Aurkibidea

Torturaren zutoin beltza

Hitzaurrea Egunerokoa eta gutunak kartzelatik

Zutoin beltza

Joseba Arregiri: Elegia eta etorkizuna

Torturaren zutoin beltza

Fito Rodriguez

2021eko otsailaren 13an Joxe Arregi jasandako torturengatik hil zela berrogei urte bete dira.

Norberak bere buruaren kontra deklaratzea besterik bilatzen ez duen aitortzak ez omen du balio judizialik baina, halere, hori baino ez du bilatu hemen poliziak euskaldunon kasuotan bederen.

Hori dela eta Euskal Herriko Unibertsitateko Kriminologia Euskal Institutukoak “1960tik 2014ra bitartean Euskadin izandako torturaren ikerketa proiektua” zuzendu zuen baita Nafarroako Foru Erkidegoan antzerako ikerketa burutu zuen ere ia 5000 torturatu kasuren berri dokumentatuz. Henrik hona lege ekimen hauek abian jarri dira E.A.En: Alde batetik 107/2012 DEKRETUA, ekainaren 12koa, Euskal Autonomia Erkidegoan, 1960tik 1978ra bitartean, motibazio politikoko indarkeria-egoeran izandako giza eskubideen urraketen ondorioz sufrimendu bidegabeak jasan zituzten biktimak aitortzekoa eta biktima horiei kalte-ordainak ematekoa. Eta bestetik, 12/2016 Legea, uztailaren 28koa, EAEn 1978 eta 1999 bitartean izandako motibazio politikoko indarkeriaren testuinguruan giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimei errekonozimendua eta erreparazioa ematekoa. Dena den, Europako Giza Eskubideen Auzitegiak hamaika aldiz kondenatu du Espainiako estatua, salatutako tortura-kasuak ez ikertzeagatik.

Torturak frogatzea zaila izaten da oso. Tortura frogatzea zailtzen duten polizia-arauak aldatzea, ordea, erraza izango zen baina, esan daiteke, polizia torturatzaileak babestea eta, behar denean, saritzea errazago egiten duela Gobernuak, demagun, atxilotze-inkomunikazioa ahalbidetzen duen protokoloa bertan behera uztea baino.

Nire kasuan, hamar eguneko inkomunikazioa igaro ostean kartzelan sartu ninduten eta, pasatutakoa pasatuta, ezin esan kartzela gogor egin zitzaidanik. Giltzapeak giltzape, espetxea komisalgoa baino askoz eramangarriagoa izan zen.Hala ere, zenbait egunen buruan, botaka hasi nintzen gauerdian iratzartzen nintzelarik. Ez nengoen eri, baina bai gaizki. Ez nekien zer pentsatu, ez eta zer edota zeini zer esan ere, gau bat bestearen atzean gonbitoka esnatzeak eraman ninduen inguruan nituen lagunei ene kasuaz galdetzera, ustean, hori ergelkeria!, nirea gauza arraroa izango zela eta, aldiz, hura harridura hura... lagun gehienei espetxerakoan antzerakoa gertatu zitzaiela adierazi zidaten.

“Komisaldegikoak ari haiz botatzen”, diagnostikatu zuten eskarmentu kolektiboak eman ohi duen herri jakinduriaz, “torturen garbiketak dituk, eta hobe kanporatzea barruan eramatea baino...” arrapostuz.

Esaterik dagoenak mugak ditu eta egoera bakoitzean botereak esan daitekeenaren ertzak markatu ohi dituenez, ikasi nuen hori niretzat bakarrik gorde nahi ez dudanez, banoa neronek ere torturari buruz zerbait botatzera, argi esatera, gizarte gorputzaren gaixotasun horren ondorioak arintzen lagunduko dudalakoan.

Hona hemen adierazteko dudana.

Gizarte modernoen oinarria izan zen Ilustrazio garaian justizia, mendekua izatearen partez, ikerketa bihurtu zen. Horrela, frogak hartu zuen aurretik aitortzak zuen garrantzia. Erdi Aroko Inkisizioak aitorpenak eskuratzeko erabilitako torturen ordez, ustez egindako kalteen araberako arrastoei kasu eginez erdiesten ziren frogek ematen zuten kulpantearen berri.

Ez zen, beraz, inork bere buruaren aurka deklaraziorik egin zezan onartzen erruduntasuna frogetatik zetorrelako ezaguera berria aldarrikatzen zuen gizarte demokratikoan. Argien mendean, jakina, argibideak izan ziren azterketen ezaugarri nagusia, baita polizia zereginetan ere...

Aipatu gizarte aldaketan justizia botere eragiletik nahiz legegiletik bereizi zen eta polizia bera, funtsean, bere menpean hartu zuen. Gobernu demokratikoak ardatz hauetatik garatzen hasi ziren.

Hau da, argi esanda, torturaren erabileraren bazterketa ez dator, berez, kondena moral edo etiko batetik, gizarte eraldaketa oso batek eraginda izan dela baizik.

Torturaren partez, beraz, froga lortu beharra zegoen, baina, tortura, berriz, nekez froga daitekeenez... demokrazian ote gauden zalantzazkoa izango da beti benetan torturarik ez dagoela frogatzerik ez dagoen bitartean.

Komunikagaitza denaz aritzeko balio du, besteak beste, literatura. Adibidez, kontraesan honetara gerturatu zen Ariel Dorfman idazlea bere «Herioa eta Dontzeila» antzezlanaren bidez. Hartan, protagonistak ez daki seguru bere torturatzailearen aurrean ote dagoen, atxiloturik egon zen denboraldia begiak itxita pasa zuelako baina, halere, arrastoak baditu, eduki, eta hori saiatuko da argitzen...

Tortura kasu horren deskribapenean, ordea, gainerakoetan bezala bestalde, ez da torturatzailearen errua soilik azalduko, torturak berak ezkutatu egiten dituen funtsezko gizarte ezaugarriak agerian utziko dituela baizik (jarrera sexistak, memoria kolektiboarekiko mespretxua, inpunitatea...) benetan dagoen egoera politikoa nabarmenduz (konplizitatea, ustelkeriak...).

Zergatik ez dute onartzen, bada, torturaren aipamena oraingo eta hemengo hedabideetan? Tortura ematen den tokian gizarte demokratikorik ez dagoela begi bistan uzten duelako, noski.

Eta ez hori bakarrik, itaunketa polizialetan torturarik badagoen frogatzea zaila izan arren (Barne ministro guztiek ongi dakitenez...) torturaren erabilera sistematikoak benetan polizia ikerketarik ez dagoela frogatzen duelako.

Norberak bere buruaren kontra deklaratzea besterik bilatzen ez duen aitortzak ez baitu balio judizialik baina, era berean, hori baino ez du egiten hemen poliziak euskaldunon kasuotan bederen.

Eta frogarik ezean, gizartea ez dela demokratikoa frogatuta geratzen denez, hobe barruan uztea kanporatzea baino...

Larri daude. Gaixo gauzkate.

Eva Forest idazle eta editorea, torturaren aurkako borrokalaria eta eskubide zibilen defentsan aritutako lagun konprometitua eta solidarioa izan zen, bizirik dagoen Alfonso Sastre bere bikotea bezain beste bederen, eta torturaren aurkako borrokan haien oinordekotza ez dugu ahaztu nahi.

Ildo horretatik, torturaren salaketarekin batera, haien omenezko ekitaldiak antolatu dira Euskal Herrian eta liburu honek, beraz, haien lekukotasuna eman nahi du. Horretarako Alfonso Sastrek 1986an idatzitako eta Eva Forestek 1993an argitaratutako “La columna infame” izeneko antzezpenaren euskal ordaina (Zutoin Beltza izenekoa) estreinakoz taularatu eta argitaratu dugu elebitan. Halaber, Sastrek Joseba Arregiren omenez idatzi zuen poema ere argitaratu nahi izan dugu hemen.

Esan bezala, “Zutoin Beltza” Alfonso Sastrek 1986an idatzitako antzerki pieza didaktiko txiki bat da, inoiz ez aurkeztua publikoaren aurrean. Izenburuak Milango zutabea gogoratzen du non herritarrak torturatuak izan ziren beste herritar batzuk egindako salaketengatik eta sortutako zurrumurru istorio faltsuak kausa. Hau dena 1630eko izurri beldurgarrian suertatu zen (orain bezalako sindemia garaian).

Egia esan, orduko salatarien ohorea baino gehiago torturatzaileen salaketa erakusten zuen aipatu zutoinak.

Pandemia, edo sindemia, sasoi honetarako testu honek gogoratzen digu giza eskubideek herritarren segurtasunarekin talka egiten dutela eta torturaren aurka azaltzeak giza duintasunaren aldeko ezinbesteko jarrera behar duela izan.

Testu horren aurrean, sarrera gisa, Eva Forestek 1975an argitaratutako Journal et lettres de prison (Éditions des femmes) liburuaren hitzaurrea dakarkigu hona. Hartan, bere soiltasunean, errepresioak ukitzen duen alde barnekoia eta haren aurkako elkartasunaren premiaz modu hunkigarriaz azaltzeko lekukotasuna ezin hobeagorik eskaintzen digu.

Hitzaurrea Egunerokoa eta gutunak kartzelatik

Eva Forest

Duela egun gutxi liburu hau argitaratzeaz hitz egin zidatenean, lehen bultzadak hori ukatzera eraman ninduen. Ez bakarrik barruan daraman eta oraindik idatzi nahi dudan borroka-liburua ez izateagatik, baizik eta izkribu hau oso barnekoia delako, ez beste inork irakurtzeko pentsatua eta, horrezaz gain, oso egoera kritikoetan sortu nuen hau dena. Haietaz gogoratzen naiz nik egoera gainditu ahal izateko egin nuela eta, bide batez, behar bezala jarraitzeko egin behar nuen ahalegin ikaragarriaz. Guztiaren gainetik aurrera segitu ahal izatea egun batez kontatu ahal izateko, une izugarri haien lekukotza uzteko. Haien distira oraindik itsuak dira, eta lotsatuta naukate. Hilabeteetan, gutun hauek salbatze-taula bat izan dira inguratzen gaituzten eldarnioaren erdian, eta egoera zehatz eta atsegin bati heltzeko modu bat izatera behartzen naute: ezin hutsik egin hitzordura, beraz, betebehar gozoa izan da horretaz idaztea, egunik uzkurrenetan zutik mantendu nauen konpromisoa. Beraz argitaletxe bati emateko baimena ematen dut. Horregatik errefusatzen dut lehen kontrako jarrera.

Izan ere, gero hobeto pentsatu nuen, era zehatzagoaz eta egoera kontuan hartuta... Egoera berri bat da hau, errepikatuegia izan arren, aspalditik elkartasunaz arduratzen garenontzat...eta ezin nion ihes egin dokumentu baten, testigantza baten, alerta-oihua indartu eta hobeto ulertzen lagunduko duen gutun soil baten babesak zerbait egiteko duen garrantziari. Eta, ikuspuntu horretatik, erresistentziak menderatu nituen. Liburua argitaratzera doazenek uste badute beharrezko tresna bat dela, eta lagungarri gerta dakiokeela borroka horretan, proposamena atseginez onartzen dut. Hor dute: ahalik eta hoberen emango dutelakoan. Ez dut aldez aurreko irakurketarik edo berrikuspenik behar.

Zutoin beltza

Alfonso Sastre

Koadroen taula

1. TORTURA MILANGO ERARA

2. ESPAINIAKO TORTURA KLASIKOA

3. GIZARTE JOKOAK

4. BEHEAN SINATZEN DUTENAK

5. KOMISARIO BATI TIRO EGITEA

6. TORTURAREN DEFINIZIOA

7. ATE BATZUEN ATZETIK

1. TORTURA MILANGO ERARA

Agertokiko elementu bakarra zutoin bat da.- «zutoin beltza». Pertsonaia anonimo bat —emakumea edo gizona— publikoarentzat berdin da, eta honela dio:

KONTALARIA.— Kontatuko dizuegun istorioa Milanen hasiko da, non, batzuk etortzen diren bitartean besteak joaten diren, 1630ean gutxi gorabehera. Milanen jendeak oso gaizki pasatzen zuen.

Izurri bubonikoaren sasoia zen, kronika ospetsu batean aipatua.

Zein zen izurrite izugarriaren jatorria? Hildakoak pilatu egiten ziren, eta edozein etxe bizitzatan izurriteak gazte edo zaharrak seinalatzen zituen, eta hori gertu gertatzen zen; ez zen urrutiko gauza.

Herritarren lankidetzak, nire ustez, argitasun gutxirekin ebatzi zuen gaia. Leiho txiki batetik, bi herritar atsok gizon goibel baten esku gaiztoak eta ankerrak ikusi omen zituzten, bazilo ilunekin ukendu gaiztoez hormak igurtziz.

Modu gogor samarren bidez, preso bilakatuko zirenei beren jokabide gaiztoa aitortu arazi zieten. Herritar zitalak exekutatu zituzten eta zutoin bat egin zen, gizarte zibilaren txalo artean, beren zigilu likatsuekin atentatu egin zutenen belztasuna betiko oroitzeko. Aldiz, ez zen inoiz izan han ukendu edo zigilu likatsurik eta zutoin beltza, berau altxatu zutenen belzkeriaren eta tortura metodo beldurgarrien memoria bihurtu da.

Jarrai dezagun aurrera...

2. ESPAINIAKO TORTURA KLASIKOA

Kontalaria jarraitzen du eta bi gizon taularatzen dira, otsoaren eta hartzaren nahasketa diruditen bi gizon, alegia —animali maitagarri horientzat barkamena eskatuz— Rinkonete izeneko gazte bat burua estalita atxilo daramatela.

KONTALARIA.— Miguel Cervantesek «tormentu-tragoak» deitu zion lehen ezartzen zen uraren tormentuari.

“Rinkonete eta Kortadillo” izeneko nobela famatuan morroi batek istorio tristea kontatu zuen.

(Morroia ateratzen da)

Morroia.—«Aurreko egunetan hiru samin eman zizkioten lapur bati, eta denak bizi izan zituen ezer esan gabe, ezer gertatu ez balitz bezala».

KONTALARIA.—Horrela deitzen zioten «saminak»— horri, uretako tormentua horri, gutxienez, tortura antipatikoa dena. Historialari ospetsuak argi eta garbi kontatu izan du, munduaren eta jendearen kultura areagotzeko.

(Morroia akademiko apur batez mozorrotzen da, Francisco Rodríguez Marín jauna da (Cervantesi buruzko aditua), bizarrarekin eta betaurrekoekin, eta liburu batean, irakurriko balu bezala, kontatzen du.)

Morroia.—«Horri uraren tormentua edo ur berria deitzen zitzaion (ustezko otsoak eta hartzak deskribapenak dioena egiten dute). Gaixoaren aurpegian liho-zapi bat jartzen zuten, sudur zuloak estaltzen, sudurretik arnasarik har ez zezan, eta ahoan ura izurtzen zuten, zapia erabiliz zurrustaka, zapia eztarri sakoneraino eraman nahian».

(Hala egiten dute, eta Rinkonetek hilzoriaren larritasuna du. Eztula eta oka egiten du.)

KONTALARIA.—Cristobal Chavesek dioenez «Sevillako kartzelan» idatzi famatuan, beste leku madarikatu bat, funtzionario bat zegoela, oso estimatua, eta haren espezialitatea —«oinazetuak osatu eta sendatzea»— zen; izan ere, kalamitate hutsa baitzen bortxaren seinaleak agertzea, edo, are okerragoa , gizakia bera hilik geratzea, kolpez eta odolez beteta azaltzea.

(Arregiren hilotzaren argazki erraldoiaren proiekzioa.)

Lope de Vegak ere Espainiako ohitura zahar bezain ziztrin hori kontatu zuen, hantxe «Fuenteovejunan». Tortura-saiakuntza zegoen... Ez duzue eszena gogoratzen?

Nik gogoratzen dudanez, nahiko ona zen. Komendadorea hil ondoren, torturatu egingo dituzte.

Eta zer esan beharko dute? Zer dute kontatzeko?

(Gure aktoreek eszena hau irudikatuko lukete, pertsonaia bat eginez, aliatu egiten ziren jantziekin, ikusleen aurrean; bitartean, morroiak edo beste edozeinek pintada bat egiten du espraiarekin atzekoko paretan: TORTURARIK EZ.)

Esteban.— Saia gaitezen. Ikertzailea izango naiz, egin behar dugun horretan hobeto entseatzeko.

Izan bedi Mengo tormenturako jarrita dagoena.

(Mengoren lana egiten duenak sabela handi bat jarri du jantzita. Moxal bat edo tortura-tresna bat ere jarri dute.)

Mengo.—Ez al duzu beste bat, flakoagoa aurkitu?

Esteban.—Benetan zela pentsatu zenuen?

Mengo.—Di presto.

(Birak ematen dizkiote tornuari, hanka bat estutzeko edo luzatzeko.)

Esteban.—Nork hil zuen komendadorea?

Mengo.—Fuenteovejunak.

Esteban.—Zakur alena, martirizatzen bazaitut?

Mengo.—Hil arren, jauna.

Esteban.—Aitortu, aker halakoa!

Mengo.— Aitortzen dut.

(Pixka bat lasaitzen dute. Arregiren proiekzioa desagertu egiten da.)

Esteban.—Nor izan zen ba?

Mengo.—Fuenteovejunak.

Esteban.— Eman beste buelta bat!

Ez da bat bera ere!

Hara ikerketarekin!

(Guztiek barre egiten dute. Narratzaileak morroia parte hartzera gonbidatzen du bertso hauekin.)

KONTALARIA.—Bai, barre egitea negar ez egiteagatik; baina nondik dator tortura hitza? Hiztegira!

Morroia.—Ados. (Irakurri liburu batean)

Latinetik dator hitza, tortura da ere, eta «tortsio ekintza», bihurritzea alegia, esan nahi du. Tormentum soka bat zen, bihurritze jasanezinetarako erabiltzen zena. «Tortus» hitzak latinez, bira edo haria ere esan nahi du. Definizio ospetsuak! Espainiako Akademiaren hiztegiak nola edo hala islatzen du hitz horiek erabiltzen ziren gizarte-egoerak.

Hiztegi honetan «soka tratuaz» edo «txirrika» aipatzen da, eta honela dio: «txirrika batetik pasatzen zen sokan presoa zintzilikatzen zen bere pisuarekin ito zedin. Buruko tratuan ura irents arazten zioten gaza mehe baten bidez ere».

KONTALARIA.— Utzi istorioak alde batera, gauza segurua baita hemen eta orain diktaduran bezala torturatzen dela.

(Herri-manifestazio baten grabazioa, kontsigna hau deklamatzeko:

DIKTADURAN BEZAIN BESTE

TORTURATZEN DA ORAIN ERE.)

3. GIZARTE JOKOAK

KONTALARIA.— Egia esanda, ezin da tratatu umore kutsurik gabe praktika beltz hori izugarria baita gaur bertan, eta Arregi, Zabalza edo Almeriaren izuak antzerkitik eta haren bidetik kanpo geratu daitezela.

Gizarte-jolasak, kuarteletan eta polizia-etxeetan zakurren aisialdirako. Zakurra esaten baitzaio iluntasunean biktimari jipoitzen duenari.)

(Morroiak joko horien irakasle gisa jokatzen du orain, eta besteek, berriz, haiek erakusteko monitore gisa. ).

Morroia.— Begiraleak, mesedez. Lehenengo ariketaren izenburua «Gurpila» da, eta berotzen hasteko balio du. (Begiraleak biktimaren inguruan jartzen dira eta txandaka kolpatzen dute, biktima lurrera erori arte. Orduan denak beren postuetara itzultzen dira.) Bigarren ariketa «Txirringa» da, «Ahatea» ere esaten zaiona.

(Monitore batek eskumuturrak lotzen dizkio beste bati belaunaren atzetik, beste bati hirugarren batek ipurdian ostikoak ematen dizkio, eta «Txirringa» horretan ibiltzera behartzen du biktima erori arte. Gero askatu egingo dute eta bakoitza bere tokira itzuli egingo da.)

Egin dezagun orain «Zaldiko-maldikoa», mesedez.

(Biktima aulki birakari batean lotzen dute, eta buelta zorabiagarriak ematen dizkiote, konortea galdu arte. Orduan, askatu eta lurrera botatzen dute. Suspertzeko ura botatzen diote. Biktima jaiki eta bere postuetara itzuliko dira.)

Orain, «Zintzilikarioa» erakutsiko dugu, dibertigarrienetako bat, nahiz eta orain gutxi erabiltzen dela dirudien.

(Biktima oinetatik lotu eta lurretik altxatzen dute sokatik gorantz tiratuz paretan itsatsitako edo sabaitik zintzilik dagoen polea batetik. Ondoren, soka hormako edo zoruko burdin batera lotzen dute eta biktima oinetatik zintzilik uzten dute. Orduan, sabelean jotzen dute, eta, gizona bada, barrabiletan. Biktimaren garrasiak entzungo dira orain Singapurreraino. Gero, berehala, koadroa desegin eta beren postuetara itzuliko dira. Ondoren, morroiak honela dio:)

—«Kirofanoa» (eta eszenan egiten da).

—«Bainuontzia» (eta egin egiten da).

—«Elektrizitatea» (eta egiten da; hori guztia oihuz, garrasi luzez eta perkusio handiz, eta, ahal dela, txalaparta, urruneko herri bati laguntza-mezu bat jakinaraziko balitzaio bezala. Azkenean, morroiak perkusioa keinu batekin eteten du eta monitoreei eskatzen die:)

—Orain, jolas psikologikoaren lagin bat esaldi eta irain komenigarrienen hiztegi txiki bat.

(Monitoreek biktima, odoleztatuta, aulki batean ezartzen dute eta esaldi batzuk esaten dizkiote:)

1. Marikoia.

2. Larrua joko dugu zure amareki.

3. Viva España esan, putasemea.

4. Esan: «Iñaki Letamendi etarra zikina aurkezten da ».

5. Entzuten garrasi horiek? Ondoan, zure neska-laguna bortxatzen ari dira.

(Beste aulki batean, emakume baten biktima bat ere odoleztatu da. Horretarako esaldiak honako hauek izan daitezke, baina taldeak beste testigantza asko har ditzake.)

1. Zikin urdea zara. Ez duzu ikusten pixa egin duzula gainean?

2. Hilekoarekin zaude, urdanga?

3. Makila hau sartuko dizugu aluatik.

4. Aita atxilotzera joan gara eta beldurrez hil da marikoia.

5. Azken finean, maja zara eta guretzat lan egingo duzu. Tira,kendu mukiak eta neska zentzuzkoa izan zaitez.

(Isiltasun handia dago. Biktima mugiezinak dituzten bi aulkien gainean iluna egiten da. Esan beharrik ere ez dago gizonen edo emakumeen banaketan parte hartzea taldearen aukeren araberakoa izango dela eta narratzailea gizon edo emakumea izan daitekeela, adibidez. Eta abar.)

4. BEHEAN SINATZEN DUTENAK

KONTALARIA.— Torturari batzuek«odoluste ustela» esaten diote.

baina sistema beltz baten zutoina da, eta intelektualek horren aurka idatzi arinak egin ohi dituzte.

Behean sinatzen dugunok —zioten aho txikiz— negar eta garrasi batzuk entzun dituztela uste dugu, Euskal Herrian, Asturiasen, Madrilen edota Valentzian, eta horrek gure pazientzia santua agortzen du. Begirunez eskatzen diogu, Fraga ministro jaunari, arazo honi buruz zerbait egin dezan.

Horrelako idatziak erabili ziren, besteak beste, José Bergamín erbesteratzeko.

Egun batean, ez dakit 70eko hamarkadan, kontua ez baitut eramaten, tortura haien kontra manifestu ugariak atera ziren ildo beretik.

5. KOMISARIO BATI TIRO EGITEA

Mugimendu mantsoekin, Manzanas komisarioaren heriotza antzezten da. Narratzaileak honela dio:

KONTALARIA.—Irunen gertatutako indarkeria-ekintzak asko eman zuen pentsatzeko: baietz, ezetz, bai baina... Orduan, inbutuaren legeari buruzko poema latza entzun nuen.

(Hurrengo poemarako musika egitea edo bilatzea iradokitzen da, eta kantatuko du, gitarrarekin edo beste edozein akonpainamenduarekin, morroiarekin.)

ABESTIA.— Nire kontzientziaren aurka doa inbutuaren legea:

Hiltzen banaute, ordena da.

Nire burua defendatzea, indarkeria.

Nire kontzientziaren aurka doa inbutuaren legea:

Ordenuaren zaindariek makilakadak ematen dizkidate.

Indarkeria da, berriz, nire aldeko defentsa.

Gorengo jaunek uste dutenez, ez daukat zeri heldu:

Ni hiltzen banaute bakea da eta gerra da ni defendatzea.

Indarkeriak indarkeria sortzen du, esaten dute goibel.

Negarrak entzuten dituzue.

Ez al ziren gure oihuak aditu?

Bizitza alaia heriotza tristea zuen ezagun.

Horrela ikasiko dute besteek.

Tormentuan biziko dira tormentuaz bizitako piztiek.

Horrela ikasiko dute besteek.

diote tortura darabiltzaten piztiek.

Nire kontzientziaren aurka doa inbutuaren legea

Hiltzen bagaituzte, ordena da.

Nire burua defendatzea, indarkeria.

6. TORTURAREN DEFINIZIOA

KONTALARIA.— Gustatu zaizue funtzioa? Halere, bukatu baino lehen geratzen zaigun denbora NBEri buruz hitz eginez aprobetxatuko dugu; izan ere, 75ean esaldi seguru baten bidez definitu zuen tortura.

(Morroiak definizio hori irakurtzen du, Nazio Batuen Batzar Nagusiak 1975eko abenduaren 9an formulatutakoa.)

Morroia.— Torturatzat hartuko da funtzionario publiko batek edo beste pertsona batek, bere instantzian, nahita, beste pertsona batzuei jasanarazi dizkien zigor edo sufrimendu larriak, fisikoak nahiz mentalak, ekintza horren bidez informazioa edo aitorpena lortzeko asmoz. Pertsona bati egindakoagatik edo egin ote duenagatik zigortzea, edota, halaber, helburu beragatik pertsonak izutzea.

KONTALARIA.— 75. urtean. Tokion ospatutako Sendagileen Batzarrean, Japoniako hiriburuan, tortura definitu zen, jende askok ez jakin arren eta gutxik gogoratzen dituzten hitzez.

Morroia (irakurtzen du).— Tortura da pertsona batek edo gehiagok, nahita, sistematikoki eta begirunerik gabe, sufrimendu fisiko edo mentalez eragitea beren kabuz edo edozein botere-motaren aginduei jarraituz, beste pertsona bati informazioa atera araztera, aitortzeko bideratzea edo beste arrazoiren batengatik behartzea.

(Testua utzi eta jendearentzat da.)

Definizioa nahiko eskasa eta erabat eztabaidagarria. Hitz egingo al dugu horretaz antzezpen hau amaitzean? Adibidez, gogoratu daiteke Foucaultek torturari buruz zioena, ikerketa-metodo bat baino gehiago, epaileak akaso emango ez duen zigorraren aurrerakina dela, alegia. Susmagarria izate hutsak, Foucaulten iritziz, zigor bat merezi izatea ekar dezake, «itaundutako soina, zigorraren eta egiaren estortsioaren aplikazio puntua da». Baina, gainera, guretzat, esan dugun bezala, sistemaren zutabe bat da! Zutoin beltza!

(Argia zutabearen gainean eta txalaparta erritmo bizian, ilun osoa, luzea, egiten den bitartean.)

7. ATE BATZUEN ATZETIK

(Ilunak gutxi irauten du argia itzultzen delako, orain hainbat estilotako ateen gainean, foroaren gainean proiektatuta —Antiguako kuartela, Puerta del Sol, Vía Layetana...—, eta narratzaileak, berriz, aktoreek ateetan finkatzen ez diren eta eguneroko ekintzak, edozein egunetan gertatzen direnak, egiten dituzten mugimenduak egiten dituzte.)

KONTALARIA.—Ate horietako edozeinen atzean infernua egon daiteke.

Morroia.—Itxura inuzenteko ate batzuen atzean tortura-kabineteak daude.

Bestea.—Jendea aurretik pasatzen da ate horien beste aldean gertatzen dena imajinatu gabe.

Beste bat.—Mundu honetako beste ate batzuk bezalakoak dirudite; beste aldean, dama batek poema-liburu bat irakur dezake, gazte batek bizitza berri batean amets egin eta ispiluaren aurrean orrazten den bitartean.

Beste edo Beste bat.—Ate horietan ez dago ezer hondaturik. Bertan ez da irakurtzen: PER ME SI VA NELLA CITA DOLENTE.

KONTALARIA.— Edo, ITXAROPEN ORO UTZI SARTZEN ZARETENOK.

Morroia.—Baina denek dakite infernua beste aldean dagoela.

Beste.—Zutoin beltza.

Beste bat.—Bota ate horiek.

Beste bat.—Bota zutoina.

(Txalaparta erritmo bizian aktoreak zarataz gainbehera etorriko den zutoina eraistera doaz.)

AMAIERAKO TELOIA

Joseba Arregiri: Elegia eta etorkizuna

Alfonso Sastre

Ate batzuen atzean infernuak bizi dira. Nork ez daki hori? Zoratuta gaude, akaso?

Ate batzuen atzean, ahots lizun eta ilunez, puzkerraz kolpeez eta guzti, ikaragarrizko algarez, Herioak hartzen gaituela badakigu.

Askotan sartu izaten da infernuan.

Batzuk ez dira handik atera. Joseba Arregi, zu.

Urte asko igaroko dira, baina ezinezko hori badago: ezin da utzi, amets egin behar da: existitzen al da hori?

Ate batzuek, irekitzean, bulego aspergarrienek dirudite, eta tristeak, mekanografo eta amets hilkorren tragedia arinak dituzte; baina hormaren hari mehean, norbaitek auhena bota du, eta, orain, bere larritasuna adierazi nahi du, ez baitu inork entzun behar pareten artean eta keinu zoologikoen eta haien Espainiaren aldeko orroen artean.

Mundua amaitu da? Non nago ni ?, eta nire anaiak?

Edo non zaudete zuek, hain barruan eta hain urrun? Zizurkilgo plaza badago oraindik? Adiskideen arteko poteoa?

Euskadiren ametsak, besarkada, bizitza?

Ez zaitut imajinatu nahi, Joseba; utzi lo egiten pixka bat, etzanda. Nekatuta nago gaur, eta zu hilda zaude.

Zu hil zara gaur, eta ni oso nekatuta nago.

Zu oso nekatuta zaude eta ni hilda nago?

Nire poetei eskua heltzen diet zuri eskua hartzeko, nire tristuraren esku ez geratzeko

Eskua kolera da. A, zuk esan zenuen Vallejok, Peruko astoaz zenion moduan:

Ez izan gaiztoa hiltzean, mantsotu!

Mantsotu hiltzean, eta ez zara hilko!

Joseba, orain, zer nahi duzu esatea? Oso gozoa da goiza gaur.

Atzo, ikusten ez dituzun lainoak izan genituen, eta zirimiria fereka izan zen.

Bihar zure bila joango naiz, ados? Inoiz ez zintudan ezagutu, baina orain zure itzala oso gertukoa sentitzen dut, eta berak ibiltzera animatzen nau, imajinatzen duzu zer...?

Beraz, ez pentsa gu uztea: ez, ez, ez joan inoiz , begira, eta ez haserretu, ikusten zaitut, orain hainbeste hitz egiten baitut zutaz:

denbora baterako baino ez da, eta ezin dut gaueko iluntasun hura ahaztu (ze gauzak esaten ditudan...)

irratiz entzun nuen zure heriotza, eta pentsatu gabe esan nuen:

madarikatuak izan zaitezte!, eta gauza bortitzagoak!

Bestela, zutaz kantatu ondoren, hobeto nago,

eta zuk jaikitzera animatu nauzu,

eta zutik nago, ikusten duzu, eta bidean nago

eta lore gorriak hilobira eramango ditut

baina ez loreak heriotzarako, ez, baizik eta etorkizuneko karmesi edo eskarlata bat loratzeko lurrikararako, aski da elegiaz.

Goiza gozo dago Txingudiko badian!

Laster iritsiko da udaberria, beti bezala!

Hondarribian, 1985ko otsailaren 9an


booktegi.eus

Letraz letra

ANTONIO CASADO DA ROCHA

Hitzaurrea

Kultura, labur esanda, harremanak sortzean eta haien bidez egunen igarotzeari zentzu bat ematean datza. Loturen berreraikitze lan horretan, mundua ez da zerbait bukatua edo ahitua. Goizero bizitza bat daukagu berriz osatzeko, eta horretarako ez da behar ez subentziorik ez prentsa oharrik, bai ordea lagun giroa eta hainbat bizigarri, dela kafea ala tea, dela ardoa ala salda beroa, edota poema batzuk.

Informal samarra bada ere, soneto batean Italiarako bidaia bat kabitzen da. Letren konbinatoriari esker, norberaren esperientzia izendatzeko manera berriak asmatzen ditugu, tradizioak eta berrikuntzak ekarritako doinuen bidez hedatzeko. Behar dugun guztia dugu hemen, eta soberan: Islandiaren kasuan frogatu den bezala, literaturaren eta musikaren babeslerik handienak euria, haizea eta elurra izan daitezke. Zailtasunak zailtasun, tximeletak eta eskafandrak irudikatu ditugu ospitalean edo kartzelan gaixo edota preso dagoenaren gogoa ulertzen saiatzeko.

Eskeronak Mungiako udalari, A, B, C, H, J, M, W eta Z sonetoei 2016ko “Lauaxeta” olerki lehiaketaren bigarren saria emateagatik; baita Iñigo Astiz eta Angel Erro idazleei ere, irakurtzeagatik, eta Hernaniko literaturazaleon biltzar ttipiari, epilogoa airean idazteagatik.

2017-5-1

A

Azkar uxatu zenuen ametsa

baina sendatu egiten da zauria

berriro lo egitean, handia

baita bizitza berriaren funtsa;

irailean ebaki nuen huntza

adaxka errotu da nahiz eta urria

izan hila eta urria euria:

non zauria hantxe sustraia, antza;

lasai lo egizu gaur, gazte, gauez

hazten diren landareen moduan,

amets horretan berriro sar zaitez

hari bat bizitzaren brodatuan

jostorratzak sartzen duen legez:

zauria zabalduko den puntuan.

B

Berandu iritsi zaren hitzorduak,

zure ezinbesteko perfekzio ezak,

zure nagiak kentzeko perezak,

zeharkatutako basamortuak,

nekatu dituzun aireportuak,

dokumentu, zerbitzu eta zerbezak,

dantzak, mesfidantzak, mezuak, mezak,

beste hainbesteko paper galduak...

zure ondoan igarotzen dira

―kea eta errautsak atzean utzita―

errepideetako autoak nola;

ez galdu arreta, ez galdu ikusmira:

bizitzarekin da hurrengo zita,

bizitza soilik da zure eskola.

C

Curriculum: zientzia, literatura,

intelektualki promiskuo naizela

aitortzen dut. Maite ditut artea,

museoak eta arkitektura,

asmatu dugun hainbeste kultura

anitzak dira baina bat direla

sinesten dut. Idazteko tartea

ez da pentsamenduaren malura;

soneto hau kubikatzeko astia

ez diot filosofiari kendu:

poesiak badu bere egia,

bizitza da bizi dugun guztia

eta elkarren osagarri ditugu

Nabokov eta entomologia.

D

Dantek irudikatu ahal zituen

museoak? Hain dira nekagarri

baina gozagarri ere bai: sarri

kostatzen zaigu joateko behar den

adorea biltzea eta egiten

ez duguna egitea: iratzarri,

goiz-goiz altxatu eta ilaran jarri

gure burua purgatorio honen

atarian: eta barruan hilak

margolanetan ditugu begira

(beste guztiak itxaron dezake)

esanez: ederrak ginen bizitzak

iraun bitartean; orain astia

duzuenok, ikusi gaitzazue.

E

Ez dakit nola erran baina badaukat

Walden-en etxola bat, aterpea

etsipenaren aurka, non jendea

ongietorria den. Eta harat

joateko har dezakegun bide bat

(ez bide bakarra baina nirea)

errango dizut: zerbait idaztea

orrialde batean eta hortik at

jauzi egin barnean dugun lakura,

bertan murgildu harik eta ura

guztiz baretu arte. Ez dakit nola

baina horrela lortu dut zirimola

(odola bizkortzen duen alkohola)

honekin bizi, maluraz malura.

F

Florentzia utzi dezagun lehenbailehen!

Akatsa izan zen camping dendarena!

Hau jendetza, uholde alaena!

Bungalowa hartu behar genuen!

Zarata, ez dugu lorik egiten,

gurea da bidaiaren kondena.

(Turista hutsa izan nahi ez duena

erdipurdiko turista izan arren.)

Baina bat-batean lainoen ordez

gure buruen gainetik loria

agertu zaigu mapari begira

eta igandeko arratsalde batez

Perugia bezain fina den hiria

topatu eta hara egin dugu bira.

G

Goizaldeko izara horretatik

iluntzeko izar honetara

tantaz tanta aletuko zaizkizu

goiza eta arratsaldea eta

azkenean poemaren aurrean

jarriko zara, kontu anitz gogoan;

poemak ordea kontu bakarra du:

hau, alegia, eta besterik ez;

batasun horrek lagunduko dizu

arnasa egiten, beste kontu batzuk

ahazten eta begiak itxiko dituzu

une batez poema ez duzu ikusiko

baina erlauntzean erleak nola

entzungo duzu bere lana egiten.

H

Horrenbeste koblakari!

Inork ez ezinbesteko

eta denok beharrezko.

(Irigoien lagunari

begira pentsatzen ari

nintzen nire golkorako),

egin genion Eako

kaian omenaldi hori

bi mila ta hamabostean.

Geroztik maldan behera

dihoaz zure antzera

euskarazko nire hizkera

eta etxeko erabilera.

Biok ataka berean.

I

Ikasketak emandako nirvana:

zure gradu amaierako lana

klasikoaren eta barrokoaren

arteko borrokaz (cello bat paren-

tesien artean), master tesia

eta doktoregoaren hesia...

uda gau bateko ametsen distira

zergatik ba? Arrazoiak lau dira:

bat, baso sakoneko ibilera;

bi, gure semea eta alaba;

hiru, irakurketaren plazera;

Donostiako Tabakaleran Taba

izena duen gunearen antzera

izatea ate bateko aldaba.

J

Juan Ramónek zera behar zuen, Prozac.

Larkin? Pornografia bezain triste.

Yeats? Ikaragarri. Eta Pessoak

egin zuen bere buruaz beste.

Jende poeta ez dira horrenbeste,

azken finean pertsona arruntak

direlako, prosazko izakiak,

edozer gauza egin ahal dute

onerako eta (maiz) txarrerako:

gehienetan ez dutela merezi

hezur haragitan topatuz gero

ikasi dut eta hortaz nago pozik

non eta hemen, Interneteko zulo

honetan, gu biok elkartzeagatik.

K

Gaetano Gandolfi, 1775: Nozze di Cana

(Bologna, Pinacoteca nazionale)

Kanako ezteiak: musugorriak

ikusita ulertzen da erdi hordi

edo pixka bat moñas daudela

Maria, Jose, baita Jesus ere

zeinak manga batean baitirudi

imintzio dramatiko horrekin

esanez “emadazue ontzi bat

ur, eta ardo bilakatuko dut”

(ezteiek duten baikortasun hori,

gaur ere gertatzen den miraria).

Esperimentu biblikoa egin:

kopa bat ardo edan eta ondoren

miraria berriz egin dezagun,

ur gasduna edan, xanpaina bailitzan.

L

Leonard Cohen erregeen aurrean

ederki mintzo zen: sei akorde horiek

Espainiako etorkin gazte batek

nola irakatsi zizkion, etxean,

Montrealeko aspaldi batean,

bere buruaz beste egin baino lehen.

Nire ikasleek hara joan nahi zuten

eta hara iristen ziren heinean

ez zuten Euskal Herrira itzuli nahi:

horretan gauzak ez dira aldatu,

ilunagoa da istorioa, bai;

esan, nahiz eta musika ospatu:

zergatik hil zen gazte gaixo hori?

Erbestera beti joan behar dugu?

M

Muino okre horietan maitemindu zen

(baita maitearindu ere) Leonardo

eguzkiarekin: urrezko kakalardo

bat zeruan behera eta gora igotzen

eta gero gora eta behera jaisten

edaten zuela baso bat ardo

(bat bakarrik) eta ur asko Arno

ibaia mantso zela igarotzen;

txitxarrek denbora zerratzen zuten

segundoetan eta kanpandorreek

ordutan eguna aletzen zioten

entzun ahal zuenari: jakin goseak

pizten duen mina nahiago zuen

Vinciko notarioaren semeak.

N

Nola ekaitza sargoriaren ostean

helduen aroa heldu zaizula:

sartuko zenuke heriotzaren pilula

erosi beharrekoen zerrendan,

hainbeste gauza egin beharrean!

Ero ez zaitezen etzazu kalkula

zenbat arnasaldi, zenbat eztula

geratzen zaizkizun; gaurko egunean

norbaitek maite zaitu (ez Norbaitek)

edota norbaitek maite izan zaitu

behintzat: nahikoa izan ohi du horrek

arnas egin ta bizitzari lotu

ahal izateko, ze beste batek

zure arreta behar izango baitu.

O

Oporrak gustuko ditut, neurrian,

amaiera bat direlako eta

aldi berean hasiera, reset-a,

horregatik ez ditut nahi urrian

ezta azaroan ere: abenduan,

eguna ahitua dagoelarik,

sekula ez altxatzeko ohetik

gogoa dudanean, merkatuan

heriotza baino ez dagoela.

Honela amaitu nahi dut soneto

sukar hau, urteak emandakoa,

14 asmatzeko kiniela,

Beckett-ek esan ziguna: hobeto

huts egiteko nire metodoa.

P

Portusoloko zina hartu nuen

eta Eako hondartzan bainua

(poema ez da jendetzaren kontua

jendearentzat egina den arren);

noski, Ea gabetsiko dut aurten

baina hala da askotan patua:

itsaso barea bezain malgua

nahiz eta harrizkoa ere baden;

iraupenaren eta gogoaren

lekuko gogorra eta gogokoa,

paisaia ere halakoxea da:

egiten dugunaren, gaituenaren

eta posiblearen eremua,

aurrean dagoen antzinakoa.

Q

Quid pro quo da birziklatzearena,

zakarrontziak bete zaizkit jada;

nire maiteak esan ez zidana,

ontzi urdinera. Gure zabor dena

nonbaitera joan behar: bada kondena

ontzi horira, barkamena bada

ontzi berdera. Melankolia da

(beste izen batekin, itxaropena)

nire etsipenaren errefusa,

zamaren eta doluaren lana

(eskobatzen ikasi behar dudana),

goseari emandako edana,

poeten zein musikarien musa,

atzoko mahatsa, gaurko intsusa.

R

Rapsoda baten gatibu nago hemen:

soneto hau bukatzeko lilura

(bai, beste soneto bat, nola ura

biharamunean bilatu behar den)

Homerok azalduta: itsasnesken

kantuak entzun nahi eta tristura

saihestu nahi zuen Ulises hura

mastari lotu behar izan zioten,

berak hala aginduta: truko bera

ikasi beharko dut edo bestela

ikusiko da nire gainbehera

nola datorren gauetik goizera

(izan baininteke horren ergela)

eta hori ez da agurtzeko era.

S

H. E. in memoriam

Sautrela bezain aldakor, problemaz

eta kezkaz beteta nagoela

dio nire buruak gaua dela

baina egunsentian, egun argiaz

salto egiten dut. Bizitzak bizitza

zainduko duela, dio bihotzak,

nahiz eta batzuetan ere hortzak

azaltzen ditu: gorrituta hitza,

sega inguruan dabil bueltaka.

Horixe gure patua. Bidaian

ez duzu zertan dena errimatu,

lagun: dugun denbora profitatu

Hernanin, Hendaian, xoraturikan

egunero egin dezagun korrika.

T

Toskanako arratsalde perfektua;

Venezia labirinto bihurturik;

Elban etsita erreserba barik;

Pisan ez dagoen dorre okertua

(zer da bidaia oro? ispilua

non bidaiaria bere islarik

argiena bilakatu nahirik

saiatzen da osatzen zirkulua);

graffiti anitz (edertasun hori

paretan) Arezzoko arkupetan

eta buztinezko ontziz ontzi;

Leonardo da Vinci praka motzetan;

prostitutak Bolognako bidean;

onena eta txarrena egun berean.

U

Urnietako Antonio gaixo dago

baina aldiro etxeko belardia

Oñatikoa den bere suhia

Mikelek segarekin mozten dio;

aitaren etxea nonahi badago,

baratza izan ala lorategia

ez zait inporta. Ez bada egia

gureak ez du hortaz iraungo.

Baina tira, edonola ere, nahiz

eta desbrozadorarekin saio

desastre bat gaur egin dudan, berriz,

inork ez daki zergatik den jaio:

lurraren ile-apaintzaile ibili naiz

une batez zure antzera, tocayo.

V

Viking guztiek dakite esaera:

matur er manns gaman, esaten dute

Islandian: janaria dela, ote,

gizakiaren berezko plazera,

lehena eta azkena da bera,

eta eskarmentuz jakin badakite:

marrazo ustela jango lukete

muturrekoa balitz egoera,

baina ez da gaur egungo kasua;

beraz, ez dezagun baraurik egin

iritsi ez bada gure azken ordua,

iparra ez dugu galdu ez irabazi,

oraindik ez da bukatu jokua.

Beti geratuko zaigu Reykjavík.

W

Whatsapp ez da zure laguna eta

Facebook ez da zure koadrila eta

Twitter ez da zure lankide eta

Gmail ez da zure etxeko estafeta;

hori guztia erabiltzen duzu,

hori guztiak erabiltzen zaitu

harik eta zu mamu bilakatu

Lope de Agirreren gorpuren modu

berean zatituta gelditu arte:

txatak, txioak, e-postak eta abar

guztion ikusgai baina hala ere

zu zara zure eskutan dagoena

ikusezin, hegazkor eta bare:

gainontzekoa isiltzen da eta.

X

Xoriekin mintzo zenaren bozak

zenbat newton unitate du indar?,

eta Mursegoren txeloak negar

egiten badu, zer dio bihotzak?

Zenbat neurtzen du amildegiak

Anariren tremolo baten ertzean?,

edo Iparraldeko neska entzutean

zer balio digu melankoliak?

Agian literatura ez dira

eta ez dute Nobelik eskuratzen

(bide batez zorionak, Bob Dylan)

baina nago direla poesia

eta beste egun bat bizirik irauten

laguntzen dutela: horixe saria.

Y

Your relaxed mind is a creative mind, bai,

hori dio zure yogi tea poltsak

eta mahaian gure bi kikarak

egotekotan, ados eta lasai;

zer da ba Sarrionandiak esana?

Goizean ohetik jaikitzean

ezti tanta gozo bat ezpainetan,

dohainekoa eta unibertsala,

denok badaukagula sentitzea,

hizkuntzak dena bustitzen baitigu

zentzumenetan jarriz zaporea;

hori hala da, jakina, baina, aizu

―gogo lasaia, gogo sortzailea―,

baldin eta gogoz hartzen badugu.

Z

Zu solstizioko ilbetea zara

eta gainezka egin duen tanta,

astoak ezin eraman duena

mingainaren puntaren puntan datza:

izena eta ezina eta egina,

imana eta himena eta izana,

ekina eta osina eta hosanna

eta berriro ere egin ezina;

uda gau bateko ametsa izan da

―ekainak hogeita bat dituela―

ohean galdu nuen bertsolerroa,

epeltasun hau airean: amodioa

bizitzeko irrikaz landare umela,

eta nor naizen ni? Ni naiz astoa.

E S A R I N T U L O M D P C F B V H G J Q Z Y X K W

Estutasuna edo bizi-larritasuna sentitzen duzunean

Eskafandraren barruan zure burua

Eta garrasi egiteko gogoz, honekin oroit zaitez:

E S A R I N T U L O M D P C F B V H G Jean-Dominique Baubyren bizitza berria

E S A R I N T U L O M D P C F B V Hasi zen 1995eko abenduaren 8an

E S A R I N T U L O M D P C F Berrogeita hiru urte zituela

E S A R I N T U L O M D P C F B V H Garun isuri batengatik koman

E S A R I N T U L O M D P C F B V H Geratu eta esnatutakoan

E S A R I N T U L O M D P C F B V H Gatibutza sindromea pairatu:

E S A R I N T U L O M D P C F B V H Guztiz kontziente izan arren

E S A R I N T U L O M D P C F B V H Gorputz osoa paralizaturik zuen

E S A R I N T U L O M D P C F Bakarrik begi bat klika zezakeela

E S A R I N T U L O M D P C F B V Hondoa jo zuen

E S A R I N T U L O M D P C F Baina ikusi zuen, ikasi zuen

E S A R I N T U L O M D P C F B V H G J Q Z Y X Komunikazio sistema berri bat

E S A R I N T U L O M D P C F Baubyk esaldi bat bere artean pentsatu

Eta begia klikatuz hautatzen zuen erabili nahi zuen letra

E S A R I N T U Laguntzaileak alfabetoa ahoskatzen zuela

E S A R I N T U L O M D P C F B V H Gehien erabilitatik gutxien erabilitara

E S A R I N T U Letraz letra esaldia osatu arte

E S A R I N T U L O M D P C F B V Horrela 136 orrialdeko liburu bat idatzi zuen

E S A R I N T U L O M D P C F Bere hautu, arazo eta prozesu guztiekin

E S A R I N T U L Ondo doitu arte

E S A R I N T U L O M D P C F Biografia bakoitzean

E S A R I N T U L O M D P C F Badago munduarekiko egokitzapen bat

Etengabeko elkarrizketa bat.


booktegi.eus

http://www.susa-literatura.eus/

Arrakalak

GOTZON BARANDIARAN

Hau liburutxu hau gure aite zanari eta gure ama danari eskaini gure dotsiet,

Pedro Luis Barandiaran eta Begoña Arteagari.

HORMETAN GORA IBARRAK

Arrakala hau

pasabide jaioberria da,

haserretu diren belaunak,

mutuaren ezpainak,

erreka mapan behera.

Arrakala hau

kartzelen hormetakoa da,

36koak orbandu ez didana,

erdibatu ezinezkoa,

hankabakarraren lasterketa.

Arrakala hau

amaitu bako aitorpena da,

txaloka bizi den igogailua,

barreka dabizen betileak,

suak hartutako itxarongela.

Arrakala hau zure bihotzeko postontzia da.

BEHAR EZ DENEAN

Ematen ditut lekzioak

dakidanaz eta ez dakidanaz,

ezki-hostoen buruhiltzeaz zein

sahatsaren ilargi beteetako negarguraz.

Esan hitz bat eta esango ditut bi,

behar ez denean mintzatuko naiz

ordura arte inor ez bezala,

isiluneei berariaz hartuko diet aurrea,

zalantzei gailenduko natzaie

inoren gustuko ez diren erabakiak hartuz.

Entzungo didan norbait behar dut.

CAFÉ DE FRANCE

Sarrera antzoki batekoa du

edo Krakoviako ijito zebagaitzak

etorkizuna igartzeko duen logelakoa.

Kristalak galdeketa-gela batekoak ditu

eta bestaldean kafea eskatu dutenek

orduak egingo dituzte entzunbako izenak aitortzen.

Atzamarrekin mahaian saltoka dabilena

eguen arrastietako pianojolea da.

Edith Piafek kantatu zion negarmina errepikatzen du.

Erori ez den txanpona hartzera makurtu dena

urteetan garbitu dituen zapaten entzuteaz harro da

gonape bati begira soleitzen den bitartean.

Berpiztu berritan elkar agurtu dute

Jean Pierre Bordazarrek eta Jon Mirandek, eta sorterria

eskatu dute, naturala, samako minik ematen ez duena.

EGURREZKO TRENA

Peruri

Trenik hartu behar badut

izan dadila egurrezkoa.

Izan dezala aurrean soka laburra eta

koloreak, bidazti bakoitzeko bat,

adibidez gorria, adibidez berdea,

adibidez horia, adibidez morea.

Agurtu ditzala lurrunak estazioak,

igo daitezela elefante tronpa luzeak

leihoak zabaldu eta abisua eman dezaten

bagoazela alfonbraren ortzimugarantz,

irrist egiten duen itsasoa hasten den lekurantz.

Trenik hartu behar badut

izan dadila egurrezkoa.

Jakin dezala makinistak

non galdu duen ilargiak irria,

kanta dezala hartzak

Itziarren semea mututu zenekoa,

dantza dezatela pailazoek

lehenengo hanka bat gero bestea,

luza dadila arratsaldea

itsas-zaldi, dortoka eta olagarroek

bainontzia hoztu arte.

Trenik hartu behar badut

izan dadila zulakoa.

AZKEN MANIFA 1

Zerbait esateko bildu ginen

jeneralaren izen bereko plazan.

Poliziek akademiako lehen ikasgaia

azaltzeari ekin zioten adeitasunez.

Batzuei burdinez uztartu zizkieten eskuak,

besteei gomazko akuiluekin erakutsi zieten bidea eta

gehienak porlanezko estratetan kukutu ginen

banketxeetako sator-zuloetan gorderik

banaka-banaka, benetan

zer irabazi behar genuen jakin barik

edo galtzeko borrokatzeak ere

merezi zuela sinetsi guran.

Zazpi zeritzon portalean nengoela heldu zen,

sartzen utzi nion errime esan ziezadan:

Eman muxu dardaran, ferekaidazu ikara,

maita nazazu ongi-etorri honen gainean,

azken manifa badugu hau,

irabaz dezagun larruak ematen diguna,

irabaz dezagun geurea.

AZKEN MANIFA 2

Beste hesi batera igo eta

poliziei zein bertan bildutakoei

Hego Korean hazitako berbok esan zizkien:

Munduko Merkataritza Erakundeak

laborariak hiltzen ditu.

Ondoren labana sartu zuen

bularraren erdian,

munduak jakin zezan

beti esango zuela egia.

EGUN BATEKO ZORIONA

Goizak alua ematen du,

konturatu orduko bedatsea

leiho arteko ostargia

iturri xahuen edagalea

kurloien eleketa hego haizeaz.

Arratsak belartza dirudi,

oroibelarren igurtziak belarrietan

oin biluziak atzamarretan

esku matxinbratuak garondoan

belaunetaraino larrugorritzen den iluntzea.

Gauak afaria ematen du,

disko zaharretan ahaztutako kantak

lagunekin dantzan goizargitzen

portaleetan besarkatzen diren itzalak

oherako agurrak arnasestuetan.

Pozak ezkila dirudi,

inozo deslaien antzera

irririk ez behartzea

barkamenik ez eskatzea

ezeren jabe ez izan nahia.

HELBURUA

Gizaki ororen helburua

jakituria dela

entzun diot gizon bati telebistan.

Aipatu ditu filosofoak,

batzuk grekoak

beste asko aristokratagoak.

Aipatu ditu idazleak,

batzuk portugesak

beste asko salduagoak.

Aipatu ditu iraultzaileak,

batzuk sozialistak

beste asko amnesikoagoak.

Aipatu ditu kritikariak,

batzuk irakasleak

beste asko zikiratuagoak.

Une batez,

atzamarra eta betaurrekoak

goratzeko erari erreparatu eta,

bere buruaz ari zela begitandu zait.

SUIZIDA

Suizida zazpigarren aldiz

zubiaren gainean

hil aurreko hitz gogoangarriak

asmatu ezinean.

Bat-batean zubiak

errepideari keinu egin eta

suizida bota dio esanez:

hegan ala hil.

MUNDUA EZ DA NAHIKOA

Sartu eta erantzi ondamua.

Sekretua esaten diozu edozeri.

Beti zabiz trenez, bidaiez, loreez, ilargiaz,

izarrez, lainoez, erlojuez, denboraz.

Sarritan esaten duzu

ez duzula artilezko ilerik laztantzeko,

ez duzula irakurtzea merezi duen ezer idazten.

Neu ere bakarrik hartzen nau goizak gehienetan,

taberna zulo honetara biltzen garenoi legez.

Arrakalak ditugu zainen ordez,

gezurrak esan eta tristura eztitzen diogu elkarri.

Arnasa hartzeko modu sinetsezina dugu,

sukar iraunkorra, ispiluekin batera hautsitako banidadea.

Badakizu, gure minak ez du urrearen baliorik

baina horrek ez digu gustura horditzea eragozten.

Hara, zu sartu aurretik

gizon bat joan da pozarren

maleta batean bala gehien gorde dituena dela ospatuz,

sariarekin loreak eta izenak erosiko ei ditu

hilarriek goserik izan ez dezaten.

Bihotzak betiko utzi duela pentsatu dut,

mundua ez dela nahikoa

behar dugun maitasunerako.

PROMESAK

Arrazoi duzu,

aspaldian ez dizut deitu.

Denbora iragan da

maite ez gaituztenez

berba egin genuenetik.

Pentsatuko duzu

jada ez naizela oroitzen

goizalbarainoko hordialdiez,

askoz hobea izateko ahaleginak

amore eman zidala behinola,

nahiago dudala

eduki ez nuena ahaztu,

izan ez nintzena ahaztu.

Arrazoi duzu,

ez betetzeko promesak egin nizkizun.

Baina zuri ere

begiak erori zaizkizu

atze-oihalaren bestaldera,

zu ere bakarrik zaude eta

ez zara gose eta

ez dituzu aladurak gazuretan beratu nahi eta

ez duzu denbora ezkaratzen antzera bizi nahi.

Esadazu ez duzula

bideratutako sentipenen geroa hobetsi,

esadazu zuri ere behazuna darizula

ustelberen ospakizunetan.

Zatoz, kontaidazu berriz

jentilak izan gineneko hura,

bete gezurrak

neurriz esateko hitza.

HOGEI URTE

Faltan ditut

hogei urte,

neurririk ez duten ordekak,

soilik biluzik egin daitezkeen harrabotsak,

itzuliko diren desagertuak,

laztanen anpolai begiak.

Faltan ditut

presarik ez duten izarlokak,

ausikien aurkako mantarrak,

egun aratzen arnasa,

goizeko eguzkia izara zurietan,

oharkabean bizitzeko askatasuna.

BIDE HORI

Begituizu bide hori

suge-landareen antzera

bere amaieragaz zer egin ez dakien hori.

Begituizu estrata iturrian utzi eta

otaloreak agurtzen,

malden konkorrak laztantzeaz batera

sekula-belarren ezina arintzen.

Begituizu sasi-masusten hankapean olgetan,

gaztainondoei kilikilika,

hostoei sehaska kantuan

txistuka dabilen haize gozoarekin.

Galdeiozu iparrorratzik daroan aldean

gandua esnatzen ez denerako.

Galdeiozu ogi apurrik gorde duen

katekorratzek min ematen diotenerako.

Galdeiozu lagunik gura duen alboan,

akaso, zeu zoazen lekura doa.

BETOKERROKAZ IKUSTEN DITUT

IRAGARKIA

Agian norbaitek izango du

gau txiki eta estu bat

bakarrik egoteko

ilargirik gabe

izarrik gabe

sehaska kantarik gabe

lagunik onartzen ez duen ohatze batean

BI EMAKUME HARAGO

Bazterkaletik bi emakume harago,

kantari baltzarana eta soinujole errumaniarra

gurutzatzen diren kantoipean,

begiek ikusi nahi ez dituzten haurrak,

zazpi solairuko alargunak

—labankadez jaiotzen diren horietakoak—,

zimurrak alkandoretan,

hotza afarietan eta

putatzar halakoa zenbat aldiz esan behar dinat!

bizi dira.

Bisitan joaten direnek

argazkiak egiten dizkiete,

esan barik bazkalostean erakusteko direla

koilara erdi azukrek eta

sasoiz kanpo bidaiatzeak dituen

onurei buruzko gogoetekin batera.

Bazterkaletik bi emakume harago

etxez aldatzeko kamioi hotsa dago.

ITZALITAKO ARGI BAKOITZEKO

Berandu heldu zen senarra ohera.

Loak hartu zuen hordi eta guzti.

Eskuen gainean itzarturik,

ausartu egin zen anderea.

Esan zion gazteegi hil zitzaiola maitasuna,

laztan ezak arroztu ziola ezkonaurreko bihotza,

damorriak umeltzen zuela euri egunetan,

barauez asetzen ikasi zuela,

debeiatu zela luzeegi bizitzeaz

egunak goizetan zahartzen zitzaizkionetik.

Esan zion ezetz,

ahanztura azkar hedatzen ari zen gaitza zela

zapiek aurkako ahaleginak egiten bazituzten ere.

Esan zion ezetz,

çez zuela gehiago bere emakumea izan nahi

eraztunari sinesgaitz egingo bazitzaion ere.

Esan zion ezetz

eta balizak jantzi zituen oinetan,

soineko gorria beldurretan,

zulatu zuen ihes-txartela eta

birak eman zizkion munduari,

jipoitutako promesa bakoitzeko bat,

mesanotxean itzalitako argi bakoitzeko bat.

TIRANOAREN LARRAZKENA

Gizona baino agindua zena dator

kalean behera.

Herritik kanpo urteak eman dituztenek

ez lukete ezagutuko, baina berori da.

Oinez hasten denero

galdu egiten da,

urteak lorik hartzen ez duela

urteak lazturak balakatzen duela.

Behinola azorriak izandako besoak

makulu ezinduak baino ez dira.

Orduko errietak izozmendi

etsituak dira orain,

ereinotzaren loriapean

zimeldutako handiusteak.

Enperadorearen malenkoniak

hausterrea pilatzen du zedarrietan,

neskameek ateak giltzatzen dizkiote

erdeinuak oka egin diezaion.

Orbelaren iraultzak

marmolezko idulkia garaituko du.

Jada ez dauka zutoihalik,

adabuak eta trapu zaharrak besterik.

Gorrotoaren mirabe dator

tiranoaren larrazkena.

Galdu egin du eta

horixe da guk irabazi duguna.

ESKOLAN

Besterik ezean jakin nahi dut

zelan isildu aitez harrotzen diren seme-alabak

non dagoen igande arratsetarako saihesbidea

zer eman bizitza eskatzen dutenei

nork hustu dizkigun ganbarak

zergatik aldatu zuen zure kaleak izena

noiz berrerabiliko ditugun hilkutxak

POSTARIA

Gure herriko postariak

ez daki irakurtzen.

Aitari ikasi zion etxeei usaina hartzen,

gutunetako letrak

ate eta ahoekin berdintzen.

Kaletik doala

solasean ari direnei erreparatzen die,

ezpainen gimnasiari,

bekainen zalantzei,

eskuen erotasunari.

Hartara jakiten du

zein gutunek hitz egiten duten maitasunaz,

zein helbidetara doazen galderak,

zein fakturak itolarritzen duten etorkizuna.

Gutunik ez dagoen egunetan

zigiluak itsasten ditu

bekokien goiko ertzetan.

ISILDUTAKOAREN ORDAINA

Kale kantoian batu dira

gudaren batean mezulari izan zirenak.

Azken mandatuaren zain daudela diote,

baina sasoi hobeak goratzeko

bildu direla ematen du.

Besarkadetan falta direnak

gogoratu dituzte lehenik

eta alegiazko balentriez hasi dira gero,

zaldi gaineko haiez.

Errusiako enperadoreari gutun puta bat ematearren bizitza

eta ohorea nahastu zituenaren antzekoak dira,

nahiz eta ondo dakiten ospea

memoriaren apeta baino ez dela.

Sekretuak inork baino hobeto

kontatu dituzte,

gabardinetako poltsikoetan

ezkutatu dira morteroetatik,

ezelango hiztegik ulertu ezinezko

pasahitzetan lubakitu dira.

Zortzietan, afaritarako kanpai hotsak

jotzearekin batera, zin egin dute

bihar ere azpilanetan jarraituko dutela,

ez direla hiletetako sermoilariez fidatuko.

Isildutako guztiaren ordainez

egin ziren mezulari.

AKTOREA

Inoiz beharra sentitzen dut

protagonistei oker daudela oihukatzeko

ederra izateak ez duela deus ziurtatzen simulatzeko

larrua ez den beste edozer jotzeko

antzeztea politika dela diotenak urkatzeko

kadirei isiltasuna eskatzeko

Aktorea naiz baina

ekintzailea izateko prest nago

PANPINEN IRAGANA

Musika, ardoa eta zotinez itzaltzen diren argiak.

Oroimenaren aleak sobornatzen dituzten

aduaneroak sartzen zaizkio leihoetatik.

Jada ez du zerikusirik

hezetasunak arrakalaturiko argazkiekin.

Ortozik zapaltzen ditu egunak

hotsandiek berriz antzeman ez dezaten,

ez du inork ezagutzerik gura,

nahikoa panpindu zuten elkarrizketetan.

Hala ere eldarniotan berregiten du

sormenarekiko emamintza,

emanaldi bikoitza asteburuetan

eta erdia astegunetan:

«Jaun-andreok,

hartu nork bere lekua!

Gonbidatuak berandu datoz baina

iraultza hastera doa!

Badatoz

ero, eri eta maitasun gabeak!

Badatoz

hebain, margolari itsu eta biolinjole

besamotzak!

Badatoz

andere jipoitu, ogi ebasle eta bankuetako

zordunak!

Badatoz

eguzkirik gabeko egunak eta etxerik gabeko

herriak!»

Eromenaren aurreikuspena

zaila da ordaintzen eskura edo mailegutan

iragana bizitzaren narrioa denean.

Panpinek ez dute atsorik besarkatu beharrik

loak hartzeko.

PRAKETATIK BELAUNAK

Zoriontsua izan zen

praketatik belaunak erortzen zitzaizkion sasoian.

Orduan erraza egiten zitzaion bizitzea:

zuhaitzen adar, gerezien esku,

bazkalordurako berpizten ziren proskritoak,

beldurrarekin bakarrizketak, zubiak hankazpietan...

Munduari bira ematen zion ekaitz egunetan,

mugazainak aizunduz baserriratzen zituen

galtzaileak, aita ezezagunen semeak,

kurrilo iheslariak eta borroka itzelen laburdurak.

Poza ez zion ezerk akabatu

ez bada ustezko maitearen eztenak.

Harena izango da

zaurion zilbor-hestea.

ERRUKIARI IHES

Egunkaria erostetik nentorrela ikusi dut.

Urteak izango dira gogoz kontra eraman zutenetik.

Bere borobiletan darrai eta horrek poztu egin nau.

Bereak ditu sorbalda zalantzakorregiak,

kikiltzen ez diren begiradak,

bakarrizketa ozenak zeruari so.

Gaur lako itxuratien egunetan

marrazten ditu borobilok,

agur bakoitzeko bana.

Zeharkaezin diren borobilak dira

ez bada kanposantuetako hizkera dakitenentzat.

Olgeta disekatuen mintzaera da,

benazko herrenen mendekua

ulertzeko ahaleginik egiten ez duen jendearentzat.

Agurtu egin nau

eta goizero legez galdetu

noiz lagunduko diodan ihes egiten

errukien arkupeetatik ostertzerantz,

urkietan gora beti,

ikasi gura ez duen mundutik,

noiz arte gotortuko diren

zoriontsuak lubakietan.

ZAPATAK LEKUZ ALDATU

hori bai izan ziren, diren eta izango direnei

Adinak arnasa hartzen duela

murmuriatzen dute karta-jokoa

auzokoen espioitzarako darabiltenek.

Kexu dira ez ditudalako

arauak buruz ikasten.

Ezen agureek guda aurreko elizbarrutietan

ebatzitako ordenak baitituzte bizigai,

ezen gazteok guda oste honek egin baikaitu

dena eskura izatearen galtzaile.

Jaio eta zahartu, dena bat.

Gaitz endemikoa dela

esango luke gure gaztetxeko zirujauak,

dagoena dagoenean betikotzearen malura,

diskurtsoaren apoplejia kronikoa.

Egunen batean ugertuko ditut

niri buruz esandako gezur beltzak,

arrakalatu egingo dut

ezkilekiko duten irrika,

itaunduko diet zenbatgarren bizitzan

utziko diogun etsai izateari,

noiz arte izango dioten izua

zapatak lekuz aldatzeari.

Oraingoz, ohartxoa utziko diet burukoaren azpian:

ken itzazue zapatak, etzan zaitezte ortozik poliziek okerrekorik eroan ez dezaten.

KALE-GARBITZAILEA

Gauez gosaltzen du

bezperako egunkariekin solasean.

Hotzetik, erdeinutik eta handiustetik babesteko

lohiartzekoa jantzi eta kalera doa

beharra esaten diotena egitera.

Sakonera bako gurdia hartu eta erratza astindu,

pozik dabil hiriari aurpegia garbitzen,

pozik katamaloei lokarriak mozten.

Pausaldietan harri landuz zorrozten ditu

maitale urduriek bihotzetan trebaturiko geziak.

Iraultzaren aldeko ekintza lez

odol gorriko lumak elkartzen ditu

geltokietako afixen esanak zuzen ditzaten.

Irabazleen ohorea hebaindu guran

hari ikusezinak lotzen ditu etxeorratzen belarrietan

pailazo itsuak zein zakur bakartiak

gorbatadun bulegoez trufa daitezen.

Lantzean behin ileordeak kausitzen ditu eta,

anonimoak izatera,

Juliet lako izenak asmatzen dizkie.

Gaua itzartzerako

pozik dabil hiriaren aurpegia

emakume izateaz nazkatuta dauden

ezpainetakoekin margotzen,

pozik dabil.

SOLDATAPEKO DIOSALAK

Jaxinto Barandiarani

Gudari zahar batek

esku mutilduaren bi atzamarrekin

zabaldu du oroitzapenen zirrikitua.

Bere kautan soldatapeko diosalez mintzo da:

«Agur egitea, karramarroen antzera,

atzerantz bizitzea izan liteke,

inoiz inora ez heltzea,

amaierak hasieretan kausitzea.

Baina zuontzat

oroimenaren galbahetik

amnesia gordetzea da.

Historia eta hiztegi ortopedikoak

saltzen dizkiguzue atez ate, katez kate.

Ezetzak argizaritu dizkiguzue belarrietan,

badakigu gure hizkuntza

komisaldegietako tortura geletako

atariko froga duzuena.

Buruz behera negar egiten ohitu gaituzue,

eta horrenbestez

idatziozue epilogoa zuen lotsari».

ESPALOIAK

Amodioa, iraultza, kontu korronteak,

irabazle perfektuak hartzen ditugu eredu.

Ostera, nik ezagutzen dut

non jaio zen ez dakien

eta aldian-aldian

zorabiatu egiten den borobila.

Gure auzoko laukiaren aldeak

maitaleak dira aspalditik

baina denok dakigu

ez dutela egundo elkar laztandu.

Goiz batez plaza erdian

agertu zen hirukiaren goiko erpinak

negar egiten du astean bitan

bakarrik sentitzen delako eta

bertigoak loa galarazten diolako.

Izan ere, zertarako egin genituen espaloiak

ez bada herrenentzat?

NEUGANA DATOZ

ESKUAK ETA HARRIAK

Eskuak haurrik ez duten bularretatik

Eskuak ez dira urruntzen aginduetatik

Ezpainek indar dagite ezetzerantz

Ezpainak orratzei musuka atzerantz

Euria uholdeaz erditu ezinik

Euria harriak samurtu gurarik

Sorlekua mutiri ukatu

Sorlekua labarretan amildu

Zerua gizonen otoitz ukatuentzat

Zerua gorputzen neurriko begiontzat

Aingeru beltzak hegaldatu zitzaizkion sabelpean

Aingeru beltzak heriotzaren jakinean

Hormari bizkarra ematen dio Aminak

Hormari aurrea hartzen dio Safiyak

Harriabarrek ubeldu diote maitasuna

Harribilek mailatu askatasuna

EGUNKARI BAT ATRILDU ZAIGU BESOETAN

Ikusi nuen azkenengoetan

erraietan gordetako altxorren zamari zebilen.

Esnatzearen atalasean oraindik

ezpainak estutu eta begiak itxi arren

atzamarretatik ihes egiten zion

urmaeleko haurtzaroa oratu guran.

Halako ametsak etetea

bizitza erdia elkarrekin igaro ostean

banatzen diren maitaleen desilusioa izan liteke,

atzera ezin eginaren uste osoa.

Baina zer jakin lezake ausentzietan hazitakoak

bizitza erdia inorekin konpartitzeaz

ez bada bere bakardadeaz?

Hiztegi bat behar dut

ene ezjakintasunari erakusteko,

orrialde zuriak zabaldu eta

testigantzen definizioak apailatzeko.

Kaleak biraoka ibiltzen dituzten

berba-hiltzaileekin ikusi nuen urruntzen

kantu ederren eskean,

urrezko ardilarrua jantzi ezinik eta

emagaldu itsu eta ezpatariaren

balantzetatik zintzilik.

Etorkizunaz iragana denean kezkatu gara,

paperezko amets bihurtu zaizkigu egunak

erreka izandako bidazti edadetuak,

ostatu bat hitzen herrian,

ahots hilak elkarren lotsa.

Beste guztia dioten hitzak

izan daitezela ura lakoa,

zabal ditzatela arrakalak ibarrak sortzeko,

xurga ditzala gure lurrak.

Ibilian hiltzen ikasi behar dugu,

eta berandutuz gero ez larritu;

hitzei begietara begiratzea baino ez dago

zintzoak diren jakiteko.

Orri baten azalean

zizelatu zigun mezua,

bihotza bahitzea gura zuela eta

ez zegoela erreskatea ordaintzeko prest.

Eta guri

egunkari bat atrildu zitzaigun besoetan.

EZ DEN LURRALDEAN

Carusok atzekoz aurrera

ematen ditu filmak edo

eskumatik ezkerrera edo

goitik behera.

Aktoreek amaieratik hasten dituzte elkarrizketak,

berpiztu eta desagertu egiten dira,

euria hodeietara itzultzen da

kea zigarrokinetara legez.

Zinema kritikaria dislexikoa bezain herrena da.

Bere laburmetraiak oso aproposak dira

olatuen gainean ikusteko.

Antonio Tardiniren lehen teoriak

fisika modernoa, etxekoandreen egunerokoa eta

jostailugintza irauliko ditu,

erlatiboa da dena.

Bigarren teoriak

ahuntzek espazioan lor dezaketen

gehiegizko abiadura du oinarri,

sexua da dena.

Hirugarrenaren truke

estatu kolpea, elektrodoak eta

herritarren arbuioa jaso ditu,

berdinak gara denak.

Bada taxi gidaria izateari utzi,

albistegietako aurkezle ospetsu egin eta

arrats gorrietako isiltasuna

bere izena bezainbat maite duen anderea,

Soledad.

Borrokatzeko nagi den boxeolariak Maria maite du, eta honek, saiatu arren,

ezin du pianoa atzamarrik gabe jo.

Edgar Wesley trenak ekarri du

txaloak jaso eta frantsesez hitz egitera.

Poeta izan asmo duenak

urtean behin errezitatzen ditu

txakurra ur eske etorri zitzaionekoak.

Gaitzik larriena euriaren pisua da

haizeak zer daroan ez dakitenen lurraldean,

bizitzea beste derrigorrik ez dagoen lurraldean.

KALKILIAN BADA NESKATILA BAT

Ez dut urrunegi joan beharrik

amets egiteko.

Nahikoa ditut aldiriko trena eta

itsasoen labarretan jolasten diren bide herdoilduak.

Ezagutzen ditudan hirien izenak

ezagutzen ez ditudanenak bezain politak dira.

Ametsotan amaiera bako ordeketan arnasestutzen naiz,

olibondoek deserritik itzultzean

hegazkinak ahoratzen dizkidate koilaretan,

telebistan lekutako gerren irudiak daude

judu alderraiak ez baitu lurrik aurkitu.

Ez dut urrunegi joan beharrik

amets egiteko,

baina joan nahi nuke eta ikusi:

Fusilak iruntzietara dioen bide seinalea,

harria eta hesia betiko banatzen,

soldaduak madamengandik itzuri,

hamabi urteko neba amaren altzoan,

zein izen izango duen biharko euriak eta

mundu osoko telegrametan

Kalkiliak ez du Berlinen beharrik.

Stop.

SAKATU

Bahituran dagoen gizonak

bizi nahi duela errepikatzen du

sakatu

Ekonomiaren nazionalistak

beste hogeita bost urtez aberastuko dira

sakatu

Cardiffeko uso gris eta beltz batek

Picasso eta Moneten lanak bereizten daki

baita Matissen margoek

Picassorenen antza dutela ere

sakatu

Gasteizko Florida parkeko uso zuriek

ez dakite eskutik jaten besterik

sakatu

Ostarteek oporrak luzatuko dituzte

kantariak neguaren oldarpean

isil ez daitezen

sakatu

Gazako haurren biziraupena

hamahiru urtera igotzea deliberatu dute

sakatu

Kolonoek lurra jaten dute

harresiaren ortzimugaraino

sakatu

Dinosauroek aditz forma irregularrak zerabiltzaten

kromletxen erabilgarritasunaz teorizatzeko

sakatu

Euskaldunek ez dute

nor diren azaldu beharrik

itzali

ZARRATZEKOAK

ZURE OINETARA

Pozik etzango naiz zure oinetara,

ezer esan orduko

igarriko dizut haserrea eta

neuregain hartuko ditut

errua zein egoismoa.

Burukomina arinduko dizuten

igurtziak ikasiko ditut,

lepoa jokatuko dut

aitzakia bakoitzean,

labur iritziko diet

kanpoan emandako asteei,

esperoan egongo natzaizu,

begi bat itzarturik egingo dut lo.

Dei egidazu itzultzen zarenean.

HI GABE

Itziarri

Berriztutako ametsak

galdutako esperantzak

erraietatik ateratako

etsipenaren arantzak

Esadan zer naizen hi gabe

hirekin naizena ote?

Emaidan muxu suabe

amodiotan nerabe

ezti gozoen altzoetan

desio grinen herabe

Egonen gaitun betiko

iluntze gorrien begiko

maite laztanez emeki

geurea dena biziko

Maite haut itsuan

kopla kanta amultsuan

ezinak egina maite duen

amaiezin bertsuan

OIN-PUNTETAN

Oin-puntetan kandelak isiotzen dituzten

emakumeak ditut atsegin,

axolagabe ikusten diren bernak,

urratu bat atzamarrez bustia.

Oin-puntetan kandelak isiotzen dituzten

emakumeak ditut atsegin,

berbarako aitzakien bila makurtzen direnak,

ileetan musua eta bertan irria gordetzen dutenak.

Oin-puntetan kandelak isiotzen dituzten

emakumeak ditut atsegin,

maiatzetik hona bila dabiltzanak,

askatasunaren enparantzak baizen gehiago direnak.

Oin-puntetan kandelak isiotzen dituzten

emakumeak ditut atsegin,

belarrietako lo-kantetan daudenak,

altzoetan oroipoza diren amamak.

Oin-puntetan erretzen diren

emakumeak dituzte atsegin,

urak mudatzen ez dituen hazpegiak,

maitasunaren lander direnak.

HAGIN BARIK DEIKA

Gaur beltzaran esnatu naiz;

azala, armozua, azaroa

dena da beltza.

Adatsik ez dago nire masailean,

irratiak hizkera arrotzez ernegatzen nau,

bakardadea ari zait hagin barik deika,

zure gogoa urruti abiatu da,

ez nauzu betiko maite,

lausotu dira epeletan esanak,

ezpainak alokairuan dituzu,

ez dago erraz zer egin ebaztea,

jada ez gara zu eta ni.

Zer dela eta derrigorrez bizi behar hau?

Erruak zuritzeko elurra behar dut.

BALSIK BALEGO GURETZAT

Esperoan eman dudan denboraren ordaina

sabeleko kilima hauek dira,

moropilok iruntzikeran.

Itxarondamua aztarrika ari zait,

ez dut beste inon bilatu beharrik.

Aska ditzadan agurrak oin azpietatik,

datorrela ausardia berritsu.

Azken hondarra abantzu hila da,

bestela, naizenik jakiteke joango da,

esan egin behar diot:

Erdu, utzidazu zure ile artean ostentzen,

besoarekin beteko dizut gerria.

Erdu, jarri begiak zirrikituan,

esadazu ikusten duzuna

nahikoa ote den.

ASUNAK ZURE BEGIAK

Azkura baretzeko

araoa kausitu ezinik nabil.

Igoko nituzke huntza balira baina

asunak dira zure begiak.

Porlanez estali ditut

xangrinaren kondarrak.

Dardararaziko nituzke sokak balira baina

asunak dira zure begiak.

Mihisean aienatu da

zure etxerako bidea.

Igurtziko nituzke bernak balira baina

asunak dira zure begiak.

Ipurtargiak itzuliko dira

kakalardoena zen estratara.

Estutuko nituzke uberak balira baina

asunak dira zure begiak.

BIDAZTIA

Ez dago mesanotxerik

ohearen zure ertzean,

oihartzun bakoa da

zure atzamarren tinbre hotsa.

Ez duzu zapaten zantzorik

atariko lanpasean,

hanka puntetan alde egiten digu

maitasun gauetako egunsentiak.

Ez dakarzu bidai txartelik

ez bada joanekorik,

erlojuarekin batera zapartatzen diren

laztanez nago hilurren.

Etorri zatoz baina

ez zara egundo geratzen.

ISTRIPUAK

Auto batek istripua izan du,

ez atezainak kornerrean bezala

ez lisaburdinak galtzetan legez.

Auto batek istripua izan du

berrehun eta hogeita laugarrenez,

esaera zaharra izan nahi lukeela aldarrikatuz

egoskorrari egokitu dakiokeen sententziaz.

Auto batek istripua izan zuenean

hots egin zidaten,

ez maitasuna egiten denean bezala

ez urteak aurrera doazela esateko legez.

Auto batek istripua izan zuen eta

Eneko ubeldu zitzaidan bihotzean

Gotzonek egin zidan ihes.

Ezetz galdetu nien erantzunei baina

Justizia bakartiegiak erabakita zuen aspaldi.

Asturua besterik ez da.

BILATUKO ZAITUT

Bilatuko zaitut

oparitutako liburuen orri zurietan

autobus geltokietako esperoan

legez kanpoko maluretan

fereken hitzaurreetan

laranja urezko armozuetan eta

portale bako larreetan

ILARAK APURTU

Ilarak apurtu eta faroletatik esekiko gara.

Hiltzeko moduko saltoa egin ostean

artez erori eta bi besoak goratuko ditugu.

Gehiengoaren laurdenaren erdiak

nazional sozialismoaren apologia egitea

leporatuko digula profitatuz,

buruz behera jarri, hankak zabaldu, zainak tenkatu

eta polizien kontra jaurtiko dugu elkar,

informatiboetako sabeliztunek

burdinazko tiragoma eta egurrezko ontziolei buruzko

atzerabegirakoaren berri eman dezaten.

Eskola bete haurren laguntzaz

armada gorria eta geografia irakaslea bahituko ditugu

mapen mugikortasunaz hitzarmena sina dezaten.

Bost segundotan euren buruaz beste

egingo duten mezuak zabalduko ditugu:

gezurra da maite gaituen egia.

EZ DA EZINBESTEKOA

Ez da ezinbestekoa

ilargi betea eta izarren ederra.

Ez da ezinbestekoa

deitzen ez duten lagunen agenda,

borroka armatua, arrazoia izatea,

gezurrik ez diozula zin egitea.

Ez da ezinbestekoa

erbestea, idazlea, itsasoaren metafora,

berrogei lapurren kondaira.

Ez da ezinbestekoa

eguzkia, andere biluzia hormaren gainean,

egunen destaina, non dagoen askatasuna,

bakea gorbatetan estutzea

ez da ezinbestekoa.

BERRIRO HASI

Eskua iragartzen duen andereak esan zidan

badudala nirea ez den marra bat

luzea, sakona, orbana dirudiena,

ene eskuan irakurtezina zitzaiona,

neronek deszifratu beharrekoa.

Marraren hasierara joan eta

tiraka hasi nintzaion, niganantz.

Badira hiru egun eta sei urte,

oraindik ez dakusat marraren azkenik.

Hasierara itzuli nahi nuke.

Eskerrik asko:

bihotz bakartien klubeko kide dekotezen Aintzina Lekue, Etxahun Lekue, Gorka Mugarza, Gorka Uriarte, Gulu Aurrekoetxea, Iñaki Berazategi, Marifeli Etxeandia eta Patxi Gaztelumendiri;

biderako kinkela isitu dostienei;

Xabier Gantzaraini, arrakala ederrik badagoela erakustearren;

Alex Arregiri, kukuen kantue topetan lagundutearren;

liburutxu honetako poemetan oinarritutako animazioak egin dituzten Bego Vicarioren Arte Ederretako ikasleei: Maite, Sabrina, Abarne, Veronika, Ander, Adur, Belen, Edurne, Itsaso, Alaitz, Unai, Andres, Iñaki, Lidia, Yera, Ines, Jose eta Begori berari;

Nestor Zabalari, arrakalen arpegiei atara dotsiezan argazkiengatik;

Itziarri, cómo gasto papeles recordándote, cómo me haces hablar en el silencio...;

eta batez be beti alboan dekotezen Alex, Ali eta Peruri.