementu bat gehiago izango da. Sentitzen dut, baina hau da egoera.

Lopek berrartu zuen moztutako elkarrizketa.

– Garbi dago ezin ditugula gizon armatuak bidali almadiarekin batera, ez bertan ezta zaldiz ere, bestela liskarrak berpiztuko genituzke, beraz, abentura honetan almadiariak bakarrik egongo zarete, berriro ere Aragoi ibaia Nafarroako lurretan, Esa herriaren ondoan, sartzen zareten arte. Handik Santakararaino nafar soldaduak izango dituzue lagun, inongo gorabeherarik izan ez dezazuen.

– Ongi, ez dago erronkarik arriskurik gabe, baina, aurrerantzean, Errege txit gorenarengandik jasotako hitzek dioten bezala, bidaia gehiago egin behar baditugu, zer egingo dugu mugaren arrisku hori ekiditeko?

– Gero gerokoak –esan zuen Antsok, ez baitzen erantzunaren jabe eta. Oraindik egitasmo hau hasi besterik ez da egin eta nire ardura izango da, zuek Esa herrian behar duzuen harrera izatea, eta Erregeren erabakia zure galderari erantzuna ematea, hala baderitzo. Zorte on Ximeno, Esan elkar ikustea espero dut.

Mahaitik altxatu ondoren kapitainak bostekoa eskaini zion. Bere agurrean eta begiradan, gizon jator eta leial baten zantzuak antzeman zituen Ximenok.

– Han egongo gara, ziur egon, kapitain jauna! Han egongo gara. Topa egin dezagun: Nafarroagatik! Erronkarirengatik! Gure errege Karlos Prestuarengatik! Topa!

Hiru edalontziek elkar jo eta eztarriak busti ondoren mahaian gelditu ziren, eutsi zituzten gizonek alde egiten zuten bitartean.

Kapitaina gau horretan bertan, bere soldaduekin Hiru Koroetako borturantz abiatu zen, gero, mendeetako altxunbideari jarraituz Leireko mendikatetik monasteriorako bidea hartzeko asmoz. Esara iristean, diskrezio handiz, patruila bat jarriko zuen begirale gau eta egun, almadiari erronkariarren zain.

Hurrengo egunean, ohi bezala, hamarrak aldera, zubian elkartu ziren almadiariak, Ximenoren azken aholku eta azalpenak entzuteko. Denek desiratzen zuten eta era berean urduritzen zituen ekintza gainean zeukaten, Ezkaren emaria gora baitzihoan.

Ximenok azken hitzak bota zituen gizonen aurrean eta bereziki berarekin almadietan Ezkan behera joango ziren lagunentzat.

– Lagunok, jakin behar duzue, iritsi dela unea eta arazo bakarra ez dela almadia egoki gidatzearena. Arroila igaro bezain laster badakizue ordu batzutan Aragoiko lurretan egongo garela, horrek dituen arrisku guztiekin; agian, bizitza bera ere jokoan jarriko dugularik. Oraintxe da atzera egiteko garaia, gero inork ez baitu txintik esango halako erabaki baten aurrean, asko arriskatuko baitugu denok. Bihar, lehen argiekin aterako gara, baina jakin behar dut zenbat izango garen.

Gartxotek hartu zuen hitza:

– Niretzat aspalditik itxaroten ari nintzen unea iritsi da eta, agian nire ezjakintasunetik diot aurrera egingo dudala; ez bakarrik almadiari izateagatik, baizik eta Burgirengatik, nire etxearengatik. Eta horrexegatik hain zuzen, denona den ibai honetatik, gure basoek emandakoa garraiatzeko askatasuna eta eskubidea geurea dela ere aldarrikatzen dut eta inork ez digula hori kenduko, guk inori kenduko ez diogun bezala. Ni banoa!

Eta barrenetik ateratako desira eta kemena nahasturik, elkar begiratu eta banan-banan, aukeratutako gizonek, sententzia bera jaurti zuten:

– Ni banoa!

– Ezka geurea! –atera zen almadiarien erraietatik, onean ala txarrean, odolezko eta harrotasunezko anaien arteko zin sakratua bezala.

– Ezka geurea! –errepikatu zuten denek maiatzeko uren islan beraien beldurrak, nahiak, desirak, eta guztien gainetik, bizitzeko kemenak bultzaturik.

Esan beharrik ez dago, Erronkarin nekazari, abeltzain, baso zein baserri lanetan jarduteaz gain, gerlari trebea izan beharra zegoela, seguruenez muga gertu izatearen eraginez. Sarriegi, zoritxarrezko edozein liskar, segada, lapurretaren aurrean, erantzun egokia emateko pronto izan behar ziren eta Ximenok, gazteak bai, baina ez ume mokoak, aukeratu zituen almadiari bezala. Zazpi gazteen artean hiru oso trebeak ziren arkuarekin eta gainontzekoak, beste hainbeste bai ezpata zein aizkorarekin, Ximeno bezala. Atzeko almadian arkulari bat joango zen, eta aurrekoan bi, Gartxot eta Miel. Ez alferrik, baso lanez gain, arkuarekin trebatzen ibiliak ziren azken egunetan, badaezpada.

Burgitik Salbaterrara zazpi kilometro inguru egon zitezkeen Ximenoren kalkuluen arabera eta hortik Esaraino hogeiren bat. Horiek izango ziren arriskutsuenak. Ura eta zortea lagun, bi ordu inguru beharko zituzten onik ateratzeko.

Istripurik egon ezean, asmoa zera zen: beti aurrera, nahiz eta soldaduak agertu, beti aurrera, Nafarroako mugara iritsi arte, eta ahal zela, eraso eta probokazioei jaramonik ez. Eta almadiaren gainean denak isilik, txintik atera gabe.

EZKAN BEHERA, ERRIBERRIRANTZ

Eunsentiarekin batera prestatu ziren almadiariak bere oholtzen gainean, bakoitzak bere zeregina, ustez, ongi baino hobeto zekielarik, armak bizkarrean trabes. Herritarrek ere ez zuten galdu nahi izan egun seinalatu hura, seguruenez, –hala nahi zuten askok behintzat–, beraien geroa hobetuko zuen egun berezi hura, eta zubi gainean paraturik, batzuk malkoak lehertzear eta besteak ulertezinezko zirrarak jota. Neska-lagunek bere mutilak besarkatu ondoren, animuak luzatzen zizkieten etengabe.

Ximenoren almadia, Gartxot aurrean lemazain eta Miel eta Ixtebe atzealdean, izan zen ateratzen lehena, eta ibairatzearekin batera, lelo magikoa jaurti zuten, gero burgiar guztiek zubitik behin eta berriro errepikatu zutena: Ezka geurea! Ezka geurea!

Eta bigarren almadian, Luxio eta Joxe aurrean eta Martin arkularia atzean, Xabierrekin batera, ibaian behera abiatu ziren, aurrenak utzitako lorratzari jarraikiz. Herriko umeak, ibaiari jarraitzen zion bidean barna korrika hasi ziren, oihuka eta builaka, metro batzuk aurrerago alkaidearen soldaduek lasterketa eten zieten arte.

– Hemendik aurrera ezin da! Almadiariek bakarrik joan behar dute. Ezin gara arroilaren irteerara atera aragoiarrek ikus gaitzaten. Tira! Itzuli herrira zalapartatsu halakoak!

Urtetan, errotarako, garbitzeko, soroak ureztatzeko eta beste hainbat eginkizun xume eta beharrezkoetarako ibai bat besterik ez zen Ezka hark, halako batean beste dimentsio bat hartu zuen, urteen poderioz ibarraren bizkarrezur ekonomikoa bilakatuko zena. Hastapenetan zeuden, eta hastapenak beti dira kitzikagarri bezain arriskutsuak. Erronkariar herritar ausartak, ordea, beti bezala erronkei heltzeko prest agertu ziren, beldurrik gabe, hankak lurrean eta kemena, ausardia eta ofizioa almadietan Ezkan behera zihoalarik une hartan.

Apustua martxan zegoen, baina burgiar guztiek ez zuten haren alde jokatu. Nikolas abeltzain ezaguna, isilpean sare pozoitsu bat hedatzen ari zen Hetxo ibarrean, Aragoiko lurretan, almadien irteera antzeman baino egun batzuk lehenago “Txurrut” goitizenez deituriko morroi bat bidalita.

– Kaixo, Txurrut! Ohi baino azkarrago etorri zara aurten. Berri bereziak ditugu Burgiko gazteluari buruz edo?

– Ez, hau ez da Erronkarin gertatzen diren mugimendu militarrei buruzko ohiko informazioa, honako honetan beste egitasmo baten berri ematera natorkizu, baina beti hobeto hitz egiten dut zintzurra bustita dudanean. Ez al zara gogoratzen?

– Tira, Txurrut, nola ez naiz gogoratuko, ba? Marisa, ekar ezazu txarro bat ardo gure lagunarentzat, hori baino gehiago merezi baitu Aragoiren alde emandako zerbitzuak direla eta. Egunen batean zure nagusiak izango du merezi duen ordaina, Burgiko gazteluaren alkaidea izendatu eta Aragoiko bandera dantzatzen denean Erronkariko ibarrean. Tira, zer da esan behar didazuna, Txurrut?

– Negu beltzean bost soldadu etorri ziren herrira, horietako bi zaurituta, eta harrezkero, Hetxo bailaran ezaguna duzuen erronkariar bat almadiari koadrila bat prestatzen aritu da etengabe.

– Ez da izango, Ximeno, zuk esaten duzun hori?

– Bai, bera da. Eta seguruenez gaur ez bada bihar, bi almadia jaitsiko ditu Ezkan behera Erriberrirako, Aragoiko lurretan zehar eta Aragoiko nabatarien negozioaren aurka –eta bigarren zurrutada eman zion txarrotik ateratako ardoari.

– Ximeno! Txakurnafar malapartatua... eta inozo galanta. Sekulako aukera emango digu muga aldean gatazka pizteko, almadiak aitzaki. Dena den berandu xamar zabiltza Txurrut, zeren seguruenez abiatu, abiatu dira ibaian behera, ezta? Nik dakidan apurragatik maiatzeko urak dira egokienak bai Aragoi ibaia zein beste edozeinetan, almadiaz jaisteko.

– Halaxe da. Baina ez dut aukerarik izan lehenago iristeko. Badakizu, bidea luzea da Erronkaritik hona– esan zuen txarroa hustuz–. Heia, andrea! Atera ezazu beste txarro bat, eguna luze doa eta.

– Ongi da! Informazio garrantzitsua zure nagusiarena, bai alafede! Hartu ostatu betiko lekuan eta ni arduratuko naiz zuen almadia eta almadiarien auzia konpontzen. Ea nola ateratzen den Erriberriko Gortea ataka honetatik.

Hetxo herriko abeltzainak, Markosek, abereen negozioa zela medio, ate ugari jotzen ere bazekien eta bere kide zen Nikolasek bezala, mugaren gorabeherak probestuz, dirua beti akuilu, horrekin batera botere gose aseezina helburu zuen.

Azkar mugitu beharra zeukan bi ate jotzeko: bata Hetxoko ardura militarra zeukan Ramiro kapitainarena eta bestea, hango nabatari famatuarena: Romanena.

Ezaguna zen Hetxoko ibarrean Ximenoren eta Romanen koadrilen arteko lehia, bien artean kontrolatzen baitzuten nabatarien negozioa. Romanek sekulan ez zuen onartu nahi izan erronkariar baten presentzia Aragoi ibaian eta ez zen gehiegi fidatzen Ramiro eta beste nabatari siguestarrekin, azken batean aragoiarrekin baino nafarrekin baitzuten harreman handiagoa.

– Denborak, azkenean arrazoia eman dit! Ikusten? Bere kideak hil ondoren berehala antzeman zaio nongoa den! Banekien berandu baino lehen halako zerbait gertatuko zela! –esan zuen Romanek Markos abeltzainaren berria entzuterakoan– banekien! Ba ez zaio hutsaren truke aterako negozio hasi berri hori. Hasi bezain laster hondoratuko zaio, Ezkaren ur zirinetan! Bai horixe!

Halako zerbait zen Markosek entzun nahi zuena, eta ezer gehiagorik esan gabe, gorroto eta mendekuaren hazia sakon erein ondoren, zera esanez agurtu zuen:

– Beno, Roman, zuek ikusiko duzue nola erantzun probokazio honi! Zure eskuetan uzten dut.

– Zoaz lasai, bidaia bat egingo du baina agian azkena izango da. Txakurra hil ondoren akabo gosea.

Irribarrea ezpainetan, alde egin zuen Ramiro kapitainarengana, bere ereite pozoitsuarekin jarraitzeko asmoz. Ziur zegoen informazio hark, beste asko bezala ordaina izango zuela berandu baino lehen.

Ezkaren lehen bihurguneetan Ximeno eta Gartxot erne eta trebe zebiltzan lehen almadia gidatuz, noizean behin atzetik zetorren bigarrenari istant batean so eginez. Ezka bihurriak margotzen zituen ibilbide lasterrak ondo baino hobeto baliatzen ari ziren nafar almadiariak; hala ere, abiadurak eta ibaiaren ur-orroek sabeleko korapiloak are korapilatsuagoak bihurtzen zituzten. Urduritasuna, harridura, sentsazio berriak eta bizitzeko grina pizten ziren almadiari gazteengan, almadien norabidea aldatzeko arraunei eragiten zieten bakoitzean.

Hurritzaren adar bustiekin elkar lotutako enborrek kirrika egiten zuten, behin eta berriz, eta bazirudien edozein unetan askatu eta hankapean zuten zurezko zorua ibaian barreiatzeko pronto zegoela. Soinuak, kolpeak, hanka bustiak maiatzeko ur hotzetan, bortu gorenetako elur urtu berrien seme-alabak ziren ur haietan; eta arroilan zehar Aragoitik zetorren haize xafladak, bereziak sentiarazten zituen gizon haiek, gazte urduri haiek.

Azkar, uste baino azkarrago, igaro zuten Burgi eta arroilaren irteeraraino zegoen distantzia, urak almadia azkar dantzatzeko gogoa baitzeukan. Igaro zituzten zurrunbiloak, olatu guneak, jauzi txikiak, harkaitz galantak. Bihotza haien hurrean pasatzean, eztanda egiteko zorian jartzen zitzaien. Gertu, gertuegi pasatu ziren sekulako harkaitz baten ondotik, ia-ia eskuarekin bultzatzeko gogoa emateraino.

Bigarren almadia, arinagoa, eta lehenaren erreferentziaz baliatuz, azkar zetorren gibeletik. Distantzia mantendu beharra zegoen bestela talka egin zezaketen elkarren kontra.

Aragoiko lurretan, uretan, zeuden nahiz eta Ezkan jarraitu! Zentzumenak zorroztu beharko, alajaina! : ibai-tarte ezezagunari erreparatu, mendixka batean zelatari eraikitako Salbaterrarantz etengabe behatu, baita ibai bazterretan, edozein bihurgunetan atera zitekeen ezusteko patruila...

Salbaterrak ibai ondoan dituen soroetan, ordurako lanean ari ziren nekazari batzuk zutiarazi eta ahoa bete hortz utzi zituen ikuskizun hark.

“Zer kristo ote gizon haiek egiten ari zirena? Erotuta zegoen ur horiekin, abaila horretan, infernuko zulotik sortua zirudien talde hura enbor korapilatuen gainean, nolabaiteko dantzan, balantzaka, eroen gisa ibaian behera joateko?

Elkar begiratu zuten almadiari eta laborariek eta baita Ximenok agurtu ere –Egun on! xelebre batekin, irribarrea ezpainetan, inongo erantzunik jaso gabe lehorrekoen aho harrituetatik. Harrizkoak ziruditen laborariek. Lurrari iltzaturiko irudiak.

“Tira, mementoz uste baino hobeto goaz. Taldeak osorik jarraitzen du inongo istripurik gabe eta, alajaina! uste baino mutil trebeagoak suertatu zaizkit burgiar kementsu hauek” –pentsatu zuen Ximenok alaitasuna begietan, Gartxoti begiratzean –“Berriro ere ibaian, hau da nire bizitza, hau da nire grina, hau izango da nire ibaia, nire jendea”– eta aurrerago, Salbaterra atzealdean uzten zuten une hartan, ibaian olatu zabalak antzeman zituen, bere apar deigarriekin. Orduan abisua pasa nahian, hanka zurezko zoruaren aurka jo eta buruarekin batera keinu bat eginez, erne egoteko esan zion isilka Gartxoti.

Salbaterratik Siguesera hiruzpalau kilometro zituzten, eta azken herri honek nahiz eta ibaitik gertuago eraikia egon, ez zuen normalean soldadu-talderik. Olatu zabalen uretan murgildu zen lehen almadiaren muturra, aparrak oholtzan gainera egin eta beraien belaunak bustitzen zituelarik. Ximeno eta Gartxoten arraun luzeak, ia zortzi metrotakoak, uraren azalean sartzen ziren, gidaritza eta arakatze lana une berean, oreka hauskorrean, bilatuz. Gehiegi murgilduz gero uretan barrena, harkaitz ezkutu eta sendo bat jo eta puska zitezkeen, almadia eta gizonak arriskuan jarriz, eta oso azalean ibiliz gero ez lan bat eta ez bestea ez zuten burutuko. Horra hor muturreko gidaritzaren arriskua eta jakinduria.

– Aragoi ibaia! –esan zuen Ximenok, berriro ere zoruan kolpeak emanez, Gartxoten arreta bereganatu nahian–.

Bizpahirutan errepikatu behar izan zuen Ximenok, Gartxot trantzean zegoela baitzirudien.

– Gartxot! Dena ondo? Gartxot!

– Bai, bai, Ximeno, dena ondo –errepikatu zuen gazteak, txistua irentsiz –dena ondo doa. Urduritasuna eta abentura erraietan atxikirik zeuzkan gazteak.

Bi kilometro gehiago eta Aragoi ibaiaren uretan sartuko ziren. Hortik aurrera lasai bidaiatzeko aukerak biderkatzen ziren, bai Ezko zein Tiermas herri aragoiarretatik ikusiz gero, nabatariak zirela pentsatuko baitzuten, eta ez almadiari nafarrak, ordura arte existitu ere, existitu ez zirelako.

Pentsamendu horietan murgilduta, eta Aragoi ibaiarekin talka egiteko zorian, soinu bat entzun zuten, alboka antzeko soinu bat, errepikakorra, temosoa. Begirada altxatu eta talde armatu bat ikusi zuten altua ematen ibai bazterretik.

– Geldi hor! Geldi hor! Errepikatzen zuen Aragoiko bandera zeraman soldaduaren aurreko agintariak.

“Ez hor, eta ez inon” –pentsatu zuen Ximenok, betozkoa jarrita, Gartxoti eta atzeko almadiariei begira, buruarekin ezezko keinua egiten zielarik.

Lau zaldunek osatzen zuten partida, tarteka-marteka desagertu egiten zen makalaldi edota beste zuhaitz batzuen oztopoa zela medio, aurreraxeago tematsu berragertzeko berriro ere. Halako batean, tarte luze batez, ezintasunaren poderioz betirako joanak zirela zirudienean, ibaiertzean agertu ziren armak eskuan.

Erantzuna bat-batekoa izan zen:

– Tiro egiek, Gartxot! Banderaren mas tara! Lortuko al duk? Ikus dezatela ez ditugula hil nahi, aukera guztiak izan arren.

– Bai, Ximeno. Ongi.

Gartxotek arrauna uretatik atera, urkilan utzi eta amen batean armatu zuen arkua, bi gezi, bata bestearen segidan, almadia mugikorraren gainetik, banderaren mastan sartuz. Nahikoa izan zen erakustaldi hori soldaduak harrituta uzteko, beraien muturren aurretik, Ximenoren agur zeremoniatsu bat jasoz, lehen almadia igarotzeko behar bestekoa. Baina berriro ere, bi gezi nahiko ez, hor nonbait, eta armaz oldartu behar zitzaizkienean, atzeko almadiatik Martinek gauza bera egin behar izan zuen. Lau gezi nafar Aragoiko banderaren mastan iltzaturik! Erakustaldia, bigarrenean behingoz, ulertu egin zuten. Tematsu, bi zaldun Tiermaserantz atera ziren, laguntza bila. Beranduegi dena den, bertan zuten Aragoi ibaiak zailago egingo baitzuen edozein saiakera, ertzetatik zabalera dezente handitzen baitzen.

Talka galanta jaso zuten almadiek, eta almadiariek Ezkak bere urak Aragoiren barrenean isuri zituenean. Bi erraldoi aurrez aurre, naturaren bi zain boteretsuek bat egiten zuten lur berriak elikatzeko, Burgiko almadiari harrituek bere abentura jarraitu ahal izateko.

Ximenok, Gartxotek, Mielek eta Ixtebek elkarri begiratu zioten orain, ibai berriaren ur indartsu baina mantsoagoetan, erlaxatzeko aukera izan zutenean, agur beroa bidaliz atzeko almadiariei: Luxio, Joxe, Xabier eta Martin arkulariari.

– Ongi aritu gara. Bai jaunak! Ongi baino hobeto portatu zarete almadiari berriak! Ez duzue aurrerantzean nabatarien beldurrik izango, ez horixe! Ezka geurea! – oihukatu zuen Ximenok

– Ezka geurea! –erantzun zuten beste guztiek, ukabila altxatuz.

Benetan bizia izan zen arroilaren geroztiko tartea, trinkoa, arriskutsua, baita gazteek erakutsitako ausardia eta adorea ere. Burgin koadrila prestatzen emandako orduak eta gazteak erakusten ari ziren berezko sena izan ziren mementozko garaipenaren giltza. Eskuineko bidean ikusten ari ziren bi zaldunak laukoan zihoazen, hautsa harrotuz, Tiermasko gotorlekua helburu. Hala ere ez ziren garaiz iritsiko.

Jarraitu zuten Nafarroa eta Aragoiko urak nahasirik zeramatzan ibai hartan almadiak gidatzen eta aurki izan zuten eskuinaldean, mendi muinoan zut, Tiermaseko herri dotorea, zelataria, bere bidaiaren azken oztopo larria. Urrutiegi altxatzen zen herri gotortua, Aragoi ibaiaren ibilgutik. Honako honetan behintzat, ez zuten astirik izango bertako soldaduek almadiari ausarten bidea oztopatzeko.

Nafarroako muga antzematen hasiak ziren eta sakan sakon batean murgiltzen ari ziren, Esako herri nafarra mendi kaskoan antzeman zutenean. Altxatu berria zen hautsagatik, patruila bat beraiengana zetorrela pentsarazi zien. “Ibaiertzean atseden hartzeko ordua”.

– Tira, Nafarroan gaude eta gure bila datoz soldaduak. Itxoin diezaiegun ertzeko ur bare horietan –eta besoarekin norabide aldaketaren berri emanez atzekoei, almadiak geldiarazi zituzten.

Bigarrena aurki iritsi zen hondartzara eta sokak elkarri pasatu eta lotu ondoren jaitsi ahal izan ziren. Hankak bustita eta dardarka zeuzkaten eta beraien aurpegietan antzeman zitekeen Burgitik atera ondoren, epe motz horretan gertatutako guztiaren sentsazio metaketa, urduritasuna, alaitasuna eta garaipena nahasturik. Mozkorraldian murgilduta ziruditen.

– Ezka geurea! –oihukatzen zuten denek elkar besarkatuz.

– Eguerdi on, lagunak! –agurra luzatu zuen soldaduen buruan zetorren Antso kapitain irribarretsuak.

– Baita zuri ere, Antso kapitaina! Aspalditik ez nintzen hainbeste pozten soldadu bat ikusteagatik! Ongi etorri ibaiaren eremuetara!

– Ikusten dudanagatik lortu duzue helburua. Izan al duzue liskarrik aragoiar tropekin?

– Bai, zoritxarrez izan dugu, baina ez da zauriturik egon, ez zauri fisikoak behintzat! –bota zuen barre eginez Ximenok, bere lagunen begirada konplizea bilatuz.

– Ohorezko zauriak egon direla ulertu behar al dut, Ximeno?

– Bai, ohorea edo... Zer deritzozu gure arkulari gazteek beraien mastan lau gezi iltzatzeari? Nola deituko zenioke horri?

– Lau gezi masta berean? Alajaina, noizbait almadiari ofizioak kale egiten badizue, nirekin baduzue lan segurua, ziur egon gazteak!

Eta barreari eman zioten bertako guztiek, bidaiaren tentsioak askatu nahian.

Orain bigarren mailako hainbat gorabehera gelditzen ziren konpontzeke eta ibaiertzean zuritu behar zituzten, merezitako hamaiketako baten inguruan, Aragoi ibaiak almadien enborrek elkarren aurka jotzean sortzen zuten hots errepikakorra lagun.

***

Romanek, Hetxoko nabatariak, beste bidaia lagun batekin Zangozarako bidea hartu zuen, Burgiko almadiarien berriak izateko asmoz, ondoren Ximenorekiko mendeku preziatuari ekiteko. “Ez zaizu musu-truk aterako traizio hau, ez horixe!”... murmurikatzen zuen.

Ongi baino hobeto ezagutzen zituen Romanek Zangozako zur-merkatariak, eta jakin bazekien haien eskuetatik modu batean edo bestean, pasatu beharko zutela almadiari berriek. Hori gertatu ondoren, aterako zien ahal zuen informazioa tratulari haiei.

Ez zituen gogoko Romanek, zeren asko aragoiarrak izan arren ez zuten inongo saiakerarik egiten Hetxotik etorritako zurei zergak arintzeko orduan, eta ia ziur, Burgiko almadiariei debalde aterako zitzaien merkantzia, aragoiarren kalterako.

Konponbide latza zuen zergen auzi honek, zeren almadiari nafarrek igarotako Aragoiko ibilbidean ez zegoen ezta herri bat bera ere ibai ertzean, Sigues herri txikia kenduta. Salbaterra, Ezko eta Tiermas beste zeregin defentsibotarako eraiki zituzten ibaitik urrutiegi inongo zergarik eskatzeko.

Betiko ostatuan sartu ziren bi nabatariak, almadiari berrien zain, mendekuaren lehen urratsak antolatzeko irrikaz. Oraindik ez zegoen berririk, itxaron behar, beraz. Non ote zebiltzan almadiari berriak?

Agian gehiegi baloratzen ari zen Ximenoren ahalmena eta Aragoiren uretan, azukrea uretan bezala, urtuta, noraezean, almadia hautsita, ibiliko ziren hasiberri haiek. “Bai seguruenez ezin izango zioten eutsi “behar bezalako ibai bati” eta itota egongo ziren bazter batean, sabelak puztuta” –pentsamendu horiek buruan zituela, hustu zuen baso bat ardo Roman nabatariak.

“Bi egun gehiago eta banoa hemendik. Umemoko horiek ez dira Zangozara iristeko gauza izango”.

Hasiberriak ordea, hamaiketakoa bukatu eta elkarrizketa bizian zeuden soldaduekin, Roman zegoen herritik gertu.

– Hitz egin al duzu Zangozako merkatariekin, Antso kapitaina?

– Merkatarien kontuak ez dira nire ardura, baina auzi honetan laguntzeko nago hemen. Zure almadiek ez dute inongo zergarik ordaindu beharko, garraio hau Karlos III.a Prestua Erregerentzat baita. Ez dut uste inork horren inguruko eztabaida piztuko duenik, ezta? Hori al zen zure zalantza?

– Bai, hori eta hemendik aurrera egin daitezkeen garraioena. Baina, gero gerokoak.

– Ximeno, Ximeno, zu ere merkatari bihurtzen ari ote? Erregerekiko tratuek babesa dute, hortik kanpo bakoitzak bereari eutsi diezaiola.

– Baina esan zenuen Erronkariko basoa kustiatzeko asmoa zuela ...

– Tira, Ximeno, esan nizun Burgin eta berriro errepikatuko dizut: Hori Gortean erabakitzen da eta Erregerekin edo beste norbaitekin adostu beharko dituzu gorabehera horiek, ez nirekin. Ados?

– Ongi da. Ez zintudan gogaitu nahi, Antso.

– Ez nago gogaitua, baina ez ditut nire gain hartu nahi nireak ez diren ardurak, besterik ez. Begiko zaitut, benetan, eta errespetatzen ditut zure ofizioa eta ausardia.

Hori esanez eskua luzatu zion Antsok, Burgin ezagututako gizon berezi hura gero eta gehiago miresten baitzuen. Gauzak argitu ondoren, Zangozako ontziralekurantz abiatu ziren, berriro ere atseden hartu eta Ezpeletako Joanes merkatariarekin garraio berri honen nondik norakoak garbitzeko.

Kasu berezi horretan ez ziren tratuak eta zergak ordaindu eta Antsoren presentzia eta Ximenoren ezagutza kontutan hartuta, ibaian behera, Santakara herrirantz abiatzeko baimena eskuratu zuten, Joanesen harridurarako, berak ez baitzuen garraio berezi horren berririk inondik inora jaso.

Behin eta berriro azaldu zioten zergatia eta Ximenok gaineratu egin zion ez zela azken bidaia izango, lehena baizik, eta aurrerantzean Erronkari eta Nafarroaren mesedetarako almadia honi tratu berezia eman beharko zitzaiola.

Hori entzutean Antsok irribarre maltzurra egin zuen, Ximenoren konplizitatea bilatuz, Ezpeletako Joanes merkatariaren begiek beraienak behin eta berriro, harriduraz aztertzen zituzten bitartean.

“Zer Nafarroa eta zer arragoa! Zer ote tratu berezia? Hau guztia aztertu beharra dago” –zioen bere golkorako Joanesek.

Ontziralekuan zeuden bi almadiek, soldaduz eta almadiari gaztez zainduak, bazuten beste zelatari amorratu bat begira: Roman, nabatari hetxotarra.

“Lortu du, azkenean lortu du alproja horrek taldea osatzea eta Zangozara iristea, eta seguru ez dela azken bidaia izango. Hau gure ibarraren hondamendia izan daiteke. Nafar alua! Ozenegi jotzen ari haiz ekila!”.

Lortu zuen Romanek, sos batzuk utzi ondoren eta emagaldu baten zerbitzuen truke, ordura arte zegoen informazioa eskuratzea, baina jakin beharra zeukan noiz izango zen almadiarien hurrengo bidaia, zer edo zer egiteko. Berak ere, zura jaitsi beharra zeukan ohi bezala maiatzeko urekin Hetxotik, eta gainera beste koadrila bat prestatu beharko zuen Ximenorena ordezkatzeko. Lan gehiegi bere gusturako, baina bere morroia Zangozan utzita Aragoi ibaian gora itzuli beharko zuen etxera.

Seguruenez, Ximenok itzultzerakoan, Ezpeletako Joanesekin edo beste norbaitekin garraio berri bat adostu beharko zuen. Eguna jakitea bakarrik falta zitzaion mendekua burutzeko.

“Etorriko haiz, bai nire uretara, eta orduan itoko haut”

Iluntzerako Santakara herrira iritsi behar ziren, gero handik izeiak ibaitik atera eta idiekin uztartutako gurdiz, Pitillaseko urmaeletik igarotzen zen bidean zehar Erriberriko Gortera eramateko. Seguruenez, gaua Santakara inguruetan igaro beharko zuten hurrengo egunsentian, behar adina gurdirekin Erriberrirantz joateko. Han Burgiko arotza zen Benitorekin hitz egingo zuen, eta ahal balitz eta halaxe nahi izango balu, Errege txit gorenarekin ere, besteen ezpainetatik hainbestetan entzundako egitasmo berria baieztatzeko.

Bihurria izaten jarraitzen zuen Aragoi ibaiak Zangozatik behera, baina tarteka erdialdeko Nafarroaren lurren joritasunaz gozatzeko parada ere ematen zien, bere udaberriaren berdetasunaz, alegia. Dena den, zer ikusirik ez bere ibar malkartsu, basati, baina halere maitagarriarekin, Erronkarirekin.

Nekazari harrituek, diosalei erantzuteko astirik gabe begiradarekin jarraitzen zieten, hurrengo bihurguneak bistatik ezabatzen zituen arte. Ume eta gazteak, zereginak utzi eta korrika abiatzen ziren jolas gustagarri eta ezezagun batean murgildurik baleude bezala.

– Agur, agur... Nongoak zarete? Nongoak zarete?

– Erronkarikoak, burgiarrak lagunak, almadiari nafarrak. Berriro ikusiko gaituzue hemendik pasatzen lagunok! Ongi izan! Hurrengora arte!

– Bai, agur, hurrengora arte– eta lasterketa, nekeren poderioz, bertan behera uzten zuten.

Ezustean harrapatutako zaldun batek trostan jazartzeari ekin zion, ibaiak airean zeraman almadiari jarraitu nahian, azkena izango ez zen ikuskizun hartaz gozatzeko parada profitatuz.

Mendi muino batean, urruti, Uxue herri gotortua antzematen zen, oraingo Erregeren aitaren gorpuzkinak gordetzen zituena, Karlos II.a Gaiztoarenak, alegia. Haratago ibaian behera, Karkaztelu herria eta gertu, zizterreko Oliba monasterioa. Gertu zeuden Santakaratik, lehen bidaia arrakastatsuaren helburutik hagitz gertu, gertuago Ximenoren ustez Erronkariren berpiztetik, gertuago berak ez jakin arren Roman nabatariaren balizko mendekutik. Santakara agertu zen halako batean, nekea almadiari berrien esku zein oinetan, nabarmen ausiki egiten ari zenean. Gauza bat zen Burgin prestakuntzan emandako orduak, eta beste bat, errealitatea, ibaiaren indarra, borrokaren zirrara eta tentsioa, sentsazio berrien lilura eta nekea. Hala ere, garbi zeukaten bidaia hori errepikatu nahi zutela, lehenbailehen, behin eta berriz, ur berriak urratuz, bizitzaren ur berriak desafiatuz.

Han zeuden berriro ere, Antso kapitain leiala eta soldaduak, hainbat mandazainekin batera, azalpenak jasotzeko prest. Orain gelditzen zitzaien azken lana zera zen: almadiak desegin, enborrak askatu, uretatik atera mandoekin eta hurrengo goizerako prest utzi, azken hauek gurdiz bere garraioa aurrera eraman zezaten, Erriberrira, Nafarroako Gortera.

Ilundu egin zuen enbor guztiak uretatik atera orduko, eta Burgiko almadiariek nahiago izan zuten, ibai ondoan altxatutako oihal-denda xumeen azpian igarotzea gaua, Santakaran eskainitako lastategi batean baino. Sentsazioak ezberdinak izango ziren, ziur zeuden. Ibaiari zor zioten zegoeneko, halako begirune, esker on eta adiskidetasuna, ezkutuko itun bat, aurrerantzean kemenak eta trebeziak laguntzen zieten bitartean, indarrean mantentzen ahaleginduko zirena.

Almadiari, soldadu eta mandazainek elkarrekin adiskidetasun giro apartan afaldu eta kantatu ondoren, bakoitzak bere txokoa bilatu zuen oihalezko dendan edota manta baten azpian eta auskalo noraino bidali zituen pentsamenduak, agian zeruan pausatutako hodeien artera. Gartxot eta Ximenorenak Burgin zeuden, etxe berean, bi emakumeengan: Kattalin eta Garazi. Zertan arituko ziren? Zer pentsatuko zuten bidaia honetaz? Besarkatzeko gogoa zuten bai batak bai besteak, haien begiak, ezpainak, azala ferekatzeko irrika...

***

Baina bi emakumeen egoera, tamalez gaiztotzen hasia zen almadiariek alde egin zuten istant beretik, oraindik tantakako jazarpenaren aurpegia emateko ausardia ez zuen burgiar baten eskutik.

Egunero zerbait arraroa, gero eta beldurgarriagoa zebilkien hegaka bere etxe inguruan, beleen antzera: aurrena untxi baten burua atetik zintzilik, gero txakurra akabatuta, segidan baratza hankaz gora, eta horrela egunak joan, egunak etorri. Ez zuten igartzen zer zela eta gertakizunen zorigaiztoko arrapalada hori, baina Kattalinek berehala harrapatu zuen zezena adarretatik.

– Garazi, honek guztiak gure gizonekin, almadiariekin zerikusia din!

– Zer dela-eta, ama? Mesedea besterik ez baitigu ekarriko eta...

– Ikusten dun ezetz laztana! Ikusten dun. Esan nionan Ximenori: Hetxo ibarrekoek ez zioten besterik gabe amen egingo erabaki horri. Nire ustez, Ximenoren bizitza bereziki, arriskuan zagon, eta bere inguruko jendea estutzen hasiak ditun jada. Konturatzen al haiz?

– Bai, beharbada arrazoia duzu, baina nor ibiliko da Burgin gure kontra, hau dela eta?

– Ximenok kontatu zidanan, koadrila osatzerakoan, Nikolas abeltzaina bere seme bat sartzen saiatu zela eta uko egin ziola. Handiki horiek ez diten ezetzak onartzeko ohiturarik. Horra hor gure gaizkilea! Ziur nago.

– Eta zer egingo dugu? Bakarrik gaude.

– Ez, ez gauden bakarrik! Almadiariak, euren familiak, beraiengana jo behar dinagu gure egoera azaltzeko eta zerbait gehiago jakiteko honetaz guztiaz, gure gizonak etortzen diren bitartean. Eta bitartean erne egon behar gaitun laztana, oso erne, otsoa gu beldurtu nahian baitabil!

Beste almadiarien familiekin egon ziren, baina otsoak badaki ehizakia bakarka jazarriz gero, errazago eskuratzen dela, eta mementoz bakarra zuten, hots: Kattalinen etxea eta Ximeno. Hala ere, gehienak laguntzeko prest agertu ziren, jakin baitzekiten Ximenok beraiekiko izandako jarrerak itzuliko bidea ere eskatzen zuela, giza legez.

Otsoa, ordea, zelatan zegoen Burgin eta bilera ondorengo gau horretan bertan, almadiarien artean konplize bat izango balu bezala, bere atzaparrekin kosk egin zuen Kattalinen atean, gau beltzean.

– Nor da? –esan zuen etxe barnetik Kattalinek.

– Zuen mesederako begiak ireki nahian dabilen lagun bat. Atea ireki zuen urduri Kattalinek, kandela eskuan. Ireki bezain laster ezezagunak atea bultzatu eta kandela itzali zion, Burgiko arroilatik maiz zetorkien haize bafada balitz legez. Kattalinek atzera egin zuen beldurtuta.

– Zer nahi duzu? Nor zara?

– Esan dizut. Lagun bat. Ezagun batek bidalitako laguna.

– Lagunak ez dira gauez etortzen aurpegia ezkutatuz. Zu izan zara gure etxeko abereak hil dituena?

– Beharbada, baina horrek ez du axola! Zure etxearen eta zuen bizitzaren biziraupena Ximenoren eskuetan dago. Ez du almadietan jarraitu behar, ez behintzat ibar honetan. Joan dadila Hetxora beti egin duen bezala. Ez ditzala bazterrak nahasi, bestela ez duzue bakerik izango, edo agian bai, baina betirako bakea. Kar, kar, kar.

– Zoaz etorri zaren bidetik koldar halakoa, eta esaiozu zure abeltzain horri ez zaretela nor gure bizimoduan sartzeko, eta Ximenok eta bere koadrilak Erregeren babesa dutela. Ez duzue zer eginik! Zoaz eta utz gaitzazu bakean!

Arrotzak lasai ederrean, zirkinik egin gabe, jarraitu zuen mezu pozoitsua botatzen.

– Badakizu, maitea, ibaiarenurak arriskutsuak dira eta istripuak, entzun dudanez, maiz gertatzen ohi dira, eta orduan –esan zuen kapusaiaz bere aurpegia estaltzen zuen ezezagunak–. Erregek ezin izango dio lagundu. A, eta beste kontutxo bat: ez nahastu bazterrak almadiarien familiekin, zeren agian ezusteko gehiago jaso ditzakezue. Edo zergatik uste duzue nagoela hemen? Arratsaldeko bilera horren berri izan dugu eta agian zuk uste baino etsai gehiago darama Ximeno eta Gartxoten almadiak. Kar, kar, kar...

– Zoaz, malapartatu hori –arrapostu egin zion Kattalinek aizkora altxatuz. Zoaz hemendik morroi madarikatua!

– Berriro elkar ikusiko dugu, ziur nago. Ez duzu uste Garazi, polit hori? Kar, kar, kar...

Atea bere horretan utzita, karrika ilunean galdu zen morroi ezezagunaren irudia. Kattalin tranga bota eta paretaren kontra jarri zen arnasestuka aizkora eskuetatik erortzen zitzaiolarik. Ama-alabek elkar besarkatu zuten, baina Kattalin gaueko morroiak uste baino kementsuagoa zen. Alargun izateak ederki erakutsi zion bizitzaren krudeltasuna eta ez zen izango hura gainditu beharreko ez lehen eta ez azken harkaitza bere ibilbidean, bere ibai partikularrean. Etsipenari aspaldi ez zion lekurik egiten bere bizitzan.

***

Egunsentiarekin batera Santakarako inguruetan itzarri berriak ziren gizonek lanari ekin zioten. Mandazainen orena iritsia zen: mandoak, idiak eta gurdiak prestatu, enborrak zamatu eta Erriberrirako bideari ekin. Horra hor erronka berria!

Ximenok aginduak banatu zituen bere almadiarien artean. Antso kapitainaren laguntzaz Erriberrira joateko asmoa zuen eta bitartean besteak Burgira itzuli eta hurrengo almadia, almadia bakarra, bost zatikoa prestatu. Ziur zegoen Benito arotzaren laguntzaz garraio berri bat, edo gehiago, adosteko moduan izango zela. Hala behar zuen behintzat Erregeren balizko asmoari kasu eginez.

Mesede berezi bat eskatu zion Antsori: soldaduen zaldiak almadiariei uzteko, bera Burgira iristerako almadia berria osatua egon zedin, eta ahopeka erregu hau:

– Eta azken mesede bezala, zaldirik hoberena Gartxotentzat izan dadila.

Antsok une batez zeharka begiratu zion, zergatiak bilatu nahian baina onartu egin zuen eskaera.

– Ezkaren maiatzeko urak, maiatzean bakarrik etortzen ohi dira, ez da hala Ximeno? –esanez agindua eman zien bere soldaduei.

– Ezker aunitz, Antso, zorretan nago zurekin, benetan!

– Tira, orain guk biok Erriberrira joan behar dugu lehenbailehen zure kontuak Benito arotzarekin argi ditzazun.

– Bai, baina Gartxotekin hitz egin behar dut aurrena. Berehalaxe nauzu zurekin.

Almadiari gazteak berbetan zeuden tokirantz hurbildu zen eta bizkarretik eskua pasa ondoren, besteengandik aldendu zuen Gartxot.

– Begira, Gartxot. Hainbat gauza esan nahi dizkiat eta ez zekiat nondik hasi. Alde batetik, gero eta garbiago zaukaat, esan nian bezala, hi izango haizela nire ondorengoa, nik ofizio hau uzten dudanean, eta hik nahi ala ez, nagusia haizela erakutsi behar duk aurrerantzean beste kideen aurrean, derrigorrez.

– Ulertzen dizut, Ximeno. Saiatuko naiz.

– Hala beharko taldearen mesederako. Eta beste kontu korapilatsuago bat: esango diadan hau ez duk ibaiaren aparra bezain nabarmena, uste bat, bidaian tarteka burura, eta ametsetan amesgaiztoz jantzita agertu zaidan ustea besterik ez duk, baina uste horretan arrisku berria antzematen diat garbiki.

– Zer da, Ximeno? Bota ezazu!

– Nire kontra eta nire hurbileko jendearen kontra, mendekua zabaltzen ari duk eta horregatik iritsi behar haiz beste bostak baino lehen Burgira, eta inoren aurrean aurpegia erakutsi aurretik hik jakingo duk nola, jabetu behar haiz gure bidaiak iraun artean izandako gertakizun eta esamesez eta garrantzitsuena –eten bat egin zuen, –babestu gure emakumeak. Aditu al duk? Babestu gure emakumeak!– esan zion bortizki besotik heltzen zion bitartean.

– Bai, Ximeno! Hala egingo dut –erantzun zion harrituta bere eskua eskaintzen zion bitartean–. Lasai egon. Eta zu noiz etorriko zara?

– Lehenbailehen. Erriberrin Benitorekin egon eta ziztu bizian noakizue Burgira. Egun bat beranduago gehienez.

Elkar besarkatu ondoren Ximenok ez zuen aldendu begirada urrutiratzen ari zen zaldun bilakatutako almadiari taldetik, harik eta Gartxotek zaldia ezproiez joaz, besteengandik ziztu bizian aldendu zen arte.

– Eman ditugu eman beharreko agindu guztiak, almadiari kapitaina? –esan zion Antsok, zaldi baten brida eskainiz.

– Bai eman ditugu, Antso, eman ditugu. Patuak egin dezala bere bidea.

– Hala bedi! Goazen Erriberrirantz, lagun! Lagun hitza doinu berezi batez ahoskatu zuen Antsok eta trostan, hiru gurdiak aurreratu eta laukoan, hautsak harrotuz, mandazainen begi bistatik urrundu ziren.

***

Halako batean ikusi zuten laborez, mahatsez eta olibondoz beteriko bailara emankorrean bere talaia eta harresiak ausarki erakutsiz, sekulan Ximenok ikusitako gaztelu, palazio edo delako dotoreena eta une horretan bertan laukoari utzi eta pausoari ekin zioten, lasaitasunez gozatu ahal izateko ikuskizun hartaz.

Karlos III.ak bere gaztaroan Frantzian ikusitako gorte europarren antzeko estiloaz eraiki eta hornitu nahi zuen gaztelu zaharra eta zergen zati eder bat horretara bideratu zuen. Palazioak, beraz, defentsarako baino erresidentziarako izaera zuen eta bere egituraren nolabaiteko anabasak edertasun itxura handiagoa ematen zion.

Dorreek erakartzen zuten Ximenoren arreta eta harridura.

– Zerikusirik ez Burgiko gazteluarekin, ezta, Ximeno?

– Ez, inondik inora! Gurea harri koxkorra da harkaitz honen aurrean. Alajaina! Hau gaztelu puska!

– Ba, zuk eta zure gizonek ekarritako izei eta pagoek oraindik ederrago eta handiago egingo dute harkaitz hau.

– Pozten naiz, eta aurrerantzean, handitzen jarrai dadila, gure basoekin bada behintzat. Kar, kar, kar. Biek barre egin zuten ate nagusiko soldaduek kapitaina agurtu eta barruranzko bidea ematen zieten une berean.

Kanpotik harrigarria bazen, barnetik ez zeukan hitzik adierazteko edertasun hura. Ahoa zabalik zeraman hor nonbait, barneko harresietatik bi emakumek barrez zera bota ziotenean kapitainari.

– Antso galanta. Zer dakarzu segika? Bideetan harrapatutako ebasle harritua?

– Ez emakume lerdenak, zuen gelak apaintzeko zura garraiatzen duen erronkari ausarta. Eta hala moduzko diosala eginez, ahoa bete hortz utzi zituen bi txolinak.

– Eskerrik asko, Antso.

– Ez dago zergatik. Halako asko aurkituko dituzu gorte honetan, diru asko eta zeregin gutxikoak, eta ez baduzu bere sareetan eta esamesatan erori nahi, ahalik eta denbora gutxien eman ezazu hemen.

– Azkar bidali nahi nauzu mendira. Ez al naiz ba dagoeneko, nafar Erregeren mendeko garrantzitsu bat?

– Zuk zeuk ikusiko duzu noraino iristen den garrantzi hori, eta beste gauza bat: zuk uste baino gehiago miresten ditut mendi horiek Ximeno. Hemen zurikeria da nagusi.

– Tira, ba, hala bada, badakizu Burgin, gutxienez lagun bat baduzula, nahi duzunerako.

Gortekoek kuriositatez begiratzen zioten Antso gerlari dotorearen ondoan zetorren zarpail hari. Ahuntz larruz estalitako soineko bat zeraman adierazgarri nagusitzat eta zeharka, bizkarrean, aizkora bat. Hura pertsonaia bitxia Erriberriko Gortean! Iritsi ziren zalditegira eta Antsok morroi bat bidali zuen Benito arotzaren bila, bidaiaren berri eman eta gela apropos batean bilera egin zezaten.

Azkar agertu zen Benito gelan. “Seinale ona” pentsatu zuen Ximenok. Lagun zaharrak ziren biak eta baita beren gurasoak ere, eta elkarrenganako begirunea eta adiskidantza zor zioten aspalditik, nahiz eta bakoitzaren ofizioak eta bideak aldendu. Alaitasunez agurtu zuen Benitok bere lagun zaharra:

– Tira, Ximeno. Ibaiaren hezetasunak ez dizu larrua leundu!

– Badakizu erronkariarrok harrien artean sortu eta handitzen omen, eta larrua gogortzen zaigu egunetik egunera. Zurea hala ere, zuriagoa ikusten dut. Lau pareten arteko itzalaren ordaina?

Ironiak eta ziriek aurrera egin zuten lagunarte giroan eta hitzen jokoetan, deman, halako batean, txantxak seriotasunari, tartea utzi zion.

Bilera luzea izan zen bien artekoa eta Benitok adierazi bezala, Erregek ezin zuen hitz aspertu bat egin berarekin, tamalez, –Gortearen zereginak, badakizu– esan zion.

Ximenok bere zalantzak bota zituen: egia ote Erregek Erronkari ibarrari eskaini nahi zion negozio aukera berria? Ba ote zeukan Benitok berak, garraio berriak egiteko eskaerarik? Nola adostuko zuten gortetik, Aragoiko lurrak zeharkatzerakoan almadiarien segurtasuna?

Guztiari baietz erantzun zion Erregeren arotzak: Erronkari bereziki zaindu nahi zuela, eskaera berriak bazeuzkala, Olibako monasterioarena kasu, eta punturik gatazkatsuena azkena zela, hots: nola babestu almadiarien garraioa eta bizitza Salbaterratik Esaraino. Gai honen inguruan, lehen bizpahiru bidaiaetan hala edo nola konpondu beharko zirela, harreman diplomatikoak gauzatzen ziren artean eta oso garrantzitsua zela bitartean hildakorik ez izatea, guztiz garrantzitsua.

– Jakingo duzu Benito, Hetxotik ekartzen genituen almadiek Zangozan ordaintzen zutela bide-zorra eta hori dela bidea. Bide komertziala, arazo politikoetan ez sartzeko. Gure ibilbidean herri bat besterik ez dago ibaiaren ondoan: Sigues. Haiei ohiko zorra ordainduz gero, Salbaterrako soldaduek bakean utzi beharko gintuzten. Ez dirudi oso zaila eta inork ez du hildakorik nahi.

– Bai, Ximeno, badakit zein diren almadiaren negozioaren arauak, gauza da orain arte haiek bakarrik zirela nagusi eta errespetatzen genituela bide komertzial horiek baina orain gu hasiko gara lehian eta ez dakigu zein izango den haien jarrera. Dena den, bidaia honetan ikusitakoak ikusita, atzera egin nahi baduzue akordioak lortu bitartean, ulertuko dugu... –bota zuen zirikatzaile, arotzak.

Ximenok espero zuen hasieratik erantzun hori, baina bizitza arriskuan jarri ondoren ezin zion itxaron gorteen arteko harreman geldo horiei negozioan aurrera egiteko, jakin baitzekien Romanek bere koadrilarekin bidaiak prestatuko zituela urtero bezala eta bezeroak kenduko zizkiola. Antsok isilik entzuten zuen elkarrizketa edalontziak ardoz hornituz noizean behin.

– Heia! Akordiorik on eta zintzoenak ardoak mingaina eta gogoa askatzen dituenean lortzen dira, lagunok. Topa egin dezagun!

– Hala bedi! Ximeno, sentitzen dut baina ezin dizugu oraindik segurtasun gehiago eman afera honetan.

– Lasai, konponduko gara eta saiatuko gara oztopoak ekiditen, ibaian egiten dugun bezala.

– Horretan onena zara, eta ziur nago hartuko dituzun erabakiak onenak izango direla denontzat. Tira ba! Esan bezala, Zangozako Joanes merkatariak badu Olibako monasterioaren eskaera bat. Erakutsi egiozu agiri hau eta zuretzat izango da. Dena ondo badoa izango ditugu eskaera gehiago, ziur egon.

– Mila esker egiten ari zarenagatik Erronkariko ibarra eta burgiarrengatik bereziki. Mila esker Benito!

– Eskerrak zuri almadiari! Topa eta zorte on!

– Nafarroarengatik! Erronkarirengatik! Ezkare gatik! Topa!

Nafar seme leialak ziren hirurak, erresuma boteretsuez inguratutako Nafarroaren aldekoak, gero eta gehiago oldartzen ari ziren Beaumont Gaztelazalearen aurkakoak, agramondarrak bihotz-bihotzez.

Antso lagunaren besarkada jaso ondoren, Ximeno zaldiz Zangozarantz abiatu zen, arratsean.

BIGARREN BIDAIA. MENDEKU BILA

Hari gehiegi, enbor gehiegi solte bere buruan eta ongi lotu beharra zeuzkan ez bazuen kale egin nahi, ibaian behera, gaizki lotutako almadiari gertatzen zaion bezala.

Iritsi zen iluntzean Ezpeletako Joanes merkatariaren etxera eta azaldu zizkion bere nahiak:

– Olibako eskaera hori Romanentzat izan behar zen –erantzun zion harriduraz berriro ere mer katariak.

– Ongi esan duzu, Joanes: izan behar zen, baina jadanik ez da eta aurrerantzean hainbat eskaeratan, nafar lurraldetakoetan behinik behin, nire koadrilak lehentasuna izango du. Halaxe dio agiri honek.

Merkatariak aztertu zuen tentuz, hain ezaguna zuen erret-zigilu hura eta hautsi ondoren irakurri egin zuen bertan zioena. Egia zen Ximenok esandakoa: aurrerantzean bere koadrilak izango zuen lehentasuna Nafarroan egingo ziren eskarietan eta zerga arinagoak ezarriko zizkieten Erronkariko almadiariei, Hetxokoei baino.

– Erret-agindua da eta horrela bete egingo dut, gustuz gainera, Ximeno. Baina badakizu ur-lasterretan sartzen ari zarela, eta almadiari ona izan arren, itotzeko arriskua duzu gainean. Badakizu zer esango duen Romanek, honen berri jasotzen duenean? Nik derrigor jakinaren gainean jarri behar dut, eta jakin ezazu morroi bat daukala hemen, Zangozan, zure ibileren berri izateko.

– Badakit, Joanes, baina urak horrela datoz eta horrela hartu beharko ditugu, bai zuk eta bai nik. Eskerrik asko informazioagatik. Ximenok alde egin zuen Joanesen etxetik baina ez oso urrutira, jakin bazekien aurki Romanen morroia agertuko zela informazio bila, putreak haratustelean bezala. Ez zuen gehiegi iraun itxaroteak. Sartu eta handik apur batera atera zen presaka kale ilunen artean mezularia, ezustean gizaseme batek bidea oztopatu zion arte.

– Nor zara? Zer nahi duzu? Ken zaitez nire bidetik ez baduzu laban hau sabelean izan nahi.

– Tira, lasai zaitez. Ez nauzu ezagutzen? –esan zuen Ximenok kapusaia kenduz.

– Ez, ez zaitut ezagutzen, Ximeno, txakur nafar malapartatu hori –eta jauzi egin zuen bere zintzurraren bila.

Ximeno ez zen garaia baina bai sendoa eta indartsua, eta nonbaiten edukitzekotan indarra, eskuetan zuen. Aragoiarraren labanari esku batez eutsi eta bestearekin zintzurretik heldu zion, gogor.

– Tira, Rodrigo, horrela deitzen zara, ezta? Hemen eta orain bukatu nahi al duzu, zure nagusiari berri freskoak eman aurretik? –eta paretan kontra altxatu egin zuen, labana eskutik erortzearekin batera. Entzun arretaz esan behar dizudana, hitzez hitz Romani esan ahal izateko: Negozio petral honetan koadrila bat desagertu zen zoritxarrez joan zen neguan, eta beste bat sortu da udaberrian. Sinplea da mezua, ezta? Eskubidea dugu Hetxotik kanpo bizi eta lan egiteko, ez duzu uste? Eta beste gauza bat gehiago: Romanek badaki, nik eta zuk dakigun bezala, negozio honetan lana badagoela ez koadrila birentzat, baita hiru edo laurentzat ere, beraz konpon gaitezen Aragoi eta Ezka ibaia konpontzen diren bezala: orain aparte, orain batera, inor kaltetu gabe. Garbi mintzatu al naiz? –esan zuen oraindik hankak airean zuen aragoiarraren aurpegi zurbila begiratuz.

– Bai, garbi dago, garbi dago! –erantzun zion erreguka, oinak lurrean jarri nahi zituen oilar otzanduak.

– Onean konponduko gara, txarrean aurrean izango gaituzue. Zuek ikusi! Baten mendeku goseak bestearen kemena zuen zain. Aragoi ibaiak jango ote zuen Ezka oldartsu eta azkarra?

***

Ezka ibaia zeharkatzen zuen zubi dotorea igaroz, Salbaterratik zetorren ohiko bidazti bat sartu zen Burgin, iluntzen ari zenean. Kapusaia jantzita zeraman. Tabernan sartu eta deus esan gabe txoko batean eseri zen. Tabernaria hurreratu zitzaion:

– Zer nahi duzu? Afaria, edaria, ostatua edo dena batera?

– Edatearekin aski izango dut. Ekarri txarro bat ardo eta edalontzi bat. Eta dirua utzi zuen mahai gainean azkarki. Bi gizaseme besterik ez zeuden tabernan eta begirada azkarra bota ondoren, berriketa gutxiko ezezaguna zela konturatu ziren.

Bi edalontzi hustu zituen kapusaia eranzten ez zuen arrotzak eta pipa erretzeari ekin zion eztulka. Orduan sartu zen Txurrut goitizenez ezaguna zen Nikolas abeltzainaren morroia, ardo usainera.

– Gabon denoi... Beno, dena den lau katu besterik ez gara taberna zikin honetan eta bi hauekin dagoeneko badakit ez dagoela hitz egiterik. Zozo galantak! Tira, tira! Hara nor dugun hemen! Eseri naiteke zure ondoan lagun? Baduzu kontu berririk herri aspergarri honetarako?

– Baliteke. Zuk ere niretzat zerbait antzekoa baduzu –bota zuen aurpegia gehiago ezkutatuz.

– Ez duzu gaixotasun arraroren bat izango, ezta? Beno ez baduzu aurpegia erakutsi nahi zure arrazoiak izango dituzu. Arrotzak ardoa edatera gonbidatu zuen Txurrut mozkortia, mingaina arintzeko.

– Entzun izan dut erronkariarrak ofizio berri bat ikasten ari zaretela: almadiariarena, alegia eta hori Hetxoko lagun batzuei ez zaie batere gustatu.

– Kontxo!– esan zuen Txurrutek harrituta, ahotsa jaitsi nahi baina ezinean–. Ximenoren bila etorri al zara? Ni ere horrela nabil. Kar, kar, kar. Ximeno eta bere maitalearen atzetik. Kar, kar, kar. Baina Garazi nahiago dut Kattalin zaharra baino.

Bi emakumeei egindako guztiak egin ondoren, erabateko zigorgabetasunean mugitzen ari denaren erosotasunean, are gehiago harrotzen hasi zen morroia, tabernara sartu berrien aurrean, jakin baitzekien Nikolas ahaltsua zela herri hartan eta Lopek, gazteluko alkaideak, ez zuela gehiegi sartuko muturra aferan.

– Ikusten dituzu nekazari alproja hauek guztiak. Ba, agramondarrak dira. Ez dakite bereizten non dagoen geroa, non negozioa, non boterea. Nafarroa akituaren alde jokatzen ari dira, giza-gaixoak.

– Utzi itzazu bakean, ez dute hitz erdi bat bera ere merezi. Beste txarro bat tabernari! Aizu eta emakume horiek zein dira? Merezi al dute bisita bat egitea? –esan zuen ahopeka arrotzak, bere hortz zurien distira erakutsiz.

– Bai, bai, merezi dute. Eta gaur gauean egiteko asmoa nuen, baina agian zuk gogoa baduzu, biok batera hobeto pasatuko dugu, baina gauza bat: gaztea niretzat, aditu? Kar, kar, kar.

– Eta ez dira oldartuko? Bakarrik bizi al dira?

– Erabat beldurtuta daude. Egunak daramatzat haiek izorratzen.

– Tira, kontatu xehetasunak.

Eta ardoak askatutako mingaina dantzan hasi zen etengabe, arrotzaren urduritasuna goraka zihoan neurrian. Atera ziren biak tabernatik karrikan behera, eta bigarren bihurgunean, laban baten metal hotza sumatu zuen Txurrutek zintzurrean.

– Mingainak eta ardoak galdu zaitu beti bezala, Txurrut, eta mingainik gabe geldituko zara, salatari nazkante hori eta entzun ezazu gauza bat: ez Ximeno, ez Kattalin, ez Garazi, ez Burgi ezta Nafarroa ere ez daude akituta, gaizki jokatzen ari zarete partida hau!

Txurrut saiatu zen oldartzen baina konortea galdu zuen arrotzaren kolpea zela medio. Segidan, mingaina moztu eta Kapusai azpitik ateratako gezi baten puntan sartu zuen. Kapusaidunak Nikolasen etxerantz jo zuen eta, balezta erabiliz, mingaindun gezia atean iltzatu egin zuen. Beste suzko gezi bi lastategira jaurti ondoren mendirantz abiatu zen, Nikolasen zezenik hoberena zegoen larretarantz hain zuzen, Nabaskoitzeko bidetik gertu.

“Begia begi truk, Nikolas. Ez diek nire lagunei eta herri honi kalterik berriz egingo. Hau abisu bat duk, atorrante halakoa!”

Langa igaro eta zezenaren bila joan zen arrotza. Honek arrisku ezezagun bat usaindu zuen airean eta konturatu orduko, arrotzarenganako bidean zerraldo erori zen, kopeta geziz zulatuta.

Burgiko gizalegea modu bortitz batez berrantolatzen hasia zen eta boteretsuenak, berak lehen ahulenekin egin bezala, gertatutakoak interpretatzen jakin beharko zituen halabeharrez.

– Begia begi truk, Nikolas –errepikatu zuen ezezagunak, mendiko bidea berrartzen zuelarik, erabateko iluntasunean galdu zen arte.

***

Ximeno Leireko mendatea igotzen ari zen bitartean zaldia uhaletik helduta, almadiari guztiak, Gartxot izan ezik, Nabaskoitzeko bidean ziren eta Gartxot bera sartu berria zen Burgin.

Herrian dena zen buila eta zalaparta. Zirudienez gau horretan ezezagun batek txikizio galanta burutu zuen ezustean: Txurrut mozkortiaren mingain puska bat Nikolasen etxeko atean iltzatuta agertu zen eta bere lastategia su-zirimola batean irentsita erori zen. Baina Nikolasen tripak gehien izorratu zituena zera izan zen: bere zezenik ederrena geziz zulatua larre erdian aurkitzea, hilik.

Kostatu zitzaion mezua ulertzea. Bere morroia mutu, bere haziendak kaltetuta... txanpon bera jasotzen ari zen. Baina zein izan zen gaueko bisitari misteriotsu hura?

Han ibili zen tabernariarekin eta tabernatik pasatutako beste batzuekin lepotik helduta kale kantoietan informazioa atera nahian, baina inork ez zuen ezagutu ez haren planta, ez ahotsa, ez ibilera, ez ezer. Nor arraio ari zen mendeku hartzen?

Alkaidearengana ere jo zuen segurtasun eske, baina ez zion jaramonik egin, duela gutxi Kattalin eta Garaziri egin ez zien bezala. Bi uren artean egon nahi zuen Lope alkaideak baina egoerak, egunetik egunera, nolabaiteko lerrokatzea eskatzen zion, kontrolak eskuetatik ihes egin aitzin.

Eskupeko gehiegi jasotzen zituen Nikolasengandik baina ia herri osoa zegoen abeltzain beaumontarraren aurka eta tentuz ibili beharra zeukan, bere jarrera agerian geldi ez zedin.

Nikolas, taberna aurrean batekin hizketa ozena burutzen ari zenean, Gartxot etorri berria hurbildu eta zera bota zion zaldi gainetik:

– Zer, Nikolas? Arazoak al ditugu? Herri guztia hankaz gora jartzen ari zara. Zer duzu? Lagun zaitzaket?

– Ez, ez zuk ezta zuen almadiariek ezin nauzue lagundu, ziur nago. Baina gertatutako honi Ximenoren kiratsa dario, eta harrapatuko dut morroi hori, eta harrapatu ondoren aterako diot zeinen aginduetan dabilen, kosta ahala kosta!

Nikolasen begiak puztuta zeuden amorrazioaren eraginez eta aparra zerion ahotik, mendeku gosea. Kontrolaezinezko amorruak jota zegoen.

– Entzun dudanez Nikolas, abisu bat utzi dizu arrotz horrek. Zer dela eta joko zuen zuregana? Zuk ere norbaiti antzeko zerbait egin al diozu herri honetan? Azkenean dena ateratzen da argitara, ezta? Uste dut emakume bakartiak beldurtzen ibilia zarela eta hori horrela bada nire bisita ere izango duzu, ziur egon.

Eta bere senetik aterata zegoen abeltzainaren kontra jo zuen zaldiarekin, Nikolasek oreka galtzeraino ia.

– Barka, Nikolas, zaldia nekatuta dago, bidaia luzea izan baitu –bota zion maltzurki Gartxotek eta kalean behera Kattalin eta Garaziren etxerantz jo zuen poliki-poliki.

Sartu zen haien etxean eta Garazi besoetara bota zitzaion negarrez, gertatutako guztiak askatu nahian, bere besarkadaren bila. Oraindik bi emakumeek ez zekiten gau horretan jazotakoa, eta ez zuten jakingo egilea Gartxot bera izan zela, zegoeneko almadiarien nagusi lanak eta erabakiak hartzen ari zen Gartxot gazte kementsua. Mementoz ez zuten Nikolasengandik eraso berririk izango eta deskuiduan emandako pistak nahikoak izan ez balira, gehiago eskaintzeko prest zegoen.

Emakumeak lasaitu eta lehen bidaiaren gorabeherak eta irabazien berri eman ondoren, tabernara jo zuen, hara etorriko baitziren aurki beste almadiariak.

Makina bat jende zegoen bertan bere etorreraren zain, bart gertatutakoak komentatzen eta isilpean izanik ere ospatzen, Nikolas ez baitzen gustukoa Burgin.

Almadiarien lehen bidaia hura ia mitikoa bilakatzeko bidea hartzen ari zen, ahoa bete hortz gelditu baitziren hainbat burgiar, Gartxoten ahotik entzundakoak entzun ondoren. Oraindik beste gazteak eta Ximeno iristear zeuden, taberna ia festa giroa hartzen ari zenean, Nikolasen amorraziorako.

– Lagunok, erdi-bide anutzi behar dut nire kontakizuna baina gaua iritsi orduko hemen izango dituzue beste almadiariak, bidaia biribiltzeko prest. Tira, garraio gehiago egingo ditugulakoan gaude eta hori dela eta, aizkolarien bila joan beharra daukat. Ibaiaren maiatzeko urak profitatu behar ditugu. Gora Ezka!

– Gora Ezka! –erantzun zuten tabernan ia jai giroan, urduri, berri gehiagoren zain zeudenek. Gartxot aizkolarien bila joan zen eta haiekin bat egin ondoren zubirantz jo zuten, Ximenok atera aurretik agindutako lanak ikusteko.

Lan galanta burutua zuten jadanik eta Ezka ondoan jarritako binakako enborren gainean zeuzkaten prestatuta bost almadia zati, bere mutur finenak zorroztuta, adarrak kendu eta xaflak landuta eta izei arinez egindako arraun luzeak prest.

Errepasatu zituen Gartxotek, beharrezkoak ziren beste elementuak ere, hala nola urkilak, enborrak elkarren artean lotzeko erabiltzen ziren urki adarrak, uretan beratzen jarritako hurritzak eta enborrak zulatzeko behar zituzten ginbaletak.

– Goazen tabernara, egin duzuen lan aparta ospatzera. Han itxarongo diegu besteei eta kontatuko dizkizuet bidaiaren gorabeherak.

Justu zubia igarotzen ari zirenean, ikusi zuten Nabaskoitzeko bidetik zetorren zaldun koadrila bat, hautsak harrotuz eta berriro ere, Burgi herri baketsuaren bazterrak dantzan jarri ziren, aspaldiko partez ezagutzen ez zuten alaitasun, ikusminez eta urduritasunez mukuru.

Haiek ziren bai, beste almadiariak, eta etorrera horrek ospakizun itxura hartu zuen, herriko semeak onik etortzeagatik alde batetik eta bestetik gero eta garbiago zegoelako almadiariek Burgi biziberritu behar zutela, bertako familia behartsuen bizimodua hobetuz aurrena eta horrekin batera herriarena ere.

Kattalinek lepoa luzatzen zuen Ximeno ikusi nahian, nahiz eta jakin azkena izan behar zuela.

“Non zaude, laztana? Non zaude? Etorri azkar, zain nauzu”– errepikatzen zuen ezpainetan koska eginez eta Garazi besarkatuz.

Bazegoen beste burgiar bat gero eta zokoratuagoa bere amorruan, eta bere herrian baita ere. Inor ez zen gogoratzen Nikolasi gertatutakoaz, azken batean bera bat zen eta aberatsa eta besteak asko eta behartsuak.

“Etorriko dira bueltak! Etorriko dira, eta egun batean Gazteluko alkaidea naizenean ederki ordaindu beharko dizkidazue egindakoak, eskergabe halakoak!”

Baina herritarrek ezer gutxi zioten eskertzeko bere ongizatea besterik bilatzen ez zuen berekoi hari eta jadanik bat-bateko festa prestatzen hasiak ziren enparantzan Ximeno iristen zenerako, ezustean, gogoak hala eskatuta.

Alkaideak ez zekien zer egin: festa giroan sartu eta nolabaiteko harrera ofiziala egin Ximenori edota gazteluan barrena isilik gelditu gertakizunak talaiatik behatuz.

Herritarrei bere erabakia, mementoz, bost axola.

Eta iritsi egin zen. Adar baten soinu indartsuak ibarra bete zuen. Behin eta berriro jo zuen, begirada guztiak Nabaskoitzeko biderantz zuzendu zirelarik eguzkia ia desagertzear zegoenean. Herri guztia, lanak bertan behera utzi, lanabesak gorde eta enparantzarantz abiatu zen arrapaladan.

– Ximeno, Ximeno dator! – Ximeno, Ximeno! –oihukatzen zuten umeek, txakur erdi aztoratuak zalapartan murgilduta, zaunka atzetik zituztelarik.

Ximeno zurtuta sartu zen enparantzan herritar guztien txalo, oihu eta diosalen erdian. Irribarretsu zegoen baina ez zekien zer esan, nor agurtu. Ulertu zuen azkenean bat-bateko giro zoro haren zergatia eta Burgiko almadiarien leloa bota zuen lau haizetara: –Ezka geurea! Ezka geurea!

Hura hordialdia, hura festa eta poza biziberritutako herri hartan, bere seme-alabak galtzen ari zen herri behartsu eta kementsu hartan, almadiariak berpizten ari ziren herri alai hartan!

Musikari eta dantzariek enparantza erdian Ximenoren aurrean dantza egiteari ekin zioten, ez Errege ezta alkaideari berari ere egiten ez zitzaien omenaldia eskainiz.

Herria eskaintza honen aurrean isildu egin zen eta Ximenori bihotza korapilatu, zimurtu egin zitzaion mahaspasa bezala, Kattalinen begirada bilatzen zuelarik herritarren artean.

Dantza bukatzean, labur hitz egin zuen:

– Mila esker, lagunok, emandako harreragatik, baina almadiari guztiak, ez nik bakarrik, merezi dugu, merezitzekotan, omenaldi hau eta baita burgiar guztiek ere, halako seme-alaba ausarta eta langileak izateagatik. Bai horixe! Lan eskaintza berriekin nator eta beraz, ospa ditzagun berri hauek jai giroan eta bi egun barru bigarren almadia jaitsiko da Ezkan behera, berriro ere. Denok festara!

Halako berri baten beharrean eta jai giroaren irrikan zeuden herritarrek, dantzari eta festari ekin zioten gogoak iraun zuen arte. Alkaidea ez zegoen han, ez zen ausartu, halaxe erabaki zuen.

Maiatzeko bat-bateko festa hura azkarki igaro zen, egunsentiari lekua eginez, berriro ere almadia berriaren eraikitze grinak koadrila xaxatzen zuelarik bere zereginetan. Zazpi oholtzak burutuak zituzten eguerdirako eta arratsaldean elkar lotzeari ekingo zioten. Koadrila, ezinbestean, handitzen zihoan zura gero eta urrutiagotik jaitsi behar baitzuten eta horretarako aizkolariez gain mandazain trebeak ere behar izango zituzten aurrerantzean.

Ezka ibaia eta bere inguruko basoak, ehiza-gune eta apaingarri izatetik diru iturri aparta izatera pasatzen ari ziren, denen mesederako, edo ia denentzako.

Eguerdian Ximenok koadrila osoa batu eta hitz egin zuen:

– Harrituta nago zuen lanaz, balentriaz, eta beste gauza askoz, baina bereziki gauza batez: inork ez dit oraindik eskatu bere lanaren ordainketa, inork ez du hitzerdirik esan hain garrantzitsuak diren sosez. Ezer eskatu gabe jarri zarete lanean eta horrela jarraitzen duzue, eta hori niretzat oso esanguratsua da, adierazten baitit nolako ilusioaz ekin diozuen apustu berri honi.

– Tira, Ximeno! Etzazula pentsa musu-truk ari garela! Oraintxe bertan lapurreta burutzeko asmoa genuen, hamaiketakoarekin batera. Zer uste duzu? Kar, kar, kar –barre egiteari ekin zioten denek.

– Lasai, ez duzue horretara iristeko beharrik izango, denontzat baitago dirua eta atzo entzun zenuten bezala, aurrerantzean kontratu dezente izateko aukera izango dugu, zorteak lagun. Beno ba, banan-banan deituko dizuet eta zuen dirua jasoko duzue...

Almadiariak eseri ziren enborren gainean, lanabesak albo batera utzita, txandaren zain.

Jasotako diruak udaberriko urak baino bedeinkatuagoak izan ziren, bakoitzak bere etxera iritsi eta erakutsi zituenean. Eta bi egun barru beste hainbeste, eta beste bi egun barru..... ezin zuten sinetsi. Pozak zoratzen ari ziren mandazain, aizkolari, almadiari eta beraien familiak. Lanabes berriak erosi, agian txahal edo behor batentzako dirua aurreratu, teilatua konpondu, ardo kupel eder bat erosi Salbaterratik zetozen merkatariei... hura oparia!

Arratsalde erdirako lotuta zeuzkaten ur gainean bost almadiak, baina Ximenok sorpresa berri bat zeukan gordeta:

– Lagunok, ikusi duzue lan honek ordain ederrak dituela baina arrisku berriak igaro beharko ditugu, garraio hau Aragoiko arduradunekin adosten ez duten bitartean. Hori dela eta, gure neurri bereziak hartuko ditugu almadiarien eta garraioaren biziraupena ziurtatzeko.

– Berriro ere jasan beharko dugu soldaduara goiarren erasoa? –esan zuen Luxio almadiariak–. Gure bizitza jokoan dago Burgiko arroilatik ateratzen garen bakoitzean!

– Halaxe da. Momentuz gauzak horrela daude, baina Erriberrin baietsi didate aurki aldatuko direla. Beraz, soldaduen geziak ekiditeko, lehen eta azken zatietan, oholez egindako babesa eraikiko dugu, hori da egin dezakegun guztia, zaurituak ez izateko. Eta azken gauza: denon aurrean izendatu nahi dut nire ordezkoa, noizbait ni ez banago, negozio honen ardura beregain hartuko duena. Gartxot izango da. Denborak erakutsiko du zuzen hala oker nenbilen erabaki hau hartzerakoan, eta almadiari bakoitza bere lekuan jartzerakoan. Baina mementoz hauxe da nire erabakia. Norbaitek zerbait esateko badu hitz egin dezala... –eta isilune luze bat igaro zen, inork ezertxo esan gabe–. Tira, ba, hala bedi. Zerbait esan nahi duk Gartxot?

– Aurrena eskerrak ematea zuri, Ximeno, nigan jarritako konfiantzagatik. Espero dut ardura horiek behar bezala betetzea eta ahal dudan guztia ikastea ofizio honetan. Eta aprobetxatuz une hau auzi bat azaltzea nahi nuke: daukadan informazio baten arabera, gure artean eta almadiarien taldean hain zuzen, ez dakit nola esan... traidore hitza agian gehiegizkoa da, baina gutxienez salatari bat dugu.

Aizkolariak izei erraldoia azken talkarekin, kirrika hotsen artean, hasieran emeki eta gero abailaz bota eta lurraren kontra sortzen duen danbatekoaren efektu bera sortu zuen Gartxotek esandakoak koadrilan eta Ximenorengan bereziki.

– Ziur hago esaten duanaz, Gartxot? Oso baieztapen latza bota duk!

– Zoritxarrez, halaxe da, baina ez ditut emango nire iturrien izenak. Hala ere orain arte egindakoa tristea bada ere, hots: Burgin gure senitartekoek egindako bilera baten berri ematea Nikolas abeltzainari, aurrerantzean ezer gogorragorik egin aurrena, ni neu behintzat, publikoki, hemen damutzen bada, bigarren aukera bat emateko prest nengoke. Zer deritzozu Ximeno?

– Beno, orain arte egindakoa ez baduk hire ustez barkaezina izan, onartuko nikek nik ere. Zer deritzozue? Beste guztiek elkarri begiratu ondoren baiezko keinuak eta adierazpenak egin zituzten, balizko salatariaren arrazoiak entzuteko asmoz.

– Tira, ba, ez zait oso zaila izango jakitea nor den eta izen bat badut buruan dagoeneko. Publikoki agertzen bada eta barkamena eskatzen badu onartuko dugu berriro ere koadrilan. Agertuko al du bere burua salatariak?

Lehen bidaian Gartxot eta gero, soldadu aragoiarren mastan bi gezi iltzatu zituen Martin, aurreratu eta denen aurrean jarri zen burumakur.

Zurrumurrua barreiatu zen ahoz aho, ibaiak uholdeen ondorioz ibarrean egiten duen bezala, eta elkarren artean hizketan hasi ziren ahopeka ia denak.

– Martin? –esan zuen harrituta Ximenok–. Baina besteak bezala familia ezagun eta behartsuenen artean behartsuena haiz eta! Nola liteke? Zer tratu onartu huen? Zergatik?

Txistua irentsi eta burua erdi makurtuta, Ximenori begira, erantzun zion:

– Zuk zeuk esan duzu, behartsuen artean behartsuenak gara, hain behartsuak zeren gure zorrak handiegiak baitziren kitatzeko, ustezko negozio honekin eta horregatik berriro ere saldu egin behar izan genuen gure ohorea... tira, ohorea gehiegi esatea litzateke, aspaldi galdu baikenuen, zerbitzua hitza egokiagoa litzateke –eta hori esanez belaunikatu egin zen Ximenoren aurrean negarrez, erreguka.

– Altxa, gizona! Altxa hadi! Nork eta zer proposatu zian? Berriro ere isilaldi luze bat zabaldu zen Ezkaren ibaiertzean, Martinek jakin baitzekien bere zerbitzuak eskatu zituena boteretsua zela eta mendekatzeko indarra bazuela.

– Izena esan baino lehen, babesa eskatu nahi dizuet, babesa nire familiarentzat almadietan nagoenean. Zuetariko asko hemen geldituko zarete eta ez dut uste gehiegi eskatzea denik.

– Tira, Martin, izango duk babes hori, gure gizonak jakinaren gainean zeudek eta alkaideak berak ere zerbait egin beharko dik.

– Ongi da. Nikolas izan da, Nikolas abeltzainak presionatu gaitu ia itotzeraino, bere alde jarri eta esandakoa bete nezan.

– Eta zer da bete behar huena, Martin? –bota zuen serios Ximenok, ia-ia jakinaren gainean.

– Zu hiltzea Ximeno. Gauean lotan zeundenean zu hiltzea. Barkaidazu, barkaidazu!

– Eta zergatik ez ninduzun hil Santakaran? Erantzun!

– Ez nintzen ausartu. Ez nintzen gai izan nahiz eta labana eskuan, zuregana hurreratu. Baina Nikolasek gehiegi sakatzen gaitu eta ...

– Tira, aski duk! Ikusi duk Nikolas bere ordaina jasotzen ari dela eta ez dela uste bezain boteretsua. Nik nire aldetik ulertzen diat hire egoera eta barkatzen diat, hik nire bizitza barkatu huen bezala eta hurrengo bidaian, hala erabakitzen baduk, almadian batera jaitsiko gaituk baina hire konfiantza osoa behar diat. Gutarra haiz, hala Nikolasen menekoa? Altxa hadi!

– Almadiaria naiz eta almadiaria izaten jarraitu nahi dut, eta hori zuri zor dizut Ximeno. Nire konfiantza eta zerbitzu osoa duzu zure eskuetan, onartzen banauzu.

– Onartua hago, Martin, esan diat, onartua hago. Tira, ibaia inoiz ez da izaten guk nahi bezain laua eta zuzena, bere bihurguneak baditik eta horiek gainditzeko prestatzen gaituk, ez al da hala almadiariak? Heia ba! Bihurgune hau ere gaindituko dugu. Bihar egunsentiarekin aterako gara.

***

Hetxoko ibarrean beste almadia bat, beste nabata bat, aterea zen egunsenti horretan bertan, izeiz eta amorruz gainezka, mendeku gose. Roman nabatariak izan zuen bai, bere morroiaren bitartez, Oliba monasterioaren aferaren berri. Zorigaiztoko berria. Berarentzat izan behar zuena nori eta Ximenori eman!

Bost zatiz osatutako nabata inoiz baino bortitzago jaisten ari zen Aragoi Subordan ibaia, ausartegi agian, amorruak estaltzen baitzizkion begiak Romani.

– Tira, Roman, denok zekiaguna batarione naizela baina kontu gehiagoz gidatu beharko genikek, ezuste asko izaten ari gaituk ibilbidean, normalean izaten ez ditugunak. Lasai gaitezen!

– Lasaitzea nahi baduk nik lagunduko diat ibaira jauzi egiten eta erabat, betirako lasaituko haiz bertan, koldar hori! Eta hori esateko burua itzuli zuen Romanek, hain justu ibai erdian agertzen zen harkaitz batek eskuineko aldetik, nabatari bortizki jotzen zion une berean.

– Erne denok! Harkaitza eskuinean! –seinalatzen saiatu zen Romanekin batera aurreko zatian gidatze lanen ardura zeukan beste gizonak–. Erne denok edo gureak egin dik! Baina ze demontre gertatzen zaik Roman! Nahikoa diagu! Etor zaitez berriro ibaira eta utzi burutazio horiek bere garairako. Aski diagu Roman!

Kolpeak eta lagunaren madarikazioak berriro bere onera itzularazi izan balute bezala, aurpegia eskuaz igurtzi eta irmo heldu zion arraun luzeari nabata zuhurrago gidatzeko asmoz.

Gaua “El Matral” deituriko inguruan igarotzeko asmoa zuten, hain zuzen Ezka eta Aragoi ibaiak elkartzen ziren puntuan. Romanen arabera, hurrengo egunsentiarekin batera Ximenoren almadia agertuko zen eta uretako kontuak bertan garbituko zituzten. Tema hori sartu zien berarekin zihoazen beste bost nabatari armatuei.

– Ximeno akabatu eta besteak zauritu ondoren, denek ikasiko ditek norenak diren ur hauek! –lelo horrekin zebilen bueltaka, lerro bakarreko abesti monotonoarekin.

Han egongo ziren beraz, harraparia ustezko harrapakinaren zain dagoen bezala, lepora jauzi egiteko prest, eta segada honetan, ez bakarrik beraiek baizik eta Salbaterrako soldaduak ere, jakinaren gainean zeuden. Egoera latza benetan Burgiko almadiarientzat.

***

Ximenok esan bezala, ohitu behar ziren ibaiaren zein bizitzaren gorabehera korapilatsuetatik onik ateratzera eta halaxe, berriro ere, hainbat herrikide goiztiarren agur beroa zubi gainetik jasoz eta hortzak estutuz, abiatu ziren almadia xelebrean Ezkan beheiti.

Oraingo honetan sei lagun zihoazen: lau gidatze lanetan eta Martin eta Joxe, bata atzean, bestea aurrean, baleztak eskuetan, besteen bizitza babesteko asmoz, egoerak ezinbestean hala eskatuko balu.

Almadia honek, hala ere, ez zuen zerikusirik hasierako biekin. Hasi bezain laster antzeman zuten, Ximenok ez beste guztiek, gidaritzaren zailtasuna, garraiatzen zuten bost zatiko almadia erraldoiaren bizitza propioa, alegia, eta horrek zekarzkien zailtasun apartak. Inoiz baino erneago ibili behar zuten Ximenok azaldutakoa ekiditeko, hots: aurreko eta atzeko zatien arteko kontrola galduz gero, erdibitu zitekeen “V” forma hartuz eta akabo bidaia. Almadia hau suge erraldoi baten antzera mugitu behar zuten, sigi-saga, “S” itxura emanez, hori zen kontrolaren ezaugarria.

Balizko eraso baten aurrean, aurreko bidaian ez bezala, Martinek eta Joxek bakarrik erantzun ahal izango zuten, ez beste inork, nahiko lana izango baitzuten gidatzen.

Bukatu zen arroila eta hasi ziren arazoak Aragoiko soldaduen eskutik:

– Baina zer demonio egin dute oraingo honetan nafar ero hauek? Zer kristo dira babesleku horiek?

– Zuk zeuk esandakoa, jauna –erantzun zuen gehiegi pentsatu gabe soldadu batek– babeslekuak, garbi dago.

– Tira astapito halakoa, ez diate buru hori pentsatzeko eman, tiro egin ezazue. Tiro egin almadiak gelditu arte.

Eta berriro ere aurrekoan gertatukoa errepikatu zen ia-ia. Zaldun guztiak almadiari jazarriz, agertzen eta desagertzen ziren zuhaitzen artean. Baina oraingo honetan kapitain aragoiarrak, arkulari batzuk zeuzkan prest, almadiariak hiltzeko asmoz.

Gezien zaparrada gainera etorri zitzaion almadiari. Oholak lodiak ziren eta bere lana ederki betetzen zuten. Almadiak ontzi fantasma bat zirudien, ikusezinen eskuek gidatutako ontzi fantasma, ez hitzik ez gizakirik begi bistan. Patuak gidatua? Sentsazio horrek une batez aragoiarren bizkarrezurra zeharkatu zuen eta dardarizoa eta beldurraren menpe, geziak jaurtitzeari utzi zioten, han ez baitzen zulatzeko inor ikusten. Zer kristo ote zen hura? : Almadia edo “arimadia”?

Kapitain aragoiarra ahoa bete hortz gelditu zen zaldiaren gainean ezpata eskuan eta lelo aurpegiarekin, zer esanik jakin gabe. –Hau sorginkeria ote?–.

Geziz jositako “arimadia”k Ezkan behera egin zuen, deabruaren eskuak gidatuko balu bezala, Aragoirekin talka egin arte. Elkartu bezain laster, zurezko sugeak bere norabide berrirantz jo zuen.

– Roman, gauza bera ikusten ari gara?

– Bai, Ramirez, baina zer da hori? Sekulan ez diat halakorik ikusi. Bi buru duen sugea ematen dik. Eta nork gidatzen du?

Egunsentiaren argi apurrak eta distantziak ez zieten Hetxoko nabatariei behar bezalako ikusmena eskaintzen, baina hala ere tentuz, atzetik jarraitzeari ekin zioten.

– Horrelakoak badira hik ezagutzen duan Ximeno horrek egiten dituen almadiak, ez diagu zereginik. Hobe bakean uztea. Hori ez duk almadiari arrunta, deabruarekin tratutan ibiliko duk. Utz dezagun bakean.

– Lasai, jarrai diezaiogun kontuz eta ikusiko diagu zer ote den –errepikatu zuen Romanek, berak ere sentitzen zuen beldurra gainditu nahian.

Eta hori esan ondoren almadia fantasman bi gizon agertu ziren saltoka: Martin eta Joxe, jauziak eta oihuak eginez, pozaren pozez.

– Lortu dugu, lortu dugu. Zuloz josi gaituzte baina guk hala ere, aurrera, beti aurrera!

Eta arraunak askatzen ez zituzten beste lau almadiariei begiratu eta konplizitate keinua jaso zuten. Ongi, benetan ongi ateratzen ari ziren gauzak, nahiz eta geroz eta azkarrago gibeletik zetorkien nabata ikusi ez.

– Ikusten? Banekien amarru bat besterik ez zela. Zer deabru eta zer arraio! Ximeno eta bere gizonak dira babeslekuetan gordeta, soldaduek zulatu ez ditzaten. Goazen haien bila, goazen Ximenoren bila. Azkar!

Eta hori esanez arraun egiteari ekin zion Romanek amorrazioz beteta, mendekua eskura ikusten baitzuen. Nabatari aragoiarren trebezia handiagoa zen eta nafarren lasaitasuna aprobetxatuz hurbildu ziren, geziak jaurtitzeko distantzia bilatuz. Joxe eta Martin berbetan ari ziren, pozaren pozez, gezi batek Joxeren beso bat zulatu zuenean.

– Hats! Zer da hau? Nondik atera da gezi madarikatu hau? Lagundu, eraman nazazue babeslekura, azkar! Besotik gezia kendu beharra daukat.

– Zer gertatzen duk, Martin? –esan zuen Ximenok beraiengana zekarten zauritua ikustean.– Nondik atera duk gezi hori? Tira! Hoa eta aurre egiok dena delakoari. Ez gaituzte txitak bezala harrapatuko.

Nabatatik bi arkularik geziak jaurtitzen jarraitzen zuten geroz eta gertuago.

– Zer da hau, Ximeno? Almadia bat da eta gu zulatu nahi gaituzte? Zer demontre da hau?

Ximenok une batez arrauna Martinen eskuetan utzi eta burua atera zuen babeslekutik.

– Roman! Roman eroa nire bila, mendeku bila. Ero horrek ez du ezer ulertu nahi, dena eskuratu nahi du –esan zuen ukabilak estutuz.

– Almadiari aragoiarrak dituk, Martin, eta gu akabatzea nahi ditek. Aurrean oihuka doana Roman duk, ezagutzen diat. Ero galanta. Lortuko al duk bi baleztari horiek deuseztatzea Martin?

– Bailortuko dut, lasai egon. Zuek jarraitu zuenarekin– eta arraunaren giderra eskaini zion.

Erronkariarrak baleztari trebeak ziren eta koadrila horretako trebeena Martin, dudarik ez! Babeslekuak ematen zion oinarria profitatuz, geziak jaurti eta bi nabatarien oinak zulatu zituen, haien harridura eta zorigaiztorako. Erreguka eta odoletan nabatazorura erori ziren. Romanek, anabasari jaramonik egin gabe eta almadiaren hurbiltasuna akuilu zuelarik, aurreko arraunlaria bakarrik utzi eta enborrak mugitzeko erabiltzen zuten kakodun pertika bat hartuz, abordatzea egiteko prestatu zen, behin eta berriro Ximenoren izena madarikatuz. Ximeno konturatu zen bere izena hain hurbil entzutean, zein zen egoera, are gehiago Martinek bere balezta, ero harengana destatzen zuen une berean.

– Ez, Martin! Ez! Nirea duk! Gizon hori nirea duk! Hartu arrauna, azkar!

Martinek onartu zuen Ximenoren agindua, nahiz eta baleztaren kakoa galkatuz, kopeta erdian eman ziezaiokeen bete-betean, metro batera zegoen ero hari.

Jauzi egin zuen Romanek, pertikaren laguntzaz almadiara, justu Ximenok bizkarrean zeraman aizkorarekin aurre egiten zionean.

– Utz ezak mendeku alu hau. Ez zagok nor mendekatu, hire botere grina aseezina ez baduk, ero hori!

– Hau izango duk hire azken bidaia eta baita hire lagunena ere, Ximeno traidorea! Pertika bi zatitan hautsi zen Ximenoren aizkoraren kontra. Armak utzi eta eskuekin jarraitu zuten kolpeka,zilipurdika, dantzan zebilen almadiaren gainean, eta ur zurrunbilo batek eragindako norabide aldaketa batean, Romanek oreka galdu eta Aragoira erori zen.

Irentsitako lehen urekin eta ibaiaren indarra bere hanketatik tiraka sumatzean, garrasika hasi zen nabataria, justu Ximenok aginduak ematen zizkienean bere gizonei.

– Gartxot, ero hori harrapatzen dudanean bota erdiko urkilari lotuta daukagun soka luzea eta atera gaitzak. Zorte on!

Gartxot harrituarengandik erantzunik jasotzeko betarik eman gabe, jauzi egin zuen Ximenok ur-lasterretara, esku bat besterik ikusten ez zen gunerantz. Istant batean, biak desagertu egin ziren uretan, handik apur batera berragertzeko. Ximenok lepotik helduta zeukan Roman. Hura zen unea lakio batean bukatutako soka gotorra itotzear zeuden gizonei ahalik eta gertuen botatzeko.

Lortu zuen Ximenok eskua lakioaren barruan sartu eta heltzea, almadiarira erakarri eta igo zituzten arte. Gertatutakoak gertatuta, nahiko modu kaxkarrean gidatzen ari ziren, bai nabata eta bai almadia, eta ibai ertzerantz jotzea deliberatu zuten nafarrek, atseden hartu eta egoera zertxobait konpontzeko asmoz. Gauza bera egin zuten askoz okerrago zeuden nabatariek eta Tiermas pareko ibai-bazter batean geldiarazi zituzten ontziak.

Zaurituak lehorrera atera zituzten eta zauriak ahal bezala garbitu eta tornikete batzuk egin ondoren, egoera baretzen joan zen. Roman, halako batean, irentsitako urak bota eta bere onera etorri zen.

– Zer gertatu da? Non gaude?

– Zer gertatu den diozu? –erantzun zion berarekin nabata gidatzen zuenak–. Zure erokeriak ia denak ito gaituela, ero hori! Horra hor gertatu dena.

– Ikusitakoak ikusita, gehiago balio du zuretzat diruak zure gizonek baino. Gaur inoiz baino garbiago gelditu da Roman. Oso garbi. Eta saldu diguzun Ximeno basapizti horren irudiak ez du zerikusirik gizon kementsu honekin, bere bizitza zu salbatzeagatik arriskuan jarri duen gizon honekin. Nor da basapiztia, ero halakoa?

– Ximenok salbatu? Baina zergatik Ximeno? Hiltzen uztea besterik ez huen egin behar eta negozio guztia hiretzat.

– Ez naik negozioak bakarrik mugitzen Roman, nahiz eta hik halakorik ulertu ez. Hemen denontzat zegok lana, eta badakik, oso ongi dakik. Ez diat ezer hire kontra, eta are gutxiago hire gizonen kontra, beraz konpon dezagun arazo hau behin betiko gure artean edo hurrengoan ez diagu gupidarik izango.

Romanen gizonak erabat ados zeuden. Bakarrik bere nagusi egoskorraren azken hitza falta zen haien arteko lehia konpondu ahal izateko. Lurrean blai arnasestuka zegoen Romani begira gelditu ziren aragoiarrak.

– Ados, Ximeno, ados. Bakea egin dezagun nire aldetik piztutako gerla honetan.

Eta eskua luzatu zion auziari bukaera emanez.

Nabatariak bertan gelditu ziren, haietariko bat Tiermas herrira laguntza bila zihoan bitartean eta almadiariak ibaian murgildu ziren berriro, Zangoza helburu.

Nabatari eta almadiarien arteko lehia, zirudienez konponduta zegoen. Ibaiaren beste oztopo bat gainditu zuten, ibaia lagun. Arimadia, soldadu aragoiarrek deitu zioten bezala, Aragoin behera zihoan, bere itxura bereziarekin Nafarroako lurretan sartu zenean.

Iritsi ziren Zangozara eta ohiko ontziralekuan almadia lotu eta bi gizon zaintza lanetan utzi ondoren, zauritutako Joxe medikuarengana eraman zuten. Bere egoera larria ez zela ziurtatu eta Joanes merkatariarengana jo zuen Ximenok, garraioaren berri emateko.

– Eguerdi on, Joanes –esan zuen ate gotorra mugituz–.

– Baita zuri ere, Ximeno! Iritsi zarete? Lortu al duzue?

– Bai, halaxe da! Ez zenuen espero edo? Kuriosoa da egun berean eta ordu berean Romanen nabatariak ere bidaia berbera egitea, ez duzu uste?

– Begira, Ximeno, azaldu nizun Romanen morroiari tratuaren berri eman behar niola eta hortik aurrerakoa, zuk sinetsi ala ez, beraien erabakia izan da. Baina gauza bat esan behar dizut: ez nuen uste lortuko zenutenik, alajaina! Imajinatzen dut oztopo gehiago izan dituzuela bigarren honetan eta ez baduzue garraio hau arautzen Aragoiko arduradunekin, egunetik egunera zailagoa egingo zaizue ibaia jaistea.

– Halaxe da bai, eta horren esperoan gaude, ea Erriberritik erabakiren bat hartzen duten! Dena den, eta gaurkoarekin jarraituz, non utzi behar ditugu enborrak eta nor izango dugu zain?

– Bai, Karkaztelun izango da, eta Olibako lanen arduraduna den “Buru” deituriko arotza, zuek iritsi arte zain izango duzue inguruetan.

– Ongi da. Bagoaz ba lehenbailehen! Ikusi arte, Joanes.

– Zorte on, Ximeno. Berriro ere Joxe oheratua zegoen medikuaren etxetik igaro eta bere egoera hobera zihoala ikusita, lasaiago bueltatu zen almadiarantz. – Joxe, hik atsedena hartu eta itzultzerakoan pasatuko gaituk hire bila. Askatu zuten almadia eta berriro ere Aragoiren uretan murgildu ziren, arraunei eraginez eta lasaitasuna lagun, Zarrakastelu helburu, “Buru” delakoaren bila.

ERRONKARI HELBURU

Bitartean, Erriberriko gortean erabaki garrantzitsuak hartzen ari ziren hainbat gairen inguruan. Gaztela eta Aragoiko erresumen presioa zela medio haien aldeko eta kontrako jarrerak nagusitzen ari ziren erresumaren leku ezberdinetan, eta Nafarroako hainbat noble, bando batean zein bestean lerratzen ari ziren poliki-poliki: Gaztelazaleak edo Nafarroazaleak.

Erronkarik aspalditik ekialdeko mugaren papera jokatzen zuen eta nahiz eta Karlos III.aren erregealdian gatazka berezirik suertatu ez, hainbat erabaki hartzeko ordua iristen ari zen ibar horretan eta konkretuki, Burgiko gazteluan.

Horien artean, almadiaren garraioarena zegoen: Erregek hartutako erabakian ez zegoen bakarrik Erronkarirekiko keinu berezia. Horrekin batera, ondo jokatuz gero, balizko gatazka baten aurrean, bere alde jarri nahi zituen erronkariarrak.

Baita ere nolabaiteko garbiketa selektiboa egin nahi zuen mugan, kontrabandoan, hain erraz aberasten ziren hainbat abeltzain boteretsurekin, ikus zezaten, zigortu batzuen lepotik, nondik jo behar zuen haizeak aurrerantzean. Horretarako konfiantza osoko gizon bat behar zuen Burgiko gazteluan, eta ez bake garaietan diru eta bizimodu errazaren arrimuan gizendutako Lope alkaide ahula. Gizon hori, berak hala eskatuta, Antso kapitaina zen.

Tentu handiz azaldu beharko zion Lope alkaideari gortearen asmoak, garaiak ez baitzeuden etxe barruan etsai berriak sortzeko. Aldaketa garaiak zetozela eta, erretiratzeko gomendioa eskaintzen ziotela eta halakoak esan beharko zizkion Lope zaharrari, mindu gabe baina kementsu, era berean. Haren laguntza ere beharko zuen herriko sagar ustelak ezagutu eta haietariko baten bat zigortzeko.

Horrekin batera Salbaterrako kapitainarekin ere almadiaren inguruko zergak eta tratuak adostu beharko zituen eta horretarako eta mugan zehar zaintza lanak egiteko, soldadu-talde handiagoa eramango zuen orain arte zegoena indartzeko. Agian gazteluak obrak beharko zituen biztanle berriak bertan egokitzeko. Burutazio horiek guztiak zebilzkion jira-biraka, Erregek, morroi baten bidez, bere aurrera deitu zionean.

– Antso, hurbil zaitez! Nire aitaren borroka garaiak alde batera utzi nahi izan ditut erregealdi honetan, harreman saiakera bereziak eginez hiru erresumekin helburu hori gauzatzeko asmoz. Itxuraz bakean bizi arren, jakin badakit Nafarroa harrapakin preziatua dela haientzat guztientzat, eta bereziki Gaztela gudazalearentzat. Hala ere Aragoiko muga bereziki zaindu behar dugu eta horretarako bidaltzen zaitut zu Antso, nire kapitainik leialena eta kementsuena lur haietara, erronkariar leialekin batera ekialdeko muga indartu dezazuen, bai bihotzetan zein gazteluetan. Ziur naiz lortuko duzula erronka hau hainbeste maite duzun lur horietan, eta erronkariarrek berehala antzemango dutela iritsi berria den Erriberako kapitain honek ia beraiek bezainbeste maite duela haien ibarra, Erronkari malkartsua. Zoaz lehenbailehen!

– Zure esanetara, Errege! Agindutakoa ahalik eta hoberen burutzen saiatuko naiz.

Errege-areto dotorea atzean utzi eta plaza nagusian zain zuen soldadu-taldearen buruan jarri ondoren, besoa altxatu eta agindua eman zuen:

– Erronkarirantz, soldaduok!

Hogei soldadu zeramatzan bere agindupean, maiatzaren erdialdean Erriberriko palaziotik atera zen kapitainak. Zalantza asko zeuden egitasmo berrian eta zailtasun ugari, garai berri korapilatsuagoak aurreikusten baitziren Nafarroan eta bere inguruan gero eta indartsuago bultzaka zeuzkaten erresumen artean. Xabierren eta Zangozan gelditu ondoren, hainbat agindu uzteko bertako nagusiei, Leireko monasterioaren bide aldapatsua hartu zuten, mendizerrari ekin baino lehen otoitz egiteko Nafarroako erlijio-gune esanguratsu eta maitagarrienean.

“Zeruan eta lurrean diren indar guztiak beharko ditugu gure askatasunari eusteko” –pentsatu zuen Antsok. Leireko abadearekin mintzatu eta gero otoitz egitera sartu ziren zaldunak, bedeinkazioaren bila. Ezagutzen zuten Birila santuaren legenda, non Leiretik mendira atera eta gero, txori baten kantuaren liluran, denboraren zulo neurtezinean murgildu zen, konturatu gabe.

Beraiek ez ziren santuak eta ez zuten denbora alde, beraz, kaperatik atera, armak jaso eta eskularruak tinko finkatuz zaldietan igo ziren, mendizerrako bidea isilean igarotzeko.

Talaia haietatik Tiermasi, Aragoiko herri gotortuari, behin eta berriro so egiten zion Antsok, zergatik jakin gabe, agian edozein militarrek egingo zuen bezala, nolabaiteko mugimenduak antzeman nahian edo...

“Askoz errazago litzateke ekialdeko muga zaintzea lau herri horiek menpean izanda. Tiermas eta Salbaterra menperatuz, beste biak, Ezko eta Sigues, nekazal herriak, erraz etorriko lirateke Nafarroaren uztarrira, bertako biztanle asko oraindik euskaldunak baitira”.

Tamalez, hori ez zen horrela eta sekulako buelta eman behar zuten Leireko mendikatetik Erronkarin barrena sartzeko; neguan, gainera, erabat inkomunikaturik gelditzen ziren lur haiek.

“Dena ez dago gizakion eskuetan, patuak ere bere lana egin behar du” –pentsatu zuen mendizerra irabazi ondoren lursail ikaragarriak bere oinetara ikustean.

Ezker aldetik gertu zituen Arbaiungo arroila ikaragarriaren horma bertikalak, eta hegaka zirkuluetan haren gainean, sai saldo handiak, haratustelaren bila. Hegoaldera, Aragoi ibaiak marrazten zuen ibar zabala. “Herri ederra eta aberatsa benetan Nafarroa” –pentsatu zuen haren zerbitzurako bere bizitza emateko prest zegoen gudari leialak.

Oraindik goiz zen Erret-Bardeetan neguko zazpi hilabeteak pasatzera joandako artzain eta artaldeak bortuetako larre freskoetara itzultzeko. Hilabete bat falta zitzaien oraindik eta egiten ari ziren bide hura aspaldikoa zen, altxunbidea deitutakoa. IX. mendetik Antso Gartzia erregeak, Olasteko gudaldian, arabiarren aurka erakutsitako ausardiaren truke erronkariarrei emandako eskubide historikoa.

Denbora aurrera zihoan inongo gorabeherarik gabe espedizioan eta gutxi gelditzen zitzaien Burgira jaisten zen nalda hartzeko. Geldialdi bat egin zuten, hankak luzatu eta mokadu bat jateko.

***

Burgiarrek ez zekiten ezer Antso kapitainaren etorreraz eta bizitzak ez zeraman ohiko martxa, ibarraren atea zen herri txikian. Nikolas, berriro ere, almadiarien bidaia aprobetxatuz, bueltatu zen bere aurreko jazarpenera, mendeku bila, jasotako mezua ulertu ezinean. Errudun bat behar zuen, edo bi, edo gehiago, bere aurka egindako ekintza guztiak ordain zitzaten eta handik edo hemendik zigor bila zebilen, bazterrak harrotzen. Txurrut mutua, ezinbestean, ez zegoen bere aginduak betetzeko pronto, garestiegi ordaindu baitzuen egindakoa, eta gero eta hordituago igarotzen zituen egunak egoera tamalgarrian, baina abeltzain harroak bazeuzkan oraindik morroi gehiago eskura, edo hori uste zuen behintzat.

Gertatutakoak gertatu ondoren, bere alde jokatzen zuten ohiko bi kidek atzera egin zuten harremanetan, laguntasun hura alde batera utziz, mementoz. Ez zen kikildu hala ere Nikolas eta hainbat zor zituen Lope alkaidearengana jo zuen. Gazteluan aurkitu zuen, noski, bere etxeko gela nagusian eserita, zakur bi lagun.

– Kaixo, Lope! Zer moduz portatzen dira oparitutako ehiza txakurrak? Ibili al zara jadanik basoan, basurdetan?

– Kaixo, Nikolas. Txakur onak dira, baina aurten ez naiz atera, ez oraindik. Ez dut gogorik eta gainera hanka bat gaizki daukat. Nahiago dut zaldian paseatzea noizean behin. Eseri zaitez.

– Ai, Lope, urteak, urteen kontuak dira horiek. Zaindu beharra daukazu, eta zure lagun leialenak ere gehiago zaindu beharko zenituzke. Honen harira, konturatu al zara ez duzula ezer egin nire etxearen kontra gauzatutako erasoen aurrean?

– Bai, baina zuk ere baduzu horretan ardura, bestela zertara etorri zen Kattalin gaixoa beraien kontrako jazarpena salatzera? Zuk eta nik badakigu nor den eragilea.

– Tira, tira! Noiztik arduratzen da alkaide bat herriko azken morroiarengatik, ezkongabe lizun horrengatik?

– Nikolas, zuk badakizu ez dudala gehiegi sartzen muturra aragoiarrekin dituzun aferetan baina mugan zaude, bai muga geografikoan, zein legezkoan, eta dena ez da libre, beraz mugatu zure nahiak edo...

– Edozer? Beldurra dizudala uste al duzu? Lagun boteretsuak ditut, zuk uste baino boteretsuagoak, eta berandu baino lehen konturatuko zarete bai zu eta bai herri honetako hainbat gizajo zein den nagusia hemen. Hori bada zure erantzuna nire eskaerari, gogoan izango dut aurrerantzean eta ohi bezala nire erabakiak hartuko ditut. A, eta gauza bat Lope: Ez zaitez jarri nire bidean, bestela istripuren bat gerta daiteke, argi dago?

Burua makurtu eta txakur bat laztantzen hasi zen kasurik egin gabe Lope. Nikolas handiputza begiratu zuen atea itxi eta danbateko bat emanez desagertu zen arte. “Ezer gutxi egin zezakeen bere lau soldaduekin benetan indartsua zen abeltzainaren aurka”. Alkaide bezala zeraman azken hamarkadan erabat ahaztuta zegoen gaztelua eta lau paretak eustea izan zen bere zeregin nagusia. Erriberriko gorteak, zirudienez, ez zuen beste egitasmorik lur haietarako. Hasperen egin zuen, beheko suan beste egur bat jarri ondoren eta orduan kanpai hotsa entzun zuen, ezohiko bisitak zeudenean jotzen ohi zena, baina oraingo honetan errepikakorra oso. Txakurrak xaxatu zituen berarekin atera zitezen.

– Tira, lagunak, mugi zaitezte, bestela zuek ere herrenak geldituko zarete ni bezala. Goazen ikustera zein den hainbeste kanpai hots merezi dituen bisitaria.

Kukulako arroka gainean zegoen gaztelu xumearen harresira igo eta soldadu batek seinalatzen zuen bezala, Nabaskoitzeko biderantz behatu zuen. Soldadu saldo bat zetorren, lau zaldun eta beste hamaseiren bat oinezko, mandoak eta gurdi batekin. Zirudienez, karga dezente zekarten. Berehala Nafarroako zutoihala bilatu zuen asaldatuta, eta baita aurkitu ere, bigarren zaldunaren eskuetan, tinko haizearekin dantzan. Berriro ere hasperen egin zuen, arnasa sakon hartuz, zeren ez bera ezta gaztelua ere, ez baitzeuden prestatuta inongo erasoari erantzuteko.

Harresitik jaitsi zen korrika eta gazteluko “konpainia” antolatzen saiatu zen ahalik eta txukunen, harrera itxuroso bat eskaintzeko etorri berriei.

Soldadu saldoa Burgin sartu zen, bertakoen begirada harrituen pean, aspaldiko partez ez baitzuten gogoratzen halako desfile dotorerik ezta ibarrean zehar ere. Buruan zihoan kapitainak irribarretsu agurtzen zituen.

– Soldadu gehiegi gauza onerako!– esaten zion amatxi batek atarian zegoen gizonari.

– Baizera, andrea! Zuk beti gaizki pentsatu behar. Agian ez dira hemen geldituko.

– Bai, artaburu! Baina modu batean edo bestean horiek jan bai baina lanik egin ez! Ulertzen? Beti izan da horrela eta beti izango da!

Kuxkuxero guztien artean bazegoen bat begi onez ikusten ez zuena, inondik inora, hainbeste soldaduren etorrera. Asturu txarrekoa zen hura guztia Nikolasentzat. Mugitu beharra zeukan isilpeko itun baten bila.

Gazteluko atearen aurrean gelditu zen konpainia, Lope eta bere lau soldaduen aurrean, zehazki.

– Egun on, Lope alkaidea, Antso kapitaina nauzu eta gazteluan sartzea eskatzen dizut, Nafarroa eta Erregeren izenean.

– Aurrera, Antso, ongi etorri berriro ere zeure etxera. Eta kortesiazko eskaera egin ondoren Antso eta beste hiru zaldunak, barrenera sartu ziren.

***

Maiatzean lehen enarak etortzearekin batera, beste enara batzuk ere azaltzen ziren bortuaz gaindi, Erronkariko herrietara itzuliz, negua Mauleko espartin lantegian pasa ondoren. Erronkariko ezkongabeak, emakumeak ziren gehienak, eta gizonak artzain lanetan eta beste ofizio batzuk zirela medio ibarretik atera behar ziren bezala, beraiek usadio berbera jarraituz, iparralderantz, Zuberoako lurretarantz alde egiten zuten.

“Enaren ibilbidea” deitutako bidaia luzea zen, eta itzulera burutzean, herriak emakumeen aurpegi gaztez eta alaitsuz betetzen ziren. Zenbat besarkada!, zenbat malko eta irri, denak nahastuta, zenbat kontu esateko Zuberoako hiriburuan lanean emandako neguko ordu ilun eta hotz haietaz! Udaberriaren argitasun eta pozarekin, alaitasun berria zetorkion ibarrari: halabeharrez etxeetatik lan bila urtero alde egindako neskak, emakumeak, etxera bueltatzen ziren.

Erronkariar enara hauek hizkuntzaz zubererarekiko antzekotasunak zirela medio, itzuleran, are zuberotarragoa bihurtzen zuten bere erronkariera, neguan Maulen emandako orenen poderioz. Euskal Herrien eta hizkuntzen arteko harremana horrela gauzatzen zen Erronkari eta Zuberoaren artean. Onki xin, enarak!

Garazi oraindik gaztea zen bidaiatu eta Maulen lan egiteko, baina bera baino bi urte zaharragoak ziren lagunak iristear zeuden Burgira. Hauxe zen garaia! Bere bi lagun maiteenak bihar bertan agian, egongo ziren berarekin: Joana eta Andeia. Zenbat kontu eta zenbat istorio, amodio eta desamodio, amets, izango zituzten elkarri kontatzeko. Garazik bazekien, almadiarietako bi haien gustukoak zirela. Zer ezusteko jasoko zuten bi enarek haien berri izatean! Agian ez zuten datorren neguan herria utzi beharko, dena orain arte bezala bazihoan... agian.

***

Mementoz Ximenoren koadrilak garraiatzen zuen zurak ez zuen Zangozatik pasatzeagatik inongo zergarik edo bide-zorrik ordaindu, Erregek eta apaizek hainbat nobleekin batera, betidanik egiten zuten bezala. Beraz, denak irabazle. Gortearekin harreman egokirik ez zuenak, zergak ordaindu behar! Zer esanik ez!

Iritsi ziren Karkaztelura eta almadiak lotu bezain laster, gainera jauzi egin zuen ertzean zegoen gizon batek, ezer esan aurretik, eta bizpahiru bira eman zituen enborren gainean.

– Ikaragarria, zoragarria! Ezin nuen sinistu Benitok esandakoa! Kontatu zidaten hainbat nekazarik, aurreko bidaian, zuek hemendik pasatzean ikusitakoa, baina ezin nuen ulertu, ezin sinetsi, alafede! –eta alde batetik bestera pasatzean lokarriak eskuz errepasatu eta urkilak ukitu, arraunak eskuetan hartu eta berriro ere bi zatiak lotzen zituzten hurritza adarrak haztatu, eta almadian gora eta almadian behera, horditurik bezala.– Hau eraikin ibiltari harrigarria! Baina nori bururatuko zitzaion halako asmakizuna? Hura bai gizon burutsua!

– Eta nork esan dizu gizon bat izan zela? Kar, kar, kar!– barre egiteari ekin zioten almadiariek, ezin sinetsiz gizonaren balentria edo erokeria, inoren gonbiterik gabe almadia gainean horrela ibiltzeko– Nor zaitugu lagun? Jakin al daiteke? Bat-batean, gizonak tximistak jota bezala almadia erdian seko gelditu eta erantzun zuen: – Barkatu, barkatu, barkatu! Beti gertatzen zait gauza bera zerbait harrigarria ikusterakoan, eta zinez diotsuet aspalditik ez nuela halakorik ikusten! Barkatu! Buru arotza naiz, Olibako monasterioaren obra arduraduna, eta zerbaitetarako bedeinkatua izan behar bada gure Jaungoikoa, honetarako izan dadila, halako mirakuluak sortzeko, alegia. Aitaren eta semearen...– hasi zen erretorika gizon xelebrea –eta bizkarrean trabes zeraman zahatoa gainetik kenduz, almadiariei eskaini zien.

– To, to, edan ezazue, ona da benetan. Lur hauetako odola, bedeinkatua, Jaungoikoak egunero berak sortutako eguzki boteretsuaren bitartez ontzen duena. Dastatu! Halakorik ez duzue inoiz probatu, ziur nago! Hau ere beste mirakulu bat da: ardoa, ardoa. Zer litzateke bizitza emakumerik eta ardorik gabe, zer aspergarria ezta lagunok?

Almadiariek onartu zuten eskaintza eta zinez ona zegoen. Berehalaxe konturatu ziren monasterioko arotza zurrutero aparta zela. Hark zuzenduko al zituen obrak? Sekulako monasterioa aterako zitzaien alajaina! Barre algarari eman zioten zahatoa pasa ahala, gizon txiki eta bizkor hura ikusi eta entzutean.

– Etzazuela pentsa mozkortia naizela! Et, et, et. Lan egiteko bakarrik zahato bi behar ditut egunero, bestela lan guztiak gaizki ateratzen zaizkit! Ez da ardo asko, ezta lagunok?

Onbera zen gizona eta denboraldi bat egon behar izan zuen berarekin Ximenok hizketan, azalpenak ematen almadiaren eraikuntza prozesu guztiari buruz. Noiz moztu, nola, zergatik xafla haiek? Zertarako? Noiz jaitsi ahal zen ibaia, arraunaren forma berezi hura nola... almadia bera jaistea baino neketsuago izan zen une hura. Halakorik! Hura zen jakin-mina! Langile fina izan behar zuen... ardoak uzten zionean.

Almadia desegin ondoren, mandazainek hartu zuten erreleboa, bere mandoen uztarrietara lotutako soka, enbor bakoitzaren zulotik pasatu eta tira eginez gurdien gainean jarri zuten arte. Normalean garraiatu zituzten enborrak bospasei metrokoak izaki, ibai ertzean bertan erdibitzen zituzten, eroslearen beharren arabera, horrela askoz errazago garraiatzeko.

Lan horietan ari ziren bitartean, Buru arotza ezer esan gabe desagertu egin zen. Denek pentsatu zuten bere barrenerako: Hau bakea! Jatorra bai, baina nekosoa ere! Eta jarraitu zuten enborrak erdibitzen.

Lana bukatzear zegoela, hara non agertzen den arotz xelebrea otarrez jositako asto batekin.

– Lagunok, lagunok! Entzun gauza bat! Alde egin baino lehen opari batzuk eman nahi dizkizuet, baina hau sekretupean gorde behar duzue, bestela apaizek antzarrak ferratzera bidaliko naute hemendik.

– Zer dugu ba, Buru? Zein da sekretu hori? Arotzak itxoin zuen mandazainak alde egin arte eta zuhaizti batera eraman zituen.

– Tori, hiru besterik ez daukat baina egingo dizuet gehiago berriro etortzen zaretenerako.

– Baina zer da hau? –esan zuen Ximenok oihal banatan batuta zeuden hiru balezta atereaz–. Inoiz ikusi ditudan baleztarik ederrenak dira! Ederrak bezain onak dira tiro egitean?

– Zuk zeuk proba egin ezazu.

Ximenok Gartxoti eta Martini pasatu zien balezta bana eta inguruetako zuhaitz baten adar meharrei tiro eginez, erdibitu egin zituzten.

– Zoragarria! Inoiz ez dut hain balezta arina eta zehatza izan esku artean, ez duk hala Martin?

– Bai, benetan arina eta indartsua da, ederra benetan!

– Nire sekretua da... eta lagun errementari batena noski. Nik ematen dizkiot ideiak eta berak egiten ditu burdinazko piezak. Nire benetako zaletasuna hau da: armagintza, baina denbora librean eta ezkutuan egin behar dut bestela abadeak hemendik bidaliko nindukeen. Oso gustuko dut tramankulu handiak diseinatzea ere, baina horiek paper gainean besterik ez, ez baitaukat ez dirurik ez tokirik eraikitzeko.

– Badaukat ikusterik marrazki horiek? Eta arotza baino jenio baten plano eta marrazkiak ziruditenak erakutsi zizkien Buruk. Han denetik zegoen: tamaina guztietako katapultak, balezta erraldoiak, kako jaurtikitzaile galantak. Edozein gudarosteren hornikuntzarako arma preziatuak.

– Sorpresaz beteriko gizona zara Buru! Benetan! Hortik datorkizu goitizena? Burutsutik? Tori, oso plano ederrak eta beldurgarriak dira, militar askok bere eskuetan izan nahiko lituzketenak, ziur egon.

– Zuretzat, Ximeno: Baditut kopiak eginak. Agian ezagutuko duzu militarren bat, begiradatxo bat botatzeko parada izango duena. Zuretzat.

– Ongi da, gizona, eskerrik anitz. Kontu handiz gordeko ditut eta pertsona bati erakutsiko dizkiot ea zer deritzon. Egongo gara Buru.

– Ah, eta azken oparia alde egin baino lehen. Astoa eta ardoa, otarretan. Nafarroako ardo zoragarria jaki batzuekin, bueltako bidaiarako. Bidaia ona izan. Agur lagunak!

Gizon adeitsua zen arotza eta besarkada bana eman zien almadiariei, oso hunkitua baitzegoen haiekin emandako orduak eta gero. Jaso zuten monasterioaren agiri bat, egindako garraio eta lanaren seinale bezala eta Zangozarantz abiatu ziren dirua kobratzeko asmoz, lagun berri bat atzean utziz.

Dena ez zen arriskua izango ba ofizio horretan!

***

Burgiko etxe batean bilera bat burutzen ari zen hiru ezagunen artean, zeren diru kontuak tartean daudenean, laguna hitza erabiltzea gehiegizkoa izan baitaiteke.

Nikolas oldartsu mintzatzen zitzaien beste biei.

– Baietz! Horrela dela! Zergatik uste duzue bidali dituztela hogei soldadu Burgira? Aragoiarrak erasoren bat prestatzen ari direlako. Ziur naiz, nahiz eta azken bidaian horren berririk ez eman Txurrut ... mutuak –esan zuen tarte bat eginez–. Egin behar dugun bakarra zera da: kontrabandoa murriztu, jakin arte zehazki zenbat denborarako etorri diren eta itxoin, aragoiarrek eraso egin arte. Garaipenaren ondoren gure ordua iritsiko da eta bakoitzak bere saria izango du.

– Eta saiatzen bagara herria kontra jartzen? Hogei soldadu mantentzea oso garestia atera daiteke herritarrentzat eta seguruenez zergak igoko dituzte. Denbora kontua da nire ustez. Ezin izango dute halako taldea hemen luzaro mantendu azpilana ondo egiten badugu.

– Gainera has gaitezke esaten Aragoiko ibarretan zergak askoz arinagoak direla, ezta Nikolas?

– Zer? Bai, beno, tira... utz ditzagun zehaztapenak gerorako. Guk mementoz tinko eutsi behar diogu geure loturari aragoiarrak nagusitu arte.

Egitasmo horrekin topa egin zuten hiru handikiek: Nikolas abeltzainak, Battitta merkatariak eta Fortun, ibarreko arotzik famatuenak. Ofizio horietaz gain edozein jaki, arma edo dena delakoarekin kontrabandoa egiteko prest zeuden eta horrek ematen zizkien mozkinik oparoenak. Ziur zeuden plan horrekin garaipenera iritsiko zirela aurki.

Baina gazteluan erabakiak uste baino azkarrago hartzen ari ziren, arrapaladan nolabait esateko, ongi neurtuak, hala ere. Antso kapitainak bertan sartu zenetik, bere egitasmo eta agindu gehienak azaldu zizkion Lope nekatuari. Honen erabakia bere familiarekin Erriberrira erretiratzea izan zen, Erronkariko negu bortitzak geroz eta jasanezinagoak egiten baitzitzaizkien.

Erabaki horrekin batera, herriko azpisugeen izenak bota zituen mahai gainera: Nikolas, denen burua, eta segidan Battitta merkataria eta Fortun arotza. Banan-banan joan ziren Antsoren zaldunak traidoreen etxeetara. Gau hori gazteluko kartzelan elkarrekin pasatu zuten, oihuka, kexuka, irainka, erreguka, akituta, damutu nahian, nolabaiteko konponketak bilatzen, eroskeriak eskainiz azken aukera bezala, etsipenak jota, zigorraren zain, finean.

Lehenbailehen eskaini nahi zizkion herriari ekintzak, ez asmoak, eta horretarako erabakiak hartu behar ziren, eta hartzen ari zen Antso, alkaide berria. Almadiariak eta enarak iristerako hainbat gauza aldatuko zituen, herriaren jarrera ikusteko.

Atxilotuen ondasunak lau zatitan baloratu ondoren, laurden bat familiari eskaintzen zitzaion, nahi bazuen alde edo bertan geldi zedin. Beste laurdena herriarentzat, herriak ustia zezan izendatutako morroi baten bidez, eta beste bi laurdenak gaztelurako. Battitta merkatariaren kasuan, familiarik ez zuenez, Zangozako notario batzuen bidez bere jabegoen arrastoa jarraituko zioten ahal bezainbeste eta haien lana deskontatu ondoren, erdibana, gaztelu zein herriarentzat.

Erabaki hauek oihartzun zabala eta bat-batekoa izan zuten herritarren artean eta oso gustura hartu zituzten alkaide berriaren ekintzak. Beren azalpenak eman ondoren, zaldun bat eta lau soldadurekin, katez lotuta Zangozako kartzelara eraman zituzten atxilotuak epaiketaren zain. Dena den epaiketa erabakia zegoen Burgitik atera aurretik: Nafarroaren etsaiak, kontrabandistak eta almadiarien negozioaren, hau da, erret-aginduaren aurkakoak, ziren leporatutakoak, besteak beste.

Haien hezurrak kartzela batean edo bestean zurituko ziren, beraien plan bikaina, aragoiarren garaipenarena alegia, hil baino lehen burutuko zenaren esperoan.

***

Almadiariak itzuli ziren zaldiz, aurrekoan bezala, haien koadrilako bi Zangozan zain baitzeuzkaten beharrezko zaldi guztiekin, eta gertatutako guztiaren berri freskoekin. Ximeno harrituta zegoen, notizia onak uste baino azkarrago gertatzen ari ziren eta. Buru, Olibako arotz armagileak emandako opari guztiekin gehi kontratu berri bat besapean pozak zoratzen itzuli zen bere koadrilarekin Burgira.

Martinek eta Joxe zaurituak, bazekiten bi enara preziatu iritsi berriak zirela Mauletik eta irrikatan zeuden haiek ikusi eta gertatutakoak kontatzeko eta ahal balitz, agian harremanetan serioski hasteko. Orain bazuten ofizio duin eta on bat urtebete baten bueltan, agian, etxe bat izateko adina emango ziena.

Almadiarien bigarren etorrera ez zen mailakatua izan aurrekoa bezala eta hori zela edota beste berri onak zirela medio, alaitasuna eta festa giroa ez zen hainbestekoa izan. Agian burgiarrak, ohiko gertakizun bezala ikusten hasi ziren almadiarien joan-etorriak. Ez zuten horregatik gaizki hartu herritarren harrera xumeagoa eta beraiek ere orain bai, gose ziren, berrien jakin-minez: Etorri al ziren enara guztiak? Zer gertatu zen atxiloketekin? Zer esaten edo egiten ari zen alkaide berria, Antso laguna?

Lehen egunean, Ximenok eta Antsok almadiarien eta soldaduen buru zirenek hurrenek hurren, ez zuten elkarren berri izan. Ximenok ohiko zereginak lotuta utzi nahi zituen hurrengo bidaiarako eta mandazain zein aizkolariekin egon nahi zuen aurrena, dirua eman eta lanak kontrolatzeko. Lau egun barru, gutxi gora behera, eskaera garrantzitsu bat zuen Tafallako jauregi baterako. Benito arotza benetan lan ikusgarria egiten ari zen Erronkariko ibarrarentzat eta zaila izango zen emandako guztia itzultzea. Gizon aparta benetan!

Burgiko almadiarien ospea Erronkarin barrena barreiatzen hasi zen eta noizean behin beste herrietako bisitariak zetozen koadrilaren lana ikusteko eta galderak egiteko, noski. Erronkariko beste herriak ere interesa jartzen hasiak ziren negozio berrian, nabarmena zen.

Erriberriko arotzaren bidez lortutako eskaera selektiboei esker, ziurtatuta zeukaten ospea Burgiko almadiariek eta garbi zegoen enkargu horiek beste batzuen ateak irekiko zizkietela aurrerantzean, baina...., kezka bat zegoen oraindik Ximenoren buruan. Ezin zuten jarraitu arrisku maila horrekin, edozein bidaia garestiegia atera zitekeen maila pertsonalean eta almadiariren batek ibaian buka zezakeen hilda. Horretaz hitz egin behar zuen lehenbailehen Antsorekin. Arrisku hori saihestu behar zuten hurrengo bidaiari heldu aurretik.

Iritsi zen Ximeno gaztelura, Antsorekin eskatutako elkarrizketa burutzeko asmoz. Gaztelua inoiz baino beteago zegoen hainbeste soldadu, zaldi, arma eta abarrekin. Ezohizko aktibitatea zegoen bertan, espazio txiki hura ahalik eta antolatuena izateko. Soldadu batzuk harresietan guardia egiten besteak ezpatak zorrozten, batzuk zaldiak ferratzen, eta hiru zaldun dotore, Loperen gela nagusia izan zenaren aurrean.

– Gabon, Ximeno almadiaria naiz. Antsorekin hitz egitera nator.

– Aurrera, jauna, zure zain daukazu. Eskerrak eman zizkien Erriberritik etorritako zaldun galantei. Gaztelu eta ibar hartan arraroa egiten zitzaion halako Erret-ukitua ikustea, tokiz kanpokoa hor nonbait. Ez zeuden ohituta halako moldetara. Atean kosk egin zuen eta ahots batek erantzun zion barrutik:

– Bai, sartu, sartu barrura.

– Kaixo, Antso. Ongi etorri Erronkarira. Zer moduz sentitzen zara gure harkaitzen artean?

– Zuk uste baino hobeto Ximeno, zuk uste baino hobeto. Badakizu beti izan dudala gustuko ibar hau. Erriberriko dotoreziak eta itxurakeriak aspertu egiten ninduten.

– Beno ba, azkenean hemen zaude benetako jende adoretsu, zarpail eta langilearen artean.

Antsok sumatu zuen Ximenoren ziria baina bazekien ez zetorrela txarrean. Gustukoa zuen berak erronkariarrek zuten ironia puntu hura.

– Usain lartxo agian nire sudur finarentzat, baina tira! Ohituko naiz, zeren luzaz gelditzeko asmoz etorri bainaiz. Baina ea! Uste dut biok badugula une honetan auzi bera buruan eta azkar erabaki behar dena, ez da hala?

– Ez nekien halako trebezia zenuenik besteren egitasmoak antzematerakoan, baina aitortu beharko dut uste baino azkarragoa zarela. Kar, kar, kar. Entzun dut zirt eta zart hartu dituzula erabakiak hainbat handikien aurka. Ni eskatzera natorrena badakizu zer den: gure almadia eta almadiarien segurtasuna bermatzea nahi dut. Dagoeneko izan dugu zauritu bat eta eragotzi behar ditugu halako gertaerak, kosta ahala kosta. Antso mahaitik altxatu eta paperen artean hasi zen bilatzen, nahi zuena aurkitu arte. Mahai gainean zeremoniatsu jarri zuen eta Ximenoren begietara so eginez zera esan zion:

– Uste dut paper honetan daukagula zure eskaeraren konponbidea, Salbaterrako nagusiak onartzen badu noski. Nire asmoa zera da: bihar bertan Salbaterrara hurbiltzea gu biok eta bi zaldun gehiago, bertako alkaideari proposamen honen berri emateko. Berak segur aski ezin izango digu erabateko baimena eman, baina gutxienez dena adosten den bitartean, erasoak ekiditea lortu behar dugu.

– Nik neuk ez nuke hobeto azalduko. Ikusten dut benetakoa dela Erregeren asmoa ibarra berpizteko. Ez dut ezer gehiago esateko Antso, dena azaldu baituzu.

– Baduzu enkargu berririk, Ximeno?

– Bai, lau egun barru Tafallako jauregirako.

– Beno, ba, egin ditzagun egitekoak eta aurrerago izango dugu lasaiago hitz egiteko astirik, ez duzu uste?

– Bai, ados, bihar jarraituko dugu. Ah, ahaztu baino lehen Olibako arotzaren opari bi. Ziur nago interesatuko zaizkizula: Balezta zoragarria eta gerla-makinen plano harrigarriak berak eginak.

– Utz itzazu hor, Ximeno. Begiratuko ditugu lasaiago beste egun batean, ondo baderitzozu.

– Hala bedi! Bihar arte berriro ere!

– Bihar arte, bai.

Elkarrizketa uste baino hotzago joan zen. “Oso formala” pentsatu zuen Ximenok, baina asko eskertzen zion Antsori, egindako ahaleginak eta almadiariekiko erakutsitako interesa. Nekatua zirudien kapitainak, seguruenez hartutako zama eta erabakiengatik eta hori izango zen ziur elkarrizketaren izaeraren zergatia.

Hurrengo goizean, hiru zaldunek Ximenorekin batera Burgiko arroilaren bidea hartu zuten Ezka ibaiari jarraiki, Salbaterrarantz, zeremoniatsu, Nafarroako zutoihala eskuan, zaldunen jantzirik dotoreenak soinetan, nafar erresumaren gudarien eta herritarren harrotasuna bihotzetan eta edonoren aurrean bere askatasuna defendatzeko gogoa agerian.

Burgiko arroilan haizeak gogor astintzen zituen bazterrak, zuhaitzak, hostoak, eta ibaiaren azala altxatzen zuen tarteka, harkaitz sendoak zipriztinduz. Enarek lasterketa zoroetan ziztu bizian zeharkatzen zuten arroka erraldoiek mugatzen zuten espazio meharra eta saiek, gorago, askoz gorago, bere hegal zabalekin, haize korronteak profitatuz, arroila osoa eta askoz haratagoko lurrak behatzen zituzten harrapakin ustelen bila.

Aragoiko erresuman zeuden jada eta zaldun batek zapi txuri bat ezarri zion bere lantzari, bakean zetozenaren seinale. Aurki ikusi zituzten Salbaterrako herri malkartsuaren aldapatik beraiengana hurbilduz zaldunek utzitako hauts zirimolak dantzan.

Begi-bistan zeudenean zaldun bana hurbildu zen talde bakoitzetik erdibidera, azalpenak eman eta entzutera. Berriro taldera itzuli ondoren, nafarrak aragoiarren atzetik jarri eta Salbaterrarantz abiatu ziren.

Alkaidearen etxean sartu ziren Antso, Ximeno eta aragoiarren kapitaina beste bi soldadurekin, nafarrek armak atean utzi ondoren.

Azaldu zioten alde batetik, nola nabatari hetxotarrek zeharkatzen zituzten Nafarroako urak inongo oztopo militarrik gabe, gauza bera eskatzen zutela kasu honetan, almadiari nafarrek. Bestetik, Ximenok azaldu zion alkaide aragoiarrari lehia hauek beti konpondu ohi direla zergak, bide-zorrak, ordainduz eta bere ustez hori zela biderik zuzenena. Erabakitzear zegoena beraz usadioari jarraituz, zera zen: non eta zenbat ordaindu.

Alkaideak onartu zituen bi proposamenak, egia baitzen nabatariek ez zutela inongo oztopo militarrik izan eta dena konpon zitekeela bide-zorrak ezarriz almadiariei. Gainera, bere kalkuluen arabera, lehenago Hetxon eta Ansoko ibarretan gertatu bezala negozio honekin, jakin bazekien tirabira dezente sortuko zirela Erronkarin ere, almadiarien negozioaren kontrola eskuratzeko. Horrela nafarren arteko lehia sortu, eta haien arteko kontraesanak sakonduko ziren. Ezezkoa ematen bazuen, etsaia ibarretik kanpo bilatuko zuten, baina baiezkoarekin lehia ibarrean bertan geldituko zen, Erronkarin.

– Bai, ongi deritzot esaten diozuenari, arrazoia duzue. Orain arte, jakin dudanagatik, gertatutako erasoak gaizki ulertze bat besterik ez dira izan; bi aldetatik, noski, eta aurrerantzean nire ustez gainditu beharko ditugu denon mesederako, bestela zuek ere gauza bera egin dezakezue Zangozan, ezta?

– Bai, ongi diozu. Gauza bera egin dezakegu Zangozan, eta egingo dugu, ukatzen bazaigu Aragoiko erresuman segurtasunik gabe sartzea.

– Tira, tira, ba kontrolatzeko zuen almadiarien garraioa, gauza bat egin dezakegu, ongi baderitzozue: Burgiko arroilatik ateratzen zareten bakoitzean, adar batekin abisua emango duzue eta nire gizon batzuk herria pasa ostean dagoen bihurgune batean egongo dira, zuen enborrak zenbatzeko prest. Gero erabakiko dugu zenbat ordaindu, ohiko zergak mantenduz. Ongi deritzozue? Ximenok eta Antsok elkarri begiratu zioten harrituta alkaidearen jarrera eta azken erantzunagatik eta baietza eman zuten.

– Ados, zuzena iruditzen zait prozedura. Aurrerago izango dugu zergaren inguruan hitz egiteko beta, ezta?

– Bai. Nik nire kontsultak egingo ditut eta adostuko dugu guztia. Ziur nago! Tira, bakean bizi diren bi erresumek ez dituzte ozpindu behar bere harremanak halako auzi batekin, ezta?

– Oso abegikorra eta burutsua iruditzen zait zure jarrera eta horrela utziko dugu akordioa zure gorteko nagusiekin hitz egiten duzun bitartean. Hemen duzu gure erret-agiria eta hemen nire eskua.

Eta eskularru gotorra kenduz Antsok alkaidearena estutu zuen. Gauza bera egin zuen Ximenok ere.

Aragoiar bele beltzak apustu egin zuen, berak ere, burgiarrek bezala, almadiaren negozioaren alde, baina ez nafarren mesederako, haienarteko lehiarako baizik. Ondo aterako zitzaion apustua?

Nafarrek atzera egin zuten berriz etorritako bidetik baina poza baino, nahasmena zuten beraien buruetan eta ez zuten oraindik ulertzen alkaidearen harrera ona, oztoporik gabekoa, haren amarrua.

– Ibai ezezagunak ez dira horrela izaten, hain leunak, hain errazak. Nonbait izan behar du segada prestatua ibai honek, nonbait harkaitz bat esperoan.

– Bai, Ximeno, leku ezezagunetako gudaldiak inoiz ere ez dira izaten hain azkarrak, hain nabarmenak hasieratik, garailea nor den ia borroka hasi aurretik hain garbi antzemateko. Zuk eutsi egiozu orain arte bezala zure lemari eta nik eutsiko diot nire ezpatari, erronkariarrek eutsiko dioten bezala Nafarroaren aldeko leialtasunari.

– Gora Ezka! Gora Erronkari! Gora Nafarroa! –oihukatu zuten lau zaldunek ozenki, behin eta berriro, Burgiko arroila helburu, nafar lurretarantz, laukoan bere zaldietan, hauts zirimolak zutoihalaren atzean uzten zituzten bitartean.

BIBLIOGRAFIA

— Burgui, un pueblo con historia. Felix Sanz Zabalza. Newbook ediciones.

— Erronkariko uskara. Estornés Lasa Hnos. Editorial Auñamendi.

— Almadías y almadieros (aldizkaria). Juan Cruz Labeaga Mendiola.

— www.almadiasdenavarra.com. Burgiko web orria almadiari munduari lotua.

— Interneteko informazio anitza gai honetaz.

Oharrak

[←1] Nabata: Aragoiarrek zuraren garraioa burutzeko erabilitako ontzia. Beraiek izan ziren lehenak erdialdeko Pirinioetan teknika hau erabiltzen.

[←2] Enaren ibilbidea: Lizentzia historikoa erabili dut, zeren berez, Erronkari eta Aragoiko neskek egiten zuten ibilbide hau, Maulera espartinak egitera, XIX. mendeko hirugarren hamarkadan gertatu baitzen.