YURI TINIANOV

Aiphatu tenieneordea

Josu Zabaletaren itzulpena

booktegi.eus

1

Paulo enperadorea leiho irekiaren ondoan zegoen erdilotan. Bazkalondoko orduan, janaria gorputzarekin borroka geldian ari denean, erabat debekatuta zegoen traba egitea. Besaulki garai batean zegoen erdilotan, atzetik eta alde bietatik beirazko bionbo batek ezkutatuta. Paulo Petrovitx bazkalondoko ohiko amets bat ari zen amesten.

Gatxinan zegoela, ongi inausitako lorategian, eta txoko batetik kupido potolo bat ari zitzaiola begira, familiarekin nola bazkaltzen zuen. Handik pixka batera kirrinka-hots bat entzuten zela urrutitik. Bide-zolako zulo artetik zetorren, beti berdin eta jauzika. Hiru adarreko kapela bat, zaldi baten galapa, kabriolet baten pertika, hautsa begiztatu zituela urrutitik. Mahai azpian ezkutatzen zela, hiru adarreko kapelak gudu-mezularia esan nahi zuelako. Peterburgotik bila zetozkion.

–Nous sommes perdus…1 –hasten zela mahai azpitik emazteari ahots erlastuz oihu egiten, hura ere ezkuta zedin.

Mahai azpian ezin zuela arnasarik hartu, eta kabrioletaren pertikak bereganaino sartzen zitzaizkiola.

Mezulariak mahaipera begiratu bat egin, Paulo Petrovitx aurkitu eta esaten ziola:

–Maiestatea. Berorren Maiestatearen ama hil egin da.

Baina ez al zen Paulo Petrovitx mahaipetik arrastaka ateratzen hasten, mezulariak koxkorreko bat ematen ziola bekokian eta oihu egiten zuela:

–Guardia!

Paulo Petrovitxek eskuaz kolpea saihestu nahita, euli bat harrapatu zuen.

Horrela bada, eserita zegoen, bere begi grisak Pabloskyko jauregiko leihorantz biratu zituen, janariak eta esturak itorik, eskuan euli batek burrunba egiten ziola, eta belarriak zutitu zituen.

Norbaitek oihu egin zuen leihopean: “Guardia”.

2

Preobrazhenskyko Erregimentuaren bulegoko bulegari militarra Siberiara erbesteratu zuten, zigortuta.

Bulegari berria, mutil gaztea oraindik, mahaian eseri eta idazten ari zen. Eskuak ikara egiten zion, berandu zebilelako.

Seietarako bukatu behar zen, beranduenera ere, erregimentuarentzako aginduaren kopia, guardiako ofizialak jauregira eraman zezan, eta han, Bere Maiestatearen laguntzaileak bederatzietan enperadoreari aurkez ziezaion, antzeko beste batzuekin baturik. Atzerapena krimena zen. Erregimentuko bulegaria oso goiz jaiki zen, baina agindua hondatu, eta orain beste kopia bat ari zen egiten. Lehenengo orrian bi akats egin zituen: Siniukhaiev tenientea hildakoen artean jarri zuen, zerrendan Sokolov komandante hil berriaren ondotik zihoalako, eta zentzugabeko erredakzio-hutsegite bat egin zuen: “Aipatu Steven, Rubin eta Asantxeiev tenienteordeak izendatzen dira” idatzi ordez, “Aipatu, Steven, Rubin eta Asantxeiev tenienteordeak izendatzen dira” idatzi zuen. Lehenengo izena idaztera zihoanean, ofizial bat sartu zen, haren aurrean zutitu, eta, gero, berriro aginduaren aurrean esertzean, nahastu egin zen, eta koma bat idatzi zuen lehenengo izenaren aurrean.

Bazekien agindua seietarako prest ez baldin bazegoen, “atxilotu” aginduko zuela ofizial nagusiak, eta atxilotu egingo zutela. Horregatik, hain zuzen, eskua ez zebilkion ongi, geroz eta geldiroago idazten zuen, eta bat-batean tinta-orban handi bat isuri zitzaion aginduaren gainera, iturri bat bezain eder.

Hamar minutu baizik ez ziren geratzen.

Bulegariak atzera egin zuen, eta pertsona bizi bati bezalaxe begiratzen zion ordulariari; ondoren, behatzak gorputzetik bereizita baleuzka eta beren gisara balebilzkio bezala, orri garbiren baten bila hasi zen paperen artean; han, ordea, orri garbirik ez zegoen, apaletan baitzeuden denak, kontu handiz eratutako pila handi batean.

Horrela, bere etsimenean, eta bere buruaren aurrean zintzo azaltzeko beste asmorik gabe, bila ari zela, are harrituago geratu zen.

Beste paper bat ere, eta ez garrantzia gutxiagokoa, oker idatzita zegoen.

Txosten ofizialetan zenbait hitz erabiltzeko debekuari buruzko enperadorearen aginduaren 940. eranskinaren arabera, ez zen erabili behar “ikuskatu” hitza, ikuskatzea egin baizik, ezta “bete” hitza ere, konplitu baizik, ez “zaintza”, guardia baizik, eta ez inola ere “tropa”, destakamendu baizik.

Erakunde zibilei zegokienez, berriz, ez zen “maila” idatzi behar, klase baizik, ez “elkarte”, baltzu baizik, eta “herritar” idatzi ordez, dendari edo burges txiki erabili behar zen.

Hori, ordea, letra txikiz idatzita zegoen, hantxe, horman, bulegariaren begien aurrean, zintzilikatuta zegoen 940. aginduaren beheko aldean, eta irakurri gabe zeukan, baina "ikuskatu" eta gainerakoei zegokiena lehenengo egunean ikasia zuen, eta ongi gogoratzen zuen.

Araktxeiev baroiari zuzendutako eta erregimentuko komandanteak sinatzeko prestatutako orrian honela jartzen zuen:

Zure gorentasun horren izenean San Peterburgo inguruen eta atzerrirantz ateratzen diren zerbitzuen zaintzaren ardura duten tropak ikuskaturik, ohore handiz jakinarazten dizut, zuzen bete dela dena…

Eta ez hori bakarrik.

Berriro idatzi berria zuen txostenaren lehenengo paragrafoak honela zioen:

Jaun Goren Guztiz Estimatua.

Haurrik mukizuenak ere bazekien, ongi jakin ere, trataera hori, era horretan, lerro bakarrean idatzita, eta mendeko baten txostenean, Araktxeiev baroia bezalako pertsona bati zuzendutako txosten batean batez ere, bi lerrotan behar zela idatzi, nahita nahi ez:

Jaun Goren

Guztiz Estimatua:

eta horrek mendekotasuna eta jendetasuna adierazten zuela.

Eta zaintzaren eta gainerakoaren ondoren garaiz erreparatu eta ohartu ez izanaren errua bota baziezaioketen, Jaun Goren Guztiz Estimatuarenean berak nahastu zituen kopiak.

Eta zer egiten zuen ohartu gabe, eseri eta orri hura zuzentzen hasi zen bulegaria. Berriro kopiatzerakoan, bertan ahaztu zuen agindua, askoz presazkoagoa bazen ere.

Bulego-mutila ofizialaren aldetik aginduaren bila azaldu zenean, bulegariak ordulariari eta mutilari begiratu, eta Siniukhaiev teniente ohiaren orria eman zion bertatik.

Ondoren eseri eta, oraindik ere ikara eginez, idatzi zuen: gorentasun, destakamendu, guardia.

3

Bederatziak puntuan kanpaitxoa entzun zen jauregian, enperadoreak sokatik tira eginda. Enperadorearen landa-laguntzailea bederatziak puntu-puntuan sartu zen txostenarekin Paulo Petrovitxen aurrera. Paulo Petrovitx bezperako jarrera berberean zegoen eserita, leiho ondoan, beirazko bionboak estalita.

Baina oraingoan ez zegoen lotan, ez erdilotan, eta haren aurpegiera ere beste era batekoa zen.

Laguntzaileak bazekien, jauregian denek bezala, enperadorea haserre zegoela. Baina bazekien, baita ere, haserreak arrazoiak nahi izaten dituela eta, zenbat eta gehiago aurkitu, orduan eta gehiago pizten dela. Beraz, txostenak ez zuen inondik ere falta behar.

Beirazko bionboaren eta enperadorearen bizkarraren aurrean irmo jarri, eta berria eman zuen.

Paulo Petrovitx ez zen laguntzailearenganantz biratu. Astun eta astiro hartzen zuen arnasa.

Bezperako egun osoan ezin izan zuen jakin bere leihopean “Guardia” nork oihukatu zuen, eta gauean bi bider esnatu zen ezinegonik.

“Guardia” zentzurik gabeko oihua zen, eta Paulo Petrovitxen haserrea hasieran ez zen handi-handia, amesgaizto bat izan eta bukaeraraino ikustea eragozten zaion orori gertatzen zaion bezala. Zeren ametsa ongi bukatzeak ere zori ona esan nahi baitu. Eta jakin nahia ere bazen: nork eta zergatik egin zuen oihu “Guardia” non eta bere leihopean. Baina jauregi guztian, beldurrez zalapartan, gizon hura aurkitu ezin izan zutelarik, are gehiago piztu zitzaion haserrea. Kontua zera zen: jauregian gerta zitekeela norbaitek bazkalondoko orduetan traba egitea eta ez jakitea nor zen. Inork ez zekien, gainera, zertarako egin zen oihu hura: “Guardia”. Asmo txarreko damuturen baten oharpen bat ere izan zitekeen. Edo, bazitekeen hantxe, sastraken artean, dagoeneko hiru aldiz miatu bazituzten ere, norbaiti eztarrian trapu bat sartu eta ito izana. Lurrak irentsita bezalaxe desagertua zen. Beharrezkoa zen… Baina zer behar zen egin… aurkitu ez baldin bazuten.

Guardia gehiago jarri behar ziren. Eta ez hemen bakarrik.

Paulo Petrovitxek, biratu gabe, zuhaixka berde karratuetara begiratu zuen; Trianongoen ia berdinak ziren. Inausita zeuden. Baina haien artean inor ote zebilen jakiterik ez zegoen.

Eta, laguntzaileari begiratu ere gabe, eskuin eskua atzerantz luzatu zuen. Laguntzaileak bazekien zer esan nahi zuen horrek: enperadorea oso haserre zegoenean, ez zen biratzen. Trebezia handiz Preobrazhenskyko erregimentuko guardiarako agindua eskuan jarri zion, eta Paulo Petrovitx arreta handiz hasi zen irakurtzen. Ondoren berriro etzan zen atzerantz, eta laguntzailea laneko mahaitik luma hartu, tintontzian busti, astindu eta eskura arin-arin emateko moldatu zen; horretan, hala ere, bera zikindu zen tintaz. Unetxo bat baizik ez zuen behar izan horretarako. Segituan orrialde sinatua hegan zihoan laguntzailearengana. Laguntzaileak orriak eman ahala, orriak sinaturik edo irakurririk, besterik gabe, bata bestearen atzetik hegan zihoazen laguntzailearengana. Ohituta zegoen jokaera horretara eta horrela gertatuko zela espero zuen; horretan, ordea, enperadorea jauzi batez jaitsi zen besaulki goratutik.

Pauso txikiak eginez laguntzailearengana ondoratu zen. Aurpegia gorri zuen, eta begiak ilun.

Ondo-ondoraino hurbildu zitzaion eta laguntzaileari usaina hartu zion. Susmoren bat zuenean horrela egiten zuen enperadoreak. Ondoren laguntzaileari mahukatik bi behatzez gogorki heldu eta atximur egin zion.

Laguntzailea firme zegoen eta orriak eskuan zituen.

–Ez dakik hire lana egiten, mutil –esan zion Paulok ahots erlastuz–, atzetik hator.

Eta beste atximur bat egin zion.

–Kenduko diat nik mutirikeria hori, ospa hemendik.

Eta laguntzailea aterantz urrundu zen, atzeraka ibiliz.

Behin atea zaratarik gabe itxi zelarik, Paulo Petrovitxek lepoko zapia bizkor-bizkor askatu eta alkandorako bularraldea urratzen hasi zen isilik, ahoa estutu zitzaion eta ezpainak ikaratan zituen.

Haserrealdi bortitz baten hasiera zen.

4

Preobrazhenskyko erregimentuko guardia-agindua, enperadoreak sinatua, hark zuzenduta zegoen. “Aipatu, Steven, Rybin eta Asantxeiev tenienteordeak izendatzen dira” hitzak zuzendu egin zituen: lehenengo p-aren ondoren H handi bat jarri zuen, eta gainean idatzi zuen: Aiphatu tenientea guardiara. Gainerakoan ez zen eragozpenik izan.

Agindua bere lekura bidali zen.

Komandanteak agindua jaso zuenean, luzaro egon zen Aiphatu deitura bitxi horretako tenienteorde hura nor ote zen pentsatzen. Preobrazhenskyko erregimentuko ofizial guztien zerrenda hartu zuen, baina hartan ez zen ageri deitura horretako ofizialik. Soldaduen artean ere ez zen halakorik. Ezin ulertu, baina ez zegoen. Mundu osoan bulegariak baizik ez zuen ulertuko, baina inork ez zion ezer galdetu, eta berak ere ez inori ezer esan. Enperadorearen aginduak bete egin behar dira, ordea. Baina ezin zitekeen bete, erregimentu osoan ez baitzegoen Aiphatu tenienteorderik.

Komandanteari Araktxeiev baroiarengana jotzea bururatu zitzaion. Baina segituan baztertu zuen asmoa. Araktxeiev baroia Gatxinan bizi zen, eta ondorioa ez zen segurua, gainera.

Eta estuasunen batean zegoenean beti familiara jo ohi zenez, komandante hark bazuen Sablukov, enperadorearen landa-laguntzailea, eta galapan abiatu zen Pabloskyrantz.

Pabloskyn sekulako nahastea zegoen eta hasieran laguntzaileak inola ere ez zuen komandantea hartu nahi izan.

Ondoren gogo txarrez entzun zion eta deabruetara bidali nahi zuen, hura gabe ere nahikoa eta gehiegi bazuelako, baina horretan bekozkoa zimurtu zuen, komandanteari begiratu eta bat-batean aldatu zitzaion begirada hura: maltzurtu egin zen.

Enperadorearen laguntzaileak geldiro hitz egin zuen:

–Enperadoreari hitzik ere ez. Zuk Aiphatu tenienteordea bizirik balego bezala jokatu. Izendatu ezazu guardiarako.

Komandanteari begiratu gabe, mengeltzen ari baitzen, hor konpon egin zion, firme jarri zen, eta alde egin zuen.

5

Siniukhaiev tenientea hutsaren hurrengo teniente bat zen. Aita Araktxeiev baroiaren sendagilea zuen, eta baroiak, indartu zuten pastillen esker onez, haren semea erregimentuan sartu zuen isil-gordean. Baroiari gustatu egin zitzaion seme haren itxura tolesgabea eta ez oso buruargia. Erregimentuan ez zen inoren lagun mina, baina ez zituen saihesten ere kideak. Ez zen berritsua, tabakoa gustatzen zitzaion, ez zen nahasten emakume-kontuetan, eta, ofizial batentzat ausardia handiko eginkizuna ez bazen ere, “maitasun-oboea” jotzea gustatzen zitzaion.

Militar hornidura garbi-garbi edukitzen zuen beti.

Erregimenturako agindua irakurri zenean, Siniukhaiev zutik zegoen eta, firme zegoenean ohi zuen bezala, ez zen ezertan pentsatzen ari.

Horretan, bere izena entzun zuen, eta belarriek ikara egin zioten, burua beren gauzetan dutenean espero ez zuten zigorkada bat hartzen duten zaldiei gertatzen zaien bezala.

“Siniukhaiev tenientea, sukarrez hila, lizentziatutzat emango da”.

Orduan, hala gertatu baitzen, komandanteak, agindua irakurririk, Siniukhaiev beti egon ohi zen lekura begiratu zuen nahi gabe, eta haren eskua paperarekin batera jaitsi zen.

Siniukhaiev bere lekuan zegoen, beti bezala. Hala ere, komandanteak berriro irakurri zuen agindua; egia esan, ez oso garbi; Steven, Asantxeiev eta Aiphaturi buruzkoa irakurririk, bukaeraraino irakurri zuen. Guardia aldaketa hasia zen, eta Siniukhaievek besteekin batera hartu behar zuen parte desfilean. Hori egin ordez, ordea, bertan geratu zen zutik.

Aginduetako hitzak hitz bereziak, giza solasaren desberdinak balira bezala entzuten ohituta zegoen. Ez zuten edukirik, ez esanahirik, beren bizitza eta aginpide berekia baizik. Kontua ez zen agindua betetzen zen ala ez zen betetzen. Aginduak, betetzen ez bazen ere, aldatu egiten zituen erregimentuak, kaleak eta jendea.

Aginduaren hitzak entzun zituenean, hasieran, zegoen lekuan geratu zen zutik, ezer entzun ez balu bezala. Hitzen atzetik zihoan Gero kendu zitzaizkion zalantzak. Irakurritakoa berari buruz zen. Eta bere zutabea abiatu zenean, zalantzatan hasi zen ea bizirik zegoen ala ez.

Eskua eskutokian pausatuta, uhal ongi estutuek eragindako trabaren bat, goiz horretan bertan koipeztatutako sablearen pisua, horiek sentitzean, bizirik sentitzen zen, baina bazen gaizki zihoan zerbait, erremediorik gabe hautsitako zerbait. Ez zitzaion bururatu ere egin aginduan akatsen bat izan zitekeenik. Oso bestela baizik, bizirik bazegoen, okerren batengatik zegoela iruditzen zitzaion, hutsegiteren baten ondorioz. Zabarkeriaz ez zen ohartu eta ez zion inori jakinarazi.

Nolanahi ere, desfileko irudi guztiak hondatzen ari zen, plazan tantai bat bailitzan egonez. Mugitu behar zuenik ere ez zitzaion bururatzen.

Desfilea bukatu bezain laster, komandantea tenienteari oldartu zitzaion. Sutan zegoen. Zorte handia izan zuten enperadorea desfilea ikusten ez egotea, ordu hartako beroagatik, Pabloskyn baitzegoen atsedeten. Komandanteak gustura orro egingo ziokeen: ziegara; baina hori baino hots ozenagoa beharko zuen haserrea baretzeko, eta R on bat botatzeko gogoa ere bazuen: preso; horretan, ordea, ahoa itxi zitzaion, komandanteak ustekabean euli bat harrapatu izan balu bezala. Eta halaxe egon zen minutu pare batez Siniukhaiev tenientearen aurrean.

Ondoren, harengandik izurriak jotako batengandik bezala urrundu eta bere bidetik joan zen.

Siniukhaiev tenientea, hildakoari zegokion bezala, hilda zegoela gogoratu zuen, eta baztertu egin zuen, ez baitzekien nola hitz egin horrelako batekin.

6

Paulo Petrovitx hara eta hona zebilen bere gelan, eta aldian behin gelditu egiten zen.

Entzuten hasten zen.

Enperadorea, botak hautsez estalita, bidaiako kapaz jantzita eta ezproiak kendu gabe ama oraindik ere arnasestuka ari zen gelan sartu eta atean kolpe bat jo zuenez gero, haserre bizia erresumin bizi bihurtu ohi zela ikusi zen; eta erresumin bizia, bi egunen buruan, beldurra eta samurtasuna bilakatzen zela.

Brenna basati batek kimerak jarri zituen Pabloskyko eskaileretan, eta jauregiko sabaiak eta hormak Cameron, jende guztiaren begietan hiltzen diren kolore samurren zaleak egin zituen. Alde batean giza-itxurako lehoien ahotzar irekiak; bestean sentimendu leuna.

Horrez gainera, jauregiko gela nagusian baziren bi lanpara zintzilik, Luis XVI.ak burua moztu baino lehentxeago oparitutakoak. Opari hori Frantzian bertan jaso zuen, oraindik ere Iparreko Kondea izenaz bidaiatzen ari zenean.

Lanparak oso lan finekoak ziren: haien pantailek argia moteltzen zuten.

Baina Paulo Petrovitxek ez zituen piztu nahi izaten.

Marie-Antoinettek oparitutako ordulari bat ere bazen, jaspezko mahai baten gainean. Orduen orratza urrezko Saturno bat zuen, punta luze batekin, eta minutuena kupido bat, bere geziarekin.

Ordulariak eguerdia eta gauerdia adierazten zituenean, Saturnok Cupidoren gezia estaltzen zuen bere puntaz. Denborak maitasuna gainditzen duela esan nahi zuen horrek.

Ordularia ez zebilen, nolanahi ere.

Horrela, lorategian Brenna zegoen, hormetan Cameron eta, buruaren gainean, sabaipeko hutsunean, Luis XVI.aren lanpara kulunkatzen zen.

Paulo Petrovitxek Brennaren lehoietako baten antz pixka bat ere hartzen zuen oso haserre zegoenean.

Orduan, berdin gerta zitekeen erregimentu osoari zigorra ezartzea edo norbaiti lepoa moztea, Don ibaiaren inguruan, zuzien argitan, edo bidal zitezkeen oinez Siberiarantz aliritzira soldaduak, bulegariak, tenienteak, jeneralak edo jeneral-gobernariak.

Tronuaren usurpatzailea, ama, hilda zegoen. Potemkinen espiritua erauzia zuen, behinola Iban IVak boiardoak ezabatu zituen bezala.. Potemkinen hezurrak barreiatu eta haren hilobia lurrarekin berdindu zuen. Amaren gustuak ere ezabatu egin zituen. Usurpatzailearen gustuak! Urrea, gela batzuk Indiako zetaz apainduta, beste batzuk Txinako portzelanaz apainduta, Holandako berogailuekin, eta beira urdinezko gela, tabakoa usaintzeko gela. Fartsa. Erromako eta Greziako dominak, hain harro erakusten zituenak! Bere jauregia urreztatzeko erabilarazi zituen.

Eta hala ere iraun egin zuen espirituak, iraun egin zuen gustuak.

Haren usaina sentitzen zen inguruan, eta horrexegatik zuen, agian, Paulo Petrovitxek bere solaskideei usaina hartzeko ohitura.

Eta bere buruaren gainean, frantses lanpara kulunkatzen zen, urkaturik.

Eta beldurra sartzen zitzaion. Enperadoreak airea falta Ez zuen emaztearen beldurrik, ez seme nagusienik, haietako edozeinek sastakatu bazezakeen ere sardexkarekin, eta tronuan eseri, beren amonaren eta amaginarrebaren ereduari jarraituz.

Ez zuen bere ministro alaiegitxoen eta jeneral goibelegitxoen beldurrik. Ez zion beldurrik inori, ez bere inperioko mendietan, paduretan, hondardietan bizi ziren eta imajinatu ere ezin zitzakeen berrogeita hamar milioi jopuek osatzen zuen plebeari. Ez zien beldurrik, banaka. Elkarturik itsaso bat ziren, eta ito zitekeen hartan.

Eta San Peterburgoko palazioa zangaz eta postu aurreratuz inguratzeko eta zubi altxagarri katedun bat jasotzeko agindu zuen. Baina kateak ez ziren fidagarriak: zentinelak ziren zaintzaileak.

Eta haserre handiaren ondoren beldur handia iristen zenean, arazo kriminaletako bulegoa hasten zen lanean, eta norbait eskuetatik zintzilikatuta torturatzen zuten eta norbaiten azpian lurra zabaltzen zen, eta azpian borreroak zeuzkan zain.

Horregatik, enperadorearen gelatik orain pauso laburrak, gero luzeak, bat-batean estropezuka, entzuten zirenean, izututa begiratzen zioten denek elkarri, eta nekez egiten zuen inork irribarre. Beldur handia gelan zegoen.

Enperadorea hara-hona zebilen.

7

Siniukhaiev tenientea, komandantea errieta egitea joan baina errietan egin ez eta bertan behera utzita isildu zen leku berean zegoen.

Inguruan inor ez zegoen.

Desfilea egin ondoren, lasaitu egiten zen normalean, dotorezia-itxura uzten zuen, eskuak askatzen zituen, eta bere gisa ibiltzen zen kuartelean. Soinatalak askatzen zituen: zerbitzutik libre geratzen zen.

Etxean, ofizialen kuartelean, lebita askatu eta maitasun-oboea jotzen zuen tenienteak. Gero pipa bete eta leihotik begira egoten zen. Lorategi inaustuaren puska handi bat ikusten zuen; tsarinaren belardia deitzen zioten; orain hutsik zegoen. Sail hartan ez zegoen ezer nabarrik, ezer berderik, baina hondarretan luzaro irauten zuten zaldien eta soldaduen arrastoek. Erretzeari zegokionez, dena gustatzen zitzaion: pipa betetzea, tabakoa estutzea, erretzea eta kea. Erretzean beti izaten da zertan jardun. Aski zen arratsaldea etortzea, eta lagunengana ateratzen zen, edo paseatzera, besterik gabe.

Jende arruntaren jendetasuna gustatu egiten zitzaion. Behin, doministiku eginda, jaun batek esan zion: “Sudurrean trumoi handia ez denean, behatza konpontzaile”.

Lotara baino lehen, bere laguntzailearekin kartetan egiteko esertzen zen. Ordenantzari kontrakora eta panfilora jokatzen erakutsi zion, eta ordenantzak galtzen zuenean, tenienteak karta sortaz kolpe bat ematen zion sudurrean, baina berak galtzen zuenean ez zion horrelakorik egiten. Azkenean, laguntzaileak garbitutako ekipaia ikuskatzen zuen, berak txirikordatzen, korapilatzen eta koipeztatzen zituen uhalak, eta lotara joaten zen.

Orain, berriz, ez zitzaizkion askatzen soinatalak, giharrak tinko zituen oraindik, eta tenientearen ezpainetan ez zen arnasarik sumatzen. Zubi altxagarriaren aurreko plazari begiratzen zion, eta ezezaguna iruditzen zitzaion. Ordu arte, behintzat, behin ere ez zien erreparatu bulegoetako eraikin gorriko leihoen erlaitzei eta haien beira zikinei.

Zubiko errekarri biribilak ez ziren elkarren berdinak, elkarren antzik ez zuten anaiak bailiran.

San Peterburgo hiri militarra ordena gris batean zetzan, bere monasterioekin, bere ibaiekin eta bere zubi-begi lausoekin; guztiz ezezaguna iruditzen zitzaion hiri bat.

Orduan ohartu zen hilda zegoela.

8

Paulo Petrovitxek landa-laguntzailearen pauso-hotsak entzun zituen, katu baten moduan joan zen beirazko bionboaren atzean zegoen besaulkiraino eta denbora guztian hantxe egon izan balitz bezain zurrun eseri zen.

Bazekien bere zerbitzarien pausoak ezagutzen. Haiei bizkarra emanez ere, bazekien erabakien pauso erabakia, losintxarien saltotxoak eta izutuen pauso arin, hegalariak bereizten. Ez zuen pauso zuzenik entzuten.

Oraingo honetan laguntzailea segurtasunez zebilen, sendo jotzen zuen lurra. Paulo Petrovitx burua jiratu zuen.

Landa-laguntzailea bionboaren erdiraino sartu eta burua makurtu zuen.

–Maiestatea. Aiphatu tenientea izan zen “Guardia” oihu egin zuena.

–Nor da hori?

Beldurra gutxitzen ari zen, bazeukan izen bat.

Landa-laguntzaileak ez zuen espero galdera hori, eta atzera egin zuen pixka bat.

–Guardiarako izendatutako tenienteordea, Maiestatea.

–Zertarako egiten zuen oihu? ––enperadoreak ostiko bat eman zuen lurrean–. Esan, esan.

Landa-laguntzailea isildu egin zen.

–Ergelkeria batengatik –erantzun zion zezelka.

–Egizu ikerketa bat eta, ongi zigortu ondoren, ttapa-ttapa zuzen Siberiara.

9

Horrela hasi zen Aiphatu tenienteordearen bizitza.

Bulegariak agindua kopiatu zuenean, idatz-akats bat zen Aiphatu tenienteordea, hutsegite bat, ez besterik. Gerta zitekeen inor ez ohartzea, eta paper-itsaso batean hondoratuta galtzea; eta, inori interesatzen ez zitzaionez, ez zen erraza izango etorkizuneko historialariak hartaz gogoratzea.

Paulo Petrovitxen begi oro-ohartzaileak erreparatu egin zuen eta hizki bakar batez nolabaiteko bizitza bat eman zion: hutsegite batek aurpegirik gabeko tenienteorde bat sortu zuen, familia-buru bat.

Ondoren, landa-laguntzailearen gogoeta etenen artean aurpegi bat zirriborratuz joan zen, ozta-ozta egiazkoa, ametsezkoa bezala. Hura zen palazioko leihoaren azpian “guardia” oihu egin zuena.

Orain aurpegi hura trinkotu eta zehaztu egin zen: Aiphatu tenienteordea oinaze-zaldira edo, hobeto esanda, torturatzera eta Siberiara deportatzera kondenatutako gaizkile bat suertatu zen.

Horixe zen errealitatea.

Bulegariaren arazo bat, komandantearen nahasmen aldi bat eta landa-laguntzailearen ateraldi bat izan zen une horretara arte.

Gaurtik aurrera, oinaze-zaldia, zigorra eta Siberiarako bidaia ziren hari zegozkion egitekoak.

Agindua bete egin behar zen. Aiphatu tenienteordea erakunde militarretatik kanpora egotzi behar zen eta erakunde judizialetara bidali, eta handik Siberiara zuzen-zuzen.

Eta halaxe egin zuten.

Ustez egon behar zuen erregimentuan, komandanteak, guztiz lur jota zegoen pertsona batek baizik eduki ezin duen ahots batez, Aiphatu tenienteordearen izena hotsegin zuen soldaduen aurrean.

Alde batean oinaze-zaldia prest zegoen, eta guardiako bi soldadu zeuden burutik eta oinetatik hedeez eusten. Guardiako bi soldaduk enbor leun bat zigortzen zuten alde banatatik, hirugarrena zenbatzen ari zen, eta erregimentua begira.

Enborra lehendik ere mila zigorkadaz leunduta zegoenez, oinaze-zaldiak ez zirudien hutsik zegoenik. Gainean inor ez bazegoen ere, norbait balego bezalaxe zen. Soldaduek bekozko ilunez begiratzen zioten oinaze-zaldi isilari eta komandantea gorri-gorri zegoen zigorra bukatu zenerako, eta sudur-zuloak handituta zeuzkan beti bezala.

Orduan hedeak askatu zituzten: eta oinaze-zalditik norbaiten bizkarra askatu balute bezala zirudien. Bi soldadu ondoratu eta agindu-zain geratu ziren.

Beren bideari ekin zioten, erregimentutik pauso beti-berdinez urrunduz, armak bizkarrean eta aldian behin begi-ertzez begiratuz, ez elkarri, beren arteko tarteari baizik.

Ilaran bazen gudarostean artean aspaldi ez zela sartutako soldadu gazte bat. Interes handiz begiratzen zuen zigorra nola betetzen zen. Gertatzen ari zen guztia gauza normala zela eta soldadutzan maiz gertatzen zela uste zuen.

Gauean, ordea, kamainan iraulka hasi zen bat-batean, eta ondoan etzanda zeukan guardiako soldadu zaharrari ahots beheran galdetu zion:

–Aizak, nor duk gure enperadorea?

–Paulo Petrovitx, ergela –erantzun zion zaharrak izututa.

–Eta hik ikusi duk?

–Bai, ikusi diat –erantzun zion zaharrak marmarka–, eta hik ere ikusiko duk.

Isildu egin ziren. Baina soldadu zaharrak ezin zuen lo hartu. Iraulika ari zen. Hamar minutu inguru joan ziren.

–Zergatik galdetzen duk hori? –galdetu zion bat-batean zaharrak gazteari.

–Ez zakiat –erantzun zion gogo onez gazteak–, zeren esaten dutenez, esaten dutenez: ez omen dakite nor den enperadorea. Nork jakin, esan egiten dute…

–Ergela –esan zuen soldadu zaharrak eta beste aldera begiratu zuen–, hago isilik, baserritarra dirudik.

Beste hamar minutu joan ziren. Pabilioia ilun eta isilik zegoen.

–Baduk –esan zion bat-batean zaharrak gazteari belarrira–, baina ordeztu egin diate.

10

Siniukhaiev tenienteak arreta handiz behatu zuten egun horretara arte bizi izandako gela.

Gela zabala zen, sabai apalekoa, tarteko adin bateko pertsona bat, betaurrekoduna eta motots ez oso handi bat zuena, agertzen zen erretratu batekin. Tenientearen aita zen, Siniukhaiev sendagilea.

Gatxinan bizi zen; tenientea, ordea, erretratuari begiratzean, ez zen oso seguru sentitzen horretaz. Agian bai, bizi zen, agian ez.

Ondoren Siniukhaiev tenientearenak izandako gauzei begira egon zen: maitasun-oboea, bere zurezko kutxan, ile-kizkurgailuak, hautsontzia, hondar-ontzia, eta gauza haiek begira zegozkion. Begiak haietatik kendu zituen.

Gelaren erdian zutik zegoen, zerbaiten zain. Ordenantzaren zain ez, seguru asko.

Bien bitartean, ordea, ordenantza bera sartu zen kontuz gelan eta tenientearen ondoan zegoen geldirik. Ahoa zabal samar zeukan eta tenienteari begira zegoen.

Beti egoten zen horrela, seguruenik, aginduen zain, baina tenienteak lehenengo aldiz ikusiko balu bezala begiratzen zion, eta begiak jaitsi zituen.

Heriotza aldi batez ezkutatu beharra zegoen, krimena balitz bezala. Iluntze aldera mutil gazte bat sartu zen gelan, maitasun-oboearen kutxatxoa zegoen mahaian eseri zen, kutxatxotik atera zuen, putz egin zuen eta hotsik atera ez zionez, bazter batean utzi zuen.

Ondoren, ordenantzari deitu eta edateko zerbait ateratzeko esan zion. Behin ere ez zion begiratu Siniukhaiev tenienteari.

Tenienteak ahots kikilduz galdetu zuen:

–Nor zara zu?

Mutilak, tragoa edanda, aharrausi eginez erantzun zion.

–Senatu ondoan dagoen kadete-eskolako lege-aholkularia –eta ohea prestatzeko agindu zion ordenantzari. Eranzten hasi zen eta Siniukhaiev tenientea luzaro egon zen begiratzen lege-aholkulariak nolako trebeziaz kentzen zituen oinetako botak, nola jaurtitzen zituen kolpe batez, nola askatzen zituen botoiak eta nola estaltzen zen ondoren manta batez eta nola aharrausi egiten zuen. Azkenik, nagiak atereaz, Siniukhaiev tenientearen eskura begiratu zuen bat-batean, eta lihozko zapi bat atera zuen mahukatik. Sudurra garbitu ondoren, aharrausi egin zuen berriro.

Orduan bere baitaratu zen azkenean Siniukhaiev tenientea, eta axola gabe esan zuen arauz kontrakoa zela hori.

Lege-aholkulariak axolagabe erantzun zion ezetz, alderantziz, arauzkoa zela, ordezkari gisa zegoela han, Siniukhaiev ohia “bizirik hilda bezala” zegoenez, eta tenienteak ken zezala uniformea, nahiko txukuna zelako lege-aholkulariarentzat, eta jantz zezala uniforme erreus bat.

Siniukhaiev tenientea uniformea eranzten hasi zen, lege-aholkulariak lagundu egin zion, Siniukhaiev ohia behar bezala egiteko gauza ez zelako.

Orduan, Siniukhaiev ohiak uniforme erreusa jantzi eta zutik geratu zen, lege-aholkulariak eskularruak ere kenduko ote zizkion beldurrez. Eskularru hori, luze batzuk zituen, behatz luze koskekikoak, uniformekoak. Eskularruak galtzea desohorea zen, entzuna zuenez. Teniente-eskularruak badituzu, berdin dio zer falta duzun, tenientea zara. Horregatik, Siniukhaiev ohiak eskularruak jantzi, biratu eta kanpora atera zen.

Gau osoan ibili zen San Peterburgoko kaleetan, inon sartzen saiatu ere gabe. Goizerako nekatuta zegoen, eta lurrean eseri zen, etxe baten ondoan. Minutu batzuez lo egin zuen, gero derrepente jaiki eta alde egin zuen, alboetara begiratu gabe.

Berehala atera zen hiri-mugatik kanpora. Hesi-ateko torschreiber logaletsu batek [idazkari batek (alemanieraz)] haren deitura idatzi zuen, arreta gabe.

Kuartelera ez zen gehiago itzuli.

11

Landa-laguntzailea maltzurra zen eta inori ez zion ezer esan ez Aiphatu tenienteordeaz, ez bere zoriaz. Bazituen etsaiak, denek bezala. Horregatik, hain zuzen, “Guardia!” oihua nork egin zuen jakin zela baizik ez zien esan batzuei.

Baina horrek mugimendu bitxi bat eragin zuen palazioko emakumezkoen aldean.

Palazioa, klabezina jotzen duten behatz finak bezalako zutabe mehe garaiekin, Cameronek eraikia zen; bazituen bi hegal oker aurrez aurre jarriak, katuak saguarekin jolasean ari denean hankak eduki ohi dituen bezala. Hegal horietako batean fraulein Nelidova ezkongabea bizi zen, bere langileekin.

Paulo Petrovitx maiz joan ohi zen hegal hartara, errudun itxuraz guardia saihestuz, eta inoiz zentinelek ikusi ere ikusi zuten enperadorea handik lasterka irteten, ileordea alde batetik zintzilik, eta emakume baten txapin bat buru atzetik hegan zihoakiola.

Nelidova ohorezko dama baino ez bazen ere, bazituen bere ohorezko damak.

Eta, hain zuzen ere, “Guardia!” oihu egin zuena harrapatu zutelako berria emakumeen hegalera iritsi zenean, Nelidovaren ohorezko dametako bat konortea galduta erori zen.

Nelidova bezala, ile-kizkurra eta argala zen hura ere, artzaintxo bat bezala.

Elisabeta amonaren garaietan ohorezko damen artean haien brokatuen hotsa, zetaren fru-frua entzuten zen, eta haien artetik titiburu askatuak atera ohi ziren herabez. Horrela zen moda orduan.

Gizonezko jantziak, isatsak eta titiburuen ondoan belusezko itsas-izarrak erabiltzea gustatzen zitzaien amazonak tronuaren usurpatzailearekin batera desagertu ziren.

Orain artzaintsa gazte ile-kizkurrak ziren emakumeak.

Horrela bada, haietako batek ondoez labur bat izan zuen.

Bere babesleak lurretik jaikiarazi eta oneraturik, berak kontatu zuen: ordu horretarako maite-hitzordu bat jarrita zeukan ofizial batekin. Baina ezin zuen goiko solairutik alde egin eta, leihotik begira zegoela, non ikusten duen ofizial sutsu hura, erresalbu oro ahazturik eta, jakin gabe beharbada, enperadorearen leihopean bertan zegoela, eta keinuak egiten zizkiola behetik.

Berak keinu bat egin zion eskuaz, izutu itxura egin zion begiez, baina arbuio-keinutzat hartu zuen, nonbait, galaiak eta penaz oihu egin zuen: “guardia”.

Une horretan, izuaren mende erori gabe, behatzak sudurrera eraman eta beherantz seinalatu zuen. Sudur-keinu horren ondoren, ofiziala harri eginik geratu zen eta ezkutatu egin zen.

Ez zuen gehiago ikusi, baina bezperako maitasun-jokaldi hura hain laburra izanik, haren deitura ere ez zuen jakin.

Orain harrapatu egin zuten eta Siberiara bidaltzen zuten.

Nelidova pentsatzen hasi zen.

Bere egoera okertzen ari zen eta, aitortu nahi ez bazuen ere, bere txapinak ez zuen hegan egiten dagoeneko.

Landa-laguntzailearekin hotz jokatzen duen, eta ez zuen traturik nahi harekin. Enperadorearen sentimenduez bazituen zalantzak. Horrelakoetan, zibila izanik ere aginpidea zuen pertsona bakarrarengana jo ohi zuen orain, Yuri Aleksandrovitx Neledinsky-Meletsky-rengana.

Halaxe egin zuen, eta kamera-lekaio bat bidali zion idatzi batekin.

Ez zen lehendabiziko aldia kamera-lekaio sendo hura bidaltzen ziona, baina beti harritzen zen gizon ahaltsu haren miseriaz. Meletsky abeslaria eta estatu-idazkaria zen. “Errekasto lasterrak” abesten zuen, eta agure lizuna zen neskato artzaintxoekin. Txikia zen, ahoa ezti-jario eta bekainak iletsuak zituen. Gainerakoan gizon maltzurra zen eta, kamera-lekaioari behetik gora begiratuz, esan zion:

–Esaiozu zertaz kezkaturik ez dagoela. Itxaroteko. Dena konponduko da.

Baina berak ere bazuen beldur pixka bat, ez baitzekien nola konponduko zen hura dena, eta atetik lehenago Avdotia deitzen zuten eta orain Selimena deitzen zuten artzaintsa gaztea agertu zenean, amorru bizian mugitu zituen bekainak.

Yuri Aleksandrovitxen zerbitzariak artzaintsa gazteak ziren gehienbat.

12

Zentinelak aurrera eta aurrera zihoazen.

Muga-hesi batetik hurrengora, postu batetik hurrengo gotorlekura, zuzen-zuzen zihoazen, eta kontu handiz begiratzen zuten aldian behin bien artean zeramaten tarteari.

Ez zuten deportatu bati Siberiara lagundu behar zioten lehen aldia, baina inoiz ez zitzaien suertatu hura bezalako gaizkile bat eraman beharra. Hiriko mugetatik atera zirenean, zalantza zuten. Ez zen kate-hotsik entzuten, eta ez zuten inor fusil-ipurdiaz joz bizkor ibiltzera behartu beharrik. Baina gauza ofizial bat zela pentsatzen zuten, eta bazituztela paperak. Ez zuten askorik hitz egiten, debekatuta zegoen-eta.

Lehenengo postuan, erotuta baleude bezala begiratu zien posta-begirariak. Baina zentinela zaharrenak atxilotua sekretua zela eta giza itxurarik ez zuela zioen papera erakutsi zion, eta begiraria mugitzen hasi zen eta hiru kamainako gela berezi bat izendatu zien gaua igarotzeko. Ez zuen haiekin hitz egin nahi izan eta halako moduan lausengatu zituen, non, ia ohartu ere gabe, zein garrantzitsuak ziren ohartu baitziren.

Bigarren postua handiagoa zen lehenengoa baino; ziurtasunez sartu ziren, isilik, garrantzi-plantaz, eta zentinela zaharrenak papera komandantearen mahai gainera bota zuen, besterik gabe. Eta hura lehenengoa bezalaxe moldatu zen, eta hark bezala losintxatu zituen.

Poliki-poliki garrantzi handiko gaizkile bat zeramatela ohartzen hasi ziren. Ohitu egin ziren, eta beren artean, garrantzia emanez, “bera” edo “hori” esaten zuten.

Halaxe sartu ziren Errusiar Inperioaren barren-barrenean, Vladimir-eko bide zuzen eta jendetsuan zehar.

Eta beren artean egonarri handiz zeramaten tartea ere aldatuz zihoan: batzuetan haizea, hurrena hautsa, uda bukaerako bero sapak ahitutako ibilera nekatua.

13

Bien bitartean, Vladimir-erako bide horretatixe, garrantzi handiko agindu bat zihoakien segika, posturik postu, gotorlekurik gotorleku.

Yuri Aleksandrovitx Nedelensky-Meletskyk esana: itxaron, eta ez zebilen oker, horretan.

Zeren Paulo Petrovitxen izularria, geldiro baina segurki, bere buruaren erruki, samurtasuna bilakatuko baitzen.

Enperadorea lorategiko piztia itxurako zuhaixkei bizkarra emanda baitzebilen hara-hona, eta Cameronen sentimendu samurretara bihurtzen zen.

Bere mende jarriak zituen bere amaren gobernari eta jeneral guztiak, beren etxaldeetan sartu zituen eta han zeuzkan atxilotuta. Beharturik egin zuen hori. Eta zer? Hutsune handi bat egin zen inguruan.

Kexu- eta gutun-postontzi bat jarri zuen palazio aurrean, zeren bera baitzen, eta ez beste inor, aberriaren aita. Hasieran postontzia hutsik egoten zen, eta tristatu egiten zuen horrek, aberriak aitarekin hitz egin behar duelako. Gero aitatxo sudurmotz deitzen zioten eta mehatxatzen zuten sinatu gabeko gutun aurkitu zuten postontzian.

Ispiluan begiratu zuen.

–Sudurmotza, hori bai, sudurmotza –esan zuen ahots erlastuz, eta postontzia kentzeko agindu zuen.

Bidaia bat hasi zuen aberri arrotz horretan zehar. Bere probintzian enperadorea igarotzeko zubi berriak eraikiarazi zituen gobernaria Siberiara bidali zuen. Bidaia hura ez zen amarena bezalakoa izan: zeuden bezala utzi behar ziren gauzak, apaindu gabe. Baina aberriak isilik jarraitzen zuen. Volga ibaian nekazari pìla bat bildu zen behin inguruan. Mutil bat ibaiaren erditik ura ateratzera bidali zuen, ur garbia edateko.

Ur hartatik edan eta ahots erlastuz esan zien nekazariei:

–Zuen uretatik ari naiz edaten. Zeri begiratzen diozue horrela?

Eta inguru guztia hustu zen.

Ez zuen beste bidaiarik egin eta postu bakoitzean postontzi bana jarri ordez, zentinela sendoak jarri zituen; baina ez zekien fidatzekoak ziren ala ez, eta ez zekien zeinengandik begiratu behar zen.

Saldukeria eta hutsunea zuen inguruan.

Haiengandik libratzeko sekretua aurkitu zuen; eta puntualtasuna eta erabateko mendekotasuna sartu zituen. Kantzilergoek lanari ekin zioten. Botere betearazleaz baizik ez zela arduratuko uste zen. Baina botere betearazleak kantzilergo guztiak nahasten zituenez, imajinazio hutsezko saldukeriak, hutsunea eta itxura hutsezko mendekotasuna izan ziren ondorioak. Olatu haserreen artean igerian eskuak jasotzera behartutako igerilaria zela iruditzen zitzaion; inoiz ikusia zuen grabaturen batean.

Eta, bien bitartean, errege absolutu bakarra zen, urte luzeen ondoren.

Eta bere aitarengan bermatzeko desirak larritzen zuen, aspaldi hila bazen ere. Bere aita omen zen eta sardexka batez hil zuten alemaniar ergela hilobitik atera eta tronuaren usurpatzailearenaren ondoan jarri zuen haren zerraldoa. Baina hori ama hilarenganako mendekuz areago egin zen, hura bizi izan zen artean bera edozein unetan hil behar balute bezala bizi izan baitzen.

Ama izan zuen, gainera?

Gauza lausoren bat entzuna zuen bere jaiotzaren eskandaluaz. Familiarik gabeko pertsona bat zen, hildako aita bat, hildako ama bat ere ez zuena.

Horretan guztian inoiz ez zuen pentsatzen, eta prest zegoen horrelako susmorik onartzen zutenei kanoiz tiro eginarazteko.

Baina horrelakoetan bere Trianongo bihurrikeriatxoak eta txinatar etxetxoak ere atseginak iruditzen zitzaizkion. Izadiaren adiskiderik handiena bihurtzen zen eta maitasun unibertsala nahi izaten zuen, norbaitek maitatzea, besterik ez bazen.

Hori dena erotzeraino puztu zen eta orduan zakarkeria zinezkotasuntzat hartzen zen, ergelkeria zintzotasuntzat, maltzurkeria jatortasuntzat, eta botinak lustratzen zizkion turkiar soldadua konde izatera iritsi zitekeen.

Yuri Aleksandrovitxek usaimen fina izan zuen beti aldaketetarako.

Astebete itxaron zuen eta usaina hartu zuen.

Pauso arin baina alaiez zapaltzen zuen beirazko bionboaren inguruan eta Aiphatu tenienteordeari buruz zekien guztia bat-batean jaulki zion enperadoreari, sudurmotzaren seinalearena salbu, jakina.

Orduan enperadorek halako zaunkak, txakurrarenak bezalakoak, halako algara mozkor, etenak egin zituen, non norbait uxatzen ari zela baitzirudien gehiago.

Yuri Aleksandrovitx kezkatu egin zen.

Nelidovari atsegina eman nahi zion, etxeko lagun gisa, eta bere balioa adierazi, bide batez, zeren alemaniar esaera batek dioen bezala, bidaia batean umsonst ist der Tod, heriotza baizik ez da doan. Baina horrelako algarak bigarren mailako paper bat betetzera ere eraman zezakeen Yuri Aleksandrovitx, eta suntsitzeko baliabidea ere izan zitekeen.

Trufa anker bat ez zen izango, bada?

Ba ez, enperadorea barreak lehertzen ari zen. Luma bati heldu zion eta Yuri Aleksandrovitx, oin puntetan jarrita, enperadorearen eskuaren atzetik irakurtzen ari zen:

AIPHATU TENIENTEORDEA, SIBERIARA DEPORTATUA, ITZUL BEDI, IZENDA BEDI TENIENTE ETA EZKON BEDI OHOREZKO DAMAREKIN.

Eta, hori idatzirik, enperadoreak pozarren egin zuen gelaren itzulia.

Txalo bat egin, gehien gustatzen zitzaion abestia abesten hasi eta ziztuka ekin zion:

Izeidi, izeidi nirea,

Nire urkidi trinkoa…

Eta Yuri Aleksandrovitxek, ahots mehe, gozoz jarraitu zuen:

Liruliru-li.

14

Hozka egin dioten zakurrak landara irten eta hantxe sendatu nahi izaten du belar garratzez.

Siniukhaiev tenientea oinez joan zen San Peterburgotik Gatxinara. Aitarengana joan zen, ez laguntza eske, Gatxinan aita bazuen ala ez zuen egiaztatzeko gogoz baizik, agian. Aitak agurtu zuenean, ez zion ezer erantzun, ingurura begiratu eta alde egiteko prest zegoen, uzkurtuta zegoelako eta are muzinkeriak ere egiten zituelako.

Baina sendagileak, haren jantzien hondamena ikusita, eserarazi eta egia jakin nahian hasi zen:

–Jokoan galdu duk ala behar ez zenen bat egin duk?

–Ez nago bizirik –erantzun zuen bat-baten tenienteak.

Sendagileak pultsua hartu zion, izainei buruz zerbait esan zuen eta zer gertatu zitzaion jakin nahiz jarraitu zuen.

Bere semeari zegozkion hutsegiteen berri jakin zuenean, hunkitu egin zen, ordubetez aritu zen eskaera bat idazten eta berridazten, semea eskaria sinatzera behartu zuen eta hurrengo egunean Araktxeiev baroiarengana jo zuen, egun hartako txostenekin batera aurkez zezan. Semea etxean edukitzeak lotsa ematen zion, ordea; ospitale militarrean sartu zuen eta oheburuko oholean idatzi zuen:

Mors occasionalis

Ustekabeko heriotza

15

Araktxeiev baroiari kezka eragiten zion estatuaren ideiak.

Horregatik, hain zuzen, haren izaera ez zen askorik makurtzen ideia hori zehaztera, barreiatua zen. Baroia ez zen gorrotatzailea, onbera ere izaten zen inoiz. Historia tristeren bat kontatzen ziotenean, malkoak ateratzen zitzaizkion, haur bati bezala, eta, lorategiaren itzulia eginik, kopek bat ematen zion lorategiko neskatoari. Gero, lorategiko bidetxoak erabat garbituta ez zeudela ohartzen bazen, neskatoa zigortzeko agintzen zuen. Zigorkadak eman ondoren, bost kopekeko txanpon bat ematen zion.

Enperadorearen aurrean maitasunaren antzeko ahulezia bat sentitzen zuen.

Garbitasuna gustatzen zitzaion, huraxe zuen bere izaeraren ikurra. Baina zikin-punturen bat aurkitzen zuenean, orduantxe zen zoriontsua, eta aurkitu ezean, behazundu egiten zen. Haragi berria jan ordez, gatzartua jaten zuen beti.

Adigalkorra zen, filosofo bat bezala. Eta, egia esateko, alemaniar zientzialari batzuek antz apur bat aurkitu zuten haren begien eta orduan Alemanian fama handia zuen Kant filosofoaren begien artean: malkotsuak ziren, kolore zehazgabe batekoak eta errezel garden batez estaliak. Baroia, ordea, sumindu egin zen norbaitek antz hori aipatu zionean.

Xuhurra izan ez ezik, distiratsu eta beti bere itxurarik onenean agertzea gustatzen zitzaion. Horretarako, etxeko ekonomiako xehetasunik apurrenetan ere sartzen zen. Kapera, domina, irudi proiektuetan eta jateko gastuetan ere sartzen zen. Ikaragarri gustatzen zitzaizkion zirkuluak, elipseak, hiru isatseko zigorretan larru-zerrendak bezala txirikordaturik, begia engaina zezaketen marrak. Eta bisitariak edo enperadorea bera engainatzea eta besteak bera engainatu nahi zuenean ezikusiarena egitea gustatzen zitzaion. Hura engainatzea ez zen erraza, jakina.$$

Bere jendearen gauzen inbentario zehatz-zehatza zeukan, hasi kamera-laguntzailearengandik eta sukaldeko laguntzailearenganaino, eta ospitaleko inbentario guztiak egiaztatzen zituen.

Siniukhaiev tenientearen aitak lan egiten zuen ospitalea antolatzeaz gainera, baroiak berak agintzen zuen nola jarri oheak, non aulkiak, non egon behar zuten barneko sendagileen mahaitxoek, eta baita zer itxura izan behar zuen lumak, soila alegia, mototsik gabe, erromatar calamus-aren –kanaberaren– moduan. Luma zorroztu motosduna edukitzeagatik, bost zigorkada irabaz zitzakeen erizain batek.

Erromatar estatuaren ideia biziki interesatzen zitzaion Araktxeiev baroiari.

Horregatik, arretarik gabe entzun zion Siniukhaiev sendagileari eta, hark eskaera luzatu zionean, orduan irakurri zuen arretaz, eta kargu hartu zion dokumentuaren sinadura ezin irakur zitekeelako.

Semeari eskuak ikara egiten ziolako aitzakia eman zion sendagileak.

–Ai, adiskidea, ikusi –erantzun zion baroiak pozik–, eskuak ikara egiten dio.

Ondoren, sendagileari begiratuz, galdetu zion:

–Eta noiz hil zen?

–Ekainaren hamabostean –erantzun zion sendagileak, txunditurik.

–Ekainaren hamabostean –jarraitu zuen baroiak pentsakor–, ekainaren hamabostean… Gaur hilak hamazazpi ditu –esan zion bat-batean sendagileari bertatik bertara–. Eta non egon da hildakoa bi egun hauetan?

Medikuaren aurrean irribarre maltzur bat eginez, eskaerari garrazki begiratu eta esan zuen:

–Hortxe hutsegitea. Orain alde, adiskidea, alde.

16

Meletsky abeslari eta estatu-idazkariak zorira jokatzen zuen, arriskatu egiten zen eta maiz irabazten zuen, beti balakuz jokatzen zuelako, Cameronen koloreen modura, baina irabaziak galera bilaka zitezkeen, laukote-jokoan bezala.

Araktxeiev baroiak bestelako ohitura zuen. Hark ez zuen arriskurik hartzen, ez ezeren bermerik ematen. Oso bestela baizik, gehiegikeria guztiak salatzen zituen enperadorearentzako txostenetan, eta haiek zigortzeko baliabideak eskatzen zituen ondoren. Meletsky lortzeko arriskatzen zen ezeztapena, baroiak bere kabuz egin zuen. Irabaziak urrutitik handia zirudien, itsasargiaren jokoan bezala.

Enperadoreari argi eta garbi jakinarazi zion Siniukhaiev teniente zena Gatxinan azaldu zela eta ospitalera bidali zutela. Horrenbestez garbi geratzen zen bizirik zegoela, eta berriro gudarosteratzeko eskaria aurkeztu zion. Eta halaxe igortzen da eta dagokion ebazpena eskatzen. Dokumentu horren bitartez bere apaltasuna erakutsi nahi zuen, gauza guztiak ugazabari galdetzen zizkion zerbitzariaren moduan.

Bizkor iritsi zen erantzuna, bai eskariari bai Araktxeiev baroiari bereziki.

Eskariari ebazpena gehitu zitzaion:

Siniukhaiev teniente ohiari, hil izanagatik armadatik lizentziatuari, eskaria ukatua, horrexegatik.

Eta Araktxeiev baroiari ohar bat bidali zitzaion:

Araktxeiev baroi jauna.

Harritu nau zuk, jeneral maila izanik, ez ezagutzeak ordenantza, eta Siniukhaiev teniente zenaren eskaria niri zuzenean bidali izanak eta ez haren erregimentuari, teniente hori dagoen erregimentuko kantzilergoari bidali behar baitzitzaion hasieratik eta ez ni kargatu horrelako eskakizunez.

Gainerakoan, zure zerbitzurako.

Paulo.

Ez zuen esaten “beti zure zerbitzurako”.

Eta Araktxeievi malkoak atera zitzaizkion, horrelako kargu hartzeak ezin baitzituen onez eraman. Bera joan zen ospitalera eta teniente hila handik kanpora bidaltzeko, jantzi zibilak emateko eta inbentarioan jasota zeuden ofizial jantziak kentzeko agindu zuen.

17

Aiphatu tenientea Siberiatik itzuli zenerako, askok zekiten haren berri. Enperadorearen leihopean “Guardia” hots egin, zigortu eta Siberiara deportatu, eta gero barkatu eta teniente izendatutakoa zen. Horiek ziren haren bizitzari buruzko datu seguru bakarrak.

Komandanteak ez zuen inolako arazorik harekin, eta behin guardiarako, hurrengoan zerbitzurako izendatzen zuen. Erregimentua desfilatzeko eremuan agertzen zenean, tenienteak ere parte hartzen zuen. Ereduzko ofiziala zen, harengan inolako okerrik sumatzen ez zelako.

Bere ondoez laburraren bidez tenientea salbatu zuen ohorezko dama poztu egin zen hasieran, ustekabeko maitale batekin elkartzen zutelako. Tantoa jarri zuen masailean eta elkartzen ez ziren begiztak estutu egin zituen. Gero, elizan, bakarrik zegoela ohartu zen, eta laguntzaileak hutsune baten gainean zeukala koroa bere ondoan. Berriro ondoezik erori nahiko zukeen, baina begiak apaldu eta bere gerria ikusi zuenean, iritziz aldatu zuen. Askori gustatu egin zitzaien misterio hura, senargaia eztei-zeremonian ez egotea.

Eta handik aldi batera Aiphatu tenienteak seme bat izan zuen; aitaren antza omen zuen.

Enperadoreak ahaztu egin zuen. Egiteko asko zuen bestela ere.

Nelidova bixkorra abandonatu eta haren lekua Gagarina mardulak betetzen zuen orain. Cameron, suitzar etxetxoak eta Pablosky bera ere ahaztuta zeuden. Militarren San Peterburgo mozkotea adreilu desfile baten moduan zetzan. Suvorov, enperadoreak maite ez baina, Potemkin zenarekin haserre egon zelako, jasan egiten zuena, bere landako bakardadetik atera zuten. Beste kanpaina bat zetorren, eta enperadoreak bere asmoak zituen. Asmo ugari, eta askotan bata bestearen ondoren pilatzen zirenak. Paulo Petrovitx alboetara zabaltzen ari zen, eta altueraz mozten. Aurpegia adreilu-kolorekoa ari zitzaion bihurtzen. Suvorovek berriro galdu zuen uste ona. Enperadoreak geroz eta gutxiagotan egiten zuen barre.

Behin erregimentuaren zerrendak berrikusten ari zela, Aiphatu tenientearen izena topatu zuen eta kapitain izendatu zuen, eta beste batean koronel. Tenientea oso ofizial arretatsua zen. Gero berriro ahaztu zuen enperadoreak.

Aiphatu koronelaren bizitza ezertan nabarmendu gabe zihoan aurrera, eta denak moldatzen ziren hartara. Etxea bulegoa zuen, kuartelean bazuen bere gela, eta batzuetan txostenak eta aginduak eramaten zizkioten, eta ez ziren askorik harritzen koronela han ez zegoelako.

Erregimentuari agindu ere egiten zuen.

Birentzako ohe erraldoian ongien sentitzen zena ohorezko dama zen. Senarra promozioetan gora zihoan, eroso lo egiten zuen, eta semea hazten ari zen. Batzuetan tenienteren batek, kapitainen batek edota zibilen batek berotzen zuen koronelaren lekua. Gauza bera gertatzen zen San Peterburgoko koronel askoren oheetan, jabeak kanpainan zirelarik.

Behin, maitale nekatu bat lotan zegoela, ondoko gelan kirrinka-hotsa entzun zuela iruditu zitzaion. Berriro errepikatu zen kirrinka-hotsa. Lurra arrakalatzen ari zen, inondik ere. Andreak gizona astindu zuen, kanpora bota zuen eta atera jaurti zizkion jantziak. Ohartu zenean, bere buruaz barre egin zuen.

Baina horixe bera gertatzen zen koronel askoren etxeetan.

18

Nekazariak haize-usaina, emakumeak kearena.

Siniukhaiev tenienteak inori ez zion aurpegira zuzenean begiratzen, usainaren arabera bereizten zituen pertsonak.

Usainagatik aukeratzen zuen gaua non igaro, eta zuhaitzen baten gerizan lo egitea nahiago izaten zuen, zuhaizpean euriak hainbeste bustitzen ez zuelako.

Inon gelditu gabe jarraitzen zuen aurrera.

Mutiko batek “zopak egiteko” jaurtikitako harri zapalak ibaia ur-azala ia ukitu ere gabe nola igarotzen duen, halaxe igarotzen zituen Estoniako herriak. Aldian behin estoniar emakumeren batek esnea ematen zion. Zutik edan eta aurrera jarraitzen zuen. Neska-mutikoak isildu egiten ziren eta beren muki zurixken distira erakusten zuten. Herria bere atzean ixten zen.

Haren ibilera ez zen askorik aldatu. Ibiliaren ibiliz ibilera lasaitu egin zitzaion, baina ibilera lasai, ia jostailu batena zirudien hura, militarra zen hala ere, ofizial batena.

Norabidea ez zuen aukeratzen. Baina bai kalkula zitezkeela norabide horiek. Bidetik alde eginez, sigi-sagan, Uholde Handia irudikatzen duten koadroetako tximistak bezala, zirkuluak egiten zituen, eta zirkulu horiek estutuz zihoazen geldiro-geldiro.

Hala igaro zen urte bat, harik eta zirkulua puntu batean itxi eta San Peterburgon sartu zen arte. Barrura sartuta, alderik alde inguratu zuen.

Orduan hirian zehar biraka hasi zen, eta aste osotan bira berbera egiten zuela gertatu zitzaion.

Bizkor ibiltzen zen, bere ibilera militarrean beti, hankak eta oinak nahita zintzilik balerabiltza bezala.

Saltzaileek ezin zuten ikusi ere egin.

Saltokien ilararen aurretik igarotzea suertatzen zitzaionean, oihu egiten zioten atzetik:

–Etorri atzo.

–Begira nondik zabiltzan.

Zori txarra ekartzen zuela esaten zuten, eta ogi-saltzaileek, haren begiradari ihes egiteko, ogi bana ematen zioten, esan gabe adostuta.

Haurrek, beti jakin izan baitute buruz sendoak ez direnen mugak sumatzen, atzetik lasterka joan eta oihu egiten zioten:

–Motza!

19

San Peterburgon Paulo Petrovitxen jauregiko zentinelek oihu egin zuten:

–Enperadorea lotan dago.

Oihu hori bera errepikatzen zuten alabardariek bidegurutzeetan:

–Enperadorea lotan dago.

Eta dei hori entzunda, bata bestearen ondoren ixten ziren saltokiak eta oinezkoak etxeratu egiten ziren.

Gaua esan nahi zuen.

San Isaak plazan zaku-oihalez jantzitako jende multzoak, herrietatik lanerako ekarriak, suak itzali eta bertan etzaten ziren, lurrean, piltzarrez estalirik.

Alabardariek “enperadorea lotan dago” oihu egiten zutenean, haiek ere lotara joaten ziren. Petropablosky gogorlekuaren gainean ordularia bailitzan zebilen zentinela. Arrabaletako taberna batean kosako gazte bat zegoen, gerrian zuhaitz-azalezko gerrikoa zuela, zalgurdi-gidari batekin tsarraren ardo gozoa edaten.

–Aitatxo sudurmotza ez da luzerako –esan zuen zalgurdi-gidariak–, garrantzi handiko jendea eraman dut…

Jauregiko zubi altxagarria jasota zegoen, eta Paulo Petrovitx leihotik kanpora begira.

Oraingoz salbu zegoen, bere uhartean.

Baina jauregian baziren berak ulertzen zituen txutxumutxu eta begiradak, eta kalean espresio bitxi batez belaunikatzen ziren bere zaldiaren aurrean. Halaxe zegoen aginduta, baina orain jendea ez zen beti bezala belaunikatzen lokatzetan. Sutsuegi belaunikatzen ziren. Zaldia garaia zen eta bera balantzaka zelan. Bizkorregi erreinatzen zuen. Jauregia ez zegoen behar bezala defendatuta, zabalegia zen. Gela txikiago bat aukeratu behar zen. Baina Paulo Petrovitxek ezin zuen halakorik egin; segituan erreparatuko zuen norbaitek. “Tabako-ontzian ezkutatu beharko nuke”, pentsatu zuen enperadoreak, tabako-hautsa esnifatuz. Ez zituen kandelak piztu. Ez zen arrastorik utzi behar. Ilunpetan zegoen, azpiko arropa hutsetan. Leihotik jendea kalkulatzen zuen. Aldaketak egin zituen, Bennigsen oroimenetik ezabatu zuen, Olsufiev sartu zuen.

Zerrenda ez zen egokitzen.

–Ez dira nire kalkuluak…

–Araktxeiev ergela –esan zuen golkorako.

...–…une vague incertitude2, hori du honek…

Zubi altxagarrian ozta-ozta ikusten zen zentinela.

–Ondo legoke –esan zuen, ohi bezala, Paulo Petrovitxek.

Tabako-ontzian behatz-kolpez errepikan ari zen.

–Ondo legoke –gogoratzen ahalegintzen zen, eta kolpe-errepikan jarraitzen zuen.

Egin beharreko guztia aspaldi eginda zegoen, eta ez zen aski.

–Ondo legoke Aleksander Paulovitx atxilotzea –presakatu zen, eta eskuaz ukatu zuen.

Ondo legoke…

Zer legoke ondo?

Oheratu eta mantapean sartu zen bizkor-bizkor, dena egin ohi zuen bezala.

Lo sakon batean murgildu zen.

Goizeko zazpietan kolpetik esnatu zen eta gogoratu zuen: Ondo legoke berekin guztiz zorretan zegoen gizon tolesgabe eta apal bat aukeratzea, eta beste guztiak kentzea.

Eta berriro lo hartu zuen.

20

Biharamun goizean Paulo Petrovitx aginduak begiratzen ari zen. Aiphatu koronela jeneral izendatu zuten ustekabean. Ondasun eskaka aritu ez zen koronel bat zen, ez zen igo gizarte mailetan gora osabaren baten kontura, ez zen buru-iritzia, ez berritsua. Kexurik eta zaratarik gabe betetzen zituen bere egitekoak.

Paulo Petrovitxek haren zerbitzu-orriak ekartzeko eskatu zuen. Koronela, artean tenienteordea zela, enperadorearen leihopean “Guardia!” oihu egin zuelako Siberiara deportatu zutela adierazten zuen dokumentu batean gelditu zen. Oroitzapen lauso bat etorri zitzaion eta irribarre egin zuen. Hartan bazen maitasun-istorio xarmagarri bat.

Oraintxe ederki egokituko litzaioke behar denean leihopean “Guardia!” oihu egiteko gauza zen norbait. Etxalde bat eta mila arima izendatu zizkion Aiphatu jeneralari.

Egun hartako arratsean bertan azaldu zen agerira Aiphatu jeneralaren izena. Hari buruz hitz egiten zen.

Norbaitek tsarrak Pahlen kondeari aspaldi ikusten ez zioten irribarre batez nola esaten zion entzun zuen:

–Emazkiozu dibisioak, ikusiko duzu. Garrantzi handiagoko gauzetarako behar dugu.

Bennigsen ez beste inork ez zuen aitortu nahi jeneral hari buruz ezer ez zekienik. Pahlenek begiak erdi itxi zituen.

Aleksandr Lvovitx Narixkin ganberari nagusia jeneralaz gogoratu zen.

–Bai, Aiphatu koronela… Gogoratzen naiz. Sandunovarekin zebilen…

–Desfileetan, Gorriarekin…

–Nago Olsufiev, Fedor Yakovlevitxen senitartekoa ez ote zen…

–Ez da Olsufieven senitartekoa, konde jauna. Frantziatik etorria da. Aitari plebeak lepoa moztu zion Tulonen.

21

Gauzak bizkor gertatu ziren. Aiphatu jenerala enperadorearengana deitu zuten. Egun horretan bertan enperadoreari jakinarazi zioten jenerala oso gaixo zegoela.

Enperadoreak marmarka egin zuen, amorratuta, eta botoi bat erauzi zion berri hori ekarri zion Pahleni.

Ahots erlastuz esan zuen:

–Eraman ezazue ospitalera, senda ezazue. Eta sendatzen ez bada, aizu…

Enperadorearen kamera-lekaioa egunean bitan joaten zen ospitalera haren osasunaz galdetzera.

Areto nagusian, ateak erabat itxita, hara-hona zebiltzan sendagileak, ikaratan, gaixoak beraiek bailiran.

Hirugarren eguneko ilunabar aldera Aiphatu jenerala hil egin zen.

Paulo Petrovitx ez zen haserretu. Begiak malkoz lausotuta begiratu zien denei, eta urrundu egin zen.

22

Aiphatu jeneralaren hiletak luzaro gogoratu ziren San Peterburgon, eta memorialista bat baino gehiagok jaso zituzten haien xehetasunak.

Erregimentuak ikurrinak bilduta desfilatu zuen. Gorteko hogeita hamar karroza, batzuk hutsik, besteak beteta, zihoazen balantzaka segizioan. Hala erabaki zuen enperadoreak. Zenbait kuxinatan haren kondekorazioak zeramatzaten.

Zerraldo beltz, astunaren ondoren emaztea zihoan, haurra eskutik zuela.

Negarrez.

Segizioa Paulo Petrovitxen jauregiaren ingurutik igaro zenean, enperadorea geldiro atera zen zubiraino, segizioa ikustera, eta ezpata biluztua jaso zuen.

–Onenak hiltzen zaizkit.

Gero, gorteko karrozak bere ondotik igarotzean, latinez esan zuen, haiei atzetik begira.

–Sic transit gloria mundi.

23

Horrela ehortzi zuten Aiphatu jenerala, bizitza honetan egin daitekeen guztia eginik eta eduki daitekeen guztia edukirik: gaztetasuna, maite-abenturak, zigorra eta erbestea, zerbitzu-urte luzeak, familia, enperadorearen ustekabeko uste ona eta gortearen inbidia.

“San Peterburgoko Nekropolian” haren izena agertzen da, eta historialari batek baino gehiagok aipatzen du zeharbidez.

“San Peterburgoko Nekropolian” ez da agertzen Siniukhaiev teniente ohiaren izenik.

Arrastorik utzi gabe desagertu zen, erraustuta, apur-apur eginda, inoiz existitu ez balitz bezala.

Eta Paulo Petrovitx Aiphatu jenerala hil zen urte bereko martxoan hil zen, apoplexiaz, informazio ofizialaren arabera.

Oharrak

[←1] Galdurik gaude (jatorrizkoan frantsesez)

[←2] …zalantza lauso bat (jatorrizkoan frantsesez).


Plutarkok bere “Bizitza Paraleloak” (Βίοι Παράλληλοι, Bioi parallēllo ) idatzi zituelarik orduko kultura-ekintzaren pertsona printzipalen arteko antzekotasunak azalarazteari ekin zion. Horrela, Solon eta Publikoa izpiritu errepublikanoaren adibideak ziren edo Alexandro eta Julio Zesar militar intelektualak...Bikoteak egiterakoan arrasto biografikoak erabili ohi zituen eta, arau moduan, greziar bat erromatar batekin lotzen saiatu zen beti.

Historiografia zen, bada, biografiaren bidez garatua, hain justu, Plutarko zenaren ahalegina. Baina, hots, horrekin batera greziarren eta erromatarren munduak itsatsi nahi zituen. Bat beste bihurtu, biak korapilatu, uzkaldu eta erantsi.

Horren aparte diruditen Joxe Azurmendiren eta Gabriel Arestiren poesiak, Plutarkok hautaturiko bizitza greziar eta erromatarren arteko erkaketak bezain beste, alderagarriak izan arren, paralelotan ulertu beharra dagoelakoan nago. Eta alderantzizko zentzuaz, gainera.

Azurmendiren idazkien kasuan, esaterako, ez ahaztu bere lehenengo poemak eta Arestiri dagokiolarik, berriz, ezin albora daitezke bere azken urtetako gutuneria, benetako saiakerak euskal kulturari buruz.

Azken urtetako Aresti marxista porrokatua izan zen, Azurmendi gaztea zen bezain beste behintzat. Eta, aldiz, Aresti gaztea nazionalista ia “sabindarra” zen bitartean, azken urteotako Azurmendiren ekarpenak gero eta abertzaleagoak direla esan daiteke...

Bi obra, bi bide. Paraleloak. Eta elkarri norabidearen kontra.

Nor zen Lazkano Mendizal?

Gizaberearen Bakeak eta gerrak (1991, Elkar) liburuaren aurrekari izan zen Gizona Abere hutsa da (EFA) 1975an argitaratu zuen idazle bera: Joxe Azurmendi, jakina.

Franco diktadorea hil zen urtean kaleratutako liburuaren egiletza ezin zen guztiz publikoa egin eta, halaxe, ezizenez sinatuta agertu zen.

Gero etorri ziren Demokratak eta biolentoak, 1997an, eta Euskal Herria krisian, 1999an, moralismo politikoaren meditazioak izan daitezkeenak, baina, haien oinarrian, aipatu Gizona Abere hutsa da testua daukagu. Hau da, bortxari buruzko Etikaz (Espainiaren arimaz liburuan -Elkar 2006an, Mikel Azurmendiri argitaratutako kritikak, esaterako, lehenendik Gizaberearen Bakeak eta gerrak liburuaren 80.eta 81eko orrietan agertzen dira) nahiz Antropologiaz (Joseba Zulaikaren Violencia vasca: metáfora y sacramento delako Tesian) haragoko pentsamendu filosofikoa etologian oinarrituta. Moralaz gaindi eta mota guztietako antropozentrismoetatik at, Joxe Azurmendik, hurrengo urteetan osatuko duen biolentziari buruzko diskurtso filosofikoak aipatu liburu honen 175 orritik, 195rako orriotara, “Abereen agresibitate naturalaz” izeneko atalean dauzka sustengu eta oinarri, nire buruz.

Hauxe dela eta , Joxek honakoa dio (Gizaberearen Bakeak eta gerrak):

“Naturak ez bait du gizona piztia baizik egin: aiduru beti, etsaiak erasoko ote dion. Atzar-atzarri beti alarma, defentsarako nahiz ihes egiteko tximista batean. Hori da naturak eman diona: Natura edonon den borrokan, berak ere borroka egiteko eta irauteko aparamena. Naturak natura egin du gizona. Ez «pentsamendu», arrazoimen.

Hau da: «gaitz» horien iturburu bila, kausa post-natural edo antinaturalen bat aipatzen duten teoriek (a), natura eta kultura bi mundu ezberdin eta apartekotan ebakitzen dituzten hipotesi dualistek (b), edota gizona sortu eta gerozko «erortza» edo «bekaturen» bat imajinatzen duten asmazio guztiek (c), funtsean «gaitz» haien agerpen konkretu batzuetarako okasioak edo aitzakiak bakarrik begiesten dituztela. Ez iturburuak berak. Hauek naturan bertan dauden sustraiak dira, eta sustraiok gizonaren historia guztira hedatzen dira.” (129, 139 orr.)

Pentsamendu hau garatzen da liburu berean “Haurren agresibitateaz, eta guri zer”, eta, batik bat, “Agresibitatearen kondenaz eta gizarte perfektuaren utopiaz” izeneko aipatu liburuaren azken bi ataletan (konklusio gisa uler daitezkeenak). Handik aurrera, bere “Manifestu atzeratua”ren hasieran agertzen zen kondenari buruzko kritikak (“Panfleto bat idatzi nizun kondenatu nahi banauzu:..”) bortxaren erabilera politikoaren kritika bihurtu direlakoan nago.

Hala La violencia y la busqueda de nuevos valores (Hiru, 2001), nola Barkamena, Kondena,Tortura (Elkar, 2012.) liburuetan antropozentrismoa, alde batetik, eta ikuspegi etikoa, bestetik, etologiatik datorren gogamen filosofikoaz gainditzen da.

Izan ere, bi testu haietan kontzientzien kontrolaz hitz egiten digu Joxe Azurmendik, hasieran Elizaren bitartez egiten zena eta, orain, zuzenean, Estatuak egiten duena, baina, bortxaren monopolioa berarentzat gordetzen duen bitartean, gizakiaren berezko agresibitatea kondenatuz betiere. Kontuan hartu gabe, gainera, “Manifestu atzeratua”n poetikoki azaldu bezala, bortxa ere emantzipazioaren aldeko izan daitekeela.

Beraz, “Manifestu atzeratua”n Joxek berak zioen moduan: “Nik ez dut bakerik nahi zeren bakea ez da libertatea...ta nire herriari indar egiten zaio...libertatea etorkizunean dago...libre izan nahi dugu...gizona ez da ideia bat...zergatik ez aitortu? Gizona mendian dabiltza otsoa bezala da ...gizon honek ez du hil nahi...eta ez du hilda bizi nahi ere, librea nahi du...baina libertatea ez merezi, irabazi egin behar da...orduan bai, eguzki zaharrak argi berria emanen du...”

Manifestu debekatua:

Gabriel Arestik 1961ean idatzi zuen Zuzenbide debekatua. Zuzenbide debekatu hitz haiekin, Arestik esan nahi zuen Euskal Herriari zuzenbidea, justizia debekatu izan zitzaiola. Euskal Herriak Espainiatik ez duela inoiz aukerarik izan modu justuan tratatua izateko zioen1.

Gabriel Arestik hori idatzi zuenean, poema luze bat utzi zigun, eta idazki hartan nahasten dira lehen aldiz bere literaturan bertsogintza zaharra, herritarra, eta orduko abangoardistak. Lizardi sarirako aurkeztu zuenean, Zarautzen, noski, ez zioten batere saririk eman tradiziozko idatz moldeak erabili arren mamiaz oso aitzindaria zelako, eta poema hori argitaratu gabe geratu zen 1986ra arte. Urte honetan, alegia, 25 urte geroago, Susak kaleratu zuen Arestiren obra eta hartan, lehen aldiz euskara batua avant la lettre ikusten dugu, Euskaltzaindiak berak euskararen batasun bideak eman baino lehenago: hor azaltzen da jadanik euskara estandar bat, batua izango zenaren eredu.

Bitartean 1961ean suertatu zen Euskal Herrian 339 apaizek erabateko kritika egin ziotela erregimenari, frankismoari, eta orduan hasi zen Euskal Herrian aldez aurretik ezagutzen ez zen sekularizaziorako dei bat, gizartea eta politika laiko hasi ziren bihurtzen, baita gero eta modernoago ere.

Orduan, Arestik idatziko lukeen bezala, maldan behera hasi zen ohiko planteamendu jeltzale tradizionala, Jaungoikoarena eta lege zaharrena sasoi berean hasi zen sortzen gizartea eratzeko planteamendu berriago bat, sekularizazioarekin batera eta, ondorioz, Euskal Herria oso herri tradizionala izatetik herri modernoa izatera iritsi zen.

Eta hura zer nolako testuinguruan gertatzen zen munduan? Kubako iraultzak irabazi berri zuen, 59ko Urte Zaharrean sartu baitziren castristak Habanan.

Sobiet Batasunean hasi zen estalinismoaren nolabaiteko garbiketa (botere autoritario debekatzailetik kontrol mekanismo modernoetara pasatuz), Krutxev-ek hartu zituen lehenengo neurriak estalinismoaren kontra eta Stalin-ek kudeatutako prozesu errepresiboa ari zen susmopean planteatzen. Halaber, marxismoaren planteamendu berri bat garatuz zihoan, “ezker berria” deiturikoa, 2 ez bakarrik Kubarekin eta askapen mugimendu antiinperialistarekin, Sobiet Batasunean bertan oposizioa zabalduz eta handik kanpo ere borroka nahiz esparru molde berriak sortuz .

Mundu mailan bazegoen egoera liskartsua, U2 deitutako misila banatzen ziren, beranduago Kubara iritsi zirenak, eta Hirugarren Mundu Gerratea hastear egon zen, baina bitartean Vietnamgo Gerra hasi zen, Koreakoa eta gero.

Vietnamgo Gerraren garrantzia handia izan zen oso. Ameriketako Estatu Batuek Lehen eta Bigarren Mundu Gerratean ere zuten botere handia galdu zuten Vietnamgo Gerraren porrotarekin batera, eta orduan ikusi zen Kubako ereduak irabazi zuela, Vietnamek ere irabazi zuela, eredu politiko berriek gerra osteko etsipenetik irteteko aukerak irekitzen zituzten bitartean3.

Espazio lehia gori-gorian zegoen, eta horrek esan nahi du globalizazioa, orain deitzen dugun globalizazioa behinik behin, hastapenetan zegoela.

Estatu Batuetan eskuindarrek agintzen zuten, Ku Klux Klan-en ingurukoak, baina haien aurrean eskubide zibilen aldeko borrokak eman zuen urratsik...

Frantziako kolonien askapenak sekulako eragina izan zuen Euskal Herrian, batik bat, Argeliako independentzia etorri zenean4. Argeliak independentzia lortu zuen 1962an. Eta ildo horretan, marxismotik planteatzen ziren, goian esan bezala, beste proposamen berritzaile eta antinperialistak: ezagunenak Txilen, batik bat, non boterea eskuratzeko gizarte bide berria jorratze bidean zegoen, eta Txinan, non Kultur Iraultza deitutakoa hasi zen zabaltzen. Halaber, Sobiet Batasunak eraginda, kritika bat zabaldu zen aurreko agintari sakralizatuen aurka eta, nolabait, sekularizazioetara ere jotzea izan zen orduko hautua.

Zer gertatzen ari zen Euskal Herrian garai horretan? Bada, orduan apaizak jadanik gotzainen kontra oldartu ziren, baita euskara batua ere hasia zegoela aldarrikapenetik prozesu produktibo proposatzaile batera joaten. Ikusten denez, urte berberetan kaleratzen dira Mitxelenaren Historia de la Literatura Vasca (1960), eta izen bereko Villasanterena (1961), baita Literatura oral vasca, Manuel Lekuonarena ere (1961). Horrek bere garrantzia du, izan ere, gogoratu egin beharko genuke euskara batuaren prozesuan jeltzaleek beti kontrako bidea hartu zutela, ez baitzuten inondik inora onartzen euskara batuaren beharrik.5

Beraz, euskara batuak suposatu zuen euskaldun guztien batasuna,6eta, nola edo hala, honek batasun politikoa dakar berarekin batera. Aurreko planteamendua guztiz euskalkien aldekoa bazen, guztiz “filologista”, nolabait esanda, eta Elizaren menpekoa, batuaren aldeko jarrera berri horretan Eliza gaindituta suertatu zen.

Euskara batuaren historian, eta hori behin baino gehiagotan azaldu da ikerketa desberdinetan, funtsezko etsaiak abertzaletasun tradizionaletik etorritakoak izan ziren 7.

Agirre lehendakariaren heriotza ere ordukoa da (1960). Horrekin, berriro diot, gerran ibilitako belaunaldiaren gainbehera hasi zen eta, alderantziz, herri altxamendu berrirako ETA 1960aren inguruan8 sortu zen.

Hotzez eratutako hitzak

“Zuzenbide debekatua” Zarautzen aurkeztu zuen Arestik Lizardi sarirako, baina Orixe suertatu zen irabazle… eta horretaz doa Joxe Azurmendiri idatzitako gutunean Arestiren salaketa (1961ko maiatzaren 27an).

“ Nire karta batean agindu eta igarri nizun bezala, Lizardi-saria Orixeri emana izan zaio. Komentariorik ez. Haren lizarditasunagatik, noski. Komentariorik ez. Eztut aurrerantzean euskal bertso bat ere eskribituko. Hau hemen eta Patagonian dakite. Asperkundearen aitzakiarekin presentatzen dut dimisioa.”9

Arestik Azurmendiri bere kezkak azaltzen zizkionean idazteko estilo berriaz ari zen, euskara berria eta batua aldarrikatzeaz gain molde herritarrak lehenesten zituen eta, ildo beretik, herri xeheari zegozkion kezkak.

Hori buruan idatziko zituen Azurmendik, Alemanian zegoela, Zer dugu Orixeren kontra? (1976, EFA Jakin) baita Zer dugu Orixeren alde? (1977, EFA Jakin) liburuak ere.

Arestiren bertso herrikoi haietan, berriz, Che Gevara eta Federico Garcia Lorca, Gabriela Mistral eta Blas de Otero, Hans Fallada eta Pio Baroja...agertzen ziren, orduko idazle kultuak, alegia. Ordukoa da “Harri eta Herri” (Itxaropena, 1964) eta handik eratorriko da “Harrizko Herri hau” (Lur,1970).

Sintesi berria ari zen erdiesten euskal literaturan eta, haren erdian, Joxe Azurmendik argitaratzeko zuen bere “Manifestu atzeratua” (1968). Jakina denez, bere garaian “Hitz berdeak” ( EFA.1971) poemariotik zentsuratua izan zena eta 1990an Susa aldizkariak kaleratuta.

2001ean, XX. mendeko poesia kaierak (Susa) bere antologia poetikoen bilduman liburuki bat eskaini zion Azurmendiri, eta, hitzaurrean, Koldo Izagirrek honako hau idatzi zuen:

"Azurmendiren poesia Jainkoaren beraren kontra ibiltzen da, ez Jainkoaren irudi edo manipulazio baten kontra. Ez du gizakia salbatu nahi, giza izaeraren kondena jasan nahi du. Hor agertzen da gizarte-existentzialismoa, Arestik bandera bihurtu baino lehen".

Topikoa litzateke esatea Azurmendi saiakera egilearekin euskal literaturak poeta bat galdu zuela eta, aldiz, Aresti poetarekin euskal literatura kritikaria eta entsegularia galdu zela. Izan ere, bietan aurkitzen dugu garai bateko intelektual berriak, idazkera berritzaileak eta, ahalegin horretan, betiere, elkarren berri aritutako bi idazleak.

Horregatik Joxe Azurmendi ez zaigu agortuko bere saio eta liburu polemikoak ikertzerakoan soilik. Halaber, Gabriel Arestiren emariaz aritzeko ezin dugu bere kontrako norantzan, paralelotan, zebilen Joxe Azurmendiren arrastoa galdu. Aitzitik, horretarako, beste idazkera mota bat eskaini behar diegu bioi: Hotz-hotzean, hitz modestu hatz eratua.

Hitz modestu hatz eratua

Martxan jarri zen itxuraren haria

baita, ondorioz, kondenamania

1.

Azaldu behar dut nirea

Asaldatzeko bada ere

Astoratzeko izan arren

Atzoratu barik

Ahaztu gabe

Abian da

Aberria

Behatzez idatzi dut arean

Berandu datorren panfletoa

Baga etorri da eta

Berdindu du hondarra

Bortxa izan da hitza

Bakarra eta latza

Baregaitza

Daukadana da nirea

Dohakabea naiz

Dolamen eta garrasiak

Dauzkat bakarrik

Doluak bizi nau

Domatu gabea izateagatik

Donarioan

Eguzkia ez baita guretzat

Eri da Herria

Ez ehortzia, ordea

Ehundu gabe baina

Eiharra oso

Eitegabe bezain beste

Egingarria

Filoterrorista nauzue

Faltan dagoena

Fama txarrekoa

Faxismoaren aurka

Farfaila mate ez dudalako

Fedeaz ez fidatzeagatik

Fermuki azaldu nahi duena

Gabetasunak bizi nau

Gai ez naizelako

Gailentzeko ezer

Gainera

Gaitzaldian irauteko

Gaitu egoera

Gaiztoak

Herriak ez du babesik

Habiarik ez dago beretzat

Habiondoko gu

Haitz herria izanda

Haritz itzalean

Heziak eta haziak

Haizeak ferekatuak

Iheslekurik ez

Ihintzak bustirik

Ikarak beldurturik

Ikasi dugu

Ikusgarria dena

Ibiliz iraunda

Ingurutik irendua

Jabegorik ezean

jaioak

Jainkoek

jota

joan gara

jarraitu dugu

jipoituak izanik

Kariorik gabeak

Karikaturen pareak

Karraskatuak eta

Karobiaz lurperatuak

Kasta erakutsi beharra

Kasu egin diezaiegun

Kemenari eutsiz

Lurtu gaituzte

Lapurtu digute

Langileen herriari

Langak jarriz

Lardaskan aritzera behartu

Latza izan da

Larregia

Madarikatuak

Magalpean ezkutatuta

Makal irauten

Makilatuak

Makur

Makoetan eta kaleetan

Maite duguna maitatzeagatik

Nabalak zauriturik

Nabarmen bazterturik

Nagitasuna ez da guretzat izan

Nagusien aurreko borrokan

Nahasia izan arren

Nahikoak ere ez

Nekeak ez du irabazi

Ñañoak gara

Ñiñir gabekoak

Ñapurrak

Ñakañaka ibilitakoak

Ñaukañaukaka

Ñarrotuak

Ñabardura hor dago

Onbeditzen ez dakigu

Odola eman dugu

Ongibiderik gabe

Ohe huts baten truke

Ohikoa izan da

Oihanean galtzea

Ohartzeke

Panpinen

Pareko

Partaide

Paratuak

Partekatuak

Pausatuok

Pario egileak

Robotak alde batetik

Rapsodak bestetik

Razziak pairatutakoak

Rifleak eskutan

Rock-and-roll airean

Rabelesiar bezain beste

Roseutarrak

Sabaia urruti izan dugu

Sabela gertu

Saiatzeko gurean

Saihesteko ezer ez zegoen

Sakona izan da lana

Sorterrian galdu

Sarri errepikatu beharrekoa

Tokian tokiaren agindupean

Talka eginez usu

Tarteka gozo

Tankera txarrekoa

Taldean beti

Tinko

Tenkatzen

Ubelduak

Ur ugerretan murgildurik

Ugazaben aurka

Ugarituz

Ukaldi banatuak

Ukatu gabe

Ukituak

Xagu sasiartean

Xahutuak

Xake jokoan

Xehetuak

Xidorretik ibiltzeagatik

Xelebrekeriarik gabe

Xutik

Zabal

Zaborrik jangabe

Zaintzailerik onartzeke

Zakar

Zalu

Zailki

Zahartuak

2.

Enaiz Termopilakoa eta

ezin dut maite bakea

nire desio benetakoa

dut beti libertatea

askatuko dut nire herria

puskatuz daukan katea

Ni ez naiz izan sekula ere

besterentzako apeza

kontrakorik pentsatu duenak

oraintxe hitz egin beza

baina esateko behar dudana

ez daukat aski babesa

Ez naiz egon ni inola ere

Elizaren sakratuan

ederrago baita niretzat

gertuko lagunak ukan

ez naiz trebe izan magia kontuan

sazerdote moduan

Getsemaniko Aingeru hori

han omen zegoen lotan

nire bizitzan ez dut sumatu

ez nintzela haurtxotan

are bakangotan ikusi nuen

noizbait nintzen mutikotan

Hemen zenbaitek du

Gernikan duten arbola

egia esanda niretzat behintzat

horrek niri bost axola

ez dut utziko inolaz ere

xurga diezaidan odola

Nork egingo du gure alde eta

Herria guztiz askatu

hark du seguru bide horretan

egin duela bekatu

Elizan bezala Politikan

egin dute debekatu

Amaia, Lelo, gainerakoak,

baita ere geure Aitor

denak zintzoak eta zuzenak,

hala dezagun guk aitor

bazter eginda, kondenaturik,

haiek bezala edonor

Mandamenduak zeintzuk diraden

oraindik ere ez dakit

ez dut ikasi dotrina hori

eskolan entzunagatik

gaiztoa omen naiz hori dela eta

Euskal Herria higatik

Neurez ikasi behar nuen nik

pobreari ez lapurtzen

ahulari laguntzen eta

urkoari ez ukatzen

zintzotasunez ibiltzearren

erlijioa alboratzen

Politika berriz erlijiora

joan Elizaren bila

ez du onartzen ez ikasia

ezta ere inon hila

jendea nahasten ikasi dute

hautatzen zen den abila

Kondenatzen ere badakite

horretan dira trebeak

gertatzen dena baldin badira

horren gauza grabeak

kulpante bila kolpatzeko ere

dauzkate zabal ajeak

Aldez aurretik garbi badago

nor behar duten erruduna

ez da pentsatu beharrik eta

denbora irabaztunak

bere gauzetan lan egingo du

horrela ehunez ehuna

Edonork ere borrokatzeko

badauka gaurko ordena

haren aurka jarriko omen da

egun politika sistema

politika ere egiteagatik

jasoko baitu kondena

Euskal Herria orain ez dakit

ote haizen etorkizun

hori lortzeko egin duguna

zaigun barkakizun

baina bitartez Euskal Herria

beti hago eginkizun

Bide horretan burututakoak

agian ez dira aski

egin ditugu denetatikan

bai onak eta bai gaizki

baina bederen bide horretan

bururaino gara busti

Jainkorik blitz gure gainean

hauek denak balekizke

mundu honetan ez ginateke

gauden bezain triste

Euskal Herria heu hintzateke

behar dugun gerizpe

3.

Libre izan nahi dugu

haragizkoak garelako

fedegabeak garelako

aske eta duin bizi

otsoen kontra

sikatearen kontra

justiziaren kontra

Otsoak izan arren

mendian gabiltza

gizabereak bezala

ez dugu hil nahi

eta ez dugu hilda bizi nahi ere

libre nahi dugu

otsoen saldokook

Plutarkoren bizitzak

paralelotan

otsoa, edo animalia,

eta gizaberea

elkartzen ditut

moralean,

afektibitatean

eta arrazoian

Homo homini lupus

zioen Plautok

Asinarian

Gizakia ona da,

jaiotzetik

arrapostu zuen Rousseauk

biek gizaberearen berezkoaz

Hobbesek

Plautorekin bateginik

gizaki gaiztoa ikusten zuen

bere Leviathanean

munstro aseezina

asasinoa

eta ankerra

Freudengan

perbertsio naturalaz

haurrari antzematen zaio

haurra baita

perbertso polimorfoa

jaiotzetik gertu baitu

berezkotasuna

Nor zen Lazkano Mendizabal?

poeta

edo filosofoa

edo idazlea soilik

idazten pentsatzen duen

saiogile

saiatua

Nola ausartu zen

Gizaberearen gerrak aipatzen

kondenatu gabe?

Agian kolektiboaren izena da...

atzean dagoena

manifestu atzeratuan

hatzez arean idatziak

Itsasgorak eraman dezala

itsasbeherak ezabatuko duena

inoiz inon horretaz ez gogoratzeko

Bortxa ez dela gaiztakeria

ez indarkeria

ezta bortizkeria ere

Bortxa bakarrik

gizaberearen baitan

gizartean bertan

naturaren legea

Gizartea baino lehenago

gizakia jaio aurretik

sena

Gizakia zena

eta dena

haren oinarrizko ulermena

Munduko ontasuna

eta pena

ulertzeko

ikusmena

Ontasunaren paradoxa

gurea

gizakia abere hutsa da

A arraren kontra oldartzen

Beta arrak hiltzen

hasi zirenean

hasi zen gizartea

Moraltasunaren ateak

hasi zirenean irekitzen

gizabereontzat

Harriak jaurtitzea

asmatu zenean

urrutitik hiltzeko

Gaitasun gaiztoa

indar fisikoaren gainetik

gailendu zelarik

gizartearen arrastoa

hasten da

Oinarritutako hierarkiak

amaitu ziren

betiko

Dabidek eta Goliatek

elkar borrokatu aurretik

A arraren kontra oldartzen

Beta arrak hiltzen

Ar indartsuago bati

aurre egin behar bazaio

ez dago beste biderik

Buruan emandako

harrikada batez

irabaz daiteke

bakarrik

Tiraniaren

aurkako borroka

borroka armatua

Gizarte bidezkoago

baten sorrera

bermatzen duen

eboluzio bidea baita

Zein indar eragilek

bihurtu gintuen gizaki

gizabereak izanik

Gure lehengusu ebolutiboengandik at

esaterako

tximuez edo

neandertalez gainetik?

Gizaki bakoitzaren

barruan

"natura basatia" dago

Gizabere izaera

animalia-biolentzian

sustraituta

dago

Giza arbasoak

elkarrekin konspiratzen hasi zirenean

euren komunitateetan

Gizon oldarkorrak hiltzeko

"koalizioaren eraso" dela medio

gizateria abiatu zen

bere osotasunera

Eraso pausatua

bezain premeditatua

izaten da gakoa

Eraso erreaktiboak

oldarkorra

besterik ez dena

ez du balio

Berehalako mehatxuari

erantzuten diona

ez da ezer

Emozio beroak

bultzatutako ihardespena

hutsaren hurren da

Inoren irainari

kolpe batez

erantzutea

alperrik da

Gizakia sortu zuena

eraso proaktiboa da

"hotz-hotzean planeatu" izaten dena

Pleistozenotik

bortxa ekintzak

eginez

gizarte hobeagoa erdietsi da

Aberria

Arbasoen herria

Abere herria da

Gizaberen

gizartea

gizakion habia

garaitezinon natura

Gizona

mendian dabilen

otsoa bezalakoa da

Gizon horrek ez du hil nahi

eta ez du hilik bizi nahi ere

librea nahi du...

baina libertatea behar da

merezi ez

irabazi

baizik

Aingeru Guardakoa Euskal Herrian

Zaindaria eta zaintzailea,

antzekoak izan arren

ez dira gauza bera

Zain dagoena dugu

etxekoa eta etxea

gure lekukoa eta lekua

aingura gutartekoa

Etxea ez baita inorena

ez da nirea

gurea baizik

eta izena dauka

Behinola etxeak ez ziren zenbatzen

etxe bakarra zen norberarena bakoitzarena

eta ez zuen zenbakirik

izena baino ez

Etxeak bizitzeko eraikitzen zirelako

ez kanpotik begiraturik ederrak izateko

egun etxeak bizitzeko makinak besterik ez direlako

Le Corbusierek Dickenseki irabazi baitio

eta jadanik kilkerraren kantua eta jostailu apurtutako etxerik ez dago

Zoriontasunaren bila dabilen mundu honek etxea galdu du

eta galdutako guztien antzera

lekuaren bila dabil etxea nonbait badagoen jakinda

Baina etxe hori gure esperoan dagoen lekua da

itxaroten gaituzten tokia

eta izena dauka

hain geure gordekoa

Halere inoiz ez da luzea izaten gure etxera daraman bidea

eta hartaraino joan behar da sarri

sasiek aurrera egiten baitute ibili gabeko bidezidorrean

Izan ere zertarako balio du etxe batek

ez badago mundu bizigarri bat non kokatzerik?

Sorterrian edo atzerrian

jauntxokeria dagoen bitartean

nola izan dezakegu etxerik?

aberria gizaki askeon etxea baita

ez menpeko ilotarena

Sorterria gure esperoan dagoen lekua da

eta ezin da zenbatu izena baino ez baitu

Etxea ez baita nirea

gurea baizik

geure esperantza

esperoan arantza

Egun etxez etxe aldatuz bizi arren

norbera etxe batekoa izaten da

eta etxe horrek izena dauka

hain geure gordekoa

aingura gutartekoa

Aingeru Guardakoa

Gorriak eta bi

Arrats gorri Aitzkorrin

baina Aitzkorri ez da gorria.

Abelgorriak Aitzkorriko arrats gorrian

baina ez dira gorriak abelgorriak.

Abeltzainaren zapata gorriak ere

gorriak direla esango dugu gorriak ez izan arren.

Azkorri hondartza gorria ez den moduan,

ezta Algorri labarra ere...

Negu gorrian hots egiten du,

kale gorrian egoteko gorriak pasatzen,

Olentzero begi gorri eta galtza gorri

elkarri begira dauden bitartean.

Gorriak ez diren behi gorriak Mendigorrian daude

haize gorriak astinduta eta musugorri baten zaintzapean.

Hankagorriz dabil kaskagorria.

Korrika dabil ilegorria

sugegorriak umegorriari koska egin baitio.

Herria hau urregorria da

Auzi orbangorria duena.

Berdin katalingorri edo buztangorri,

Bizargorri edo bilogorri.

Txantxangorria edota mantangorria.

Mingorria edo elgorria.

Koloreen auzia irrazionala delako.

Auzi grabea, baina Newtonek arrazoirik ez.

Kanten aurrejuzkoak ez du balio gurean,

kategoriarik gabeko gure kategorrian.

Goethengandik hona biluzgorrituta gaude,

kulturalki larrugorritan.

Gurutzebidea

Alegria, Ikaztegieta

Itsasondo, Legorreta,

Ordizia, Beasain,

Beasain apeadero,

Ormaiztegi, Gabiria,

Zumarraga, Legazpia

Brinkola, Zegama,

Altsasua

Abesten zuen aldamenean garrasiak aditzen zuen gazteak

Abesten zuen abestu nahi ez zuen abeslariak

Arretxe artista harrituta

Benetan Mikel ezagutzen ez zuelako

Bere min orro terribleak entzun arren

Bidegurutzean bizirik

Denetatik ikusi zuen zinema aktorea

Duintasuna gorde zuen zuzendaria

Dohainik oinazez ordaindu zuena

Mikel inon ez zegoelako

Miatuta ere agertzen ez zelako

Bide osoan dena arakaturik

Bidasoan aurkiturik

Hilik

Idoia

Pitin-pitinka erail zuten

Mikel desagerrarazi zutenean

Alaitasuna galdu zuen

Mikel aurkitu zutenean

Tristura berarekin geratu zen betiko

Mikel hilik zegoela eta

Soina hasi zitzaion moteltzen

Urteren poderioz

Ezin zuen hitz egin

Denboraren jarioaz

Mugitzea gero eta zailago egiten zitzaion

Apurka-apurka

Amiltzen joan zenb

Amini-amini

Itzaltzen joan zen

Urte asko igaro zitzaizkion

Mikel desagerrarazi zutenetik

Idoia pitin-pitinka hil ziguten arte

Tortura

Herri izendapena da

Araban

Euskal Herrian

Herriak toki fisikoa direlako

Eta hitz egiten badakite

Haien izenek hitz egiten digute

Olerki fosilizatuak direlako

Horregatik Arabako herrien izendegia irakurtzen dugula

Euskal Herri oro ari gara irakurtzen

Eta badakigu Araba ez dela alaba ezta semea ere

Tokia edo lekua baizik

Eta espazio fisikoek mintzatzen badakitela

Haien izen bakoitzak zerbait dioskulako

Gizakion hitz lauez hedatu ahal izateko

Izendegi haiek irakurtzen ez dakitenek uler dezaten

Edo horretan saiatzeko behintzat

Errenteria

zela zioen On Luisek

“ni ez naiz aurrerazale atzerazale baizik...”

zioskun Mitxelena Jaunak

“Txillardegiren euskara ez da, nere ustez, hutsik gabea...”

zeritzon Koldok berak

Oreretak ez merezi

Etxean plaka

Herrian kalea, eskola, institutua eta eskultura

Eta liburutegia Donostian

Orereta merezi ez

Unibertsitatean katedra zuen euskaltzain osoak

Jose Luisek ez kalearik ez liburutegirik, ez katedrarik

“Nobela antzekoak”idazten zituelako On Luisen ustez

Ezta euskaltzain arrunta izendapenik ere

Donostiak ez merezi

Donostia merezi ez

Bioi

Bioi parallēllo

Donostia

Eta Muntto eta Untzaene utzi nituen atzean, han gainean, Aieteko partean

Eta Txantxerrekatik behera jaitsi

Eta Caviedes eta Errege-Jauregiaren arteko bidexka ilun bustia hartu

Eta atzera begiratu nuen. Eta zauskada latz batek inarrosi ninduen bortizki

Eta Errege-Jauregiaren etxe, eta etxetxo, eta ukuilu, eta batimendu gorri desberdinak oro zuhaizpearen trinkoan eta beltzean ene aurrean bertan ezabatzen zirelarik, Txantxerrekako bidexka ezkutua begiratu nuen azkeneko aldiz: beltz, mehar, beldurgarri

Eta betirako debekaturik zegokidala konprenitu

Lasalako Lehoia tokiz aldatu zen

Txillardegi Enparantza Gaskuña Plaza izendatu zuten

Ez dago Donostian Txillardegi eta Enparantzaren arrastorik egun

Ezta Harrizbikieta edota Igara ere

Tokiko izenak izan arren ez dira gizaki izen gisa inon azaltzen

Baina gizakia ez da ezer, kosmosaren aurrean bakarrik dago, hutsik dago, ez du izenik

Itsasoa lehenengo itsasoa da, Muitza azpikoa baina gero Itsasoa da letra handiz.

Lakua lehenengo Soustonsgo lakua izan daiteke baina gero gizakiaren zorion sentimendu bat

Espazioa irreala

Animaliak paisaiak

Existentziaren kontzepzioa sostengatzen dutena

Haizeaz bestaldetik

Mugagabe eta mugatuaren arteko dialektikan borrokan

Donostian Gabriel Aresti kalea dago

Arestik kalerik ez zuela onartuko idatzi bazuen ere

Idazkera narratiboaren apokalipsian bizi gara

Ahurti

Autoreak esanahia ematen ez duenez

Irakurleak modu aktiboan sortu behar du esanahia

Testu azterketaren bidez

Zer da Ahurti?

Ahurti frantses herri baten paradigma da?

Funtsezko organoak biltzen dituen plaza bat du: okina, ostatua, eliza eta herriko etxea.

Eskualde honetara sentsazioen bitartez sartu beharra dago…

Herri honetan aroa antirrepublikanoa ote?

Tokiek eta istorioek esanahi-aniztasuna eskaintzeko gaitasuna dute

Nahiz eta esanahi hori beste elementu formal batzuek mugatzen duten

Idazketaren sekuentzia linealak behin betiko denbora-lerroa direnez

Eta irakurleak jarraitu behar duenez, mugatu egiten da haren askatasun analitikoa

Egitasmo horretatik ondorioztatzen da testu ideal batek itzulgarria izan beharko lukeela

Eta interpretazio desberdinetara irekia

Testu bat, toki bat, artefaktu murriztaileak saihestean baino ezin da itzuli

Mundua irakurgai dagoelako bere geografia eta istorioetan

Rolandek ez zekien euskaraz

Baina Euskal herria irakurtzen bazekiela uste zuen

Esan nahian

Azkain

baina ez karrikan Michelenia izena duen laborari etxea badago

Larrungo maldan muga-mugan

Eta hura ez da Frantzia ez eta Espainia ere

Hori Mitxelenak bazekien, eta Txillardegik, eta Azurmendik

Baina Barthesek ez

Toki horretan apaizak errepublikazaleak dira

Eta armak eskuan zapaltzaileen aurka borrokatu zuten

Eta antzerkiaren bidez herriari bazka eman

Eta elkartasunaren bidez mugaz bestaldekoak sostengatu

Haizeaz bestaldetik

Kostatarra, Aldaiko, Haritzgain

Laguntzeko prest beti

Hiru izen pertsona bakar batean

Jaungoikoa izan gabe

Baina haren laguna izanda

Sokoan zokoratuta

Kontrabandistak zain zituen Ibañetan

Eiherazainaren astoaren laguntzaz mugari tiro egiteko

Matalasen adiskidea

Bere ingurua irakurtzen bazekien

Baita hari buruz idazten ere

Hendaia

Azken aurreko geltokia

Kanetako portu zaharrean

Pierre Loti zenaren etxea

Gatchutcha eta Ramuntcho

Ez dira Jone eta Jose Luis

Antigua, Hazparne, Miarritze,Paris,Anthony,

Chevilly la Rue, Hazparne, Angelu,

Antwerpen, Bruselas, Waterloo,

Bruselas, Bordale, Tarnos,

Salle d´Armagnac, Nogaro, Hendaia

Azken aurreko geltokia

28 bizi-toki frankismotik ihesi bizi

Pierre Loti idazleak bilatzen zuena

Exotismoa, aurkitu zuen Frantzian bertan

Jose Luisek eta Jonek

Etxean bizi ziren Hendaian

Euskal Herrian

Baina ez ziren Gatchutcha eta Ramuntcho

Eta Kanetako portu zaharrean

Eva Forest kaia dago gaur egun

Ea

Justizia poetikoa

Aldarrikatu zuen Gabrielek

Euskal Herrian

Justizia interdita egon delako

Poema berriak eta bertsokera zaharra

Irakurtzeko, ez kantatzeko

Nahiz eta kantatuak izan diren

Gabriel Zelaiak Rapsodia Euskara

Gabriel Arestiren Zuzenbide debekatua

Ez zuen Lizardi Saria lortu baina

honakoa utzi zigun idatzita

“Eta guk lortu behar dugun saria badakizu zein den?

Beste edonolako sariak, teilatupeko sariak arbuiatu gaberik

egiazko literatura gure hizkuntzan sortzea.

Aizkorritik Eara

Hendaian barna

Aingeru Guardakoraino

Euskara hutsik gaberik ez dago

Euskara hutsez bizitzeko ahaleginean

Ez du apokaliptikoa izan behar

Mintzaira ezta idazkera

Otsoak saldoka bizi direlako

Gizakia gizaki baita

Otsoen kontra

Loti ederraren aurka

Gizabere horrek ez du hil nahi

eta ez du hilik bizi nahi ere

askea nahi du...

askatasunaren esangura bizi nahi du

libertatea behar du

merezi ez

baizik eta

etsi gabe

erdietsi

oro

har

har

Oharrak

[←1] Rodriguez, F (2011) “Arestiren zuzenbide debekatuaren poetika” in Berban gora iturria. Eako poesia egunak 2011. Bideo grabazioan.

[←2] Lefebvre. H (2009) El marxismo. Davinci. Barcelona.

[←3] Chomsky, N (2004) La objetvidad y el pensamiento liberal. Peninsula.Barcelona.

[←4] Arbelbide. X. (2009) “Arjeliako gerra eta Euskal Herria”. http://www.euskonews.com/0504zbk/gaia50402eu.html

[←5] BBAA. (1998) Liburu Gorria. Euskerazaintza

[←6] Rodriguez, F. (2012).Txillardegi. Erein.

[←7] Kintana, J. (1998) “Nazionalismoaren historia eta ideologia”.Uztaro 26

[←8] Txillardegi. (1984) Euskal Herria helburu. Elkar. Donostia.

[←9] Gutunak/Arestiren literatur lanak. 149 or. Susa. Zarautz.