booktegi.eus

TXERRA RODRIGUEZ

sutondoko kontuak

Eiderreri

Kopiatzea libre. Libre zara lan hau kopiatu, banatu, eraldatu eta berarekin nahi duzuna egiteko. Hori bai, aipatu behar duzu egilea nor den eta, eratorritako edozein lan eginez gero, lizentzia bera erabili, mesedez.

Unha lingua só respira

e vive

cando te fan rir

con ela.

Santiago Freire

Hizkuntza da nire bizitzaren historia.

Arizonako Tewas indiarren esaera.

Sukaldea esaten dugu. Sutondoa esaten diogu. Familiaren beroa, etxeko giroa, erreferentzien sarea.

Etxe barrua, erroen altzoa. Irudi hori gizendu dugu: sukaldeko supazterrean, amonatxo bat kontu kontari. Baina demagun auto bat, normal-normala, kasete batzuk sartzeko txulotxo bat daukana irratiaren azpian. Demagun, halaber, bidaiatxo familiar bat Senperera edo Jakara. Aitak edo amak DVD bat sartu du txulotxoan eta Mikel Urdangarin hasi da kantuan: «Txatxamatxalinatxu jaio zan urtian». Umeak ere «Txatxamatxalinatxu» eginez hasi dira autoaren atzean erritmoa markatzen. Gurasoak ez daude lotan, eta umeen festera batu dira. Pieza bukatu denean, aitak edo amak beste DVD bat sartu du txulotxoan eta Xabier Lete hasi da orain, umeak hasi dira Leterekin batera: «Otsoak, uuuu…!». Gurasoek uuu! egiten segitu dute, lehia betean nor otsoago.

Transmisioa deitzen zaio. Edo, deitura tradizionalaren hedadura zabalduz, zergatik ez sukaldea?

Anjel Lertxundi (Berria egunkarian)

SUTONDOAN

Sutondoan kontu-kontari ibiltzen gara, elkarrizketatik elkarrizketara. Bakoitzak bere zoroak bizi ditu, bakoitzak bere soloak. Berba eta berba aritu gura dugu, saltoka gai batetik bestera, jauzika eta itzulipurdika. Mundua deskonpondu, ekintzak hitz bihurtu eta hitzak olerki. Sortu eta birsortu gura dugu legamia, musuak eman hizkuntzari eta hizkuntzatik. Zirriak egin ezinezko artefaktu honi. Eta hizkuntza hizkuntza esan gura duen herri batean bizi.

Txatalez osatutako liburutxoa da hauxe. Sutondoan bezala, berbak lotzen ditugu, elkarrizketak katramilatu eta anabasa hurrenkera bihurtu. Denetarik topatuko duzu hurrengo orriotan irakurle, baina dena hari ikusezin batek estekatua. Soziolinguistikaren eta haren dibulgazioaren hari mehea. Beti ere, soziolinguistika errealitatea eraldatu nahi duen zientzia gisa ulertuta. Izan ere, gogoeta teorikoak ondo dauden arren, liburuan horrelakorik ez duzu aurkituko. Haien gainean egindako hausnarketak bai, haren gainean egindako iruzkinak bai. Soziolinguistikako zerutxoa, izartxoz betetako zerutxoa irudikatu nahi izan dut hurrengo lerrootan.

Gaur egun, euskaldunon biziberritze mugimenduaren gako bat da hiztunok boteretu egin behar garela. Liburu bat irakurriz ez dut uste inor boteretuko denik, baina bide horretan sakontzeko gonbitetxoa izan daiteke, gehiago gaitzeko tresna izan daiteke.

BATU SUTONDORA

Batu supazterrera. Jon Sarasuak asmatu zuen amaren sua metafora, gure komunitatearen iraupena eta etorkizuna irudikatzeko. Orain bere Hiztunpolisa liburuan sukalde proiektuaz egiten du berba. Honela definitzen du berak:

“Sukaldea elikadura-katea ziurtatzen duen artefaktu eta funtzio-multzoa da. Modu prekarioan azken bost hamarralditan egin dugun horixe, neurri batean. Hizkuntzaren corpus aparatua, eta hezkuntza aparatua, eta hedabide aparatua, eta kulturgintza aparatua, eta euskalduntze-alfabetatze aparatua, eta familia-transmisioa, eta enpresen euskalduntzea, eta administrazio jarduera, eta beste hainbat".

Mikel Zalbidek, berriz, Joshua Fishman egilea erreferentetzat hartuta, community fostering berba erabiltzen du. Oso antzekoa den horri buruz berba egiteko. Nik sukaldea eta komunitatea erabiliko ditut (komunitatea gehiago, ez dakit zergatik). Baina niri sutondoa egiten zait erakargarriago, intimoago, barrukoago. Izan ere, hiztun komunitate honen sutondora arrimatu nintzen aspalditxo. Eta sutondo horretara, berogailu pre-moderno horretara batzeko gonbitetxoa dago hurrengo orriotan.

AEROPONIKOAK

Hizkuntza ez da Balentziagaren museoko perlaz eginiko soineko bat, baizik eta egunero erabiltzen dugun kamiseta erosoa. Asisko Urmenetaren berbak dira hauek. Egunero erabilerarekin zikintzen dugun kamiseta erosoa, gehituko nuke nik. Egunero berria den kamiseta erosoa.

Sechu Sendek, ordea, berba aeroponikoei buruz ohartarazten gaitu. Berba horiek dira lurrari atxikita ez daudenak, uzta aeroponikoak legez. Lurrari lotuta ez daudenak. Komunitateari lotuta ez daudenak, gehituko nuke nik.

Hizkuntza da komunitate batek errealitatea ulertu eta eraldatzeko duen tresnarik garrantzitsuena. Munduari egiten dion ekarpenik garrantzitsuena. Izan ere, zer da ba hizkuntza menderik mende gugana heldu den metafora saldoa ez bada? Komunitatearen eta norberaren (eta akaso hori da berezien egiten duena) beharrizanetara egokitzen, moldatzen, eratzen, bihurritzen den tresna perfektua da hizkuntza.

Beraz, lurrari lotuta dagoen komunitatearen adierazpen gorena dugu hizkuntzaren kamiseta erosoa.

Hala ere, gu barik, hizkuntza ez da ezer. Pertsona barik hizkuntzek ez dute baliorik, ez dituzte euren metaforak berritzen, ez dute bizitasunik. Izan ere, gu geu gara hizkuntzak biziarazten ditugunok, edo hilarazten ditugunok.

Nolanahi ere, zenbat zentimetro gara estalagmita baten bizitzan? Zenbat segundo gara hizkuntza komunitate baten bizitzan? Hala ere, estalagmita egiteko ur tanta guztiak dira beharrezko, ezinbesteko, guzti-guztiak. Hizkuntza komunitate batean hiztunak berdin.

BERREGINTZA

Lorea Agirrek Haurren hiria liburuko hitzaurrean antzeko berbak darabiltza. Haietako batzuk ekarri nahi izan ditut hona, aurrekoa apur bat osatuz eta ñabartuz.

“Euskara ez da bakarrik hizkuntza. Ez da soilik gramatika kontua. Ez da komunikatzea edo ez komunikatzea. Euskara komunitatea da. Norberaren ahotik ez da soilik norbera mintzo, komunitate bat mintzo da; umea euskarazko lerroan matrikulatzean ez da ume horrentzako etorkizuneko ildo bat hautatzen, komunitate oso batena baizik. Komunitate bat bere historia eta istorioekin osatzen da, geografia fisiko eta sentimentalarekin, bizitzeko, antolatzeko eta bere burua maitatzeko moduekin, borroka eta lorpenekin, galera eta oinazeekin, bere bizipoz eta bizi gogoarekin, bere utopiarekin (...)

Izan garenari erreparatzen badiogu, argi dago geurea galtzaileen historia bat izan dela. Garenari begiratzen badiogu, aldiz, indar hartzen duen ideia geurea berreskurapen eta berrosatze baten historia arrakastatsua dela da. Ez du parerik Europa osoan. Euskara berreskuratzea komunitate bat berreskuratzea da, inoiz hautsi zen, inoiz hautsia izan zen komunitate baten berregintza da. (...)

Hizkuntza komunitatea da, beraz. Hori da gure ustea. Eta komunitatea baino ez garela ere bai. Non bihurtzen da bat nor, ez bada taldean? Taldearen baitan, eroso sentitu edo ez, alde edo kontra egon, eraldatzen saiatu edo bide berari eusten, taldean egiten gara eta taldeak egiten gaitu.”

BAINA ZER EUSKARA GURA DUGU?

Nik ez dakit zer euskara gura dudan. Baina Irati Jimenezek Berrian euskara zikina nahi zuela esan eta konbentzitu egin ninduen. Irakur ezazu, arren, berak esandakoa.

“Ez dut nahi euskara garbia. Euskara zikina nahi dut, pornografia. Egunkari faxistak nahi ditut euskaraz eta errieta gordina, supermerkatuaren ilaran haserretzen diren andreen artean. Euskaraz artikulu iraingarria irakurri, euskaraz liburu txarra, euskaraz kultura merkea, euskaraz telesail txotxoloa, euskaraz Miss EzDakitZer lehiaketa negargarria. Euskaraz abesti jasangaitza. Euskaraz zine aktore guapoei buruzko idatziak hamabost urteko neskatoen koadernoetan. Euskaraz esatea batek «españolista zikina!» eta euskaraz besteak «terrorista makurra!».

Politika zalaparta baino ez bada, euskaraz nahi dut politikoen marmarra eta burrunba. Euskaraz nahi dut zapatu gauean Barakaldoko diskotekaren atean negarrez dagoen hamasei urteko neskatilaren mozkorraldi dramatikoa. Minigona darama, plastikozko belarritako zuria, belaunera arteko botak eta begian jarri duen beltzaren marra deseginda dauka. Euskaraz jakinarazi dio bihotza eztandarazten dion mutilak beroaldirako baino ez duela nahi. Euskaraz drama. Zapatu batean.

Euskaraz trenean irakurtzeko eleberri erromantiko merkea. Azalean giharra baino ez duen gizona agertzen da, alkandora zabalik. Euskaraz topikoak. Euskaraz txotxolokeriak.

Euskaraz unibertsoa eta unibertsoaren akatsak eta unibertsoaren argi-ilunak. Ez izar bat, beste izarra eta hango planeta ederra, ez. Unibertsoa. Euskara garbia baino, euskara gardena, bizia. Gezur esaten dakiena, Interneten pornografia bilatzen duena.”

KALITATEA

Bizirik dagoen edozein hizkuntza etengabe ari da aldatzen. Hiztunok erabiltzen dugu eta gure sormenarekin etengabe aldatzen dugu. Beraz, hizkuntzaren erabilerak beti eragiten dio kalitateari; erabiltzen bada, kalitatea behera doa.

Bai? Nik ez daukat horren garbi. Kalitatearen parametroak zeintzuk dira? Nork esaten du nik hitz egiten dudana hark hitz egiten duena baino hobea dela? Zeren arabera? Zuzentasun gramatikalaren arabera? Gaur zuzena ez dena, bihar zuzena izan daiteke eta alderantziz. Hizkuntzak aldatu egiten dira, mutatu, eraldatu, zangotrabatu, katramilatu, bihurritu.

Jatortasuna izan behar da parametroa? Eta zer da jatorra eta zer ez? “Nire herrian horrela esan izan da beti” dugu euskaldunon esaldi paradigmatikoenetako bat. Gaur jatorra dena orain dela urte batzuk erdarakada izan zitekeen eta alderantziz. “Auskalo”, “bezero” edo “borrero” zer dira ba?

Egokitasuna izan da proposatu den azken parametroa. Bere helburua lortzeko egokia bada, kalitatezkoa da, bestela ez. Hizkuntzaren izaera dinamikoarekin hobeto ezkontzen da parametro hau. Baina tira.

Izan ere, nik ohartxo hau baino ez nuen egin nahi: hizkuntza erabiltzen badugu, aldatuko da, lardaskatuko da, kalitatean behera egingo du. Eta onartu behar dugu, eta ospatu behar dugu. Eta sormenarekin gauza berriak probatu.

HIZKUNTZA DA ERABILERAREKIN ZORROZTEN DEN TRESNA BAKARRA

2012ko uda inuiten artean pasa genuen, Groenlandian. Azken egunean, Francesc Bailón antropologo katalana elkarrizketatu genuen Eider Palmou eta biok. Eta elkarrizketan Francescek inuiten esaera hau aipatu zuen: “hizkuntza da erabilerarekin zorrozten den tresna bakarra”.

Hizkuntza eta xaboia ere alderatu ahal zituzten inuitek. Izan ere, hizkuntza xaboiaren alderantzizkoa da: zenbat eta gehiago erabili xaboia, orduan eta urrituago eta xahutuago; hitzak, ordea, alderantziz, zenbat eta erabiliago orduan eta aberatsago. Erabiltzen ez dena ugertu egiten da, antza. Erabili ezean, kamustu egiten da.

Zorroztutako hizkuntza egunero elikatu behar da, egunero elekatu. Zorroztutako hizkuntzak haragirik gogorrena ere moztu dezakeela diote inuitek, izoztutako baleak hitz hutsez zatitzen zituztela garai batean, ez zela beste ezer behar, hitz egokiez baliatzea nahikoa zutela horretarako.

KAMUSTU

Baina gure errealitatea bestelakoa da sarritan. Aizkora zorroztuta barik, kamustuta daukagu. Ez du eragiten, ez du bestearengan eraginik sortzen. Eta, hortaz, ez du balio, ez du mozten, ez du ebakitzen.

Joxerra Garziak aizkora kamutsaren gainean egin du berba behin baino gehiagotan. Publizitateaz ari zen bera. “Publizitateak jarrerak eta joerak aldatzeko balio du, bestela ez da publizitatea. Egun, euskarazko publizitatean, erdaraz landutakoa hartu eta itzultzen dugu, kalko hutsa egiten dugu, morrontza handiegiko bertsio bat. Beharbada, euskararen lege gramatikalak betetzen ditu, baina ez du balio inorengan eragina izateko”.

Mihia eta luma zorrotz izan behar dugu komunitatekook. Irudimena borborka, sormena txorrotx, iturria mara-mara. Beste erremediorik ez dugu. Kopiak inork ez ditu gustuko, ezta geuk ere.

(S)(L)ORTU

XXI. mendeko hizkuntza doitua daukagu, hizkuntza zaharberritua, edo zahar-berritua. Eta horri etekina atera behar diogu nahi eta nahi ez. Jolastu, katramilatu, bihurritu, kiribildu, zurlurtu, traskildu. Asmatu eta amatu. Plastiko bihurtu eta plastilina egin, titiriteroen modura eta jaun-andre serio eta aspergarrien tankerara. Euskalkitu eta batuatu, hangoak hemengotu eta hemengoak hangotu.

Sortzeko aukera paregabeak ditugu. Berba berriak sortzeko iturri agorrezina dugu euskaldunok, aditz berriak sortzeko magia. Berba-jokoak, errimak, … barra-barra pizten dira gurean. Makuluekin ala makulu barik. Baina …

Horiek guztiak hedatuko dituenik falta zaigu. Hedabideak baditugu (ordeka berba nik Xabier Usabiagari ikasi nion, adibidez): batzuk ahaltsuak (irratikoak batez ere), beste batzuk tamainakoak (internet eta prentsa idatzian) eta beste batzuk ez oso ondo erabiliak (telebista batez ere). Eta, horrez gain, gauza gutxi.

Berritasunak jendarteratzeko bide berriak urratu behar ditugu. Musika izan daiteke bat (txatxi bederatzi edo pikutara pakea mila aldiz erabili dugu guk lagunartean), eta beste batzuk izango dira hor nonbait (zinema, literatura, publizitatea, …). Eta guzti-guztiak beharrezkoak eta erabilgarriak. Gainera, inoiz baino errazagoa da hauek hedatzea, ezta?

ARMAIRUTIK ATERA

Lehentxeago ere esan dut, baina berriro esango dut: euskara gu barik ez da ezer. Horregatik, haserretzen nau gurean, sarritan, euskararen normalizazioa euskaldunon normalizazioaren aurretik jartzen dugunean. Nire ustez, hiztuna jarri behar dugu erdigunean, begirada berri batez jantzi hiztuna. Imanol Minerren berbetan, “hiztuna osatu, askatu, autodeterminatu, ahaldundu, jabetu eta boteretu behar dugu”. Horretarako, berak feminismoari eta gay eta lesbianen askapen mugimenduei begiratzea gomendatzen digu. Beste berbetan esateko, armairutik irtetera deitzen gaitu.

Beste batzuek antzeko kontzeptua darabilte, baina beste metafora batekin: espaloitik ez jaitsi. Ferran Suay-k osaba Enric-en istorioa kontatzen du. Behin Bahama uharteetara joan zen. Hango gizon zein emakumeak eder askoak ziren, begi handi-handiak zituzten eta batzuek baita berdeak izan ere. Kaletik zindoazen tirriki-tarraka eta, haietako bat aurrean ikusi baino lehen, espaloitik jaisten zen pasatzen uzteko. Hasieran, osaba adeitasun keinua zelakoan zegoen. Baina berehalaxe konturatu zen beti beltzek uzten zutela pasatzen eta, gainera, zuriei bakarrik eta ez euren artean.

Orduan konturatu zen ez zela adeitasun kontua, ez edukazio oneko kontua, sumisio kontua baizik. Gurean ere zenbat aldiz jaisten da euskalduna espaloitik? Ezezagunekin topo egin eta erdaren errepidera jaisten gara etengabe. Ez ala?

MATUSALEN SINDROMEA

Sechu Sende lagun galiziarrak kontatu zidan Matusalen sindromea oso hedatua dagoela Galizian. Sindrome horren arabera, 120. urtea betetzetik zenbat eta hurbilago, orduan eta aukera gehiago duzu jendeak zuri galizieraz egiteko. 120 urte betetzetik zenbat eta urrunago, ostera, orduan eta aukera gehiago gaztelania galiziar doinuarekin entzuteko.

Sindromea bera ere zuzenean ikusteko parada izan nuen behin. Compostelako jatetxe batean geunden olagarrotan itota. Sechuk tabernariari beti-beti galizieraz egiten zion eta besteak gaztelaniaz erantzun. Beti. Erdalduna zelakoan nengoen. Baina, kia, ondoko mahaian gu baino dezente zaharrago ziren batzuk ari ziren olagarroa jan eta jan. Eta haiekin bai, Sechuri galizieraz egiten ez zion morroi hori galizieraz ari zen hitz eta pitz. Jakina, gu baino dezente zaharragoak ziren haiek.

Matusalen sindromearen kontra Galizia aldean hiriguneetan gero eta gehiago dira espaloitik jaisten ez direnak. Izan ere, Sechuk berak esaten duen moduan: hizkuntza aldatzen baduzu, bizitza aldatzen duzu. Biba eguneroko mikroiraultzatxoak!

AITITEAREN INTSUMISIOAK

Aititeak ogia garraiatzen lan egiten zuen, kamioiarekin gora eta behera Bilboko kaleetan barrena. 1976an greba gogorra piztu zen Bilbon. Ogia banatzen zutenek astegun bateko atsedena aldarrikatzen zuten: hau da, igandeetan ogirik ez banatzea. Greba gogorra izan zen, baina langileek irabazi zuten eta, ordutik, aititeak igandeetan familiarekin egoteko aukera irabazi zuen.

Urte batzuk geroago, ordea, okindegiak igandeetan irekitzen hasi ziren berriro. Eta ogia banatzen zitzaien. Gainera, igandeetan ogi kontsumoa beste egunetan baino handiagoa da. Baina ez aititeari esker. Bizirik egon zen bitartean, ez zuen inoiz domeka batean ogirik erosi. Zapatuetan gehiago erosi eta domekan aurreko eguneko ogia jan.

Aititearen intsumisio ekintza xumea, garai bateko elkartasun eta greben omenez. Euskaraz aritu gura dugunok ere intsumisio ekintza txikiak egin behar ditugu egunero-egunero. Okindegian, arrandegian, administrazioan, botikan, … TELP ikastaroen funtsa horixe baita, eguneroko intsumisioan aritzeko trebatzea, eguneroko desobedientzia-eskolak dira haiek.

KANPOKO POLIZIA

Antza denez, denok daramagu barruan polizia bat, txakur bat. Antza denez, pozik bizitzeko polizia hori hil egin behar dugu, garbitu, akabatu.

Euskaldun aktibook ere polizia bat daramagu barrutik edo, hobe esanda, kanpotik. Tabernara sartu, okindegira, eskolara, … eta hizkuntza ohituren aldaketak eragiten ditugu. Gaztelaniaz lasai arraio ari zirenak gu ikusi orduko euskaraz hasten dira barra-barra.

Batzuk ez dira ondo konpontzen bere “kanpoko” poliziarekin. Inkisidore trazak ikusten ei dizkiete euren buruei. Beste batzuok, ordea, euskararen erabileraren motor gisa ikusten dugu geure burua. Eta ez dugu inola ere gure kanpoko/barruko polizia hori garbitu gura.

EUSKARAK PORRO USAINA DU

Euskarak marihuana usaina du, euskarak haxix usaina du, antza. Edo hori kontatzen du, behintzat, Fredi Paia algortarrak. Zehatzago esanda, euskarak Algortan porro usaina duela.

Zer dela eta? galdetuko du irakurleren batek. Eta erantzuna eman behar zaio. Behin berbetan hasita …

Algorta aldean oso koadrila gutxi omen dira euskaraz aritzen direnak. Eta, haien artean, zaratatsuena eta usaintsuena antza tabernaz taberna ibiltzen zen porroak eskutik eskura eta ahotik ahora partekatzen. Gauzak horrela, andre baten ateraldiak bide luzea egin du: Algortan euskarak porro usaina du.

EKOLOGIKOAGOA

Bizi naizen kalean azken urteotan lau denda berri ireki dituzte: garagardo denda bat, diseinatzaile berriek irekitako moda denda, zapata ekologikoak egiten dituen beste bat eta okindegi bat. Lau denda horiek gazteek ireki dituzte, baina batzuek eta besteek darabilten hizkuntza kudeaketa ez da inondik inora berdina.

Garagardo dendak izena gaztelaniaz du, baita barruko kartel gehienak ere. Dendariak, ostera, euskaraz daki eta aritzen da. Diseinatzaile berrien dendan gaztelania dugu jaun eta jabe (edo andre eta jabe): karteletan, dendaren izenean, antolatzen dituzten jardueretan, …

Zapata ekologikoen dendak izena gaztelaniaz du (eta azpi-izena ingelesez, very cool). Karteletan ere gaztelania da nagusi, nahiz eta karteletan-eta euskarak ere izan presentziatxoa. Dendariak euskaraz tutik ez daki.

Okindegia, berriz, ekologikoa da, bertan egiten dute ogia, labea du-eta. Izena euskara hutsezkoa du, dendariak euskaldunak dira (lehen berba euskaraz egiten duten horietakoak), kartelak bi hizkuntzatan daude (hori bai, euskarazkoak alde batetik eta gaztelaniazkoak bestetik). Dendan ematen dituzten euskarriak, poltsak eta abar ere euskaraz daude txukun eta nabarmen.

Ogia ekologikoagoa da zapata horiek baino, nire ustez. Baita Alemania, Txina edo Euskal Herriko garagardoak baino, edo diseinatzaile berri erdaldunena baino. Ezta?

SUBSIDIARIOA

Ekologian askotan aipatu egiten da subsidiarietate (ahoskatzeko zaila!) printzipioa: arazoaren objektutik hurren dagoen agintariak (arau bidezkoak, politikoak edo ekonomikoak) erabaki behar duela gai oro. Hizkuntza alorrari ekarrita honako hau aipa dezaket: bertako hizkuntza batean egin daitekeen oro ez dadila bestelako hizkuntzan egin, ez dezala hizkuntza “globalago” batek egin.

KAIXO MAITIA

Askotan aipatzen da euskararen biziberritzerako familia bidezko transmisioak duen garrantzia. Gainera, azken aldian egin diren ikerketek bikotearen hizkuntza nabarmendu dute. Izan ere, bikotearen hizkuntzak familia hizkuntza zein izango den adierazten du. Eta jakin badakigu ere oso zaila dela bikotearen hizkuntza ohiturak aldatzea. Hori dela eta, bikotea zer hizkuntzatan ezagutu den itzelezko garrantzia du.

Kalean dauden aukerak hortxe daude. Baina interneten ere badaude ligatzeko aukerak. Gehienak erdaretan, baina euskaraz ere badago aleren bat: kaixomaitia.com. Euskaldunak elkarren artean harremanetan jartzeko zerbitzua ematen dute interneten.

Transmisio kanpaina askok baino emaitza hobeak ekar ditzake honelakoak bultzatu eta prestigioa ematea, ezta?

HASARRATZEN GARENIEN ...

Gaztelania ohetik bota duten bikoteak ikertu zituen orain urte batzuk Soziolinguistika Klusterrak. Gaztelaniaz ezagutu eta euskarara pasatu diren bikoteak, alegia. Ondorio oso interesgarriak eman zituen, baina ez naiz horien gainean arituko. Beste bitxikeria baten gainean baizik.

Ikerketa horren arabera, euskara hutsez aritzen diren bikote horietan, haserrealdiak datozenean, ekaitza datorrenean, gaztelaniara makurtzen dira, gaztelaniaz egiten dute. Aztertu zituzten bikote guztietan. Eta zergatik?

Ikerketaren arduradunek hiru arrazoi posible zerrendatu zituzten:

- Berehalakotasuna: haserrealdi batean denbora mugatua da, ez dago nahi beste denbora pentsatzeko.

- Ez gaude lasai: beraz, seguraski zailagoa da hizkuntzaren txipa izatea.

- Segurtasun beharra: gutxiago kontrolatzen den hizkuntzan aritzeak norbera gutxiago den hautematea dakar? Hala dirudi, behinik behin.

EUSKARAREN EGUNAK

Hasiera batean egun bat izan zen (abenduaren 3a), gaur egun gero eta gehiago dira euskararen egunak (astebetekoak dira “ospakizunak” Txorierrin behintzat). Orain bota beharko nuke topikoen parrastada bat: egun guztiak dira niretzat euskararen eguna, pozik izango naiz ospatzen ez den urtean, elbarritu fisiko eta mentalen eguna ere bada abenduaren 3a, eta abar. Baina ez ditut horiek esango. Isilduko naiz.

Gainera, handik gutxira euskal kulturaren festa eta peregrinazioa ere hasiko da Durangon. Gure Meka txikia. Eta topikoen zaparrada ostera ere guardasol barik: egutegiak eta sukalde liburuak salduenak, gero eta erdarazko liburu gehiago dago, manifestazioak, kuestazioak, lagun zaharrak eta berriak, erromeria, …

Baina horiek ere ez ditut esango. Eta txarrena da batean zein bestean parte hartu egingo dudala. Eta ez dakit zergatik.

HIZKUNTZA ETA ZU

Gaztetxoen aldizkarietan, hainbatetan agertzen dira test txotxoloak. Honako honek ere badauka nahikoa txotxolotik. Baina, hala ere, niri behintzat irribarrea piztu dit.

1. Lehen aldia zelakoa izan zen?

a. Ez naiz gogoratzen.

b. Arraro samar sentitu nintzen.

c. Oraindik ez naiz ausartu.

2. Euskara animalia izango balitz...

a. Betizua.

b. Boa.

c. Ornitorrinkoa.

3. Zuretzat diglosia da ...

a. Buru gaixotasun bat.

b. Heste meharrean dagoen zerbait.

c. Ez dakit zer ote den.

4. Larrutan ari zara Torontotik heldu berri den zure bikotekidearekin. Hasperenka ari dela,

esaten dizu euskaraz zerbait lizuna esan diezaiozun …

a. Jakina, naturaltasun osoz.

b. Eskatzen didan moduaren arabera.

c. Ez zait ateratzen.

5. Ba al dakizu zein den Itxaro Borda?

a. Idazlea.

b. Aktorea.

c. Ez dakit.

6. Bete ezazu: maita nazazu gutxiago...

a. Eta goza nazazu gehiago.

b. Eta goazen ohera oraintxe bertan.

c. Eta gorrota nazazu gehiago.

7. Bete ezazu: gau eta egun…

a. Euskaraz bizi nahi dut.

b. Gaupasan lagun.

c. Paso del euskera.

8. Euskaraz hitz egiteak duen onena da...

a. Nahi beste ligatzen duzula.

b. Eusko Jaurlaritzan lan egin ahal izatea.

c. Ba al du ezer onik?

EMAITZAK:

Gehienak c badira: txarto konpontzen zarete zu eta euskara. Euskara zuretzat astuna da edo, besterik gabe, euskaraz paso egiten duzu.

Gehienak b badira: euskararekin harreman ona duzu. Baina ez zaude guztiz ase. Oraindik ez zara ausartu pausoa ematera. Fidatu zaitez apur bat gehiago euskararekin: lasai, ikusiko duzunez ez zaitu abandonatu behar.

Gehienak a badira: loteria egokitu zaizu. Euskaraz natural-natural bizi zaren horietakoa zara. Baina ez ahaztu, errebeldia apur bat ondo dator beti.

GERO ETA GEHIAGO ERABILI, GERO ETA GUTXIAGO ESATEKO

Txepetxek esan zituen hitz hauek Galizia aldean. Ordutik, behin eta berriro etorri zaizkit burura. Esangura argitu nahian askotan eta beste askotan egiten duguntxoa prisma horretatik epaitu eta baloratzeko.

Esaldia oso indartsua da. Eta esanguratsua. Askotan nik ere badut sentsazio hori. Gero eta gehiago erabiltzen da euskara, baina gero eta gutxiago esateko. Hor daude politikarien jardun piper eta gatz gabea, inork irakurtzen ez dituen itzulpenak, errotulaziotik harago ez doazen planak, mila esparru eta arloetan ditugun hutsuneak, eta abar.

Beste batzuetan, ordea, sorpresa atseginak hartzen ditut, han-hemen. Eta zalantzan jartzen dut esaldia, egiatik asko duela jakin arren. Eta esfortzua merezi duela begitantzen zait. Eta irribarrea dela gure armarik onena begitantzen zait. Ilusioa, maitasuna, irribarrea … eta gauzak aldatzeko grina. Eta egiten duguna zuzena dela pentsatzea.

Izan ere, gure erabilera horrek komunitatea sortu eta birsortzeko gaitasuna izan behar du, eragina izan dezan. Eta, batzuetan, hala da. Liburu honetan horren adibide bat baino gehiago aurki dezakezu. Eta kalean gehiago, diot nik.

TABERNETAKO FILOSOFIA

Bilboko Zazpi Kaleak. Zapatua. Arrastia. Koadrilakoekin garagardoka. Lagunen arteko solasaldia. Gaztelaniaz.

Koadrilako neska batek mutil laguna topatu du. Haren gainean ari ginen berbetan. Koadrilako batek aipatu zuen morroiak eskatu ziola berari euskaraz egiteko. Koadrilako lagunak ez zion ezer esan. Baina guri bai.

Oso artifiziala egin zitzaion koadrilakoari. Izan ere, berak dio euskaraz egiten diola euskaraz zuzentzen zaionari, baina horri gaztelaniaz egingo ziola momentu horretatik aurrera. Artifiziala zergatik? Neska lagunarekin gaztelaniaz egiten du tipoak. Koadrilakoak esaten zuen berak jende askorekin egiten duela euskaraz (eta egia da, nirekin adibidez), baina berari euskaraz egiten badiote sistematikoki, bestela ez diela zilegitasunik aitortzen horrelako moralkeriekin dabiltzanei.

Zer pentsatua eman dit lagunen ateraldiak. Ez nago berarekin ados, jakina. Baina barruak esaten dit zentzu apur bat izan dezakeela. Koherente eta natural jokatzeak ate gehiago irekitzen dizkio euskaldunari, ezta? Sinesgarri aritzeak ate gehiago irekitzen dizkigu?

JABETU GAITEZEN

Ikuspuntu soziologiko batetik, hizkuntza baten jabekuntza ikaskuntza baino garrantzitsuagoa da. Eta hizkuntza ahul baten kasuan are gehiago. Ikaskuntza beharrezkoa da, baina benetan erabakigarria jabekuntza.

Eta horretan ari nintzela pentsatzen, zer jabekuntza bitarteko ditugun euskaldunok etorri zait burura. Eta bi motatakoak ditugula bururatu zait: naturalak eta artifizialak.

Naturalak dira familia, lagunartea, kontsumo joerak, auzo-herri-hurbileko zerbitzugintza, … Baina, zoritxarrez, horiek ez daude Euskal Herriko herri eta auzo guztietan bermatuta, ezta familia guztietan ere. Eraginkorrenak dira eta merkeenak, baina ez daudenean, ez daude.

Eta, horretarako, euskaldunok auzolanean sortu ditugu jabekuntza bitarteko artifizialak. Adibidez, mintza-berba-solas lagunak. Edo haur eta gazteei begira, aisialdian sortutako milaka ekimentxo. Edo euskaltegiek sortutako barnetegiak. Baina nahikoak al dira? Eraginkorrak al dira?

LEHENTASUN KONTUA

Oporrak. Troia (Portugal) hondartza zoragarrian etzanda. Eider Palmou eta biok. Mundua konpondu guran. Elkarrizketa mamitsua.

Nire ibilbide akademikoa aztertzen ari ginen Fishmanen eredu soziolinguistikoaren arabera. Nik zuzenbidea ikasi dut Deustuko Unibertsitatean. Klaseak euskaraz jaso nituen zati baten (izan ere, karrera osoko ikasgai guztiak euskaraz jasotzeko modurik ez zegoen). Deustun hainbat irakaslek kristoren lana egi(te)n dute zuzenbidearen ikas-mundua euskalduntzeko: ikasgaiak euskaraz eman (ganoraz ia beti), ikasmaterialak itzuli edo sortu, lege nagusi batzuk euskaldundu (Zigor Kodea, Kode Zibila, …), …

Unibertsitatean geundenean, ikasgai guztiak euskaraz eskatzen genituen, erdarazko taldeekiko independentzia adar berezitu gisa, … Hainbat eta hainbat gauza, sutsuki eskatu ere. Baina karrera amaitu nuenetik urte batzuk pasa dira. Eta pentsatzen jarri nintzen. Buruaren errotari eragiten.

Horrenbesteko esfortzuak fruiturik eman al du? Fruituak eman ditu, bai, zalantzarik ez dago horretan. Baina neurrikoak izan al dira emaitzak, hau da, bat datoz esfortzuak eta emaitzak? Edo beste era batera esanda, egindako esfortzuak euskararen biziberritzean eragin biderkatzailerik izan al du?

Latza da aitortzea, baina egindako esfortzuak ez du ekarri pareko emaitzarik. Zuzenbidea ikasten amaitu eta lanera salto egiterakoan konturatzen zara euskaraz ikasteak ez dizula balio izan. Are gehiago, zenbait kasutan kaltetxoa ere ekarri duzula konturatzen zara (kaltea, batez ere, terminologia teknikoan-eta). Euskaraz lan egingo duten zirkuitutxoak eraikitzea oso zaila da mundu horretan. Euskaraz aritzeko arlo nagusia bezeroei aholkularitza ematea da. Baina, horretarako, ez da beharrezkoa zuzenbidea euskaraz ikastea, euskaldun izatearekin nahikoa eta sobera.

Abokatu, fiskal eta epaile euskaldunak behar ditugu, baita notario eta aholkulari juridikoak ere. Baina, gaur egun, zuzenbidearen lanbideak egituratuta dauden moduan, ia-ia ezinezkoa da euskaraz lan egiteko zirrikiturik aurkitzea, zirrikiturik eraikitzea. Eta, beraz, zuzenbidea euskaraz ematea tema eta erronka polita da, baina unibertsitate mailan (eta, zer esanik ez, lanbide heziketan) karrera hori baino estrategikoagoak badaude, eta horietatik hasi beharko.

Izan ere, lan arloan zirrikiturik egon ezean, irakaskuntzan edo unibertsitatean egindako esfortzuek ez dute fruiturik ematen (ez behintzat esfortzuen parekorik). Indarrak sakabanatu egiten ditugu horrela gainera eta lehentasunak ahaztu. Etxearen hormen koloreaz dihardugu bonbardaketa baten erdian beste behin ere, tamalez.

AHOA BETE SEXU

Sechu Sendek galizieraz eman zuen bere soziolinguistikaren gida sexuala. Nik euskarara ekarri nuen Ahoa bete sexu izenarekin. Gozatzera!

Gure gorputz barruan beste pertsona bat sartzen den lehen aldia, normalean mingainaren bidez izaten da, ahoaren bidez. Bale, aurretik pertsona hori besarkatu ahal duzu, edo belarrian kosk egin. Baina besteen gorputza benetan esploratzen duen lehena mingaina da, aho barruko sekretuak agerrarazten dituena. Gure ahoa ezagutzarako biderik nagusienetako bat da, dudarik gabe.

Horregatik, gaitza da ahaztea pertsona baten barruan sartzen zaren lehen aldia, pertsona bat zure barruan sartzen den lehen aldia. Izan ere, horren bidez gure intimitatea erakusten diogu beste pertsona bati, mingainarekin eta ahoarekin gure nortasuna adierazten diogu.

Ba al zenekien musu bat ematerakoan 29 gihar mugitzen direla? Eta gure taupaden erritmoa bikoizten dela? Eta odolaren oxigeno maila igotzen dela? Bai, musuek bihotzari on egiten diote. Eta, gainera, argaldu egiten dute. Musu on batek 12 kaloria erretzen ditu-eta.

Baina garrantzitsua da jakitea musua bi pertsonen kontua dela. Musua dastamen papilen arteko komunikazioa da, mingaina eta ahosabaiaren arteko komunikazioa, haginen eta ezpainen arteko komunikazioa. Eta hizkuntza erabiltzean bezala, eman eta jaso egin behar da, eskaini eta onartu, aurrera egin eta atzera egin, zarata atera eta isilik egon, sartu eta irten. Izan ere, musua ematea gizakien arteko komunikazioaren adierazpen gorenetako bat da.

Euskararen normalizazioa komunikazio prozesu gatazkatsua da. Eragile sozial kritikoenek administrazioaren hizkuntza politika salatzen dute, edo komunikabideen mespretxua, edo eskolak belaunaldi berriak ez dituela euskalduntzen. Prozesu honetan etengabeak dira aldarrikapenak eta kexak. Hizkuntza galtzea drama da, bai horixe. Baina zer gertatuko litzateke hizkuntzaren normalizazioaren diskurtsoa plazerarekin lotuko bagenu? Gozatzearen diskurtsoaz berba egingo bagenu eta musuaren analogiaz? Umore apur bat beharrezkoa da, gauza serioen gainean berba egin ahal dugu irribarrea ahoan. Musu bustiez ari ginen ... Soziolinguistikaren Gida Sexualean:

1. Gure ahoarentzat eska dezagun beste ahoek duten gozamen bera.

2. Bila ezazu eroso zauden pertsona bat eta aurrera! Ezagutzen ez duzun pertsonekin bat-batean egitea sarritan gozagarriagoa da.

3. Normalizazio prozesua soziala da, konforme. Baina pertsona bakoitzetik hasten da, pertsonen artean komunikazioak trukatzean datza. Bakarrik gauza asko egin ahal ditugu, asko gozatu. Samurragoa da, ordea, beste pertsona bat(zu)ekin musuka ibiltzea.

4. Zure aitak edo amak ez bazuten ikasi, edo ez bazizuten esan zelan egin, lasai, ez da ezer gertatzen, ... Zure kabuz ikasteko garaian zaude oraindik.

5. Gai honen inguruan beti egon dira (eta daude) tabuak, mitoak, informazio gutxi eta ezjakite handia ... Bazter itzazu beste garai batzuetako aurreiritziak eta aurrera.

6. Batzuei gustatuko litzaieke probatzea. Izan ere, jakin badakite gehiago gozatuko dutela. Baina moztu egiten dira. Aukera bat eman. Lotsak bazter batean laga eta ahoarekin goza.

7. Oraindik jende askok pentsatzen du gure ahoa erabiltzea ez dela dotorea, gure ahoa apur bat baldarra dela. Ez dute ideiarik ere ez. Kasu gutxi, beraz.

8. Ahoa harremanak sortzeko, integratzeko, jendea ezagutzeko eta jendeak gu ezagutzeko tresna ezin hobea da. Ahoa erabili ezean, jai duzu. Baina, faborez, ez zaitez astuna izan.

9. Gau bateko igurtzi azkarra izan daiteke. Edo bizitza osorako harremana. Batek daki.

10. Ahoa (hizkuntza) eraginkorra da erabiliz gero. Praktikak hobetzen du jarduna. Inor ez da jakitun jaio.

11. Pertsona batzuek arazo psikologikoak izan ditzakete eta, ondorioz, ahoa ez erabili normaltasunez. Arazo horiek -soziolinguistikaren arabera diglosia, autogorrotoa, ...- konponbidea izan badute.

12. Pertsona batzuek arazo ideologikoak izan ditzakete eta, ondorioz, ahoa ez erabili normaltasunez. Arazo horiek zailagoak dira konpontzen.

13. Musukatzea ere ekintza kulturala da. Zure jendarteko kultura errespetatu. Ipar poloan biziko bagina inuiten artean, arrunta litzateke musuak ematea sudurrak igurtziz.

14. Pertsona batzuek uste dute euren ahoa besteena baino erabilgarriagoa, gaituagoa, erakargarriagoa eta hobea dela. Hara, zer azkarrak diren batzuk.

15. Torloju musuek, hizkuntzak bezala, ez dute pertsonak bereizten, demokratikoak dira: ez dute inor diskriminatzen ez adinagatik, ez arrazagatik, ezta sexu edo jaiotzagatik ere.

16. Osasunerako ona da, bizitza kalitate hobea izateko ere. Gaur egungo munduan ezinbestekoa da gaitasun hau taxuz garatzea.

17. Batzuek uste dute pertsonei prestigioa hizkuntzek (ahoek) ematen dietela. Baina ez da horrela. Pertsonak gara gure hizkuntzari (ahoari) prestigioa eman edo kentzen diogunak. Gure hizkuntza baloratzen ez badugu, nork demontre egingo du?

Ahoa, beraz, gure burua ezagutzeko eta beste pertsona batzuk ezagutzeko biderik onena da. Onena da hizkuntza gure sexualitatea bezala bizi: aske, gozatzen, arduratsu eta osasuntsu. Normaltasunez, kontxo! !

Soziolinguistika eta ahozko sexuaren arteko harremanez berba egingo dugu beste baten. Edo daborduko egin dugu ...

EUSKARA IRAKASLEAREN DEKALOGOA

1. Zu pertsona zara eta zure ikasle guztiak ere pertsona dira. Beraz, pertsonak zarete. Berdinak zarete … eta ezberdinak. Zuk urte gehiago dituzu eta baliteke eurak baino liburu gehiago irakurtzea .. Zu, gainera, irakaslea zara eta egiten duzunagatik kobratzen duzu. Berdinak zarete eta ezberdinak zarete, baina ikasturte honetan behintzat zerbait duzue komunean: euskara, alegia.

2. Zure helburu nagusietako bat da klaseak 50 minutu baino laburragoak direla iruditzea. Gozatuz ikasi. Edozein irakaslerentzat ezinbestekoa da taldeen dinamizazioan formazioa izatea. Irakasle jatorrek animazio soziokulturalari buruzko ikastaroak egin eta liburuak irakurtzen dituzte. Euskarak irakasle erraztaileak behar ditu, dinamizatzaileak, animatzaileak, jabetzea erraztuko dutenak, ezagutza dinamizatuko dutenak eta erabilera animatuko dutenak. Irakasle azkarrek ondo dakite taldeen dinamizazioan trebatzeak arazo asko konpontzen dituela.

3. Jarrera, balio eta arau soziolinguistikoak lantzea oso funtsezkoa da! Garrantzitsuagoa da ikasle batek aurreiritzi bat ezagutu eta gainditzea, akats ortografikorik gabe idaztea baino. Aurreiritzi batek ikasle horrek euskaraz ez idaztea ekar dezake, azterketa aroa amaitu ondoren. Gaur eta hemen lehenetsi behar da ikasleek hizkuntza-gatazka ezagutu eta barneratzea eta giza-errealitateari buruzko ikuspegi kritikoa eraikitzen joatea. Adin txikikoak izateak ez du esan nahi herritarrik ez direla. Lehen ikasgaia: pertsonak dira hizkuntza prestigiatu edo desprestigiatu egiten dutenak, ez dira hizkuntzak pertsonei prestigio gehiago edo gutxiago ematen dietenak.

4. Ikasleak arazoaren parte baino, konponbidearen parte dira. Ikasgelako pertsona bakoitza eraldaketa sozialaren iturri izan daiteke (A eta ez ahaztu institutuko lankideak eta gurasoak, jakina).

5. Azukrearen prezioa, sexismoa, bizikleta erabiltzea, tabakoaren kontrako legea, natura suntsitzea, osasun publikoa, adin nagusitasuna, hizkuntza, … dena da politika. Politika da herritarroi interesatzen zaigun oro, jendarteko kide garen heinean. Inor ez da apolitikoa, denoi, gutxi zein asko, interesatzen zaigulako jendartea. Beste kontu bat da alderdi batekoa izan ala ez. Eta hizkuntza eta jendartearen gaiari buruz ari gara berbetan. Beraz, garrantzitsua da gelan honen gainean eztabaidatzea: zer garrantzia du Gaztea irratiak? Zergatik ez dago ETBn rock-ari buruzko programarik? Ezinezkoa al da euskaraz ligatzea?

6. Garrantzitsua da psikologiari buruzko liburu batzuk begiratzea. Hizkuntza nortasun kontua da, soziala bezain pertsonala. Derek Walcott poetak, adibidez, honakoa esaten du: “hizkuntzaz aldatzen baduzu, bizitza aldatzen duzu”.

7. Errespetua eskatzen badiezu, errespetatu behar dituzu; sormena eskatzen badiezu, sortzailea izan behar duzu; lana eskatzen badiezu, langilea izan behar duzu; parte hartzea eskatzen badiezu, parte hartu behar duzu; komunikazioa eskatzen badiezu, komunikatzailea izan behar duzu; zuzentasuna eskatzen badiezu, zuzena izan behar duzu; ikasteko eskatzen badiezu, haiekin ikasi behar duzu; aldatzeko eskatzen badiezu, zuk ere aldatu behar duzu; zurekin fidatzea nahi baduzu, haiekin fidatu behar zara, eta abar.

8. Egiten duzunak mundua aldatzeko balio ez duela uste baduzu, ikasleek ez dute gauzak aldatzen ikasiko. Ezta tz tx baten ordez. Egiten duzuna gure hizkuntzaren egoera aldatzeko balio ez duela uste baduzu, ikasleek ere ez dute zugandik ikasiko hizkuntzaren egoera aldatzen. Ezkortasunak geldiarazten gaitu. Ez da hezitzailea. Jendarte arauek -ikusezinak, isilekoak- esaten dute zer den normala eta zer ez. Baina arau horiek aldatu daitezke. Irakasle baten eskolak emateko moduak arau horiek betikotu edo aldatzen lagundu dezake.

9. Testu-liburuek laguntza eman dezakete. Baina hizkuntza eredurik onenak kaleetan daude, telebistan, liburuetan, hiztegietan, egunkarietan, elikagaien etiketetan, telefono-gidetan, CDetan, DVDetan, interneten, gure elkarrizketetan. Materialik onena da gutako bakoitzak egiten duena.

10. Eskola kaleetara eraman behar duzu eta gelan sartu behar duzu kanpoko errealitatea. Hizkuntza jendartean bizi da. Gela ezin da izan burbuila. Ikasgelatik irten zure ikasleekin batera. Ikasgelatik irten eta hizkuntza bizi kanpoan, hitz egiten eta mespretxatzen duen jendearekin, ikasten eta ez ikusiarena egiten duen jendearekin, eraiki eta suntsitzen duen jendearekin. Bidaia bakoitza aurrera egindako pausoa da, beti.

Anima zaitez. Egun onak eta txarrak daude. Gogoratu une onak eta indarra hartu egiteko lan asko dagoelako eta hizkuntzak behar zaituelako. Arnasa hartu. Gazteek behar zaituzte. Zorte on.

BIGARREN MAILAKOAK

Soziolinguistika. Berba potoloa da, mardula. Normalean entzuten dugunean atzera eragiten digun berba horietako bat. Baina soziolinguistikak gure bizitzan eragiten du, une orotan gainera, guk nahi ala ez. Horrexegatik, uste dut beharrezkoa dela soziolinguistikak ematen dizkigun armak ezagutzea, batez ere egoera minorizatuan dagoen hizkuntza delako gurea.

Eta zer demontre da soziolinguistika? Ba, hizkuntza eta gizartearen arteko harremana aztertzen duen zientzia. No eta to. Eta hori zer demontre da? Ba, dena, den-dena. Esnatzen garenetik ohera joan arte hizkuntza gurekin harremanetan dago. Pentsamoldetik hasi eta edozein iragarki edo komunikabideetan amaitu. Baina ez gaitezen engaina, soziolinguistikak ez ditu prozesu indibidualak aztertzen, prozesu kolektiboak baizik: hizkuntza ohiturak, hizkuntza eskubideak, hizkuntza jarrerak, normalizazioa, hizkuntza gatazkak, hizkuntza portaerak, … Izan ere, soziolinguistikaren erpinek hainbat diziplina ukitzen dute: psikologia, antropologia, politika, zuzenbidea, komunikazioa, …

Mataza askatzen hasi beharko noizbait. Soziolinguistika, batez ere, soziologia da eta ez horrenbeste linguistika. Hizkuntza interesatzen zaio bai, baina prozesu sozial gisara. Soziolinguistikak ez du aztertzen hizkuntza, ez bere sintaxia, ez joskera, ez morfologia, ez horrelakoak. Horiek filologoentzat. Soziolinguistikak erabilerari kasu, ez egiturari; kanpoko fenomenoei, ez hizkuntza barneko kontuei.

Bereizketa horri soziolinguistikan corpus eta estatus plangintza deitzen zaie. Corpus plangintzak hizkuntza biziberritzea du helburu. Hizkuntza kodetzea, modernizatzea, estandarizatzea. Hau da, hizkuntza egoera berrietan erabili ahal izateko moldatzea.

Estatus plangintzak, ordea, hizkuntza komunitatea biziberritzea du helburu, hizkuntza komunitate horren estatusa igotzea, hizkuntzarentzat erabilera esparru berriak irabaztea (edo daudenak bermatzea), alegia.

Bien artean, zein da lehentasunezkoa? Biak dira beharrezkoak, baina estatus plangintzarik ezean, estandarizatutako hizkuntza laborategi hizkuntza baino ez da izango. Estatus plangintzak du lehentasuna, erabateko lehentasuna izan ere. Azken finean, hizkuntzaren normalizaziorako alderdi linguistikoak bigarren mailakoak dira. Beharrezkoak, baina bigarren mailakoak. Eta gure herrian horietan tematzea, gaur egun, denbora galtze hutsa litzateke. “Sultanaren kanoiak gure etxea birrintzen ari diren bitartean, ez da zentzuzkoa hormen koloreari buruz eztabaidatzea”.

NIAGO

Ez zait asko gustatzen lau haizeetara zabaltzea nire soziolinguista fazeta hau. Ezagutzen nautenek badakite, baina beste askok ez. Behin hitzaldi bat ematea suertatu zitzaidan eta lagun bat hurreratu zen.

Hitzaldia amaitu eta haizea hartzen berba-dantzan aritu izan ginen biok ala biok. Honetaz eta hartaz. Zeruaz eta infernuaz. Elkarrizketa erdian Urtzik ia oharkabean barru-barruan burrunbada sorrarazi zidaten berbak jaurti zituen: “euskaraz aritzen naizenean niago naiz, izan gura dudanaren eta naizenaren artean koherenteago”. Horrexegatik, hain zuzen ere, egin du euskararen aldeko hautua bilbotar gazte honek.

Izan ere, Mari Luz Estebanek esaten duen bezala, garenaren eta izan nahi dugunaren arteko amildegian gara nor.

ESTU-ESTU

Harremanak euskaraz edo gaztelaniaz ezberdinak ei dira. Euskarazkoak estuagoak ei dira. Lehenengo momentuan, behinik behin. Inoiz joan ez zaren gasolindegian euskaraz arituz gero, konfiantza giroa errazago lortzen ei da.

Zer esanik ez, egoera larritxoagoak direnean. Gomutan dut, aspaldi, Fuerteventurara egindako bidaia. Hotelean arazo bat eduki zuten Azpeitiko neska bik. Beste hainbat bezeroren artean, Bergarako bikote bat eta gu geu geunden. Hiru familiak zelanbait elkartu, elkarri babesa eman eta arazoa konpondu genuen.

Zergatik batu ginen? Hizkuntzagatik, jakina. Euskaraz harremanak estuagoak ei direla esaten hasi naiz. Euskarazko hautua egin duen Urtzi bilbotarraren berbak dira.

NAPARTHEID

Hamabost-hamasei urterekin nik ez nuen euskaraz berbarik egiten. Banekien, baina egin ez. Eskola orduetatik kanpo behinik behin. Entzun ere musika euskaldun gutxi entzuten nuen (Negu Gorriak bai, baina askoz gehiago ez). Eta irakurri 0.

Orduan, egun batean deskubritu nuen Napartheid izeneko fanzinea. Txundituta geratu nintzen. Abangoardiazko komiki aldizkaria, zer eta euskaraz! Napartheid. Ikusten nuen bakoitzean tabernatik lapurtzen nuen eta etxera eraman. Gerora harpide egin nintzen, hala ere.

Napartheid-ek zer eragina eduki du nire bilakaeran? Ba, ez dakit. Baina nerabetasuna eta euskara niretzat Napartheid eta Esan Ozenki dira. Gerora etorri diren gozamenen pizgarri zelanbait: Joseba Sarrionandia, Berri Txarrak, Anjel Lertxundi, Zea Mays, Xabier Montoia, Dut eta abar.

GAZTEAK ETA EUSKARA

Izenburu originala aukeratu dut, originalen artean originalena. Jarrai dezagun ba, galdera originalak egiten: zergatik ez dute gazteek euskaraz egiten? To eta no, hori da hori originala izatea, pentsatuko du batek baino gehiagok. Erronka berriak gustatzen zaizkit, dudarik ez. Eta bide malkartsu zein berri horretan nik ere nire aletxoa ekarri nahi dut. Has gaitezen hasieratik, hortaz.

Egia al da gazteek ez dutela euskaraz egiten? Ba, zorionez edo zoritxarrez gezurra da. Gazteek euskaraz egiten dute, eta ez diot nik. Inkesta soziolinguistiko eta kale neurketa guztiek hori esaten dute. Eta ez hori bakarrik: helduek baino gehiago egiten dute euskaraz. Ostia, orduan zergatik esaten da gazteen artean euskaraz ez dela egiten?

Ba, fideltasun kontuagatik izango da akaso. Izan ere, gazteen artean hizkuntza leialtasuna txikiagoa ei da, beste adin tarte batzuetan baino. Bale, arrazoi. Baina hau ere ez da guztiz egia. Gazte gehiagok du euskaraz nola edo halako gaitasuna. Zenbait lekutan gazte gehienek badute ulertzeko gaitasuna eta berba egiteko gaitasun minimoa. Baina, era berean, gazteen artean euskarazko hala-moduzko gaitasuna dutenak gehiago dira beste adin tarte batzuetan baino. Eta horrek azaltzen du hein handi batean euskararekiko leialtasun eskasagoa.

Izan ere, lagun arteko erabileran (besteetan ere, baina honetan bereziki) erosotasunak goitik behera baldintzatzen du jarduna. Erosotasunik izan ezean, ez duzu erabiliko. Eta hori ez dago konpontzerik: edo eroso izan edo erdarak erabili. Eta erdarak erabiliz, erosotasun gehiago eta ohitura batzuk finkatuta. Eta hori aldatzen zaila da, oso zaila, gezurra badirudi ere.

Baina ez gaitezen engaina. Euskaraz ondo moldatzen diren askok ere ez du euskara erabiltzen. Ados, baina asko kopuru erlatiboa da. Asko, zerekin alderatuta? Asko, zeren arabera? Egia esateko, euskaldunok oro har leialtasun handia erakusten dugu, edo hori dio behintzat Txillardegik asmatutako formula matematikoak. Formula horrek neurtzen du matematikoki euskaldun batek zenbat aukera dituen euskaraz egiteko leku zehatz bateko euskaldun kopurua aintzat hartuz. Ba, herri gehienetan erabilera formula horrek adierazten duena baino handiagoa da. Eta zergatik? Ba, euskaldunok trinkotze maila dezente handia erakusten dugulako. Hau da, euskaldunok euskaldunekin batzera jotzen dugu, eta euskaldunekin jardutera.

Aldendu gara apur bat. Itzul gaitezen, ba. Ondo egiten dutenek zergatik ez dute egiten? Ba, ez dakit, eta seguru haiei galdetuta ere, ez luketela jakingo zergatik, edo erantzun topikoak emango lituzkete: ohitura eta halakoak. Baina bestelako arrazoiak ere egon badaude.

Ohiturarena egia da. Eta oso zaila da aldatzen. Tabakoa uztearekin alderatu dute askok hizkuntza ohiturak aldatzearena. Eta egia da, baina posible da, nahiz eta tabakoarekin gertatu bezala, borondate irmoa behar den. Eta sarritan tabakoarekin bezala, laguntza ere behar da.

Baina ohituraz gain, bestelako arrazoiak ere badaude. Fishman soziolinguistak social rewards bezala izendatu zituen arrazoi hauek. Guk, itzulpen librean, jendarte-sariak deitu ahal ditugunak. Eta zer dira hauek? Ba, labur-labur, jendarteak hizkuntza bat erabiltzeagatik edo ez erabiltzeagatik ezartzen dituen sariak edo zigorrak. Sari eta zigor sozialak beti ere.

Pentsa dezagun, beraz, apur bat: zer sari eta zigor sozial dakartza euskarak? Eta zer sari eta zigor erdarek?

MOTIBATU

Gazteak motibatu behar ditugu (dituzue), antza. Euskara gehiago egin dezaten, jakina. Erraza da esaten, egiten ez dakit nik.

Motibatzeaz ari ginen. Nik ez daukat erantzuna, bestela ez nuke hemen botako hain arin. Azkar joango nintzateke patentatu eta aberastera. Baina pista batzuk baditut, han-hemen entzun eta egindakoetatik abiatuta.

Lehenik eta behin, gazteak ez “kriminalizatu”. Aski da. “Egin euskaraz” bezalako errieta-erreguek ez dute balio. Euskaldun agertzea gaur eta hemen joera nagusiaren kontra igeri egitea da. Helduontzako erraza ez bada, pentsa gaztetxoentzako.

Bigarrenik, entzun. Gazteek asko dute esateko. Euren sentimendu, bizipen, kezka, interes, beldur eta abarrak oso garrantzitsuak dira. Ezagutu behar ditugu horiek guztiak, aldaketarik eragin nahi badugu.

Hirugarrenik, tresnak eman. Gramatika tresnak beharrezkoak dira, jakina. Baina… hizkuntzen kontaktuen dinamikak garrantzitsuagoak dira. Fisikari buruzko teoria dezente ezagutuko dute, baina euren egunerokoan hizkuntzekin duten harremanaz zer dakite? Dinamika psikologikoez ari naiz, soziologikoez ari naiz, ez Txepetxen edo Fishmanen teoriaz, ez diglosia zer den. Batzuok deitzen dugun soziolinguistika domestikoa dut buruan.

Eta, laugarrenik, lasai. Nik, adibidez, 15-16 urterekin ez nuen euskaraz egiten klasetik kanpo. Baina geroago egin nuen euskararen aldeko hautua; nik eta nire klaseko beste hainbatek. Eskolan ereindakoak izango al zuen eragina? Ez dakit, baina ez dut uste sobera egon zenik.

Ez dut aipatu, baina irakasleak eredu izatea ere oso garrantzitsua da. Funtsezkoa, esango nuke nik. Esaten denari indarra ematen dio egiten denak, ezta? Gainera, kasu batzuetan, euskarazko eredu gertukoena irakasleak dira. Ez gara hasiko hemen erlijio irakasleei eskatzen zaien portaera arduratsua eskatzen, baina…

OREOAK

Bizardunak taldeari ikasi nion oreoak zer ziren. Pogues-en bertsio gogoangarri batean azaldu ziguten argi eta garbi zer ziren oreoak: kanpotik beltzak izan arren, barrutik zuriak direnak. Galleta ezagun horien tankera.

Gure oreoak ere baditugu. Euskaldun azalean, baina barren-barrenean erdaldun, ezta? Hona hemen Itzain erabiltzaileak zuzeu.com-en botatako zerrendatxoa.

Miren ikastolako irakaslea da 30 urtez geroztik. Ikastola-kumea du alaba ere. Baina, Ikastolako atea atzean utzi bezain laster, erdaraz bizi da alabarekin eta erdaraz, halabeharrez, euskara pixka bat sikiera, ikasteko “astirik izan ez” duen senar abertzale erdaldunarekin.

Bittor musikaria da. Euskaraz abesten du, militantziaz. Hori da “bere” hizkuntza kutunari eta “bere” herriari, egiten dien ekarpena. Eszenatokitik jaistean, ostera, erdaraz jarduten du taldekideekin, teknikariekin, lagunekin…

Antton euskaltzaina da, eta euskara irakaslea, eta euskaltzale porrokatua, eta… emaztearekin-eta, erdaraz egiten du ia beti. Ohitura kontuak, badakizu…

Bestela egundoko ekarpena egiten dio euskarari. Lasai dago, beraz, alde horretatik. Zenbatek egiten du, bada, berak baino gehiago euskararen alde?

Iñaki kazetaria da. Eta euskaltzale fina, “konprometitua”, gauzak garbi eta ideiak ondo sustraituta dituen horietakoa. Han eta hemen laguntzen du euskara sustatzen, hedabideetan egindako ekarpenen bidez batez ere. Bere lanean bikaina da, eta konpromisoa lehen kolpean sumatzen zaie bere testu eta irudiei. Lanak sarean saltzen ditu, frilans, freelance… erdara hutsez.

Ekhi, EAEko hizkuntza politikarako arduradunetako bat da. Administrazio publikoan euskararen eremuan bide luzea egindako emakumea. Hori bai, bulegoa eta eraikina atzean utzita, erdara noranahikoaren besoetan etzaten da gozo-gozo. Lagunekin, abesbatzan, elkartean… Lanak lan, jaietan jai!

Sabin enpresa-gizona da. Euskaldun peto-petoa, ikastola-kumea,… Etxean euskaraz bizi dira, oso argi daukate zer diren-eta: euskaldunak. Baina lana eta familia ez dira nahastu behar, ahal dela. Horregatik beharbada, erdara hutsez jarduten du bere enpresan, lankide gehienak euskaldunak dituen arren. Webgunea, publizitatea, jarraibideak, harreman komertzialak eta bestelakoak… guztiak burutzen dituzte erdaraz.

Aitor politikaria da. Abertzale sutsua. Familiatik datorkio, eta txikitatik bizi izan du politika etxean. Egun politikarako eta politikatik bizi da. Ardura gero eta garrantzitsuagoak hartzea egokitu zaio. Euskaltzalea da, duda egitea ere! Ibilaldia, Korrika, Nafarroa Oinez eta Herri-urrats gorriz azpimarratuta dauzka egutegian. Ez du horietara huts egingo nolanahi. Lau horiek ez, beste jarduera guztietarako… erdara! Argi dauka euskara ez dela “inposatu” behar. Espainieraren eta frantsesaren inposaketaz iritzirik ez du.

SUSEDIDOAK

Baina horietaz aparte, askotarikoak dira euskararekin gurean dauden esperientziak. Kike Amonarrizek honako hauek batu zituen behinola:

Euskara = eskola

Bilboko Etxebarria Parkean gaude. Igande goiza da eta hamar urteko mutikoa jolasean ari da beste mutiko batzuekin. Halako batean, batek honela galdetu dio:

- ¡Oye! ¿Tu padre es maisu?

- No. ¿Qué pues?

- ¡Hombre! ¡Es domingo y te está hablando en euskera!

Euskararen zuzentzaile automatikoa

Muskizko Kultur Etxean gaude. Guraso erdaldunei emandako hitzaldia amaitu da eta ama bat inguratu zait:

- Mira, Kike. Es que hasta ahora no me había atrevido a preguntárselo a nadie, pero...

- Tranquila… ¿Qué te preocupa?

- Es que con el castellano esto no pasa.

- ¿Pero pasar, qué?

- Mira, es que cuando empiezas a hablar en euskera, nada más empezar a hablar… ¡Todo el mundo te corrige!… ¡Y todos diferente!

Gure herrian arrotz I

Baionan gaude. Euskal Museoaren atarian. Garazi aldean euskara ikasi duen japoniar honi Euskal Museoa bisitatzea otu zaio gaur. Sarrerako leihatilara hurbildu da eta:

- Egun on! Nahi nuke museoa ikusteko sartze bat erosi.

Eta sarrerak saltzen dituenak:

- Pardon! Mais je ne parle pas le japonais!

Kalitatean irabazi ala galdu?

Tolosara egingo dugu jauzi. Euskararen kalitateari buruzko hitzaldi guztiak adibide honekin hasten nituen:

- Guk hamalau urte genituenean, Tolosako kaleetan eta gazteon artean ez genuen sekula akatsik egiten euskaraz hitz egiterakoan. Inoiz ez genuen okerrik egiten gure artean euskaraz ari ginenean … Beti eta denok erdaraz egiten genuelako!

Gezurra badirudi ere, urte haietan eta Tolosan, ez zegoen kalean euskaraz egiten zuen bertako gazteez osaturiko koadrilarik. Euskararen kalitateari dagokionez, beraz, zer egin dugu, irabazi ala galdu?

Gure herrian arrotz II

Tolosan jarraitzen dugu. Mende hasiera da eta Iurre auzoan gaude. Alaba txikiarekin paseatzen ari naizela, beste haur bat gurutzatu dugu. Alabak hizketan entzun dio bere amarekin, eta burua jiratuz, honelaxe esan dit zeharo harrituta:

- Aita! Ume hori “sitano” ari da!

Harrigarria egin zaio Tolosan adin txikiko ume bat erdaraz entzutea.

Guraso anormalak

Donostiara joko dugu azken suzedidoaren bila. Zazpi urteko alaba afaltzen ari da gurasoekin. Kezkaren bat dabilki buruan eta azkenean kanporatu egin du:

- Ama, zuek zergatik ez zarete normalak? Zergatik egiten duzue beti euskaraz?

DERIOZTARROK BOST KONTINENTEETAN

Orain dela urte batzuk, Derioko Tximintx euskara elkarteak ekimen polit bezain interesgarria jarri zuen martxan: Derioztarrak 5 Kontinenteetan (edo D5K).

Eta zertan datza? Ba, aste bateko bost egunetan hainbat derioztarrek eurek egindako bidaiaren bat kontatzen dute, euskaraz eta jendaurrean, argazkiz eta mapaz hornituta.

Herriko jendeak bere bidaiak kontatzea. Sinplea da ideia. Eta herriko hainbat tabernetan. Eta emaitza? Ba, urte hauetan bost hitzaldien artean 100 pertsonatik gora, batez beste 25 hitzaldiko (kontuan hartuta Deriok 5.000 biztanle duela eta horietatik %30 gutxi gorabehera euskalduna dela).

Izan ere, D5K martxan jartzeko arrazoi hauek izan zituen Tximintxek buruan:

- Gertuko, hurbileko ekimen bat martxan jartzea. Horregatik, derioztarrak eta tabernetan.

- Derioko euskaldunen parte hartzea bultzatu nahi genuen.

- Sortzaile eta ikusle rolak apur bat lausotzea.

- Inguruko harremanak bultzatzea.

Eta, gainera, inguru hurbilean eragiten, auzo-komunitate-herrian eragiten. Fishmanen ereduaren arabera, eragin beharreko oinarrizko esparruan. Eta merke, oso merke egin daitekeen hitzaldi zikloa, 0tik gertu du kostuak. Euskararen erabilera ez du normalizatuko, ez horixe. Baina aurrerapauso xumea da norabide egokian. Hurbila, gertukoa, motibatzeko modukoa. Datorren urtean berriro egingo dugu(te).

ESPRINTA ALA MARATOIA?

Aspaldi idatzi zuen Lluis Aracilek L’esprint de les dones artikulua (euskaraz Emakumezkoen esprinta). Gutxi gorabehera, honakoa esaten zuen Aracilek orduan: “emakumeek beranduago egiten dute elebiduntzea, baina azkarrago amaitzen dute prozesua”. Hau da, emakumeak beranduago hasten dira hizkuntza nagusia ikasten, baina azkarrago “ahazten” dute euren jatorrizko hizkuntza.

Galdera bat datorkit burura: eta alderantziz? Berreskuratze prozesuetan zelan jokatzen dute emakumeek? Azken kale neurketaren arabera, emakumeek gehiago erabiltzen dute euskara adin tarte guztietan. Arrasaten gazteen artean egindako beste ikerketa batek esaten du euskaraz diharduten lagunarte bakarrak neskez osatutakoak direla. Esanguratsuak datuak. Baina agian bizkorregi ondorioak ateratzeko.

AURREIRITZI SALDA

Irakurri dut Luis Azpiazuk idatzi duen Gazteak, musika eta euskara artikulua. Lan horretan Arrasateko gazteek musikarekin eta, bereziki, euskarazko musikarekin duten harremana aztertzen da.

Eta … benetan harrituta utzi naute. Gazteek esaten dutena ikaragarria da. Aurreiritziak bata bestearen atzetik. Euskarak ez omen du balio drogei buruz kantatzeko, euskarak ez omen du balio iraintzeko, ez omen du balio punk musika egiteko, gaztelania gogorragoa omen da, zuzenagoa, bortitzagoa, eta abar. Eta euskal musikaz zer ulertu eta Benito Lertxundi, Laboa, trikitixa eta Ken 7. Hori, non eta Arrasaten!

Nola aldatzen diren gauzak, kamarada. Hori kantatzen zuten Hertzainak taldekoek orain dela 30 urte: eta drogak nahi ditut AEKn, eta abar. Baina gaur egun, antza, ezin da. Ez da sinesgarria.

KONPLEXUA DA

Orain dela urte batzuk, euskara ikasten ari ziren lagun batzuk gonbidatu genituen TELP tailer batera. Berez ez dagokie, euskaldun kontzientzadunentzat baitira saiook, baina erabaki genuen hauek ere gonbidatzea taldea naturalagoa izan zedin.

Adi jarraitu zuten ikastaroa, adi eta harri. Harrituta, esan gura nuen. Saioak amaitutakoan, parte hartu zuen ikasle batekin aritzeko aukera izan nuen. Eta hark honakoa jaurti zuen deblauki: “ez nuen uste euskaldun zaharrek horrenbeste konplexu zutenik. Guk edukitzea normala da, baina haiek?”

Zer pentsatu latza eman zidan. Euskara ez dakitenek (edo gutxi dakitenek) ez al dute uste euskaldunok konplexurik dugunik? Edo konplexu gutxi dugunik?

ESTEREOTIPOAK

Hainbat aldiz esan zioten Niko Etxart kantari zuberotarrari ezin zela euskaraz rocka egin. Edo, hobe esanda, rocka euskaraz egitea sakrilegioa zela. 90. hamarkadan ere batzuek esaten zuten ezin zela dance musika euskaraz egin eta etorri ziren Hemendik at taldeko neska-mutilek eta pikutara bidali zuten uste ustela.

Apur bat geroago hip-hoparen txanda etorri zen: ezin da hip-hop musika egin euskaraz. Selektah Kolektiboa eta haien uberan etorritako beste guztiek gezurtatzen dute harako iritzi-miritzia. Eta horrela mila estereotipo txertatu eta erantzi behar izan ditugu.

Euskaldunon komunitateak ere mila aldiz egin behar izan die aurre tankera honetako estereotipo eta uste ustelei. Adibidez, Espainiako agintari batek esan zuen ezin zela fisika kuantikoa euskaraz irakatsi. Eta handik gutxira Joxerra Etxebarria irakasleak bota egin zuen uste hori lurrazpira. Eta hori bakarrik azken urteko kasu oso esanguratsua aintzat hartuta.

Ez dut uste gure bizitzan euskaldunik egongo den honako adibide bati aurre egin ez dionik. Tristea da bai, baina hori da hizkuntza txikiak hitz egiten dugunon patu malapartatua.

HEIDIREN EUSKALTEGIA

Qaqortoq herrian geunden, Groenlandia hegoaldean. Trabesia bat egin ondoren, ostatu batera agertu ginen. Lo egin eta hurrengo goizean gosari gozoa prestatu zigun bertako jabeak, Heidik. Kafe beroa, ogi txigortua, eta abar. Gosaria inoiz baino gehiago luzatu genuen, momentu bakoitza disfrutatuz.

Gosariko trasteak batzen ari ginela, Heidi gugana hurreratu egin zen. Gosariaz galdetu zigun eta, egoera aprobetxatuz, Groenlandiari buruzko klasea emango zigula esan. Guk berehala onartu genuen eta segundo gutxitara hor ari ginen denok, euskaltegiko ikasleen antzera, gure groenlandierari buruzko lehen (eta azken?) klasea jasotzen.

Denok batera: Qujanaq, ajorpoq, takuss, … Denok batera groenlandierazko lehen berbak ahoskatzen. Kuianak, aiorpok, takux, … eta abar. Horren ostean, hogei bat minututan Groenlandiari buruz hasi zen berbaz, balizko independentziaz, hizkuntzaren geroaz, ondare naturalez, … Eta guk galderak bata bestearen atzetik josi genituen.

Heidiren euskaltegian. Heidiren ostatuan. Txepetx izeneko batek honakoa esan zuen behinola: Hizkuntza ez da gramatika bat, hizkuntz komunitate bat baizik. Beraz, hizkuntza ikastea hizkuntz komunitate batean murgiltzea da.

KIBUTZ EUSKALDUNA

Jon Urruxulegik 2008ko ekainaren 10ean artefaktu hau ondu zuen Berria egunkarian:

Ia erabat hutsik dauden herrietako bat euskaltegi bihurtzea. Bertara joan, herri batek behar duen administrazio guztia martxan jarri eta komunitate euskaldun bat eratu. Batzuk bertan biziko lirateke, agian, okupatutako etxe batean bezalatsu. Beste batzuk hilabete edo birako joango lirateke barnetegi klasiko batera joaten diren bezalaxe. Abereak, baratzeak, hitzaldiak, irakurketak, eztabaidak, bizitza. Zereginak banatzeko asanbladak.

Subentzio beharrik gabeko euskaltegi librea, idealismoaren habia, Nor-Nori-Nork sistema zigortzailerik gabeko eskola liberatzailea, euskaraz bizi leloaren praktika sozio-linguistiko plastikoa, kibutz euskaldun ez estatala, naturaren kodigoaren erresuma, euskal herria litzatekeen euskaltegia litzateke horrelako bat. Zergatik ez martxan jarri?

SOKA ERREBELDEAK

XIX. mendearen amaieran lantegietako bizi-baldintzak latzak ziren. Beharginak oso gazte hil egiten ziren eta alkoholak benetako triskantzak eragiten zituen gizonen gibeletan baina, batez ere, jipoitutako emakumeen gorputz ubelduetan. Anarkistek, ordea, higienea bultzatu nahi izan zuten langileen artean.

Higienearen bultzada horretan mendietara joaten hasi ziren arnas garbiaren bila. Birika zikinak biziberritzera. Gurean ere, abertzaletasunak mendia izan du ihesbide diktadura garaiko aire kiratsean. Eta mendia izan zen jendartean ideiak zabaltzeko bide emankorra, gainera.

Mendizaletasunak hainbat balio zekarren: elkartasuna, askatasuna, ingurunearekiko babesa, … Sokakide(ar)ekin, batez ere, harremana berezia eta indartsua izan behar da. Izan ere, mendian denok gara elbarri bizkarra emanez elkarri. Konfiantza ezinbestekoa da.

Balio horiek urteekin gesaltzen joan dira. Eta ez du ematen aurrera begira gesaltze hori geratuko denik. Gure jendartean ere antzeko prozesua bizi izan da euskararekin, ezta? Birika zikinak biziberritzeko balio izan zuen mendiak. Balio dezatela balio horiek ere euskaldunon biziberritzerako.

KONPASAREN TEORIA

Tximintx euskara elkarteko kide bat Erandiokoa da. Eta behin baino gehiagotan aipatu izan du konpasaren teoria. Zertan datzan azaldu beharko dut ba!

Esan bezala, Erandiokoa da, Erandio Goikoa auzokoa, nahiz eta aspaldi Derion bizi. Auzo horretako euskal komunitatearen gesaltzea azaltzeko konpasaren teoria darabil berak. Frankismo garaiko euskal komunitatearen gesaltzea, hain zuzen ere. Erandioko plaza (edo eliza bera) zentrotzat hartuta, konpas batekin zirkuluak marraztuz gero mapan, plazatik zenbat eta urrunago, orduan eta "euskaldunago". Hau da, Erandioko plazatik abiatuta, zirkuluak egiten hasiz gero, Erandioko euskal komunitatearen gesaltze prozesuaren argazki paregabea lor dezakezu. Berak dioen moduan, salbuespenak egon badaude, baina salbuespenak baino ez dira. Eta, gaineratzen du, salbuespeneko kasuak burugogorrak izateagatik direla. Burugogor politikoak, hain zuzen ere: plazatik hur bizi arren, euskal nortasun politikoa garatuta zuten gurasoek transmisioa bermatzen zuten, bestela ez.

Teoria interesgarria iruditu zait. Gesaltzearen arrazoiak zeintzuk diren iradokitzea baino ez zaio falta. Baina horiek nik aipatzea baino, agian zuek atera beharko dituzue, ezta?

IZENAK ETA IZANAK

Patxi Salaberriri 2007an egin zioten elkarrizketa Berria egunkarian, euskal izenen inguruan egindako liburu baten harira. Hona hemen handik ateratako lerrokada bat:

XVI-XVII. mendeetako pertsona izenak, adibidez, soilik artxiboetan zeuden. Egia da hizkuntza guztietan gauzak aldatzen direla, baina gure kasuan akulturazioa izan da, izen horiek ohikoak baitziren. Ez naiz Tristan edo Percebalez ari. Joanes, Mallico, Charticoz ari naiz. XIX edo XX. mendera jo, eta ez dituzu aurkitzen. Akulturazioa izan da.

Euskararen historia soziala oso gai korapilatsua da, oso dokumentu gutxi baitaude. Saiakera batzuk izan dira, baina gaur egun oraindik orain gauzak nahiko ilun daude. Patxi Salaberrik klabe bat ematen digu. Baina klabe asko falta zaizkigu oraindik.

Euskararen historia sozialak asko erakartzen nau. Hala ere, aitortu behar dut gehiago erakartzen nautela etorkizunari begirako egitasmoek. Askoz gehiago.

ABIZENKERIAK

Euskaldun orok filologo bat ezkutatzen du. Zehatzago esanda, etimologian aditu bat. Are zehatzago, aizkolari genealogiko bat (zuhaitz genealogikoak botatzen dituenari aizkolari deitu dakioke, ezta? ).

Garagardoa eskutan hor hasten zaizu bat: nire Villanueva hura nafar abizena da, Aezkoako azken ipurdiko zokokoa. Txor, txor, txor. Nire Salinas hori Leintz-Gatzagatik ei dator, esango dizu beste batek. Hurrengo egunean anaiak esango dizu Gatzagatik ez, Elorrioko mendi puntako auzo batetik ei datorrela Salinas sonatua. Urliak esango dizu García ere euskal abizena dela eta gazteatik ei datorrela.

Galdera batek egin du bidea nire buruan, artez egin ere: nondik ote dator nire Rodriguez hori? Eta Gomez hori? Tortillari buelta pare bat eman ostean, erantzunak ere artez egin du bidea neure buruan: eta zer arraio inporta zait niri nondik datozen? Axola zaidan gauza bakarra da nora doazen ...

NI BARIK, GU

Gaztetan gu izaten zen gure neurri bakarra. Ni-rik ez zegoen. Edo baldin bazegoen, ez zen funtsezkoa, gu zen funtsezkoagoa. Dena gu-ren alde, gu eta gutarrak, gureak eta gutarrak. Gu, bakarrik inoiz ez, beti trumilka.

Geroago konturatu ginen, antza, euskaldunok mundu ikuskera berezia dugula. Eta Patxi Juaristik erakutsi zigun ale bat, ondasunei dagokiena, bere Euskaldunak eta ondasunak liburutxo zoragarrian. Esaera zaharrak aztertu zituen berak eta handik tesia egin. Euskaldunok ondasunekiko izan ditugun harremanei buruz.

Haren arabera, etxea osatzen zuten ondasunak bi motatakoak ziren: iraunkorrak eta ez-iraunkorrak. Iraunkorrak unean uneko etxekoen gozamenerako ziren (esate baterako, abereak) eta ez-iraunkorrak, berriz, belaunez belaun transmititu beharrekoak. Beraz, ezin ziren saldu (gaizki ikusia zegoen saltzea).

Ondasunak etxeko, etxerako eta herrikoak ziren, baina gutxitan agertzen ziren propietate pribatu bezala. Ondasun iraunkorrak ez ziren norbanako batenak bereziki, herritar eta sendi desberdinenak baizik eta, ondorioz, etxeko kide eta herritar guztiek zuten ondasun horiek erabiltzeko eskubidea; ondasunak erabiltzeko aukera elkarte bateko kide (etxeko edo herriko kide) izateagatik lortzen zuen norbanakoak, eta ez, gizaki izatearen arrazoi hutsagatik.

Filosofia horren oinarria da ondasunekiko harremanetan arduratsua izatea: atzetik datozen belaunaldiek ondasun horiez gozatzeko eta erabiltzeko eskubidea zutenez, herriko edo etxeko ondare arduradunek ezin zuten ondasunekin nahi zutena egin. Gauzak horrela, ardura hori egoki beteko zuen norbait aukeratzen zen; herriaren kasuan alkatea eta etxearen kasuan berezitasun onenak zituen seme-alaba.

Euskal Herrian besteekiko eta ondasunekiko arduran oinarritutako jendartea zegoen garai batean, non etxea jendarte-bizitzaren erdigune moduan funtzionatzen zuen erakundea zen eta norbait izatea nonbaitekoa izateari lotuta zegoen; norbait izateko nonbaitekoa (etxeko edo herriko kide) izan behar zuen norbanakoak. Jendarte horretan, gainera, lanari garrantzi handia ematen zion mundu ikuskera zegoen; ondasun iraunkorrak lanik egin gabe jasotzen ziren eta, beraz, ezin zen haiekin nahi zena egin. Ondasun ez-iraunkorrak, ordea, norbanakoak landu behar izaten zituen eta lan horrek legitimatzen zuen ondasun horiekin nahi zena egiteko aukera; hori bai, beti ere logika baten barnean. Ez zegoen, beraz, alferkeriarentzat lekurik.

Gazte garaian erabiltzen genuen gu hura ez zebilen agian horren oker. Autoelikatzen garen espirala izateko, gutasuna ere beharrezkoa litzateke?

MISTERIOAK

Transmisioa ez da transfusioa, batzuek bestela uste arren. Gogoratzen umeetako telefono apurtua izeneko jolasa? Ezer ez da jaso zen moduan eman, ezer ez da berdin besteei pasatzen.

Gainera, transmisioa dinamikoa da. Goitik beherakoa bezain behetik gorakoa. Hala ere, transmisioak misterio bat izaten jarraitzen du. Euskararen iraupena bezainbestekoa, antza. Anjel Lertxundik ere antzekoa uste du.

“Euskal mundu sinbolikoaren biltzaile eta ikerlariak (Barandiaran, Azkue, Webster, Aita Donostia, Cerquand…) zazpi probintzietako bazter batetik bestera zebiltzanean ahozko tradizioa jasotzen, topos berdin asko topatzen zuten han eta hemen, labe berdinetik edo berdintsutik irtendako gozopilak aurkitzen zituzten Zuberoako puntetan eta Urbasako bordetan. Nola egiten zuten transmisioa, nolakoa zen kantuen, ipuinen, jolasen joan-etorrien sarea? Merkatuei esker ote zen, Tolosatik Iruñera edo Iruñetik Zangozara arre-arre mandako zebiltzan saltzaile, buhame, morroi eta perratzaileen ahotik? Nola, bestela? Ez dakigu, baina misterioz betea da transmititu zigutenaren barne-koherentzia eta, aldi berean, ugaritasun koloretsua.

Ez zuten eskola-sistemarik, ez zuten telebistarik, ez zuten internetik. Aukerez beteriko beste mundu batek bizi gaitu. Ezin eutsi, ordea, mendeen lanbroetatik iritsi zitzaigun mirariari.”

EGIN KONTU

Ruper Ordorikaren ahots zoliak belarriak jo dizkigu maiz honako kantu honekin. Igor Elortzak ere galdetzen zuen ea modernoak ez ote genituen aspaldi zaharkiturik. Aurrerabidea nora doa eta nondik?

Egin kontu

bost mila zazpiehun

kultura ezberdin

desagertu dira historian.

Esaten dutenez

aurrerabidea

elkar jan horretan

oinarritu da mendeetan zehar.

Beraz ez larritu

izan jakintsu

orpoa erakutsi

aurrerabideari.

Jarraitu egiozu

asko dakienari

behingoz utziozu

baldar izate horri.

Gabiltza hainbeste

nor gara gu

zer gara gu

euskotarrak gara gu

Ez dela egoki

egunak ematea

zilborrari begira

munduan zentroa bagina

Ez dela zilegi

insolidarioa ei da

traban ibiltzea

ezberdintasun kontuekin

Diru kontua dela

autokonplazentzia

atzerakoia

txokoan bizitzeko gogoa.

Gabiltza hainbeste

nor gara gu

zer gara gu

euskotarrak gara gu

Ez baita ahaztu behar

kultura guzti horiek

zirela traba hutsa

delako progreso horrentzat.

Ez baita ahaztu behar

bost mila kultura

desagertu horiek

ezin dira okerturik egon.

GURE ARTEKO AZKENA

Guri askotan gustatzen zaigu agoniko jartzea. Baina ez gara bakarrak. Félice Dubois-en testu hau dugu horren adibide:

Gure arteko azkena naiz, dagoeneko ez daukat norekin berba egin. Atzo bertan, andrea nuen ondoan. Elkarrekin gure txikitako urteak gogoratu genituen.

Nire andre maiteak utzi egin nau. Ez dugu seme-alabarik izan, ez gara ausartu. Mundua -gure mundua- gehiegi aldatu baita.

Gogoratzen dut aita etxera itzultzen, aztoratuta: Zuri bat ikusi zuen. Orain dela mila ilargi izan zen. Ordutik, gure buru gaineko zerua ez da lehengo bera.

Bizi izan gara, gure arbasoek bizi zuten bezala, Lurreko maizterrak bezala. Baina beste batzuk heldu eta esan zuten: “hau guztia, hemendik aurrera, gurea da”. Zer erantzun eman ahal izan genuen? Milioika berba geneuzkan milioika landare, txori, arrain, animaliei deitzeko, baina ez geneukan bat bera ere ez “jabetza, jabego” izendatzeko.

Gure arteko azkena naiz. Nirekin batera desagertu da gure aitak erakutsitakoa, bere aitaitarengandik ikasi zuen guztia.

Ez dakit idazten. Nire hizkuntza ederra eta zaila da, baina haizean kantatu egiten da, harean marraztu egiten da.

Eta bihar, ni ere desagertzen naizenean, zuek guztiak zerbait galduko duzue.

TRIGLOSIA

Urtero Gabonen bueltan Tximintxeko batzar potolo bat egiteko aprobetxatzen dugu, urteko balantzea egin eta hurrengo urteko lan ildoak definitzearren. Baina, sarritan gertatu legez, batzar-ostea batzarra bera baino interesgarriagoa izan zen.

Batzar-osteak Derion Txapasenean egiten genituen garai haietan. Bertan eztabaida mamitsua eta saltseroa izan genuen. Gaia: batua, euskalkiak, mendebaldeko hizkera, bizkaiera batua, etxeko hizkera.

Denetarik entzun zen, baina oro har denok nahiko ados geunden eztabaidaren funtsean. Batek esan bezala, batuazale amorratu izatetik orain beste muturrera pasa da jende asko herri honetan. Mutur batetik bestera, beraz.

Azkenean, mendebaldean hiru hizkuntza mota lehian daudela izan zen ondorioa: euskara batua, espainola eta bizkaiera (baina ez bizkaiera batua, etxeko hizkera baizik). Bizkaiera batuaren aurkako iritzia orokorra zen: ez du ezertarako balio, egoerak eta egoerak daude eta horien arabera estandarra edo etxekoa erabili beharko lirateke, batuaren kontrakoek bizkaiera batuarekin gauza bera egin dute, ...

Ni ere eztabaidan izan nintzen, sutsu gainera. Eta goian esandakoarekin bat nator, erabat. Bizkaiera batua baino gauza absurdoagorik ez dut ezagutu. Euskalkiek batua aberastu behar dute, jakina. Eta euskalkiek euren lekua dute etxeko hizkeran, herri komunikabideetan eta abarretan. Baina zer zentzu du Txorierriko herri aldizkarian dabe aditza erabiltzea Txorierrin inork erabiltzen ez badu? Horretarako, dute erabili eta kito.

Eztabaida kaotikoa izan zen, eta kontakizuna ere apur bat anabasa da. Baina hori da eztabaidek dakartena, kaosa, eta galdera berriak egitea.

ZER DAUKAGU EUSKALDUNOK ESPORTATZEKO?

Gaur egun esportazioak garrantzitsuak ei dira gurean. Hemengo enpresek gauza asko esportatzen dituzte: altzariak, armak, trenak eta abar. Baina ez gara horretaz arituko hemen. Bestelako esportazioei egingo diegu kuku.

Soziolinguistika arloan zer daukagu esportatzeko? Hori da galdera. Eta hainbat erantzun eman dakioke, baina hemen neurea emango dut. Nire erantzuna.

Garabide elkartekoek euskararen berreskuratze esperientziaren inguruan lan eskerga (eta eskertu gabea) egiten ari dira. Munduko Hegoko herriei begirako dibulgazio eta esperientzia-saltze ederra bezain ezinbestekoa. Baina eurek aipatzen dituzten gauzez gain, esportatzeko moduko gehiago badaude, nire ustez.

Bi egile (Txillardegi eta Txepetx) eta, batez ere, bi egile horien lan teorikoaren inguruan egin diren bi ekimen praktiko: ahozko erabilera neurtzeko metodologia eta euskara elkarteak.

Metodologia aldetik, munduko soziolinguistikari ahozko erabileraren inguruko metodologia eman ahal diogu. Metodologia berritzailea da eta hemen sortu, ondu eta zaildu da. Eta munduko hainbat bazterretan interesez hartuko lukete, nire ustez.

Txepetxen teoriak ezagunak dira hemendik kanpo (eta hemen ere). Baina hemendik kanpo teoria horietan oinarritutako (ondo ala ez, baina hori beste kontu bat) euskara elkarteen mugimendua zeharo ezezaguna da.

Egongo dira esportatzeko moduko beste hainbat gauza, baina goian esan bezala, horiek dira nire erantzunak.

JARRAITU ETA IREKI

Euskara nondik dator? Ahaiderik al du? Milaka liburu eta artikulu daude horren inguruan, milaka teoria. Baina oraindik ez dute teoria horiek adostasunik. Eztabaida biziko gaia da orain ere eta horrela izango dela luzaroan ematen du.

Baina euskarak misterio handiagoa gordetzen du bere baitan: XXI. menderaino bizirik irautea. Zergatik dirau bizirik euskaldunon komunitateak XXI. mendean?

Hainbat erantzun egon dira: bakartze geografikoa, kasualitatea eta abar. Juan Carlos Etxegoien “Xamarrek” testu honetan horiek guztiak birrintzen ditu:

“Gure hizkuntza komunitatearen iraupena harrigarria da historikoki. Pentsatzea hori kasualitatea izan dela, mendien artean ahaztutako herri bakartua izatearen ondorio dela, inozokeria galanta da, historian eta geografian, besteak beste, ezer ez dakiguna erakusteaz gain.”

Bestelako erantzun batzuk badira, hala ere. Jon Sarasuak bi berbetan laburbiltzen du misterioa: jarraidura eta irekidura. Sarasuak jarraidura sen kultural batekin lotzen du: eman digutenari jarraipena ematea. Irekidura, berriz, unean unekoari zabalik egotea da: berrikuntzei, garaian garaiko modari, inposatu digutenari, … Bere berbetan, hala ere, askoz hobeto ulertzen da:

“Tradizioei leiala izateko modu bakarra katea segitzea da, baina katean segitzeko sortu egin behar da, eta sortzeko nahastu egin behar duzu, konbinatu, bestela egiten duzuna kopiatzea besterik ez da”.

Misterioa teorikoki argitu aurretik, gurean askotxok, intuitiboki bada ere, bi oinarri horiek praktikara eraman zituzten. Bertsolariak aipatzen dira maiz, baina gaur eta hemen, ordea, musikari buruz ari naiz. Eta euskal musikan bada horren adibiderik.

Mikel Laboak, oharkabean edo ez, bi uztarri horiek batu zituen, maisuki batu ere. Jarraidura asko landu zuen. Euskal Herriko hainbat eta hainbat kanta tradizional berreskuratu eta guztion ondare musikalaren parte egin zituen: esate baterako, Haika mutil, Bereterretxen kanthoria edo Iturengo arotza.

Baina Mikel Laboaren kantagintza ez da bakarrik herri kantak berreskuratzea. Beste bi zutabe nagusi izan zituen, irekiduraren adibide biak ala biak. Batetik, egile modernoen poesiak musikatu zituen: Gabriel Aresti, Bertold Brecht, Joseba Sarrionandia, Joxanton Artze edo Bernardo Atxaga musikatu ditu. Eta, bestetik, abangoardiako kantak ere eratu zituen: Lekeitioak sailekoak hain zuzen ere.

Hori gutxi balitz, bere kantu asko tradizional bihurtu dira (edo bihurtzen ari dira): Txoria txori, Izarren hautsa, Martxa baten lehen notak, … Bertsolariek ere erabili dituzte berak sortutako melodiak bertsoak taxutzeko.

Baina ez hori bakarrik. Musikari gazteagoekin harreman sakona izan zuen. Baita haiengan eragin eta arrasto sakona utzi ere. Adibidez, rock musika muturrekoena egiten duten Lisabökoekin lan egin zuen (nahiz eta bera bestelako musika egiten zuen “agurea” izan). Gazteek bi disko (eta hainbat bertsio) paratu dituzte haren omenez: Txerokee mitikoa (Negu Gorriak, Sutagar, Bap! !, M-ak, Delirium Tremmens, …) eta Txinaurriak (Willis Drummonds, Ama Say, Anari, Mursego, Berri Txarrak, Ruper Ordorika, …). Eta beste talde batzuek ere egin dituzte bertsioak: Oreka Tx, Morau, Zea Mays, Dut, ...

Jarraitu eta ireki. Bertatik bertara eta bertakoentzat, baina kanpokoa gureganatuz. Horixe izan da Mikel Laboak soziolinguistikari egindako ekarpena, ekarpen oharkabea bada ere. Ireki eta jarraitu. Bertakoa ahaztu gabe, begi bat (edo bi) kanpoan egiten denari adi. Oso adi.

Baina nik baino hobeto beste batek adierazi zuen behinola. 1974an Joxanton Artzek honela definitu zuen Mikel Laboaren kantagintza: “Herriak beti zahar beti berri izaten dira; eta garaian garaiko, eta lekuan lekuko mendez mende egosi duten tankeraz sortzen zaizkien galdekizunei erantzuna ematen saiatzen dira; honek, hain zuzen, beren nortasun bakana eta orokorra finkatzen du”.

Mikel Laboak Atxaga musikatuz honela gaztigatzen zigun bere kanta ezagun batean:

Gure hitzak

Esan berriz esan

Ez daitezela ahaztu

Ez daitezela gal

ARASÁN

Arasán herri fierra bezain txikerra Pirinioetan dago, Huescan, Benasque haranean. Bertako jatetxe bakarrean bapo bazkaldu ondoren, terrazan gaude tragoak eskutan. Berba eta berba ari gara. Momentu batean komunera hurbildu da bat eta bueltan Arasán herriari buruzko liburua dakar.

Arasán herriaren historia, bitxikeria etnografikoak, ondare materialari buruzko aipamenak, dantza, jai eta ospakizunen gainekoak, herriko etxeen eta bertakoen istorioak, eta abar, eta abar.

Oporretan izan arren, ezin obsesioei itzuri egin. Hizkuntzari buruzko aipamen bila abiatu naiz liburuan barna. Orriak pasa eta pasa, berriro pasa, berriro begiratu eta hara. Arasandarrek zer egiten zuten badakigu, zer jaten zuten, zelan egiten zuten jai edo dantza, … baina tutik ere ez arasandarrek euren artean erabiltzen zuten hizkuntzari buruz (edo hizkuntzei buruz). Arasandarren historiak badakizkigu, baina eurak mutu dira.

ORHIPEAN

Orhiko xoria, Orhira tira.

1992an argitara eman zuen lehendabizikoz Xamarrek Orhipean liburu zoragarria. Tradizioak, ohiturak, mitologia, literatura, bertsolaritza, … era dibulgatibo eta entretenigarrian. Euskaltasunetik eta euskaratik jakina.

Euskal arimaren gidaliburua, euskaltasunaren entziklopedia laburra, oinarrizko gidaliburua, … Bertako zein kanpokoentzako opari bikainak dira beti Xamarren liburuak. Galizia aldean Xamarren liburu bat baino gehiago jaso dute nire lagunek.

Hala ere, Orhipean liburuak izan du nire lagun galiziarren artean arrakasta gehien. Liburu laburra, irakurterraza, dibertigarria, xaloa, … Gure herriaren bisita-txartela munduan, ingelesez, frantsesez, katalanez zein gaztelaniaz.

Izan ere, inork ez du babesten ezagutzen ez duena.

DEKRETUAK

Robert L. Cooper soziolinguistak dio hizkuntza plangintzako erabaki gutxi egikaritu daitezkeela dekretu bidez. William Mackey soziolinguistak ere antzekoa dio: “hizkuntza legeek ez dute beren helburua lortzen, hau da, ez dute lortzen hizkuntza jokaerak aldatzea. Hizkuntza legeak eraginkorrak dira sustatu nahi den hizkuntza beste alorretan nagusi baldin bada: nagusi kulturan, ekonomian, demografian, eta abar”.

Orduan? Legeei egin behar diegu muzin? Dekretuei mus? Lege garapen egokiari trufa? Ez. Baina lehentasuna quilomboetan daukagu, hiztun komunitate gisa iraun nahi badugu. Quilomboetan? Zer dira quilomboak, bada? Segi irakurtzen, arren.

QUILOMBO

Brasilen ihes egiten zituzten esklabo beltzek oihanera jo ohi zuten. Oihanean bizirauteko elkartu egiten ziren ihes egindako beste esklabo batzuekin eta komunitateak sortu. Horiek dira, hain zuzen ere, izenburuko quilomboak. Komunitateak. Komunitate autoeratuak.

Ubuntu ere jatorri afrikarreko berba da, quilombo bezala. Esangura bat baino gehiago ei ditu. Baina hedatuena, antza, “ni naiz gu garelako” da. Honi lotuta pasadizoa kontatzen da. Antropologo (?) batek ume batzuei jokoa proposatu zien: zuhaitz baten ondoan fruituez betetako saskia jarri zuen. Umeei esan zien heltzen zen lehenari saski osoa emango ziola. Umeek elkarri begiratu, besoetatik elkar oratu eta batera egin zuten korrika, eta batera gozatu sariaz.

Antropologoak, orduan, harriturik galdetu egin zien zergatik: eta umeek ubuntu erantzun. Ni naiz gu garelako, alegia. Ubuntu da etxeko ordenagailua piztu eta ikusten dudan lehen berba. Izan ere, software libreko sistema eragile nagusiak Ubuntu du izen eta filosofia.

Gure etorkizuneko euskarak ere quilombo-ak eta ubuntu-ak beharko ditu.

PALATAN

Txikitan hondartzara askotan joaten nintzen gurasoekin. Aitari ez zaio gehiegi gustatzen, baina niri bai eta askotan joaten ginen. Aita eta biok uretara sartzen ginen (ama ez dut sekula ikusi itsasoan) eta, horren ostean, palatan aritzen ginen biok ala biok.

Baina … nik ez nuen ulertzen jolasaren funtsa. Nik palatan aita irabazi gura nuen (xakean edo beste edozein gauzatan bezala) eta ez nuen ulertzen hondartzan palatan aritzeko elkarlana behar-beharrezkoa dela. Biok jarri behar dugu gugandik apur bat, bestela ez dago modurik palekin hondartzan gozatzeko.

Beranduago ikasi nuen jolasaren funtsa, denborapasaren funtsa, elkarlana ardatz. Gure hizkuntza biziberritzeko ere elkarlana funtsezkoa dugu (Iñaki Arrutik esan zuen elkarlana normalizazioa dela). Ditugun ezberdintasunak momentu batez ahaztu, eta batzen gaituenari oratu. Izan ere, elkarlanean aritzea erantzukizuna artikulatzea da, hau da, gure komunitatearen geroa komunitate horren partaide garenon eskuetan dago. Beraz, elkar ulertzera kondenaturik gaude. Palatan eraginkor aritzera behartuta gaude.

GATZAREN ARDURA HARTU

Eta gatzaren ardura hartu behar dugu. Komunitate baten geroa komunitate hori osatzen dutenen araberakoa izango da, edo ez da izango. Komunitatea ehundu, saretu, batu, bereizi, trinkotu, elkarlotu. Baina guk erabakitzen duguna, guk hartu behar baitugu gatzaren ardura.

Ezin gara inoren zain egon. Askatuko gaituen inor ez dago, askatuko gaituen legerik ez dago, dekreturik ez da. Guk egin behar dugu, beste inork ez du egingo guk egin ezean. Gatzaren ardura hartu behar dugu, baina nork hartu behar du?

Beti egon da minoria aktibo bat, beti. Beti egon dira aitzindariak izan direnak, garenak. Minoria aktibo hori gaitu behar da, gaitu behar dugu geure burua. Aitzinago joko dutenak babestu, aitzinago joko dugunok jagon. Bero eta su, fereka eta gozo, umorez blai.

Gatzaren ardura hartzen dutenei bidea samurtu, gozatu, arindu behar zaie. Lagundu eta babestu, geriza eman. Gatza gatxa baita.

MINTZA EGUNA

2007an izan nintzen lehendabizikoz Mintza egunean, Donostian, Derioko zenbait berbalagunekin batera. Ordurako, baneraman denboratxo bat soziolinguistika aplikatuan (hau da, Derion euskaraz ondo moldatzen ez ziren batzuekin batera astero pare bat ordu batzen euskaraz natural aritzeko). Egun horren ostean, honako gogoeta hau plazaratu nuen:

Ez dut Mintza egunari buruzko kronika bat idatziko, beste hainbatek egin dute nik baino hobeto. Nik irakurketa soziolinguistikoa egin nahi dut. Askotan egiten dugu berba plangintzez, kontu teknikoez-eta. Baina ahazten zaigu plangintza horien atzean pertsonak daudela. Eta pertsona horiek emozioak eta sentimenduak dituztela, baita aurreiritziak eta interes ezberdinak ere.

Mintza egunak (eta oro har, berbalagunen mugimenduak) euskararen normalizazioan eragiten du eta emaitzak, gainera, ikusgarriak dira. Horrez gain, parte hartzen dugunon autoestiman ere eragiten du. Konplexuak alde batera lagatzeko aukera ematen du mugimendu honek. Baina ez bakarrik ondo moldatzen ez direnen konplexuak.

Donostian nabaritu nuen euforia giroa, adiskidetasun giroa. Baina, horrez gain, euskararen normalizazioan bene-benetan eragitearen sentsazioa. Eta hori ez da makala, gure euskalgintza honetan.

Horrez gain, ikasten ari direnak gure balizko komunitatera proiektatzeko asmatu dugun biderik emankorrena da. Hobeak egongo dira, baina orain arte ez dugu asmatu bide horiek topatzen. Naturalagoak izango dira, dudarik ez. Baina gaur egun indarrean dagoen biderik naturalena hauxe da. Eta hortik abiatuta, hizkuntza komunitatearen trinkotzeko bidea. Fishmanek aipatzen duen gertuko komunitatean gainera. Hizkuntzaren transmisioa bermatuko duen gertuko komunitatean.

Berbalagun egitasmoek bertute asko badituzte, emaitza zoragarriak eta abar. Findu beharrekoak ere baditu, hala ere. Batez ere, komunitatera proiektatzearen gainean. Izan ere, herri oso erdaldunetan akaso komunitaterik ez dago, beraz ezin proiektatu. Zer egin behar du berbalagun mugimenduak? Komunitatea sortu? Horretarako gaitasunik ba al du?

KOMUNITATE BI (EDO HIRU)

Gurean bi komunitate ei daude (edo hiru). Mila aldiz entzun eta irakurri dugu. Eta bai, egia da, komunitate bi (hiru) daude gurean, baina, ai ene, zeintzuk dira komunitate horien mugak? Zeren inguruan ardazten dira ba?

Hizkuntzak definitzen ditu komunitateak? Hizkuntzak ala beste zerbaitek? Nire ustez, hizkuntzak ez ditu definitzen komunitateak gurean: batzuontzako akaso bai, baina gehienentzako ez. Izan ere, zein dago zugandik hurbilen: euskaraz egiten duen UPN ala Sarkozyren hauteslea ala euskaraz ez dakien Bildu zein EAJ bozkatzen duena?

Hizkuntzak gurean emozio-karga sakona du, identitatea ematen du, nortasuna. Baina ez da erabakigarria nire ustez komunitate bateko zein besteko kideak bereizteko. Ez da erabakigarria: abertzaletasuna da oraindik orain balizko bi edo hiru komunitate horiek bereizten dituena.

IKERTU

Teresa Moureri honako irakurri diot:

Azken hamarkadetan galiziera ikerketa lerro garrantzitsua bilakatu da. Galizieraren bariazio fonetiko, morfologiko eta lexikalen gaineko informazio uholdea dugu. Baina horretara bideratutako energia erudizio hutsa dela ematen du, hizkuntzaren aldeko aktibismoa nahiko aparte uzten den heinean.

Eta, nahi barik, eta ez dakit zergatik, galiziera jartzen duen tokian neure buruak euskara jarri du ...

MAKULUAK

Gure komunitatea askotan ez dabil oso autozentratua. Ez dabil oso fin osasunez. Horrelakoetan, Bertolt Brecht-ek idatzi eta Berri Txarrak taldekoek zaratatsu bihurtu zuten poesia honekin gogoratzen naiz. Eta makuluak apurtzeko gogoa sartzen zait.

Zazpi urte geldirik iragan nituen nik, ezin eman pausorik.

Jo sendagilearengana hark berehala galdetu zidan: “zertarako makuluak?”

nik erantzun: “elbarria naiz”.

“Ez nau batere harritzen” izan ziren haren hitzak: “saiatu zaitez ibiltzen,

tramankulu hauek dira ibiltzen uzten ez dizutenak, tramankulu hauek dira zure traba nagusia”

“Ausartu zaite, saia ibiltzen, narras zaite lau hankatan”.

Munstro bat zirudien barrezka ozen, krudel, bi makuluak hartzen

nire bizkarraren kontra pausatzeaz batera,

morroiak barreari ezin eutsiz bota zituen sutara.

Orain banabil, orain badakit, orain sendatuta nago;

barre algara akuilu batek osatu ninduelako

zenbaitetan bakarrik, makilak ikustean,

ordu batzuz soilik motelago nabil

baina ibili banabil, orain banabil.

ANTZOKIA

Lekuak leku baino ez dira, lau horma kasurik onenean (karpapeak ere gustuko ditut). Lau horma, hori baino ez. Garrantzitsuena ez da hori.

Garrantzi handiagoa du edukiak. Eta eduki horrek emozioak sorrarazten baditu are gehiago. Unibertsitateko parkea ondo iltzatuta dut gogoan eta ez bereziki leku polit eta atsegina delako. Eta horrela beste mila.

Edukiontzi politak baino, eduki liluragarriak dituen etxe zabarrak gurago. Eta Bilboko Kafe Antzokiarekin (beste neurri batean Hori Bairekin ere) horixe gertatzen zait. Emozioz eta energiaz betetako gau gogoangarrien zerrenda luuuuuuuuuuuuzea da. Barruraino heltzen zaizkizun kontzertu, emanaldi eta abarrak zientoka. Eta zapatu zein eguenetako gau zoroak.

Horregatik du Kafe Antzokiak lekutxo bat neure bihotzean. Ez euskararen alde egiten duten lanagatik, ez. Euskaraz gozatzetik sortutako emozio bizigarriengatik. Horregatik baino ez. Eta ez da gutxi. Leku gutxitan gertatzen baita hori gurean, zoritxarrez.

Izan ere, euskararen aldeko lan boluntarioa ere horrela irudikatu (nahi) dut. Allartean blogean honako hau esaten zuten:

“Ekintza ludikoa boluntarioa da, sortzailea, librea... Elementu hauek desagertzen direnean sortzeko plazera ere desagertzen da. Hori da botereak lortzen duena... gure bizimodua deserotizatzea, eta horren aurrean suzedaneoak sortzen ditu (honi genitalismoa deitzen dio). Txepetxen teoriak sakondu nahi zituen mintegiak ere "adorez eta atseginez" izena hartu zuen. Euskararen aldeko militantzia halaxe aldarrikatu zuen Txepetxek: atseginean oinarritua, erotizantea”.

BIHOTZA, BURUA, ESKUAK

Lelo hori Irrien Lagunei ikasi nien. Sentitu, pentsatu, ekin leloa ere. Eta beste hainbat gauza, komunitate honen sukaldegintzan aipatzeko modukoak. Baina gauza batekin geratuko nintzen: pozarekin.

Batez ere, poza transmititzen dute, alaitasuna, ilusioa, kemena, adorea, indarra, zuzentasuna. Koloreztatu gura dugun mundu zati honetan beharrezkoak dira ilusio katalizatzaileak. Eta horrela ikusten ditut nik pailazook. Eta nire moduan, beste askok.

Baina, gainera, haren proiektuak sendoak dira. Oinarri eta zimendu gogorrak dituzte, sustrai sakon eta indartsuak. Baina, era berean, adar luze eta anitzak dituzte, munduari begira eta bestelako mundutxoei begira. Ai, zenbat irakaspen soziolinguistiko gure pailazoek!

Txikira hordago hainbatetan egin ostean, hordago txiki horiekin gauza handiak lor daitezkeela erakutsi digute. Aupa Euskal Irria!

BIZITASUN BIZIGARRIA (ORAIN ARTE BATZUEK BIZINDAR DEITZEN ZUTENA)

Orain arte komunitate baten bizindar (zergatik ez bizitasun?) etnolinguistikoa neurtzeko ikerketa luze-luze bat egin behar zen: neurtu behar ziren faktore demografikoak, estatusa, sostengu ekonomiko zein politikoa, kultur faktoreak, bakoitzaren hautemateak eta usteak, …

Antza denez, inkesta edo galdetegi bateria luze baten ordez, zenbait zantzu kontuan hartu eta bizitasun hori antzeman daiteke. Edo hori dio behintzat Joan Boix-Fuster soziolinguista katalanak:

a) denda edo jatetxeetan zein da hizkuntza publikoa? “Nor da azkena? edo “¿quién es el/la último/a?” edo “C'est vous l@ dernier(e) arrivé(e)”?

b) zein da etorri berriek lehen-lehenik adoptatzen duten hizkuntza?

c) kaleetako publizitate kartelak eta mezuak zein hizkuntzatan daude?

Haren ustez, ez da askoz datu gehiagorik behar. Bizitasunaren argazki sinplifikatua lortzen dugu horrela.

BERRESKURATU DEZAGUN GURE KANTUA

Txepetxen liburu mordoa irakurri dut. Txepetxi buruz ere mordoxka artikulu. Baina ez nuen aurrez aurre ezagutzen, neure moduan miretsi arren. Carballon (Galizia) bera ezagutzeko parada izan nuen. Haren hitzaldia entzun eta, ondoren, Marije Manterola eta biok bi orduko elkarrizketa egin genion.

Sarritan gogoratzen dut egun hura. Erdia ere ez nion ulertu, mardulegia, sakonegia, trinkoegia izan zen neure adimen eskaserako. Gerora, apurka-apurka zentzua harrapatu diodala uste dut, kostata bada ere. Txepetxek berbaldia honela amaitu zuen:

Gure kantua birsortu dezagun.

Amets eginarazi diezaiogun banaka-banaka, pribatuan.

Eta gero, bakoitzak bere eremutik

Ikasarazi dezagun denok salbuespenik gabe,

Edonori, diskriminaziorik gabe,

Publikoan.

Hor dago antza beste guztia ulertzeko gakoa. Berreskuratu dezagun gure kantua!

ASTINDU GARUNA, LAGUNA

Baliabide mugatuak ditugu eta ez du ematen aurrerantzean askoz baliabide gehiago izango dugunik. Beraz, bada garaia lehentasunak ezarri eta horien arabera jokatzen hasteko. Inteligentzia soziolinguistikoa erabiltzen hasteko garaia da.

Lehentasuna zer? Bigarrentasuna zer? Hondarra zer? Sukalde aparatuak esango digu Jon Sarasuak. Supazterra esango nuke nik (gauza bera ez ote dira?). Komunitatea esango luke hark. Eta eskubideak beste horrek.

Inteligentzia soziolinguistikoa ez da militarren inteligentzia. Oinarri teoriko sendoetatik eta mila begipuntuetatik abiatuta, ekimen, estrategia eta taktika egokiak gorpuztuko duen mugimenduraino, erakundeek eta norbanakook egin dezakeguna ahaztu barik. Erraza da formulatzen, gaitza egiten. Baina ez dugu beste erremediorik, asmatu behar dugu bai edo bai. Beraz, astindu garuna, laguna.

ERROTONDA

Errotondan sartu nintzen zapatuan, bueltak ematen hasi eta domeka eguerdira arte ez nintzen atera. Horrela azaltzen ditugu guk askotan asteburuetako parrandak eta kalenturak. Bide-talotik irten ezinik gabiltza lantzean behin, gero eta gutxiagotan egia esate aldera.

Horrela irudikatzen dut nik askotan euskalgintza: biribilgunean sartu eta bueltak eman eta eman. Zorabiatu arte sarritan. Euren buruari berbaz askotan eta jendarteko kezketatik urruntxo ez gutxitan.

Euskara teknikarion prestakuntza gero eta hobea da. Oinarrizko soziolinguistikatik abiatuta, sofistikazio maila altura heldu dela dio Iñaki Martinez de Lunak. Baina hori baino gehiago ere badio: Ez ote da gero eta handiagoa abangoardia eta herritar euskaldunen arteko tartea?

Errotondatik, bide-talotik irten egin behar da batzuetan. Geure buruaz berba egitea zilegi da, geure buruaz arduratzea zilegi da. Baina gure asmoa jendartean aldaketak eragitea baldin bada, jendarte horren kezka, kexa, bizipen, sentimen eta abarrei adi-adi jarraitu behar diegu, nahi eta nahi ez. Errontodatik eta autotik irtenda, jakina. Plazetara joanda, jakina.

ESTEATITA

Gurean aspaldi bota zuen Jon Sarasuak amaren sua metafora, komunitate gisa gure iraupena irudikatzeko. Liburu honek piztu nahi duen sutondoak ere metafora horretatik edaten du. Groenlandian, inuiten artean, metafora horiekin gogoratu naiz.

Inuit andreen lana zen esteatitako lanpara beti pizturik mantentzea euren etxeetan. Inoiz ezin zen amatatu. Amatatuz gero, oso ondorio latzak pairatuko lituzkeelako familia horrek giro hotz hartan. Lanpara barik, bizirautea kolokan zegoen. Lanpara barik, hotz hori jasango zuen inor ez dagoelako. Estetatitak bizitza zekarren, esteatitak irautea esan nahi zuen.

Inuitak ere, gaur egun, historiaren errebuelta batean daude. 2020an lortuko ei dute independentzia. Gainera, modernotasunean sartu dira buru-belarri eta gutxi dira, oso gutxi. Hizkuntza mantentzearen garrantziaz kontzientzia dute. Akulturazioaren mamuei aurre egiteko biderik onena hizkuntza mantentzea baita. Esteatita lanpararen sua bizirik mantendu gura dute, kosta ahala kosta. Ez dadin amatatu!

PANTERAK

Pantera Beltzen alderdikoek uste zuten beltzak kantatu, dantzatu edo otoitz egiteko ez ezik beste gauza batzuetarako ere batu behar zirela. Elkarrekin amets egiteko esango zuen Sechu Sendek. Beltzak euren kontuez arduratzeko garaia heldu zela uste zuten panterek, euren geroa erabakitzeko garaia. Botere Beltzaren ordua zen (Black Power).

Izan ere, talde bat jendarte ireki batean integratzeko behar-beharrezkoa da talde hori gehiago elkartzea, talde hori trinkotzea. Talde elkartasun hau ezinbestekoa dela esaten zuten panterek. Bestela, jendarte pluralista batean indarrarekin negoziatzeko modurik ez dagoelako.

Eta, horretarako, berebiziko garrantzia du beltzek osatutako erakundeak martxan jartzea. Zuririk gabeko erakundeak. Beltzen patua gobernatzeko ezinbesteko baldintza.

EGIN EZAZU ZUK (BEHAR DUZUNA)

Do it yourself. Egin ezazu zuk. Punkaren izpiritu inkonformistenek botaka egiten zuten oihu praktika honekin. Zuk zeuk egin, zeure esku dago. Euskarazko musikagintzan mila eta bostehun taldek bat egin dute izpiritu honekin. Punk zaharrek, popero gazteek eta tximaluze errebeldeek. Mila eta bostehun. (Hala ere, egin dezagun guk izan beharko litzateke leloa, baina tira).

Beste ekimen askok ere egin du bat izpiritu honekin mozkor: irrati libreek, fanzineek, gaztetxeek, interneteko blogek, kultur eragileek eta abar. Euskal Herriko azken 50 urteko historia ezin da ulertu printzipio hau barik. Esan bezala, milioika taldek bat egin du egin ezazu zuk horrekin. Baina ezin denak aipatu. Gure ustez izpiritu honek arrakasta biziz edan zuen taldeari egin nahi diogu jaramon: Negu Gorriak talde mitikoari.

Egin ezazu zuk zeuk. Negukoek Esan Ozenki diskoetxea sortu zuten, baita Bertso Hop diskodenda ere. Eta 90eko hamarkadako euskarazko musika talde partidarik garrantzitsuenari leihoa ireki zioten: Anari, Anestesia, Bap! !, Danba, Dut, Sutagar, Deabruak Teilatuetan, Etsaiak, EH Sukarra, Lisabö, … Beti ere, euskaraz jardun duten taldeak.

Euskalgintzan ere lorratz sakona utzi du praktika honek. Lehen ikastolek egin ezazu zuk leloa zeramaten itsatsita larruazalean, gau-eskolek, komunikabideek, argitaletxeek, … Baina 90eko hamarkadak mugimendu indartsu baten loratzea ikusi zuen. Euskara (edo euskaldunon) elkarteen mugimendua hain zuzen ere. Mugimendu euskaltzalean berebiziko garrantzia izan duen eta izango duen mugimendua. Egiteko modu berriak, jarduteko ideia berriak, eragiteko era berriak ekarri zituena (eta oraindik ere ekarri behar dituena).

Arrasate izan zen lurrikara honen epizentroa. AED elkartea 1983an sortu zen eta Kike Amonarrizek eta Iñaki Arrutik diotenez, elkarte horrek “euskararen aldeko dinamika ez-alderdikoia egitea lortu zuen”. Elkarte horrek irekitako ildotik beste hainbat sortu dira (eta, zorionez, sortzen ari dira).

Euskara elkarteek euskararen normalizazioa dute xede eta horretarako euskararen erabilera sustatzeko jarduerak egiten dituzte, beti ere euskaldunon hizkuntz komunitatea egituratuz. Elkarte hauek euskaldunok erdigunean jarri gaituzte, euskaldunontzako zerbitzuak sortuz (herri-komunikabideak, aisialdi programak, kultur jarduerak, berbalagunen mugimendua, …). Hau da, euskaldunontzat euskaldunok sortuta. Autogestio eredu ezin argiagoa. Guk geuk egina.

Gainera, euskararen normalizazioa euskararen beharren ikuspegitik eraiki nahi izan dute, ez alderdien ikuspegitik. Hori dela eta, iritzi ezberdineko euskaltzaleak batzea lortu izan dute kasurik gehienetan.

Azken finean, euskaldunok geure burua antolatzeko hartu dugun bideak dira euskara elkarteak. Guk hartu dugu gure hizkuntza aurrera eramateko hautua, hautu kontzientea, inori itxaron barik, inori zer egin behar dugun esaten utzi barik. Hau da, guk egin dugu behar izan duguna. Negu Gorriak taldekoek Radio Rahim kanta mitikoan oihukatzen zuten bezala: “Horrelakoa da bizitza, egin zazu behar duzuna”.

TROLEBU

Topagunean lan egiten nuenean Bizkaiko sustatzailea nintzen. Hori dela eta, Bizkaian zeuden euskara elkarte guztiekin batzarrak egin nituen. Denetarikoak ziren elkarteok eta mila bitxikeria kontatu ditzaket.

Aulestikoa gogoratzen dut bereziki. Herri txikerra eta fierra dugu Aulesti, Bizkaiko arnasguneetako bat. Hango elkarteak Trolebu du izena. Helburu argia dute: aulestiarren bizi-kalitate kulturala duina izatea. Herri handiagoek daukatenaren pare, ahal den neurrian.

Euskara elkarte baten lana arnasgunean zein izan behar duen eztabaidagai izan da sarritan. Nire ustez, ezin da euskarari begira bakarrik bizi elkarte bat honen moduko herrietan. Azpiegiturak, zerbitzuak, eskolak, … esk(ur)atu behar ditu: autobusa, eskola, azpiegitura minimoak, ume eta gazteentzako aisialdia, …

Tokian tokiko mozkinek tokiko iraupena bermatzen dute. Bizi-kalitateak euskararen iraupenarekin zerikusia du. Ea behingoz ulertzen dugun.

ZAPATO AZULE

Kilometro batzuk harago, Ondarrura heltzen gara. Bizkaian arnasgunerik bada, Ondarru da nagusi. Han ere Aulestin legez euskararen garapena ezinbestez doa lotuta herriaren garapenarekin. Bizi-kalitate kontua, aizue.

Herri dinamika zabala duen herria da Ondarru. Gaztetxea, irrati librea, orain gutxi arte Kafe antzokia, sortzaileak, antzerkizaleak, musikariak, … Eta berezko euskalki bizi eta bizigarria.

Ekainero Radixu irratikoek zapato azule egiten dute. Jai horretan herria azulez bete ohi da, auzolanaren azulez. Herri baten bizitasuna neurtzeko modu ona izan ohi da haren jaiak behatzea. Eta Ondarru Zapato azulen bizi ari da parrandan. Eta, zeresanik ez, Marabilli sormen festibalean. Eurek esaten duten erara, herritxik sorturana baño ez ei de herrixana. Auiminyulinblu!

Gili-gilixak etxestazuz hatzamartxukin ulin …

ZERAIN DEZAGUN

Zerain Goierri aldeko herri txikia da, 300 bat biztanle dituena. Euskaratik eta euskalduntasunetik abiatuta, herri proiektua jarri dute martxan azken urteotan herri txiker horretan.

Mila aldiz hitz egiten du euskalgintzak herri txikiei buruz, arnasguneei buruz. Baina gutxitan (zergatik ote?) herri horien garapen ekonomikoaz (edo integralaz, nahiago bada). Eta nire ustez arnasguneak defendatzeko modurik onena euskara garapen ekonomikoarekin lotzea da. Hala uste dut behintzat.

Iturri zaharretik eten gabe ur berria edan behar da. Bizi-kalitate duina (eta ez bakarrik ekonomikoa, baita kulturala ere) eskaini behar dute herri txikiek. Auzolanean jakina.

AZKEN MOHIKANOAK

Amurrion auzo asko daude, horien artean batzuk nortasun handikoak: Delika, Lezama edo Larinbe. Baina haien artean bada bat berezia dena: Baranbio.

Baranbiok historikoki harreman handiak izan ditu Orozko herriarekin. Eta horrek nolabait azaldu dezake zergatik den Arabako Aiaraldean bertako euskara mantendu duen auzo bakarra. Edo ez. Baina …

Gatozen harira. Baranbion ere familia-transmisioa eten egin zen. Euskara dakiten zaharrak egon badaude, nahikotxo gainera, baina euren seme-alabei transmititu ez. Azken mohikanoak. Kia.

Belaiki izeneko elkartea badago Baranbion. Euskara elkarte txikia, herri txiki bati dagokiona. Txikia baina bizia. Komunitatea eraiki (edo berreraiki) beharrari oratu eta mohikanoak eta haren ondorengo “euskaldun berriak” harremanetan jarri. Txikitik txikira. Auzolaneko tradizioan eta komunitatea sortuz. Herri txiki baten partaide izateko harrotasunarekin.

Belaiki eraiki. “Ez gira gu izanen azken mohikanoak” abesten zuen batek. Bada modurik azken mohikanoak eta mohikano berriak lotu eta komunitatea sortzen (eta birsortzen) jartzeko. Elkar ezagutu eta mesfidantzak alde batera baino ez dira utzi behar, ezta? Galdetu bestela Baranbioko lagunei ...

SASKIBALOIA ALA FUTBOLA?

Jokoa ala jolasa? Saskibaloia ala futbola? Euskal Kulturgintzaren Transmisioaren blogean Julen Altubek honakoa idatzi zuen:

Badute baloia, badute saskia (bi gainera) baina nekez elkartzen dira ordu berean, toki berean...ari dira...aritzen dira jaurtiketa libreak eginez, bakoitza bere aldetik, binaka, hirunaka inoiz... baina oso mugatuta daude...ase ezinik dabiltza, partida jokatu ezinik.

Bitartean, patio berean, futbolean ari direnak, jokaldiak eginez ari dira, futbolzelaia gainezka...partida jokatzen ari dira. Hamaikako bi talde, ordezko eta guzti...batzuk ez direnean besteak, saskibaloi zaleak ere tartean...asko dira, nahikoa dira...ase betean dabiltza.

Saskibaloiaren presentzia bada patioan, autozentratu horiei esker, baloia, jaurtiketak, kamisetak, mate ederren bat ere tarteko...baina gai balira elkarzentratu, baterazentratu eta partida antolatzeko...orduan, euren gogoa asebetetzeaz gainera, behar bada, futbolean ari direnek ere aintzat hartuko lituzkete. Futbol zelaikoei ere deigarri, baita agian erakargarri ere, egingo litzaizkieke ondoko zelaiko algara... barre... oihu... eztabaida... jokaldiak... eta sentituko lukete saskibaloian jokatzeko gogoa... edo badakitelako edo ikasi nahi dutelako.

Hau da, baldin eta autozentratze hori batera samar egingo bagenu, autozentratzeaz gainera elkarzentratzen ahaleginduz, ez derrigorrez berdinzentratuta baina baldintza subjektiboetan oinarrituta (gogoa, borondatea, premia..), aldeko baldintza objektiboak (saskiak, baloia...) erabiliz eta komunitatearen antolaketari (antolaketa berria, berritzailea) garrantzia emanaz, hiztunok dugun arazoa hobeto bideratu eta eskaintza zabaltzeko aukera gehiago izango genituzke (proposamena).

Horretarako, antolaketarako, futbol entrenatzaile ahozabalen eredua hartu beharrean, (izan genezake tentaziorik horretarako) ahal den neurrian, saskibaloi prestatzaile, elegante, umil, langile eta gaituen aukera hobetsiko nuke (intelligentsia, aitzindaritza gaitua). Gainera, futbolean ere badago horrelakorik, funtzionatzen du eredu horrek, munduko talderik onena omen den horren entrenatzaileari begiratu bestela.

Ah, ez ditut aipatu saskiak kendu eta porteriak jarrita patio osoa futbolzelai bihurtu gura dutenak...edo bai...futbol entrenatzaile ahozabalak izan daitezke horiek... baina gure antolaketaz ari gara. Hortxe ikusten dut gakoa.

Autozentratu, baterazentratu, elkarzentratu, ez derrigorrez berdinzentratu...hau guzti hau aro berrian?... Ba ote dago beste biderik?

LAKU BAT MUNDUAN

Arraunean ere posible da, ezta? Sustrai Colinak Herri Urrats baten ospakizunetarako idatzi zituen bertso hauek. Eta zarata Berri Txarrak taldeak. Laku bat munduan.

Nor garen ez dakite

baina nor gara gu,

nortasun agirian

gezur bat daukagu.

Folklore kulturaren,

gasna ta piperraren

inperioan bufoi gabiltz.

Zer litzake mundua

lau-buru bat balitz?

Ezin geldirik egon

postaletarako,

zaratatsuegiak

museotarako...

Ardi beltz zaurituak,

labelez zurituak,

ez gara diruz bazkatzen.

Ez dugu izateko

baimenik eskatzen.

KITO MITO

Baina zenbait gustatzen zaizkigu gure mito batzuk, zenbat agoniko agertzea, edo zahar. Eta zenbat besteek ikusten gaituzten eran agertu nahi. Juan Inazio Hartsuagak mitoak birrintzen (eta horretaz zerbait badaki) ibili zen Euskararen egoerari irizten liburuan. Horietako batzuk lapurtu eta moldatu dizkiogu:

● Kito arbasoekin. Hitz egin dezagun eteten ez den kateaz. Kanpotik etorritakoak ezin ditu hemengo arbasoak izan. Areago, hemengo arbasoen kontu horrek ez du bat ere laguntzen haren euskararekiko identifikazioa sendotzen. Baina eteten ez den katearen maila garrantzitsua izan daiteke zorioneko arbasoak bezalaxe eta arbasoon oinordekoak bezalaxe. Edo kate maila garrantzitsuago seguru asko oinordekoek azken honetan egiten duten ume kopuruari erreparatuz gero.

● Kito hizkuntza zaharrenaren kontuarekin. Ekaingo ehiztariek proto-euskaraz zihardutenean gainerako gizakiak ez ziren mutu. Garai hartako gizaki guztiek hitz egiten zuten. Eta gaur hitz egiten diren hizkuntza guztiak garai hartako hizkuntza batetik edo bestetik etorriak dira, eta ez geroztik asmatutakoak. Euskararen meritua ez da besteak baino zaharrago izatea (...). Euskara iraupen adibide paregabea da. Aspaldian Eurasian zabaldu eta nagusitu zen hizkuntza familia bateko oinordeko bakarra Europan. Hizkuntza indoeuropar hedazaleek inguraturik ia 3000 urtez bizirik irautea asmatu duen tradizio militar edo hedazalerik gabeko herri baten hizkuntza. (...)

● Baserriko eredua gainetik kendu ezinik gabiltza eta hori hizkuntza politikaren porrotaren adibide garbia da. 2009an Peru Abarka eta Maisu Juanen arabera gabiltza oraindik. Tolosako ikastolan umeren batek euskara egoki eta bizi erabiltzen duenean kaxerito deitzen diote.

CREATIVE COMMONS

Software librea erabili, kopiatu, aztertu, moldatu eta banatu daitezkeen programek osatzen dute. Bakoitzak komunitatearen esku uzten du egindako lana, komunitate horrek hobetu edo aldatu dezan. Funtsa hori baino ez da. Gogoratzen dut euskarazko softwareari buruz berba egiten hasi zenean, batzuek librea defendatzen zutela eta beste batzuek jabetzapekoa. Bi horien artean zeinek izan behar zuen lehentasuna euskaldunon komunitatearen gerorako?

Hasiera batean, nik ez nuen oso argi. Alde batetik, diru publikoa ondo bideratu behar zen, ordaindu ondoren berrerabili ahal izateko gauza berriak sortzeko. Baina, beste alde batetik, egunerokoan jabetzapeko softwareak zeukan erabateko nagusitasuna eta erabiltzaile arruntengana heltzeko ere interesgarria izan zitekeen hori ere euskarara ekartzea.

Urteak pasa dira, eta zalantzek bere horretan diraute. Edo ez. Gero eta argiago daukat interneteko komunitate euskaldunaren lehentasuna ez datzala azalean horrenbeste, ez datzala tresna hau edo hura euskaraz izatean. Garrantzitsua da, jakina. Baina lehentasuna, nire ustez, edukien sorkuntzak du.

Eta, edukien sorkuntza horretan, gero eta garrantzi handiagoa du eduki libreak sortzeak. Eta horrek bisibilitatea ekarri digu interneten. Eta horrek ahalbidetuko du enpresa handiek euren produktuak ere euskaraz lokalizatzea. Eta horrek ahalbidetuko du auzolanaren bidez programa eta eduki berriak euskaraz izatea. Eta horrek jakintza askearen sorkuntzan aurrerapausoak ekarri ditu. Eta horrek ...

KOMUNALA

Euskal Herrian mendi komunalak nagusi izan dira hainbat eskualdetan. Gaur egun ere batzuetan hala da. Baina XXI. mendean beste ondasun batzuk ere komunal bihurtu dira, eta etengabe bihurtzen ari dira.

Askatasunari beldurra badiogu ere, gero eta gehiago dira liberatutako kantuak, liberatutako liburuak, liberatutako argazkiak, liberatutako jakintza. Izan ere, hizkuntza hori baino ez da: belaunez belaun eta mendez mende pilatutako eta liberatutako jakintza askea.

Eta guri dagokigu jabetza pribaturik ez onartzea hiztunen komunitateetan, eta are gutxiago hiztun komunitate gutxiagotuetan. Jabego komunalak eta jakintza askeak izango dira gure geroaren parte, edo akaso gerorik ez dugu izango.

Izan ere, Kultura Saila gorrotatu baino, kultur sailburu bihurtzeko deia egiten digu komunalak, egiten digu etorkizunak.

MUINA

Liburu interesgarri asko dago euskararen geroari buruz. Gai horrez gain beste batzuk jorratzen dituen arren, Jon Sarasuaren Ertzeko zatiak liburuak hausnarketa txiki bezain mamitsuak ditu euskararen geroari buruz. Honako hau adibide:

“Barrutik kanpora. Barrutik kanpora. Bi aldiz idatzi dut, handi sentitu dudalako azpimarratu beharra. Muina behar da sendotu, ezer sendotu behar bada, eta hortik sortzen dira merezi duten proiektuak. Dela talde, elkarte, ikertegi, fakultate, mugimendu, edo hizkuntza komunitate. Muina osatu, eta hortik indartzen da egitura, edo erlatibizatzen egituraren forma. Muina elikatu, eta horrek bihurtzen gaitu indartsu edozeren aurrean”.

HEGEMONIA

Liburu beraren beste ertz batean honakoa jaurtitzen du Jon Sarasuak:

“Hegemonia espaziorik gabe hizkuntzak ezin direla garatu jaurti diet. Espazio jakin batzuetako bilinguismoa handiak txikia jateko modua dela, ez dutela funtzionatzen egunkari eta aldizkari ustez elebidunek, eskola planteamendu ustez elebidunek. Norbanakoa izan litekeela elebidun edo eleaniztun, baina gune jakin bati, familia bati, erakundetxo bati, aldizkari bati, eskola bati, gehienetan hizkuntza baten hegemonian ardaztea dagokiola, handik eleaniztasunera irekitzeko. Espazio horiek izan ezean, hizkuntzak ez duela garatzen jarraitzeko aukerarik eta arrazoirik”.

GOTZON GARATE

Gurean altxor bilatzaile asko izan ditugu: Azkue jauna, Barandiaran, Mokoroa eta abar. Gotzon Garate ere horretan aritu izan zen urteetan eta urteetan. Euskal lurraldeetako txoko guztiak miatu, hizkera bizia batu eta gero denon eskuetan jarri. Halaxe ibili zen baserririk baserri, gure geografian gora eta behera. Galderak egiten, jakintsuek egin ohi duten eran.

15.000 atsotitz batu zituen, 30 urtetan, urteko 500. Euskal sena ulertzeko ezinbesteko eskuliburua osatzen dute: folklorea, antzinako usteak, gaitzak sendatzeko otoitzak, sorginkeriak, jaiak, ipuinak, mitologia aztarnak, familia, erlijioa, filosofia, ohiturak, animaliei buruzko aipamenak, ezizenak, …

Deriokook berari esker jakin izan dugu antzina derioztarrei tximintx deitzen zitzaiela. Eta horri esker gaur Derion euskararen biziberritzearen alde gehien egiten duen elkartea ere Tximintx deitzen da. Non da nire altxorra, han da nire zangoa.

HILERRI, HILARRI

Galiziako aldeko lagun handi bat hilerririk hilerri ibili ohi da, hilarriak hilarri. Galizieraz idatzita dauden hilarriak ikusmiran. Soziolinguistika nekrofilikoa egiten dutela diote, baina ez da hori edo, hobeto esanda, hori baino gehiago da.

Burela aldean abiatu zuten interbentzio hau. Mutur-muturreko egoeretarako balio duen ereduaz ari gara, Burela ereduaz: oinarritik abiatu eta jendarte-sarea trinkotu. Izan ere, Bernardo Penabade ez dabil hilen bila, bizirik daudenen bila baizik. Hilarriak idatzi dituztenen bila, hain zuzen ere.

Haren esanen arabera, dena kontra izanda galizieraz hilarria idatzi duen hori galizieraren aldeko ekintzailea izan behar da, bai ala bai. Eta herririk herri dabil galizieraren ekintzaile horiek biltzen, bilatzen, bilakatzen. Jendarte sareak osatu ahal izateko.

Hilarrietan, ezkontza-agirietan, etxepeko komunitateen aktak, merkataritza iragarkietan, errotuluetan … altxor-bilatzailea dugu gure Bernardo ere. Hilarrietatik hasita komunitatea trinkoago egin. Batzuek gailurrera heldu nahi dute mendi magaletik pasatu barik. Fede itsua dute administrazioan, legeetan, goi mailako funtzioetan, … Ni ez naiz izango horien eraginkortasuna zalantzan jarriko duena.

Baina … gurean egunez egunekoak ere garrantzia itzela du. Domestikoa zein pedestrea deitu, eguneroko soziolinguistika dugu beharrezko, dugu ezinbesteko. Zorionez, askatasun eremu polita dugu hiztunok gure zokoetako bizitzan.

KANPOSANTUAK

Kanpoan egiten dena gurera ekartzea ere gustatzen zaigu. Horregatik, Eider eta biok Bernardoren lekukoa hartuta Txorierriko bost kanposantu ere behatu genituen euskarazko hilarrien bila: Sondika, Derio, Zamudio, Lezama eta Larrabetzuko kanposantuetan ibili ginen kamara eta koadernoa eskuan.

Emaitzek harritu gintuzten. Han galiziera baino gehiago erabiltzen da gurean euskara hilarrietan. Dezente gehiago. Arrazoiak hainbat izan daitezke, baina ez dut uste hau horretarako foroa denik. Baina beste gauza batzuek ere harritu gintuzten.

Herririk herri aldeak bazeuden. Deriok dauka herri horien artean euskaldunen ehunekorik txikiena, baina hango kanposantua hirugarrena da euskarazko hilarrietan, Zamudio eta Sondikaren aurretik. Horrek bai harritu gintuela.

Aztertu genituen hipotesi batzuk, marraztu genituen hobeto esanda. Honakoak ziren hipotesiok, labur antzean:

- Derion Sondikan eta Zamudion baino etorkin gehiago dago eta baliteke hango batzuk euren herrietan lurperaturik egotea (hala ere, Derion Sondikan eta Zamudion baino hilarri gehiago dago euskaraz, kopurutan antzera ibili arren).

- Komunitate euskalduna trinkotuago dago Derion beste bi herri horietan baino. Ez dut hori baieztatzen duen daturik, baina harrigarria da nola Derioko komunitate euskaldun txikiak eutsi dio kanposantuan ere erabilerari (izan daiteke beste komunitatearengandik ezberdintzeko modua, kontra egiteko modua? ).

- Euskararen aldeko mugimenduak erro sakonak ditu Derion. Eta, batez ere, erro sakonak ditu kanposantuekin harreman handia duen elizan. Derion abade euskaltzale eta euskaldunak izan dira, katekesiaren bidez lan handia egin da, Kili-kili ere aritu zen bere garaian umeak alfabetatzen eta abar. Beste herrietan baino euskaltzaleagoa izan da elizaren inguruko mugimendua Derion. Horrek eragina al du? Eta izatekotan, zenbateko eragina? Batek daki ...

PAMPLONA-GASTEIZ

Pamplonan bizi dira batzuk eta Vitorian beste batzuk. Beste batzuei, ordea, Gasteiz eta Vitorian bizitzea suertatu zaie, beste batzuei Iruñea eta Pamplonan. Eta beste hainbat herri eta hiritan berdin (Baiona, Santurtzi, Lasarte, Maule edo Altsasun).

Behin irakurri nion Imanol Minerri haren herriko euskara elkartearen helburua zela Errenteriako Euskal Herria eraikitzea, Errenteriako euskararen herria eraikitzea hain zuzen ere. Pamplonako Euskal Herria eraikitzea, Iruñea eraikitzea, Gasteiz eraikitzea. Bilbo eraikitzea.

GATIBU VS. KEN ZAZPI

Bi musika talde, biak gernikarrak, adin bertsukoak, arrakasta handikoak biak ala biak. Musika aldeko ezberdintasunak alde batera utzita, letretan dute bi hauek aldea. Gaiak ezberdinak izan arren, lehen kolpean behintzat gai horiek emateko modua izan ohi da deigarriena.

Gatibuk etxeko euskara darabil euren kantuetan. Etxeko euskara bizi eta bizigarria, mendebaldeko doinu eta soinuagaz. Ken Zazpikoek, ordea, euskara batuaz dihardute, estandarraz.

Eta biek arrakasta itzela dute, eta ez bakarrik musikagatik. Letrengatik ere bai. Euskararen erabilera ulertzeko bi modu, biak onartzeko modukoak, biak publikoaren harrera onarekin. Agian, izenburuko versus hori kendu beharko nuke …

BELTZA IS BLACK

Baxuak topera egiten du burrunba, bihotzak egiten dizu dar-dar, belarriek eztanda egin behar dute zartakoekin, mugimendu bizia irratitzarrean, erremix eta nahasketak, erremixaren kultura. Eskretx basatiek inarrosi egiten dizkizute barrunbeak, hitzaren magiak tupust egiten dizu tripan. Hip-hopa saltoka, grafittiek orroka, break-a zilipurdika.

Etsai Publikoak agirika egiten dizu txarraka-txarraka, ghettoaren errimek bizkortzen dizute taupada. Errimagintzaren hitz jarioak sutan jartzen du mikroa, beat-aren danbatekoak apurtzen dizu burmuina.

Komunitatearen ahotsa, beltzen CNN-a, martxan jarri zen, estetika eta etika batuz. Etsai Publiko izena jarri zioten euren buruari, Public Enemy. Hip-hop-a infernura eraman zuten, boterea borrokatu eta zarata ekarri. Black is beatiful. Berriz ere, abangoardia artistikoa eta komunitatearen defentsa bat eginik. Kasualitatea ote?

MEDEAK

“Genero-ariketak” liburua irakurri dut. Mamitsu dator eta niretzat berritzaile. Irakurtzen ari nintzela Medeak izeneko taldeak idatzitako testu honekin egin dut topo. Eta euskalgintzarekin oroitu egin naiz (eta ez dakit zergatik! ):

(...) Mugimendu Feminista, 80. hamarkadan sortutako talde eta eragileen baturatzat hartzen da. Oro har, talde horiek asanblada-egitura batekin funtzionatzen dute. Uste da, edo pentsatzen da, mugimendu hori instituzioetako feminismotik at dagoela, eta izaera ematen dien lan ildo batzuk dituela; hala nola, abortua, indarkeria sexista, parte-hartze politikoa, … Baina, ordea, bada instituzioetako feminismoaren eta Mugimendu Feministaren arteko harremana. Kasu batzuetan, gainera, urteekin ahuldutako mugimendu feministak instituzioetako feminismoari utzi dio mugimenduaren ardura.

Eduki eta gai batzuek instituzioetan haien lekua izan dezaten lortu du Mugimendu Feminista Klasikoak (oro har, legeen bidez). Ez dugu ukatzen lan egiteko esparru bat izan daitekeenik, baina argi dago ia ezinezkoa dela ahalegin horiek mugimenduan eraginik izatea, edo mugimendua aberastea. Era berean, ia ezinezkoa da instituzioetan aritzeak mugimenduan eztabaida eta eduki berriak sorraraztea, kontrara, gure ustez; ikusezintasuna dakar, eta taldeak erretzea eta nekatzea, edukiak agortzeaz eta indargabetzeaz gain.

Badakigu instituzioetako feminismotik ezer gutxi espero dezakegula, nahiz ez dugun bere funtzioa ukatzen eta estrategikoa izan ez daitekeenik uste. (...)

Uste dugu “instituzioak bai ala ez” afera oso konplexua dela. Gauza interesgarriak egin daitezke instituzioekin. Gainera, justizia eta etika feministari dagokion zerbait da errekurtso publikoak banatzea. Ez dugu arazorik halakoetan parte hartzeko. Baina hori ezin liteke izan dena, ezin liteke izan azken helburua. Gure instituzioekiko parte-hartzea puntuala da, eta betiere gure taldeko interesak kontuan hartuz eta aliantza feministetatik lan eginez. Arriskutsua iruditzen zaigu talde feminista baten praktika politikoak instituzioetan sistematizatzea.

AMURIZA

Bertsolaria jaio edo egin egiten da? Xabier Amurizak argi zuen erantzuna: egin egiten da. Baina bere garaian korrontez kontra zihoan. Gehienek uste zuten bertsolariak berezkotik zuela eta ez ikastetik. Baina erratu egin ziren gehienak eta Amurizak arrazoi.

Bertso-eskolak sortu ziren haren eraginpean. Han eta hemen. Eta bertsolaritza bera eraberritu, modernizatu eta gaur egun dagoen tokira eraman du eragin horrek. Eragin bolada horrek hobe esanda. Autoeraketa, auzolana, sormena, berrikuntza, tradizioa, …

Eta ekarpen esanguratsua egiten diote euskaldunon komunitatearen erreprodukzio moduari.

Xabi Paya bertsolari algortarraren berbetan, erdalguneetan normalizaziorako ekimen iraunkorragoak dira bertso-eskolak euskaltegiak baino. Eta, gainera, bertsoekin ondo pasatzen dugu, eta batzutan negar egiten dugu eta beste batzutan madarikatu. Eta bertsolariek hizkuntza bihurritzen dute, hizkuntza zangotrabatu, hizkuntza lardaskatu, hizkuntza trauskildu, hizkuntza plastilina bihurtu.

Jon Sarasuak honakoa dio: “Bertsozale elkarteak, adibidez, espiral-ikuspegian jardun du hogei urteotan. Intuitiboki, ez argitasun berezi bati esker. Muina du landu, eta barrutik kanpora zabaldu du ekimena. Pentsamendu elementu propioak, berauen inguruko adiskide-trinkotzea, norabiderako “noraguneak”, profesional eta borondatezko sareen osaketa zaindua, bertsozalego muinekoaren erakarmena, euskal komunitatearen geruzetan proiekzio mailakatu eta, azken adar zabalenean, nazioartekotasun propio baten irekidura. Muina etengabe mimatuz. Barrutik kanpora”.

Eta, gainera, pozoia dute buztanean. Eta, gainera, lau urterik behin meza nagusia izaten da.

AMETSEN PRODUKZIO SOZIALA

Ametsak sortzeko fabrikak dira giza-eboluzioaren hurrengo urratsa. Edo hori dio Sechu Sendek behintzat:

Oinak lurrean ibiltzen da nire itzala.

Badakizu,

errealitateak fikzioa gainditzen du.

Esaten dute Galizian behe-lainotik zehar begiratu ahal dugula,

eta ostadarrari dei egiten badakigula.

Berba egiten dut zurekin, eta zurekin,

eta olerki honetatik pasatzen denari agur egiten diot.

Etorkizuneko fonotekan gordetzen ditut ametsen soinuak:

hitzak, adierazpenak eta haizea.

Gertatzen ari dena irudikatzea ezinezkoa zen,

esan genuen.

Hau irudikatzea ezinezkoa zen,

esango dugu.

Ez dakit, esaten dute

akaso gure ametsen zati proportzional bat bete daitekeela, baldin eta

elkarrekin amets egiten badugu.

Aldi berean amets egiteko argibideak behar ditugu,

deialdi bat aldi berean eta batera amets egiteko,

ametsen produkzio sozialerako metodo bat.

Labanak kate-produkzioan egiten baditugu,

zergatik ez Askatasuna?

Gizakiaren eboluzioan hurrengo pausoa da.

Eta lortu egingo dugu

elkarri begietara begiratuz.

(ERRE)PRODUKZIOA

Lagunartean kulturgintzari buruz ari ginen berbaz, mingainak zorrotz. Hau eta hura larrutuz, hori eta beste laudatuz. Eta bat-batean galdera batek mailukada eman zidan buru erdian: Zer da lehentasunezko: produkzioa ala erreprodukzioa?

Tranpa dela erantzun nion neure buruari, ez konbentzimendu handiz. Izan ere, produkzio barik erreprodukzioa posible al da? Eta hala da. Produkzio barik, erreprodukzioa ezinezkoa da. Baina … hari horretatik tiraka bestelako matazak ezin dira askatu.

Produkzio handia dugu gurean: musika, literatura, antzerkia, bertsoak, … Erreprodukzio bide batzuk ere baditugu, baina nire ustez desoreka nabarmena da, argiegia da. Eta erreprodukzio bide eta kanaletan indarra jarri behar ez ote dugun jarraitu nuen neure burua estutzen denbora batez.

Eta Anarirekin gogoratu nintzen: “Eskerrak ahulak garen!”

AUPA MAURIZIA!

Aupa Maurizia! Bere burua adoretzen zuen horrela Maurizia Aldaiturriaga panderojole bizkaitarrak. Lehen emakume punkia izan zen Maurizia, haren biografoen iritziz. Modu basatian kantatzen zuen eta gorputzetik energia asko zerion. Tradizioa berritu zuen eta, gainera, gizonezkoentzako erreserbatutako lekua okupatu: plaza. Bere kabuz ikasi zituen ikasi beharrekoak plazan aritzeko.

Maurizia Aldaiturriaga lakoak behar ditu gure komunitateak etorkizunean. Indarrez beteta Aupa Maurizia! oihua berrituko duten emakume ausartak. Gure tradizio zaharrenak berrituko dituzten mingain berriak (erroak ahaztu barik). Zaharrengandik ikasi genuen bezala, gazteagoetatik ere ikasi nahi dugulako: Aupa Maurizia!

GOGOKO DUDAN HIZKUNTZA

Ez dut nahi idazleen hizkuntza, mekanikari, tabernari, dendari, mediku, epaile edo arrantzaleena gurago, kazetari, musikari, igeltsero, trabesti, futbolari, taxilari edo laborarien hizkuntza. Ez dut nahi irakasleen hizkuntza, ikasleena baizik. Ez dut nahi historia duen hizkuntza, geroa duena baizik. Ez dut nahi hizkuntza errituala, ez birtuala ez ideala, erreala baizik. Ez dut nahi hizkuntza gozo, azukreduna, gatza eta piperra duena baizik. Ez dut nahi letretako hizkuntza, gurago zientziatakoa. Ez dut nahi izpirituen hizkuntza, gorputzena baizik. Ez dut nahi erotismoz beteriko hizkuntza, sexuz beterikoa baizik. Ez dut nahi lorategiko hizkuntza, gurago basokoa. Ez dut nahi folk hizkuntza, gurago punk-a. Ez dut nahi hizkuntza garbia, askoz gurago zikina, potxingo guztietan plisti-plasta arituko dena. Ez dut nahi hizkuntza domestikoa, kanpoan gurago. Ez dut nahi jesarrita dagoen hizkuntza, dantzan egiten duena baizik. Ez dut nahi erdi-hizkuntza, osoa gurago. Ez dut nahi gure hizkuntza, guztien hizkuntza baizik. Ez dut nahi igandetako hizkuntza, egunerokoa baizik. Ez dut jaso nahi, eman nahi dut. Ez dut nahi liburuetan, kontratuetan gurago. Ez dut nahi naturako hizkuntza, fabriketakoa gurago. Ez dut nahi diplomarik, podiuma gurago. Ez dut nahi txakurrik, behiak baizik. Ez dut nahi hizkuntza santurik. Nahi dut hizkuntza eskalatzailea, txirrindularia, surflaria. Ez dut nahi salbuespena, araua baizik. Edo zer demontre arau-haustea gurago. Festakoa nahi dut. Ez dut nahi handia, ez dut nahi ama, laguna baizik. Edo etsaia, zer demontre. Gure arerioen ahotan nahi dut, google eta yahoo-n ere. Ez dut nahi hizkuntza geldirik, ez geldorik. Martxan nahi dut, eskutik eskura eta ahotik belarrira.

MADE IN GALIZA

Bati irakurri nion behin itzultzailea kulturen arteko mediuma zela; beste bati itzultzailea kulturen arteko chamana zela. Eta hirugarren bati itzultzea maitasun ekintza bat dela, maite dena itzultzen dela alegia.

Made in Galiza liburua euskarara ekartzeko arrazoien gainean behin baino gehiagotan galdetu didate. Eta inoiz ez dut jakin behar den moduan erantzuten. Hainbat gauza daude tartean, maitasuna, kulturen arteko zubigintza lana (chaman edo mediuma berba potoloegiak dira), erronka pertsonala, liburuarekin eta tonuarekin bat egitea, … Denak izan daitezke arrazoi eta, hala ere, denak hankamotz. Denak batera izango lirateke arrazoi, ez bakoitza banaka hartuta.

Eta, gainera, nire ustez gaur egun euskal literatura onena itzulpena da. Eta nik galizierazko aletxo bat utzi nahi nuen jainkosen olinpo horretan.

WU MING

Noiz hasi ote zen dena? Luther Blisset kolektibo gogoangarriarekin. Komunikazioaren eta artearen gerrilla post-modernoa osatu nahi izan zuten, jendartean mito eta kosmobisio berriak sortzeko.

Kolektibo horren errautsetatik sortu zen Wu Ming (txineraz izenik gabe esan gura du). Bost idazle italiar batu eta literatur obrak kolektiboki argitara eman izan dituzte. Nor den nor inporta barik, norgehiagoka ibili barik.

Sormenaren bidez lotura komunitarioek izan duten eta duten sustraiak arakatu nahi dituzte. Atzera begiratuz, fikzioa erabiliz, baina gerorako zutabe sakonak ipintzeko asmoarekin. Ai, zenbat irakaspen italiar hauengandik!

MARITXU KAJOI

Lehengo jai jentilen gainean erlijio sekta nagusiak bereak ezarri zituen. Gehienetan egun berdinetan: hor daukagu adibidez Eguberri eguna, San Juan eta beste hainbat.

Azken urteotan, gurean ere jai jentil berriak sortzen ari dira. Euren artean, kasurako, Arrasateko Maritxu Kajoi. Baina beste hainbat sortu dira euskararen inguruan: Ibilaldia, Nafarroa Oinez, Herri Urrats, Korrika eta abar. Jai jentil berriak.

Iñaki Martinez de Lunak aztertu du euskararen presentzia komunikabideetan. Eta, beste emaitza batzuen artean, jaia eta aldarrikapenari buruz hainbat albiste agertzen direla esan. Eta horiek guztiak baikorrak dira. Baina albiste hauek premia sozial nagusietatik lekutan dauden kontuak dira eta, beraz, eraginkortasun sozial apalekoak.

GARTXOT

Kosmobisioaren eraikuntza horretan euskaldunok pauso asko eman ditugu azken urteotan: Olentzeroa dela, bertsolaritza dela, literatura dela, …

Kosmobisio horren eraikuntzan ere Gartxot filma dugu mugarri, nire ustez. Batez ere, Xune pertsonaia. Xune ile morea duen neskatxa bat da, mendira elur artean igotzen dena aker beltz baten gainean. Berak ez dio iraganari kantatzen, orainari baizik. Etorkizuneko kantuen eta berben oihartzuna darama berekin. Gure iraganerako geroa bilatzen, Txepetxek esango zuen modura.

Gartxot, gainera, munduko hizkuntza gutxituetara itzuli da: galizierara, bretoierara, kurduerara eta beste hainbatetara. Gartxotek underground kulturatik munduko mailako kosmobisio edo imaginarioa sortu gura izan du, imaginario sortzailea beti ere.

Gainera, oso ondo jositako istorioa dakar filmak. Behetik gorakoa eta goitik beherakoa. Kili-kili egiten digu bihotzean filmak. Negarra eragin ere batzuetan. Transmisioaz egiten du berba, iraupenaz, galeraz, deskonkistaz, konkistaz, … Imaginario kolektibo berrirako harritxo bat.

Izan ere, bermeotarrek esaten duten modura: Ez pentsa gauzek kanbixe eingo dizenik beti betikue eitzen bazun. Biba Xune!

KOSMOBISIOA

Imaxinario social berba bikotea lehendabizi Galizian entzun nuen. Garai hartan deigarri egin zitzaidan eurek horri ematen zioten garrantzia. Guk gurean diskurtsoari ematen diogun beste, bide batez esanda.

Geroago kosmobisio hitza entzun nion Lorea Agirreri hitzaldi batean. Kapital identitarioa ere izan da deigarri egin zaidan beste bat. Berba hauek totem modukoak dira, nire ustez. Zer ulertzen dugu diskurtsoa esaten dugunean? Eta imaxinario social aditutakoan?

Jendartea eragitea dugu helburu han eta hemen. Jendartean gure aldeko iritziak sortu eta kontrakoak deuseztatu. Horretarako, hainbat berba erabili arren, gure praktika zabaldu nahi dugu, sasi guztien gainetik eta hodei guztien azpitik. Guretzat desiragarriak diren praktikak zabaldu nahi ditugu, sasi guztien gainetik eta hodei guztien azpitik.

Berbak mozorrotu ala ez, horren bila gabiltza etengabe.

AZKEN TXIRIKORDA

Handik hona ibili gara lerrootan, goitik behera batzuetan eta behetik gora gehienetan. Utopiatik errealitate gordinera eta ametsetatik infernura. Umoretsu bezain triste. Sutondoko kontuak txirikordatzen, josi eta jostatzen. Hasi eta ez buka.

Ez naiz saiatu magoen antzera disimulatzen. Magoek esaten dute, eskuak zenbat eta gehiago mugitu, orduan eta aukera gutxiago trikimailua harrapatzeko. Uste dut ez naizela ibili magoen antzera, disimulu barik etxeko sutondoko lapikoak ere erakutsi egin ditut.

Txatalez egindako mosaikoa dira lerro hauek. Soziolinguistikaren erpinetatik edan, digeritu eta zuei botatakoak. Egunerokoari garrantzia ematen, egin dezakeguntxoari arreta jartzen, aldatu ahal duguna bistarazten, herren gauden arloak esan eta hobetzen saiatzen, behetik gora. Domestiko-domestiko. Supazterra legez.

Sutondoan batzen jarraituko dugu, supazterrera arrimatzen, su berriak pizten eta su zaharrak mantentzen. Sutondoan alai.

AURKIBIDEA

SUTONDOAN

BATU SUTONDORA

AEROPONIKOAK

BERREGINTZA

BAINA ZER EUSKARA GURA DUGU?

KALITATEA

HIZKUNTZA DA ERABILERAREKIN ZORROZTEN DEN TRESNA BAKARRA

KAMUSTU

(S)(L)ORTU

ARMAIRUTIK ATERA

MATUSALEN SINDROMEA

AITITEAREN INTSUMISIOAK

KANPOKO POLIZIA

EUSKARAK PORRO USAINA DU

EKOLOGIKOAGOA

SUBSIDIARIOA

KAIXO MAITIA

HASARRATZEN GARENIEN ...

EUSKARAREN EGUNAK

HIZKUNTZA ETA ZU

EMAITZAK:

GERO ETA GEHIAGO ERABILI, GERO ETA GUTXIAGO ESATEKO

TABERNETAKO FILOSOFIA

JABETU GAITEZEN

LEHENTASUN KONTUA

AHOA BETE SEXU

EUSKARA IRAKASLEAREN DEKALOGOA

BIGARREN MAILAKOAK

NIAGO

ESTU-ESTU

NAPARTHEID

GAZTEAK ETA EUSKARA

MOTIBATU

OREOAK

SUSEDIDOAK

DERIOZTARROK BOST KONTINENTEETAN

ESPRINTA ALA MARATOIA?

AURREIRITZI SALDA

KONPLEXUA DA

ESTEREOTIPOAK

HEIDIREN EUSKALTEGIA

KIBUTZ EUSKALDUNA

SOKA ERREBELDEAK

KONPASAREN TEORIA

IZENAK ETA IZANAK

ABIZENKERIAK

NI BARIK, GU

MISTERIOAK

EGIN KONTU

GURE ARTEKO AZKENA

TRIGLOSIA

ZER DAUKAGU EUSKALDUNOK ESPORTATZEKO?

JARRAITU ETA IREKI

ARASÁN

ORHIPEAN

DEKRETUAK

QUILOMBO

PALATAN

GATZAREN ARDURA HARTU

MINTZA EGUNA

KOMUNITATE BI (EDO HIRU)

IKERTU

MAKULUAK

ANTZOKIA

BIHOTZA, BURUA, ESKUAK

BIZITASUN BIZIGARRIA (ORAIN ARTE BATZUEK BIZINDAR DEITZEN ZUTENA)

BERRESKURATU DEZAGUN GURE KANTUA

ASTINDU GARUNA, LAGUNA

ERROTONDA

ESTEATITA

PANTERAK

EGIN EZAZU ZUK (BEHAR DUZUNA)

TROLEBU

ZAPATO AZULE

ZERAIN DEZAGUN

AZKEN MOHIKANOAK

SASKIBALOIA ALA FUTBOLA?

LAKU BAT MUNDUAN

KITO MITO

CREATIVE COMMONS

KOMUNALA

MUINA

HEGEMONIA

GOTZON GARATE

HILERRI, HILARRI

KANPOSANTUAK

PAMPLONA-GASTEIZ

GATIBU VS. KEN ZAZPI

BELTZA IS BLACK

MEDEAK

AMURIZA

AMETSEN PRODUKZIO SOZIALA

(ERRE)PRODUKZIOA

AUPA MAURIZIA!

GOGOKO DUDAN HIZKUNTZA

MADE IN GALIZA

WU MING

MARITXU KAJOI

GARTXOT

KOSMOBISIOA

AZKEN TXIRIKORDA