Tailer honen bidez, haurrek bere historia, bere diseinuaren zergatia, noiztik den iribilduaren parte eta beste hainbat gauza ezagutuko dituzte.

Arte plastikoak eta modelajea landuko ditugu gure baldosa enblematikoa sortu arte, eta bakoitzari eta beste bati gustatzen zaien kolorea edo koloreak emango dizkiogu.

Horrela, saioa amaitutakoan, egindako baldosa eta sorkuntza guztiak batzen baditugu, ikasleek Bilboko zoru berri bat asmatuko dute, erabat pertsonalizatuta.

*Adina: lehen Hezkuntzako 3. mailatik Aurrera

Egutegia

Egutegia

Ekaina 2023

Al

Ar

Az

Og

Or

Lr

Ig

1 2 3 4

5 6 7 8 9 10 11

12 13 14 15 16 17 18

19 20 21 22 23 24 25

26 27 28 29 30

<< Mai. Uzt. >>

Ikus jarduera guztiak

Erakusketak bakarrik

Jarduera bereziak bakarrik

COOKIEN POLITIKA

×

Cookie propioak eta hirugarrenen cookieak erabiltzen ditugu analisi- eta pertsonalizazio-helburuetarako, hala nola, nabigazio-hizkuntza sekzionaturako. Informazio gehiagorako, kontsulta ezazu gure Cookien Politika HEMEN klik eginez. Cookie guztiak onar ditzakezu KONFIGURATU klik eginez eta "Onartu" botoia sakatuta; edo cookie horiek konfiguratu edo horien erabilera baztertu dezakezu.

Español

English

Française

ONARTU

Web-orri honek, https://museoak.bizkaia.eus (aurrerantzean, "Webgunea"), nabigazioaren bidez eta zerbitzuaren hartzailearen IP helbidearen bidez nabigazioaren beraren jarraipena egiteko tresnak erabiltzen ditu; honela, zerbitzuak edo haren funtzionamendu teknikoa hobetzeko eta bermatzeko, beste erabiltzaile batzuengandik bereizteko eta nabigazio-ohiturak aztertzeko.

Cookien politika honen helburua da erabiltzen ditugun cookien funtzionamenduari eta erabilgarritasunei buruzko informazio argi eta zehatza ematea.

Zer dira eta zertarako erabiltzen ditugu cookieak?

Cookie bat webgune jakin batzuetan sartzen zarenean zure ordenagailuan deskargatzen den fitxategi bat da.

Cookiek, besteak beste, erabiltzaile baten edo haren ekipamenduaren nabigazio-ohiturei buruzko informazioa biltzea eta berreskuratzea ahalbidetzen diote webgune bati. Barne hartzen duten informazioaren arabera eta ekipamendua erabiltzen den moduaren arabera, erabiltzailea ezagutzeko erabili daitezke.

Indarrean dagoen legeak aukera ematen du cookieak bere gailuan gordetzeko, webgune honen funtzionamendurako behar-beharrezkoak badira. Hala ere, gainerako cookie motetarako baimena beharko dugu.

Cookie motak, horiek kudeatzen dituen erakundearen arabera

Cookieak bidaltzen dituen ekipo edo domeinua kudeatzen eta jasotako datuak tratatzen dituenaren arabera, honako hauek bereizten ditugu:

Cookie propioak: Bizkaiko Foru Aldundiak kudeatzen dituenak.

Hirugarrenen cookieak: cookien bidez bildutako datuak erabiltzen dituen beste erakunde batek kudeatzen ditu. Webgune honetan Google Analytics-en cookieak erabiltzen dira: Googlek garatutako Interneteko analisi zerbitzua, webguneko nabigazioak neurtzea eta aztertzea ahalbidetzen dituena. Zure nabigatzailean zerbitzu honetako cookie-ak ikusi ahal izango dituzu. Hala nahi baduzu Googlek erabiltzen dituen cookiei buruzko informazio gehiago eskuratu ahal izango duzu.

Cookie motak, xedearen arabera

Cookie teknikoak: erabiltzaileak webgune, plataforma edo aplikazio batean nabigatzea ahalbidetzen dute, baita horietan dauden aukera edo zerbitzu desberdinak erabiltzea ere; hala nola, trafikoa kontrolatzea eta datuak komunikatzea, saioa identifikatzea, sarrera mugatua duten ataletan sartzea, ekimen batean izena emateko edo parte hartzeko eskaera egitea, hedapenerako bideoak edo soinua daukaten edukia gordetzea edo sare sozialen bidez edukiak partekatzea.

Pertsonalizazio-cookieak: erabiltzaileak zerbitzura sartzea ahalbidetzen dute erabiltzailearen gailuan aurretik definitutako irizpide batzuen araberako ezaugarri orokor batzuekin; hala nola, hizkuntza, zerbitzura sartzeko erabiltzen den nabigatzaile mota, zerbitzura sartzeko erabiltzen duen eskualdeko konfigurazioa, eta abar.

Analisi-cookieak: erabiltzaile kopurua zenbatzea ahalbidetzen dute, baita nabigazioaren neurketa eta analisi estatistikoa egitea ere. Horren helburua eskura dauden zerbitzuak hobetzea da. Propioak edo hirugarren batenak izan daitezke.

Cookien iraupena

Saiorako cookieak: erabiltzailea webgune batera sartzen den bitartean datuak bildu eta gordetzen dituzte.

Cookie iraunkorrak: datuek gailuan gordeta jarraitzen dute, eta horietara sartu daiteke eta horiek tratatu cookie-en arduradunak definitutako aldi batean. Aldi hori minutu batzuetatik zenbait urtetara bitartekoa izan daiteke.

Zer cookie erabiltzen ditu webgune honek?

Izena

Mota

Helburua

Iraupena

Jabea

pc_analitica_museoak

Cookie teknikoa Analitiken cookien blokeari buruzko onarpen/errefusatze lehentasunak jasotzea Urte 1 Bizkaiko Foru Aldundia

pc_tecnica_museoak

Cookie teknikoa Tekniken cookien blokeari buruzko onarpen lehentasunak jasotzea Urte 1 Bizkaiko Foru Aldundia

ASPSESSIONID

Cookie teknikoa Saioa identifikatzea Saioa Bizkaiko Foru Aldundia

_ga

Analisi-cookiea Erabiltzaileak bereiztea 2 urte Google Analytics

_gat

Analisi-cookiea Eskaeren ehunekoa mugatzea Minutu 1 Google Analytics

_gid

Analisi-cookiea Erabiltzaileak bereiztea Egun 1 Google Analytics

pc_analitica_museoak

Mota

Cookie teknikoa

Helburua

Analitiken cookien blokeari buruzko onarpen/errefusatze lehentasunak jasotzea

Iraupena

Urte 1

Jabea

Bizkaiko Foru Aldundia

pc_tecnica_museoak

Mota

Cookie teknikoa

Helburua

Tekniken cookien blokeari buruzko onarpen lehentasunak jasotzea

Iraupena

Urte 1

Jabea

Bizkaiko Foru Aldundia

ASPSESSIONID

Mota

Cookie teknikoa

Helburua

Saioa identifikatzea

Iraupena

Saioa

Jabea

Bizkaiko Foru Aldundia

_ga

Mota

Analisi-cookiea

Helburua

Erabiltzaileak bereiztea

Iraupena

2 urte

Jabea

Google Analytics

_gat

Mota

Analisi-cookiea

Helburua

Eskaeren ehunekoa mugatzea

Iraupena

Minutu 1

Jabea

Google Analytics

_gid

Mota

Analisi-cookiea

Helburua

Erabiltzaileak bereiztea

Iraupena

Egun 1

Jabea

Google Analytics

Nola desaktibatu edo ezabatu daitezke cookieak?

Erabiltzaileak, Webgunera lehen aldiz sartzen denean, cookieak konfiguratu eta onartu edo baztertu ahal izango ditu webgunean bertan. Ondoren, erabiltzaileak edozein unetan aldatu edo kendu ahal izango du baimena cookien politika honen bidez edo konfigurazioaren bidez.

Hala ere, edozein unetan baliatu ahal izango duzu horiek libreki desaktibatzeko eskubidea, bai eta webgune honetako cookieak ezabatzekoa ere. Ekintza horiek desberdin egiten dira, erabiltzen ari zaren nabigatzailearen arabera. Hemen utziko dizugu nabigatzaile ezagunenetarako gida azkar bat.

Desaktibatu cookieak Chromen

Desaktibatu cookieak Firefoxen

Desaktibatu cookieak Exploreren

Desaktibatu cookieak Safarin

Desactivar Cookies en Edgen

Cookie-ak desaktibatu edo ezabatzen badira baliteke webguneko zenbait funtzionaltasun ondo ez ibiltzea.

Aldaketak Cookien Politikan

Webguneak cookien politika hau aldatzeko eskubidea gordetzen du, betiere, indarrean dagoen legediak baimentzen duen moduan. Horregatik, gure webgunera sartzen zaren bakoitzean politika hori berrikusteko gomendatzen dizugu, dagozkion eguneraketa- eta informazio-ondorioetarako.

KONFIGURATU

Jarraian kategoria ezberdinak erakutsiko dizkizugu, zeintzuetarako gure webguneak cookieak erabiltzen baititu. Zure aukeraketa pertsonalizatu dezakezu horiek onartuta edo ukatuta, horretarako dauden botoien bidez. Gure Cookien Politikari buruz gehiago jakiteko, egin klik HEMEN

UZTU GUZTIAKONARTU GUZTIAK

Cookie teknikoak Beti aktibo

Beharrezkoak dira gure webgunean nabigatzeko eta oinarrizko zereginetarako, webguneak behar bezala funtziona dezan.

Analisi-cookieak

Erabiltzaileek webguneetan duten portaerari buruzko informazio anonimoa biltzen dute, dena delako jarduera neurtu eta aztertzeko, erabilera-datuen arabera hobekuntzak sartzeko.


Egitura eta partaideakGobernu-organoak eta betebeharrakUdal sailak eta zerbitzuakInformazio ekonomikoaAraudiak eta erabakiakBadesari Kudeaketa-aginduak eta EnkarguakOrdezkaritza sindikalaren kideakHarremanetarakoLotura interesgarriak

Zerbitzuak

Gaikako bilketaErrefusaren bilketaTraste zaharren bilketaIndustrialdeetako bilketaGarbiguneakKale garbiketaAnimalien bilketa

Gardentasuna

Gaikako bilketa datuak

Aurreko urteetako datuakAurtengo datuak - 2023

Ingurumena

Sentsibilizazio-kanpainak

Tramiteak

Herritarrentzako arretaTramiteakErregistro elektronikoa

euskara

español

/

Albisteak

/

Astelehenean hasiko da Mankomunitatea lurpeko 52 edukiontzi lurrazalekoengatik ordezkatzen

Astelehenean hasiko da Mankomunitatea lurpeko 52 edukiontzi lurrazalekoengatik ordezkatzen

2021ko irailaren 10a

Herriz herri egingo dira lanak: lehenik, astelehenean, Mallabiakoak aldatuko dira, ondoren Ermuakoak, Eibarkoak, Elgoibarkoak eta, azkenik, Mutrikukoak.

2020ko abenduaren 16ko Batzar Orokorrean onartu zen eskualdeko 52 lurpeko edukiontzi lurrazalekoengatik aldatzea, udalerri bakoitzeko edukiontzien egoera aztertu ostean. Astelehenean, irailak 13, hasiko dira lanak eta azaroaren 2rako amaituta egotea aurreikusten da.

Mallabian, Ermuan, Eibarren, Elgoibarren eta Mutrikun, guztira 52 lurpeko edukiontzi ordezkatuko dira lurrazalekoekin, zaharkituta daudelako eta berritzeko beharra dutelako. Aldaketarekin lurpeko edukiontzien kopurua murriztuko da, hauen mantentzeak dakarren gastua txikitzeko eta herritarrei lurpeko edukiontzien konponketek sortzen dizkieten eragozpenak ekiditeko. Helburua da hondakin bilketaren eraginkortasuna handitzea, mantentze gastuak murriztea, zerbitzuaren kalitatea hobetzea eta eskualdeko gaikako bilketa hobetzea.

Edukiontzien mantentze gastuaren murrizketa, gainerako zerbitzuak indartzeko

Gastuen murrizketa lortu nahi da lurpeko edukiontziak lurrazalekoengatik aldatzean, azken hauek lurpekoek baino mantentze gastu txikiagoak dituztelako. Iaz 151.673 euro bideratu zituen Mankomunitateak lurpeko edukiontzien konponketetara, eta 89.078 euro hauen mantentze lan prebentibora. Mekanismo mekaniko eta elektronikoen bidez funtzionatzen dutenez, hezetasunarekin erraz hondatzen dira. Ondorioz, konpontzen diren bitartean lurrazaleko hainbat edukiontzi jarri behar izaten dira eremu berean, lurpeko batek jasotzen duen hondakin kopuru bera jaso daitekeela bermatzeko. Herritarrei eragozpenak sortu ohi dizkie honek, espazio publikoko leku asko hartzen baitute konponketa lanek eta, askotan, denboran luzatzen direlako.

Lurpeko edukiontzien kopurua murriztuz, hauen mantentzeak dakarren gastua txikituko da. Konponketa lanetara bideratutako aurrekontua beste zerbitzuak hobetzera bideratzea da asmoa, baita herritarrei lurpeko edukiontzien konponketek sortzen dizkieten eragozpenak ekiditea ere.

Lurrazaleko edukiontziak gutxien eragozten duten lekuan ipiniko dira, herritarren egunerokotasuna oztopatuko ez duten tokian. Estetikoki homogeneoak izango dira guztiak eta Mankomunitateko langileek hondakinak azkar jaso ditzaten kokatuko dira. Modu honetara, hondakinak biltzean zarata murriztuko da eta langileen segurtasuna eta erosotasuna bermatuko da.

Praktikotasun handiagoa

Bestalde, praktikotasunean ere hobekuntzak ekarriko ditu aldaketak. Lurpeko edukiontziak garbitzeko lan osasuneko protokolo zehatz bat aplikatu behar izaten da eta honek garbiketa denbora nabarmen luzatzen du. Lurrazalekoekin aldiz, Mankomunitateko langileek hondakinen bilketan denbora gutxiago emango dute, azkarrago egiten baita, edukiontziak irisgarriagoak direlako, besteak beste. Honek beste hondakin batzuk ere jasotzeko aukera zabaltzen du, herrien garbiketa integrala egitea bermatuz (edukiontzi irlak etab. ).

Mankomunitateak plangintza bat osatu du edukiontzien eraberritzea herriz herri gauzatzeko.

Datorren astean Mallabian, Ermuan eta Eibarren egingo dira lanak

Irailaren 13ko astean Mallabiako, Ermuako eta Eibarko lurpeko edukiontziak aldatuko dira. Mallabian hasiko dira lanak, irailaren 13an, Mikel Zarate kaleko lurpeko hiru edukiontzi baliogabetu eta lurrazaleko edukiontzi berriak jartzeko. Horretarako, astelehen goizetik ostegun eguerdira arte, edukiontzien eremuaren alboko bi aparkaleku hartuko dira lanak gauzatzeko.

Irailaren 14an Ermuan beirazko bi edukiontzi aldatuko dira, Marqués de Valdespina kalean. Irailaren 15etik 21era, aldiz, Eibarren egingo dira lanak eta, irailaren 22tik urriaren 20ra, Elgoibarren. Azkenik, urriaren 21etik azaroaren 2ra Mutrikun.


Giza gorputzak kantitate txikian behar du burdina, baina kantitate txiki horrek funtsezko eginbeharrak betetzen ditu.

Burdina odoleko hemoglobinaren osagai gisa ezagutzen dugu batez ere. Globulu gorrien osagai izaki, biriketako oxigenoa hartu eta gorputz guztiko ehunetara banatzeaz arduratzen da. Itzulerako bidaian, berriz, karbono dioxidoa garraiatzen du biriketara, gero kanporatzeko. Baina burdina erreakzio metaboliko anitzetan parte hartzen duten entzima askoren osagaia ere bada. Giharretan oxigenoa gordetzeaz arduratzen den mioglobinarena, adibidez. Oxigeno hori beharrak handitzen direnean askatzen da.

Hain funtzio funtsezkoak izanda, oso garrantzitsua da jakiekin behar beste burdina hartzea. Egunean miligramo gutxi batzuk nahikoa dira, 7 eta 20 bitartean, adinaren eta sexuaren arabera. Burdina gehien emakumeek behar dute, bizitzako urte ugalkorretan batik bat, hilekoaren eraginez. Haurdunaldian eta edoskitze-garaian ere kontu handiz zaindu behar dira burdin beharrak. Gizonek, berriz, hazteko garaian behar dute burdin kantitate handiena.

Burdina duten elikagaiak hartzean, kontua izan behar da gorputzak ez duela kantitate bera xurgatzen burdina mota batekoa edo bestekoa izan. Burdina bi modutan egoten da janarietan: hemo motako burdina bada, ondo xurgatzen da; hemo motakoa ez bada, ordea, zailagoa da xurgatzen, eraldaketa bat jasan behar duelako.

Edonola ere, bietako edozein burdina hartuta ere, faktore hauek burdina xurgatzea errazten dute:

C bitaminak eta, oro har, azido guztiek. Adibidez, dilistak jan aurretik edo ondoren C bitamina duen tomatea, piperrak edo fruta zitrikoren bat jaten badugu, gorputzak askoz burdina gehiago xurgatuko du.

Animalia jatorriko proteinek, adibidez, haragiak eta arrainak dituztenek.

Beste batzuek zaildu egiten dute xurgapena, esate baterako, kaltzio-gatzek, tearen eta kafearen osagai fenolikoek, pH altuak edo zuntz-kantitate handia duten janariek.

Hauek dira hemo motako burdinaren iturri nagusiak: haragi gorria (behia, txekorra, idia eta, batez ere, zaldia), muskuiluak, almejak, itsaskiak, arrautza-gorringoa eta gibela. Azken hori, burdina asko duen arren, neurri zorrotzak hartu ondoren kontsumitu behar da beti, eta zalantza-izpiren bat badugu hobe da beste janariren bat aukeratzea.

Beste hauek, berriz, hemo motakoa ez den burdina daukate: lekaleak (dilistak, garbantzuak, babarrunak eta baba lehorrak), fruitu lehorrak (pistatxoak, kalabaza-pipak), orri berdeko barazkiak (espinakak –ospetsuenak, Popeyeri esker–, perrexila, zerbak, borraja, berroa, letxua) eta aberastutako gosariko zerealak.

Taula honetan ikus daiteke zenbat burdina duten janari horiek:

Dena dela, taularekin gaizki-ulerturik ez izateko, kontuan eduki behar da janari horiek jaten ditugunean bakoitzetik zenbat jaten dugun. Adibidez, xerra arrunt batek 150-200 gramo ditu eta platerkada bat dilistak, berriz, 70 gramo. Beraz, kalkuluak egitean hori ere hartu behar da kontuan.

Anemia nutrizionalak

Burdinaren, azido folikoaren edo B12 bitaminaren gabeziak eragiten ditu anemiak.

Burdina-gabeziaren ondorioz sortzen den anemia ferropenikoa gabezia nutrizionalik zabalduena da. Anemia-mota hori sufritzeko arrisku handiena hauek dute: haurrek, hazte-prozesua oso bizkorra delako eta burdina-biltegiak konturatu gabe huts daitezkeelako; nerabeek, denbora gutxian kilo dezente hartzen dituztenez, beharrak nabarmen handitzen direlako; emakumeek, hilekoa duten bitartean eta haurdun daudenean; eta, azkenik, adineko pertsonek, xurgapen-arazoen eta odol-galeren ondorioz.

Anemia ferropenikoaren arrazoiak hainbat izan daitezke:

Dietaren bidez behar baino burdina gutxiago hartzea; barazkijaleek, adibidez, arriskua dute.

Xurgapen desegokia eragiten duten gaixotasunak edo zenbait sendagairen kontsumoa.

Beharrak handitu eta neurriak ez hartzea; adibidez, haurdunaldian eta edoskitze-garaian.

Odol-galera handiak pairatzea gaixotasunen baten ondorioz.

Gure gorputzean nahiko burdina ez dagoenean, odoleko globulu gorrien kopurua murriztu egiten da, edo tamaina txikitu. Ondorioz, zelula guztietara oxigenoa garraiatzeko zailtasun gehiago dago. Sintomak nekea, zorabioak eta zurbiltasuna izaten dira, besteak beste. Burdin falta gorputzeko beste toki batzuetan ere nabaritzen da: azazkalak okertu eta hauskorrago bilakatzen dira.

Sendatzeko oso ona da, gehigarriez gain, hemo motako janariak hartzea. Aholku hauei kasu egiteak ere laguntzen du:

Burdina duten janariak ondo aukeratu.

Otordu guztietan C bitamina duen janariren bat jan: laranjak, mandarinak, pomeloa, piña, marrubiak etab.

Otordu guztietan haragia, arraina edo arrautza jan.

Ez hartu terik edo kaferik otorduen ondoren.

Burdina falta denean, azazkalak okertu eta hauskorrago bilakatzen dira.

E. Carton

Bada beste anemia-mota bat azido folikoaren gabeziak eragindakoa, anemia megaloblastikoa, hain zuzen. Horren eraginez, odolean behar beste globulu gorri izaten dute gaixoek, baina txikiegiak izaten dira, eta, ondorioz, ez dute oxigenoa behar bezala garraiatzen. Anemia megaloblastikoa izenekoa batez ere adineko pertsonek izaten dute, elikadura desegokiak edo arazo gastrointestinalek eraginda. Bestalde, sendagai batzuk azido folikoaren gabezia eragin dezakete, adibidez, barbiturikoek, anobulatorioek eta antikonbultsiboek. Gogora dezagun azido folikoa orri berdeko barazkiek, ilarrek, platanoak, zereal integralek, aguakateak, fruitu lehorrek eta lekaleek dutela.

Azkenik, hirugarren anemia-mota bat ere badago, anemia perniziosoa izenez ezagutzen dena. Anemia-mota hori B12 bitamina edo zianokobalamina izeneko osagaia duten janari gutxiegi hartzen baditugu agertzen da. Anemia megaloblastikoan bezala, odoleko globulu gorrietan aldaketak gertatzen dira, eta, horrez gain, nerbioek ere aldaketa nabarmenak sufritzen dituzte. Bi anemia-mota horiek ongi bereizteko, kontuan izan behar da anemia perniziosoak sintoma neurologikoak dituela, eta anemia megaloblastikoak ez. Anemia perniziosoa jasateko arriskua animalia-jatorriko produkturik inoiz jaten ez duten barazkijale zorrotzek dute. Ondorioak batik bat umeek jasan ditzakete, bitamina hori beharrezkoa baita hazte-prozesuan. Arrisku hori saihesteko, oso baliagarriak dira bitamina horrekin aberastutako zerealak edo, bestela, gehigarriren bat. Denetik jaten dutenek, berriz, jakin behar dute animalia-jatorriko produktuek badutela bitamina hori.


Gure bizimoduaz hausnartzeko tartea da Pentsartean. Gure garaiaz. Kezkatzen gaituzten gaietaz eta kezkatu beharko gintuzketenez, baina baita ere noski atsegin ditugunez eta zirrara sortzen dizkigutenez. Helburua mahai gainean jartzen ditugun jazoerak eta ideiak aztertu eta gure izpiritu kritikoa indartzen joatea da, batera hazteko, jakinminak lantzeko, ikuspegi anitzak ezagutzeko eta, gainera, goiz atsegin bat igarotzeko, nola ez.

Hilabetean behin, azken larunbatero, elkarrekin gogoeta egiteko batzen gara Medialabeko egongelan, Arantza Santesteban gidari daukagula.


Abenduaren 3an, Euskararen egunarekin lotuta, Gaztelupeko DBH 2koek Arrasateko hitzekin audio-hiztegi bat osatu zuten. Egunean bertan hitzen bilaketa bat egin, hauen esanahiak landu eta hiztegia osatu zuten. Beinke, auspokeixia, txitxarra, hainbesten, bixaue, etorrixe, soloik solo, matraila… dira hiztegian aurkitu ditzakegunak. Hemen hitzok entzuteko esteka.

GEHIAGO >

Almeneko BAZARAko kideen bloga

Abenduaren erdialdean Almeneko batxi 2.mailako ikasleak eta BAZARAko kideak diren Maider, Ainhoa, Oihana eta Julenek, urtean zehar euskararen inguruan sortutako ekimenen berri emateko sortako bloga aurkeztu zuten. Aurrerantzean ere, beraiek izango dira bloga elikatuko dutenak. Blogaz gain, Instagrameko kontua ere sortu dute. Hemen dauzkazue behar dituzuen datuak batera zein bestera sartzeko: Blogera sartzeko helbidea: https://bazaraalmen.wixsite.com/my-site-1 […]

GEHIAGO >

Zuhaitz egunaren IX. edizioa ospatuko da bihar

Bihar, abenduak 15, IX. Zuhaitz eguna ospatuko da Arrasaten. Goizeko 8:00etatik hasi eta eguerdiko 14:00ak arte, zuhaitz feria egingo da Seber Altube plazan, Arrasateko baserriko produktuen azokarekin batera. Bertan bost mintegik askotariko landare eta zuhaitzak eskainiko dituzte. Goizeko 10:00etatik aurrera ere, zuhaitz landaketa egingo da Etxezarreta parkean. Bertaratu ahal izateko elkargunea Musakolako San Isidro eliza […]

GEHIAGO >

SenTIKtuz programa teknologia berrien erabilera osasuntsuaren inguruan hausnartzeko

Arrasateko Udala herriko ikastetxeekin batera “SenTIKtuz” programa garatzen ari da, ikasleekin teknologia berrien erabilera osasuntsuaren inguruan hausnartzeko helburuarekin. Horretarako, EMOKI-k zenbait zenbait gomendio emanaz egin duen bideo txiki bat ikusi ahal izango duzue hemen. SentIKTuz, sexualitatearen, afektibitatearen eta emozioen ikuspegitik nerabeen eta aurre-nerabeen ongizate integrala sustatzeko diseinatutako sentsibilizazio programa da, informazioaren eta komunikazioaren teknologia berrien […]

GEHIAGO >

Urtarrilaren 16an abiatuko dira aurtengo maskaradak

Urtarrilaren 16an abiatuko dira aurtengo maskaradak. Zuberoako hamabi herri bisitatuko dituzte Atharratze eta Alozeko gazteek lau hilabetetan zehar. Apirilaren 17an bukatuko dira Gamere Zihigan. Pandemiaren eraginez, Barkoxeko herriko gazteek emanaldiak eskaini behar izan dituzte joan den urteko uztailetik gaurdaino, izan ere, 2021eko neguan ospatu beharrean, udan hasi ziren maskaradekin eta gaurdaino luzatu dituzte. Beraz, iazkoak […]

GEHIAGO >

IKASTOLA EZAGUTZEKO ATE IREKIEN IZEN-EMATEA ZABALIK!

2022/01/10

2022-2023 ikasturterako Haur Hezkuntzako aurrematrikulazioa laster abiaraziko da eta Arizmendi Ikastolan, dagoeneko, martxan jarri ditugu gure ikastola hurbiletik ezagutzeko aukera eskaintzen dituzten ate irekiak, zein banakako bisitak. Bertako profesional baten eskutik, gunea modu pertsonalizatuan ezagutzeko aukera izango duzu. Segurtasun neurri guztiak betez, bisitak talde txikietan egingo dira. Interesa baduzu, jar zaitez gurekin harremanetan gure idazkaritzara deituz: 943 77 […]

GEHIAGO >

Gabon zoriontsuak eta Urte Berri ON!

2021/12/21

2021. urtea amaitzear da. Gorabehera eta erronkaz betetako urtea. Ez da erraza izan. Ezin dugu urtea amaitu eskerrak eman gabe. Mila esker Arizmendi Ikastolako komunitate osoari, eta bidelagun zareten guztioi, egoera zail honen aurrean egindako ahaleginarengatik. Testuinguru honetan indartsu, aurrera egingo dugu. Elkartasunez eta apaltasunez, segi dezagun elkar maite eta zaintzen 2022. urtean. Ondoren, gabonetako […]

GEHIAGO >

Haurren pantailen erabilerari buruzko hitzaldiak antolatu ditugu!

2021/12/17

Hainbat familien kezka da gaur egun haurrek pantailen zein erabilera egiten duten, indartsu sartu baitira pantailak azken urteetan gure bizitzatan, baita 0-10 urteko haurrenetara ere. Aski hausnartu ote dugu zertarako eta nola erabili behar ditugun etapa horretan? Ba al dakigu pantailen gehiegizko erabilerak edota erabilera okerrak zer-nolako eragina izan dezakeen haurren garapenean eta erlazioetan? Galdera […]

GEHIAGO >

Euskararen aldeko Kahoot! lehiaketa Basabeazpin

Aurtengoa bigarren denboraldia izan da Basabeazpin euskararen eguneko ekintzen artean hamar egunetako Kahoot-a antolatzen dutela. Bertan, egunero, Atxabalta, ikastola, euskara, toponimia, Euskal Herria, ospakizunak, gure pertsonaiak, korrika… Inguruko galderak erantzun behar izan dituzte komunitatea osatzen duten familiek. Lehiaketa amaitu da aste honetan, eta badaukagu familia irabazlea; Azkarate-Bilbao familia hain zuzen ere. Beraiek izan dira […]

GEHIAGO >

Santa Teresako gurasoek antolatutako Santamasetarako orrazkeren saioa

Santamasetarako orrazkera eta txirikorden tailerra antolatu zuten Santa Teresa guneako gurasoek. Ikastaroa ileapaintzailea den Santa Teresako guraso batek gidatu zuen. Bertaratutakoek txirikorda ezberdinak ikasteko aukera izan zuten. Sekulako artelanak sortu zituztela frogatzeko, argazki hauek ikustea besterik ez dago!

GEHIAGO >

48 / 232« First«...102030...4647484950...607080...»Last »

ATALAK

Ikastolako bizitza

Lehendakaria berri-emaile

Zuzendariaren hitza

Multimedia

Multimedia

HEZKUNTZA ESKAINTZA

Haur Hezkuntza

Lehen Hezkuntza

Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza

Batxilergoa

Lanbide Heziketa

Guneak

ARRASATE

Arimazubi

Ferixalekua

Gazteluondo

Gaztelupe

Olarte

Santa Teresa

Umezaintza

Uribarri

Zaldibar

ARETXABALETA

Basabeazpi

ESKORIATZA

Jose Arana

Almen

Idazkaritza

Bidali zure curriculuma

Harremanetarako

Iradokizunak, kexak eta txalotzekoak

Otalora lizentziaduna, 8

| 20500 Arrasate |

arizmendi@arizmendi.eus

CV datuen erabilpena

Pribatutasun politika

Cookie politika

facebook

twitter

flickr

rss

Cookie-ak erabiltzen ari gara gure webguneko esperientziarik onena emateko.

Erabiltzen ditugun cookie-n inguruan gehiago jakiteko ezgaitzeko ezarpenetara joan.

Onartu

Ezeztatu

Ezarpenak

Close GDPR Cookie Settings

Pribatutasuna

Behar-beharrezko cookie-ak

Hirugarrenen cookie-ak

Cookie politika

Powered by GDPR Cookie Compliance

Pribatutasuna

Webgune honek cookie-ak erabiltzen ditu kontsumitzaileari ahalik eta esperientzia onena eskaintzeko asmoz. Cookie informazioa zure bilatzailean gordetzen da funtzio zehatz batzuk betetzeko, hala nola, gure webgunera itzultzean zu ezagutaraztea eta zuretzat gure webguneko atal interesgarri eta erabilgarrienak identifikatzeko.

Behar-beharrezko cookie-ak

Behar-beharrezkoak diren cookie-ak gaituta egon behar dira uneoro zure cookie lehentasunak gorde ahal izateko.

Enable or Disable Cookies

Ezgaitzen badituzu ezin izango ditugu zure lehentasunak gorde. Beraz, webgunea bisitatzen duzun bakoitzean berriz ere cookie-ak gaitu ala desgaitu beharko dituzu.

Hirugarrenen cookie-ak

Webgune honek Google Analytics erabiltzen du informazio anonimoa jasotzeko, hala nola bisitari-kopurua, kokapena eta orrialderik ezagunenak.


Niza-2 kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. Itsas Alpeak departamenduan dago, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. Guztira 1 udalerri ditu eta Niza da bere hiriburua.


Zientzia eta ikerketa euskaraz gizarteratzearen aukerak eta oztopoak. Elhuyar eta UEU solasean — Unibertsitatea.Net

Edukira salto egin | Salto egin nabigazioara

Egin zaitez UEUkide!

Sartu

Hemen zaude: Hasiera › Ziztu bizian › Zientzia eta ikerketa euskaraz gizarteratzearen aukerak eta oztopoak. Elhuyar eta UEU solasean

Info

Dokumentuaren akzioak

Twitterren gehitu

Facebooken gehitu

Zientzia eta ikerketa euskaraz gizarteratzearen aukerak eta oztopoak. Elhuyar eta UEU solasean

2022/06/20 - Unibertsitatea.net

Elhuyarrek eta UEUk 50 urte daramatzate euskaraz zientzia eta ikerketa gizarteratzen, eta zeregin horretan aurkitu dituzten aukerak eta zailtasunak aztertzeko solasaldia antolatu dute: Zientzia eta ikerketa gizarteratzen, baietz beste 50 urtez!.

Berbaldian Ana Galarraga Aiestaran, Elhuyar Zientzietako komunikatzailea eta Ainhoa Latatu Nuñez, UEUren Ikergazte kongresuko koordinatzaileak parte hartuko dute. Gidari lanetan berriz, Igor Leturia Azkarate informatikaria eta ikertzailea arituko da, Elhuyarreko eta UEUko kidea.

Solasaldia ekainaren 22an izango Donostiako Teila Fabrikan, 18.00etatik 19.30etara. Hitzaldia doakoa den arren izena eman behar da komunikazioa@ueu.eus helbidean.


...erreberentzia da haien egitekoa, izan ere, eta erreberentzia handiz tratatzen ditu jendeak horregatik. «Timorren...

http://t.co

... modu bat; existitzen denaren errespetu eta erreberentziarekin kokatzeko modua, eta hori zaintzeko hautuarekin ...

http://baisarean.org

Eta agian, ez gaudelako ohituta erreberentziak , agurrak eta solemnitateak andreei ere zor eta egiten zaizk...

BERRIA

...aintzineko doinua, Iztuetak idatzi zuen bezala, " Erreberentzia " Aldare nagusiaren aurrean eta ezpata dantzarien ...

http://getaria.net

...egin zen, lotsatuta, eta nekazarien modura erreberentzia egin zion. Gero ahopeka Colombarekin hitz ...

http://ekarriak.armiarma.com

... posatzen lagunduz, gero; ate aurrean jarrita erreberentziak egiten, ondoren. Zer gertatzen zen galdetzera...

SUSA

Apaiza zen, batez ere; apaiz txorrotza. Erreberentzia zor genion. Nik garai hartan ez ...

http://euskonews.com

Hitzok esanez batera begirune osoz erreberentzia bat egin zuen. Airean zihoan bitartean erreberentziak egina...

BOOKTEGI

...mantentzen dute Zerainen, hau da: Desafioa, erreberentzia , zubiak eta abar. Argazkiak: Gari ...

http://blog.gmane.org

..., eta bera jarri genuen lehenengo lanean, erreberentzia dantzatzen...

http://dantzan.com

More examples

More bilingual examples

*Examples are automatically obtained from dabilena

erreberentzia (eu)

reverencia (es)

San Migelen Erreberentzia.>

www.dantzagune19

Reverencia de San Miguel.

www.dantzagune19

Agurra edo erreberentzia bai brokel dantzan baita soka dantzan ere dantzatu izan da.>

www.hiru.com

El saludo o reverencia se suele bailar tanto en la Brokel dantza como en la Soka dantza.

www.hiru.com

Erreberentziarekin batera, dantzariak beren tokietan, posturik aldatu gabe egiten den dantza bakarra da Belauntxingoa.>

www.hiru.com

Junto con la reverencia, el Belauntxingo es la única danza que se ejecuta sin que los dantzaris se desplacen de sus posiciones.

www.hiru.com

Brokel dantzan egiten den erreberentzian, lasterka jirakoak eta muriska jirakoak dira dantzariaren bizkarra agerian uzten duten urratsak, eta ondorioz, errespetuzko lasterkekin eta jirarik gabeko muriskekin ordezkatzen dira.>

www.hiru.com

Por su parte, en la reverencia que se ejecuta en la Brokel dantza las carreras y cabriolas con vuelta son los pasos en los que el dantzari muestra su espalda. Por ello, dichos pasos son sustituidos por cabriolas sin vuelta y por carreras de cortesía.

www.hiru.com

More examples

iz. révérence

erreberentzia bat egin: faire la révérence

More examples

erreberentzia *Examples are automatically obtained from dabilena

...erreberentzia da haien egitekoa, izan ere, eta erreberentzia handiz tratatzen ditu jendeak horregatik. «Timorren...

http://t.co

... modu bat; existitzen denaren errespetu eta erreberentziarekin kokatzeko modua, eta hori zaintzeko hautuarekin ...

http://baisarean.org

Eta agian, ez gaudelako ohituta erreberentziak , agurrak eta solemnitateak andreei ere zor eta egiten zaizk...

BERRIA

...aintzineko doinua, Iztuetak idatzi zuen bezala, " Erreberentzia " Aldare nagusiaren aurrean eta ezpata dantzarien ...

http://getaria.net

...egin zen, lotsatuta, eta nekazarien modura erreberentzia egin zion. Gero ahopeka Colombarekin hitz ...

http://ekarriak.armiarma.com

... posatzen lagunduz, gero; ate aurrean jarrita erreberentziak egiten, ondoren. Zer gertatzen zen galdetzera...

SUSA

Apaiza zen, batez ere; apaiz txorrotza. Erreberentzia zor genion. Nik garai hartan ez ...

http://euskonews.com

Hitzok esanez batera begirune osoz erreberentzia bat egin zuen. Airean zihoan bitartean erreberentziak egina...

BOOKTEGI

...mantentzen dute Zerainen, hau da: Desafioa, erreberentzia , zubiak eta abar. Argazkiak: Gari ...

http://blog.gmane.org

..., eta bera jarri genuen lehenengo lanean, erreberentzia dantzatzen...

http://dantzan.com

More examples

iz. bow

erreberentzia bat egin: to make/take a bow; to bow

More examples

erreberentzia *Examples are automatically obtained from dabilena

...erreberentzia da haien egitekoa, izan ere, eta erreberentzia handiz tratatzen ditu jendeak horregatik. «Timorren...

http://t.co

... modu bat; existitzen denaren errespetu eta erreberentziarekin kokatzeko modua, eta hori zaintzeko hautuarekin ...

http://baisarean.org

Eta agian, ez gaudelako ohituta erreberentziak , agurrak eta solemnitateak andreei ere zor eta egiten zaizk...

BERRIA

...aintzineko doinua, Iztuetak idatzi zuen bezala, " Erreberentzia " Aldare nagusiaren aurrean eta ezpata dantzarien ...

http://getaria.net

...egin zen, lotsatuta, eta nekazarien modura erreberentzia egin zion. Gero ahopeka Colombarekin hitz ...

http://ekarriak.armiarma.com

... posatzen lagunduz, gero; ate aurrean jarrita erreberentziak egiten, ondoren. Zer gertatzen zen galdetzera...

SUSA

Apaiza zen, batez ere; apaiz txorrotza. Erreberentzia zor genion. Nik garai hartan ez ...

http://euskonews.com

Hitzok esanez batera begirune osoz erreberentzia bat egin zuen. Airean zihoan bitartean erreberentziak egina...


Ortuño Ibañez de Aguirre gortesau ospetsuaren eta haren emazte Maria Eskibel Arratiaren aginduz eraiki zen jauregia. Apezpikuen egoitza izan zen garai batean. Ur Biltegi Zaharrarekin bat eginda dago, eta lurpeko pasabide batetik igarotzen da batetik bestera; erakusketak eta ekitaldiak egiteko erabiltzen da eraikin berezi hori.


Fenomeno fisiko eta kimikoak esperimentatuko dira tailer honen bidez, adibidez, dentsitatea, disolbagarritasuna edo kapilaritatea. Etxean aurki ditzakegun elikagaiekin ere egingo dira esperimentuak (olioa, ozpina…), eguneroko bizitzan kimikaz inguratuta gaudela jabetzeko.

https://bizilabe.elhuyar.eus/eu/bizilabe-bilbo/agenda/gozokiak-eta-pinturak-testurak-eta-koloreak-zaporeak-eta-usainak-a-zer-nahas-mahasa

Litxarreriak eta margoak, testurak eta koloreak, zaporeak eta usainak, a zer nahas-mahasa!

2017-10-18T17:30:00+02:00

2017-12-31T18:30:00+01:00

Fenomeno fisiko eta kimikoak esperimentatuko dira tailer honen bidez, adibidez, dentsitatea, disolbagarritasuna edo kapilaritatea. Etxean aurki ditzakegun elikagaiekin ere egingo dira esperimentuak (olioa, ozpina…), eguneroko bizitzan kimikaz inguratuta gaudela jabetzeko.

Litxarreriak eta margoak, testurak eta koloreak, zaporeak eta usainak, a zer nahas-mahasa!

Noiz 2017/10/18 17:30 - 2017/12/31 18:30

Non Deustuko Udaltegia (Bizilabe gunea). Lehendakari Agirre, 42

Kontaktu telefonoa 688829056

Hitzordua egutegira gehitu iCal

Helburuak: etxean inguratzen gaituen kimika aurkeztea, esperimentu errazen bitartez oinarrizko kontzeptuak barneratuz.


Posted in Gertakizun historikoak, Karlistaldiak, Uncategorized, tagged Karlistaldiak, kasrlista, Oráa, Ramon Zugarramurdi on ekaina 29, 2016| Leave a Comment »

1834ko urriaren 12, Baztan liberalen eta Karlisten eskuatan banatua dago, Elizondon liberalak nagusi dira (abuztutik). Abuztuan Rodil jeneralak, On Karlos harrapatzera 8.000 isabelinokin iritsi zen Elizondora (Karlistak alde eginez). Jose Ramon Rodil y Pampillo markesa, Elizondo defenditzeko Miserikordian edo franzesadetik Kaserna izenarekin zautzen den eraikinan (gero kuartela izenarekin iritsiko zaiguna) fuerte iten da ,eta herria pareta batez inguratuko du, baina hau ez da… gaurko historioa.

1834ko urriaren 12an, Errazun ilunabarrean, gazte bat afusilatu behar dute, boluntario karlistak 24 urteko Juan Salvador Echeverria, erratzuarra Pedro Manuel “Egurandi” Lekauztarra eta Mª Josefa Alzaburu errazutarraren semea, plazara eramanen dute, bere errua…egun batzuk lehenago mozkorra egonez “Elizondoko kasernara Erreginaren tropekin borrokatzera gan behar zela” ertea izan zen.

Afusilamentu hau, gerra honetan (Baztanen) eman zen lehena dela dirudi (erratzukokontuak bloga dioenez). Lehenbizikoa izandako honekin hasiko da gerra honetako ezaugarri zakarrena Baztanen: ejekuzio sumarioa, hau da hartu eta hil, afusilatu.

Irudia zumalakarregi

Abenduaren 14an Elizondon bertze hiru baztandar afusilatuak izanen dira plazan, kasu hontan tiro botako dutenek Erreginaren tropak (isabelionak) izanen dira eta hiru baztandarrei; 53urteko Bernardo Gortari oronoztarra, 38 urteko Pedro Antonio Etxebarria arizkundarra eta Jose iturria lekauztarrari, karlistak izatea leporatuko diete.

1835ko ilbeltzaren 10 an Elizondon berriz ere ,juicio sumario bat izanen da, hontan, erregina gobernatzailaren mandatuz (Ramon Zugarramurdi) afusilatuko dutena (pasar por armas) 60 urteko Martin Fermin de Legarreta, Elizondarra izanen da, honekin bortz baztandar afusilatuak izan dira azken lau ilabetetan

Gerra segitzen du, kronikak diote 2000 karlista lau kaiñonekin (batzuk hiru diote, bi kañon ta obus bat) ohien artean “aitona” kañon famatua Elizondo sitiatua dute Sagastibeltza buru izanez, Cristinianoak (isabelinoak, guiristinoak) gutti dira kasernan eta gainera kolera izurritea jasan dute berriki. Karlistak kontrolatutako herrietan (Erratzu bezala) juicio sumarialak izanen dira ere, seigarren baztandarra atxilotua eta bertan afusilatua Arraiozen emanen da, 1835ko otsailaren bortzean. Arraiozen bizi den 50 urteko Lorenzo Echaide oieregitarra izanen da.

Egun bat gerorago, (otsailak 6) zapigarrena afusilatuko dute Gartzaingo herrian. Gartzaingo apez etxean agertu zen D. Jose Bergara, 5º Batallon de Navarra-eko kapellana, ofizial baten laguntzarekin erranez afusilatuko zutela heri horretan Antonio de Arriaga, Carabineroari (erregiñaren soldadua) egun batzuk lehenago Elizondon preso hartua izan zena. Presoa kapellan karlistarekin konfesatu zen eta bere gorpua Gartzaingo parrokian lurperatua izan zen.

Minak (cristiniano jeneralak) Elizondoko sitioa austea erabakitzen du eta horretarako Oraá eta Ocaña jeneralak baztanera igorriko ditu. Otsaila 6an Ocaña Belatera ailegatzekotan bere hiru batailonekin (2.400 soldadu) 7º eta 9º Bat. de Navarrarekin topatuko da. Belate tiroka gainditu ondoren Anizeraino ailegatu ziren, lo egitera. Hurrengo egunean Zigara abiatu eta herria fuerte eginen dira. Egun hortan karlistek Zigako erasoa baino lehen Belateko liskarran, karlistak harrapatutako zazpi soldadu, Almandozen juizio sumario baten ondoren afusilatuko dituzte (zazpiak kanpotarrak ziren).

Otsailaren 14n Espoz y Mina generalak Zigara iristen da (Elizondoko bidean) eta bere mandatuz, Almandozen arrapatu duten Iturengo Juan Bautista de Agesta karlista konfidentea Zigako plazan fusilatua izanen da. Otsailak 17 ia Elizondon, Mina siñatzen du 35 urteko Bernardo Goñiren fusilamendua. Bernardo Arraioztarra zen baina Lekauzen bizi zen eta Donozteben karlistendako bolbora itea leporatzen zioten.

kañon karlistak. Irudia http://www.zumalakarregimuseoa.eus

Mina Elizondon 20ia artio egon zen, baina berriz bueltatu izan zen, buelta hontan, Zumalakarregikin topatzu zen Larremiarreko zelai txurietan (martxoak 12) eta 200 soldadu guttiagokin martxoaren 13an Elizondora iritsi zen . Biaramunean, martxoak 14. Giristinanoak Lekaroz inguratua zuten. Minak bazekien Lekaroz karlista zela, eta ongi uste zun handik karlisten kainonek Elizondo tirokatzen zutela (Bordazuri inguruan hainbat artilleria arrasto ageri izan dira) eta haien bila joan zen.

Cristinianoak Lekauzko gizonek herriko plazan bildu zituzten eta Minak haiengana hurbildu zen eta eskuaraz agurtu eta galdetu zien ”Kañonak non dira?”, lekaroztarrek ez zekitela, berriz Minak erran zien hilaraziko zituztela eta herria erreko zuela ez baitzioten erraten, eta dirudi ez ziotela ja erran … Soldaduak Minaren aginduak jarraitzen, bosnaka kontatu eta bortzgarrena (el quinto) soka batekin lotu eta bereizten zituzten. Zazpi bereiztuak izan arren, hiru afusilatu zuten, Lehenegoa, alkate jauna afusilatu zuten, 29 urteko Juan Bautista Barreneche, gero, nola ixilik jarraitzen zuten Martin Meoqui (57) eta Juan Martin Goñi (30) afusilatu zuten herriko plazan. Jakina da , hau ondoren Minak Lekarozeri sua ematea agindu zuela. Bitxikerri bezala aipatu Orabideako bazter batean, lohian lurperatuak, harpatu zituztela kainonak eta diotenez kainonak garraiatu zituzten behiak afusilatu izan ziren ere.

Baina afusilamenduak ez ziren hemen amaituko. Martxoak 19 odolez bete zen berriz Elizondok plaza, on Karlosi leiala izateagatik 55 urteko Juan Ignacio Iribarren Arizkundarra afusilatua izan zen, Etxalarreko Miguel Martin Iparaguirrekin batera.

Gerra basatia da! zakur gerra biurtu da, odoltzsua, afusilamentuak edonon badire (Baztandik kanpo aise gehiago). Orain arte bi bandoak, hartutako presoak (kolaboratzaileak, soldaduak, alderdi kontrakoak, espiak…) edo borrokaldietan egindako prisioneroak , “Juizio sumarial” baten ondoren edo “justa represalia-ren” argudiaoarekin afusiltuta akabatzea normala da. Berezi gabeko afusilamendu hauekin akitzeko eta prisioneroak trukatzea sustatzeko (ez hilzearazteko) britaniarrak Lord Eliot enbaxadore gise bidali diote. Edward Granville Eliot, apirila hasieratik Nafarroan dago prisioneroen afera hori konpontzeko siñatzaileak bilatzen (hasieran Espoz y Minarekin), azkenian 24an Zumalakarregi generalak Artatzan (Valdesi gainditu ondoren) bildu eta Lord Eliot inglesaren aurrean “convenio Eliot” izenarekin ezagutuko den ituna siñatzen du. Valdes de Noriegak, apirilaren 27an Logroñon siñatuko du.

Elliot itunaren bidez, lehiakideak presoak hartzen eta zaurituak errespetatzen hasi ziren. Presoak elkar trukatzea edo bederen ez hiltzea lortuko dut itun hau, baita ere karlista armadaren nazioarteko onarpena izateko balio izan zuen…baina kompromisoa, bederen karlisten aldetik lehenengo hilabetetan soilik beteko dute. Tropa erregularreko soldaduekin ituna aplikatuko dute…baina tropa frakoekin, hau da pezeteroekin! (txapelgorriak, urbanoak..) ez! ezta ere desertorekin edo liberal kolaboratzailekin.

Horrelako adibidea, ekainean Elizondoko Kuartelan (miserikordia zaharra, gauer egungo Beheko ikastola dagoen tokian zegoen eraikina, hortaz eremu hori “kuartelakozelaia” izenarekin zautzen da) gertatutako da.

Kuartela 1913an uholde famantuen ondore, Kuarteleko zubia uhoaldea eraman zuena ez da ageri. Kuartela ondatua ageri da 1912 sute bat sunsitu zuen.

1836ko Ekainan Elizondo liberalen eskuetan egon arren maiatzatik, liberalen taktika berria jarraituz (armada Ebron hegoaldeko ertzean ezarri dute) kauartela usten ari dira. Kuarteleko nausia Oráa generalak, tropa gehienarekin Iruñara joan da, Elizondon Ramon Zugarramurdi arizkundarraren eskuetan utzi du eta berarekin 350 soldadu inguru ditu. Soldadu hauek erregimendu ezberdiñekoak dira;

200, Ourense kompañiako erregularrak dira, honen buru Jose Maria Cid komandatea da bertzeak, “pezeteroen ” bi konpañietan banatzen dira; Tiradores de Isabel II de Navarra konpañia, Franzisko Asura buru dena (exkarmiento haundikoa independezian gerran Minarekin ibilitakoa) eta Urbanoak (milizia). Bi errejimiedu hauek baztango eta inguruetako napar liberaleaz osatua daude)

Karlistak urbil dute, Iruritan eta Arriozen batallonak kokatu dute, bezain pronto karlisten erasoa espero dute. Gutti izateaz gain, munizioz eta janariz gaizki ornituak daude (Maiatzatik kuartela usten ari dira eta material guzia Iruñara eraman da). Pezeteroen artean bildurra eta izua pizten da, garaileak atratzea zalla da eta galtzekotan edo errendizen badire, karlistek… lepoa moztu edo afusilatuko diztuzte.

Ekainak 2ko ordu txikitan, “pezeteroak” (Tiradoreak eta Urbanoak) sublebatu ziren eta goizean kuartelatik lekutu ziren, haien aurrean beren nagusia, Ramon Zugarramurdi teniente koronel baztandarra zijoan. Kuartelan bere 200 soldadukin, Jose Maria Cid komandate galego erregularra gelditu zen.

Kuartelan, Gracian Etxegoien “pezeteroa” lokartu da, esnatzerakoan, konturatzen da bere errejimentuko kideak ez daudela, joan dira! dirudi gauan lo zegola jataz enteratu dela eta orain soilik galegokin Elizondon dago…eta karlistak Elizondoko atea joka! . Erregularren komandanteari idei bakarra bururatzen zaio pezeteroaren bizitza salbatzeko; biboteak mozteko eta erregularren arropa jartzeko …eta abudo! zeren bereala kuartela karlistei errenditu behar die. (erratzuko kontuan irakurritakoa)

Grazian Etxegoien ez zuten “armetatik pastu”, zeren galegoak karlisten eraso bat aurre egin zuten eta Oráa generalak laguntzera iritsi artio “brabo” mantendu ziren Elizondo babesten. Ekaina 5an liberalak Elizondo utzi eta Orárekin Iruñera joango ziren. Bertzealdetik Zugarramirdi teniente koronela Ainhoan babestu zen eta kuartela abandonatzeagatik gerra kontseilu bat izan zuen.

Ekainak 7 Karlistak berriz Elizondon eta Baztanen jaun ta gabe eta hauekin berriz fusilaketak eta “juizio sumarialak” bueltatuko dira…Uztailak 23an Juana Mª Ibero Jaitztarra (Salinas de Oro) afusilatua izanen da. Hogeitabigarrena eta lenengo andrea, urte bat geroxago urriak 28an Miguel Moriones 5.Batailonako sarjentua… eta ia gerra amaizerakoan, Bergarako besarkada ondoren, hitzarmen hori onartu ez zuten batilonak (Nafarroako 5.na, 11.na eta 12.na ) amotinatuko dire. Baztan-Bidasoa, Beratik Urdazubiraino, karlista matxinatuen eskuetan zagoen eta…anarkia, basakeria, arrapakeria, lapurretak nagusituko dira, amorrua, ikara ta beldurra zabaltzen dute. Baztanen dauden soldadu karlistak erotu dira eta beren ofizial “marotistak” fusilatuko dute, hoien artean irailaren 1an Erratzun, Ramon Ger teniente koronela eta Urdazubin irailaren 6an bere jenerala (Moreno)

erratzukokontuak-ballarena blog zoragarria

zumalakarregimuesoa .eus web horria

Read Full Post »

Sagastibeltza Generala.

Posted in Baztango jendea, Gertakizun historikoak, Karlistaldiak, Uncategorized, tagged 1 karlistada, Karlistaldiak, Karlistaldiak, larremear, lekaroz, Luis Martin Etxeberria, Sagastibeltza, Zumalakarregui. Ezpoz y Mina on abendua 11, 2014| Leave a Comment »

Baztan mugan dagoenez, lehenego karlistaldian (eta 3.ean ere) ezinbertzeko pasabidea izan zen tropak sartzeko eta ateratzeko. Bi aldeak bailararen kontrola nahi izan zuten eta gerra iraun zuen biztartean bi eskuetatik pasa izan zen.

1834ko uztailaren 12ean Karlistak nagusiak zirela, Elizondo tronu karlisten erregegai zen Karlos V.aren eta Tomas de Zumalakarregiren jeneralaren arteko topaketaren lekukoa izan zen. Topaketa hortan “Elizondoko manifestua” siñatu zuten eta lehen aladiz, Karlos V.na errege gise aldarrikatu zen herria, izan zen. Erregaia iristsi zenean, Elizondo hisoriara pasatu den Zumalakarregi generala ez zen arrera eman ziona Karlos V eregegaiari, baizik, Baztanen itxarotzen zion militar karlista (Nafarroako junta karlistaz gain) Jose Migel Sagastibeltza Barberia Leitzarra zen, berak bai zen, Elizondoko “plaza” karlisten eskuetan mantzentzen duena.

1834ko otsailan Sagastibeltzak kanpoan dagola (Euguin), Ramon Zugarramurdi koronel arizkundar giritarra (giritano, liberala) Elizondoko kuartela edo kaxerna (gaur egungo Ikatola dagoen zelaian zegoen eraikina ta miserikordia izan zena ) lortzen du eta gotortu eginen da. Sagastibeltza koronelak 8an berriz Elizondo dago eta eraikina (miserikordia) sitiatuko du…eta ez da izanen lehenego asedioa. Iruñatik liberalak Valdes jenerala bidaliko dute Zugarramurdi laguntzeko, hauek urbiltzen direnea kasrlistak asedioa altxatuko dute eta Valdesek Zugarramurdi koronela askatu eta Iruñara eramanen du. Sitio honen ondoren Elizondo eta Baztan osoa karlista eskuetan dago. Hilabete batzuk Baztan Toki segurua da Karlistenzat, Maiatza aldera Elizondon Junta karlista dago eta soilik 50 soldadu babesten diete (zapel txuriek)..

Sagastibeltza, Leizako Pastain Zahar zeritzaion baserrian 1789an jaio zen. 1823ko kanpaina errealistan parte hartu zuen, errealista edo “fakiosoen” alde. Gerra amaituta eta Gerra Karlista hasi aurretik, Iturengo botikario izan zen zenbait urtez. 1833ko urriaren 6an, Santos Ladron de Cegamak, On Karlos errege aldarrikatu zuenean eta Logroñon matxinatutako boluntario erregezaleen zuzendaritza hartu eta Nafarroa aldera joan zenean, Sagastibeltza botika utzi eta teniete gise, On Karlosen alde lehen egin zuenetako bat izan zen. Karlista mandua izan bezain pronto Baztanera bidali zioten berriki sortutako (baztandar bolondresekin) Nafarroako 5º Batallona antolatzen du, porzierto batallon hau txapel urdiña eramaten zuen, baztandar gazte gehienak halako txapelak eramaten bai zuten. Batallon honen buru Ibarrola komandatea da eta Iturengo botikarioa ohia, Miguel Sagastibelzak, batallonaren bigarna. 1834an batallonaren Koronela da eta Baztan Bidasoa eta mugak kontrolatzen du. Sagastibeltza erregegaiaren anfitriona izan zen eta Arizkunenean ostatua hartzeko, dena prestatu zun.

Hortik aintzin Leitzarra Zumalakarregilren begi onekoa edo “bigarna” bilatu zen eta militarki nabarmendu zen. 1834ko urrian Zumalakarreguik aginduta eta Nafarroako 8. eta 5. batallonak aginpean dula Karlisten Irun eta Orreagako arteko komunikazio bidea kontrolatzen eta zihurtatzen du, Baztan erdigunea izanez, nahiz eta… Abuztutik, Elizondo, berriz Zugarramurdi liberalaren eskuetan egon.

Irudia, Zumalakarregui museoa

Karlistak Elizondo inguratua dute, Elbete, Anzanbordatik eta Bordazuritik kañonakadaz Elizondo erasotzen dute, baina otsailak 2an Zumalakarregi aginduta Sagastibeltza erretiratu zen eta kañonak bertze baterako lurperatu zituen. Atarrabitik, Okaña jeneral giria erreforzu gise Elizondora zetorren eta Zumalakarregiren plana, Sagastibeltzak eta bere baztandar batallona Belaten enboskatzea zen. Bi jeneralen topaketa Ziga inguruan izan zen eta Ocañak otsailaren 6an Zigako herrian babestu zen. Okañaren atzetik Zumalakarregi zegoen (bere plana ongi atra zizaion). Zumalakarregi Baztanera urbiltzean giritarrak bere atzetik atra ziren eta hala zeudela, Iturralde karlisatak Los Arkos herria agertu eta sitiatu zuen. Baztanen, Zumalakarregik Sagastibeltzaren kañon batzuk hartuko du (ohien hartan Aitona) eta los Arkosera abiatu zen. Sagastibeltzak Okaña zigan otsaila 12artio mentenduko dio.Okañak Elizondora iritsiko da eta giritarrak buru izanen da, karlistak iguratuta dagoenez, Elizondon “fuerte” eginen dira. Martxoaren 9an berriz Sagastibeltzak Elizondo sitiatzen eta bonbardeatzen segituko du. Martxoan Espoz y Mina Larremiarko porrota ondoren Elizondo sartu eta kañonen bila Lekauzera (Martxoak 14) abiatuko da, honek herriko gizonak plazan bildu eta kañonetaz galdetu zuen, erantzunik jasan en zuenez, Alkatea Juan Bautista Barrenetxe eta bertze bi herritar, Martin Meoki eta Juan Martin Goñi fusilatu zituen. Gero herriari sua ematea eta erretzea aginduko zun. Kañonak Orabideako bidean lurperatuak aurkituko dituzte. Martxoak 21 Mina, heroe gise Iruñan sartzen da eta garaiko prensa heritar preso batzuk bi mortero eta obus bat ekarri zuela iragartzen du.

Vascos y trajes.

Caja de Ahorros Municipal de San Sebastian. Mª Elena Arizmendi.

Minak joanda, Sagastibeltzak Bortziriak eta Baztango bazter batzuk kontrolatuko ditu baina Elizondo eta Baztan gehiena Oráa general giritarra nagusi da (Minarekin etorri zen). Apirila bukaeran Artatzako batalla ondoren Geronimo Valdes (liberalen general nagusi berria, Espoz y Minaren ordezkoa) taktika aldatu eta ejerzitoa Ebro hegoadeko ertzera eramane du, hau eginen du Elizondoko gotorlekua (Urdazubikoa eta Donoztebekoa ere) garrantzia galtzea.

Oráa maiatzaren 28an Elizondo uzten du, eguraldi txarrako eguna zen dute, eurie, hotza, lohia, eta Ultzama zeharlatzerakoan (Donoztebetik) Larrainzan…Sagastibeltzareki topatuko da (esperoan zegoen). Borrokaldi honetan Sagastibeltzak aise garaile atrako da eta batalla honengatik “brigadier” izendatuko diote.

Ekainan Kristinoak (giritarrak) Elizondo betirako utziko dute eta berriz karlistendako Baztan lortuko du. Sagastibeltzak Elizondoko gobernadore bezala Elbeteko Andres Borda komandantea ezarriko du

Sagaztibeltza generala, Baztanez gain Gulinako (Baztan erasotzen hasi zen bataila hau) akzioan eta Arkijasko borrokoan ere aritu zen eta Baztan osoa ekainan berreskuratu ondoren Gipuzkoako komandante nagusi egingo zioten. Gipuzkuan, Donostiako lerroa sostengatu zuen Lacy Evans-en legio britainiarraren kontra eta hauei borrokatzen ari zela tiro bat buruan jasota, 1836ko Maiatzaren 5an Donostiako Lugariz auzoan hil zen.

Post hau egiteko, erabili den materiala.

euskomedia.org webguneko. Ainhoa Arozamena Ayalaren “José Miguel Sagastibeltza” artikuloa.

eu.wikipedia.org-eko “Jose Migel Sagastibeltza” wikia.

Read Full Post »

Lekaroz (bertsoak)

Posted in Gertakizun historikoak, Karlistaldiak, Uncategorized, tagged bertsoak, espoz y Mina, Iº karlistada, karlistak, Karlistaldiak, lekaroz, Leon Iriarte, Ros Olano on martxoa 13, 2014| Leave a Comment »

Zazpi urteko gerran,

karlisten denboran,

agindaria Mina

gobernu aldean;

Belate aldetik dator

zerbaiten billean:

jarri tropa aundiarekin

Baztango ballean

Zazpi urteko gerran

karlisten agindari:

euskalduna Don Tomas

Zumalakarregi;

ordun Baztan osua

zen zapela gorri,

bañan egizkoena

Lekarotzko erri.

Bordazuri gañetik

tiroz zirikatzen,

karlisten soldaduek

kalte aundi egiten;

eta Mina Elizondon

bakerik ez artzen,

karlisten gibeletik”

bidia ornen du artzen.

Lekarotzko erria,

mirabe ta nausi,

Umarrizko aldera

laxterka igesi;

Mina mason gaiztua

erriko xaarrekin,

kañonak ia badiren

nai baitzuen jakin.

Txapela gorri dunak

bein naiago du ill

mundu guzien antziñet,

ta ez erran gezurrik;

ortaz lekaroztarrak

man zioten erriari

orduan sekulako

oore ta izen aundi.

Lekaroztarrak zuzten

armetan denetaz,

bolbora ta kañonak,

egi edo gezurraz,

aterazi zabezten

onez edo bortxaz:

sutan jarri biar zuela

erria bertzenaz.

Ortiberroko ondoan

Minak egin zuena,

argi ta garbi erteko,

zen zarkeri aundiena:

zaar gaixo tiroka

ilezi in zituena,

oi zer agindaria ori

agindu zuena!

Sabaitako urrin goxo,

sagar ta soroena,

Lekarotzko etxetan

somatzen eztena;

ekearen usaiak

artu du erri dena,

non-nai bakardadea,

nigarra ta pena.

Orduan gertatu zena

nork adieziko du?

Ainbateko naigabe

ezta beñere aditu;

etxe xuri guzietan

sugarrak nausitu,

eliza ederra sutan,

erriarcn dolu!

Etxe ta erri ederrak

benturaz erreko,

gorputzak armarekin

naiz illek kusiko;

bañan biotzak

erne euskal erriendako,

ta odola il arteraño

Jangoikoarendako.

Plazatik daramazte

iru gorputz illen,

elizain kontra daude

enterratuak antxen,

lekaroztarrak artian

gogora dezazten,

beren antziñekuak

leialak baitziren.

Irudia Prinzipe de Viana 13. zenbk errebista.

Hamaika bertso hauek, Jose Ariztimuño Aitzol zenaren bilduman arkitu ziren. Poesías Populares, Certamen 1932 izeneko sortan, Jabier Lazkozek bialduta.”

Dirudi bertsoen egilea ezezaguna dela eta izenburua «La quema de Lecaroz por el general Mina» da..istorioa 1835ko martxoaren 14 gertatuakoaz kontatzen digu (gerra akitua sortutako bertsoak izanen dira, zeren gerra zazpi urteko izango dela egilea ia daki).

Egun hoietan Elizondoko herria liberalen menpe zegon. Baiña karlistak, Sagastibeltza buru zutela, inguratuta zeukaten, barrengoak «tiroz zirikatzen» (kañonakadaz) zituztela eta “kalte aundi egiten», diela bertsolariak dio.

Espoz y Mina generalak, al zituan soldadu guziak bildu eta lruñetik Elizondo aldera jo zuan. Zumalakarregi bidera atera zitzaion, eta gogorki burrukatu ziran Larremiarko parajian, 1835’ko Martxoaren 12’an. Espoz y Mina, nekez bada ere, Elizondora pasa zen, maltzurkeri baten bidez bidea libratuz: mezu bat idatzi omen zun, Zumalakarregiren izenez firmatuz eta orrela Elio jeneral karlista engañatuz Donamariako bidea libre izan zuen.

Lekarozkoa handik bi egunera izan zena. Elizondora lortu zuen iristea eta kañonaz ez zeuden, Sagastibeltza koronrlak gauan Lekauze inguruan ezkutatu izan zitun. Biarmunean (martxoak 14) gertatutakoa… Espoz y Minaren Antonio Ros Olano ofizial gazteak, (denboraren buruan jeneral famatua eta idazlea izango zena) bere liburu batean kontatuko du.

Larunbat hortan, eguna argitu baino lehen, Elizondotik soldadu frankoen (Isabel II tiradorek, Zarandajaren soldaduak) konpainia batzuk atera ziren. Lekarozko alkatearendako karta itxi bat zeramaten eta herria hartu zuten. Pixket beranduago tropa berriek gan ziren eta soldadou franko-ak (Isabel II.tiradoreak) herria inguratua zuten eta herritik inor ez ateratzen utzi zuten. Ros Olanok dio herriko plazan bildu zituztela herritarrak, hogeita-piko agure igandeko arroparekin jauntzita ziren (gazterik ez) Espoz y Mina generala agertu zenean. Agureek inguratu zuten bere mandoa ( bere gaixotasunagatik mando zuri baten gainean ibiltzen zen) eskuaraz agurtu zuten… orduan Minak baita ere euskaraz ea non zeuden kañonak galdegin zien. Lekauztarrak ez zekitela ja erran omen zioten, berriz jeneralak galdera bera egin zien eta ez bazun erantzunik hilaraziko zien eta herria erreko zuen. Berriz erantzuna berbera, ez zekitela ja!..Horduen bosnaka kontatzea agindu zuen eta bosgarna sokaz lotzen zuten. Zazpi herritar lotuak zeukaten. Leon Iriarte “Zaradajaren” soldaduak berezitakoak hilarazteko prest zeuden, baita ere, zingi piztuekin herria erretzeko. Apezak herritarrak konfesatzen ari zenean, hogei tiro aitu ziren,…hiru lekauztar odoletan zeuden, hilik…Lehenik, alkate jauna afusilatu zuten, Juan Bautista Barrenetxea, 29 urtetakoa eta Josefa Antonia de Anchorenarekin ezkondua zegona. Bertze bidak, Martin Meoki 57 urtekoa (Ana Mª de Alzugarairekin esposatua) eta 30 urteko Juan Martin Goñi Arraioztarra baina Juana Mª Jaimerena lekauztarrarekin ezkondua zegona.

Izenburua “Incendio de Lekaroz, el” Grabadua, egilea Sans, Francisco Zumalakarregi Museoa

Ros Olanok bere literatura erromantiko ezaugarriarekin (Edgar Allan Poerekin konparatzen zioten) Afusilamenduak ondoren soldadu frankoak etxeak erretzen hasi zirela kontatzen digu eta agindu zutela jendeak herria utz zezala, andreak eta haurrak zutenekin atera ziren prisarik gabe, garrasirik egin gabe, ixilpean… ez zuten nigar egiten, mantxo,mantxo zigoazten … sua ikaragarria zen eta sugarren artean tiroak entzuten ziren. Sabaietan belar azpian ezkutatutako karlisten fusilak lehertzen ari zirena. Tropak hasi ziren desfilatzen.. nik (Ros Olano) gaten nintzen Mr Saint Yon-ekin, honek soinean ukitu zidan eta besoarekin herritik urbil erretzen ari zen gauz bat señalatzen zidan…andre bat zen, estatua bat bezala… Tradizioa dioenez herria sugarren menpe kiskalita gelditu zen, eliza eta hiru etxe ezik Xaharrea, Lartxea eta Ortiborra hain zuzen.

Ondarrian bi mortero eta obus bat Orabideako bidean lurperatuta aurkituko zuten kristinianoak, eta ia afusilatzen hasia zela (Minak) kontatzen da, artilleria pieza hoiek tiratu zuten idiak…ere afusilatuak izan zirela.

Martxoak 20 Mina Elizondo uzten du eta 21an karlistei kendutako kañonekin heroe bat bezala Iruñan sartzen da….baina Lekauzko afera negargarri honek zer erran haundiak izango zute eta alegin haundiak eginen du bere burua garbitzeko eta “Memorias del general” liburuan aipatuko su ez zela hainbertzerako izan.

Post hau egiteko erabili den Materiala

KARLISTEN LEENENGO GERRATEKO BERTSOAK. Antonio Zavala. Auspoaren Sail.1992.

“Mina y Zumalacárregui en la Batalla de Larremiar” José María Iribarren Rodríguez. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, 4.urtea, Zº 13, 1943, 457-491 orriak.

“Historia del Tradicionalismo Español“. Melchor Ferrer, Domingo Tejera y José F. Acedo (1941-1979). Tomo VI: Última campaña de Zumalacárregui. De enero de 1835 al sitio de Bilbao. (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943).

Read Full Post »

Turismoa (Bertizen).

Posted in Baztango jendea, Baztango txokoak ta leku kuttunak, Uncategorized, tagged bertiz, Karlistaldiak, lorategia, Mugaire, Pedro Ziga on apirila 5, 2012| Leave a Comment »

2012ko apirile,

Aste Sainduko opor-egunetan turisten bisita nabaria izaten da gure inguruan, landetxeak okupazioa altua izaten dute eta gure zokoa “turistaz” betetzen da. Turista, turismoa egiten duten pertsonei deitzen zai. Definizioz turismoa, pertsonek euren ohiko bizitokitik kanpo egiten dituzten bidaia eta egonaldietan burutzen dituzten jardueren multzoa da, aisialdi, lanbide edo bertze helburuetarako, urtebetea baino iraupen txikiagoa izanez. Erraterako, oporretan bertze herrialde, eskualde edo hiri batera doazen pertsonak edo familiak dira turistak.

Gure eskualdeko herrietan turismoa garatzeko asmorekin 1992ko abenduan Bertizko Partzuergo Turistikoa sortu zen. Patzuergoa Zugarramurdi, Urdazubi, Baztan, Bertizarana, Ituren, Oitz, Urrotz, Donamaria, Beintza-Labaien, Sunbilla, Igantzi, Arantza, Etxalareta eta 8 elkartez osatuta dago. Erakunde onen izena “Bertizko Jaurerriatik” hartzen du, Jaurerria finka pribatua izan da mendez mende baño 1949an, Pedro Ziga jaunak Bertizko Jaurerria testamentu bidez Foru Diputazioari utzi zion oinordetzan (baldintza batzukin). Urte batzuz artzapezpikutzak erabili zun, obispoaren oporreko erresidentzia bezala eta seminario gise. Azkenian Nafarroako Gobernuak Natur Parke deklaratu zuen Bertiz 1984an, honen bidez aurreko jabeak, edukiko nahia betez. Handik aintzin, turismoa pixkanaka pixkanaka bultzatu zun 2.040 Hektareko gune naturalak, bere baso berde, landare eta hainbat espezie mota ezberdiñeko lorategiarekin eta gure inguruan turista gehien bildu edo erakartzen duen tokia izanez.

Pentsatekoa da Bertizen izandako lehenego turistek, urte hoietakoak direla, 80. hamarkadan lorategia bisitatzera ta atsaldea pasatzia etorritakoak izanen zirela….baña, “tourismoaren” afera aspaldikoa da bai Europan ta baita ere Bertiz aldean. Turismo modernoaren lehenengo erakusgarria Pizkunde (Errenazimientoan) garaian ematen da, handikien artean Europako bertzte tokiak eta herriak ezagutzeko bidaiarako gogoa pizten bai aie eta ala dela, Grand Tour turismo-mota sortzen da. 1840 urtean Thomas Cook ingeles enpresaburuak turismo-bidaiak antolatzen hasi zen zabaldu berria zen trenbidea erabiliz. XIX. mendearen bukaeran klase ertainaren garapena hasita eta oporren legezko onarpenarekin batera, aste bat edo bi kostaldean pasatzeko ohitura zabaltzen hasi zen (Frantzia eta Inglaterran). Euskal Herrian Bigarren Karlistadak eragindako etenaldi laburraren ondorioz , mendearen amaieran Donostia Espainia osoko hiriburu turistikoa bilakatu zen,Maria Kristina Austriakoa Espainiako erreginak 1887 urtetik aurrera bertan pasatako udaldien erakarmenaren ondorioz. Iparraldean, Miarritzeko Villa Eugenia Frantziako enperadoreen jauregia luxuzko Hotel du Palais bihurtu zen..eta gure eskualdaen XIX. mendea Bertiz hartzen ditu lehengo turistak.

“Quinta de la señora Marquesa de Vessolla” Tomas Padró-ren grabaketa 1878.

Juan Mañe y Flaquer-en liburuan erabilia. Argazkia http://www.albumsiglo19mendea.net web gunetik hartuta dago.

Andoni Esparza Leirak, 3. Bidasoa Ikerketa Zentoaren Kuadernoak “Bertizko Jaurerria” (2000) liburuan azaltzen digun bezala, Bertizko lehenengo turista hoien aipamena Juan Mañe y Flaquer kazeteri katalaniarra esker daukagu. Juan Mañek 1879an “El Oasis. Viaje al Pais de los Fueros” lanaren lehenengo liburukia (tomoa) argitaratuko du. Modu episkolarrean idatzitako lan horretan Euskal Herrian barne egindako bidaia azaltzen du eta Doike! bidai horretan Oronoz-Mugairen ta Bertizen ibili zen.

Kazetari katalaniarrak liburuan dion bezalaxe…

-Mugairen jeitsi bezain pronto hainbat kanpotarrak ikustea ( ostaua “fonda” beteta bai zegon) atentzioa eman zidan eta itxarotzen ari zitzaidan lagunari galdetu nion ea herri edo auzo hortan “baños” edo ur termalik baziren!.

Lagunak, ez “bañoak” ezta ur “sendatzailerik” ez dituela zautzen erantzuten dio eta jende guzti hori ez dela etortzen ura edatera baizik jatera ihardetsi zion ere.

–Nola ez dut ulertzen! bazkalatzera?

–Kusko duzu! ,erran zion laguna eta han Bertan Mugairen Baztan ta Bertizaran mugan Zokozar izeneko eremuan Juan Flañe ikusi ta ulertu zun lagunak esandakoa. Zeren liburuan kontatzen dun bezala, ostatu hortan goizero txokolate beroa zeukaten, eguerdian lau zopa mota ezberdin, “putxeroa”, zortzi plater eta bi postre, arratsaldean askaltzeko, berriz txokolatea eta afaltzeko; barazki zopa, lau plater eta postrea. Guzti hori ongi sukaldatua, kalitate onekoa, logela barne eta gañera logelan zerbitzatua soilki 16 real (eguneko) kostatzen zela, harritzen da. Baitere aipatzen du orain ulertzen duela Nafarroko tripontzi dirudunak hunet etortzea, zorro haundi horiek urtean bein ongi bete behar bai dira! eta ze obe janari on batekin batera zonaldeko tenperatura epelaz (hezetasun pixket badela aipazen du) inguruko paisajez ederraz, gozatzeko aukera izatea.

Idatzia segitzen du erranez, bere aurrean ( fonda aurrean) eta Irunera daraman karreteraren bertze aldian Vessollako markesa alargunaren jabetza eta (Bertizko Jaurerria eta Bertizko ohian sakonak) aurkitzen direla. Jaurejia eta markesaren lur ondasuna deskribitzen du hemendik aintzin eta azaltzeko Tomas Padró grabadu bat erabiltzen du ( irudikoa) ; Jauregia “grandiosoa” dela harlanduaz (silarriz) dena egiña dagola, ingles nobleziaren edozein “mansion-ekin” parekoa dela, 30 lagun bere zerbitzari ta guztikin ostatua ematen ahal ziola…kapera daukala eta ondoan, landare arraroak hazteko berotegi-negutegi txiki bat aurkitzen dela.

Landare arraro horiek, Markesaren lorategirako dira.Vesollako Markesa alarguna (Micaela Mencos y Manso Zuñiga) eta bere alabak uda pasatzera etortzen dira Bertizera eta lorategian barna pasaiatzea gustatzen zaiela. Jauregiaren aurrekoaldian, lorategia dagola bere iturri harrigarriekin, zuhaitz mota ezberdiñez eta bitxiz osatua; Liboanoko zedroa (Cedrus sp.) bezala edo Australiako pinua!. Lorategia larre berde-berdez inguratua dagola eta hauek berriz basoz ezberdiñez; gaztañondoz, giltxaurrondoz, arteaz (Quercus ilex), haritzaz…osatutako basoaz eta noski! baitere pagadiz.

Jauregiaren gibelian amuarrainez betetako erreka garbi bat pasten da, baitere baratze ederra eta fruitu arbolak aurkitzen dira. Jabetza barna dauden baserrietan sakabanaturik “kolonoak” bizi dira, hauek artoa landu eta abereak zaintzen dute. Urte horietan Jaurerriak 7 etxe eta baserri ditu ( Balangondoa, Etxeberria, Jauregi ondoko Tenienteetxea, Goitikoetxea, Otsobidea, Aranea eta Markeseneako bi eraikin) eta horietan barne 74 biztanle badira.

”

Kronika akitzeko, Aizkolegiko kaskoa aipatzen du, iBi orduko bilbide gogor baten ondoren tontorretik dagoen ikuskuzuna ikusgarria dela aipatzen du;- alde batetik Etxalar eta bere “palomerak” ospetsuak ikusten da, bertzealdetik itxasoa, Biarritz eta bere itsargia! eskuekin ukitzen ahal dela dirudi guzti!

Aipatu behar Juan Mañe y Flaquer Mugairen eta Bertiz zen egon zen tenorean bigarren gerra karlista (1872-1876, bazuentzat hirugarrena.) amaitu berria zegoen. Eliotarrak, jaurerriako nausiak eta 1702 tik Vessollako markes tituloa zeukatenak karlista peto petoak ziren. Lehenego karlistadan nabarmendu zen Joaquin Elio Ezpeleta, gerrako azken egunetan (1839) Nafarroako Komandante nagusia zen, antza denez ( J.Garate dioenez) Nafarroako independentziaren aldeko asmoak zituen garai hartan, Bergarako besarkada ez zuen onartu eta Karlos V. Franziara Baztanaldetik ihes egitera lagunduko zion. Franzian erbesteratu zen. Euskal Herriko bigarren Karlistadan (1872-1876) Karlos VII.aren armadako buruzagia izan zen eta Elioko dukea izendatu zion. Guerra amaituta zela ta eri zegoela, Pau-en hil zen 1876ko urtarrilean.

Bigarren Karlistadan Markesa alargunaren (Francisco Javier de Elío y Jiménez de Navarro, Vesollako eta Hormazasko markesaren emaztea), bi semeak gerran parte hartuko zuten, Juaquin Maria de Elio Hormazasko VI markesa Nafarroko bederazigarren batalloneko koronela izanen zen eta eta Fausto Elio ( Vassollako 7.markesa izanen zena) Arxuriako batailan arituko da ( paper batzutan agertzen da Angosto eta Larumbe brigaderrekin batera batail horretan da hil zela baña soilik azken momenturaino borrokatu zutela adierazi nahi dute). II. karlistadan Karlos VII. eta bere kortea Bertizen hospedatu zen, Eliotar famili karlista dirudunak gerran gortea mantendu gain, (material beliko aunitz beraiek kosteatzen zuten ere), gerra galtzerakoan Karlos VII.nak , Europan ta Amerikan zehar egiten zuen bidaietan akonpañatzen zion korte txikiari mantendu eta kosteatu behar izan zuten…gauza da gerra ondoren Vasollako markesa alagunaren ekonomia ona ez dela eta jaurerria hipotekatuta dagola, 1883an Markesa hil zenean bere oinordekoak Bertiz saltzea erabakitzen dute.

1884an Narbarteko Pedro Oteiza 450.000 pezetetan (2.704 €) erosiko du Bertizko Jaurerria, berak eta bere semeak Bertizko eremu haundia baso-ustiapenarako erabiliko dute baña hipotekari aurre ez zin egiñez salduko dute. 1898an Pedro Ziga Mayok 650.00 pzt ( 3.906 €) ordainduz eta hipotekako zorrak desagertuaraziz Jaurerriarekin geldituko da, baitere XX.mende hasieran Vassellako 8. markesa saihatuko da Bertiz berriz erosten.

Pedro Zigak gizon xelebrea eta zerbait arraroa izan zen garai hartoko jauntxoen artean, euskara eta gaztelaniarra aparte frantsa, alemana eta inglesa zekien, bidaiatutako gizona zen, historia, geografia, astronomia gustokoa zuen, narturzalea, landare eta animalien babeslea eta antitaurinoa izan zen. Pedro Zigak aldaketak eginen ditu Bertizen; lorategi aparta haunditu eta espezie bitxiaz bete zun (1903 aldera), urmaelak, pergolak eta otorduetarako estalpeak eraikiarazi zituen kapera eta bere markesina berritzen du. Aizkolegiko jauregitxoa eta errepidea inen du eta aldaketa garranzisuena basoko-ustiapena geldiaratziko du ,berak jabe izanda ez da zuhaitz bat gehiago moztuko (soilik Aizkolegiko errepidea iteko moztea beharrezkoak zirenak).

Mugaire,Jauregia eta lorategia 1910an. “Bertizko Jaurerria” Bidasoa Ikerkete Zentroaren Kuadernoak liburutil hartuta.

1949an, Pedro Ziga jaunak Bertizko Jaurerria testamentu bidez Foru Diputazioari utzi zion oinordetzan eta baldintza ere ezarri zuen: jaurerria bere hartan mantendu behar zutela, ezaugarriak aldatu gabe. Baitere aipatu zun debekatua zegola zuhaitzak ta adarrak moztea, debekatua zegola heiza ta arrazntza (azeriak eta hegazti harrapariak ezik), ezinen da industria eta harrobiak ezarri eta kokatu…. Horri loturik, Nafarroako Gobernuak Natur Parke deklaratu zuen Bertiz 1984an, baña erran beahar azken nausia zendu zenetik Parke naturala deklaratu zen artio testamentuari ia ia ez zen jaramonik kasu egin. Urte haietan artzapezpikutza erabili zun, lehendabizik Jauregia inguruko apetz zaharrentzat erresidenzia gise erabiliko zela aipatu zen (soilik apetz bat egon zen) edo akaso haur itsuendako ere! baña testamentuan obispua oporrak pasatzeko aukerik zuela ezarrita zegoenez, gehienbat hortarako erabili izan zen. Baitere Vatikanoko nunzioren ( Ildebrando Antoniutti monseinore) udako erresidentzia izan zen eta azken urtetan Seminario ikasleak eta bertze kristau eskolako ikasleak opor egonaldiak pastzen zuten. Erraten da azken urte hauetan “hainbertze” jende pastu zela ta normala zela jauregiko gauzak apurtzea eta desagertzea, armarioak, liburuak, loreontziak…Ondarrian Jauregia eta lorategiaren onuragarria ttikia zenez (mantentzea garestia bai zen) 1982an Nafarroako Gobernua 80 milloi pezetaz ordainduz Artzapepikutzari, usufruktuaren berrerosketa egin zuen.

Gaur egun Parkea kudeatzeaz , Ingurumen, Lurraldearen Antolamendu eta Etxebizitza Departamentua da aruduraduna eta gustuko lizaiteke jakita zer pentsatzen oteko zun Ziga jaunak Iruñeko hilerriko familiako panteoiatik altxatzen bada, joanden urtean Nafarroako ingurumen saila arku–ihizirako (ehiza) baimendutako lizentziaz jakiterakoan. Zihur nago, bi kriston hostia hartuko zula, lehenego granito beltzako tapa galanteren kontra ta bigarna, bere testamentua nahi dutenerako erabiltzen dutela ikusterakoan!

Post hau iteko erabili diren liburuak eta web horriak.

3. Bidasoa Ikerketa Zentoaren Kuadernoak “Bertizko Jaurerria” (2000) .Andoni Esparza Leira.

www.parquedebertiz.es web gunea.

Bertizko Partzuergo Turistikoaren web horria.

euskomedia.org-ko Auñamendi hiztegi enziklopedikoa.

www.albumsiglo19mendea.net web gunea.

Read Full Post »

Larremearko batalla.

Posted in Gertakizun historikoak, tagged Arizkunenea, Belate, espoz y Mina, Karlistaldiak, larremear, Sagastibeltza on ekaina 25, 2011| Leave a Comment »

Martxoak 14, Baztango historioan egun beltza bezala seinalatua dago. 1835ko Martxo 14an gizon baten gorroto, amorrua, galtzaileen lotsa ta koldarkeriagandik herri oso bat erre zen. Herri hori Lekaroz izan zen eta odol egarriz zegoen gizona, Francisco Espoz y Mina general Kristinianoa (liberala) zen.

Espoz y Minaren gorroto eta amorrua, bi egun lehenago gertatutako bataila betekin zerikusia haundia du, Martxoak 12 Belate inguruan Ultzama, Malerreka (Urroz eta Donamaria) ta Baztan artean, Larremear (Historia militarrean “batalla de Larremiar”) izenarekin ezagutzen den dermioan Tomas Zumalakarregi aurka izan zuen batailaren ondorioa izan zen.

Larremearko dermioa. Bataila gertatzen den tokia. Irudia SITNA

Baña historioa hilabete batzuk lenago hasten da. Karlistak Baztan Bidasoa kontrolatzen dute, beno dena ez ! Elizondo 1934ko abuztuatik kristinianon eskuetan dago, Elizondoko kaxerna (Kuartelekozelaian, gaur egun Ikastolako parkea) gogortu egin dira. Eraikin zaharra (kaputxinoen hospizioa eta miserikordia izan zena) konpondu, hobrak egin eta gotorleku gise egokitu dute, baita Baztan ibaiaren bertze aldean eta pare parean dagoen Domingonea etxe haundia ere. Zubia (1913ko uholdea suntsitu zuna) Domingonea eta txokoto etsitu dute, Kristinianoen buru Ocaña jenerala da, berarekin daude Zugarramurdi ofiziala arizkundarra (Elizondoko gobernadora) eta Domingonean Leon Iriarte, “Zararandaja” pezeteroen kapitaina (tiradores de Isabel II). Elizondoz gain Liberalak ibai ertzeko (errepideko) herriak kontrolatzen dute, hoien artean Doneztebe ere .

Horrela daudela gauzak, Tomas Zumalakarregi jeneral karlistak egun hoietan, bi arazo ditu gehien bat, Gipuzkualdean Jauregi “Artzai ” eta bere txapelgorriak eta bertzea, Baztan da. General Karlistak, kristiniarrez garbitu nahi du arana eta horrekin, berriro bereganatu nahi du bailara osoa (bidasoarekin batera).

ZIGAKO SEDIOA

Zumalakarregik, Gipuzkoako “arazoa” konpondu ondoren, buru gogor sartuko da Baztan memperatzea, hortarako Sagastibeltza koronelari Vicente Reina eta bere kañonak (aitona kañon famatua eta guzti) bidaliko dio. Sagastibeltza generalak bertze asedioa blokeoa hasiko du baina kasu hontan kañonekin (kañonak eta obusak). Horren aurka, eta Elizondoko gobernadorea (Zugarramurdi pezeteroen generala) laguntzeko Minak bere laguntzaile honenetako bat Baztan aldera bidaltzen du, Ocaña generala, eta 6an (goizeko bortzetan) Iruñetik hiru batailonekin Baztanera abiatuko da. Zumalakarregik aginduta Sagastibeltza blokeo altxatu eta Ocañaren bila joanen da.

Ocaña Belatera ailegatzerakoan, Karlisten Nafarroako 7. eta 9. Batallonekin topatu zen. Belaten tiroak elkarbanatu ondoren Anizeraino iristea lortu zuen. Gau pastu eta biaramunean Elizondora abiazerakoan Ziga inguruan Sagastibeltzaren Baztandar karlisten enboskada izanen du eta Zigako herrian babestuko da. Otsailak 10an Zumalakarregik Los Arkosen zegola La Berrezuatik Zigara urbiltzen da. Zigako sedioa gertatzen den biztartean Espoz y Mina jeneralak bi dibisioekin Baztan aldera doa, hori jakinda Otsailak 12 Zumalakarregi Zigako sitioa goratu eta alde inen du. Denbora txarra dela (elurra eta hotza), Espoz y Minak 13an Lantzen dago eta otsailak 14an Elizondora Iritsiko da.

Hontakoan bi ejerzitoko jeneral nausiak aurpegia ez dira ikusiko baina, hilabete bat geroxago biek Larremiarreko lur zurietan topo eginen dute.

Minak Elizondon otsailak 21 artio egonen da eta jenerala joanda, Karlistak Elizondo berriz inguratuko dute. Martxoak 9an Sagastibeltzak komandanteak berriz ere Reina funditutako artilleriarekin (bi morteroak eta bi obusak, “aitona” kañona Zumalakarregi eraman bai da) Elizondoko asedioa eta blokeoa bigarren aldiz hasiko du. Artilleria Bordatxuri inguruan ( Lekaroz eta Elizondo artean, gaurko Baztanberri auzora sartzeko errotondan) kokatuak izanen dira eta hortik Elizondo bonbardeatuko dute. Egun haietanMartxoak 9, 10 eta 11 pile bomba edo kañozoak botako dute Elizondoko kaxernara eta baten bat (martxoak 9) Elizan joko du.

LARREMEARKO BATAIA

Elizondoko plaza garrantzi haundikoa zen kristinianoentzat (muga ondoan zeukaten “plaza” bakarra zen) eta berriz ere Espoz y Mina Elizondoko askatzailea gise agertuko zaigu, zeren Martxoak 11an 3.000 soldadukin Iruñatik atra eta Elizondora karlisten sedioa haustera abiatuko da. Huntakoan, Zumalakarregi erriberan dagola, Ultzamatik joanen da, Donoztebetik pastuz eta sorpresan sitiatzen dutenei hartuko die. Baina berak jakin gabe Ameskoako otsoa (Zumalakarregi) urbil du. Tomasek arras azkarra zenez, bazekien bera Baztandik urrun zegoenean Minak saiatuko zela Elizondo askatzea, hortaz Iruñatik Baztan aldera mugimenduak izan zirenean (Mina atra baino lehen despiste moduan Belatera Ventura jenerala bidali zun) Karlista generalak dena utzi eta Larragatik , Gulina eta Atzezen barna Baztan aldera joanen da.

Bi generalen bidea. Mapa Melchor Ferreren “Historia del Tradicionalismo Español” liburutik hartua da.

Espoz y Minarekin bere “Plana Mayor” guzia joaten zen, bere emazte gaztea Juana de La Vega eta bere bi asteme (urdaileko minbizia zuenez asto emeen esnea zen edaten ahal zuen bakarra). Gaixo dagoenez mando zuri baten gaina doa eta kronika batzuk litera-kamilla baten gainea bidaitu zela erran arren, egia da eramaten zuena “cabriolet ecuestre” bat zela, hau da, bera eta zelaberea estaltzen zuen lonazko lehiodun kapota bat. Minaren brigada, galegoak, andaluzak (Ourense eta Jaego erregularrak) eta “Zarandaja” (Leon Iriarte) ren pezeteroak osatzen zuten (Tiradores de Isabel II eta Franqueadores,), denetara 1.500 ziren. Aurrean Oráa general Naparraren (Beriangoa zen) brigada joaten zen (3.000).

Tropa hauek izan ziren karlistekin topatuko zirenak lehenegoak, Oráako guirianoak Elzaburuan (Ultzamako azken herri) sartzen ari zirenea, Zumalakarregiko soldaduak Orokieta mendian iristen dira eta enboskada baterako pres daude. Oráa soldaduak enboskadan erortzen da, Beriango generalak konturatzen da bere nagusia Espoz eta Mina (Lizason dagola) arriskutan egoten ahal dela, karlistaz inguratuta egoten ahal direla, hortaz atzera eginez bi dibisioak gauean Eltzaburun juntatzen dira. Hau Zumalakarregirako sorpresa haundia eta zoragarria da! Karlista buruzagia, Oráa jeneralak Elizondo askatu behar zuena zela uste zuen, eta ez zekien bere gibelean, Mina berbera joaten zela.

Hau jakinda, Sagastibeltza komandanteari Elizondoko sedioa altxatzeko eta Belate aldera mugitzeko agintzen dio batallon guztiak behar ditu. Sagastibeltzak Belaterunz atra baino lehen Lekauzko inguruetan (Orabideako bidean) artilleria piezak lurperatuko ditu.

Gauan oinik Orokieta mendian tiroak entzuten ziren, biarmunean egun garranzitsua izaten ahal zen, azkenian lortu du Minarekin aurrez aurrez egitea eta…garaile atrako da. Hortarako bere plana, Sagastibeltzako baztandarrak eta Almandozen zeukan gipuzkuarrak (Gipuzkuako 7. bataiona) Belatetik jaustea zen, bertze batallonekin Iruñako bidea itxia zuen (general zaharra Iruñara alde egiten saiatzen bazen), eta Elio koronela Donamariatik igotzen ari zen, Espoz y Minak inguratua zegoen.

Francisco Espoz y Mina generala.Margoa José Vallespín y Aibar,

Martxoak 12ko goizean Oráa eta Minaren dibisioak bidea segitzen dute. Eguna euritsua da eta elurra urtzen du bidea. Zumalakarregik ere Orokietatik hordu berean atra da, bi ejerzitoak ikusi gabe pare parean doaz eta Larremearren topo eginen dute. Oráa jenerala aurrean dola pagadiatik atra eta Larremearreko lepoan dagonean karlistk urreunera ikusten ditu. Urrozko bidetik baztango tropa karlistak igotzen ari dira, Oráa Laremearran, gibelago Mina aurkitzen da eta bere ezkerrean Zumalakarregi zaldi gainean ezpata airean menditik jausten bi liberalen erdian agertzen da. Hori guztiaz gain, Minaren bizkarrean bidea ixten zioten karlista bataionak zeuden. General zaharra inguratua zegoen, liberal ejerzitua bananduta, euria, elurra belaunetaraino, tiroen kea, elur zuria gorria biurtzen…holakotan bere biziza osoa ez zen iñoiz ikusi. Eskerrak berarekin Zarandaja eta bere pezeteroak zudela. Hauek beraiek borrokatzen zuten biztartean ihes egitea komendatzen zioten;-¡retírese mi general. retírese!

Pasarte hontan tiro batez zauritua izan zen bizkarrean baina ala ere mando gainean eta tiro artean alde egitea lortu zuen eta Larremiar gainean Oráako brigadarekin batzea lortuko du.

Elurra gorriaren gainean, herituak eta hilaz gain, zaldiak, kartutxerak, fusilak…eta Minaren kapota aurkitzen ditu Zumalakarregik…baina Minak eskapatu zaio, ia ia egonda harrapatzekotan eta orain Larremiar gaineaan erasotzeko posizio batean aurkitzen da eta hori da Mina eta Oráa generalen arteko eztabaida. Minak dio erasotzea Karlistekin akabatzen ahal dutela, Oráa baiez baina eginbeharra Elizondo askatzea zela eta ia jende aunitz galdu dutela, etzabaida horrela zegola notizia txarra iristen zaie, eskuin aldetik Odolaga bentatik Sagastibeltzaren gudariak jausten hari dira…horrela ikusita Oráa Odolaga bentara abiatuko da karlistaz geldiarazteko eta Mina Elizondora. Odolaga bentara iristerakoan konturatzen da han iñor ez dagola, notizia faltsua izan da, trikimailu bat…baina ez da izango eguneko trikimailu bakarra. Minak truko tontu baina eragikor bat erabiliko du. Espoz y Mina jeneralak berarekin Zumalakarregiren karta batzuk darama (bere alabarentzat, Iruñan preso zegona) eta karta hoien Zumalakarregi firma faltsifikatuz, Elio koronel karlistari (Nafarroako 8. bataionarekin Doneztebeko bidea zaintzen ari zela) mezulari baten bidez gutun bat bidaltzen dio. Gutuna “Mina Belate aldera doala eta ziztu bizian mugitzea, Almandozko tropekin bat egiteko” dio. Eliok 29 uteko koronelak, karta Zumalakarregirena siñeztuz agindua betetzen du, (egia erteko denek uste zuten bide hori hartuko zuela Minak ) eta bere posizioa utzi eta Almandozera urrundu zen, mugimendu horrekin liberalei Donezteberako bidea libre utzi zien.

Behitien Zumalakarregiren haserrea! azken momentuan eskapatu zaio Minak, ia ia eskuetan zion preso hartzeko,!… baina amodioa ez du emanen eta lanzeroak beren atzetik bidaltzen du. Donoztebeko bidea ez da errexa izanen, 200 zaurituak darama, bide kaxkarra, elurra belaunetaraino eta gibelan lanzeroak retaguardia erasotzen, gainera soldadu haunizt kolumnatik atzeratu edo bidetik atra ta galdu ziren, hauek lanzeroen harrapakin errexak ziren. Lanzeroen kapitaina Henningsen inelesa zen, honek batailaren kronika zehatza idatziko zun urte batzuk geroago eta jazartze honi buruz idatziko zuen;-Gau iluna izan artio bere atzetik joan ginen, zaurituak atzean uztea eta bidetik ateratzea behartuak izan ziren, elurra belaunetaraino iristen zen hotzez eta gosez aurkitzen genitun…Goizean errexa zen utzitako arrastoa segitzea elurra, kolore gorria hatu bai zuen. Legasa eta Donamariara iristen dira eta hortik Doneztebera (aipatzen da tarte honetan ez zutela hildakorik gehigo izan). Denetara Heningsen-ek errana 400 liberak izan ziren hildakoak eta 100 karlistak (zaurituak aparte), Mina berriz bataiaren partean 12 hildakoak izan zitula eta 88 zaurituak, idatziko zuen. Zaurituen artean berak kontatu zen, baina egia erteko ez zen zauritua izan, hotza zela kapa aparte, kriston arropa eramaten zun eta bala lebita eta txaketa artean gelditu zen), egie erteko ez dakigu zehazki zenbat hil ziren bataila gris, hotz hortan…

Doneztun ejerzito lerriñe eta galtzaile ( militar legen arabera alde egiten duena batalla galtzen du) bat iristen da. Gaua Doneztebeko kaxernan pasatuko dute, Zumalakarregi berriz Orokietan. Karlisten sensazioa ez da garailena, azken finean Espoz y Mina eskapo egin du eta Elizondoko sedio altxatua izan zenez ez du arazorik izanen Minak bigarren aldiz Elizondo askatzeko.

Aintzinako Elizondo ( ez batailako garaikoa) baina iduritsua izanen zen, Eliza, Udaletxea, Arizkunenea…

Biharamunean, bat Baztan aldera eta bertzia Etxarri- Aranaz aldera joanen dira. Oráa jenerala Iruritan geldituko da eta Minak Elizondora iristerakoan, Elizondoko liberalak eguneko bigarren sorpresa hartzen dute. Elizondoko kristinianoak ez zekiten Iruñatik atra izan zela eta are guttiago bidean gertatutakoaz. Eguneko lehenego sorpresa, goizean irizartzerakoan izan zuten, sedioa ez zegoela ikustean, Sagastibeltzak gauean ixilpeka joan bai zen. Espoz y Mina (eta Juana) 1835ko martxoko 13an batak aldera Elizondon sartzen dire, Elizondoko gobernatzailea (Ramon Zugarramurdi) Elizondar liberalak eta Kaxernako soldaduak salbatzaile gise eta txistuaren soinuarekin arrera ematen die. Ocañarekin Elizondon dagoen Ros de Olano ofizial gazteak zegola (Ros de Olano idazle erromantiko ezaguna bihurtuko zen etorkizunan eta bere literatura, Edgar Alla Poerenarekin antzematen dute) idatziko du nola izan zen sarrera ;- Han zeuden herriko plazan salbatzaile guztiak, neketasuna nabaria zen baina bere indarra ere. Aurpegia bolboraren bezeltasunaz margotua ekartzen zuten eta bizkarra zuria ( elurragatik) , zangoak belaunetaraino lokatzaz beteta zeukaten eta gibelean gerriaraino…begietan ikusten zizaien suaren beroa behar zutela, baina horrela desfilatu zuten aurrean mando zuri eder baten gainean bere generala martxatzen zuela.

Elizondoko liberalak eta Kaxernako soldaduak, askatzaileak bere aurretik pasatzerakoa ;.—¡Viva Mina! ¡Viva la Reina! ¡Viva la Libertad! , ¡Viva el general valiente! ohikatzen zuten. Desfilea akitu ondoren soldaduak Elizondoko etxetan banandu zuten eta Mina eta Juana Arizkunenean ezarri zituzten. Eguna akitu baino lehen Minak bere ofizialekin (Ocaña, Zarandaja, Ros de Olano, Narvaez…) bildu zen eta mendekua prestatzen hasi zen, Facciosoak ( karlistak) porrota ordainduko dute, eta Baztanen herri karlista fama gehien duen herria… Lekaroz da, gainera zihur daki Sagastibeltzaren kañonak Lekauzen daudela eta lekauztarrak gordezen lagundu dietela. Biaramunean kañonen bila Lekarozera joanen dira…baina hori bertze historia bat da.

Post hau iteko erabili den materiala.

“Navarra de caminos, batallas y bandidos. La ruta sangrienta“. L.P. Peña Santiago. Txertoa 1986.

“Mina y Zumalacárregui en la Batalla de Larremiar” José María Iribarren Rodríguez. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, 4.urtea, Zº 13, 1943, 457-491 orriak.

“Historia del Tradicionalismo Español“. Melchor Ferrer, Domingo Tejera y José F. Acedo (1941-1979). Tomo VI: Última campaña de Zumalacárregui. De enero de 1835 al sitio de Bilbao. (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943).

Read Full Post »

Lekauze errea.

Posted in Baztango herriak, Gertakizun historikoak, Karlistaldiak, tagged 1º karlistada, espoz y Mina, Karlistaldiak, lekaroz, Leon Iriarte, Ros Olano, zarandaja on otsaila 20, 2009| Leave a Comment »

Berriki erretako Arizkungo Arrokia baserria (Eskiz harrobia inguruan egon arren eta Azpilkuetako Apaioa auzoa ondoan izanez, Arizkunen iten du), Elbeteko Leku Eder etxaldea, Maitena hotela, Zaldubi lantegia, Exkixaroi jatetxea, Gartzaingo Eliza, Elizondoko kuartela… historian zehar hainbat eta hainbat eraikin suaren ondorioz kiskaldu eta suntsitu dira, haibat eta hainbat baserri, etxe, eliza…eta herri oso bat eta guzti!

1835eko Martxoaren 14an, gizon baten amorrua, basakeria eta mendekuaren bidez Lekaroz herria errea izan zen. Gizon, hori, erretzea agindu zuen gizon hori, Franzisko Espoz y Mina general liberal naparra (erregiñaren Nafarroako ejerzitoko general nagusiea eta birreya) izan zen.

Izenburua “Artilleros de batir” Egilea Manuel Miranda. Zumalakarregi museoa

Karlistada gerrra (lehenegoa) hasi zenetik urte terdi pastu da. 1834ko abuztutik Elizondo liberalen eskuetan dago. Liberalak Miserkordia eta Frantsen izandako kaxernan (Kuartelekozelaian, gaur egun behitiko ikastola dagon tokian) gotortu dira. Kristiniano liberalal “El Fuerte” edo “kaserna” deitzen diote, elizondarrak berriz “miserikordia” ( geroxago “kuartela” eta hortik toponimia). Sagastibeltza koronel karlistak Martxoak 9tik Reina funditutako artilleriarekin (bi morteroak eta bi obusak, Elizondoko asedioa eta blokeoa bigarren aldiz hasiko du. Artilleria Bordatxuri inguruan kokatuak izanen dira eta hortik Elizondo bonbardeatuko dute. Egun haietan Martxoak 9, 10 eta 11 pile bomba edo kañozoak botako dute Elizondoko kaxernan eta baten bat (martxoak 9) elizan joko du.

Espoz y Mina jeneralak Otsailan egin zuen bezala Elizondo askatzera Iruñatik atrako da. Martxoaren 12an bere brigada Larremear parajian Baztan, Donamaria, Ultzama artean Zumalakarregirekin topo inen dute. Larraemearko baitaila izenarekin ezagutzen den bi gudarosteak borrokaldi emanen da. Bataila, erasoa eta ihesa egun osoa iraungo du.

Kronikak diote Larremearreko elurra zuria odolaren gorriaz estali da, ia ia Espoz y Mina Zumalakarregi eskuetan erortzeko egon da baina azken maomentua, zaurituta (bala bat bizkarrean eman zion) Donamaria alde egin du, maltzurkeri baten bidez bidea libre ikusiko (mezu bat idatzi omen zuan, Zumalakarregiren izenez firmatuz eta orrela Elio jeneral karlista engañatuz Donamariako bidea libre utzi zion). Borrokaldian iñork ez da garaile atrako baina Espoz y Mina ihes egin duenez eta militarren kodigoan eskapo egiten duena galtzaile da, hala sentitzen da…sensazio hori barrutik (estomakako minbiziarekin batera) jaten dio. Gauan Donoztebera ejerzito lerriñe bat iritsiko da (han zaurie garbitzerakoan konturatuko da ez dagola zaurituta, bala arropa tartean gelditu da). Biharamunean kopeta ilun, nekatua eta gorrotoz beteta Elizondora abiatzen da. Espoz y Mina (eta Juana) 1835ko martxoko 13an batak aldera Elizondon sartzen dire, Elizondar liberalak eta Kuarteleko soldaduak salbatzaile gise eta txistuaren soinuarekin arrera ematen die. Ez dute Arazorik izan Elizondora iristeko.

Elizondon, Sagastibeltza komandantearen eta bere kañonen arrastrorik ez zegoen. Komandante karlistak Zumalakarregiren aginduak betetzen, gauean sitio altxatu du eta Belate aldera Mina esperoan (uste zuten Larremearretik Belatetik esakapo eginen zula Espoz y Minak) joan da. Baina alde egin baino lehen, bi morteroak eta bi obusak Lekauzen inguruan (Orabideako bidean) lurperatu zitun (gordetu). Minak heroi gise sartu da Elizondon, baina Larremearko porrota ondoren asertue, midue, odol egarriz eta amorro biziaz bere ofizialekin (Ocaña, Zarandaja, Ros de Olano, Narvaez…) Arizkunenean biltzen da… eta mendekua prestatzen hasi zen, Facciosoak ( karlistak) porrota ordainduko dute, eta Baztanen, karlista den herri fama gehiena… Lekaroz du, gainera, zihur daki Sagastibeltzaren kañonak Lekauzen daudela eta lekauztarrak gordezen lagundu dietela. Biaramunean kañonen bila Lekarozera joanen dira…

MARTXOAK 14.

Larunbat zen eta eguna argitu baino lehen, Elizondotik soldadu frankoen (Isabel II tiradorek, Zarandajaren soldaduak) konpainia batzuk Lekauze aldera (Aroztegia barna) atra ziren. Lekarozko alkatearendako karta itxi bat zeramaten eta herria hartu zuten. Pixket geroxago tropa berriek gan ziren eta soldadou franko-ak (Isabel II.tiradoreak) herria inguratua zuten eta herritik inor atratzea ez zuten utzi. Ros Olano ofizial liberal gaztea (idazle ezaguna izanen da etorkizunean) dio herriko plazan bildu zituztela herritarrak, hogeita-piko agure igandeko arroparekin jauntzita ziren (gazterik ez) Espoz y Mina generala agertu zenean. Agureek inguratu zuten bere mandoa ( bere gaixotasunagatik mando zuri baten gainean ibiltzen zen) eskuaraz agurtu zuten… orduan Minak baita ere euskaraz (euskalduna bai zen) “ea non zeuden kañonak” galdegin zien. Lekauztarrak ez zekitela ja, erran omen zioten, berriz jeneralak galdera bera egin zien eta ez bazun erantzunik…..hilaraziko zien eta herria erreko zuen abisatu zien. Berriz erantzuna berbera, ez zekitela ja!..Horduen bosnaka kontatzea agindu zuen (kintak) eta bosgarna sokaz lotzen zuten. Zazpi herritar lerrotuak lotuak zeukaten. Leon Iriarte “Zaradajaren” soldaduak berezitakoak hilarazteko prest zeuden, baita ere, zingi piztuekin herria erretzeko.

Apezak herritarrak konfesatzen ari zenean, hogei tiro aitu ziren,…hiru lekauztar odoletan zeuden, hilik…Lehenik, alkate jauna afusilatu zuten, Juan Bautista Barrenetxea, 29 urtetakoa eta Josefa Antonia de Anchorenarekin ezkondua zegona. Bertze bidak, Martin Meoki 57 urtekoa (Ana Mª de Alzugarairekin esposatua) eta 30 urteko Juan Martin Goñi Arraioztarra baina Juana Mª Jaimerena lekauztarrarekin ezkondua zegona.

Izenburua “Incendio de Lekaroz, el” Grabadua, egilea Sans, Francisco Zumalakarregi Museoa

Ros Olanok bere literatura erromantiko ezaugarriarekin (Edgar Allan Poerekin konparatzen zioten) Afusilamenduak ondoren, soldadu frankoak etxeak erretzen hasi zirela kontatzen digu. Agindu zutela jendeak herria utz zezala, andreak eta haurrak zutenekin atera ziren prisarik gabe, garrasirik egin gabe, ixilpean… ez zuten nigar egiten, mantxo, … sua ikaragarria zen eta sugarren artean tiroak entzuten ziren. Sabaietan belar azpian ezkutatutako karlisten fusilak lehertzen ari ziren. Tropak hasi ziren desfilatzen.. nik (Ros Olano) gaten nintzen Mr Saint Yon-ekin, honek soinean ukitu zidan eta besoarekin herritik urbil erretzen ari zen gauz bat señalatzen zidan…andre bat zen, estatua bat bezala. Hiru egun iraun omen zuen suak, bere hiru gauekin Baztango zerua argitzen zuela.

Tradizioa dioenez, herria sugarren menpe kiskalita gelditu zen, eliza eta hiru etxe ezik Xaharrea, Lartxea eta Ortiborra hain zuzen (dokumentuak diote 23 etxe, suntsituak gelditu zirela).

Ondarrian kristinianoak, bi mortero eta obus bat Orabideako bidean lurperatuta aurkituko zuten, eta ia afusilatzen hasia zela (Minak) kontatzen da, artilleria pieza hoiek tiratu zuten idiak…ere afusilatuak izan zirela.

Martxoak 20 Mina Elizondo uzten du eta 21an karlistei kendutako kañonekin heroe bat bezala Iruñan sartzen da….baina Lekauzko afera negargarri honek zer erran haundiak izango zute eta alegin haundiak eginen du bere burua garbitzeko eta “Memorias del general” liburuan aipatuko su ez zela hainbertzerako izan.

Irudia Prinzipe de Viana errebista.

Post hau egiteko erabili den Materiala

KARLISTEN LEENENGO GERRATEKO BERTSOAK. Antonio Zavala. Auspoaren Sail.1992.

“Mina y Zumalacárregui en la Batalla de Larremiar” José María Iribarren Rodríguez. Príncipe de Viana, ISSN 0032-8472, 4.urtea, Zº 13, 1943, 457-491 orriak.

“Historia del Tradicionalismo Español“. Melchor Ferrer, Domingo Tejera y José F. Acedo (1941-1979). Tomo VI: Última campaña de Zumalacárregui. De enero de 1835 al sitio de Bilbao. (Ediciones Trajano, Sevilla, 1943).

Read Full Post »

Haizegoa

Pello San Millan naiz, Elizondarra eta Arizkunaldean bizi den baztandar bat. Baztanen sortu, hazi ta bizi baña baztanez eta baztandarrez ja nekiena (ta segitzen dut jakin gabe). Hortaz, amatxi Marikruzen istorioak berreskuratu eta gure historia txikia, folklorea, kondairak, ipuñak eta bitxikeria zautzea proposatu nintzen, eta ia horretan patu nintzela, haizegoaren bidez lau haizetara zabaldu nahi izan ditut.

pellosanmillan@yahoo.es

pellosanmillan ARGAZKIAK

ARGAZKI BLOGA

Baztango kronika argazki bidez

Follow baztango haizegoa on WordPress.com

Translate

Fazebuka

Flickr

Instagram

Youtubeko kanala.

Blogako bertze orriak.

Argazki albunak.

Bideoak.

Efemerideak.

Haizegoa hör barna

Personaiak

Posta bisitatuenak

Sugaar eta zaparrada.

Zaharretxea.

Email Suskripcioa

Idatzi zure e-posta helbidea Blog hau harpidetzeko eta posta elektronikoaren bidez mezu berririk jakinarazpenak jaso.

Posta elektroniko helbidea:

Zapatu!

Join 35 other subscribers

Blog Stats

88.992 hits

kategoriak

Agurrak

Amaiur

Amerikako konkistak

Amerikanoak

Arkitektura

Artistak

Baztango herriak

Baztango jendea

Baztango txokoak ta leku kuttunak

Bertsoilaritza

Bestak eta ospakizunak

Bitxikeriak

Elizgizonak

Emakumeak

Errepublika

Familiak

Festak

Franko garaian

Frantzestea

Gastronomia

Gaurkoak

Gerra zibila

Gertakizun historikoak

Historiaurrea

Idazleak

Ipuin ta kondairak

Karlistaldiak

Kirolariak

Konbenzio gerra

Konkista garaiak

Laxoaren kontuak

Lekarozko kolegioa

Literatura

Margolariak

Mitologia

Muga

Napar erreinua

Nekazaritza eta abeltzaintza

Ogibideak

Sorginak eta aztiak

Tradizioak

Txistulariak

Uncategorized

Urteurrenak

XVIII Nafar ordua-La hora Navarra

Etiketak

1936 Agustin Otondo Alicia del Castillo Almandoz Amaiur Amaiurko gaztelua Amaiurko monolitoa Amerikanoak aniz Aritzakun Arizkun Arizkunenea Arraioz auza Auñamendi Eusko Enziklopedia Azpilkueta bazan baztan baztandarrak Baztango kontuak baztan ikastola Belate bertiz bertsoak Bittori Etxeberria Bozate Dantzak EAJ Elbete Elizondo Erratzu Errazu Errepublika espoz y Mina falange Gabriel Imbuluzqueta Gartzain gaztelua Gerra zibila Goienetxe Goyeneche Gran Enciclopedia de Navarra Huakiko kondea Iker Frias Indakoetxea indianoak Iriarte irurita Jose Manuel Goienetxe Juan Goienetxe Agerrebere karlistak Karlistaldiak kirola konkista Lander Santamaria larremear laxoa lekaroz Lekarozko kolegioa Leon Iriarte margolari Mariano Izeta Martin Urrutia mexiko Miserikordia musika Nabarralde oroigarria Pedro Mari Esarte Ultzama urdazubi Ursua zarretxea ziga Zugarramurdi