AURKIBIDEA

Deabru gurea

Lardaskeriatan jarrai

Etsigaitzen haranetan barna

Epaileen epaitzea

Etxea ere atze lur

Errepideko umeak

Eliso ezlekuan dantzari

Kobzari musikari zapalduak

Muraschg herriko arima herratuak

Hotentoteen zoria

Piztiak, gizakiak, robotak

Oi Marte maitea!

Cristobal Colon alpinista

Emazteen kaltez

Elkartasunetik eskuzabaltasun neurrigabera

Azal-egile baten hutsegitearen harira

Elur emankorra

Maitasun “platonovikoa”

Papagaien hizkuntza-baliabide filosofikoez

Erdaltzain irrealen lanak eta lorrak

Berg, heil!

Bidaia filosofikoak versus turismo filosofikoa

Sapienszentrismoa

Orentzako jarraibideak

Kearen asmatzea

Deabru gurea

Herbehereetako herritarrek Laurogei Urteko Guda (1568-1648) deitzen diote Espainiako legetik askatzeko egin zuten ibilbide luze latzari. Herbehereetan oraindik ospatzen dute espainiar harroxkoak gainetik kendu izana. 80 urte: zortzi zenbakiak biribiltasuna adierazten du, infinitua edota gurpil zoroaren ikurra ere izanik, besteak beste. Bere isatsari hozka egiten dion suge baten bidez irudikatzen da maiz. Hein batean, halaxe gertatu zen: zenbat eta ankerrago jokatu espainiarrek, hainbat eta ugariagoak beren etsaiak. Eta herriak ere, zenbat eta gutxiago galtzeko izan, hainbat eta irmoago erantzun zuen. Etengabeko soka. Era berean, nederlandarrei amaigabeak egingo zitzaizkien laurogei urte haiek.

Gerrari bidea eman zioten tirabirak lehendik zetozen. Espainiarrek inoiz ez dute izan beste herrien sinesmenak eta ikuspegiak aintzat hartzeko joera. Adibidez, gerra piztu baino lehen Felipe IIak Inkisizioa erabili zuen Herbehereetako protestanteen kontra, hauek gero eta ugariagoak zirelako. Izan ere, protestantismoaren oinarrian Eliza Katolikoaren ustelkeria eta hierarkia salatzeko herritarren gogoa zegoen.

Bestalde, 1565ean nederlandar 400 bat noble kalbinistak Compromis des Nobles hitzarmena sinatu zuten, non Inkisizioaren desagertzea eskatu baitzuten, bai eta heretikoen kontrako jazarkundeari amaiera ematea ere. 1566an, aipatu hitzarmena izenpetu zutenek Parmako Margaritarengana jo zuten. Parmako Margarita Herbehereetako gobernaria zen Bruselan orduan, Felipe II.ak izendatua. Noble haiek eskutitz bat eman zioten, lege berriak egin zitezen erlijio-gatazkari konponbidea eta autonomia politiko handiagoa eskatzeko. Topaketa horren ondoren, Parmako Margarita Estatu-Kontseiluko kideekin bildurik zegoelarik, Charles de Berlaymontek, —espainiar erregearen aldeko herbeheretarra berau—, erdeinu osoz esan omen zuen herbeheretar noble haiek eskaleak baino ez zirela. Frantsesez, gueux. Handik aurrera, independentziaren aldeko matxinoek "eskale" hitza bere egin eta Geuzen —”eskeko”— izena eman zioten beren buruari.

Albako Dukea, —Burdinezko Dukea goitizenez—, berriz, bere doilorkeriagatik egin zen ezagun. Behin eta berriro hautsi zituen orduko markak bortizkeriaren eta odolzalekeriaren alorrean. Bere soldaduekin sartzen zen herri eta hirietako biztanle guztiak zigortu eta hil ohi zituen, gupida gabe. Hain zen arbuiagarria Albako Dukea, non jendeak Aita gurea haren neurrira egokitu baitzuen 1572an:

Deabru gurea/ Bruselan zaudena/

madarikatu izan bedi/ zure izen gorrotagarria/

urrutira bedi zure erreinua/ etor bedi zure hondamena/

ez bedi egin zure nahia/ ez lurrean ez zeruan sekula/

ogia kentzen diguzu egunoro/ gose dira herritar oro/

ez baitzara inoren erruki/ guk ez dizugu begirunerik/

eramanen gaituzu tentaldira/ zure sumina jasaten dugun artean/

Jainkoa otoi begira gaitzazu/ deabru horren gaiztakeriatik

baita haren Batzorde/ odolzale gezurtitik

eta bidal itzazu espainiar gerlariak/ Satanen eskura infernura.

Amen.

Otoitz berezi samar horretan agertzen den “Batzordea” Espainiako Erregeak Herbehereetan ezarritako auzitegi berezi bat izan zen. Herriaren ahotan: Blutrad (Odolaren Batzarra), besterik gabe; Espainiako Historian, ostera, Tribunal de los Tumultos (Iskanbiletako Auzitegia) deitutakoa. Epaitegi hartako epaileek milatik gora lagun kondenatu eta hilarazi zituzten.

Espainiar soldatuen harrapakeriak eta gehiegikeriak izugarriak izaten ziren. Une batean, hain egoera korapilatsuan zeuden espainiarrak, non Albako Dukeak berak eskatu zion Felipe II.ari gobernari-kargutik kendu zezan. Espainiarren dena txikitzeko jokabidea Antwerpen hiriko gertakariek erakutsi zuten 1776an. Bertakoek Spaanse Furie (Furia espainiarra) deitu zioten espainiarrek eragindako sarraski gorriari, Antzinako mendekuaren jainkosez oroiturik. Edonola ere, Antwerpen hiriaren suntsitzeak eta biztanlegoaren herenaren hiltzeak are eta gaitzespen gehiago ekarri zizkien espaniarrei, oraingoan baita katolikoen aldetik ere.

1581 urterako, aldiz, Ipar Herbehereetako zazpi eskualdeek independentzia aldarrikatzea lortu zuten. Herrialde hura errepublika bihurtu zen Orangeko Gillermo gidaritzapean. Berehala, Espainiako Erregeak dirutza eskaini zuen Orangeko Guillermo hiltzeagatik. Hala, Juan de Jauregui bilbotar katoliko fededun sutsuak, —atentatuaren egunean Arantzatzu eta Begoñako amaren kuttunak zeramatzan aldean,— Orangeko Guillermoarengana hurbildu eta tiro egin zion gertu-gertutik. Orangeko Guillermo, alabaina, bizirik irten zen. Alabaina, handik bi urtera beste katoliko peto batek eman zion heriotza Orangeko Guillermo Herbehereetako Estatuaren aitzindariari.

Bien bitartean, herriaren ahaleginek Espainiako mendekotasunetik askatzeko aurrera egin zuten, helburua bete arte. Horrexegatik, herbeheretarrek mirespen handia sortu zuten beren garaikide nahiz ondorengoengan. Friedrich Schiller idazleak, esaterako, historia-liburu bikain bat argitaratu zuen 1788an espainiar eta herbeheretarren arteko gatazkari buruz. Schillerren ustez, nederlandarrak ez ziren batere ekintza heroikoetara emanak; aitzitik, bakezaleak ziren, izatez. Halere, berebiziko gaitasuna garatu zuten tirania garaitu ahal izateko, hain zuzen, beren eskubide preziatuenen alde ari zirelako. Schillerren iritziz, herbeheretarrek beraiek ere harritu egin ziren beren ausardiaz jabetu zirenean.

Horrezaz gain, drama arrakastatsu bat idatzi zuen Schillerrek, herbeheretarren borroka testuinguru duena: Dom Karlos. Jakina, Dom Karlos luzaro egon zen Espainian bazterreratua. Bada, hamaika oztopo eta eragozpen ageri ziren Schillerren askatasunaren aldeko antzerki-lana gaztelerara itzultzeko orduan. (2)

Hein handian, munduan zehar zabalduriko Elezahar Beltza Herbehereetako gerra-garai horri zor zaio. Geroztik, ordea, Espainia bere indarkeria urrutira eramateko ahalmenik gabe geratu eta europar periferian kokatzen hasi zen. Hau da, penintsulatik kanpoko hainbat tokitan lasaialdia hartzeko aukera izan zuten bitartean, penintsula barruan tinko eutsi zion Elezahar beltzaren eraginak. Portugal garaiz libratu zen arren, beste askok oraino nozitzen dugu.

(1) Friedrich Schillerrek 1788an argitaratu zuen bere saiakeraren lehen atala Espainia eta Herbeheren arteko borrokari buruz, Jena hirian Filosofia katedraduna zela: Geschichte des Abfalls der Vereinigten Niederlande (gazteleraz, Historia de la separación de las Provincias Unidas de los Países Bajos del gobierno español). Gogoeta filosofiko eta historikoek osatutako lana da.

(2) Dom Karlos, Infant von Spanien (Don Carlos, Infante de España), 1783 eta 1787 artean idatziko drama, bost ekitaldiduna. Gaztelerara egindako itzulpenez, ikus: Ana Isabel Ballesteros Doradoren artikulua Cuando la traducción está prohibida: Don Carlos de Schiller en la España decimonónica. Revista de Historia de la Traducción. 6 zenbakia. (2011).

Lardaskeriatan jarrai

Michele Angiolillok, Espainiako Ministroen Kontseiluburua Arrasateko Santa Agedan 1897an hil zuen anarkista italiarrak, ez omen zuen atentatua bakar-bakarrik egin bere gogaideek Bartzelonan zuela gutxi jasandako zapalkuntza bortitzagatik. Aitzitik, Angiolillok atentua baino urte erdi lehenago gertatua zen José Rizal Filipinetako sendagile, poeta eta idazlearen hilketa bidegabea ere izan zuen gogoan tiro egiteko orduan. Hala azaldu omen zuen atentatugileak berak. Bada, Canovas del Castillo sinatu zuen Rizalen heriotza-zigorra betetzeko agindua. (1)

José Rizalek Medikuntza eta Filosofiaren arloan ikasketak egin zituen, besteak beste, Espainian, Frantzian eta Alemanian. Munduan zehar bidaiatu zuen ere, bere sorterriaren alde lan egiten, Manilan —Espainiako kolonia orduan— 35 urte zuela garrotez hil zuten arte, matxinada-delitua leporatuta. Egun Noli me tangere, Rizalen eleberri mamitsuena, non espainiarren kolonialismo ankerra salatu baitzuen, jorratu beharreko irakurgaia da Filipinetako ikastegietan. (2)

Rizal ez zen anarkista, ez eta bortxa baliatzearen aldekoa ere. Gainera, ez zuen helburu Filipinetako burujabetza: espainar hiritarren eskubide berdinak eta Espainiako Gorteetan ordezkariak izatea baino ez zuen eskatzen bere herrikideentzat. Rizalek ez zuen bere jatorriaz lotsa den "indioa" izan nahi, —espainiarrek zazpi mila bat irlek osatutako uhartediko biztanleei mespretxuz eman zieten izena erabilita—, filipinarra baino. Ez gehiago eta ez gutxiago. Hala, ekarpen handia egin zion Filipinetako herriari, askatasun-egarria eta ausardia piztuz herritarrengan, bere idazkiak eta ekintzak zirela bide.

Rizalen izaeraz eta jarreraz jabetzeko lagungarria izan daiteke Gustav Landauer judu alemaniar pentsalari anarkista eta ekintzaile pazifistarengana jotzea, Rizalen belaunaldikoa berau. Izan ere, biak ala biak, giza duintasun eta eskuzabaltasunaren eredu izan ziren. Landauerrek ondoko hau idatzi zuen Sozialismorako Deia izeneko bere liburuan: Gainbehera eta behartasun gorriko garaietan, ez kulturarik ez asmamenik ez dagoen horietan, min hartzen duten gizakiek —ez kanpotiko mina soilik, baizik eta batik bat barnetikoa, ingurua beraien izaera barru-barrukoena, beren bizia, beren nahimen, sentimen eta gogamena harrapatzen saiatzen delako—, ideal baten beharra dute horri guztiari aurre egiteko. (3)

Alabaina, Landauerrek argi utzi zuen "ideal" hitzak zor zitzaion ospea galdua zuela, hain zuzen, itxurazale txepelek beren buruari "idealista" iritzi ohi dietelako; eta, horren ordainetan, sasizientzialari berritsuek eta burges zikoitzek errealismoaren monopolioa bereganatu dutelako. Zentzu horretan, Rizal "idealista" baino, ameslaria zen, agian. Garai guztietan aitzakia erabiltzen diren "halabehar" errealista politikoetatik urrun bizi izan zen, diru-gosetik eta boteretik aske.

Dena den, "amets" hitzak berak ere galdu du esanahia honezkero. Bete ezazu zure ametsa!, —diosku publizitateak behin eta berriz, "ametsa" markak hausteko lehia edo egozentrikoen goranahiaren sinonimoa balitz bezala. Ametsek, ordea, uste oneko jendea bizi den lurralde bat osatzen dute; xaloak dira, berez, inongo utilitarismorik gabeak. Ez dute zerikusirik self made (wo)man delakoaren ideologiak sustatzen duen norgehiagoka indibidualistarekin.

Zertan da bizia? —egin zuen galdera Landauerrek gorago aipatu liburuan. Laster hilko gara, denok hiltzen gara, ez gaude ezta bizirik ere. Ezer ez da bizi, bilakatzen garena eta gure baitatik sortzen duguna izan ezik. Sorkuntza bizirik dago; ez, ordea, sorkaria, baina bai sortzailea. Esku zintzoen ekimena da bizirik dirauen bakarra, hots, gogo huts egiazale baten jarduera.

Landauer nahiko ameslaria eta poeta zen, Rizalen antzera. Bizitza osoa eman zuen langileen eskubideen aldeko borrokan. Gogor kritikatu zuen Lehen Mundu Gerran. Eta parte hartu zuen Alemaniako Lehen Errepublikaren sorreran, zeinak Kaiserren Erresuma eta bertako hogeitabi herrialdetako monarkia txikiren desagertzea ekarri zuen berekin. Azkenik, Bavariako Sobiet edo Langileen Batzorde-Errepublikan Hezkuntza Arduradun gisa aritzeko aukera izan zuen. Zoritxarrez, Bavariako Errepublikak ez zuen iraun hilabete baino... Ondoren, Landauer atxilotu eta Freikorps talde paramilitar ultranazionalistetako kide batzuek jipoitu eta tiroz hil zuten kartzelan 1919an, 49 urte zuelarik.

Edonola ere, 1892an —alegia, Rizalen hilketa mingarri eta zitaletik bi urtetara— Espainiak Filipinetako kolonia betiko galdu zuen ezustean, Estatu Batuen kontrako gudan.

Testuinguru honetan oso adierazgarriak dira Manilako Badian izandako hondamendi militarraren hurrengo egunetako eztabaidak Espainiako Gorteetan: beren buruari kritika egin beharrean, legebiltzarkide eta ministroak datuak elkarri ezkutatuz eta aitzakiak bilatuz ibili ziren, gertatutakoaren erantzukizun politikoa saihesteko asmoaz.

Beste askotan bezalaxe, Manilako porrotak espainiar politikari, militar eta apaiz atzerakoien ohiko lardaskeria utzi zuen agerian. Beste hitzetan, argi eta garbi geratu zen, batetik, Espainako gobernuaren harrokeria eta itsukeria; eta bestetik, gaitasunik eza gauzak aurreikusi eta epe luzean ganoraz antolatzeko, bai eta arazo politikoei gorroto eta odolik gabe irtenbidea bilatzeko.

(1) Antonio Cánovas del Castillo (1828-1897), politikari kontserbadore eta historialaria, hainbat hamarkadetan zehar Estatuko postu nagusiak bete zituena.

(2) Gaztelerazko argitalpen anitzen artean bat aipatzearren: Rizal, José. Noli me tangere. Novela tagala. Ediciones de Cultura Hispánica. Madril, 1992. Eleberri honek Filipinetako koloniaren egoera berezia erakusten du, non espainiarrek erlijio-ordenen esku utzi zuten lurraldearen kolonizatzea. Erlijio-ordenek klase gidaria osatu zuten, hortaz, Filipenetan eta, kristauak izanagatik ere, bertakoekin bortxaz eta arrazismo hutsez jokatu.

(3) Landauer, Gustav. Aufruf zum Sozialismus. Europäische Verlagsanstalt Frankfurt. Frankfurt am Main, 1967. 55. orr.

Etsigaitzen haranetan barna

Ohikoa da Alpeetako aterpe batek mendizale handi baten izena eramatea. Ez da horren ohikoa, alabaina, aterpe batek bakarrik ez, bik alpinista beraren izena izatea. Dena den, hori ere ulergarria da, azken batez hitz egin nahi dugun alpinista partisano ibili baitzen Bigarren Mundu Gerrako iheslariei laguntzen Italia eta Frantziaren arteko muga-inguruotan. Deigarriagoa da, izan ere, Guglielmo Jervis (1901-1944), “Willy” goitizenez, —zeinengandik aterpe bi horiek izena hartu duten—, hain zuzen, valdestarra izatea.

Valdestarren "haran madarikatu" historikoak hiru izan ziren: Val Germanasca, Val Pellice eta Val Chisone, Turin hiritik ez urrun. Bertan kristau sinestunen talde batek bere bizimoduari eutsi zion Erdi Aroaz geroztik. Eta oraindik ere eusten dio. Valdestarrak XII. mendeko Lyongo Txiroak deiturikoen ondorengoak dira; alegia, Pierre Valdès-en jarraitzaileak. (1) Edota, agian, “valdestar” izena antzina-antzinatik disidenteen babeslekua izan ziren bailara (“val”) horiei zor zaie... Ez dago guztiz argi. Nolanahi ere, oraingo valdestarrek protestantismoaren aitzindaritzat jotzen dute beren burua. (2)

Guglielmo Jervisek, —43 urteko ingeniaria, Club Alpino Italianoko kide engaiatua eta, esan bezala, valdestarra—, hainbat judu eta esetsi politiko Italiatik gidatu zituen mugako mendi-lepoez beste aldera. SS-koek harrapatu zutenean agiri garrantzitsuak zeramatzan aldean aliatuekin zegoelako harremanetan. Tortura jasan zuen, luze, inor salatu gabe. Vilar Pèlis herriko plazan fusilatu zuten 1944an, Pineirolè herrixkako plazan lehen valdestarra, —emakumezkoa berau—, Inkisizio katolikoak 1312an erre zuen antzera. Jervisek ondoko hau zuen grabatua, orratz batekin, bere eskuko Biblia txikian: Ez negarrik egin nigatik. Ez esan: gaixoa! Ideia batengatik hiltzen naiz.

Eliza Katolikoak ia-ia hasieratik gorrotatu zituen valdestarrak. Baita bortizki zigortu ere, valdestarrek elizgizonen ustelkeria eta aberaskeria salatzen zituztelako. Gainera, valdestarrek deia egiten zuten Biblia tokian tokiko hizkuntzetara itzultzeko, norbera gai izan zedin apaizen bitartekaritzarik gabe Biblia irakurtzeko. Ezagun da Pierre Valdèsen ekimenez Bibliaren itzulpen bat egin zela langue d’oc orduko okzitanierara. Zoritxarrez, Eliza Katolikoak Biblia haren ale guzti-guztiak desagerrarazi zituen. (3)

Egun, berriz, aipatu "haran madarikatu” haietako herrietan aspaldiko valdestarren historiari buruzko museo ñimiñoak eta eliza txikiak daude. Eta baita ere, nazien eskuetan hil ziren partisanoei eskainitako oroitarri xume ugariak bide bazterretan. Batetik, iraganeko aztarna apal horiek sinesmen irmo zahar baten berri ematen dute; bestetik, XX. mendeko totalitarismoaren kontrako borroka latz batena. Egia esan, lehen begiradaz ez zaio erraz antzematen bien arteko loturari. Hala eta guzti, asko izan ziren Okzitaniako sortaldean faxismoari buru egin ziotenak askatasunaren alde borrokatuz. Areago, Resistenza partigiana deitutakoa bera ere Piemonteko leku menditsuotan sortu zen. Ipar Italian hogeita bat Repubbliche partigiane —Zone libere izenekoak— jaio ziren orduan. Zori hutsez izan ote zen? Halabeharrez, beharbada? Ez. Beharrarekin baino, hemen burujabetza lehenesteko erabaki batekin topo egiten dugu.

Valdestarren ibilbide liskartsua testuinguru zabalago batean kokatzen da. Valdestarrak Inkisizioa atzetik zutela bailara hauetara heldu ziren arren, seguraski ez ziren horretan bakarrak izan. Koziotar Alpeotan beste talde anitzek ere aurka egin izan diote Eliza Katoliko eta jauntxo feudalen indarkeriari Historian zehar, hala nola, kataroek, dultzinistek... Bestalde, Briançongo Nekazarien Batasuna eskualde berean ere sortu zen 1343an, bost lurraldek osatutako Errepublika, valdestarren Val Chisone tartean. Bertan, beren eskuko ziren herritar guztiak, ordezkariak aukeratzeko eskubidea izanik. Laurehun bat urte iraun zuen Errepublikak, inoren mendeko izan gabe.

Ildo beretik, valdestarrak ohituta zeuden, ez bakarrik —armekin nahiz armarik Gabe— erasoei erantzuten, baizik eta iheska zebiltzanei laguntza ematen ere. Azpiegitura bat zuten horretarako eta ongi jakiten zuten debekuen gainetik beren ekonomia-baliabideak kudeatzen. Beraz, valdestarrek elkartasun-giro eta beren jarrera sendoari esker lortu zuten zazpiehun urtetan zehar aurrera egitea.

Nahiz eta zapalkuntzarik gordinena pairatu, valdestarrek ez zuten inoiz etsi. Ihes egin aurretik gai izaten ziren beren etxeetako harlausezko teilatu astunak ziztu bizian desegiteko, helduko ziren soldaduak aterperik gabe uztearren. Behin baino gehiagotan, garai bat atzerrian eman eta gero, talde txikietan, apurka-apurka eta ezkutuan, bortxaz erraustutako beren herrietara itzuli ziren, berriro ezerezetik hasteko.

Edonor lazten da valdestarrei egindako sarraskiak ezagutzean. Etsaiak su eta herio sartzen ziren haien herrietara, behin eta berriz. Mendeka itzazu, Jauna, zure saindu sakailatuak/ zeintzuen hezurrak barreiaturik dauden/ Alpeetako mendi hotzetan..., idatzi zuen John Milton poeta eta saiakeragile ingelesak, Savoyako Dukeak eta beronen gudalosteek 1655an gauzatu zuten valdestarren hilkuntza handia eta gero. (4)

Hala bizi izan ziren valdestarrak, beti garaian garaiko handikien botere-gosearen mehatxupean, oso bolada laburretan ozta-ozta toleratuak izanik, harik eta 1848an eskubide zibil eta erlijioso guztiak aitortu zitzaizkien arte, Italiako Iraultza eta Konstituzio berriaren testuinguru historikoan.

Gaurko bidaiariari zaila egiten zaio irudikatzea begiak betetzeko moduko Piemonteko paraje ederrok hamaika gehiegikeriaren lekuko izan direla. Zalantzarik gabe, Guglielmo Jervis “Willy” eta bere herriko lagunak, arbasoen oroimenarekiko loturan haziko ziren. Horrela ulertzen da zergatik giza nortasunaren ezaugarri batzuk maiz ikusezinak izaten diren, noizbait —gertaerek hala eskatuta— hazien antzera azaleratu eta zabaltzeko.

_____________________________________________________________________________

(1) Pierre Valdés edo Vaudèsek (1140-1217) bere ondasunen emaitza egin zuen erlijio-krisi bat izan eta gero. Ondoren, Lyon aldean Ebanjelioa predikatzeari ekin zion. 1184an eskumikatu zuen Eliza Katolikoak.

(2) Eliza Valdestarra Munduko Eliza Erreformatuen Erkidegokoa da 2010ez geroztik.

(3) Pierre Valdések Bibliaren itzulpen bat herri-hizkuntzara finantzatu zuen. Zentzu horretan ere izan zen Erreformaren aitzindari.

(4) Milton, John: On the Late Massacre in Piedmont: Avenge, O Lord, thy slaughtered saints, whose bones/ Lie scattered on the Alpine mountains cold,...

Epaileen epaitzea

Berlingo harresia 1989an erori ondoren Ekialdeko Alemaniaren apurka-apurka desegiten hasi zenean, alferrik galdu zen abagune bat epaileak epaitzeko. Izan ere, Errepublika Demokratiko ohiko biztanlegoa kezkaturik agertu zen orduan, ikustean nola epaileek, behin Mendebaldeko Alemaniarekin 1990an batu eta gero, beren lanpostuei eutsi ahal izan zieten Alemaniako Errepublika Federalean ere, inongo oztoporik gabe. Baina Ekialdeko Alemaniako garaietan epaile horietako hainbatek bidegabe kondenatu zituen herritar asko, hain zuzen, arrazoi politikoengatik.

Egia da Ekialdeko Alemania izandako herrialdean epaiketa batzuk egin zirela iragan hurbileko delitu nabarmenenak ikertzeko. Gehienak, alabaina, iheslariei tiro egin zieten Berlingo harresiko militarren aurkakoak izan ziren. Bada, Republikflucht zelakoa, —hots, Errepublikatik ihes egitea— heriotzaz ordain zitekeen lege-hauste latza zen Alemania komunistan. Eta harresia zaintzen zuten soldatuei armak erabiltzeko agindua ematen zitzaien. Hala, sarritan Mendebaldeko Alemaniara alde egiten saiatzen zirenak hil zituzten bertan. Harrigarria den arren, aipatu epaiketa horietan legearen ezagutza sakonagoa eskatu zitzaien mugako zaintzaileei, —bai eta zuzena dena eta ez denaren artean bereizteko sena—, herritarrei espetxe-zigor luzeak ezarri zizkioten epaile, fiskal buru eta legegileei baino.

Epaileak, fiskalak, Estatuko abokatuak eta legelariak, oro har, beti izan dira auzitara eramaten zailak. Era berean, elite bat osatu ohi dute, zeinak aginpide politikoarekiko atxikimendu irmoa erakutsi duen, nonahi eta noiznahi. Nahiz eta gizarteari besterik sinestarazi nahi zaion, epaileak ez dira beregainak izaten. Historia aztertuz gero, bestelako datuekin egiten da topo, salbuespenak salbuespen. Ez dago, hortaz, esaterik epaileek, eskuarki, alderdikeriarik gabe jarduteko gaitasun berezirik dutenik, ez berezkoa, ez ikasia. Epai politiko zuzengabeak emateko prest egoten dira eta politikariei legeak ad hoc egiten laguntzen diete. Aski da ikustea nola iragaiten diren herrialdeak Polizia Estatu bat izatetik Zuzenbide Estatu bat izatera, betiere Juztizia arloko gehienek beren karguei uko egin beharrik izan gabe.

Edonola ere, are kezkagarriagoa izan zen Bigarren Mundu Gerra ostean Mendebaldeko Alemanian jazotakoa. Hitlerren garaian legelarien gehiengoa nazien alderdikidea izan bazen ere, 1945 eta gero epaiketa bakarra egin zen han, hamasei legelari nazi salatzeko. (1) Handik gutxira, aipatu hamaseiak “herriaren izenean” epaiak emateko moduan egon ziren berriz ere, beren buruaren alde hamaika sasi argudio erabilita. Beraz, nazismoak gerra galdu zuen, baina Mendebaldeko Alemanian ezer gutxi aldatu zen Zuzentzaren alorrean, hau batik bat Estatu Batuei esker.

Ildo beretik, Mendebaldeko Alemanian aro berri baten oinarria izan behar zuenak sustrai ustel susmagarriak izan zituen hasieratik. Hain neurri handian, non laster, Gerra Hotza zela-eta, naziak izandako epaile haiek berebiziko aukera izan zuten komunistei eraso egiteko beren herrialdean. Oraingoan, 125.000 epai-instrukzio bideratu eta 7000 zigor ezarri ziren. Alderdi komunista bera ere debekatu zuten 1956an.

Ondoren, hiru hamarkada igaro ziren, harik eta Ingo Müller legelari egiazaleak 1987ko Epaile lazgarrienak izeneko liburu arrakastatsuan epaile naziekiko jokabide gaitzesgarri hura ezagutzera eman zuen arte. (2) Esan bezala, epaile naziek ez zuten zigorrik jaso, eta ez zuten beren kargua utzi beharrik izan. Funtzionarioen pentsiorik ez zitzaien ukatu. Eta ez zen egon ez gaitasungabetzerik lanerako, ez eta ospearen galtzerik.

Ekialdeko Alemanian, ordea, beste era batera ekin zitzaion epaile nazien arazoari, sobietarren eraginpean. Batetik, legelari gehiago epaitu zituzten: 149, guztira. Bestetik, borrokalari antifaxistak izendatu zituzten epaile. Hau da, jende "arrunta" aukeratu zen epaileak epaitzeko; “arruntak” bakar-bakarrik ezikasiak edo legetan adituak ez zirelako. Baina “ezohikoak" edo "bereziak" nazien kontra egiteko gauza izan zirelako, ausartasun eta duintasunez. Epaile berri horien jarduna ahalbidetzeko, prestakuntza-ikastaro trinkoak antolatu ziren epe laburrean. Hala, epailetza beraien esku egon zen. handik aurrera. Kontua ez zen erraza izan. Halere, ekimenak Zuzenbidearen arloan egitura berri baten eratzea bermatu zuen, hutsetik abiatuta.

1989ko bloke komunistaren erorketak, behinik behin, eztabaida bizi bat piztu zuen Alemania osoan, ondoko galderen harira: Zilegi ote da diktadura-aldian zuzentasuna bilatzen ez duten legeak aintzat hartzea? Alegia, zeren izenean behar dira bete, eta betearazi, Zuzenbidearen muina den berdintasuna deuseztatzeko asmoarekin egin diren legeak? Eta zeintzuk dira epaileak epaitzeko irizpideak...? Orain, legelarien belaunaldi berri batek Gustav Radbruch (1879-1949) —behinola naziek irakaskuntzatik bazterreratu zutena— Zuzenbide katedradunaren idazlanetara jo zuen erantzun bila. (3)

Radbruchen iritziz, beti egon daiteke legeak “zuzenbide bidegabe” bihurtzeko arriskurik. Horrexegatik, epaileek, —inoiz legeen eta zuzentasunaren artean halako kontraesan neurrigabea edo gatazka larri bat sortuz gero—, zuzentasuna lehenetsi behar dute, berau garaian garaiko zuzenbide positiboaren gainetik kokatuz. Hortxe dago koska. Halako egoeratan nork bere kabuz erabaki behar du zer den zuzena eta zer ez. Ez da onargarria Adolf Eichmannek bezala egitea, zeinak legea bete baino ez zuela egin argudiatu baitzuen bere buruaren alde. (4) Radbruchen tesi garrantzitsu horri Radbruchen formula izena eman zaio.

Hala eta guzti, batzuk beren buruari “legearen zerbitzariak” deitzen diote, “legearen inperioaz” hitz egiten dutelarik. Antza, ez dira jabetu helburua ez dela legea bera, zuzentasuna baizik. Zentzu horretan, kontua ez da legeari itsu-itsuan eustea, legea ez delako bere baitako xedea, baizik eta zuzentasunera daraman bidea. Euskal hizkuntzak argi adierazten du hori, “bidezko”, “zuzenbide”, “bidegabe” edo “eskubide” hitzen bitartez.

Azkenik, zerbait aldatu zen Alemania batu eta gero, zuzenbidearen ulermenari eta legearen betetzeari dagokienez. Zoritxarrez, aldaketa hori epaile naziak epaitzeko berandu heldu zen.

___________________________________________________________

(1) 1947ko Nürnberger Juristenprozess deituriko epaiketa hartan, Justizia nazian aritutako hamasei legelari epaitu zituen Estatu Batuetako Epaitegi militar batek. Epaileak barkaberak izan ziren epaituekin; eta epaiak, txepelak.

(2) Müller, Ingo: Furchtbare Juristen. Die unbewältigte Vergangenheit unserer Justiz (Epaile lazgarriak. Gure Zuzentzak gainditu ez duen iragana). Kindler Argitaletxea. Munich, 1987. Gazteleraz: Los juristas del horror. Álvaro-Nora Argitaletxea. C.A. Librería. Bogota, 2009.

(3) Radbruchi zor zaio, besteak beste, emakumezkoak epailetzara sartzen uzteko lege-zirriborroa.

(4) Arendt, Hannah: Eichmann in Jerusalem (1963).

Etxea ere atze lur

Gazteleraz argitaraturiko Elisabeth Freundlich (1906-2001) idazle austriarraren lehen liburuak erbeste politikoa du testuinguru edo atze-oihal. (1) “Atze-oihal” hitza harira dator, ondo etorri ere, “atze” hitzak herrialde arrotza har dezakeelako barne. Izan ere, "atzerria" atzean dagoen herria da, bai eta etxekoak edo senide ez direnena ere. Erbesteratuen egoeraren adierazpen ona.

En lugar de una salva de honor (Agur eta ohore gisa) Freundlichen aipatu kontakizunaren gai nagusia, nazismoaren aroan Eki- eta Erdialdeko Europatik Frantziara atzerriratu ziren Erresistentziako kide batzuei gertatutakoa da. Idazleak berak ere alde egin behar izan zuen 1938an, naziengandik iheska. Bigarren Mundu Gerra bukatutakoan, berriz, Freundlichek urte haietako istorioak berreskuratu eta argitara ematea erabaki zuen, berak ezagututako gizakume anonimoen hamaika bizipen latz eremu elkor hutsetan gal ez zitezen. Freundlichek esanahiaz hornitu nahi izan zituen istorio haiek, protagonistek beren izena eta izana berreskuratu zitzaten hitzen bidez.

XX. mendean Historia bat bakarra eta norabideduna bailitz letra larriz irudikatzeko itxaropena galdu eta, geroztik, istorioak letra xehez idazteko joera zabaldu zen. (2) Halako istorioak errealitate zatikatu eta zauritu baten ispilu dira. Bertan jende arrunta izaten da duintasun eta erantzukizun unibertsalak bere gain hartzen dituena, gizadiaren bidaia ez dadin izan noraezekoa. Zama itzela. Edonola ere, Freundlichen idazkerak ez du hedabideetan ezagutzera ematen diren —istorio baino— pasadizo bitxiz beteriko kroniken antzik. Freundlichen helburua ez da zirrara azkarrak bezain iheskorrak eragitea, berrien gosea ase ondoren nor bere lehengo egoerara itzuli ahal izateko. Aitzitik, haren istorioak ezaguera nahiz kontzientzia jorratzeko eta garatzeko aukera dira irakurtzen dituenarentzat. Halaber, egileari berari ere laguntzen diote, iragana aztertu eta oroimena landu ahala, zer gertatu zen hobeto ulertzen.

Hari horretara, Freundlichen aipatu kontakizunak irakurketa anitz dakar berekin. Bertan ikusten da, besteak beste, garai hartako langileria ikasigabea nola ari zen bilatzen jakintzarako sarbidea, Peter Weissen Erresistentziaren Estetika idazlanaren zentzuan (3); edo nola bizi ziren faxismoaren kontrako borrokalariak, ihesaldi amaigabeari emanak, sarerik gabeko funanbulisten modura, bide-zorro bat beti aldean. Ezkerraren asmo askatzaileak agertzen dira ere, barneko aginte-egitura eta alderdikeriaren arriskuekin batera. Horiek guztiak, azkenik, emakumezko paria batek gorpuzten ditu, hots, tradizioz dagozkion betekizunei uko egin dien Deborah gazteak.

Hain zuzen, Deborahren patu iluna da narrazioaren ardatza. Patu hori ezin da banatu egia honetatik: beregain bizitzen ahalegintzen diren emakumeek, gizonekin lehiatu behar dira, berauek haurtzaroan heziketaren bidez jasotako baliabideak eskura izan gabe. Hau da, Deborah bezalako emakumeek, herrenka hasi ohi dute lasterketa. Zoritxarrez, haietako batzuei lehia gehiegizkoa suertatzen zaie. Horrexegatik, Deborahren jokabide korapilatsua ez zaio soilik zor Erresistentziako beste lagunekin partekatzen duen egoera gogorrari, baizik eta munduan bakar-bakarrik dagoen emakume bat izateari ere. Hala eta guzti, Deborahk epaile zorrotz eta gupidagabe baten antzera jokatzen eta zigorrik handiena —hots, heriotza— ematen dio bere buruari borrokaren legea huts egiten duenean.

Badator gurdi beltza/ zaldiaren ibilera bereziaz/ eraman egingo zaituena/ ibiltzeko gai ez bazara..., esan zuen Inge Müller poetak Gurdi beltza izeneko olerkian, Berlinen bonbardaketen ostean hilotzak batzen zituen orgaz hitz egitean. (4) Freundlich, alabaina, Deborah bidelaguna gurdizainaren atzaparretatik libratzen saiatu zen. Omenaldi bat egin zion Literaturaren bidez, nahiz eta Erresistentziako beste taldekideek Deborah betiko ahaztu nahiago zuten arren.

Zalantzarik ez, “atzea” iluna da eta atzerrialdia gogorra; “aitzinak”, ostera, argitsua behar luke izan. Harrigarria da zein alde handia dagoen "aitzina" eta "atze"-aren esanahien artean, bi fonemarengatik-edo baino ez bada ere. Hari horretara, Freundlich ahal bezain laster eta gogo handiz itzuli zen Estatu Batuetako deserritik Austria bere sorterrira..., noiz eta austriarrak kanpora joateko irrikatzen zeudenean, gerraondoko arazo ekonomikoak zirela eta. Herrikideek susmagarri iritzi zioten Freundlichen erabaki ezohikoari (gainera, judua! ), eta ez zioten, oro har, harrera onik egin. Ildo beretik, En lugar de una salva de honor testuak kritika hau egiten du ere: garai berrian ongi moldatu eta “birziklatu” direnak gizonak dira gehienbat, berehala ekin diotelako beraien artean postu garrantzitsuenak banatzeari.

Bartolome Madariagak esan zuenez, Etxia bera, adiskide bagarik, erbestia dala. (5) Freundlichek emakume nahiko ikustezina izaten jarraitu zuen eta, era berean, oso egoskorra, 2001ean Vienan hil zen arte, larogeitahamalau urte zuelarik.

(1) Freundlich, Elizabeth: En lugar de una salva de honor. Besatari. Bilbo, 2017.

(2) Ikus, adibidez, Arendt, Hannah: Menschen in finsteren Zeiten (1968). Gazteleraz: Hombres en tiempos de oscuridad. Gedisa Argitaletxea. Bartzelona, 2017; eta Die verborgene Tradition (1978). La tradición oculta. Paidós Ibérica Argitaletxea. Bartzelona, 2004.

(3) Weiss, Peter: Die Ästhetik des Widerstandes. (1975) Gazteleraz: La estética de la resistencia. Editorial Hiru. Hondarribia, 1999.

(4) Müller, Inge: Der schwarze Wagen (Gurdi beltza). In: Wenn ich schon sterben muss. Gedichte. Aufbau Argitaletxea. Berlin/Weimar, 1985.

(5) Bartolomé Madariaga (1768-1835), bizkaitar idazlea beste exilioei buruz... Azqueneco bosteen icasiquizunac. Iruñea, 1817. 209 orr.

Errepideko umeak

Suitzan “errepideko umeak” deitzen zieten, —hau da, Kinder der Landstrasse, alemanez—, bidean sortuak zirelako, erreka ondoan edo zaldi-orga estaliren batean. Jaio nintzen uda gau batez/ oihalezko estalpe batean/ hiri bazterreko ijitoen etzalekuan.../ Ezagutzen dut basoa/ ezagutzen dut bidea/ ezagutzen dut askatasuna, dio Olimpio “Mauso” Cari margolari eta poetak, Austria aldeko ijitoa berau, alegia, sinto estrakaria, jatorriz. (1)

Buhameen zalgurdiak zur polikromatuzkoak izaten ziren, oso-osorik, edota olana bat izaten zuten estalgarri; baina beti ñabarrak, koloretsuak, barruan tapizekin ederki apainduak. Ispilu barrokoa kriseilu txiki bat ez zen inoiz falta. Eta oheaz gain, burdinezko txapa bat, nola ez, jana prestatzeko balio zuena eta berogailu gisa.

Jakina, ijitoen orga ikusgarri haiek erabat bereizten ziren antzinako artzainen gurdi soil estoikoetatik. Horrela azaltzen digu behintzat oraingo publizitateak. Bada, motxaileen bizileku higikorrak, hirurogeiko hamarkadako kontrakulturan ezezik, gure garaian ere dira oso estimatuak. Bat erosi nahi izanez gero, eskaintza handia dago merkatuan. Vivre autrement (Beste era batera bizi) da, esaterako, frantsesezko iragarkietan irakur daitekeen lelo erakargarria: alderraien bizitokia izandako gurdi birziklatu —egungo higiene araupidera ekarritako horietan— “egiazko buhameen antzera" egin daitezke otorduak, gustura egin ere, pertz bat suaren gainean erabiliz barruan, nahiz gurdiaren portxean goxo-goxo jarrita. Badirudi porlanezko erroak ditugunak buhameen bekaiztu garela, behin oinetxea galduz gero.

Baina gatozen harira: Kinder der Landstrasse (Errepideko Umeak) Suitzako karitatezko egintza edo ekimen arrazista deitoragarri baten izena ere izan zen; hots, Pro Juventute fundazioak Estatuarekin lankidetzan 1926tik aurrera gauzatutako egitasmo bat. Helburua, hain zuzen, jende ibiltaria, nola edo hala, sedentario bilakatzea zen. Ezagun denez, halako ekinaldi “epikoak” haurtzaroan bertan hasten dira gaitza errotik baztertu ahal izateko. Beraz, aipatu Pro Juventute fundazioak etxe finkorik gabeko aita-amei bortxaz eta gupidarik gabe kendu zizkien haurrak, —jaioberriak barne—, umezurztegian edo “familia normaletan” haziarazteko gero, ume haien gurasoak —ezinbestez mozkortiak, gaizkileak eta eskizofrenikoak zirelakoan. Horrelaxe eman nahi izan zitzaion Suitzan amaiera, behin betikoz, piltzar-biltzaile, arlote, eskale, motxaile eta ibildaun ororen “arazoari”.

600 bat umeren bahitze hura gertatu zen, ez bakarrik Estatuaren baimenarekin, baizik eta inork ikuskatu gabe Pro Juventute erakunde “paraestatalak” haurren gurasoei buruzko txostenetan idatzitakoa egia ote zen ala ez. Areago, haurrak lanerako ere eman ziren hainbatetan, neskame edo morroi aritu zitezen baserrietan nahiz hirietako etxeetan, legearen inongo babesik eta kontrolik gabe. Ildo beretik, seme-alabei izena aldatu eta etxekoak hilda zeudela esaten zitzaien, beraien jatorria izkutatzearren. Gehienek ez zuten aurrerantzean aukerarik izan beren senideak berriz ikusteko.

Bitxia badirudi ere, Kafkaren 1903ko narrazio laburtxo batek Pro Juventute ekimenaren antzeko izena dauka: Kinder auf der Landstrasse (Haurrak errepidean). (3) Kafkaren istorioaren gai nagusia, alabaina, herrixka arrunt bateko mutiko batzuen jolas, kanta eta ibilera alaiak dira. Irakurri ahala, ordea, laster sumatzen dugu ume narratzaileari lagun taldea nolabait “arrotz” zaiola... Azkenik, gaua heltzen delarik, jolaskideak etxeratu egiten dira. Ume narratzaileak, ostera, baso aldera jo eta urruti dagoen hiri misteriotsu baterako bidea hartzen du bere kabuz. Han sekula lo egiten ez duten zoroak bizi omen dira. Haurraren begietan, beraz, bestelako izaera baten adierazgarri dira hiriko biztanleak.

Kafkaren testuak ongi erakusten du zer den txikitatik besteongandik urrun eta bakarrik sentitzea, nahiz eta jendeaz inguraturik bizi. Halere, Kafkaren istorio labur honetan agertzen den bakardade mota ez da guztiz mingarria, narrazioak ametsetako kutsua baitu. Askoz ere gogorragoa egiten da, aldiz, Pro Juventutek bere ardurapean hartu zituen haurren oinazea eta patua irudikatzea. Haur horiek outsider iritziko zioten beren buruari bizitza osoan, zergatik zuten sentimendu hori jakiteko gai izan gabe.

Bestalde, zer esan suitzar biztanlegoaren urte haietako jokabideaz? Bitartean aztertu eta argitaratu diren artxiboetan ikusi denez, suitzarren gehiengoak bat egin zuen fundazioaren jarrera xenofoboarekin, banakako hiritar batzuk, —Pro Juventuteko gezurrek tronpatuta—, bihotzez eta uste onez laguntzeko asmoa izan zuten arren. Horren guztiaren gainean hausnar egitean, Kafkaren Kinder auf der Landstrasse istorioaren hitzok datozkigu gogora: Gure ahotsa besteen ahotsekin nahasten dugunean, amu batek harrapatu gaituela ematen du. Ez da batere erraza nork bere irizpideei eustea, garaian garaiko eta tokian tokiko gizarte-egia borobiletatik kanpo.

Zorionez, Pro Juventutek bere jarduna eten egin behar izan zuen 1973an, hedabideetan azaldutako salaketa mordoa zela eta. Bahitutako ume horietariko batzuk, berriz, Naschet-Jenische (Jaiki jenischtarrok!) izeneko elkartea sortu zuten helduaroan, gertatutakoa ezagutzera eman eta “jenisch” jende ibiltariaren oroimenari eustea xede. (3)

Hazi egin naiz bitartean/ Gure estalpea suntsitu zuten, geldirik dago gure gurdia./ Baina ni oraindik nabil askatasun bila/ basoa astintzen duen haizea bezala/ itsasoa irrikaz bilatzen ari den ura bezala/ ijitoen biolin baten doinuaren antzera... Horrela bukatzen da Olimpio Cariren poesia. (4)

(1) Cari, Olimpio “Mauso”: Unterwegs. Spuren einer Zigeunerkindheit. (Bidean. Ijito baten haurtzaroko aztarnak). Ibera Argitaletxea. Viena, 2007. Im Zelt bin ich geboren/ in einer Sommernacht... 23 orr.

(2) Kafka, Franz: Kinder auf der Landstrasse. 1903an idatzia. Gazteleraz: Niños en un camino de campo. Frantsesez: Enfants sur la grand route.

(3) Yenichetarrak (Jenische, alemanez) jatorri ezezaguneko jende ibiltaria edo erdi-ibiltaria da, oro har.

(4) Cari, Olimpio “Mauso”: Unterwegs..., op.cit. 23. orr.

Eliso ezlekuan dantzari

Eliso du izena Georgian egindako lehen film luzeetako batek. Film mutua, ederra, ikusgarria eta zinez hunkigarria. Nikoloz Shengelaiak zuzendu zuen 1928an, Aleksandre Qasbegi XIX. mendeko idazle georgiar abertzalearen idazlan batean oinarriturik. Alexander Qasbegi zazpi urtez ibili zen artzain Kaukasoko mendietan. Horri esker, hamaika herrik osatutako kaukasiar mundu korapilatsua sakon ezagutzeko aukera izan zuen Qasbegik. Bertan jaso zuen herriarengandik Elisori buruzko istorioa. Egiazko gertaerekin zerikusirik zuen arren, nahiko aldatuta zegoen ordurako eta baliteke zenbait pasadizoren nahasmena izatea ere. (1) Edonola ere, Elisoren istorio herrikoiaren ardatza ez da, pentsa litekeen bezala, Georgia eta beronen borroka burujabetzaren alde, baizik eta txetxeniar herrixka bateko bizilagunen zorigaiztoko patua, XIX. mendeko kaukasiar herritarren deportazioen testuinguruan.

Nikoloz Shengelaiaken Eliso filma Stalinek izu latzeko agintekeria ezarri baino lehenago egina da, hain zuzen, Errusiako tsar zaharrek bultzatu zuten herrien bortxazko erbesteratzeak salatzeko asmoaz. Filmak ongi erakusten du herri txikien arazoa behin eta berriro errepikatzen dela Historian. Izan ere, inperio handiek indarkeriaz jokatzen dute herri txikien kontra, berauek bizirik irauten ahalegintzen diren bitartean. Stalinek berak ere herrien deportatzeari ekin zion geroago Kaukaso aldean.

Bada, Alejandro II. tsarrak txetxeniarrei agindua eman zien 1864an beraien bizilekuak utzi eta kosako kolonoei tokia egiteko. Filmaren protagonista den Eliso herrixka bateko neska txetxeniar gaztea eta ausarta da. Batetik, gertuko herri georgiar batekoa den Vazhia mutilarekin dago maitemindua; bestetik, tsarraren mehatxupean bizi den bere herriaren aldeko borrokalari engaiatua da ere. Tirabira horrek erdibiturik bizi da Eliso. Erabaki behar du zer egin: bere herriarekin geratu edo maitearekin joan. Gainera, aitak zahartzaroan zaintzeko arrenka eskatu dio eta bakarrik ez uzteko.

Vazhia georgiarrak, aldiz, bat egiten du txetxeniarren borrokarekin, zeintzuk ez duten, inola ere, beren herria utzi nahi. Vazhiak argi utziko du bizia jokoan ipintzeko ere prest dagoela. Halere, bada txetxeniarren artean Vazhia susmagarritzat jotzen duenik georgiarra delako. Zalantzarik ez, Inperioa bazterrak nahasten ari da herrien artean liskar berriak piztuz, nahiz eta herri horiek antzinatik beraien arteko gatazkak konpontzen jakin duten, kanpoko esku sartzerik gabe.

Azkenik, iskanbila luzeen ostean, beren jaioterria betiko utzi beharko dute txetxeniarrek eta deportazioa ezinbestez onartu. Elisok, berriz, zereginik ez dagoela ikusten duenean, sua emango dio herriari, iristekotan dauden kosakoak esku hutsik gera daitezen.

Abian dira, orain, deportatuak, lurralde gorri ezezagunetarako bidean, soldaduek zaldiz zorrozki zaindutako gurdi-ilara luze batean, tsar errusiarrak agindu bezala. Umeak negarrez doaz, helduak abaildurik, adinekoak guztiz itxura deitoragarriaz. Kolpe batez den-dena kendu diete txetxeniarrei: bizitokia nahiz arbasoen hiltokia, inguruari lotutako ikaspenak eta oroimenak, hainbat nekeren ondorioz mendetan zehar lortutako guztia... Une batez ezerezaren erdian egin dute geldialdi bat emakume bat bere gurdian hil zorian dagoelako. Atsekabeak ez ditu aurrera egiten uzten. Hondoa jo dute.

Baina hara non entzuten den doinu bat: agure batek musikariei jotzeko eskatu die ustekabean eta dantza alai bat hasi du. Herrikideak txundituta daude. Erotu ote da gizona? Laster, ordea, beste norbait hasi da dantzan eta, astiro-astiro, lagun gehiago bildu da dantzara. Hala, dantzan egin eta kemena berreskuratu ondoren, txetxeniarrak bideari lotuko zaie berriro.

Elisori zirt edo zart egiteko ordua heldu zaio. Vazhiagandik banandu eta bere herriarekin jarraituko du, Vazhia georgiarra bere sorleku aldera oinez urruntzen den bitartean. (2)

Eliso filmak zirrara eragiten duten eszena asko baditu ere, dantzarena gogoangarriena da: ezorduko —eta ezlekuko—dantza hori gauza da-eta hitzaldi kartsu batek lortuko ez lukeena egiteko, alegia, deserriratuei bizipoza ekartzea.

Gizarteak betidanik antolatu ohi ditu dantzak jarduera jakin batzuen karira, dela berri pozgarriak ospatzeko, dela hiletak egiteko, dela erritmoak lagunduta lana elkarrekin aurrera eramateko edota herriko mutil eta nesken helduaroa aditzera emateko. Dantza, izatez, taldean eginiko arte-lana da, sentipenen bideratze eta adierazpide estetiko bat. Hala eta guzti, Eliso filmaren egileak dantzaren beste alderdi bat erakusten du: dantzaren jardunak ahalmena duela bai sentimenduak kanporatzeko, bai eta eraldatzeko ere, biak ala biak. Eliso filmean dantzari -ez besteri— zor zaio, txetxeniarrak bizitzen ari diren amaiera trajikoa abiapuntu itxaropentsu bilakatzea.

Gaur aisialdia kudeatzen duen industria dantzaren balioaz jabetu da ere; ikuskizun eta denbora-pasa gisa sustatzeaz batera, ordaindu beharreko psikoterapia light moduan eskaintzen du, hiritar atomizatuak dantza-ikastaroen bidez "gizarteratzea" xede. Bien bitartean, plazan egiten zen doako dantza gainbehera doa, zoritxarrez...

Horrezaz gain, dantzaren kontuak kutsu zientifikoa bereganatu du berriki: neurologoek dantzak burmuinean duen eragin onuragarria ikertu eta beren hizkeraz berretsi dute lehendik ezaguna zena.

Hainbat filosofok ere izan dute dantza hizpide edota eredu. Nietzschek Gizatiarra, gizatiarregia liburuan esan zuenez: Goi kulturak dantza ausart baten antza izango du eta, esan bezala, indarra eta malgutasuna izango dira beharrezkoak. (3) Bestalde, Jaques Derrida filosofoak ere dantza baliatu zuen 1982ko elkarrizketa batean, Emma Goldman feminista eta anarkistaren dantzazaletasunaren harira, iraultzaz eta feminismoaz hitz egiteko: Iraultzari dantza aitortu behar zaio, hots, dantzaren garaia... Hortxe darrai bizirik aurreikusi ezin daitezkeen koreografia anitzak asmatzeko gogoak. (4)

Zalantzarik ez, dantza giza jokabidean pentsamenduaren sustraietan dago eta indarrak pizteko gaitasuna du. Agian, dantza-jauziak eramango gaituzte egunen batean aro zoriontsuagoetara, dogma eta bestelako behaztopa-harrien gainetik.

(1) Kasbegi, Aleksandre: Eliso. Shake Argitaletxea. Akisgran, 2014.

(2) Honek gogora dakar Michael Cacoyannisen Zorba greziarra (1964) filmaren azken eszena, non bi protagonistek sirtaki bat dantzatzen duten. Bakar-bakarrik Sirtaki horri esker bereganatuko dute biek izandako abentura eta bizipenek beren esanahia.

(3) Nietzsche, Friedrich: Menschliches, Allzumenschliches (1878). 278 zenbakia.

(4) Derrida, Jaques: Choreographies. Christie V. McDonalden elkarrizketa (1982).

Kobzari musikari zapalduak

XX. mendeko hogeita hamarreko hamarkadan Stalinek deialdia egin omen zien Ukraniako kobzari izeneko musikari ospetsuenei, etnografiari buruzko batzar batera joan zitezen. Musikariak Ukraniako eskualde guztietatik Charkiwera —une hartan, Ukraniako hiriburua— heldu ziren. Baina Stalinek, antza, denak hilarazi zituen, besterik gabe. Dmitri Shostakovich errusiar musikagileak horren berri ematen du Aitormena bere oroimen-liburuan. (1)

Orain arte ez da hilketa horien frogatzerik izan. Bada, handik gutxira Kiev aukeratu zuten Ukraniako hiriburu; eta administrazioaren toki-aldaketa zela medio, hamaika artxibo eta datu galdu (edo galarazi) zen bidean. Edonola ere, ezagun da urte haietan kobzari asko desagertu zirela, edota Siberiara eraman zituztela. Horretaz ez dago zalantzarik.

Ukraniarrek antzinatik hartu izan dituzte aintzat beren koplari ibiltariak. Kobzari horiek itsuak eta elbarriak izaten ziren, tradizioz. Kopla zaharrak abestu bitartean, kobza delako musika-tresna hariduna jotzen zuten. Hortik datorkie kobzari izena.

Kobzarien historia Ukraniako bizilagunena bezain gorabeheratsua da. Lehen aipamen idatzia Erdi Arokoa bada ere, kobzariek aitzindariak izango zituzten. Loraldia, ordea, Hetmanato deituriko kosakoen estatuaren aroarekin batera etorri zen, ukraniar burujabetasunaren eskutik; hau da, 1648 eta 1782 artean. (2) Eta gainbehera, Errusiako Alejandro II. tsarrak euren jarduera debekatu zuenean, musikariei ”ukrainofilia” leporatuta. Tsarrak kobzariek mendetan zehar sortutako anaidi, elkarte, ikastegi, orkesta eta musikari taldeak desegin zituen orduan, kobzariek ukraniar izaera edo nortasuna gorpuzten zutelakoan; hots, deuseztatu beharreko zerbait, Inperioaren ikuspegitik. Handik aurrera, bardo ukraniar haiek kaleko eskale gaitzesgarrien pareko bilakatu ziren.

Ukraniako poeta nagusia den Taras Schewtschenkok, berriz, Kobzar izeneko bere olerki-liburua eskaini zien herri-musikari haiei 1840an. Schewtschenkok ongi zekien zer den jaiotzetik zorigaitza jasan behar izatea. Itsu ez, baina esklabo sortu zen Schewtschenko, eta 24 urte bete arte ez zuen bere askatasuna erosterik izan. Gainera, tsarrak gogor esetsi zuen, kobzariekin egin zuen antzera. Schewtschenko baztertua, espetxeratua eta zentsuratua izan zen, bai eta zorrozki kritikatua ere ukraniera “dialekto” erdeinagarria erabiltzeagatik. Horrelakoa zen garai hartako bizimodua Ukranian.

Halere, XX. mendearen hasieran kobzarien berpizkunde labur bat egon zen ukraniarren abertzaletasunak gora egin ahala. Herritarrek kobzariei deitu ohi zieten mota guztietako ospakizun eta ekitaldietan jo eta abes zezaten. Urte arrakastatsu haietan, kobzarien kantetako gaiak historikoak eta epikoak izaten ziren, turkiar, tartar, poloniar eta errusiarren kontrako borroka eta ukraniarren askatasun-egarriari buruzkoak. Kobzarien abestiek duma izena zuten. Hala, beraien oroimenari esker, bere kultura-altxorrari eustea lortu zuen ukraniar herriak.

Izan ere, musikaren ahalmena berebizikoa da. Schopenhauer filosofo alemaniarraren iritziz, musika zuzen-zuzen mintzatzen zaio entzuleari munduaren muinaz; hots, kontzeptuen beharrik izan gabe. Hil ondoren argitaratutako haren idazlanean irakur daitekeenez: Beste arte guztiak ez dira musika gai den bezala gizakiengan eragin zuzen eta sakona izateko; beste arteek ezin dute, musikak egiten duen legez, munduaren zerizanaren ezagutza sakon eta bitarterik gabea ahalbidetu. (3) Schopenhauerrek musika arterik ahaltsuena eta gorena dela aldarrikatu zuen Mundua nahimen eta errepresentazio gisa 1819ko bere idazlanean ere, haren iritziz, munduaren nahimenaren irudia delako, ez bakarrik ideiena. Hortaz, musikak ez du sekula fenomenoa aditzera ematen, baizik eta beronen mamia, fenomenoaren erroa, alegia, nahimena bera. Eta mundu fisikoaren ezaugarri metafisikoa osatzen du, fenomenoaren bere baitako gauza.

Hari horretara, Leo Tolstoi idazle errusiarra, musikaren beldur zen, nahiz eta oso gogoko izan. Tolstoiren esanetan, musika arriskutsua da norberaren barne-mundua erabat nahas dezakeelako sentimenduekin jolastuz: Musikak behartu egiten nau nire buruaz eta nire egiazko egoeraz ahazten... Musikaren eraginpean iruditzen zait ulertzen ez dudan hori ulertu dudala eta ezin dudan hori ahal dudala, idatzi zuen Tolstoik. (4)

Agian, aho biko ezpata da musika. Areago, herriaren eskuetan dagoen lehergai bat ere izan daiteke, batez ere doinu hutsari hitz poetikoak eransten zaizkionean, kobzariek egiten zuten moduan. Beraz, ez da batere harritzekoa Stalinek —Agitprop ofizial onena baino emankorragoak ziren— kobzari jakintsuak bortxaz desagerrarazi nahi izatea.

Zer gertatu zitzaion gero kobzari haien musikari Sobiet Batasunean? Burokratek generoaren kopia bat eratu zuten ordezko gisa, kobzarien berezko indarra antzutu eta urardotzeko asmoarekin. Helburua sobietar sistema politikoaren eta estalinismoa goraipatzea zen. Kobzarien testuak egokitu ziren orain, aireak estilizatu, ikasketak arautu Estatuko ikastegietan, bai eta kobza tresna diatonikoa kromatiko bihurtu ere. Honek tresnaren eta musikaren estandarizatzeari lagundu zion.

Beste toki askotan ere gertatu denez, egun Ukraniako gazteenak hondakinen artean bilatu beharrean daude beraiek nor diren argitzeko. Eta beren jatorria ezagutzeari ekin diote. Kobzari zaharrak gogoan, musika sortzen jarraitu nahi lukete beren aurrekoek jorratu zituzten bideetan barrena.

(1) Shostakovich, Dmitri: (Gazteleraz) Testimonio. Aguilar Argitaletxea, Bartzelona, 1991. Liburuak hainbat eztabaida sortu du.

(2) Hetmanato: kosakoen estatua, 1649tik 1775era gaurko Ukraniako erdigunea eta ipar-mendebaldea hartzen zituena barne.

(3) Arthur Schopenhauers handschriftlicher Nachlass. (Arthur Schopenhauerren hil ondoko eskuizkribua). Argitaratzailea: Julius Frauenstädt. Leipzig, 1864. 373 orr. (Egilearen itzulpena)

(4) Tolstoi, Leo: (Gazteleraz) La sonata a Kreutzer (1891). (Kreutzer sonata). Bruguera Argitaletxea. Bartzelona, 1967. 139 orr. (Egilearen itzulpena)

Muraschg herriko arima herratuak

Richard Wagner musikari eta idazleak Suitzara ihes egin behar izan zuen 1849an Errepublikaren alde egin zuelako, Sajoniako Erregearen aurka. Suitzako erbeste politikoan zegoela —nerbioek jota, Mein Leben (Nire Bizitza) idazkian aitortzen duenez—, mendian atsedena bilatzea otu zitzaion. (1) Wagner oso ibili zalea zen: Beethoven ezagutzearren oinez egin zuen bostehun kilometro baino gehiago, Leipzig bere sorterritik Vienaraino.

Wagnerrek Via Sbrinz izeneko bidea egitea deliberatu zuen, alegia, erromatarren aurretik ezaguna eta erabilia zen Alpe Lepontinoetako igarobide bat. Baina abiatu berrian, bihozkada bat izan zuen: behi talde handiak ikusi zituen goiko larretatik jaisten, nahiz eta uda izan. Abereak hezurretan zeuden, hil zorian, gaixotasunen batek jota. Wagner hunkituta geratu zen. Halere, aurrera egin zuen. Bestalde, laster ohartu zen mendi-gidari hartutako gizona oso zakarra eta aldrebesa zela. Wagner gidatu eta lagundu beharrean, toki malkartsuenetatik eramaten zuen, nahita. Wagner, gidariaren gaiztakeriaz goganbeharturik, bere kabuz hasi zen erabakitzen nondik jo lehen herrira heldu ziren arte. Izan ere, Wagner ez zebilen oker. Handik gutxira morroi hura atxilotu zuten Grimsel Hospiz benta zaharrari sua emateagatik, bai eta istripuz hildako bi mendizaleren hilketagatik ere.

Beraz, lasaitasun bila joan eta neke berriak aurkitu zituen Wagnerrek bidaia hartan. Via Sbrinz ibilbidea ez da nolanahikoa. Aldapa pikoak ditu, Suitzatik gora nahiz Italiarekin muga egiten duen aldetik behera, behin 2479 metro duen Gries mendatea atzean utzi ondoren. Zeharkaldia are zailagoa zen Wagnerren garaian, glaziarraren gainetik joan beharra baitzegoen pitzadurak saihestuz, gaur ez bezala. Gries glaziarrak nabarmen egin du atzera eta, honezkero, bidetik urrun dago, 2000 urtera arte izen bereko lakuarekin bat egiten bazuen ere.

Wagnerrek berak idatzi zuenez: Bi ordu iraun zuen (glaziar gaineko) iragaitza hain izan zen arriskutsua, non Grimsel bentako morroia ere larritu zen, behinik behin, bere buruari zegokionaz. Elur erori berriak arrakala guztiak ezabatu zituen eta pasarte arriskutsuei antzematea eragotzi. (2)

Inguruko bizilagunak, berriz, halabeharrez ibiltzen ziren aipatu Via Sbrinz zailean, antzina-antzinatik. Esaterako, Säumer edo ogibidez garraiolariak zirenek gazta, gatza eta ardoa eramaten zituzten bailara batetik bestera, zamarien gainean. (3) Bada, hain dira meharrak hango bidezidorrak, non denek ordutegi zehatz-zehatz bat betetzen zuten, huts egin gabe, bide erdian elkarrekin topo ez egiteko. Eta baldintza txarretan ere ezin etsi, salgai preziatuak galdu ezean. Bazter haietan bizia jokoan jartzen zen. 1882tik aurrera, ordea, burdinbideak hartu zuen garraioa bere gain, aipatu lanbide gogorra desagertu zelarik.

Wagner, edonola ere, onik iritsi zen helmugara, hots, Pomatteko ur-jauzi eder ikusgarrira. Bertako ostatuan marmota errea eman zioten afaltzeko eta bizia salbatu izana ospatu ahal izan zuen, behintzat.

Egun, alabaina, Wagnerren txangoa berreginez gero, berak egunaren amaieran ikusi zuen Muraschg herrixka nahitaez argazkien bitartez ekarri behar dugu irudimenera, urtegi erraldoi batek urperatu zuelako XX. mendeko berrogeiko hamarkadan. Wagnerrek han hartu zuen lasaialdia jendea berriro aurkitzean; guri, ostera, ezinegona sortzen digu lekuak, hain zuzen, urtegiarengatik. Paraje horretan atsekabearen itzala sumatzen da, Muraschg jaioterria ezinbestez hustu behar izan zuten lagunen samina uraren gainean betiko tinkaturik geratu izan balitz bezala.

Hari horretara, Wagnerrek hamabost urte zuenean idatzi zuen antzerki-lan bat datorkigu gogora, berau tragikoa bezain neurrigabea: istorioa hasi eta berehala, antzezle nagusietatik berrogei hiltzen dira-eta. (4) Ondorioz, Wagner gazteari pertsonaia gehienak berriro agertokira itzularaztea besterik ez zitzaion bururatu, “arima herratuen” itxurapean izan arren. Egileak berak ematen digu horren berri beste testu autobiografiko batean, ironia handiz oraingoan.

Ezin uka: halako arima herratuen nahigabeek erro luzeak egiten dituzte airean. Antza, zorigaiztoko belaunaldi batzuen patua da ikustea eta pairatzea nola suntsitzen den mendeetan zehar eratutako beren bizimodua, bai eta inguruneari lotutako jakintza, lurra, hizkuntza eta kultura.

Italiako Edison enpresa hidroelektrikoak, —besteak beste, Muraschgeko urtegia eraiki zuena—, elizatxo bat egin zuen hurbileko muino batean, ordainetan, eta eraikuntza-lanetan hildako langileen omenez. Ezagunak dira elektrifikatzeak, oro har, berekin ekarri dituen kalteak, maiz zenbait enpresen aberastasun-gosea asetzeko.

Jakina, naturak ere eragin dezake hondamendia, luiziak, uholdeak edo elur-erauntsiak direla; zer esanik ez, Alpeetan. Halere, galera latz baten bizipen hori mingarriagoa da hurkoek iraganaren deuseztatzeari ekiten diotenean, errukirik izan Gabe eta hausnarketarik egin gabe.

(1) Wagner, Richard: Mi vida. Lauro Argitalpenak. Bartzelona, 1944.

(2) Ibíd. 390 orr. (Egilearen itzulpena)

(3) Saum "zama" da alemanez. Indoeuropar erroa duen hitza, euskaraz ere bai. Ikus Euskal Hiztegi Historiko-Etimologiko. Euskaltzaindia. Bilbo, 2019.

(4) Leubald und Adelaide zuen izena antzerki-lanak. (Leubald eta Adelaide). Ibíd. 30 eta 31 orr.

Hotentoteen zoria

Neguko egun goibelenetan, Siberia aldetik haize zakarra dabilenean eta Berlinen zero azpiko hotz gordina dagoenean, Wedding langile-auzo zaharreko zenbait kaleren izenek xarma berezia bereganatzen dute: Togo-, Ghana-, Kongo-, Sansibar-, Senegal-, Ugandastrasse... Halakoetan iruditzen zaigu Afrikatik datorkigun oihartzun hori gai dela hango beroaren izpi bat guganaino ekartzeko. Une batez, beraz, lasaialdia hartzen dugu, oroitzean eguzkiak egunero sortzen jarraitzen duela, urrutiko beste kontinente batean bada ere.

Baina adi! Hotza saihesteko ihesaldi txiki hori ez zaigu zilegi, berehala ohartuko baikara Wedding auzoko kale-izenek argitasunarekin ez, baizik eta alemaniar kolonialismo bortitzarekin dutela zerikusirik.

Hainbat eztabaida egon dira XX. mendeko lehen genozidioa zein izan zen argitzea xede. Bada, nazismoak juduena gauzatu aurretik, turkiar inperioa ere armeniarrak lurretik desagerrarazten saiatu zen: 1915 urtea jotzen da, eskuarki, armeniarren genozidioaren hasieratzat. Hala eta guzti, genozidioen lehia kronologiko horretan maiz ahazten da herero eta nama herriei beren lurraldeetan —gaurko Namibian— hamarkada bat lehenago gertatua. Aipatu bi herriek zapalkuntza gupidagabea jasan zuten alemaniarren kolonizatzeari aurre egiteagatik. Areago, kolonizatzaileen helburua nama eta hereroen populazio osoa deuseztatzea izan zen. Behinik behin, agindu hori eman zitzaien Alemaniatik Hego-mendebaldeko Afrikara bidalitako militarrei.

Ondorioz, herero eta nama herritarren gehiengoa desagertu egin zen: milaka egarriz hil ziren, basamortuan setiatuta; beste horrenbeste, Bigarren Mundu Gerrakoen aitzindari izan ziren kontzentrazio-esparruetan, gosez; eta beste asko eta asko, borrokaldi bortitzetan. Nahiz eta nama zein hereroak kultura eta jakintza handikoak izan, europarren begietan behe mailako "alprojak" eta "ergelak" besterik ez ziren; hots, oztopo bat zibilizazioaren bidean, bai eta diamante-meategietan, —besteak beste—, berebiziko irabazkinak lortzeko eragozgarri ere.

Hortaz, alemaniar kolonizatzaileek, darwinismoaren irakaspen eta argudioak nahierara ezarri eta “afrikar ahulen gainbehera” azkarragotzeari ekin zioten. Jakina, garaian garaiko goranahiak edozer egiteko eta esateko prest egoten dira aginpideaz jabetu eta dirutza irabazteko. Zentzu horretan, aro bakoitzari berezko makurkeria mota bat egokitu ohi zaio, hurrengo belaunaldikoek —agian— arbuia-tuko dutena, beste berri batek haren lekua betetzen duen bitartean. Demagun, esklabotza. Iraganekoa gaizki ikusia dago, jakina. Gaur dagoen esklabotzari, ordea, gaizki ikusia dago; gaur dagoenari inor gutxik antzematen dio.

Ildo beretik, ez dago ezer hobeagorik hurkoa beheratzea baino norbera goi-goian agertzeko. Hala, “hotentote” izen iraingarria eman zieten kolonoek afrikar herri haiei. “Hotentote” izena nola sortu zen ez dago guztiz argi. Baliteke onomatopeia moduko bat izatea. Adibidez, nama herriaren hizkuntzak, —khoisan hizkuntza-familiakoa izanik—, munduan bakana den fonologia-egitura du, mihiaz eta ahosabaiaz egindako klaska eta klik hotsak barne hartzen dituelarik, europarrentzat ahozkatzen oso zailak direnak. Edonola ere, egun “hotentote” hitzaz osaturiko esapideak oraindik erabiltzen dira Europako hizkuntza batzuetan, betiere "nahaspilatua" eta "basatia" den zerbait edo norbaiti buruz mintzatzeko; alegia, herri haien ezaugarri nagusiak omen zirenak gogora ekartzeko.

Behinik behin, Alemaniako sozialistek, —Rosa Luxemburg eta August Bebel tartean— gogor salatu zituzten hotentoteen aurkako guda bidegabea eta beronek ekarritako gastu militarrak. Hain garrantzi handia bereganatu zuen hotentoteen aferak, non 1907an hauteskunde berrietarako deialdia egin behar izan zen Alemanian, hain zuzen, Hotentoteen bozak deiturikoak. Zoritxarrez, sozialistek boto anitz galdu zuten hartan. (1)

Batek daki zenbat genozidio izan diren historian. “Genozidio” hitza, berriz, August von Platen XIX. mende hasierako alemaniar poetaren sentiberatasunari zor zaio. Platenek, lehendabiziko aldiz baliatu zuen “genozidio” hitza poloniarren askatasunaren aldeko borrokaren harira egindako oda batean, Austria, Prusia eta Errusiak Poloniako herrialdea zatikatu eta betiko irensteko asmoa gaitzesteko. (2)

Bestalde, Raphael Lemkin poloniar eta judutar legelaria genozidioa zer den zehazteari lotu zitzaion bi mende geroago. (3) Lemkinek naziengandik ihes egin behar izan zuen eta, Bigarren Mundu Gerra ostean, UNO erakundeari lege-zirriborro bat aurkeztu zion genozidioaren harira. Nazio Batuek aho batez onartu zuten 1948an, aurrerantzean genozidioa eragotzi eta behar bezala zigortzeko itxaropenetan.

Alabaina, geroztik ez da atsedenik izan: genozidioek aurrera jarraitu bakarrik ez, era guztietako gatazkek ere makina bat herritar egotzi dute beraien herrialdeetatik eta munduan zehar sakabanatu. Berlingo Wedding auzoan, esaterako, gero eta ugariagoak dira afrikar jatorriko etorkinak, iheslariak eta errefuxiatuak. Honezkero, kale-izenak aldatzeko batzordea osatu da eta udalak kolonizatzaile nagusiren omenez bataiatutakoak kentzea lortu, bederen. Halere, bertako kaleetan barrena ibiliz gero, kolonizatze haren oroimenak eragindako hotza ez da erraz gainetik kentzen.

___________________________________________________________

(1) Alemaniako gerra kolonizatzaileak Afrikako hego-mendebaldeko hotentoteen aurka, gobernu-krisi bat ekarri zuen berekin. Izan ere, militarren aurrekontuari 29 milioi marko gehitzeko eskaerak ez zuen boto nahikorik eskuratu. Hori zela eta, Hotentoteen Hauteskundeak izenekoak egin ziren.

(2) August van Platen (1796-1895), poeta eta dramagile alemaniarra. Polenlieder. 1832. (Poloniar olerkiak): Er ist begangen,/ Der Völkermord!... (Gertatu egin da/ herri baten hilketa!). Völkermord: herrien hilketa, hitzez hitz; hau da, genozidioa.

(3) Raphael Lemkin (1900-1959). Axis Rule in Occupied Europe (1944) liburuan zehaztu zuen lehendabiziko aldiz herrien hilketa edo genozidio terminoaren esanahia. Ikus: Genocidio. Escritos. Centro de Estudios Constitucionales. Madril, 2015.

Piztiak, gizakiak, robotak

Gizakiok abereak eta basapiztiak adimenaren erresumatik baztertu genituen noizbait, beraien gaitasun kognitiboak neurtzeko geure burua eredu eta irizpide hartuta. Alabaina, baliteke geure mugak izatea animalien ahalmenei antzematea eragozten digutenak. Sinestuta gaude lurreko beste bizidunen ezagutza mugatuaz, gure ezagutzeko ahalmenarekin alderatuta. Baina oraindik ez dakigu zehazki nolakoa den geure buruaren jarduera ezagumenari dagokionez, edota zein den giza burmuinaren egitura, neurobiologoen ikuspegitik esanda.

Hari horretara, beharbada egia zuen Wittgensteinek esan zuenean leoiak hitz egiteko ahalmena balu, gizakiok ez ginatekeela bera ulertzeko gauza. (1) Wittgensteinen hitz horien arabera, errotikoa da animalien bestelakotasuna, hain neurri handian, non ezin dugun ezta egiaztatu ere leoiek hizkuntzarik baduten ala ez, hizkuntza giza bereizgarri nagusietako bat dela uste dugun arren.

Edonola ere, bizi-baldintza bereak ditugulako ulertzen dugu elkar gizakiok. Hortaz, guztiona den bizimodu bat da mezuak hizkuntzaren bidez elkarri helarazi ahal izateko euskarria. Izan ere, esanahiak espezie bakoitzaren baitan osatu daitezke soilik. Hala bada, nola igarri beste izakien balizko hizkuntza jokoak?

Ezagumenaren mugak aipatzean, Kanten Arrazoimen Hutsaren kritika dator burura; alegia, Kantek egindako azterketa esperientziaren menpekoa ez den giza ezagutza-tresna horri buruz. (2) Halere, gaiaren beste alderdi bat zaigu ardura testuinguru honetan: mundu-ikuskera hierarkikoari zor zaiola gizakiok beste izaki bizidunak ergeltasunaren erresuman kokatu izana. Ikuskera hierarkiko horrek betidanik eraman du, bestalde, gatazka larri eta gerretera.

Bada, ikerlari objetikboenei ere zaila egiten ohi zaie beren burua ondoko aurreiritzi honetatik askatzea: gizakumeok gainerako bizidunak baino gehiago garela. Gehiagotasun-ustea begien barruan txertatutako leiar ideologiko baten antzerakoa da. Hemen ere erdeinatu egiten da ezagutzen ez dena, Antonio Machadoren Gaztelari buruzko bertsoetan bezala. (3) Zalantzarik ez, antropozentrismo hori baino, onuragarriagoa litzateke irudimen handiagoa izatea lurrean bizi diren beste izakien larruan jartzeko orduan, bai eta, behinik behin, horiengana begirunez eta mirespenez hurbiltzen saiatzea ere. Hori gabe, laborategiko saiakuntza ankerrak eramaten dira aurrera, animaliak soilik gure zerbitzura egoteko jaio balira bezala. Esperimentu horiek, gainera, batez ere behaviorismoa zuritu eta gizartean ezartzeko balio dute, gainera.

Jakina, giderrak eskuetan dauzkatenek— azken batez, zientzia-lanak diruz laguntzen dituzten horiexek— aurretik iragarri daitekeen giza portaera kontrolagarria sustatu nahi dute giza bizitzaren alor guzti-guztietan. Zentzu horretan, sagu gartzelaratu eta manipulatuak herritar xeheen jarraibide bilakatu dira. Era berean, Bibliaren jainkoak aldarrikatu zituen giza ezaugarri hotsandiko haiek (Egin dezagun gizakia; izan bedi gure irudiko, gure antzeko...) gizartearen boterea dutenen eliteari baino ez dagozkio.

Bestalde, mendebaldeko filosofiak ez dio animalien eta landareen ezagumenari gogoeta askorik eskaini, salbuespenak salbuespen. Günther Anders XX. mendeko pentsalariak zioenez, ordea, filosofiak ez du zertan gizakiak subjektu duinagotzat hartu, marmokak baino, adibidez. Haren iritziz, harrokeria besterik ez da uste izatea gure “balentzia metafisikoa” munduko beste espezieena baino handiagoa dela. (4)

Antzin Aroko Jenofanes, berriz, honela mintzatu zen: Idiek eta leoiek eskuak balituzte..., beren buruen antzera margotuko lituzkete jainkoen irudiak eta gorputzak. (5) Oro har, erlijio antropomorfoen aurkako argudio bikain honek hausnarketa honi ere ematen dio bidea: ba ote dute animaliek, —beren jainkoak margotzeko eskurik izan ala ez— erlijioaren edo erligatu beharrik? (6) Agian, —filosofia hinduistaren kontzeptu bat baliatzearren— Brahman delakoaren edo Izate amaigabearen zati izanik bizi dira, bitartekaritzarik gabe. Ildo horretatik, erlijioak gabezia baten adierazgarritzat hartu genezake, ez goi mailako giza espiritualtasun berezitzat.

Animalien adimenaren auzira itzulita, azken garaiko ikerlan zientifikoak zeri eta adimen artifiziala bultzatzeko lehiari zor zaizkio. Yuri Lotman semiologoak XX. mendeko laurogeiko hamarkadan aurreikusi zuenez, adimen artifizialaren helburua ez da giza adimenaren alderdi logikoaren kopia huts bat egitea, baizik eta jardunbide intelektualen forma anitzak aintzat hartzea. Horrexegatik, zoosemiotikari "ohorezko toki bat" aitortu behar zaio, Lotmanen arabera. (7) Beraz, adimen artifizialaren alorrean ere badago zerikasia, hain zuzen, basapiztiengandik. (8)

Horiek horrela, Neurozientzia gaur erakusten ari denez, ez bakarrik gizakiek, animaliek ere eboluzio kognitibo bat izaten dute bizian zehar, bilakaera horri esker egiten dietelarik aurre ezusteko egoerei. Hots, animalien baliabideak eta aukerak ez daude geldirik; aitzitik, eraldatu eta handiagotzen dira. Makina batek, ostera, ez du antze eta trebetasun berriak garatzeko autonomiarik. Honezkero, egiazko erronka beren buruaren jabe diren robotak sortzea da. Paradoxa bada ere, horrek eraman dezake eliteak robotei masari ukatzen dion askatasuna ematera.

Zoritxarrez, kontu honetan ere egiten dugu topo den-dena kolonizatzeko gizakion grinarekin. Hau da, animaliei buruzko ikerketetan gertatutako aipatu ikuspuntu-aldaketak xede bat du, hain zuzen, animalien bereizgarri kognitiboak robotak sortzeko erabiltzea: esate baterako, Marte planeta egokitu eta bertan giza kolonia bat gai diren robotak.

(1) Wittgenstein, Ludwig: Philosophische Untersuchungen. (1953). (Ikerketa filosofikoak).

(2) Kant, Immanuel: Kritik der Reinen Vernunft (1781) (Euskaraz: Arrazoimen hutsaren kritika. Klasikoak. Bilbao, 1999).

(3) Campos de Castilla (1912) poema liburutik. Castilla miserable, ayer dominadora,/ envuelta en sus andrajos, desprecia cuanto ignora. (Gaztela doilorra, menderatzaile izan zena/ bere piltzarretan bildua, gutxietsi egiten du ezagutzen ez duena).

(4) Anders, Günther: Brecht konnte mich nicht riechen. (Brechtek ezin ninduen ikusi) 1985ko elkarrizketa Fritz J. Raddatzekin. Günther Anders antwortet. Interviews & Erklärungen. (Günther Andersen erantzunak. Elkarrizketak & adierazpenak). Edition Tiamat Argitaletxea. Berlin, 1987. 99 orr. (Gazteleraz: Brecht me consideraba insufrible. (Llámese cobardía a esa esperanza. Besatari. Bilbao, 1995).

(5) Jenofanes 502 (21 B 15). Kirk, G.S. ; Raven, J.E. ; Schofield, M.: The Presocratic Philosophers, 1957. Filosofo aurresokratikoak. (Gazteleraz: Los filósofos presocráticos. Gredos. Biblioteca Clásica Argitaletxea. Madril, 1978. I. liburukia. 294 orr.)

(6) “Erlijio” hitzak “religión” du jatorria, latinezko “religere” aditzetik omen datorrena. “Re-”, berriz, ”ber”- aurrezkiaren parekoa da eta “ligare”-k “aintzat hartu” esan nahi du. Halere, Cicero filosofo, politikari eta idazleak (K.a. 106-43) “ligare” aditzetik eratorri zuen “religatio”. Honek, aldiz, “lotu” esan nahi du. Ildo beretik, “religatio”-k “berlotzea” esan nahi du.

(7) Zoosemiotika animalien arteko komunikazio sistemak aztertzen ditu.

(8) Lotman, Yuri: Cerebro, texto, cultura, inteligencia artificial. (1981). Gaztelerazko itzulpena: Criterios. Revista de Teoría de la Literatura y las Artes, Estética y Culturología. 31 zenbakia. Urtarrila-Ekaina 1994. 207 orritik aurrera.

Oi Marte maitea!

Marteren kolonizatzeari buruzko albisteen mezua argi-argia da, zeharka helarazten bazaigu ere: zer axola zaizkigu klima-aldaketa, Artikoaren urtzea eta ingurumenari eragindako kalteak, laster Marten bizitzeko aukera izango dugunez? Utz dezagun, bada, albo batera dugun beldur funsgabe oro, eta ekin diezaiogun suharki bizi-baldintzak sortzeari Planeta Gorrian. Ezer gutxi da norberaren patu kaxkarra, gizadiaren egundainoko erdiespen galaktikoen aldean. Lagun diezaiogun, NASAri denon zergen bitartez ordaindutako egitasmo oro altruista hori aurrera eramaten. Eta abar.

Dirudienez, makina bat zientzialari, politikari, kazetari..., —alegia, Lurreko lagunak bizi diren errealitatea moldatzearen ardura bere gain hartu dutenak—, tematurik daude frogatzen gizakiok ez dugula natura ezertarako behar. Eta batek daki ez ote den egunen batean lortuko, teknika eta robotak direla medio, lurtarrak Marteko kokalekuetan naturaltasun eta normaltasun osoz ibiltzea, euskara Euskal Herrian dabilen antzera... Horrela ibiltzen dira gaur hiri handietako bizilagunak ere, metroko katakonbetan nahiz lanpostu itogarrietan orduak eta orduak ematen egunero, arnasteko aire egokitu nazkagarria baino ez izanik.

Hortaz, ez dugu zertan alferrik larritu, honezkero atzean utz ditzakegulako Lurra eta beronen huskeriak. Hau da, badugu nora jo ELE bat izango balitz (Extinction-Level Event/Biziaren desagertze-mailako gertakizuna, dela meteorito bat, dela hondamendi nuklear bat), nori eta NASAko ongileek asmatutako robot adimendunei esker.

Jarrera ideologiko horrek ihes-nahi kutsua dauka, noski: Ikusi arte, Lurra! Agur konpontzerik ez duten zure arazo itsusi guztiak! Bazen ordua, izan ere, negozioaren sukurtsala beste nonbait zabaltzeko. Gainera, ez da batere zaila izango Martera bizitzen joateko prest denik aurkitzea. Esan bezala, Marten bizi ahal izateko trebakuntza orokorra aspaldi hasi zen bideratzen. Aski da ikustea nola metropoli erraldoietako biztanleak ohituta dauden naturatik urrun-urrun bizitzen. Lurreko behartsuenak dira jaiotzetik ongien dakitenak zer den Marte bezain abegi txarreko eremu zakarretan bixitzea.

Bestalde, espaziora egiten den luxuzko turismo ergelak erakutsi duenez, snob batzuek hobbyz bidaiatu nahi izango dute Martera, zein aberatsak diren ezagutzera emateko. Beste batzuek, ostera, proiektu epikoek piztu ohi dituzten lilurak eta jakinminak erakarriko dituzte. Hainbatek, alabaina, esklabo eskainiko dute gisa beren burua, bizimodua ateratzeko, ezinbestez. Zeresanik ez, soldatapeko aitzindari kolonizatzaile hauei, —Marten daogen kutsadura erradioaktiboak edo izarrarteko istripu batek jota hil ondoren—, domina bat emango zaie, egun Estatu Batuetan kanoi-bazka diren soldadu latinoen senideei bixi-bitarteko errenta bat ematen zaien moduan. Edonola ere, guztiak izango dira Martetar Aroko heroi eta akuri berriak.

Testuinguru honetan, nabarmentzekoa da adimen artifizialaren ikerketa-alorreko aditu baten ikuspegia: Jürgen Schmidhuberrek —Suitzako Lugano Unibertsitateko katedraduna eta Dalle Molle Institute for Artificial Intelligence Research erakundeko buru— Frankfurter Allgemeine egunkariko 2015eko elkarrizketa batean zioenez, ezin daiteke iragarri nora eramango duen gizadia adimen artifizialaren garapenak. Haren ustez, behin bide hori urratuta, ez dago atzera egiterik: Sinestuta nago, orain eta hemen, eguzki-sistema honetako unibertsoa gertu dagoela hurrengo maila iristeko (...). Eboluzioaren zehar izan diren urrats anitzek lehendik zegoen bizi-espazioa hobeto betetzera eraman dute, eta baita bizi-espazio berriak konkistatzera ere. (1) Beraz, eboluzioaren hurrengo pausoa robotek egingo dute-eta, ez gizakiek.

Ildo horretara, “robot” hitzaren jatorria datorkigu gogora: “rabota”-k “lana” esan nahi du errusieraz. Jürgen Schmidhuberren hitzen arabera, aldiz, badirudi jatorrizko esanahi hori galdu egin dela, aro berriko robotak, beharginak baino, sortzaile beregainak izango direlako, ezusteko erantzunak ere emateko gai, Lurrean zein Marten. Hala eta guzti, gizakiok prest gaude etorkizuna, bai eta geure eboluzioa ei dena beren kasa arituko diren roboten esku uzteko. Elkarrizketatuak berak aitortzen duenez, makina itzel horiek berezko jokabidea izango dute epe laburrera. Gure onerako, agian; edo beharbada, ez. Baina zergatik halako utzikeria gizakion aldetik? Errusiar erruletazale bilakatu ote gara? Zergatik nahi dugu ezezaguna den zerbaitek gure burua ordezkatzea? Aipatu ikerlariaren iritziz, batetik, robotek berebiziko xarma dute; science fiction delakoaren arrakastaz jabetzea besterik ez da. Bestetik, robotena diru-iturri garrantzitsua da.

Dena den, nahitaezkoa omen den giza bilakaera horrek ez du Jürgen Schmidhuber kezkatzen, ezta kontrola erabat galduta ere. Hortxe dago koska: lehen “zoro” edo “axolagabe” esaten zitzaion ekimen baten arriskuez eta ondorioez arduratzen ez zenari. Adibidez, Schmidhuber bezalako zientzialarien gainean mintzatzean hitz bat erabiltzen zen alemanez: Fachidiot, “espezialista memeloa”; hots, berari dagokion jakintza-arlotik kanpo ezer aintzat hartzeko gai ez den zientzialaria. Hari horretara, Schmidhuberrek atsegin du nabarmentzea artezalea dela, susmo horiek saiheste aldera. Zoritxarrez, Jürgen Schmidhuber bezain itsuak, buruarinak eta egozentrikoak diren zientzialari askok eta askok lanean dihardute gizarte kapitalistan.

Edonola ere, eskertzekoa litzateke belaunaldi berriko robotei hemendik aurrera emango ez balitzaie gizaseme adoretsuen itxura, ezta gizalaben panpoxena ere, orain arte egin den legez. Bonba atomikoa kaltegabetzearen parekoa da, bikiniz jantzitako emakume eder atomiko baten irudia erabiliz, XX. mendeko berrogeita hamarreko hamarkadan Estatu Batuetan egin zen bezala. Edo zentral nuklearrak horma-irudi koloretsuen bidez gizatiartu nahi izatea bezalakoa, Frantzian egin zenez. Bestalde, ondo legoke, hain zuzen, Lurretik desagerrarazi ditugun piztien mozorrorik ez eramatea Martera. Okagarria da horrenbeste kitsch eta folklore. Ez dugu nahi tximeleta-, ipurtargi- eta hartz-robotik Marteko iruditerian agertzea, ez eta ere Lurreko pagadi eta ariztiak bakarrik argazkietan existitzea, non eta bertoko teknokrata txikiziozaleen bulegoetako apaingarri gisa.

(1) Frankfurter Allgemeine Zeitung (2015.12.01) alemaniar egunkariko elkarrizketan. Die Welt von morgen (Biharko mundua) izeneko Sailean agertua.

Cristobal Colon alpinista

Alpinismoa, izenak berak erakusten duenez, Alpeetan sortu zen XIX. mendean eta munduko beste eskualdeetara zabaldu zen ondoren. Halere, horrek ez du esan nahi aipatu alpinismoa baino lehen mendizaletasunik ez zegoenik, nahiz eta maiz kontrakoa esaten den; alegia, antzina jendea ez zela goi mendietara igotzen, ez behintzat atseginagatik soilik. Hari horretara, askotan esaten da gure arbasoek “mendia erabili” besterik ez zutela egiten, bizimodua ateratzeko betiere. Antza, mendiari zegokionez, iraganean pragmatismoz jokatzen zen, beste gaberik. (1)

Horrela hitz egiten denean, alabaina, banatu egiten dira gauzen alde praktikoa eta alde poetikoa; “ekoiztu, erabili eta bota” delakoaren pentsaerak eraginpean, labur esanda. Eta iraganera proiektatzen da orainaldiko korronte nagusia, bizitzaren alderdi guztiak zatikatu, banatu, eta sail itxietan sartzen dituena. Lehen, ordea, beste bat zen joera: osotasunaren aldekoagoa edo holistikoagoa, nolabait esateko.

Mendiak eta larreak, zelaiak eta itsaslabarrak, basamortuak eta padurak: natura izan da giza bizitokia industrializazioa etorri arte. Eta ez da kontraesana bizitzeko beharrezkoa den natura maitatzea, hain zuzen, ederra ere badelako. Beraz, ez litzateke zaila izan beharko ulertzea aurreko garaietako bizilagunek beren bizitokia aintzat hartu eta estimatzen zutela, Baionako barrako arraintxoek ura maite duten bezalaxe. (2)

Beharbada, iraganean omen zegoen mendiarekiko maitasun-ezari eta ikuspegi produktibo hutsari buruzko aurreiritziek badute zerikusia azken hamarkadotako baserritarren jarrerarekin. Izan ere, gizartearen bilakaera orokorretik eta metropolien hazkundetik kanpo geratuz joan diren nekazariek eta abeltzainek beren bizipenetara eraman dute hirietako biztanleen bizitzarekiko jokabidea. Hau da, beren erroak eta bizi-testuingurua ia-ia erabat galdu ostean, kanpotiko begiradaz interpretatzen dute bizitza; hots, besteren begiez ikusten dute beren burua. Besteak beste, aldizka oporrak hartzeko soldatapeko langileen ustezko askatasunaz bekaizten dira. Hori dela-eta, lanpostu esklabutzat jotzen dute naturari lotutako beren jarduera, hiriko asko baino burujabeagoak diren arren.

Era berean, sinesteak antzina bakar-bakarrik halabeharrez joaten zirela mendira, —eta sekula ez gozatzeko— alpinismo konkistatzailearen ikuspuntua uzten du agerian. Zentzu horretan, uste izatea garaikideok lehenak garela gailurren batera iristen, Cristobal Colonek "Amerika 1492an aurkitu zuela” aldarrikatzea bezala da, kontinente hartan Colon baino milaka urte lehenago hamaika herri bizi zirela ezagun izanik. Halaber, gogoan izan behar da giza historian zehar hainbat hondamen eta klima-aldaketa izan direla eta, ondorioz, herri asko desagertuko zirela beren lorpenen aztarnarik utzi gabe. Ezin bada ere denetarako froga zientifikorik aurkitu, hortxe ditugu itsasoan hondoratutako zibilizazioei buruzko elezahar ugariak. Hortaz, ez genuke ondoko hipotesi hau bazterreratu behar: baliteke ustez lehenak garen urrutiko tokietan beste norbait egon izana ere.

Egia da, bestalde, “natura menderatzeko” inolako nahirik ez zegoela XVI. mendetik aurrera Natur zientzien arloan iraultza bat gauzatzen hasi zen arte. Hala eta guzti, iraultza zientifikoaren baino lehenagokoek ez zuten beren burua naturaren “mendeko” hustzat hartzen ere. Aitzitik, giza taldeek ausart jokatu ohi dute beti biziari aurre egiteko orduan. Ausardia eta kemen horri zor zaie gizakiok lur-bazter guztietara hedatu izana.

Areago, ez dira gutxi izan leku urrutietara abiatu direnak, beren kabuz edota bakarka, mundua ezagutzeko grinak bultzatuta. Ekimen horietako asko ahaztuak izan dira edota beren garaietan ere geratuko ziren izenik gabe. Gaurko alpinista konkistatzaileek, ostera, lorpen izendunak aukeratzen dituzte helburu. Argi denez, orainaldiko alpinista konkistatzaileak dira mendiari buruzko iritzi utilitarista dutenak, —bai eta, gehienetan, kontsumista ere—, ez antzinako herriek.

Egun, markaren bat haustea izaten da erronka eta beste inork lortu ez omen duen zerbait egitea, berdin zentzugabea den ala ez. Mendiak garaipen-ikur bihurtu dira, garaiera, zailtasun teknikoa, muturreko klimatologia edo ibilbide txundigarriak irizpide hartuta. Gainerakoan, alpinista konkistatzaileei ez zaizkie axola handirik “mendi enblematikoen” inguruetan bizi direnen kultura eta patua. Makina bat aldiz, mendiari izena aldatzen zaio tontorra "konkistatu" zuen mendebaldeko lehen alpinistaren izena jartzeko, bertakoek emandakoa lehenetsi beharrean. Alpinista horiek maiteago dute beren burua mendia baino.

Orobat, gaur uste izaten da tradiziozko zibilizazioetan inor ez zela gailurretara hurbiltzen, goi mendiak sakratuak zirelako; beste hitzetan, jainkoei eskainiak. Mendebaldekooi “sakratu” hitza entzutean, erritual fazatiak eta hutsalak, larderiazko keinu ilunak, apaingarriz jositako aldareak eta tunika sofistikatuez jantzitako apaizak etortzen zaizkigu burura. Dena den, horiek guztiak Eliza Katolikoaren nagusikeriak ezarritako eskemak dira, sakratutasunaren jatorrizko esanahitik urrun daudenak.

Toki eder bereziei —mendi-gailurrak barne— beti aitortu izan zaie izaera sakratua, naturaren berezko indar bizien adierazgarri izaki. Bertan biltzen zen jendea ospakizun, jai, erromeria eta une garrantzitsuetan, eskuarki. Jakina, sakratutasuna mugak ezartzeko ere izan da baliagarria: elezahar eta mitoetan jasotako tabuek xede zuten gizakume buruarinei edo ezjakinei galzoriaz ohartaraztea, ez zezaten arinkeriaz jokatu.

Gaurko alpinismora etorrita, merezi du Reinhold Messner mendigoizalearen ekarpena aipatzea. Messnerrek gaztetan aukeratu zuen alpinismo motari "uko egitearen alpinismoa" deitzen dio, ahalegindu zelako oxigeno-botilak eta baliabide tekniko korapilatsuak eta garestiak saihesten. Messner mendiek inguraturiko toki batean jaio eta hazi zen, Alpeetan. Haren ustez, giza espeziari dagozkion instintu zaharrei esker ikasi zuen mendian ibiltzen. Bihotzean, goi mendietako baserritarra naiz, esaten du bere buruaz elkarrizketa batean. Ildo beretik, “arkaiko” ere deritze mendiko bizipenei. (3) Azken batez, zer egin zuen Messnerrek oxigenorik gabe goi mendiak igotzeari ekin zionean? Berriz bere baitan antzinako gizakia aurkitu eta berealdiko ahalmenak berreskuratu. Zeregin horretan, Mendebaldean, behinik behin susmatu ere egiten ez ziren ezohiko indarrak baliatu zituen. Horrek erakusten du zenbait bide berri urratzen direla atzera —eta barrura—, begiratzen dakiten aitzindarien eskutik.

Sarritan ematen du bakarrik mendizale erdi eroek dauzkatela berebiziko gaitasun horiek. Baina Messnerrek arrazoia du: neurozientifiko eta neuropsikologoen ikerketak erakusten ari direnez, denok dugu, garatu gabe, hainbat ahalmen barnean. Zoritxarrez, baztertuak izan dira, batez ere, industrializazioaren aroa hasi zenetik.

(1) Esaterako, Donostiako San Telmo Museoan 2015ean egin zen Mendia izeneko erakusketa batean horixe esaten zen sarrera gisako gogoeta orokorretan.

(2) Itsasoa laño dago/ Baionako barraraino... Nik zu zaitut maiteago/ arraintxoek ura baino.

(3) Messner, Reinhold; Dech, Stefan; Sparwasser, Nils: Die vierte Dimension: Weltberge (2016) (Laugarren dimentsioa: mundu-mendiak) (Gazteleraz: Montañas. Traspasando los límites. Lunwerg. Bartzelona, 2016).

Emazteen kaltez

Erraza da, —ia-ia errazegia, zoritxarrez—, filosofo ospetsu gehienak barregarri uztea emakumeen gutxiagotasunari buruz beren garaian idatzi zutena gogora ekarriz. Hari horretara, Annegret Stopczyk idazleak Zer pentsatzen duten filosofoek emakumeez izeneko bilduma argitaratu zuen, gizonezko filosofoen gogoetek osatua; hain zuzen, 1980an, gai horren gaineko feministen ikerketak hasi berritan. (1) Stopczyk bildutako testuetan agertzen dira auzo lotsa sortzeko moduko burutapen eta zentzugabekeria anitz, Historian zehar behin eta berriz erabili direnak; oraingoan gizonezko filosofoen ahotan, hitz arranditsuetan mozorroturik. Nola liteke buruargi horiek horren burumotz izatea emakumeei buruzko beren iritzia emateko orduan?

Filosofoek eta zientzialariek, oro har, maiz hartu dute ezaugarri biologikotzat gizartearen bilakaeraren ondorioa edo emaitza baino ez zena; hots, andreen ahulezia, non eta gizarteak ateak ixten zizkien arloetan. Jakina, nola garatu debeku eta mota guztietako eragozpenengatik trebatu ezin zitekeen hura? Halere, honezkero ongi frogatu da honezkero, —emakume askoren berebiziko ahalegin eta lorpenei esker—, emakumeek ez dutela berezko edo jaiotzetiko inongo ezinkizunik; ez adimen edo ezaguerari dagokionez, ez eta gainerako ahalmenei dagokienez ere.

Zenbaitek, ordea, filosofoen erdipurdiko jarrera zuritzeko asmoz, testuinguru historikoa baliatzen dute zertzelada aringarri gisa. Baina pentsalariak —bereziki- gauza izan beharko lirateke denbora eta espazioaren mugak hausteko, beren arrazoimen askea eta irudimenaren bidez. Marka da gero: filosofoek, unibertsaltasunaren izenean mintzatu nahi, eta garaian garaiko zein tokian tokikoaren sareetan harrapaturik jardun dute, zuzeneko esperientziaz haratago jo gabe.

Azken batez, gizonezko pentsalari gehienek hauxe egin dute: teoriaren bitartez ahalegindu dira praktika zahar bat besterik ez zenari zilegitasuna ematen. Eta harrigarria bada ere, emakumeak etxekoak ez diren zereginetatik baztertzeko euren argudioek edozein burugabek errepikatzen dakien Pernandoren egiaren antza handia dute. Era berean, emakumezko filosofoen lanak gutxietsi eta isilarazi ohi dituzte gizonezko filosofoek, hain neurri handian, non duela gutxi arte —hau da, XX. mendeko 80.ko hamarkadatik aurrera feministek emakumeei buruzko ikasketei ekin zieten arte— ezta Filosofiako ikasleek ere ez duten izan andre filosofoen berri.

Hala eta guzti, funtsezkoa da gogoan hartzea Filosofiaren Historian egon dela, Antzinarotik egon ere, bestelako hausnarketa egitera ausartu den gizonik, nahiz eta euren “emazteen fabore”-ko joera ez den gailendu. Besteak beste, Epikurok eta Pitagorasek emakumezko ikasleak gizonezkoen parekotzat hartu eta onartu egiten zituzten beren filosofia talde eta eskoletan. Filosofo horien ikuspegiak argi eta garbi erakusten duenez, gutxiengoa izan arren, nonahi eta noiznahi izan da aukera emakumeen eskubideak eta gaitasunak aintzat hartu eta haize kontra aritzeko. Hortaz, ez dugu zertan leundu sexismoak liluratu dituen burugogorkeria. Zalantzarik gabe, onura bereziei eusteko asmoa izan da gizon buru-jantzi franko lelotu dituena.

XVI. mendean bizi izan zen Nettesheimeko Agrippa filosofo, teologo, osagile eta legelaria, esaterako, emakumeen alde egin zuten horietako bat izan zen. Haren ustetan, gizonezkoek andreei ikastea galarazten diete beldur direlako berauek ez ote dieten, egunen batean, esparru guztietan aurrea hartuko. (2) Bernat Detxeparek ere mende berean argitaratu zuen Linguae Vasconum Primitiae (1545), Emazteen fabore izeneko olerkia duena. Halaber, John Stuart Millek Emakumezkoen mendekotasuna (1869) izeneko idazlanean aldarrikatu zuenez, lege-izaera aitortu zaio mendeetan zehar de facto-ko bidegabekeria bati: horrexegatik, emakumeen azpiratzea helburu duten erakundeak, ohiturak nahiz aburuak, “basakeriaren aztarrenak” baizik ez dira.

Beldurra aipatu dugularik Nettesheimeko Agrippa gogoratzean, pentsa liteke jostailu bati datxekion xarma galtzeko beldurra dagoela tartean. Makina bat filosofo “andren gaiz errailek”, Detxepareren hitzak baliatuta, hezkuntza ukatu diete emakumeei, ikasi-nahiak edertasunari kalte egiten diolakoan. Friedrich Nietszchek, —hamaikaren artean bakar bat hautatzearren—, baita susmagarri eta akastun ere zeritzon emakume kulturazaleen sexualitateari. (3)

Kultura-zaletasuna bakarrik ez, emakumezkoen ariketa fisikoa ere galgarritzat jo izan da duela bi belaunaldi arte. Sendagileek eta zientzialariek sinesten zuten, —okerreko hamaika teoriatan oinarrituta—, kirola kaltegarria dela emakumeen gorputzaren osasunerako. Horrezaz gain, ez zuten uste emakumeek goi maila lor zezaketen kirol alorrik zegoenik.

Ildo beretik, gizonezko pentsalariek beti jo izan dute beren burua arrazional eta adimenduntzat; eta andreak, aldiz, natura hutsaren adierazgarritzat. Halere, soil-soilik filosofo gutxi batzuk lotu zaizkio egiatan jakintsuen bizitza-eredutzat hartu izan ohi den horri, alegia, bakardadean gauzatutako arrazoiketari. Aitzitik, gizonezko filosofoek —homosexualek izan ezik—, andreekiko harremanen beharra izan ohi dute, andreak beheragoko mailan kokatu badituzte ere. Zentzu horretan, ez diote beren kontraesanari aurre egin. Gutxietsi eta gaitzesten duen harexekin bizi eta oheratzen dena beren buruaren jabe ote da?

Areago, ilea lazteko adina gertaera bortitz eta pasadizo makur aurkitzen da ere filosofoen ibilbideetan. Aski da zenbaiten biografiei begirada bat egitea. Horra hor, adibidez, urrutira joan gabe, emaztea 1980an hil zuen Luis Althusser pentsalari ezkertiarra... Ez dirudi, inola ere, ogibideak zerikusi handirik ez daukanik jokabide misoginoarekin.

(1) Stopczyk, Annegret: Was Philosophen über Frauen denken. Matthes & Seitz. Munich, 1980.

(2) Agrippa de Nettesheim (1486-1535). Besteak beste, De nobilitate et praeccellentia faemini sexus (Emakumeen prestutasun eta nagusitasunari buruz) liburuaren egilea, 1529an argitaratua.

(3) Ikus, esaterako, Gure onbideak izenburuko atala. (Ongia eta Gaizkiaren baino harago. Jenseits von Gut und Böse, 1886).

Elkartasunetik eskuzabaltasun neurrigabera

1931ko udazkenean hainbat eztabaida egon ziren Espainiako Legebiltzarrean emakumeen bozkatzeko eskubidea zela-eta. Clara Campoamor diputatua alde agertu zen; Victoria Kent aurka, ordea. Ordura arte, nahiz eta emakumeek beraiek botoa emateko eskubiderik ez izan, gizonezkoek Campoamor eta Kent bezalako salbuespen-emakumeak hautatu zitzaketen. Alabaina, emakumeek beraiek ez zuten inor hautatzeko eskubiderik.

Victoria Kent beldur zen ez ote ziren hurrengo hauteskundeetan eskumatarrak garaile irtengo, emakumeei boto-eskubidea aitortuz gero. Izan ere, garai haietan emakumeen gehiengoa ikasigabea eta oso elizkoia izaten zen. Horrexegatik, Kentek ez zuen emakumeen botoaren alde egin nahi izan. Clara Campoamorren ustetan, aldiz, botoa eskuratzeko abagune hura ez zen galdu behar. Azkenik, botoa emateko eskubidearen aldeko jarrera nagusitu zen, eta Espainiako emakumeek 1933ko urtean lehendabiziko aldiz baliatu zuten beren eskubide berria.

Edonola ere, ordurako ongi frogatua zen —Espainian nahiz munduko beste herrialdeetan— emakume asko eta asko, eskumatarrak izan gabe, ezkerraren deialdi iraultzaileari erantzuteko prest zeudela. Victoria Kent politikara heldu zenerako, emakumeek urratua zuten gizarte berri eta zuzenago baten aldeko bidea, amesturiko sexuengatiko bereizkeria etorkizunean desagertuko zelakoan, bai eta, oro har, edozein motako zapalkuntza ere. Bestalde, ez zegoen zertan sinestu, Victoria Kentek sinestu bezala, emakumeek aurrerantzean ere jarraituko zutela eskumatarrak izaten; hau da, beti ezgauza izango zirela beren mugak hautsi eta erlijio eta tradizioaren tutoretzatik askatzeko. Gizaki guztiek egin dezakete bilakaera bat.

Hezkuntzak antzinatik izan du xede besteren larruan jartzeko ahalmena garatzea emakumeengan, hauek ume, gaixo eta adinekoen zaintzaren ardura beren gain har dezaten. Haurtzarotiko trebakuntza hori kontuan hartuta, ez da batere harritzekoa, emakumeek hasieratik erraz bereganatu izana talde ezkertiarren elkartasun-mezua. Hain zuzen, mezu horri esker, emakumeei aukera ematen zitzaien ahul eta zapalduekin bat egiteko. Areago, aipatu hezkuntza dela-eta, emakumeek bidegabekeriaren kontrako borroka idealizatzeko joera arriskutsua izan dute sarritan, hurkoa zaintzeko joera neurrigabea izan duten bezala.

Ildo beretik, hasieran denontzako omen zen askatze politiko eta sozialaren aldeko borroka gizonezkoen arteko norgehiagoka bilakatu izan da maiz Historian; hots, eszenatoki berrietan ikusgarri izateko eta boterearen jabe egiteko gizonezkoen arteko lehia. Eta iraultzen eta gatazken ostean, emakumeak bizitza politikotik baztertuak izan ohi dira, lehenbailehen etxeko zokora itzul daitezen. Beraz, emakumeek gizonekin indarrak neurtzen jarraitu behar izan dute, berdintasuna ezohiko kontu iragankor bat besterik izan ez balitz bezala.

Zentzu horretan, Albert Camus idazlearen "xarma" hitzaren definizioa —hots, “xarma” dela bestearengandik "baiezkoa" jasotzen jakitea, berari galde egin baino lehen ere— bakarrik-bakarrik dagokio gizonezkoen xarmari. Emakume gehienek, aldiz, “xarma”-dunak izateko, baiezkoa jaso ez, baizik eta eman egin behar dute, galdetuak izan baino lehenago ere. Gizarte matxistak emakume atsegin-emaileak, ulerberak eta adeitsuak nahi ditu.

Hortaz, hainbeste ezezko jasan —eta aurrera egiteko— eman behar izateak nekatu ditu emakumezkoak hainbatetan. Hala, emakume anitz gatazkaren amaraunetan harrapaturik eta indar-husturik geratu dira, adibidez, feminismoaren hastapenetan: XIX. eta XX. mendeetan estereotipoen tiraderatik irteteko agortu arte ahalegindu zirenak psikiatrikoetan giltzapetzen zituzten Europan. Egoera ez da, noski, horrenbeste aldatu: bere onetik aterea den feminista erremindu histerikoaren irudia oraindik da indarrean. Eta behin eta berriz erabiltzen da nonahi.

Testuinguru honetan, Campoamor eta Kenten garaietako bi istorio korapilatsu ekar daitezke gogora hemen, biak oso bestelakoak, baina sakon aztertzea merezi dutenak.

Batak agerian uzten du Ramón J. Sender (1901-1982) idazle eta kazetari anarkista espainiarraren erantzun adoregabea eta lotsagarria, frankistek Amparo Barayón emazte zuena kartzelaratu zutenean, Espainiako Gerra hasiberritan. Amparo Barayón emakume ikasia zen, pianista, bihozbera, ezkertiarra eta bizimodu ausartekoa; laburbilduz, faxistek gogoz eta gogor zigortzen zituzten emakume horietako bat. Haren semeak ematen digu amari jasotakoaren berri Muerte en Zamora (Heriotza Zamoran) liburuan. (1) Amparo espetxean zegoen bitartean, aita beste andre batekin zegoen harremanetan Madrilen eta ez zuen emaztearen egoeraz axolarik izan. Senderren jokabidea emazte eta bi umeekin arduragabea izan zen, antza. Bada, Senderrenak gizonezkoen ihes-kutsu tipikoa dauka.

Beste istorioak erakusten du nola jokatu zuen Marguerite Duras idazle frantziarrak Bigarren Mundu Gerra amaitu zenean, bere senarra Dachauko konzentrazio-esparruan preso zegoelarik. La douleur (Samina) egunkari modukoan, Duras guztiz kezkaturik agertzen da, senarraren bizia salbatzen tematua, aurrerantzean banatzeko erabakia hartua duen arren. (2) Duras ez da geldirik egongo, ezta lasai geldituko ere, zainketa bereziak behar dituen senarra Dachautik atera eta etxera ekartzea lortu arte.

Emakume eta gizonen bi erantzun mota desberdin horietaz hitz egiten du Mascha Alechina Pussy Riots errusiar taldekoak ere bere kartzelaldiari buruzko liburu batean: Emakume gehienak bertan behera uzten dituzte senarrek, ulertu bezain laster emaztea harresi baten atzean giltzapetua izan dela eta bizpahiru urtetan ez dela handik irtengo hurrengo. Alderantziz izaten da gizonei hori bera gertatzen zaienean. (Espetxeko bisitetan) etengabe ikusten da emakume pilo bat, senarrentzat milaka kilometrotan narrasean ekarri dituzten poltsa handi astunak eskuetan. (3)

Nolanahi ere, Amparo Barayónen patua da hunkigarriena. Hauexek dira senarrari idatzi zizkion azken hitzak: Berdin zait nire burua, zugatik hiltzen naiz-eta. Baina zer gertatuko zaie gure umeei? (4)

Familiako batek, ezkonanaiak, salatu zuen Amparo. Handik gutxira, faxistek sorterriko hiltegian fusilatu zuten. Tiro egitearen ardura, berriz, Amparok gaztetan ezezkoa emana zion Zamorako gizon batek hartu zuen.

(1) Sender Barayón, Ramón: Muerte en Zamora (Heriotza Zamoran). Plaza & Janés Argitaletxea. Esplugues de Llobregat, 1990.

(2) Duras, Marguerite: La douleur (1985). (Euskaraz: Samina. Erein Argitaletxea. Donostia, 2014).

(3) Alechina, Mascha: Tage des Aufstandes (alemanezko itzulpena errusieratik). Ciconia Ciconia Argitaletxea. Berlin, 2018. 238 orr. (Riot Days. Penguin Argitaletxea. Londres, 2018).

4) Juliá, Santos (koord. ): Víctimas de la Guerra Civil. (Gerra Zibilaren biktimak). Temas de Hoy Argitaletxea. Madril, 1999. 109 orr.

Azal-egile baten hutsegitearen harira

Jan van Eyck margolari flandestarraren Arnolfiniren ezkontza 1434ko margolan ospetsuan, Brugge hiriko Arnolfini banku-gizon aberatsak ezkerreko eskuaz heltzen dio —hoztasun handiz eta bekozko ilunez— bere emaztegai gaztearen eskumari. Zin egiteko, berriz, bere eskuma jaso du Arnolfinik. Bi pertsonaia katoliko horien agerraldiak ezagutzera ematen digunez, erritu katolikoaren arabera ezkontzen ari dira une horretantxe. Izan ere, XV. mendean aski zen ezkongaiek elkarri hitza ematea ezkonduak izateko. Lekukoak eta apaiza ez ziren izan beharrezkoak Trentoko Kontzilioak mende eta erdi beranduago ezkontzarako bestelako baldintzak ezarri zituen arte.

Jan van Eycken aipatu irudia oso ezagun egin da geroztik. Halere, argi dago azal-egile batek huts egin zuela Arnolfiniren ezkontza irudiaren zati bat —hain zuzen, bi eskuak helduta agertzen diren zatia— hautatu zuenean Denis de Rougemont Suitzako filosofoaren L’Amour et l’Occident idazlanaren mamia irudikatzeko. (1) Bada, Arnolfini finantzariak ezkerreko eskuaz eginiko keinuak bere ezkontza morganatikoa dela adierazten du. Morganatikoa izateak esan nahi du, batetik, ezkontideak ez direla gizarte-maila edo klase berekoak; bestetik, emazteak uko egiten diela senarrarengandik ezer oinordetzeko eskubide guztiei, baita biok izan ditzaketen umeen izenean ere. Beraz, Arnolfiniren ezkontzan kalkulu zorrotzak agintzen du, ez bihotzak.

Denis de Rougemont filosofoak, ordea, Tristan eta Isoldaren mitoa aztertu zuen bere 1939ko liburu horretan; alegia, maitasun edo maitemintzeari buruzko mitoa. Filosofoaren ustez, mito horrek oraindik ere nolabaiteko eragin poetikoa zeukan XX. mendeko maitaleengan. Tristan eta Isoldaren mitoak kontazikuzun kelta bat du jatorri urruna. Erdi Aroan, alabaina, kataroen testuinguruan nahiz cortezia zelakoaren giroan mitoa zabaldu egin zen, ezkontzaz kanpoko harreman mota jakin bat irudikatzen zuelarik. Probentzerazko cortezia hitz zaharrari zaldunen ezaugarriak zegozkion; hots, prestutasuna, omen ona, adorea, andereekiko atxikimendu eta miresmen ezohikoa... hau da, zaldunek bereganatu nahi zituzten dohainak egunen batean dama maitatua merezi ahal izateko. Zalantzarik ez dago: Arnolfini dirudunaren ezkontza morganatikoak ez du lotura handirik Tristan eta Isoldaren mitoarekin.

Edonola ere, gizarteak Historian zehar asmatutako ezkontza-ereduak zenbatu ezinekoak dira eta denak interesgarriak. Mila eratara arautu dira umeen jabetza nahiz ondasunena, betiere alderrai samarra izaten den norbanakoaren sexualitatea zuzentzeko asmoaz, giza talde bakoitzaren iraupena bermatze aldera. Zeresanik ez, ezagunak zaizkigun antolabide gehienetan nagusitu da gizonen agintekeria emakumeekiko.

Hari horretara, —monogamia, poligamia eta poliandria ezagunak alde batera utzita—, badaude europarroi behinik behin ezezagunagoak zaizkigun ezkontzeko aukerak. Esaterako, Tansaniako kuria edo Sudango nuer herrietan egiten den emakumeen arteko ezkontza, zeinak ez duen zerikusirik Mendebaldeko kulturan onartzen nahiko hasi berriak diren homosexualen arteko eskontzekin. Herrialde haietako emakumezko ezkontideen arteko hitzarmenak ez du sexualitatea barne hartzen. Xedea hauxe da: ez senarrik ez umerik lortzerik ez duen emakume batek familia izatea bera baino behartsuagoa eta gazteagoa den beste emakume baten bitartez. Amatasun ordezkatu antzeko zerbait, herriko gizon batekin. Bi emakumeak etxe berean bizi ohi dira, baina umeen aitak ez du beste eginkizunik izaten.

Harrigarriak dira ere Txina aldean ospatzen diren ghost marriage izeneko ezkontzak, zeinetan ezkongaia hildako batekin ezkontzen den. (Ingelesezko ghost hitza hildakoaren arimari dagokio hemen). Agidanez, ezkongabe izatea egiazko hondamenditzat hartzen da, tradizioz, makina bat tokitan. Hortaz, onargarria da, besterik ezean, hildako batekin ezkontzea.

Eskuarki, txikia izaten da sentimenduen dosia ezkontza moldeetan. Jokabide eta jarrera prosaikoenak gailentzen dira-eta. Era berean, gizarteek ameskeriatzat jotzen dute ezkontza amodioarekin edo maiteminarekin batzeko nahia, azken hau aski zurrunbilotsua eta iheskorra denez gero. Azken batez, segurtasuna, ekonomia eta gizarte-kontrola dira ardatz bizimodua antolatzeko orduan, asmatu diren intereseko konponbide horiek guztiek erakusten duten bezala.

Testuinguru honetan, Günther Nenning kazetari austriarra ekar daiteke hemen gogora gizonezko bakanetariko bat izan delako mendebaldeko gizarte kapitalistari ikuspegi feministatik kritika egiten. Günther Nenningek ondoko hau idatzi zuen 1975ean orduko ezkontza-jarraibideei buruz Wir Männer sind Schweine (Gu gizonok txerriak gara) testuan: Nagusitu den moral sexualaren helburua ez dago hor jendeak bete dezan. Aitzitik, bete ezin delako dago indarrean. (2) Beste hitzekin esanda, arauak betetzeko ezintasun horri esker, aginte-sistemak erabil ditzake, nahierara, errutasun eta beldurraren sareetan harrapaturik bizi diren gizabanakoak. Nenningen iritziz, ezkontza gerruntze itogarria bezain iruzurtia da, eta bereziki emakumeentzat kaltegarria.

Hala eta guzti, nabarmenak dira azken hamarkadaotako aldaketak. Bikotekideen banatzea gero eta arruntagoa da. Ezerk ez ditu behartzen bizitza osoan burdin soineko bati kateaturik egotera. Areago, ohituren malgutzea merkatuaren eskutik joan da, merkatuak ez baitu betikotasunik ez egonkortasunik nahi, baizik eta etengabeko mugimendua eta aldakortasuna. Ildo beretik, gizarteak gizon-emakumeak zirikatu egiten ditu edozein desira —erotikoa barne— lehenbaitlehen ase dezaten, atzeratzerik ez duen gutizia gisa; eta abiadura handiz ezkondu eta banandu daitezen. Zenbat eta eztei gehiago, hainbat eta kontsumo gehiago. Zenbat eta dibortzio gehiago, hainbat eta —politikoak ez diren— kezka eta arazo gehiago maitaleak entreteniturik egon daitezen, ezertaz hausnarketa egiteko astirik gabe. Bestalde, bai maitaleen artean, bai beste edozein alorretan egiten da topo hitza jateko joerarekin, Arnofilniren aroan ez bezala. Orduan, bederen, elkarri emandako hitzak balio handia zuen. Ez zegoen sinatutako agiriren beharrik.

Honezkero, hankaz gora dago, erabat, Denis de Rougemontek aztertu zuen maitaleen arteko pasio mitiko hura. Betekizun bakar bat geratu zaio: bizipen zirraragarriak eta arriskurik gabeko abentura txikiak sustatzea eguneroko monotonia arintzea xede.

Hori bakarrik ez: Tristan eta Isolda prest egon ziren maitasunagatik bizia emateko. Zentzu horretan, uztartuta ageri dira maitasuna eta hiltzeko zoria biongan. Egun, ostera, gizonezko asko herioa emateko prest egoten dira, nori eta maite omen dutenari. Beharbada, aurrea hartu nahi diote beren beldur honi: egunen batean jasan behar izatea, ordainetan, milaka urtetan zehar emakumeen kontra erabili duten bortxa. Simone de Beauvoirek XX mendeko hirurogeiko hamarkadan aurreikusi zuen emakumeei egindako erasoek gora egingo zutela etorkizunean, gizonezkoek ez zutelako nahi izango emakumeei lapurtu dieten boterea galdu. (3)

(1) De Rougement, Denis: L'Amour et l'Occident, 1939. (Maitasuna eta Mendebaldea) Liburuak hamaika argitalpen izan ditu hizkuntza askotan. Aipatu edizioa: El amor y Occidente. Kairos Argitaletxea. Bartzelona, 1979.

(2) Nenning, Günther: Wir Männer sind Schweine (Gu gizonok txerriak gara) izeneko artkulua. Neues Forum aldizkaria, 212 zenbakia. Viena, 1971ko abuztu/iraila. 25-29 orr.

(3) Beauvoir, Simone de: Über den Kampf für die Befreiung der Frau (Emakumearen askatasunaren aldeko borrokaz). Alice Schwarzerrek egin zion elkarrizketa, Kursbuch aldizkarian argiratua. Rotbuch Argitaletxea, 35 zenbakia. Berlin, 1974ko apirila. 58-66 orr.

Elur emankorra

Batzuen begietan, elurrak giro erakargarri eta abegitsua sortzen du, gogoetei bidea ematen diena. Hala izanik, orrialde zuri idatzigabe baten antza hartzen du elurrak estalitako inguruak, norbaiten ekimenaren zain dagoena, hitzez edo zirriborroez hustasuna uxatzeko. Beste batzuentzat, aldiz, elurra atsekabearen adierazgarria besterik ez da. Irudi pozgabea, hitsa. Horren lekuko, Franz Schubert musikariaren Neguko bidaia izenburua duen Lied-saila. Bihozmina da Wilhelm Müllerren olerkietan oinarrituriko Lied edo abesti horien guztien ezaugarri nagusia: Alferrik nabil elurretan bila, dio bidariak Hozmindua izeneko poesian. (1) Haren maitearen oinatzak elurretan ezabatu dira betiko, hotz gordinak malkoak izoztu dizkio. Hilik dago dena. Hemen, edonola ere, elurrak Schuberti iradokitako musika askoz hunkigarriagoa eta ederragoa da, Müllerren olerkiak baino.

Baina elurrak ez du zertan izan, ez antzua, ez hila, ez hutsa. Aitzitik, ekai guztiz emankorra eta bete-betea da. Hainbat hizkuntzatako esaera zaharrek ematen digute oparotasun horren berri. Euskaraz, adibidez: Elur urte, arto urte eta Ezkur urte, elur urte; edo Elur asko den urtean garia, erle asko dugunean eztia; baita Leia eta elurra, garia dakar eskura ere..., eta abar. Izan ere, elurra aro berri bat iragarri eta ekartzeko gai da, gerorako gordekinak eta ibiltarientzako bide-hornia bere baitan biltzen dituelako.

Elurraren berezko betetasun hori ez da, bestalde, batere neketsua edo nahasgarria, lasaigarria baizik. Horrexegatik, oinek elur gainean kruk-kruk egiten dutenean, elurraren araztasun hori nahi genuke gureganatu, oinaze guztien zantzu ilunak desager daitezen betiko. Ezabatuko ahal ditu elurrak gure nahigabeak! Eta, bitartean, azalpean lo genuen geure euskarriraino iritsi gara, mara-mara ari duen elurrari esker. Elurretako isiltasun otzanak larridura oro baretu digu...

Bada, elurrak hasiera berri batez erdituko dela hitza eman eta atxiki egiten du, erreka, ibai, eta uraren alde egiteko gertu egonik. Orain, ahots apal baten tantaka entzun dugu ezustean: elur urtu berria teilatutik behera ari da labantzen, bere buruarekin hizketan. Lurra jo du eta, dagoeneko, ur hutsa da lurrean ezkutatu eta galdu dena, urrutiko toki batean berragertzeko, ordea; hain zuzen, elurraren mintzo xume hark heldu nahi eta ezin izan duen toki horretan iturburu bat ageri da.

Luisa Famosek, erromantxez idatzi zuen poetak, —alegia, Suitza Ekialdeko Alpeetan egiten den erretorromaniko hizkuntza zeharo gutxiagotua—, la naiv (elurra) baliatu zuen erditze eta geroko bere pozaz mintzatzeko: Itzartu naiz/ elur berriaz harriturik/ ene gorputzaren sugarrari/ dardara eragiten dion elur horretaz.../ Leihotik ikusten ditut/ elur lumak malo-malo/ laztanak bezain eztiak/ Dena dago/ geldi eta lasai/ zoriontasunez betea/ Besoetan daukat/ nire haur jaio berria. (2)

Hain da berezia elurra, non gauza baita gu iraganera eramateko ere. Orduan iruditzen zaigu elur-maluta bakoitza etxera itzultzen ari den arbaso bat dela, gaueko izarrak hildakoek piztutako argitxoak omen diren bezala. Mendietan barrena sortu nintzen/ nire baitan elurrari/ antzematen diot..., idatzi zuen Luisa Famosek beste poema batean. (3) Zuek denak joan zineten/ aztarnarik utzi gabe/ hemen egon zineten/ ni baino hamaika urte lehenago / barruan eramaten zaituztet gaur./ Ene asaba horiek/ esaidazue arren/ nor naizen. (4)

Zenbaitetan, berriz, elurrak ahalmen ezkutua daukala ematen du, hots, adurra; bereziki, zentzumenak zorabiatzen direnean nekaduragatik-edo. Horixe gertatzen zaio, adibidez, Leo Tolstoiren Elur-ekaitza ipuineko bidaiariari: elurra ari duen arratsalde batez zalgurdiz abiatu da estepa zuri zabalean barrena. (5) Gurdizainak, alabaina, laster galdu du bidea. Aurkitu du gero. Handik gutxira, okerreko bidea hartu du, berriro ere. Gauak aurrera egin ahala, jira-biraka dabiltzala ohartu da bidaria. Une honetan, elur-erasoaren erdian, zaldien txilin-hots liluragarriek ametsetako eremu batera eraman dute eta, izozteko eta hiltzeko arriskuaz ahaztuta, ametsetan murgildu da. Zorionez, zaldiek helmugara eramango dute gurdia eguna argitzean.

Elurrari buruzko esandako guztiak gauza bitxi bat irudikatzera garamatza: Bibliako den mana hura, basamortuan sekula ikusi gabeko elurra izango ote zen? Ulertzekoa litzateke israeldarrek miraritzat hartzea ortzitik heldu zitzaien hezetasun ezagungabea. Goitik behera erori zena zuzenean jangarria omen zen, Bibliako irudi bidezko azalpen poetikoen arabera. Baina prosaikotasunez esanda, ezohiko elurte batek lur agorra ernaraziko zuen, beharbada, eta ondorioz israeldarrei jatekoa ekarri.

(1) Neguko bidaia, Franz Schubertek (1797-1828). 24 Lied edo abestik eratutako zikloa, ahots eta pianorentzat; hil baino urtebete lehenago ondua, Wilhelm Müller (1794-1827) poetaren testuak erabiliz.

(2) Luisa Famos (1930-1974). Eu am sdruagl surpraisa izeneko poematik. Eu sun la randolina d’ünsacura (Orduko enara naiz). Limmat Argitaletxea. Zürich, 2004/2010.

(3) Aint in las muntognas poematik. Ibídem.

(4) Vo tuots eschat passats poematik. Ibídem.

(5) Tolstoi, Leo: Elur-ekaitza. (1856). (Gazteleraz: La tormenta de nieve. El Acantilado Argitaletxea. Bartzelona, 2012.)

Maitasun “platonovikoa”

Maitasun “platonikoaz” hitz egiten den bezalaxe, maitasun platonovikoaz ere hitz egin liteke: zalantzarik ez, Andréi Platónovek (1899-1951) errusiar idazle handiak merezia du, ongi merezia ere. Bada, Platónoven irakurleok maitasun mota berezi bati antzematen diogu haren idazlanetan, aski ezezaguna eta ezohikoa. Hori ulertzeko, Platónovek, hain zuzen, errusiar iraultza eta gerra garaietan idatzi zuela hartu behar da gogoan. Bada, haren idazlanetan gosea izaten da oinarri edo azpidoinu ozen moduko bat, istorioen hariaz haratago. Gose hori ez da, gainera, nolanahikoa, baizik eta populazio oso batena, hezur eta azalean erroak egin eta kroniko bilakatu dena. ; gose gorria, gosete amaigabea, alegia. Eta gizakiak ez ezik, basapiztiak, abereak, zuhaitzak, landareak... den-denak dira gose, egun eta gau.

Zentzu horretan, gosea da nagusi Andréi Platónoven idazkietan. Alabaina, gosea ez da inoren jaun eta jabe, gose direnek ez diotelako jaramonik egiten. Beraientzat esan gabe doan zerbait da gosea. Ohituta daude egunero gose izaten, gauero goseagatik hotz izaten. Ohituta daude ere goseagatik ahuleziaz jaikitzen eta indarge oheratzen. Hari horretara, esan daiteke idazle errusiarrak gosea datxekion berezko unibertso bat osatu zuela maisukiro, non eguneroko bizitza —eta, oro har, bizia—, janari ezaren ikuspegitik heltzen zaion irakurleari.

Baina Platónoven begirada urrun dago errealismo sozialistaren epikatik, gose diren Platónoven figura horiek ez baitira heroiak. Jendea jaio delako dago bizirik, ez etorkizuneko paradisuren batean sinesten duelako. Heriotza ere hala onartzen da, jabetasunez, betiere; hau da, gizakiok —beste izaki guztiak legez— hilkorrak garelako. Inork ez du hotsandiko ospe baten izenean heriotza bilatzen.

Bizimodu zail horretan, zerk berotzen ote du Platónoven idazlanetako maitaleen gogoa? Bestelako gose batek, hots, jakin eta ikasi nahiak: iraultzak ateak ireki dizkie maitaleei eta sortu den haize-lasterrak neurrigabe erakartzen ditu. Eta Platónovek toki guztietara zabaldu den sukar berriaren argitan erakusten ditu elkar maite dutenen beso iharrak, aurpegi zurbilak, hanka makalak, jantzi hitsak eta nekatu itxura.

Beraz, ikasteak du lehentasuna maitaleak bizi diren aro gorabeheratsu eta testuinguru gogorrean. Hori horrela izanik, maitaleek egun gutxi izaten dute elkar ezagutzeko eta elkarrekin bizi edo ezkontzeko. Era berean, bikotekideak, maiteminduta egon arren, banatu eta urrutira eramango dituzten bidaiei lotzeko gertu egoten dira, gogoz eta itxaropentsu. Ikasketak egitea xede badute ere, ikasmina ez dagokio soilik lanbide bat bereganatzeko edo alfabetatzeko asmoari, egunen batean eskuratutakoa gizarteari esker onez itzuli ahal izateko. Beste zerbait ere dago tartean: iraultza abagunea da bihotzak kapitalismoaren zapalkuntzak ezarritako barne bakardadetik askatzeko. Izan ere, Platónovi ardura zaio bakoitzak bere izaera eta nortasuna garatu ahal izatea, Leninek lortu nahi zuen "elektrifikatzea" eta bizi-baldintza materialen hobetzearekin batera, jakina.

Platónovek Dzhan eleberrian idatzi zuenez, esklaboen lanek eta zapalkuntzak berak... inoiz ez dute bakar-bakarrik indar fisikoa agortzen eta ahitzen. Burua eta bihotza ere ahultzen dituzte, norberaren gogoa izaten delarik xurgatzen duten lehena. Horren ondorioz hasten da gorputzaren gainbehera. Une hori heltzen denean, gizakumeek heriotzean izkutatzen dute bere burua eta lur barnera abiatzen dira, gotorleku batera bezala babes bila, ulertu gabe zainak hutsik dituztela eta beren bizitzaren muinetik bananduta bizi izan direla. (1)

Maitasun platonikora itzulita, berriz, zer zen Platon filosofoarentzat maitasuna? Maitasun platonikoaren gaurko erabilerak —alegia, maiteminduen sexurik gabeko harremana— ez du zerikusirik filosofoaren jatorrizko irakaspenekin. Oturuntza dialogoan, Eros izena duen maitasuna bizi-indar baten antzekoa da, maitaleen gogo bizia eta helburuak sustatzen dituen daimon bat. Filosofoaren iritziz, maitearen azaleko edertasunak liluratzen du maitemindu berri den hori. Geroago, barruko edertasunik ere badagoela ohartuko da, nori eta hain maite duenari esker. Horrekin batera, gabezia sentipen sakon bat ere sortuko zaio maitaleari. Eta sumatzen duen hutsune mingarria beteko dion zerbait bilatzeari ekingo dio. Azkenik, gizabanako bakar baten edertasuna bakarrik ez, edertasuna bera ere ezagutu nahi izango du maitaleak, horixe delako errealitate gorena eta gauza eder ororen iturburua. (2)

Aipatu Oturuntza dialogoan Diotima filosofo andre apaizak ongi azaltzen duenez, azaldutako bide hori behin urratuta, maite dutenen ekintza eder guztien eragile bilakatuko da Eros. Orobat, maitasunaren alderdi etikoa gorpuztuko du, sormena ernatzen duelako, maitaleek bidaia egin dezaten jakintzaren eta ezagutzaren herrialdeetara, urratsez urrats eta mailaz maila. Hortaz, Platonek ez du erotismoa gaitzesten; aitzitik, baliozko eta beharrezkotzat jotzen du, hasieran pizgarri izango delako hasieran, eta ondoren, goi arnas itzalezin bihurtuko delako.

Bestalde, Andréi Platónoven pertsonaiak Platonen maitaleak bezain jakin zaleak dira. Areago, badirudi filosofiarako ere gai direla, Platon filosofoak zehaztutako bidearen mailak eta pausoak egin beharrik izan gabe. Agidanez, Platónovek idazten duen herriak bestelako eskarmentua du. Horrexegatik, haren istorioetako lagunek bide desberdina hartzen dute, non gorputzen arteko greziar erotismoa lekuz kanpo geratzen den. Honek guztiak erlatibizatu egiten du greziar filosofoaren irakaspenen unibertsaltasuna eta orduko Greziako bizi-giroan kokatu zehazki.

Ildo beretik, Platónoven maitasunak une oro hartzen du barne senide eta lagunen arteko maitasuna; hots, Platonengan —ez Eros—, baizik eta Philiá dena Lisis edo laguntasunaz dialogoan. Andréi Platónoven maitasuna, aldiz, bat bakarra da izaki guztiekiko: estepan alderrai dabiltzan piztiak, lehorteagatik erori diren hostoak, adar ihartuak, belar-izpi zimelak... Guztien patuaz da kexu, denengatik hartzen du min eta denekin hitz egiten du maitekiro. Baita herritarrek bizirik irauteko ezinbestekoa den lokomotorraren makineriari ere mintzo zaio, adibidez. Berebiziko sentiberatasun horretan datza, besteak beste, maitasun “platonovikoa”. Greziarren arteko Ágape antza badu ere, jainkorik gabea da.

Gainerakoan, Platónoven idazlanetan antzinako atxikimendua naturarekiko ageri da, bai eta ametsetako kutsua duten xarma eta lañotasuna. Istorioak errealitate eta irrealtasunaren arteko mugetan gauzatzen dira, herri-ipuinak ekartzen dizkigutelarik gogora. Horri guztiari zor zaio Platónoven idazkien berezko aura.

Ez da harritzekoa Platónovek argitaratzeari utzi behar izana iraultzaren burokratak gailendu zirenean. Stalinek ezin zuen onartu hain irudimentsua eta askea zen Platónoven materialismo mota. Idazleari "zital" etiketa ipini eta, zigortu nahian, haren hamabost urteko semea sartu zuen kartzelan. Zorionez, idazlea onik irten zen jasan behar izan zuen bidegabekeriatik eta idazten jarraitu zuen, haize kontra. Mutilak sei urte egin zuen giltzapeturik. Platónov, berriz, semeak kartzelatik ekarritako hetikak jota hil zen. Idazlearen eskuizkribuak galdu ez ziren arren, ilunpetan egon ziren hainbat urtetan, harik eta, zailtasunak zailtasun, haiek argitaratzeko aukera sortu zen.

(1) Platónov, Andréi: Dzhan (1935). (Gazteleraz: Dzhan. Fulgencio Pimentel Argitaletxea. Logroño, 2018.

(2) Fedro edo Edertasunaz izeneko dialogoan ere mintzo da Platon maitasun mota horretaz.

Papagaien hizkuntza-baliabide filosofikoez

Alfonso Sastrek Los traductores también piensan (Itzultzaileek ere pentsatzen dute) izeneko artikuluan esan zuenez, itzultzaile onak sortzaileak dira, halabeharrez. (1) Itzulpen orok hizkuntzen arteko elkarrizketa emankor bati ematen dio bidea; zer esanik ez, filosofiaren alorrean ere bai. Jakina, filosofia euskaraz sustatu eta berezko pentsamendu bat osatu nahi izatea idazlan filosofikoen itzulpenak egitea baino gehiago da. Areago, aldarrikatzeak itzultzea ez dela aski eta filosofia zuzenean euskaraz sortu behar dela, bitartekaritzarik gabe, ez du, inola ere, gai honi buruzko eztabaida agortzen. Egia bada ere ezinbestekoa dela filosofia euskaraz egitea, euskara erabiltzea ez da nahikoa izango, baldin eta —erabiltzeaz batera— hizkuntzaren baliabideei buruzko hausnarketa kritikorik ez bada egiten.

Hasteko, behar-beharrezkoa da ikertzea zeintzuk diren euskarak berak eskaintzen dituen aukerak, beste hizkuntzetako terminoen kopia automatizatuak, mamirik gabeko kreolera eta bestelako mutanteak euskarazko testu filosofikoetatik baztertze aldera. Imitatzeko joera kaltegarria da, bai hizkuntzarako, bai eta pentsamenduaren jarduerarako ere.

Joxe Azurmendik azaltzen digu Herri Gogoa izeneko liburuan nola nabarmendu zuten XIX. mendeko filosofo alemaniarrek lotura bat dagoela hizkuntzen eta mundu-ikuskera anitzen artean. Eta horretarako, Wilhelm von Humboldten ondoko tesi honetara jotzen du: Lurra, gizakia eta hizkuntza, banaezinki batean haziak dira. (2) Izan ere, hizkuntzak ez dira beste planetatik heldutako izaki abstraktuak, hainbat osagairen emaitza baizik. Bada, hizkuntzak ingurune jakin bati loturik jaio eta hazten dira, inguru hori beren baitan jaso eta aditzera ematen dutelarik. Era berean, hizkuntzek bilakaera bat izaten dute: garatu eta eratu egiten dira denboran zehar; ez diote aldatzeari uzten bizirik dauden bitartean.

Alabaina, hizkuntza batek bestea xurgatzea ez da hizkuntzaren aldaketa soiltzat hartu behar, hizkuntza ahulagoaren gainbeheraren adierazletzat baizik. David Crystal hizkuntzalariak Language Death (Hizkuntza-heriotza) izeneko liburuan erakusten du nolakoa ohi den galtzeko zorian dauden edota gutxiagotzen ari diren hizkuntzen ibilbidea; alegia, nola urritzen eta urratzen diren hizkuntza horiek, eremuz eremu, erregistroz erregistro, mailaz maila. (3) Bada, hiztunei apurka-apurka murrizten zaizkie elkarrekin komunikatzeko bideak, harik eta indartsuago den hizkuntzak bestea alor guztietan ordezkatzen duen arte.

Bestalde, mintzatzeko ahalmena nahitaezko baldintza da giza pentsamendurako. Halaber, pentsamendua ezin daiteke hezurmamitzen den hizkuntzatik banatu. Horrexegatik, hizkuntza gutxiagotuak oztopo izaten dira hizkuntza-ordezkapena jasaten ari diren hiztunen pentsamenduaren garapenerako. (4) Hiztun horiei kamustu egiten zaizkie hitz egiteko tresnak: batetik, erabiltzen dituzten bi hizkuntzetako bat —hots, ama-hizkuntza— gero eta mugatuagoa da; bestetik, hiztunek ez dute oraindik ondo ezagutzen beren hizkuntza ordezkatzen ari den hizkuntza nagusi berria. Hiztun horiek, ondorioz, ez dira gai izango erraztasunez mintzatzeko edota pentsatzeko, ez hizkuntza batean ez bestean.

Ildo beretik, hizkuntza nagusiaren esapideak, egiturak eta terminoak boterearen adierazgarri dira, itzal handikoak eta erakargarriak, ate zabal bat maileguentzat. Eta mailegu hartutakoek betiko geratzeko joera dute, nahiz eta hiztunek, maiz, haien esanahi eta erabilera zehatza ezagutu ez. Gainera, mailegu bakoitza hizkuntza arrotzean zegozkion erabilpen-arlo guztietara hedatu ohi da atzera egiten ari den hizkuntzan. (5) Ezari-ezarian, galtzen ari den hizkuntza hizkuntza nagusiaren simil bilakatzen da. Zoritxarrez, hizkuntzaren asimilazioak kulturarena ere ekarriko du berekin.

Hari horretara, itzultzaileek eskarmentuz dakitenez, hizkuntza batetik bestera iragaitea ez da ekuazio bat ebaztea bezalakoa. Hizkuntzen arteko parekotasunak ez dira matematikoak, itzultzaileen betekizuna hizkuntzen arteko hartueman semantikoak ahalik eta ongien zedarritzea den arren. Arinkeriaz hautua egiteak kopiaren alde hizkuntza antzutzen du. Kale itsu batera eramaten ditu hiztunak. Hori dela eta, hizkuntzak sortzailea izateko gaitasuna galtzen du. Ez da gauza bere erara irudiak lotzeko edo termino berriak asmatzeko barruko legeari jarraiki. Aurrerantzean, elur-bola baten antzerako bidea egingo du, hizkuntza gero eta abiadura handiagoaz desagertzen den bitartean.

Euskararen egoerara itzulita: euskara hizkuntza minorizatua eta isolatua da. “Isolatua”, kide bakarreko familia bat osatzen duelako gaur eta ez delako egon, orain arte, euskara munduko hizkuntza-familietan sailkatzerik. “Minorizatua”, Euskal Herrian egiten diren hiru hizkuntzen artean ez dagoelako orekarik. Bi buru dira eta bat, mendeko. Bi gailendu dira, euskara azpiratuz. Horrezaz gain, tipologia aldetik euskara hurbilago dago, egotekotan, urruneko herrialdeetan egiten diren hizkuntzetatik, indoeuropar iturburua duten frantses eta gaztelera auzoko bi hizkuntza nagusi erromanikoetatik baino. Honi exodiglosia esaten zaio, zeina ez baita, inola ere, elebitasuna, ez eta diglosia ere, diglosia hurbileko senideak diren bi hizkuntzen bizikidetzari baitagokio.

Hala bada, euskara hizkuntza erromanikoen ondo-ondoan bizi denez, Hegoaldeko hizkuntzaren hainbat funtzionariok erdaldunen ikuspegia bere egin dute. Eta euskara egokitzen eta ulergarriagoa egiten ahalegintzen ari dira, euskara ikasten ari direnei laguntzeko edo ulertzen ez dutenei ez galarazteko asmoaz. (7) Agian, jarrera horrek bitartekaria izan nahi du. Edonola ere, gazteleraren antz handiena duten gramatika-egiturak eta gazteleratik mailegatutako hitzak lehenesteak, ez du, epe luzean, arrakastarik izango. Aitzitik, euskara eta inguruko hizkuntzen arteko aldea hain da sakona, non alfer lana den hortik jotzea. Halako erabakiek euskararen berezko baliakizun, lanabes eta bitartekoei gaitz egiten diete eta hizkuntzari bizia laburtu. Euskarak iraungo du hiztunek haren ezaugarri eta berezitasunei eusten badiete.

Testuinguru honetan, filosofo eta pentsalariek urrats bat egin beharko lukete, erakutsiz euskarak mendebaldeko filosofia jaio zen grekerak baino erro, kontzeptu, eta eduki zaharragoak —eta ezezagunagoak— atxiki dituela eta merezi duela alderdi horiek jorratzea. Bikaina da Anjel Goenagaren ekarpena, "gogo" eta "huts" kontzeptuei dagokienez. (6) Orobat, filosofoek frogatu beharko lukete euskara baliagarria dela filosofia egiteko, funtsik ez duen kopia erdaratu bat izan gabe; bai eta euskarak mendebaldeko filosofia aberats dezakeela ere, aro bateko jakintzaren lekuko bakarra izanik. Hortaz, euskarak mendebaldeko filosofian bide berriak urratzen lagun dezake. Euskararen balio hori agerrarazi beharra dago.

Zoritxarrez, ia-ia jorratu gabe daude egun euskararen ibilerak eta aukerak pentsamenduaren barna. Garrantzitsua litzateke, papagaien antzera jokatu ordez, sormen-bidaia filosofikoetan hizkuntzaren jatorrizko baliakizunei buruzko lana egitea... Hain zuzen, filosofoek ez lukete hizkuntzarekiko ardura hori huts egin beharko.

(1) Gara egunkarian argitaratua. 2011.02.19.

Ikus www.sastre-forest.com/sastre/pdf/traductores.pdf

(2) Azurmendi, Joxe: Volksgeist Herri gogoa: Ilustraziotik nazismora. Elkar. Donostia, 2007. 20 orr. I. atalean hizkuntza eta nazio-izaerari buruz aritzen da (12-35 orr. ).

(3) Crystal, David: Language Death (2000). Gazteleraz: La muerte de las lenguas. Cambridge University Press. Madril, 2003.

(4) Soziolinguistikan, "hizkuntza gutxiagotua” edo “minorizatua" esaten zaio bere historian zehar zapaldua, debekatua eta gizartean bazterreratua izan delako atzera egiten ari den hizkuntzari.

(5) Adibidez: “pasatu” mailegatzen hasi zenetik, gazteleraz dituen adiera ia guztiak bereganatu ditu euskarak. Diccionario de la Lengua Española-n agertzen diren “pasar” aditzaren 43 adieretako gehienetan erabiltzen da euskaraz ere “pasatu”, “igaro”, “iragan”, “gertatu”, “eman” (“urteak eman”), “amaitu”, “sartu” (“sartu gelara”), “ekarri” (“gatza ekarri”) eta beste hainbaten kalterako.

(6) Esate baterako, Habeko Laugarren maila egiteko ikastaroetan erabiltzen diren irizpideak. Bakar bat aipatzearren, hizkuntza indoeuroparren "subjektu-predikatu-objektu"-aren hurrenkera-egitura lehenesteko gomendio orokorra. Ikastaroetan esan gabe doa euskarak "arazoak" dituela, ez soziolinguistikoak, baizik eta hizkuntza korapilatsua den aldetik. Joera dago ere sinesteko euskarak hainbat kontutan erdarara egokitzeko beharra daukala ulergarria izateko. Baina hizkuntzak ez dira, berez, zailak edo errazak eta hemen, argi denez, kanpotik begiratzen zaio euskarari. Euskara zaila izan daiteke hizkuntza erromanikoetatik hurbiltzen zaion hiztunarentzat. Hizkuntza erromanikoak, berriz, zailak dira, erromanikoa edo indoeuroparra ez den hizkuntza batetik abiatuta hurbiltzen zaionarentzat.

(7) "Gogo" ondoko testu hauetan aztertu zuen Goenagak: Gogo en Dechepare. Fontes Linguae Vascorum I I I (1971). 15 orr. ; Gogo en refranes antiguos. FLV I I I (1971). 25 orr. ; Gogo en Tartas, FLV III (1971). 181 orr. ; Gogo en Leizarraga. FLV IV (1972). 229 orr. ; Gogo en Axular. FLV (1973). 185 orr. Eta "huts" kontzeptuari buruzko idazlana: Uts: La negatividad vasca. Leopoldo Zugaza Argitaletxea. Durango, 1975.

Erdaltzain irrealen lanak eta lorrak

Behin batean, Iberiar penintsulako Erdaltzaindi Irrealeko kide bat ohartu zen, harridura handiz ohartu ere, gaztelania polisemiaz josita zegoela; alegia, hiztunek maiz hitz bakar bat baino ez zutela adiera anitzak emateko. Hau nazka!, esan omen zuen erdaltzain hark erdaltzainen batzar batean, gau osoa itzarrik eman ondoren. Gaztelaniazko lexikoa ez da batere zehatza; aitzitik, nahaspilatsua da, oso. Nola eman ote ditugu hamaika mende adiera lausoen nahasmendu honetan murgildurik? Ulertezina zait orain arte gutariko inor arazo horretaz jabetu ez izana. Testuinguru lorios honetan, gogora ekarri behar da, bide batez, Iberiar penintsulako hizkuntza-egoera erabat "normalizatua" zegoela ordurako, garai haietan esaten zenez, eta herri-hizkuntzak ez zeudela ez debekatuta ez oso gaizki ikusita ere.

Hala, aipatu erdaltzain irrealak "sueño" hitza hartu zuen hizpide lankideei gaztelanariaren zehaztasun eza zein kezkagarria zen erakusteko. Gauero lo nahiko gaizki egiten zuenez, ulergarria da, hain zuzen, "sueño" hitza izatea burura etorri zitzaion lehena. Eta egia da: Sigmund Freuden Ametsen interpretazioa lehendabiziko aldiz gaztelerara itzuli zuenari buruhausteak ekarri zizkion —aleman hizkuntzak ongi bereizten dituen_ Traum (“amets") eta Schlaf (“lo" eta “loaldi”) ongi emateak gaztelaniaz. (1)

Iberiar erdaltzain hark aurrera egin zuen: Aspertuta nago ingelesera jotzen, ez bakarrik teknikaren esparruan, baizik eta eguneroko hizkera arrunt-marruntaren erabileran ere. Nire iritziz, Iberiar penintsulako beste hizkuntza ofizialetara jo beharko genuke laguntza bila. Zeren lotsa gara? Iberiarren arteko hizkuntza-maileguak tresnarik onena izan daitezke jasaten ari garen egoera petral onartezin honi amaiera emateko.

Erdaltzainek aho batez txalokatu zuten ekimen berria. Bazen garaia gaztelaniazko lexiko zaharkitu eta iluna garai modernoetara egokitzeko. Hortaz, gogo handiz ekin zioten gaztelaniaren ikerketa sakonari, hizkuntzaren akatsak, makurrak eta baliabideen urritasuna zenbait arlotan agerian uztea helburu. Euskaltzaindi Irrealeko kideek eta hizkuntzaren euskal funtzionarioek zein hiztegigileek egina zuten antzeko zerbait; hau da, dena hankaz gora eta zalantzan jarri ondoren, hizkuntzaren —ustezko— "barne arazoak" konpontzea.

Hasteko, behar-beharrezkoa zen "sueño" hitzaren polisemiari sendabide linguistiko bat asmatzea. Hartan, erdaltzain ausartenetariko batek proposatu zuen, nondik eta euskaratik hartzea maileguak, haren iritziz, euskara hizkuntza ezin zehatzagoa zelako amets eta ameskizunei zegokienez, behinik behin. Adibidez, Calderon de la Barcaren La vida es sueño-ren ordez, aurrerantzean La vida es amecha hobetsi beharko zen, anbiguotasuna saiheste aldera; "ch"-z, jakina, erdal fonetika eta grafia lehenetsirik. Nola ulertu, bestela, zein "sueño" motaz aritu zen Calderón? Loaldiaz? Loguraz eta oheratzeko premiaz ote? Itxaropenaz edo etorkizunera begirako desio batez? Lotan agertzen diren irudiez, agian? Kito eman behar zioten, behin betikoz, gaztelaniaren ezinari ezer zehazteko orduan.

Apurka-apurka, gaztelaniaren urritasunaren kontzientzia zabalduz joan zen. Kontzientzia horrek itzulpenak ere hartu zituen menpe. Esaterako, erdaltzain irrealek garatutako logika berriari jarraiki, Martin Luther Kingen hitzaldi ospetsuaren izenburu hura: I have a dream laster Tengo un amecha bilakatu zen. Ildo beretik, Erdaltzaindi Irrealeko beste kide batzuek proposatu zuten haurrek "Qué sueño tengo" klasikoa ez, baizik eta "Qué logura tengo" berritzailea esan beharko zutela. Ezin uka, azken honek bete-betean ematen du aditzera zer esan nahi duten haurrek egunabarreko ordu latzetan negarrari ematen diotenean. Helduek, berriz, huts linguistikorik ez egiteko, bazkalosteko "Quiero echar un sueño" zalantzagarriaren ordez, "Quiero echar una loculusca" biribila erabili beharko zuten. Goizean, alabaina, "El vago de mi marido aún no ha despertado de su loaldia" izango zen zuzenena handik aurrera, argi eta garbi.

Bitxia badirudi ere, hizkuntza eta kultura arrotzek xarma berezia hartzen dute herritarrak asperturik dabiltzan garaietan. Gainera, une hartan Euskal Herriarekin zerikusia zuen guztia chic eta erakargarria izaten hasia zen; besteak beste, Basque Culinary Center eta itsasontzi erraldoietako turismoari esker. Ezustean, laster hedatu zen gizarte osora erdaltzain irreal jakintsuen joera, betiere "Mailegatzen dut eta harro nago" lelopean. Jende guztia lotu zitzaion lanari eta gaztelaniak gudu-zelai baten antza hartu zuen, non euskarakadak gero eta ugariagoak ziren, ez hankarik ez bururik ez zutenak barne. Bereziki, eskasia eta ahulezia kognitiboan nahiz linguistikoan bizi zirenek egin zioten men trend berriari. Batzuek, ezinbestez edo kemenik ezaz; beste batzuek, ostera, gogo biziz.

Bestalde, hizkuntza-erakundeetako langileek, erregeak baino erregetiarragoak berauek, erdaltzain irrealen iradokizun bat —irmoa eta sendoa, hori bai— besterik ez zena, azken korronte linguistikotzat jo eta beretu egin zuten. Eta mota guztietako hizkuntza-azterketetan burdinezko arau baliatu zuten. Zoritxarrez, irizpide berriek kalte nabarmena egin zioten hizkuntzaren berezko orekari, hainbat eremu terminologiko hankamotz utziz. Nolanahi ere, gomendioa zen, jatorrizko gaztelania zaharkitu eta ez-zehatza gainditzeko bidean zalantzarik sortuz gero, euskarazko maileguak aukeratzea, badaezpada.

Bitartean, erdaltzain irrealetariko inor ez zen ulertzeko gai nola lortu zuen Cervantesek Kixote Mantxako bere idazlan bikainean "sueño"-ri buruz hainbat gogoeta egitea, "sueño"-ren esanahi desberdinetarako hitz bakar bat erabiliz; esan nahi baita, nola moldatu zen Cervantes espainiar "sueño" hitz ilunarekin aski izateko Kixote Mantxakoan. Adibide askoren artean bat hautatzearren: Loak gauza txar bakar bat omen du, hots, herioaren antza daukala..., —Santxok esana—, honela izango beharko zen engoitik: "Sola una cosa mala tiene la loa, según he oído decir, y es que se parece a la muerte..." Mailegu horrek lagundu egingo zien gaztelaniazko hiztunei Cervantesen testua ulertzen; areago, Kixote Mantxakoaren itzulpen-lanak erraztuko zizkien itzultzaileei.

Hurrengo erronka Goya margolariaren lan txit ospetsu baten izenaren eskutik heldu zen. Izan ere, Goyaren El sueño de la razón produce monstruos irudiak mailegu berri bat eskatzen zuen. Erdaltzain irrealek horri buruz luze jardun eta gero, El amesqueria de la razón produce monstruos proposamenak irabazi zuen erdaltzain irrealen bozketa; azken batez, euskarazko hitz horrek ematen du hobekien Goyaren grabatu ile-lazgarriaren berri; "-keria" atzizkiari esker, jakina.

Hala eta guzti, zein leku beteko zuen etorkizunean "sueño" hitz zahar eta xinpleak gaztelaniaren berrantolaketa berriaren barruan? Ez al ziren aski "amecha", "amesqueria", "loculusca", "logura", "loaldia", "loa"... "sueño" izandakoaren ñabardura guztiak jasotzeko? Horrela, egunetik biharrera, hiztunek hitz jasotzat hartu zuten "sueño, jasoegia nonbait, nahiz eta —zuela gutxi arte arrunta eta mende askotan zehar— eguneroko bizitzan ezinbestekoa izan. Handik gutxira, maisukeria maite zuten banaka batzuek baino ez zuten "sueño" erabiltzen. Hitz bat erdi ahaztua, alferrikakoa. Gaztelaniazko hiztegietan gurutze bat ondoan zeukala hasi zen agertzen. Iragarritako heriotza baten kronika. Bada, askotan inguruko hizkuntzei etengabe begira egoteagatik gertatzen den horietako bat.

Maileguak mailegu, gaztelaniazko hiztunek ez zuten beti dena argi izaten. Batzuetan, bikotekideek, elkarrekin haserretzen zirenean, ez zuten ongi jakiten zer esan behar zioten elkarri: "Me quitas el amecha" edo, aitzitik, "Me quitas la logura?". Ez da erraz argitzen "Me quitas el sueño" esapide herrikoia zeri dagokion. Baliteke bikotekide batek besteari leporatu nahi izatea bizitzarako dituen ametsak oztopatzen ari zaizkiola; bestetik, aurpegiratze prosaikoago bat egon daiteke tartean; demagun, maitaleak ez diola uzten gauez lo egiten, besterik gabe.

Beraz, bukatzen ez zen soka bilakatu zen erdaltzainen zeregina, kontuan hartuta ordura arte "sueño" baino ez zutela jorratua.

Dena den, gaztelaniaren hizkuntza-arduradunek nahaste-borraste sortu berri hura gaztelaniak hain beharrezko zituen berrikuntzaren eta normalizazioaren adierazle kaltegabetzat hartu zuten. Geroztik, ez zen atzera egiterik egon. Gauza azkar doaz. Hiztunak aurrekoaz ahaztu ziren. Eta kontuak porrotaren kutsua zuen arren, bizilege batek dioenez, —zaharra dena, paradoxaz— istorio zaharrak atzean utzi behar dira berriei tokia egiteko.

Edonola ere, gaztelania zuzentzeko eta berritzeko neurri iraultzaile haiek izandako arrakasta ikusirik, frantses hiztunei ere mailegatuetara jotzeko gogoa piztu zitzaien. Han ere txakurrak oinutsik. Ondorioz, pomme de terre (euskaldunek lotsaz bazterturiko lursagarraren parekoa) zokoratu zuten betiko. Ordutik aurrera, Quebec-eko patate baino ez zuten onartu, zenbaitek Kartoffel nahiago bazuten ere. Baina gauza horiek hot potatoes direnez, beste baterako utziko ditugu.

(1) Luis López Ballesteros y de Torres, hain zuzen.

Berg, heil!

Demagun bidaiari bat —batere aurreiritzirik gabea eta, hain zuzen, euskalduna,— heltzen dela egun batean Les izeneko herrixkara, egun euskaraz egiten den eskualdeetatik urrun dagoena, ehunka kilometrora. Demagun lagun hori ez dela Larramendi edo Sabino Aranarengatik lotsatzen, baina ez eta harropuzten ere. Baliteke bi horiek ez ezagutzea ere. (1) Hara!, esan du balizko bidaiariak, agian herri honetan “les” bat dago, hots, leizea, eta hortik datorkio izena herriari... Senak hala eman diolako zuzenean jo du lestarrengana bere susmoa egia den ala ez argitzeko.

Herrian esan diotenez, leize bat dago. Eta leizeari buruz, nola ez, elezaharrak. Ohikoak: kobazuloan sorginak bizi izan zirela, edota bertan elkartzen zirela.

Asko dira Pirinioetan “Les-” erroa duten toki-izenak. Dirudienez, erro hori Akitania zaharrean egon zen “Lex” izeneko jainko bat zor zaio. (2) Alabaina, alderantzizkoa da kontua: toki-izenak ez dira jainkoaren izenetik eratortzen; aitzitik, Lex izenak kobazuloa esan nahi du, hain zuzen. Eta jainko hori egoteak eta gurtua izateak kobazuloen garrantzi berezia ematen du aditzera. Alegia, giza oroimenean sakratuak dira leizeak, euskarazkoa ez den hitz bat erabilita. Zergatik? Asaba zaharrak haitzuloetan bizi eta hil zirelako. Ildo horretatik, erlijio askotako kide eta profetek ere leizeetan ematen dute maiz beren bizitzaren garai bat, gerora goi-argiturik irteteko. Era berean, haitz batzuk ez dira gurtuak izan —bat aipatzearren, Europako Haitzetako Peña Santa— Pedro Deunagatik, baizik eta Pedro apostoluak zor dio bere izena harrien aspaldi-aspaldiko izaera santuari. (3)

Bada, Les izena daukan herrira heldu ziren lehen gizakiek kobazuloa aukeratu zuten bizileku. Leizea da herriaren jatorria eta, zentzu horretan, aintzat hartu behar den toki bat. Kobazuloarekiko begiruneak arbasoekiko esker ona erakusten du, beraiek egin zutelako ingurua bizitzeko egoki, bai beren buruarentzat, bai hurrengo belaunaldientzat ere. Beste hau ere erakusten du kobazuloen gurtze horrek: hasiera oro eta biziaren sorburua denarekiko miresmena.

Bizigune hautatutako leize-zuloek eskura izaten zuten bizitzeko ezinbestekoa zen guztia: erreka bat, iturburu bat, ehizakiak..., eta abeltzaintzak aurrera egin ahala, larreak luberritzeko aukerak ere bai. Batzuetan, ur epelak egoten ziren gertu, bereziki, Pirinioetan: gaurko bainu-etxeak, Historiaurrean ere estimatuak osasungarriak izateagatik. Beraz, kobazuloak sakratuak ziren eta jainkotasun bat zegokien, Akitanian Lex izeneko jainko bat egoteak argi erakusten duen bezala.

Ez dakigu, bestalde, latinetik datorren “sakratu” hitzaren kiderik-edo egongo ote zen euskaraz. (4) Erromatarren artean, jainkotasun baten eraginpean edo eskumenean zegoen eremua hartzen zen sacer-tzat. Eta orduko jainkoak, eremu horren zaindariak eta babesleak ezezik, zigor-ezarleak ere baziren. Hortaz, sacer latinezko hitzak “madarikatua” esan nahi zezakeen ere.

“Sakratu” hitzaren ordaina alemanez, aldiz, heilig da, heil-tik datorrena. Heil, berriz, “osasuntsua”, “zorionekoa”, “osoa”, “kaltegabea”... da. Adibide bat emateko, alemanez egiten den lurraldeetan, mendizaleek Berg, heil! esaten diote elkarri mendi bateko gailurrera iristen direnean; ez neonaziak direlako, baizik eta mendia (Berg) heil delako.

Antzeko zerbait da ingelesezko holy (sakratu), zeina whole (osoa) hitzaren senidea baita. Edota ingelesezko Hail!, zori ona opa izateko agur-hitza dena.

Edonola ere, nortzuk izango ziren Les herriko sorginak eta belagileak? Emakume haiek herri zaharren ordezkariak dira, nolabait esateko, beste hainbat herrialdetako jakintsu, sendagile, xaman eta druidak bezala, paganoak izateagatik gaitzetsiak; hau da, lehen lestarrak, kristau fedearen aurreko bizilagunak. Batetik, herriaren irudimen emankorrak edertu ditu istorioak; bestetik, desitxuratu, besteak beste, geroagoko Inkisizioari izandako beldurragatik. Baina elezahar horiek beste garai nahiz bizimodu bateko lekukoak dira. Eta kultura hura azpiratua izan den arren, sorgin bilakatutako emakumeek oraindik gorpuzten dute aro bateko zerizana.

Izan ere, bidaiari euskaldunak poz har dezake Les herriaren euskal sustraiari antzeman diolako. Areago, Joan Corominas (1905-1997) hizkuntzalariaren Pirinioetako toponimiari buruzko lan bikainari esker, bidaiaria ez da inoren aurrean barregarri geratuko euskararekiko lotura bitxi hori egiteagatik, nahiz eta Les Mediterraneoko itsasotik hurbilago egon, euskara erabat galdu ez den Kantauri aldetik baino.

Beste hariko ezpala da, ordea, euskal jatorriko toponimoen bilaketari lotzea Pirinioak ez diren gaurko Espainia edo Frantziako gainerako eskualdeetan. Wilhelm von Humboldtek Iberiar penintsulako lehen bizilagunez eta euskal hizkuntzaz 1821an egindako ikerlanaz geroztik adituek ez dituzte toponimoak behar bezala aztertu, Errioxa, Burgos eta Akitaniakoak salbuetsita. (5) Hori dela eta, Pirinioetatik haruntzago aritzeak, Corominas bezalako inoren sostengua izan gabe, esker txarra ekar dezake berekin: aisialdiko etimologoak gaizki ikusita daude. Nolanahi ere, zenbat eta mendian barrenago ibili, hainbat eta euskal errodun leku-izen gehiagorekin egiten da topo. Biztanle gutxiko paraje ahaztuak, goi larreetako artzainen ibilbideak, edo ia-ia soilik mendizaleak iristen diren bazterrak parada ona izaten dira, euskararen laguntzaz, esanahi zaharrez jabetzeko. Denborak eraldatu ditu; halere, garrantzitsua da in situ jardutea, egiaztatu ahal izateko noraino toponimo horiek bertako orografiari eta landarediari dagozkien ala ez.

Zoritxarrez, hizkuntzalariek liburutegietan egiten dute lan eta agiri zahar eta bibliografiara jotzen dute, tokian tokiko eta begi hutsezko behaketaren ordez. Horrela, ez dute ere ahoz aho jaso diren izenen berri izaten.

Etimologia xelebreak eta itxuragabeak egiteko ohitura oso zabaldua dago, zalantzarik gabe. Bidaiariek ez diote, haatik, beren zaletasunari zertan utzi, baldin eta zentzuz ekiten badiote beren bilaketari. Halako zaletasuna abagunea da, gainera, inguruari bestelako begirada bat emateko bidaiatu bitartean, euskararen aldeko hipotesiak den-denetan betetzen ez badira ere, jakina.

(1) Manuel Larramendi (1690-1766), idazle jesuita. Haren lan ezagunena hauxe da: El imposible vencido. Arte de la lengua vascongada (1729). Diccionario trilingüe del Castellano, Bascuence, Latín (1745). Bertan dauden hutsek bidea eman dute Larramendi arbuiatzeko. Antzeko zerbait gertatu zen beranduago Sabino Arana (1865-1903) eta beronen oinarririk gabeko neologismoak eta etimologia zentzugabeak zirela-eta.

(2) Rodrigo Pita Mercèren arabera, Les herriko oraingo izena Lex izeneko jainko batetik eratortzen da, zeina eskualde horretan agertzen den erromatarren garaiko zenbait oroitarritan. Ikus Argensola: Revista de Ciencias Sociales del Instituto de Estudios Altoaragoneses. 31 zenbakia. 1957. 181-202 orr.

(3) Peña: haitz, gazteleraz. Eta Petrus: harria latinez. Jesusek Simon apostoluari emandako izena da Petrus, San Mateoren araberako Ebanjelioan.

(4) Testuinguru honetan, "sakratu" edo "santu" esan daiteke; edo "guren" ere bai. Badirudi azken honek “goren” (bikain) hitzarekin duela zerikusia.

(5) von Humboldt, Wilhelm (1767-1835): Prüfung der Untersuchungen über die Urbewohner Hispaniens vermittelst der Baskischen Sprache. (1821) (Hispaniako jatorrizko biztanleei buruzko ikerketen egoera euskal hizkuntzaren bitartez). Horren harira, Txillardegi idazle eta hizkuntzalariak ez zuen hipotesi ausartik egin gaia Euskal Herria Helburu izeneko lanean jorratu zuenean. Baina liburuan azaldu zuen zertan zegoen orduan euskararen hedadura historikoaren ikerketa. Alvarez Enparantza, Joxe Luis (Txillardegi): Euskal Herria helburu. Txalaparta Argitaletxea. Tafalla, 1997.

Bidaia filosofikoak versus turismo filosofikoa

Bidaiaren metafora maiz erabiltzen den horietako bat da, betiere esanguratsua eta testuinguru askotara egokitzeko modukoa izanik. Bidaldiaren irudira jotzen da nork bere etxeko amaraunean barne egiten duen txangoa gogora ekartzeko, edo baita ere idazle eta pentsalarien irakurketak eskaintzen dizkiguten abentura, erromesaldi eta espedizio sortzaile nahiz intelektual irudikatzeko. Oraingo honetan, berriz, gogoeta filosofikoa eta turismoaren arteko lotura da ardatz.

Izan ere, hainbat filosofo bidaia mota berezi baten zaleak izan dira Historian zehar; alegia, oinez bidaiatu zaleak. Bidaia hauetan, —astiro-astiro, urratsez urrats—, gauzatzen da zapaldutako tokiekiko harremana, bai eta bakoitzak bere baitarekin duena ere. Bidariak hausnartzeari ekiten dio ibili bitartean, ibiltzea bera sormen-iturri bilakatzen zaiolarik, hots, adimen eta irudimenaren pizgarri.

Jacques Rousseauk idatzi zituen azkeneko testuak — Bidari bakarti baten ameskizunak— eguneroko osteratxoen ondoren egindako oharrei zor zaizkie. Ibili ahala bururatzen zitzaizkion pentsamendu haiek bidelagun izan zituen Rousseauk, heriotzak eten zituen arte. (1)

Immanuel Kantek, Königsberg bere sorlekutik oso gutxitan urrundu ez bazen ere, ez zion ia-ia inoiz eguneroko egiten zuen ibilaldiari utzi. Beti ibilbide bera egiten zuen. Behin bakarrik gelditu zen hiru egunetan etxetik irten gabe, hain zuzen, jaso berri zuen Rousseauren Emilio idazlana irakurtzeko. Beste behin, aldiz, ibilbidea aldatu zuen Frantzian gertatzen ari zen iraultzaren berriak lehenbailehen eskuratzeko.

Henry Thoreauk ere naturak inguraturik ibiltzea maite zuen. Oinez egindako bidaia haietaz liburu bat idatzi zuen: Walking (Ibiltzea). (2) Thoreaurenak, ibilaldi luzeak izaten ziren, gizarteak sorrarazten zion larridura gainditzen laguntzen ziotenak.

Ibiltzeko zaletasuna da, bestalde, Fréderic Gros pentsalari frantziarraren liburu baten muina: Marcher, une philosophie (Ibiltzea eta Filosofia), 2009an argitaratua. (3) Agian, oinez egindako ibilaldiek gogoeten jarioa sustatzen dute, pentsamenduaren azaleratzea erraztuz. Baliteke ibiltzea abagune izatea nor bere baitan biltzeko eta zentzumenei etekina ateratzeko, mugimendu lasai eta neurritsu bati esker.

Baina zertara dator turismo filosofikoa testuinguru honetan? Reinhold Messner mendizalearen ustez, turista eta ibiltari baten arteko aldea ondoko honetan datza: lehena ez dago bertan, ez behintzat oso-osorik, gorputza eta guzti. Hau da, turista baten bizipenak ez dira zuzenak, baizik eta soil-soilik begien bidezkoak. Halere, turistaren bizipenak ez dira ezta hori ere beharbada, egun argazki-makinaren bitartekari izaten baita, begirada baino lehenago iritsi ohi dena. Beraz, zentzu horretan, turistarena ez da ezta ikusmenari dagokion zerbait ere. Ikuspegi ederrak begiak betetzeko modukoak izan beharrean, kameraren pantaila baino ez dute betetzen. Leonardo da Vinci, ordea, gai omen zen buruko mina sendatzeko ikuspegi eder bati begira jarriz. Zalantzarik ez, so egote hutsak zirrara eragin dezake. Horretarako, alabaina, ezinbestekoa da turismoak, izatez, eragozten duen barruko jarrera egoki eta sakon bat.

Hortaz, zer litzateke turismoa Filosofian? Oinezko ibilaldi astitsuen edo hegazkinezko bidaia azkarren artean hautatzea baino, jokabide merkantilista eta turistentzako show delakoa da hemen kontua. Slavoj Žižek filosofo esloveniarra turismo filosofikoaren aldeko joera horren sorreraren adibide ikusgarriena eta deigarriena izan zen garai batean. Bazirudien Žižekek salatzen zuen fenomeno bera bere entzuleekin baliatu nahi zuela. Bada, haren agerraldietan entzuleak, merkatuaren nagusikeriak agintzen zien zirkoko eserlekuan harrapatuta jarraitzen zuten. (4)

Gaur voyeurismoa hiritarren jarrera naturala da. Begiratzea eta entzutea, bertan egon gabe eta esku sartu gabe, horixe da zabalduena. Jendeari ez zaio eskatzen irizpiderik izatea, ez eta inongo ahaleginik egitea ere; aitzitik, otzan-otzanak ez direnak zigortu egiten dira. Horrela, geldotasuna bilakatu da hiritarren berezko jokabide edo jokabide-ordea. Ildo beretik, ustezko interakzioa eta denon parte-hartzea itxurakeria baino ez dira, bete beharreko programa goitik behera zuzentzen delako. Hain neurri handian, non lor daitekeen entzuleak irentsitako hitzak bikaintasunez ere ahotik jaurtitzea, tutik digeritu edo ulertu gabe. Oso bestelakoa da bakoitza bere kabuz pentsatzeko eta galderak egiteko gauza izatea; hau da, bere jatorriarekin zerikusia duten galderak, bere-bereak direnak, ez beste nonbaitetik bere baitara landatuak.

Edonola ere, Filosofia ez da bere gune mugatuetatik irtengo, ezta jendartean hobeto ezagutzera eman eta ulergarriago egingo ere, varietés antzeko genero bihurtuz gero. Herritarrei ikuskizunaren bidetik heltzen zaiena beste kontsumo gai bat baino ez da. Eta filosofia, izatez eta errotik, geldotasun kontsumitzailearen kontrakoa da. Duen eginbeharrak huts egiten du hortik jotzen duenean. Gehienetan, zapping-aren antza duen pasadizoz jositako bonbardaketa baten ondoren, ez dago jakiterik zer esan duen filosofo hizlariak. Hitzaldiak ez du inolako aztarnarik utzi inorengan, hizlaria ez delako aisialdi-programatik irten. Hari horretara, Pascalek arrazoi osoz egin zion kritika zorrotza denbora-pasari, esanez denbora-pasak porrot guztiez —heriotza, behartasun gorria, ezjakintasuna— ahazten laguntzen duela; baina, era berean, gizakien porrotaren adierazpiderik negargarriena ere badela. (5)

Gainera, filosofoek, aspergarriak ez izateko, turismoarekin bat egiten dutenean, marketing delakoaren arau eta burdinezko legeei men egiten diete eta ezerezaren prestidigitadore bilakatzen dira. Beren bidaietan turistekin bat egiten duten filosofoek filosofo ibili zaleen kontrakoak dira: haien mugimenduarengatiko mugimendua harat-honat hutsa da eta, paradoxaz, immobilista. Turismoak klitxe izoztuak eta aurreiritziak zabaltzen dituen bezala, entretenigarria nahi izan nahi duen filosofia fosilen erresumakoa da.

Dena den, ohiko jokaera akademizistek eta elitistek ez dute ere turismoaren aurkako jarrera gorpuzten. Günther Andersek Hizkera filosofikoaren esoterismoaz izeneko testuan esan zuenez, filosofo akademizisten hizkera esoterikoa da, —esan nahi baita, ulergaitza eta iluna lankideek osatzen duten taldetik kanpoko inork ulertzen ez dituelarik. Pentsalari akademizisten erudizioa bakar-bakarrik talde itxietara heltzen da, iniziatu-itxuraren babespean. Hala eta guztiz, Andersen iritziz, ez da morala lankideentzat bakarrik idaztea eta jardutea, okinek ogia beste okinentzat bakarrik egitea zilegi ez den bezalaxe. (6) Hori elkar elikatze antzu eta lehor bat besterik ez da eta bide horretatik jotzen duten filosofoek ez dute izateko arrazoirik. Azken batez, filosofo elitistak bakar-bakarrik existitzen dira luxu hori bere gain har dezakeen gizarte bati distira kulturala emateko.

Bidaia filosofiko baterako, berriz, baliagarriak dira Andrei Tarkovsky zinemagilearen sormen-lanei buruzko gogoetak. Haren ustetan, lanbidearen trikimailuak aise ikas badaitezke ere, askoz zailagoa da sortzaileak beren lanaren alorrean duintasunez eta burujabetasunez aritu eta berezko nortasun bati lotzea. (7) Trebetasun eta antze teknikoaz haratago, garrantzitsua da erabaki etiko bat hartzea mota guztietako agintekerian mendeko ez izateko: dela diktadura politikoa, dela merkatuarena, dela garai bakoitzean esan gabe doan horrena, beroni antzematea eta kritika egitea zailena izanik. Hautu horri lotu behar zaio ibiltaria den filosofoa ere, turismo filosofikorik egin nahi ez badu.

(1) Rousseau, Jean-Jacques: Les Rêveries du promeneur solitaire. 1776 eta 1778 artean idatzita.

(2) Thoreau, Henry David: Walking (1851).

(3) Gros, Frédéric: Marcher, une philosophie. (2009)

(4) Slavoj Žižek, 1949an jaioa. Londresko Unibertsitatea.

(5) Pascal, Blaise: Pensées (1669). Pensée 133. (Lafumaren arabera). Les hommes n'ávant pu guérir la mort, la misère, l'ignorance, ils se sont avisés, pour se rendre heureux, de n'y point penser.

(6) Anders, Günther: Über die Esoterik der philosophischen Sprache (1943). (Gazteleraz: Sobre el esoterismo del lenguaje filosófico. In: Si estoy desesperado, ¡a mí qué me importa! Besatari / DDT. Bilbo, 2012. 55-74 orr. ).

(7) Tarkovski, Andréi: Die versiegelte Zeit (Zigilatutako denbora). Ullstein Argitaletxea. Berlin, 1985. Lehenengo argitaraldia alemanezkoa izan zen.

Sapienszentrismoa

Baliteke, egunen batean, hurrengo belaunaldiek beren buruari galdetzea nola ote ginen gai gu, aurrekook, betaurrekorik gabe ikusteko; edo audifonorik gabe entzuteko; edo botikarik hartu gabe hotzeriari aurre egiteko, eta abar. Areago, baliteke etorkizuneko horiek gorputzean txertaturik izango dituzten entzun- eta ikusgailuak hobeagotzat hartzea, iraganeko belarri eta begi zoli huts mitiko erdi-gezurrezkoak baino...

Ildo beretik, nekez ulertzen dugu gaurkook, nola egin ote zuten antzinakoek, itsasoan orientatu eta ontzi txikietan urrutira joateko, adibidez; edo trikuharriak eraikitzeko, egun eskura ditugun tresna guztiak izan gabe. Bada, lagungarriak bilatu ditugu teknikan. Horiek, ezari-ezarian, gure arbasoek antzina izango zituzten zentzumenak eta bestelako ahalmenak baztertuz joan dira.

Egia da betaurrekoak gero eta hobeak direla. Baina gero eta gehiago dira ere begilaburrak. Bestalde, zenbat eta ozenagoak bozgorailuak eta belarriko entzungailuak, orduan eta ugariagoak entzungorrak. Orobat, zenbat eta antibiotiko gehiago hartu, hainbat eta ahulago gehienon immunitate-sistema. Azken adibide bat ematearren: zenbat eta eskuragarriagoak izan grabaketak eta euskarri digitalak, hainbat eta zailagoa da begi eta belarri hutsen bidez oroimenari eustea. Jakina, ikusmena galtzen da, hein handi batean, hiriko bizimoduan ez dagoelako urrutira begiratzeko aukerarik, eta, zeresanik ez, sakeleko telefono eta pantailen erabilerak kalte egiten diolako. Halere, beste arrazoi bat dago: laguntzera heldu omen den teknikari ateak zabaldu dizkiogu eta bera etxearen jabe egin da.

Honezkero, baliabide teknikoek berezkoak zaizkigun gaitasunak ordezkatu dituzte, beraien gainbehera berekin ekarri dutelarik. Eta gaitasun horiek arrotzago bihurtu zaizkigu, teknikak sortzen dituen tresnak baino. Ondorioz, gaur ia-ia ezinezkoa zaigu irudikatzea nolakoak izango ziren antzinako garaietan giza ahalmen, instintuak eta zentzumenak.

Dirudienez, elkar baldintzatzen dute, batetik, asmakizun tekniko berriek eta, bestetik, bizimoduaren eboluzioak sortu dituen gabeziek. Halakoa izan da bilakaera historikoa eta biologikoa. Dena den, bilakaera hori ez zen nahitaezkoa: merkatuaren legea izan da ikerkuntzaren norabideari eragin diona, ez egiazko giza beharrek. Arazoak aurretik saihestera jo beharrean, sortu eta geroko konponbideak bilatzen dira. Onuragarriagoa da irtenbide mota bat aurkitzea, zeina, epe luzean, problema berrien sorburua den. Izan ere, gizartean sortzen diren arazo asko eta asko ez dira albo-kalteak, baizik eta merkantilismoaren bere baitako helburua. Betaurrekoak gutxiengo bati laguntzeko sortu ziren. Orain, gehiengoak du betaurrekoen premia. Albo batera utzi dira, ordea, ikusmena berreskuratzeko beste bideak. (1)

Teknikaren berrikuntzekiko gaurko atxikimendu itsuak ondoko galderei ematen die bidea: berria dena beti da hobestekoa? Orainaldia lehenaldia baino gehiago ote da, definizioz? Lehen kontrakoa sinesten zen, hots, iraganekoa zela hobea. XII. mendera arte ezin eztabaidatuzkoak ziren antzinakoen gehientasuna eta tradizioaren nagusigoa. Ezagutzen den lehendabiziko saioa jarrera hori zalantzan jartzeko Bernhard Chartreskoarena izan zen. Berak eman zion hasiera iraganaren bestelako irakurketa bati esan zuenean: Erraldoien sorbaldaren gainean dauden epoak gara gu. Gure arbasoak baino urrutirago ikusteko gauza gara; zentzu horretan, gehiago da guk dakiguna haiek zekitena baino. (2) Bernhard Chartreskoak ez zion aurrekoen handitasunari uko egin. Alabaina, orainaldikoak handiagoak direla aldarrikatu zuen eta gehiago ikusteko gauza, hori aurrekoen bizkarren gainean egoteagatik bada ere.

XVII. mendean, berriz, Francis Baconek eta Descartes filosofoek Bernhard Chartreskoaren ikuspuntu "modernoa" bere egin eta beste urrats bat egin zuten esanez ez dela zuzena Antzin Aroa duen adinagatik mirestea, ondorengoak beti direlako adintsuagoak eta eskarmentudunagoak iraganekoak baino. Ideia iraultzaile horren muina hau da: heldu berriak zaharragoak eta jakintsuagoak dira. Bitartean, asaba zaharren sorbaldan bermatzearen irudia desagertu egin da, eta berarekin batera, Antzinatearekiko esker ona eta mirespena. Pentsamenduak Lege Zaharrari botatako hordago bat.

Kontua da mendebaldeko gizartea oraindik bizi dela Aro Modernoko aipatu filosofo eta zientzialarien itzalpean. Esan gabe doa ondorengook gehiago dakigula; eta nagusitasun hori batez ere gizakien alderdi faber edo fabrikatzaileari zor zaiola, alegia, teknikaren aurrerapenari. Aspaldi diktadura ideologikoa bilakatutako den fede moduko bat da hori. Argi denez, merkantilismo eta desarrollismoaren aldekoei ezin hobeto etortzen zaie “berria beti hobea” leloari eustea, horri esker salmenta gehiago lortzen baita, ad nauseam eta mugarik gabe. Negozio borobila. Behinik behin, etengabeko hazkundeak ingurumenean eragindako txikizioari ez ikusiarena egiten jarraitu dezakeen bitartean.

Oraingo nagusigoari eta antzinakoen ez-jakintzari buruzko aurreiritzien beste adibide bat da nola arkeologoak harritzen diren, behin eta berriz, aurkitu duten zerbait uste baino askoz ere zaharragoa denean. Ikerlarien harridurak, oro har, erakusten du beraien hipotesiek gehienetan zentzu beretik jo ohi dutela.

XIX. mendeko pentsalari askok gizadiaren aurrerapena hizpide izan bazuen ere, —eta gutxi batzuk, gizadiaren beheraldia—, egun, aldiz, ez da oso egokia ezta “gizadi” hitza bera ere erabiltzeak, letra larriz, gizadi bat bakarra balego bezala. Ikerlan arkeologikoetatik ondorioak ateraz gero, gizaki edo homo mota anitz bizi izan dira lurrean, elkarrekin edo elkarren ondoan. Gizakiek —edo hominidoek— uste zena baino askoz ere denbora luzeago daramate lurrean. Hasteko, nola erabaki duela bi edo hiru miloi urteko gizakiak gizadi beraren kidetzat hartu ala ez? Zerk ematen die zilegitasun orokorra oraingo irizpideei nortzuk izan diren sapiens-ago edo gaiagoak esateko orduan? Ahalmenak eta jakintza ez dira zergatik neurtu behar unibertsalak ez diren arrazionaltasunaren modeloei atxikita.Iraganak hamaika bide hartzen du bere baitan, aro eta toki bakoitzarekiko egokiak. Orainaldiari gehiagotasuna aitortzeak jakinduriaren elbarritzea litzateke; hau da, giza bidaiaren zerizana desitxuratzea.

(1) Adibidez, merkatuak begietarako protesien alde egin du eta zientziak ez du jarraitu W.H. Bates (1860-1931) oftalmologoaren “begien soinketa” delakoaren ikerketa-ildotik ikerketak egiten eta.

(2) Nanos gigantum humeris insidentes. Bernhard de Chartres (1124 eta gero hil zen).

Orentzako jarraibideak

Etxeko orek, aukera izanez gero, gogoz sartzen dute muturra hiriko zaborren artean, ez gose direlako, baizik eta, horrela, beren izaerari eusten diotelako. Baita mizke hazitako txakurrek ere beren kabuz aurkitu nahi izaten dute jatekoa —edo dena delakoa. Jabeek halakorik ez egiteko hezi badituzte ere, txakurrek poz handia hartzen dute egiatan nor diren erakuts dezaketenean. Hain zuzen, beren erara, inor bitartekari izan gabe probatzen dituzte txakurrek beren gaitasunak kalean. Aurreikusi ezin dezaketenak erakartzen ditu eta zabor artean bilatzen jarraitzera eraman, ezusteko zerbait topa arte. Ora izateari utzi ez diotenaren adierazgarria.

Horren harira, gogora ekarriko dugu Rubert de Ventós filosofoari behin gertatutakoa, Modernitateaz izeneko liburua idazteko bultzada eman ziona. (1) Bada, Ameriketara zihoala hegazkinean, kafeari esnea bota nahi izan zion Rubert de Ventósek. Alferrik bilatu zuen “esne” hitza zerbitzariak gosaltzeko ekarri zizkion gauzen artean: esnearen etiketarik ezin inon aurkitu. Baina hara non aurkitu zuen, azkenik, plastikozko ontzitxo batean ondoko hau idatzia: Zure kaferako. Hau da, etiketak argi uzten zuen bidaiariak zertarako erabili behar zuen hura, barruan zer zegoen azaldu beharrean.

Rubert de Ventós txundituta geratu zen. Eta Freuden Kulturaren ondoeza liburua parafraseatuz, hegaldi hartan ulertu eta bizi izan zuenari Aireportuko ondoeza deitu zion (2). Rubert de Ventósi iruditu zitzaion aireportua zela gaurko munduaren antolamenduaren eredu on bat: nonahi jarraibideak, iragarkiak, ohartarazpenak, aholkuak, orientatzekoak, ideogramak, errotuluak... Hitz gutxitan, goitik behera egituratutako funtzionaltasuna, ausazkoari eta norberaren ekimenari ate guztiak ixten dizkiena. Bestalde, orduan gertatutakoak bidea eman zion ohartzeko, nola merkatua ari zen menderatzen eta zuzentzen, ez bakarrik produkzio-harremanak, baizik eta bestelako giza harremanak ere bai. Hau guztia, jakina, aro digitala baino lehen.

Egun badakigu zernahirako arau sotilak eta aginduak zeharka eta etengabe emateko joera itogarria bere hastapenetan zegoela orduan. Izan ere, Rubert de Ventós harri eta zur utzi zuen bide hasi berriak erroak egin ditu geroztik mendebaldeko gizartean. Toki guztietan irteten zaie herritarrei bidera, hain zuzen, nahi zuten huraxe, behar bezala adierazten jakin ez omen duten arren; esku-eskura jarrita eta aurretik mastekatua eta iragazia, gainera. Bestek egindako interpretazioak aurrea hartzen die norberaren asmo eta burutazioei.

Ildo beretik, zehazki iragar daitekeen inguru erraztu batean bizi gara. Ez zenekiela zer zegoen ontzitxo horretan? Ba orain badakizu zer egin behar duzun: bota ezazu kafera eta utzi galdera tentelak egiteari. Aski da geuk jakitea zer den. Errealitatea geure neurrira egina da, areago, prozesatua. Argi denez, kontua jendea geldo geldotzea da eta inork berezko irizpiderik ez garatzea, merkatuaren giderrak eskuetan dituztenen esanetara egon dadin.

Rubert de Ventósek bere saiakera argitaratu zuenetik erruki gabe egin du aurrera herritarren programatzeak. Bitartean, informatikaren itzala eta birtualtasun digitala hedatu dira, alienazioa ere areagotu delarik. Eremu digitaleko bizilagunek, berriz, teknologiak merkaturatzen dituen baliabideetara egokitzen dute beren burua, den-denak besterik gabe onartuz. Adibide bat emateko, zaintza-kameren kalean nonahi jartzeak protestak piztu zituen hasiera batean; orain, aldiz, baita etxeko ordenagailuek ere daramatzate barnean. Erabiltzaileek harrera ona egin diete, kamerei esker beren burua askatasun osoz erakutsi diezaioketelako munduari.

Testuinguru honetan, Byung Chul-Han filosofoak internet bidezko sare sozialetako sasi komunikazioa eta giza harremanen hutsalkeria aztertu zituen Gardentasunaren gizartea 2012ko saiakeran; bereziki, jendaurrean biluzteko ohitura. (3) Edozein keinu bilakatu da ikusgai; areago, dena da erakutsi beharrekoa, dena izan behar da gardena eta gordina. Bere burua argitasun mota horretan jartzen ez duenak susmoak sortzen ditu, horrek elkarren nahitaezko zelatatze bat ekarri duelarik berekin. Alabaina, aipatu filosofoaren iritziz, besteenganako uste ona, konfiantza, da jendarteko gune askeak bermatu ditzakeen bakarra.

Byung Chul-Hanen ustetan, informaziok gaindituta bizi gara. Filosofoak ez du, ordea, gardentasun horren beste alderdia nabarmentzen; hots, gizartean oro har nozitzen dugun obskurantismo latza. Byung Chul-Hanek ahaztu egiten du hainbat egiaren berri zehatza izateko luze itxaron behar izaten dela. Esaterako, hamaika estatu-krimen, lege-hauste eta ustelkeria argitu gabe geratzen dira maiz, edota hamarkada batzuk geroago ikertzen dira.

Beraz, gizartearen alderdi ilun eta bortitzenek hortxe diraute, Byung Chul-Hanen jorratu zuen gehiegizko informazioaren osagarri edo ordain. Antzeko hutsune bat sumatzen da Rubert de Ventósen De la Modernidad idazlanean: egileak ez ditu aztertutako bilakaera sozialaren eragile eta sustatzaile nagusiak salatzen.

Rubert de Ventósen aireportuaren metafora erabili zuenetik, sarraski eta atentatu mota berriak ageri dira, non eta aireportuetan bertan edo jendetza biltzen den hiri handietako guneetan. Zentzu horretan, Rubert de Ventósek aukeratutako irudia egokia da, mendebaldeko gizartearen eszenaratze gisa. Aireportuak harira datoz, ez daude oraindik lekuz kanpo. Dena den, gero eta korapilatsuagoa da errealitate kalkulagarri eta arrakalarik gabekoaren diseinuari jarraipena emateak. Badirudi estatu boteretsuen ugazabek —beraiek ere burtsa bezain aldakorrak— ez dutela lortu beren or guztiak doitzea. Or batzuk zirrikituak aurkitzen dituzte beti eta, etxetik alde egin ondoren, asegarri bila abiatzen dira.

(1) Rubert de Ventós, Xavier: De la Modernidad. Ensayos de filosofía crítica. (Modernitateaz. Filosofia kritikoaren saiakerak). Península Argitaletxea. Bartzelona, 1980.

(2) Freud, Sigmund: Das Unbehagen in der Kultur (1930).

(3) Byung-Chul, Han: Transparenzgesellschaft. Matthes & Seitz Argitaletxea. Berlin, 2012.

Kearen asmatzea

Gure zibilizazioa ke zikinean murgildurik bizi da eta, ondorioz, biriketako edo arnasbideetako gaitzak ugariak izaten dira. Halaber, zibilizazio horrek badaki arnasbideak sendatzeko botika sofistikatuak asmatzen. Baina ez da gauza zikinkeria eta toxikoak gutxiagotzeko, bestelako bizimodu bat irudikatzeko gauza ez den bezalaxe... Ezgaitasun harrigarria bezain kezkagarria.

Ildo beretik, gizartea ohitu egin da gero eta maizago gaixorik egoten. Gaixoak ere ohitu egin dira osasuna besteren esku uzten. Txanpon beraren bi aldeak. Gainera, biztanlegoari gaitzak sendatzeko balio omen duten aukera franko eskaintzen zaizkio; hau da, sintomak desagerrarazteko —epe laburrean, behinik behin— sendagaiak eta ebakuntza konplexuak. Alabaina, isildu egiten dira hauek berekin ekar ditzaketen ondorio kaltegarriak.

Izan ere, alferrik da osasuna galdu izanaren egiazko arrazoiak mozorrotu eta ezkutatu nahi izatea. Zoritxarrez, gaixotasunek erreka baten antza dute: lur azpian sartu eta handik kilometroetara —edo urteetara— ezustean berragertzen dira, halabeharrez. Badirudi, beraz, osasun-arazoen sorburura jotzea ez dela "errentagarria".

Bada, hainbat eritasunek nabarmen egin dute gora lurralde industrializatuenetan. Kontrakoa sinestarazi nahi zaigun arren, igoera ez zaio bakar-bakarrik zor populazioaren zahartzeari eta hiritarren bizialdiaren luzapenari. (Hobe: bixialdiaren luzapena nagusien etxeetan arrotzen esku). Adibide bat ematearren, minbizia haurtzaroan ere ugaritu da. Halere, bada oraindik sinesten duenik gaur adina gaitz eta gaixo zegoela antzina, nahiz eta jendeak izenik ematen jakin ez. Ez da egia: azken hamarkadaotan egindako estatistikei esker aski datu fidagarri dago zenbait gaixotasunen belaunaldiz belaunaldiko aniztea egiaztatu ahal izateko.

Antza, munduari buruzko pentsamolde edo ideologia bera da, alde batetik, osasun-arazo jakin batzuk areagotzen dituena, baita sortu ere; eta, bestetik, berauentzako konponbideak aurkitzen dituena. Dena den, esan bezala, albo-ondorio anitzak kontuan hartuz gero, konponbideak baino, konponbidearen ordezkoak lirateke horiek. Bada, ezagutzaren teoriaren ikuspegitik aztertuta, zientzialariak eta ikerlariak, oro har, norabide bakarrean ari dira, aurretik ongi finkaturik dauden modeloei atxikitzen zaizkielarik.

Thomas Kuhnek La estructura de las revoluciones científicas bere idazlanean bikain aztertu zuenez, zientzialarien artean agintean dauden sinesmenekiko komunztadura moduko eroso bat egoten da arlo epistemologikoan. (1) Egia ofizialak betikotzeko joera horrek aurrera jarraitzen du, harik eta egunen batean erabateko haustura gertatzen den arte: iraultza bat zientzian, non emaitza berriek azkenik egia zaharrak deuseztatzen dituzten eta begiak zabaldu erosokeriaz jokatu duten zientzialariei.

Zaila izaten da, izan ere, zientziaren eremuan seinalatutako bideetatik garaiz irtetea. Gauza bera gizartearen bilakabideari dagokionez. Hannah Arendtek sakon jorratu zuen halako "gizarte-prozesuen automatizatze" arriskutsua, totalitarismoaren jatorriei eskainitako bere idazlanetan. (2) Bada, gerta daiteke gizartea bere ideologiaren sareetan harrapaturik geratzea eta dogma higatu bati itsuki eustea. Hala, munduaren beharrezko zaharberritzeari eragotzi ohi zaio, gizarte horrek noizbait lur jo arte.

Hari horretara, historialariek eta arkeologoek sarri egiten dute topo iraganean epe labur-laburrean desagertutako zibilizazioekin, naturak eragindako hondamenik edota gerrarik tartean izan gabe. Zibilizazio horiek, seguruenik, garaiaren mendeko ez ziren ahots aske guztiak isilarazi eta beren lorpen eztabaidaezinez liluraturik biziko ziren ondoren..., porrot egitera kondenatuak, beren sinesmen mugiezinen eta arrakasten esklabo huts.

Bien bitartean, osasun-alorrean ere kearen asmatzeari ekiten zaio etengabe, oraindik salerosgai bilakatu ez den azkena kolonizatuz ere. Aurkikuntza zientifikoak omen diren horien artean, Basoaren medikuntza izenekoak hausnarketa egiteko bidea ematen du: gaurko medikuntzak antzinako jakinduria galdu ez duen edozein gizarteak zekiena idoro berri du, alegia, basoa osasungarria dela. Oraingoan, ordea, zientziak hitz teknikoez eta, nola ez, sagu zorigabeekin egindako saio korapilatsuetan oinarriturik erakusten digu jakintza hori. Hain zuzen, baso-bainuak hartzeak outdoor-eritetxea deiturikoetan sistema immunologikoa berpizten du behar-beharrezkoak ditugun killer cells-en kopuruaren hazkundea sustatuz, estresa eta nekea murriztuz, norberaren gogaldia hobeagotuz, eta abar. Ez da ahaztu behar zuhaitzek fitonzidioak sortzen dituztela, zeintzuk konposatu organiko lurrunkor alelokimiko antimikrobianoak besterik ez diren... Aipatu teknizismo ezin gardenagoetan dago hori guztia frogatzen duen gakoa. Beraz, basoak osatzeko duen indarra berebizikoa ei da. (3) Horrela, giza begirada moderno harrapariak oraindik jo gabe zituen azken bazterrak, basoa barne, medikuntzaren merkatuan sartu dira.

Azken batez, zuhaitzak arrazoi berdintsuengatik gurtu izan dira betidanik. Esoterismoaren aldeko jarrera zutenek nahiz bestelako izaki azientifikoak zuhaitzak besarkatzea maite zuten, sendabidetzat harturik. Basoa, gainera, erlijiozko elezahar askotan agertzen da. Armenteirako Ero, Leireko Virila eta Heisterbacheko zistertar abadeei, -besteak beste—, hala gertatu omen zitzaien behinola: txorien dei zoragarriek erakarrita oihanean barneratu eta, oharkabean, bizpahiru mende eman zuten bertan. Hain da ederra basoa, non abade haiek denboratik irtetea lortu zuten, betiereko paradisuaz gozatu ahal izateko. Ba al dago ezer osasuntsuagorik?

Areago: Landareak bihar lurretik desagertuko balira, giza bizitza oro itzaliko litzateke aste gutxi barru, gehienez, hilabete gutxi barru..., —idatzi zuten 2013an Stefano Mancusok eta Alessadra Violak, —bata Landareen Neurobiologian aditua eta bestea, kazetaria—, Verde brillante. Sensibilità e intelligenza del mondo vegetale beren liburu gomendagarrian (Berde argitsua. Sentiberatasun eta adimena landareen munduan). (4)

Gizakiak luze bizi izan dira zuhaitzek inguraturik. Horrexegatik, egungo medikuntzak zibilizazio-gaitzen zergatikoei muzin egin eta basoa sendagai ofiziala izendatzea gizartearen porrotzat hartu behar da, hain zuzen, basoa urritzen ari den honetan. Hala bada, Basoaren medikuntzakoen iritziei begiratuta, ondoko galdera hau egin beharko genuke: uste bezain indartsuak, kementsuak eta osasun onekoak gara aurreko belaunaldien aldean? Batek badaki. Edonola ere, ez dago iraganera itzultzerik. Baina badago orainaldiari buruzko gezurrik ez esatea, bai eta merkatuak osasunari buruz sortzen dituen aurreiritziak sakon aztertzea ere.

(1) Kuhn, Thomas, The Structure of Cientific Revolutions (1962). (Iraultza zientifikoen egitura)

(2) Arendt, Hannah: The Origins of Totalitarism (1951). (Totalitarismoaren jatorriak)

(3) Qing Li, Tokioko Nippon Medical School delako sendagileak eta Japongo Baso-medikuntzaren Elkartearen buruak uste du errezetak egin behar zirela basoan osteratxoak egiteko.

(4) Mancuso, Stefano y Viola, Alessadra Verde brillante. Sensibilità e intelligenza del mondo vegetale. Gaztelerazko itzulpenetik: Sensibilidad e inteligencia en el mundo vegetal. Galaxia Gutenberg Argitaletxea. Bartzelona, 2007. 34. orr.