—Egin arte ez nuen jakin horren erraza izango zenik. Baina egin eta zapla, hortxe amaitu ziren kezkak. Beldur nion lehendabiziko urratsari, buruan buelta asko eman nizkion, asko.

Florenek oihalezko musuzapi bat patrikatik atera eta kopeta sikatu du. Bilobak erdi kezkaturik erdi errespetuz entzuten dio, lurrean jesarrita, indio posturan, maistrak txikiak zirenean agintzen zien bezala. Aitonak bizkarra eman dio lorategiko lanak egiteko, eta hitz egiten jarraitu du.

—Egin eta ospa, hori zen dena, sinplea eta azkarra —begira gelditu zaio bilobari, eta zeremoniatsu gaineratu du—: Baina egin behar zen.

Sargori dago Miarritzen. Abuztua da.

Manex aitonarengana hurbildu da hitzak gertuagotik entzuteko. Belauniko dagoela ari zaio hizketan zaharra, lurra iraultzen, zuhaixka bat landatzeko. Arrazoia du, lehenengo urratsa izango da okerrena. Aitona lur hezea eskuetan ibiltzen ikustea lasaigarri zaio.

—Egidazu kasu, Manex, lehen urrats hori da gaitzena. Hortik aurrerakoak bakarrik datoz, ikusiko duzu. Ausarta izan beharra dago eta lehenengo pauso hori eman. Ondorengoa eginda dago, coser y cantar, nire herrian esango luketen bezala.

—Noiz joango gara zure herrira, aitona?

—Untxiak bizikletan ibiltzen direnean.

Irri egin eta begirada jausi zaio Manexi. Belar artean bere bidea egiten duen amona mantangorri baten gorputzean ipini du arreta. Aitonak arrazoia du. Egin eta kito.

Agureak kopeta lehortu du eta Manexen ondoan jesarri da, plastikozko aulki batean. Adaska baten muturrarekin azkazaletako zikinkeria garbitu du eta entzuten jarri da. Baina Manexek ez du fitsik esan. Amona mantangorriari begira jarraitu du, ez dago zertan hitz egiten jarraitu. Aitonak arrazoia dauka.

37ko udaberria oroitzen du. Oraindik ez da oinazerik gabe gogora ekartzeko gai. Edo ez du oinazerik gabe gogora ekarri nahi. Oinaze hori da Manuelengandik gelditzen zaion bakarra. Akaso inoiz ez diolako nehori kontatu, akaso oroitzapenak euriteek urratzen dituztelako eta, orduan, kontatutakoaren oihartzun tantak baizik gelditzen ez direlako. Eta euri asko izan da 37tik hona. Baina berak ez dio inoiz nehori kontatu, ez eta Genevieveri ere, ohean, eskuak elkarri emanda, heriotza itxaroten zuten arratsaldeetan.

Isiltasuna paretei itsatsirik. Harrien mututasunak herriarenarekin bat egiten zuen. Ez zen inoiz hildakoei buruz hitz egiten, eta haien senideei ez zitzaien keinu ulerkorrik eskaintzen. Alkate berriaren etorrerarekin, udal langileen berregituraketa egon zen, gaur egungo hitz bat erabiltzeagatik. Gorriak bota egin zituzten udaletxetik, edo gorria izan zitekeen oro. Faxisten lagunek bete zituzten hutsik gelditutako lanpostuak, edo beste gizagaixo batzuek. Floren mantendu egin zuten. Mutil laño hura beti bakarrik ibiltzen zen, ez zirudien lanjerosa zenik. Herrian arrarotzat zeukaten. Jaio zenean galdu zuen ama, eta aita Iruñera joan zen lan egitera hiru urte geroago. Izeba batekin hazi zen, eta hark ez zuen subertsibo trazarik. Beraz, bota distirantedun alkateak bere lanpostuan mantendu zuen Floren, udal jagolea. Denetarik egiten zuen, baina zereginik kuttunena landareak zaintzea zuen. Izaki delikatu haiei bizitzen lagundu, zurtoinen freskura hatzetan ukan, muskilen gizentzea gertutik ikusi. Nafarroako Erriberan, balkoian landareak izan zituen lehen udaletxea. Aurreko alkateak baimena eman zion korridoreetan eta balkoietan lorontzi handi batzuk paratzeko, eta halaxe egin zuen Florenek.

Manexek ez daki zer den Gerra Zibila. Eskolan azaldu zieten, baina gauza horiek ahaztu egiten dira, azterketa osteko ogitartekoa irentsi orduko. Aitonaren ahotik entzutea gustuko du. Kosta egiten zaio aitona guda batean irudikatzea. Gudak heriotza eta etsaia esan nahi du, hegazkinak eta kedarrez pintaturiko aurpegierak; eta zaila egiten zaio aitona Floren kontzeptu horiekin lotzea. Zirrara sortzen dio gerratik ihes egin zuela entzuteak, pelikuletako delinkuente edo heroi modura imajina dezake aitona xalo eta bonetaduna.

—Astean zehar bero handia egin zuen, txitxarrek garrasi egiten zuten gauez. Bazirudien euri erauntsi bat izanen zela. Goiz-goizetik irratiak Marokoko kolpe militarrari buruzko berriak zabaldu zituen. Badakizu non dagoen Maroko?

—Afrikan, desertuan —eta sorbaldak harrotu ditu.

—Guardia Zibilaren buruak lasaitasuna eskatu zion herriari, indar polizialak Errepublikaren alde zeudela esanez. Badakizu zer den Errepublika?

—Gutxi gorabehera.

—Zer gehiago, gutxi ala behera?

Leihotik saiheski erre usaina dator, eta ondoren amantal hori bat jantzirik daraman emaztea, À table!, frantsestuek bakarrik dakiten bezala garrasi egiten, À manger!, eztarriko zain guztietatik indarrez irteten zaion xuxurla. Jakien inguruan jesarri dira Manex eta aitona. Emakume oreztadunak entsalada zerbitzatu die plastikozko koilara eta sarde oso handiekin. Manex ez da bere ama begiratzera ausartzen, nahiago du aitonaren solas lasaigarrian murgildu, ama beti dago erdi ospel. Aitonak ere nahiago du Manexekin solasean jarraitu, berarekin egotea Manuelekin batzea bilakatu da bat-batean. Amak, bestalde, nahiago du Manexek eta aitonak elkarrizketa pribatuan jarraitzen badute, ez du esparru samurrera jauzi egin nahi, eroso dago bere egontasun inpartzialean.

—Eta Serge? —galdetu dio aitonak, hiru plater besterik ez daudela ikusi duenean.

—Bordelera joan behar izan du bilkura batera. Ez da gauera arte itzuliko.

Begiratu gabe erantzun dio aitonari, Manexen plater gainean uhaza hostoak pausatu dituen bitartean. Ez du aitaren ezkutuko galderari jaramon egiteko gogorik. Manex uhaza hostoei gelditu zaie begira, amaren esalditik ehunka legoara.

Floreni bihotza kargatu zaio bilobarekin izandako solasaldiaren ostean, eta ez da gose. Alabaren muturrari aurre egiteko ere indarge gelditu da.

—Sergek lan gehiegi egiten du, ezta? —galdetu dio Florenek.

—Bof.

Bof. Horrek esan nahi du: Zaude isilik behingoz, ez dut hitz egiteko gogorik, utzidazu bakean eta jan uhaza ostia hori, cette merde de laitue, kokoteraino nago zentzu bikoitza duten zure galderez, jan eta ixo, agure nekagarri hori, eta segi sagarrondoak landatzera eta irratia entzutera.

Bizilagunen belarra mozteko makinaren motor hotsa besterik ez da entzuten mahaian. Bizilaguna bainujantzi gorriarekin eta Baionako festetako elastikoarekin egongo da ziur aski makinaren atzean, espartinak oinak baino txikiago, oskolean kabitzen ez diren itsas karakolak. Zuhaitzetako hostoak geldirik daude, beroak makaldurik. Ez dabil haizerik.

—Gerra garaiko kontuak esaten ari nintzen Manexi. Agian egun batean herrira eramanen dut, bakantzak amaitu baino lehen. Zer iruditzen zaizu?

—Benetan? —aurpegia oskarbitu zaio alabari, agian berarengandik urrun dagoen zerbaiti buruz ari direlako hizketan—. Eta zer galdu zaizu ba han?

—Galdu ezer ez. Manexek joan egin nahi du —erantzun dio aitonak errudun antzera.

Manex kasketaren azpian gorderik dago. Irri egiten duenean zulotxo bat jaiotzen zaio aurpegiaren alde banatan. Bi zulotxo eta kasketa bat da Manex. Eta hortz handi batzuk. Eta oreztak.

—Sergeri galdeginen diot Donostiara autoz eramateko. Han hartuko dugu autobusa —jarraitu du Florenek.

—A bon —alabak.

—Agian bihar bertan.

—A bon —hitz berdinak, bolumen berdina, baina bekainak zentimetro erdi gorago, eta ezpainekin zirkulu itxiago bat egin du.

—Bihar ezin dut, surf ikastaroaren azken eguna da, baina etzi bai —esan du Manexek, amari trabeska begiratuz.

—E be ados. Niregatik ez dago arazorik —eta saihetsak banatu ditu hiru plateretan, mugimendu nekosoz.

Antzeko beroa egiten zuen udaberri hartan. Herriko Etxearen atzealdean topatu behar zuen Manuel, pilota partida jokatzeko. Bezperan, bero handiegia zegoenez, partida egin ordez belazeetan etzan ziren, alkandorak erantzirik, urdintasun epelera begira, izerditan, hizketan, begira. Gazte harekin bakarrik hitz egiten zuen Florenek herrian, eta bera baino gazteagoa zen lehengusina batekin. Manuel agertu ez zen arratsalde hartan tenperatura altuak zeuden, eta Floren poztu egin zen, pilotan ibili ordez belazeetan etzango zirelako, hizketan, izerditan, begira. Ero eta alai. Halakoxea zen Manuel. Eta Florenek ere halakoxea izan nahi zuen. Horretan pentsatuz eraman zituen zahatoa eta gazta pusketa bat, baina arratsalde hartan Manuel ez zen azaldu. Eta Floren haserretu egin zen, pentsatuz batzar ezkuturen batean egonen zela, beste batzuetan legez. Florenek bakardadea sentitu zuen aurreneko aldiz bere bizitzan. Ordura arte inoiz ez zuen pertsona baten gabezia sumatu, presentzia ere sentitu ez zuen bezala. Eta gauza itsusia zen bakardadea, lapurreta bat bezala, harri gainean lo egitea bezala. Manuelen zain jarraitu zuen arratsalde hartan zahatoa ia hustu zuen gaztarekin lagunduta. Mingaina ahoan ezin kabiturik etxera itzuli zenean, izebak esan zion, aho-kordei ia eragin gabe, hil egin zituztela herriko bost gazte. Eta izebaren keinu gabezia hura, nola jarraitu zuen marmitatik esnea ateratzen, eta gero arrozarekin eta kanela adar zatiekin nahasten.

Valentin Sarnago: Conejo. Adolfo Belzunze. Mari Garro: Leonorren koinatua. Luis: harakinaren semea. Eta Manuel Iroz: Manuel.

Florenek odolaren zapore gazia sentitu zuen ardoarekin nahasturik. Eta Manuelen izena behin eta berriz ahopeka errepikatzea besterik ez zitzaion etorri, izebak mahai gainean afaria paratu zuen arte. Egurrezko mahaiaren kontra platerek egindako hotsak ekarri zuten Floren bizidunen mundura, edo, kasu honetan, hildakoenera.

—Ma chèrie —esan dio alabari frantsesaren ahoskera lege guztiei muzin eginez—: Siestara noa. Bero nardagarri honek tripak aldrebestu dizkit. Mon pot —esan dio Manexi eta, zerbait gaineratuko zuela zirudien arren, ez du beste ezer esan.

Eta meloiari haginka eginez gelditu dira ama eta semea, bata bestearen ondoan, irribarre berde erraldoiak aurpegietan, etxea inguratzen duen hesiari so.

Floren ohe gainean jesarri da. Ez du loak hartzeko inolako asmorik. Bihotza erreta daukala konturatu da, eztarria puztuta. Genevieve hilzorian zegoenean hainbatetan pentsatu zuen guztia kontatzea, Manuelekin iragandako egunei buruz hitz egitea, baina ezin. Emaztea hil ostean heriotzak bete zion gogoa, eta ez zen gehiago Manuelekin oroitu. Gaur arte. Manuelen eta Genevieveren hozkak gibelean, odolaren eta eritasunaren usainak, alabaren begi grisak mahaiaren bestaldean. Eta Manex ttipiaren beldurrak.

Hurrengo egunean Floren betiko legez joan zen udaletxera lanera. Alkatea barrez lehertzen entzun zuen eskailerak igo zituenean. Egun hartan goiko gelara zihoan eskaileraren harmaila konpontzea egokitu zitzaion, eta hori profitatu zuen ganbaran gorderik egoteko, noizean behin mailukada batzuk jotzen. Ohiko lasaitasunaren arrastorik ez zegoen gazte harengan, dena zen sua eta gorrotoa. Eguerdi aldera, alkatea eta idazkaria hamaiketakoa hartzen ikusi zituen betiko tabernan, eta Floreni tripak irauli zitzaizkion berriro.

—¿Qué vida o qué? —bota zion alkateak, bere mutur olioz bustia basa animalia baten antzera mugituz.

Txerri oinak ikusi zituen platerean, atzamar bat sardean iltzaturik, saltsa arrean bildurik. Idazkariak arrautza bat eta txistorra zati bi zituen aurrean, eta eskuoihala lepo inguruan loturik.

—¿Te se ha comido la lengua el gato, o qué?

—Buen día, señor alcalde —eta hitzok esan eta berehala konprenitu zuen mendekua izanen zela.

Atea jo dute. Florenek ohea harrotu du eta bertan etzan da, esnatu berriaren plantak eginez. Alaba da.

—Banandu egingo gara. Serge eta biok banandu egingo gara. Apartamentu bat hartu du Bidarten. Datorren hilean joango da hemendik. Voilà, hori da dena. Eta ez dut hitz egiteko gogorik. Ez egin galderarik, otoi.

Maratila askatu gabe mintzatu da, korridoretik, aitaren logela zapaldu gabe. Floren ohean eserita dago, eta ez daki zer den egokiagoa, poztu edo serios aurpegiera jartzea.

—Bo —ausartu da.

—Bion arteko erabakia izan da. Hauetako egun batean esango diot Manexi, eta voilà —eskuak haserre bezala astindu ditu—. Arraina utzi dizuet gauerako. Magaliren etxean afalduko dut nik. Labean sartu eta kito, hogei minututan prest izango duzue.

Eta gero eskaileretan behera abiatu da, takoiek egur gainean egiten duten hotsa Florenen logelan utziz.

Bilobarekin herrira joateko irrikan dagoela ohartu da, aspaldidanik ez duela halako grinarik gorputzean sentitu. Manuelena gaztaroko kontu txatxu bat izan zela uste nahi izan zuen, baina ez da. Pelikuletan bezala, argazkiak begiratu nahiko lituzke orain, 63 urteren ondoren, baina ez du argazkirik. Izebaren gutun batzuk gorde zituen garai batez, lehengusinaren baten batzuk, larruzko pilota bat, eta Manuelek inoiz eman zion Errepublikaren intsignia txiki bat, baina orain hori ere ez du. Crédit Agricole banketxeak noizbait oparitutako maletatxoan gorde izan zituen gauzok. Orain Crédit Agricolek oparitutako maletatxoan Genevieveri Paristik igorritako gutunak dauzka, Genevievek Ziburutik erantzun zituenak, Manexen lehen marrazkietako bat, eta gurasoen ezkontzako argazkia, baina horrek ez dio urrutiko oroitzapenik ekartzen, ez antzinako barnerik ukitzen, ukabil hutsak edukitzea bezala da. Manuelen oroitzapena da herriarekin duen lotura sendo bakarra, hango lur usaina gogora dakarkion bakarra. Eta horra hurbiltzeko memorian arakatzea beste biderik ez du.

Mendekua bururatu zitzaioneko eguna oroitu nahi du Florenek. Badaki Manuel erail eta gutxira izan zela, baina ez du oroitzen zehazki noiz. Lehengusinari eskatu zion Iruñetik haziak ekartzeko. Petuniak etxeko baratzean landatu zituen lehenik, loratu arte. Mendekua gehiago gozatzeko modu bat izan zen: egunero baratzera joan, lurrean zerbait irten zen zaintzera, ureztatzera, haizearen magalean mugitzen begiratzera. Hasieran koloretako burutxoak hasi ziren, gauza delikatu batzuk, iletxoekin, Florenentzat izaki erabat ezezagunak. Gero burutxoak zabaltzen joan ziren kanpai itxura hartu arte. Eta Floreni berebiziko ikuskizuna iruditu zitzaion. Loreak erabat zabaldu ziren egunean garraiatu zuen lurra orgatxo batean. Udaletxeko balkoiko lorontzietan lurra atontzen ikusi du bere burua. Lur freskoa eta leuna.

—¿Qué pasa o qué? —galdetu zion idazkariak, bota distiranteek ematen zioten itxura beldurgarritik.

—Que voy a adornar el balcón p'al día de la Virgen.

Idazkaria Florenek ezagutzen ez zuen militar batekin zegoen, eta honek esandako zerbaitengatik barrez lehertzen aldendu ziren biak. Larruzko botek lurreko hautsa harrotzen zuten ibiltzerakoan. Bi gizaseme haiek hodei batean urruntzen ikusi zituen Florenek eta lurra ukabil zarratuetan estutu du hartxintxarren oinazea sentitu arte.

Manex kasketa jantzirik duela jaitsi da gosaltzera. Motxila handiegia du bizkarretik zintzilik, eta horrek areagotu egiten du bere argaltasuna. Florenek bi baso esne atera ditu mikrouhin labetik.

—Ez al duzu motxila kenduko gosaltzeko? Dortoka bat dirudizu —esan dio aitonak.

Manexek masailak puztu ditu, eta eskuekin dortoka baten igerialdia imitatu du. Aitonak eta bilobak txokolatesnea hartu dute, eta ogi errea ahabi konfiturarekin. Gauean Florenek ez du ia lorik egin nerbioen erruz. Uste baino denbora gehiago darama bere herrira itzuli gabe, eta uste baino gogo handiagoa dauka itzultzeko. Ontziak harraskara eraman baino lehen entzun dute Sergeren autoaren bozina hotsa eta etxetik irten dira. Manexek agur egin dio eskuaz amari; bere logelako leihotik begira dago, katilu bat eskuartean, korri egiteko txandalarekin jantzirik. Florenek ere agur egin dio, eta motorra martxan duen autoan igo dira.

—Zer gertatu zaizu ba orain hara joateko? Ondo iruditzen zait, ez pentsa, baina arraroa da, ez?, hainbeste urte eta gero halako batean hara itzultzea.

Sergek azkar gidatzen du. Sintonizatu gabeko irrati orroen gainetik egiten du oihu. Bere alboan, Manex, Game Boyarekin jolasean ari da.

—Manexi nire jaioterria erakutsi nahi diot, jakingura dauka —erantzun du Florenek atzeko eserlekutik.

—A bon? —eta Manexi kolpetxo konplize bat eman dio kasketan maitekiro.

Mutikoak ez du pantailatik begirada altxa. Atzean utzi dituzte belaze berdeak eta pertsona begiak dituzten behiak, eta etxe zuri-gorriak bidearen bazterretara. Donostiara iritsitakoan, autobus geltokian utzi ditu Sergek.

—Zortzietan puntuan hemen izanen naiz bueltan. Txintxoak izan —esan die irratiaren zurrunbiloaren gainetik, eta Manexi beste kolpetxo bat eman dio buru gainean.

Floren eta Manex aske sentitu dira bakarrik gelditu direnean. Txartelak erosi eta autobusean igo dira.

—Hitz egin genuenari buruz pentsatu duzu?

—Pixka bat.

—Eta?

—E be hori —Manexek itzalita dagoen Game Boyaren gomazko botoiak sakatu ditu, begirada jausirik.

—E be hori zer? —galdetu dio aitonak haserre plantak eginez.

—E be arrazoi duzula.

—Seguru nago ez dela horrenbesterako izango. Irakasle bat hil eta lorategian ehortzi duzu!, hori da?

—Ez —mutikoak irriz.

—Norbait akatzeko egitasmotan zabiltza?

—Ez!

—Amaren ezkontza-eraztuna saldu duzu droga erosteko?

—Ez!

—Orduan zaude lasai, amari ere ez zaio hain grabea irudituko-eta.

Eta botoiei sakatzen jarraitu du pixka batean. Gero lo egin du, kasketa aurpegi gainean paraturik, aitonaren izterren gainean kiribilduta. Floren erne doa, leihotik begira, ez du egun honen segundo bat bera ere galdu nahi. Bere bizitzan egiten ari den atzera bidaia da, ilobaren eskutik iraganera. Paisaia horitzen den heinean bizkorrago doa Florenen gogoa. Bi orduren buruan iritsi dira. Errepidetik ikusten den elizagatik izango ez balitz, ez luke bere jaioterria ezagutuko. Manex esnatu behar duela pentsatu du, baina unea luzatu du, gustura dago-eta bakarrik. Sexuan kilimak igarri ditu herrira iritsi direnean, gaztetan ere gertatzen zitzaion halakoetan, nerbioengatik. Manexi kasketa kendu dio aurpegi gainetik eta eguzkia jarri da bere gainean. Begiak kliskatuz, ezpainak adurrez bustirik, galdetu du:

—Non gaude?

—Nire herrian —esan du, eta bakarrik sentitu da bat-batean.

Manuel eta gero, Florenek ez du beste gizonik maitatu. Bera baino lehen bai, 14-15 urterekin, esne saltzailearen semea, baina ez du bere izena oroitzen. Behi artean maitatzen zuten elkar, ukuiluan, pixa usaineko lastoaren gainean, azkar. Eta gero errapeetatik edaten zioten esne epela behiari, azkar baita ere. Hori ere ahaztuta zeukan gaur arte. Baina Manuelena ezberdina zen. Lagunak ziren. Edo oraindik inportanteago zena, lagunak izango ziren. Manuel izan da bere azken gizona. Handik gutxira, herritik alde egin zuen urte berean, Ziburun ezagutu zuen Genevieve, eta handik gutxira ezkondu ziren. Handik gutxira jaio zen alaba, eta handik gutxira Akizen bizi den Pedro. Eta handik gutxira gaur.

Lehen soroak ziren hartan supermerkatu eta gasolindegiak landatu dituzte, eta etxebizitza geometrikoek eten dute hodeiertza. Baseliza zegoen tokian osasun-etxea jarri dute, eta bere etxea zegoen tokitik errepide zabal bat igarotzen da.

—Hemen bizi nintzen, Manex.

—Errepide gainean?

Jendearen azentuak ezagutzen ditu, gaztelaniazko hitzak ahoskatzeko modua, hain bakarra. Norbaitekin hitz egiteko premia sentitu du, gaztelaniaz; Miarritzen oso jende gutxirekin egiten du gaztelaniaz, Behobiko lagun batekin eta beste pare batekin, baina ez gaztetako gaztelaniaz. Bere adineko norbaitekin hitz egin nahi du, aditzak ebakitzeko modu gozo hori, ahoskera hunkigarri hori entzun. Lo aurpegiarekin oraindik, Manexek aitonaren ibilerak kopiatu ditu, eskuak atzean emanda, begitartea zimur, bonetaren ordez kasketa. Antza dute.

Udaletxeko plazara iritsi direnean erdi-erdian paratu dira.

—Hortxe egiten nuen lan. Ez da asko aldatu. Ni izan nintzen balkoietan lorontziak jarri zituena, bazenekien? Hau izan zen Erribera osoan loreak izan zituen lehen udaletxea.

Gau hartan alde egin zuen herritik, betirako, atzera begiratu gabe. Gaur arte. Burusi batean bildurik: argazki bi, ogi apur bat, txokolatea, gazta laurden bat, alkandora bat, galtzontzilo eta galtzerdi pare bat, eta galtzerdien barruan 25 ogerleko.

Bidean negar egin zuen, atzean utzi ez zituen gauza guztiengatik. Egun osoa oinez eman ostean iritsi zen Iruñera. Bere bigarren aldia zen hirian. Jende gehiegi zegoela iruditu zitzaion. Militar batzuk ondotik igaro zirenean arnasa eten zuen Florenek, uste baitzuen bazekitela, eta fusilatu egingo zutela. Baina militarrak bota hotsekin batera urrutiratu ziren, eta hautsez beteriko espartinei begira gelditu zen Floren, oraindik denbora pixka batean. Bi egunen buruan muga gurutzatu eta Ziburun hartu zuen ostatu. Han ezagutu zuen Genevieve, eta handik gutxira ezkondu ziren. Handik gutxira jaio zen alaba, eta handik gutxira Akizen bizi den Pedro. Handik gutxira alaba Sergerekin ezkondu eta Manex jaio zen.

Eta handik gutxira gaur.

Udaletxe pareko arkupean dago Floren, Manexekin, gau hura oroitzapenean. Lorontzietan pinu txikiak daude landaturik, eta balkoitik zintzilik Paz dioen pankarta karratua.

—Negarrez ari zara? —galdetu dio Manexek.

—Zergatik ariko naiz ba negarrez?

—E be agian triste jarri zara zure herrira etortzeagatik.

—Triste? Pozik nago-eta!

—Negarrez ari zara —esan dio haurrak, detektibe plantak eginez.

—Hemen esaten duten bezala, Eres peor que una caparra en los huevos —esan dio Florenek, baina Manexek ez du ulertu zer den caparra eta huevos.

Loreak erabat ireki zirenean baratzetik erauzi eta lurrez betetako orgatxoan jarri zituen etzanda, umetxoak bailiran. Hiru bidaia egin behar izan zituen lore guztiak baratzetik udaletxeraino eramateko, gauez, eta inoiz baino isilago zegoen harrizko herri hartan orgatxoaren karrankarekin jendea esnatzearen beldur izan zen. Gau epela zen, eta argia. Balkoietako lorontzietako lurra atondu eta petuniak landatu zituen bertan, Manuel eta besteen kolore maiteekin: lehenengo ubelak, gero horiak, gero gorriak. Asko. Gau hartan ilargiak gazta tankera zuen edo barrez ari den emakume oso gizen batena. Ez zebilen inor kaleetan. Udaletxe plazako arkupeetan zigarro bat isiotu zuen Florenek. Ederra zen handik ikusten zena. Ilargi esnetan bustiriko loreak balkoietatik zintzilik, mendekuaren kolorekoak, garrasiaren kolorekoak, haize epelaren kulunkan. Manuel lapurtu ziotenetik lehen aldiz sentitu zen osorik, nahiz eta bakarrik.

Manexi lepoan zimiko bat eginez esan dio:

—Goazen, gauza asko ditugu ikusteko.

Biak eskuak atzean emanda dituztela joan dira, pauso txikiz, udaletxe ondoko estankora.

—¿Tú eres Perico? —esan dio, goxoki, fruitu lehor eta tabako paketeen atzean kristal lodi eta zikinetan gordetzen den agureari—. ¿Te acuerdas de mí?

Gizon betaurrekodunak hortz artean duen zotzari eragin dio, baina ez dio ezer erantzun.

—¿Sabes quién soy? Soy Floren Ainzua, el sobrino de la Paca, la huevera. ¿Te acuerdas?

Gizonak betaurrekoak erantzi eta litxarreriak biltzeko erabiltzen dituen paperezko eskuoihal batekin garbitu ditu. Arrautzak saltzen zituen emakume hura oroitu du, gaztetan desagertu zen iloba isil eta arraroa... oroitzapenak etortzen hasi zaizkio.

—Sí que me acuerdo —tabako saltzaileak eskua luzatu dio leihatilatik, debekaturiko zerbait egiten ariko balitz bezala, azkar eta ikarati—. ¿Qué vida o qué?

Florenek tinko estutu du, eta oraindik sendoak diren hortzak erakutsi dizkio.

—Mira, éste es mi nieto —esan dio, lur koloreko eskua Manexen buru gainean jarrita. Eta aurrera egin baino lehen, begirada udaletxeko balkoian etzanda, gaineratu du—: Sólo habla francés y vasco.


Plugin hau ez da probatu WordPressen azken 3 bertsio garrantzitsuenekin. Baliteke, jada, mantentze edo euskarririk ez izatea, eta, WordPressen bertsio berriagoekin erabiltzen denean, bateragarritasun arazoak izan ditzake.

Deskargatu

AT Lazy Loader

Asen Technology-(e)n arabera

Xehetasunak

Berrikuspenak

Instalazioa

Garapena

Ikuspegi Aurreratua

Laguntza

Estatistikak

Bertsio aktiboak

Deskargak, Eguneko

Deskargen historia

Aukera Aurreratuak

Atal hau erabiltzaile aurreratuentzat eta garatzaileentzat soilik da. Hemen, probetarako eta hezkuntza helburuetarako aurkezten da.

Aurreko Bertsioak

Baliteke pluginen aurreko bertsioak seguruak edo egonkorrak ez izatea. Ekoizpen webguneetan erabiltzeko, ez dira gomendagarriak.


Webgune honek berezko eta beste bitarteko batzuen Cookie-ak erabiltzen ditu informazioa jaso eta gure zerbitzuak hobetzeko. Nabigatzen jarraitzeak horien instalazioa onartzea dakar. Erabiltzaileak bere nabigatzailea konfiguratzeko aukera dauka, eta nahi izanez gero, bere disko gogorrean instalatzea ekidin dezake, horrek webgunean nabigatzeko arazoak sor ditzakeela aintzat hartu behar duen arren.

Onartu Nola konfiguratu

#RoadtoTokyo2020

#GuztionAmetsa. Bihotz bera indartzen. Gogo bera biltzen. Bide bera osatzen. Helburu bera amesten.

12

lotutako albisteak

25

ekaina

2019 Tiro olinpikoa

Juan Jose ‘Kako’ Aramburu tiratzaile olinpikoari egindako elkarrizketa Minskeko Europear Jokoetan lehiatu aurretik

Basque Teameko bekaduna den ‘Kako’ Aramburu tiratzailea bihar hasiko da lehian Minskeko Joko Europearretan. 2011n Munduko txapeldun izan zenak bihar edukiko du lehen sailkapen jardunaldia. Ostegunean bigarren sailkapena eta finala jokatuko dituzte. Sei tiratzaile sailkatuko dira guztira finalerako. EUROPEAR JOKOAK 2019ko ekainaren 21etik 30era Bieloerrusiako Errepublikak 2. Europear Jokoak hartuko ditu: lau urtetik behin Europako […]

29

ekaina

2022 Igeriketa

“Oso garrantzitsua da Pariserako bidea horrela hastea”

Nahia Zudaire Basque Teameko igerilariak urrats sendoa eman du Madeirako Munduko Txapelketan hurrengo Jokoei begira Nahia Zudairek 18 urte bete ditu aurtengo maiatzean, baina, gaztea izanagatik, badaki zer den Munduko txapelketa batetik metal preziatuekin itzultzea. Usurbilgo kirolariak hiru brontze lortu ditu Funchalen jokatutako Munduko Txapelketan, estilo libreko 400 metroko proban, 4×50 metroko errelebu mistoetan 20 […]

02

ekaina

2022 Tiro olinpikoa

Ager Solabarrietak tiroko maisu-klasea emango digu, haurtzarotik jarduera fisikoa bultzatzeko Basque Teamek eta Ausolanek abian jarri duten ‘Aktiba zaitez’ kanpainan

Goi mailako euskal kirola bultzatzen duen Basque Team Fundazioak eta Ausolan kolektiboentzako sukaldaritza enpresak ‘Aktiba Zaitez’ kanpainaren 2. edizioa martxan jarri dute, bizimodu osasungarria eta jarduera fisikoa sustatzeko, haurtzarotik hasita. Ekimenak, oraingo honetan, kirol egokituak eskaintzen dituen aukera guztiak ezagutaraztea, desgaitasuna duten eta goi mailako kirola egiten duten pertsonak ikusaraztea eta umeak sentsibilizatzea du helburu. ‘Aktiba zaitez’ kanpaina […]


Bizkaiko Ekonomia: Lehiakortasuna, joera eta politikak Estatu Kideetan: lehiakortasuna indartuz (Ing)

Bizkaiko Ekonomia

2012(e)ko ekainaren 27(a), asteazkena

Lehiakortasuna, joera eta politikak Estatu Kideetan: lehiakortasuna indartuz (Ing)

Europa 2020 Estrategiak, Europar Batasunarentzako lehentasun garrantzitsu bezala aurkezten du, ekonomiaren sustapena baliabide eraginkorragoekin, berdeagoa eta lehiakorragoa izatea. Txosten honek Europar Batasuneko estatuen industria lehiakortasunari buruzko informazioa biltzen du 4 esparrutan bananduta: industria berritzailea, industria jasangarria, enpresari ingurunea eta ETEen politikak. Txostenaren helburu nagusia, EB guztiko industria lehiakortasuna aztertzea da, eta estatu desberdinek lehiakortasuna handitzeko aurrera eramandako politikak aurkeztea.

Bidali mezu elektroniko bidezIdatzi honi buruzko bloga!Partekatu Twitter-enPartekatu Facebook-enPartekatu Pinterest-en


Mendebaldeko gizartearen osasunaren inguruan egun dauden arazoak ez dira gutxi. Horietako hainbatek eta hainbatek elikadurarekin zerikusia dute, garai bateko ohiturak, errezetak eta produktuak geroz eta gehiago baztertzea faktoreetako bat delarik; azkeneko urteetan albo batera geratzen ari direnak suspertzeko etengabeko lanak egiten ari dira. Bestalde, gure herriaren identitatearen ustezko oinarri moduan sukaldaritzak eskuratu duen protagonismoa oso argia da, ia folklore arruntean edota sasizientifikotasun batean erori delarik. Egoera honen aurrean, harrigarria gerta daiteke ikuspegi historikotik egin diren azterketa eskasak. Aspaldiko gizarteen elikadura eta jatekoei buruzko lanak ez dira oso ugariak; aitzitik, hurbilketa batzuk egin badira ere, azterketa sakonak ia hutsaren hurrengo izaten darraite.

1.- Egunerokotasunaren printza batzuk

Elikadurarena propio garatutako gaia baino, jan-edan kontuak beste ikerkuntza alorren menpe gelditu dira gehienetan, besteak beste, jarduera ekonomikoen edota udal-gobernuen eskumenen analisiak egiten dituzten horien baitan (1).

Azken hauen inguruan Oiartzungo udal-aktek hamaika datu eskaintzen dizkigute, eta anitz ikuspegirekin. Garaiko udal-agintariek oinarrizko produktuen hornidura eta salmenta bermatzeko zituzten eskumenei lotuta, hor ditugu xingarra, esnea, arrautzak, ogia, garia, babak, gazta, esnea, bakailaoa, Galiziako sardina, zahia, olioa, ardoa, sagardoa eta bestelako produktuen prezio edo salneurriak arautzeko ebazpenak, hein batean edo bestean urtero errepikatzen direnak.

Gizartearen portaeren esparrutik ere, zenbait informazio lor dezakegu. Ikuspegi oso orokor batek Elizaldeko iturrian arropa, barazki, arrain, pitxar eta bestelako gauzak garbitzeko debekua dugu, etengabean azaltzen zaiguna. Horrez gain, datu zehatzagoak ikusteko aukera ere badago, bereziki XVII. mendearen azken laurdenean. Garai hartan, auzo bakoitzari bere lurretan baratzea jartzeko agindua zuzendu zitzaion, ematen ziren lapurretak ekidin aldera. Agidanez, nahi baino ohikoagoak ziren norberarena ez zen sailetan sartu eta bertako mozkin, fruitu eta uzta bilketak. Hori ikusita, oiartzuar bakoitza ereiteko lurra eta baratzea jartzera behartu zuten 1672an, bertan haziak ereiteko edo, gutxienez, aza, tipula, porru, ilar, babarrun eta bestelako barazkiak landatzeko.

Bakoitzak bere baratzeak izateko agindua (1672) (A-1-2-1, 6 au.)

“…hagan sus guertas sembrando en ellas todo género de semilla o, por lo menos, la berça, çeuolla, puerro, arbeja, alubias y otros géneros…”

Halaber, badira elikaduraren inguruan berrikuntzak islatzen dituzten datuak. Gauza jakina da Amerikak zenbait ekarpen egin zituela (tomatea, patata, piperra), nahiz eta horiek gurean hedatzeko prozesua berehalakoa ez izan. Itsasoz bestaldetik ritsi ziren fruituen inguruan artoak izan du protagonismo nagusia, benetako iraultza ekarri baitzuen. Udal-aktetan bildutako berriak 1678tik aurrerakoak dira, ordurako nahiko hedatua zegoela ematen duelarik (A-1-3-2, 162 au.-at.). Indaba edo babarrunaren kasua bereziagoa da. Oiartzuarrek beraien bizitzetan pixkanak leku handiagoa egiten hasi zitzaizkion. Eta goian 1672ko adibidea jaso badugu ere, zenbait hamarkada igaro behar izan ziren lekale horrek arrakasta erdietsi arte. Data horretako aipuak ez du jarraipen handirik izango eta hamarkada luzeak igaro arte ez zaigu agertuko. Aipu berriak, baina, oso informazio adierazgarria emango digu, bere arrakastari buruzkoa. Badirudi Indietako baba hura urruntzat jotzen zela, gutxi ereinez. Urteak joan, urteak etorri, bere lekua hartzen hasi zen. Hastapenetan mesfidantzaz: 1726ko abuztuan, adibidez, aza, babarrun eta bestelako gauzak saltzeko dituztenak Elizaldeko plazara eraman eta diru truk sal zezatenaren agindua plazaratu zen (A-1-26-1, 246 au.-at.). Handik gutxira, ordea, egoerak oso bestelakoa zirudien. Elizak ale horretatik fruitu ekonomikoak ateratzeko asmoa agertu zuen 1728an, izan ere “babarrunaren fruitua urte gutxitatik hona erein eta biltzen dela, eta ez duela ez hamarrenik, ez hasikinik ordaintzen, berorren auzoek betebehar horietatik salbuetsitzat hartzen dutelarik”; barazki hura geroz eta hedatuago zegoenaren seinale garbia.

Babarrunaren arrakasta (1728)

“que de pocos años a esta parte se siembra y coge el fruto de la aluvia y que no dizma (sic), ni primicia, considerándolo los vecinos de V. S. como essenpta de estas obligaciones”( A-1-27-1, 377 au.-378 au. folk.)

Halako datuez gain, zaila da elikadurari buruzko informazioa udal-aktetan topatzea. Izan ere, ohiko kontu ugari, arruntak zirenak, gizarteak guztiz barneratua zituenak eeta arazorik ematen ez zutenak, oso gutxian aipatzen dira agirietan. Badira, dena den, gaia ikertzeko euskarri interesgarria osatzen dutenak, bereziki ezohiko ekidaldietan prestatuttakoak. Eta horri zukua atera nahian, oraingoa gutiziei leku egingo diegu; ezohikoagoak diren jakiei eta gertakari edo ekitaldi bereziak ospatzeko garaian burutzen zirenei, egunerokotasunean kontsumitzen zena baina gauza bereziagoak topa ditzakegulako.

2.- Modaku bereziak: jaietako gozemateak

Aurreko mendeetan jendeak ez zuen etengabe lan egiten. Orduko hartan ere, jai egunak izaten ziren, gertakari erlijiosoetan oinarritutako edota kristautasunak moldatutako egunetan. Urtean zehar jai egitea aukera ez ezik, derrigorrezkoa izaten zen. Egoera horretan zeuden igandeak eta jai egun orokor edo nagusiak eta azken hauen bezperak. Gauzak honela, gaur izan ditzakegun 117 jai egunekin alderatuta, egoera ez zen oso desberdina. Zenbait ikertzailek egindako kalkuluen arabera, eta tokian tokiko ospakizunak aintzat hartu gabe, Gipuzkoan XVI. gizaldian zerabilten kopurua 100 ingurukoa ziren; eta XVII. mendeko Katalunian, esaterako, teoria eta egunerokotasuna uztartuta, egile batzuek urte erdia (¡?) jai egun zela iradoki dute (2).

Oiartzuni gagozkiola, Corpus egunean dantzariei ematen zitzaien bazkaria dugu. Lerrorik nagusienetan, hauen inguruko berriak aipamen orokorrak dira, zehaztasun gutxikoak. Mariana Zubietak hartutako lanen berri dugu; 1679an, adibidez, 36 laguni jaten eman behar izan zien eta bi urte beranduago, berriz, ezpata-dantza burutu zuten 51 gizoni (A-1-3-3, 97 au.-98 au. eta A-1-4-2, 143 au. ).

Herriko jairik nagusienetakoak Done Ezteberi lotutakoak ditugu. Alde batetik, santuaren beraren eguna, abenduaren 26an ospatzen zena, eta, bestetik, bere gorpua aurkitu zenekoa, Done Ezteberen Aurkikuntza zeritzona, abuztuaren 3an ospatzen zen. Udako giro goxoan izanik, ospakizunak dibertigarriak antolatzeko aukera ematen zuen jai horrek, nagusienak zezenketak eta antzara-jokoa izaten zirelarik. Zezenketak ikusteko oholtzan esertzen ziren autoridadeei askari edo mokadu bat ematen zitzaien, gozemate izenekoa.

Izenak berak dioen bezala, gozoa zen, zapore horrek garai hartan zuen ospe eta sonaren seinale. Martin Ibarburu Aranederrak, 1713ko zezenketetarako, gozokiak eta frutak eskaintzeaz gain, Tolosatik bi arroa elur ekarri zituen eta, halaber, bi zezenketan zehar oholtzan izan zirenei zahagi bat ardo eta azken zezenketaren ondoren dantzan atera zirenei edatekoa ere eman zien.

Martin Ibarburu Aranederrak 1713ko zezenketetan egindako ekarpena

“traer de la villa de Tolossa una carga de niebe (…) un pellejo de bino en las dos funciones y en dar refresco a los que salieron en la danza…” (A-1-16-2, 143 au. )523 mm x 370 mm

Datuak bost urte berandoagu zertxobait aberatsagoak dira (A-1-18-2, 162 au.-at.). Elurrarekin batera, lehenengo zezenketarako 14 libra bizkotxo ekarri ziren, baita 20 libra (10 kilo inguru) udare ere, gehi antzara-harrapaketan parte hartu zutenentzako edatekoa. Oso antzekoak dira Manuel Lekuonak 1730eko zezenketetan izandako elikagaien gastuen kontzeptuak: Tolosatik ekarritako zama bat elur, bizkotxoak, lau arroa ardo (gozematean eta alero-dantzan hornitutakoa), baita udareak ere; azken hauek 1718an gastatu ziren baino dezente gehiago izan ziren, 56 libra, hain zuzen ere (A-1-29-1, 230 au.-at. ).

1729an Marina Antonia Aristizabal arduratu zen zezenketa egunetan askaria eta gozematea emateaz, bizkotxoak, gozokiak eta “esponjak” (uretan sartzen ziren zapore eta kolore anitzeko azukre-koxkorrak) banatu zituelarik (A-1-28-1, 210 au.-210 at.). Bestalde, 1741ean, Maria Antonia Ariztizabalek freskagarri, gozemate edo mokadurako bizkotxoez gain, “marquesote” edo markes-opilak izenekoak ere jarri zituen (A-1-40-1, 206 au. ), hau da, erronbo formadun opilak, arroz- edo arto-irinez, arrautzez, azukrez eta bestelako osagaiz eginak eta labetuak.

Urtsula Unsein edo Unsain ardo-tabernari eta sagardo ekoizleak (3) 1721ko (A-1-21-1, 372 au.-at.) bi zezenketa egunean emandako askariak aurrekoak baino itxurosoagoa zirudien. Eta horiek gozotik bazuten ere, bestelako gutiziak txestatzeko aukera izan zen: oilaskoak, oilandak, urdaiazpikoa, arrautzak, fruta, esponjak, bizkotxoa, elurra, ardoa, baita espeziak eta garia ere. Jakina, horiek nolabaiteko prestaketa izan behar zuten eta Urtsula bera izan zen arduradun, hori egiteagatik 20 errealeko lansaria jaso zuelarik: “por la ocupazión y trauajo que a tenido en dichos días en disponer dichas colaciones”.

Adibide bereziagoak ere ikus ditzakegu, sortzez Asteasukoa zen Matias Ramirez Arellano botikari-maisuarena, kasu. Bailarako botikari moduan izendatu zuten 1729 urtean bertan, zezenketen bi egunetan gozematearen edariak prestatzeaz arduratu zen, osagai modura limoiak, almendrak, azukre txuria, kanela eta meloi- eta kuia- edo kalabaza-haziak erabiliz (A-1-28-1, 208 au.-at.). Ziurrenik, denak batera nahastu baino, freskagarri edo azukre-ur desberdinak egingo zituen, edo agian esne-edariak, almendrarekin egindakoak bezala.

3.- Eliz agintarien bisitak, oturuntza berezien lekuko

Ohiko edo aurreikusitako ekitaldi horiez gain, gizarteak ezustean harrapatzen zituen edo ezohikoak ziren gertakari eta ospakizunei ere aurre egin behar zien. Hauen artean, gotzainak edo bere ordezkariek elizbarrutiko artaldera egindako urteroko bisitak ditugu, artzainak bere elizatarrek zituzten ohiturak ortodoxia katolikora moldatzen ziren ala ez ikusteko. Ez ziren beti burutu, baina egin zirenetan, gaiari buruzko informazio ugari ematen digute, askoz zehatzagoa.

Jan edo edari urritasuna ez zen ohiko kontua zenbait kasutan, hamaika hizkuntzatan dauden esaera zaharrek erakusten duten bezala. Garaiko testuinguru kulturalak ere laguntzen zuen, oturuntzak botere, ahalmen eta aberastasunaren lekuko gisa erabiltzen baitziren. Asko zen mahaigaineratzen zena, ahalik eta ugarien, anitzen, ezohikoen eta itxuraz prestatukoena izateko asmoz, beti ere norberaren aukeren edo testuinguru sozialaren arabera. Oiartzunen bizi zen gehiegikeriak oso handia izan behar zuen XVII. mende amaierarako eta udal-zorroari zekarkizkion gastuak hagitz handiak zirela ematen du; horren begibistakoa, ezen mugatu beharra sentitu baitzuen udalbatzak. Hala, 1675eko martxo urrun hartan, bisitariaren bisitan sortutako gastu handiegien ondorioz, ordutik aurrera horiek neurriz kalkulatu zitezela adostu zen, bisitariarekin doazen pertsonak murriztuz eta artzapez-barrutia osatzen duten beste herriekin gaiaren inguruan bilera bat izateko (A-1-2-2, 7 at.-10 at., 2. foliazioa).

Nolanahi ere, bisita horiek ekitaldi bereziak izaten jarraitu zuten. Orain arteko akta-liruburetan ez dugu anitz adibideren berri, baina kualitatiboki ematen diguten informazioa oso ikusgarria da. Eta datuak hobeto ulertzeko alderaketa bat egitea beharrezkoa balitz ere, horiei begirada txiki bat emateak, ia edozer gauza urteko edozein unetan lor dezakegun honetan, bestelako errealitate, moda, joera eta gustoekin harremanetan jartzen lagunduko digu.

Esan bezala, euskarri dokumentalak ez dira oso ugariak, aitzik, bi erregistro besterik ez ditugu, 1701ekoa eta 1715ekoa (hurrenez hurren, A-1-11-1, 276 au.-278 at. eta A-1-17-1, 163 au.-164 au.). Lehenengoan, Juan Ierobi Amolatz eta Pedro Albiztur benefiziadunek bistialdian izandako gastuak aurkeztu zituzten, guztira ia 1.980 erreal inguru. Bigarren adibidea 1715ekoa da, eta Pedro Aguado Iruñeako gotzainaren bisitaldiaren ondotik sortu zen. Gastuak ia bikoitza dira, 1.990 erreal eta, informazioa ere ugariagoa.

1701eko gotzainaren bisitan izandako gastuen zerrenda

Agiriek eskuratutakoaren berri ematen digute, bereziki elikagaiei dagokienez, baina bestelako gastu batzuk ere azaltzen zaizkigu: zelabere eta zamarientzako pentsua, ikatza, hegaztientzako artoa eta abar. Batzuetan erositakoaren kopuruak azaltzen dira, baina ez beti, hainbatetan gastuaren zenbatekoa bakarrik dugularik. Alabaina, garai haietako ospakizun berezietan zernolako gauzak jaten ikusten laguntzen digute.

Lehenengo eta behin, barazkien urritasuna aipatu beharra dago. Oso eskasak dira aipatzen direnak, garaiko pentsamoldeari jarraituz. Hamaika plateretan oinarrizko osagaia osatuko balukete ere, protagonismo nagusirik ez zuten eta, halaber, asko eta asko egunerokotasunean kontsumitzen ziren.

Haragiei dagokienez, alde batetik txerrikiak ditugu eta, bestetik, bestelako okela, normalean behi eta ahariarena. Urdearen aprobetxamendua modu ugaritan agertzen da, 1701ean produktu gehiago zerrendatzen direlarik. Hala, bi urteetan ageri zaizkigun urdaiazpiko, xingar edo urde-gantzaz aparte, solomo, saltxitxa eta 13 libra edo 7 kilo inguru urde belarri eta hankak aipa daitezke.

Hegaztiak ziren honelako otoruntza berezietan protagonismo aipagarria zuen produktuetako bat. Etxeko oilo, oilanda, oilasko edo kapoiak ugariak ziren: 27 oilo eta 36 oilanda aurkeztu ziren 1701an, eta 8 oilo, 4 oilasko eta 27 oilanda hurrengo bisitan. Hauei, usakume edo usapalek, galeperrek eta eperrek laguntza handia ematen zieten, horietako hainbat Frantziatik ekarriz. Ildo nagusietatik harago, bi urteen artean desberdintasunak ikus daitezke: 1701ean oiloak, usatortolak (6 ale), galeperrak (24 ale) eta eperrak (2) dauden bitartean, hurrengo bisitaldian benarrizak eta birgalkatutako ahateak (“patos repastados”) aipatzen dira, kopurua zehazten ez bada ere. Bestelako ehizari dagokionez, ez du ematen asko eskaini zenik, eta multzo horretan sar daitezkeen animaliei dagokienez, soilik lau pare untxi ditugu, 1701ean.

Arrain eta itsaskiak, berriz, lehenengo bisitan amuarrainak eta “itsasoko arraina eta txirlak” aipatzen dira, baina pentsa daiteke halako kontzeptu orokor baten barnean 1715eko ospakizunetan aipatutako mihi-arrain, barbarin, legatz, korrokoi eta izokinak ere bazeudela, edo horietako batzuk, bederen.

Horiek guztiak edariz blaitzen ziren. Oraingoan ere, 1715eko erregistroa aberatsagoa da. Ardoa da benetako protagonista, arruntagoa gerta zitekeen sagardoaren kaltetan; azken edari honek ez zuen lekurik izan 1701an; 1715ean, aldiz, 100 pitxer ardo baino gehiagoren aldean, 4 pitxer sagardoak hutsaren hurrengoa dira. Jatorri ugaritako ardoa azaltzen zaigu: ardo beltza, Tuterakoa eta “Puerto”koa (Oporto? Puerto de Santa María?). Ardo txuria, 1701an bakarrik aipatzen dena, Malagan egindakoa zen. Halaber, ardo zaharra eta Kanarietako ardoaren berri ere badugu. Postre garaitan, berriz, mistela izan zen produktu nagusia, ginga-mistela, hain zuzen ere; bai zuzenean Hondarribitik ekarritakoa zein Bailarakoa bertakoa, kanpotik ekarritako gingen bidez ekoiztutakoa.

Jakirik kuttunenetakoak, garaiko modari jarraituz, gozoki eta fruitu lehorrak ziren; benetako gutiziak, eta eskaintza anitza osatzen zutenak. Kategoria honetan sar ditzakegu azeitunak, limoiak, udareak edo aranak bezalako fruituak, intxaurrak edota 1715an aipatzen ez diren almendrak eta orejoiak eta, jakina, prestakuntza handiagoa zekartzen jakiak. Esnegainak bi urteetan ikusten ditugu, baina txokolatea ere. Azken honen beharrak nabarmen egin zuen gora 1715ean, 1701ean eskatutako 9 librak 27ra igaro baitziren. Bestalde, elurra eta grageak edo koloretako konfite oso txikiak ez dira 1715ean azaltzen, ezta bizkotxotzarra ere, baina hala eta guztiz ere, mota ugaritako gozokien berri dugu: almidoia, jaleak, gozokiak, tartak eta bizkotxoak.

Aipatutako guztiari laguntza emateko osagaien berri ere badugu: garia, arrautzak, arroza, gatza, azukrea, esnea, gurina, olioa eta espeziak. Azken hauetan azafraia, kanela eta piper-beltza ageri dira lehenengo bisitan, 1715ean mostaza gehitzen zaielarik

Gotzainaren edo bere ordezkariaren etorrera gertakari bereziak ziren. Agintari garrantzitsu bati behar den moduko egonaldia erraztu behar zitzaion. Erantzun aproposa emateko, baliabideak bilatu behar ziren, Bailaran bertan, zein bertatik kanpo. Bigarren bisitaran hornitzaile oiartzuarren berri zehatzak dugu, bereziki etxeko hegaztiei dagokienean: Maria Barbara Esteberenak, Luis Ardozek, Maria Felipa Oiartzabalek, Angela Berrotaranek, Etxeandia izeneko batek, Ibarburutxipikoek, Austegiren emazteak edota Zuloaga errotan bizi zirenek beraien ekarpena egin zuten. Azkenik, gorago aipatutako Urtsula Unseinek ere, oraingoan ardo-ekarpena egin zuen, bai Oiartzungo egonaldirako 65 pitxerrak zein beste 10 gotzainak ondoren egin behar zuen Goizuetarako biderako.

1715eko gotzainaren bisitan izandako gastuen zerrenda523 mm x 370 mm

Baina esan bezala, Oiartzundik kanpo ere bazegoen zer hautatua. Barbara izeneko emakume batek, adibidez, Donostiara bidaia egin zuen, 1715an, oturuntzarko txokolatea bertan egin zedin. Urumeako hiribildua postreak eskuratzeko leku aproposa izan zen, bertakoa zen Juan Mendinuetaren etxetik 12 libra gozoki ekarri baitziren. Gutizia horiez gain, produktu bereziagoak ere bertatik edo bestelako portuetatik ekarri ziren: Esteban izeneko gizon bat Donostiara joan zen Kanarietako ardoa hartzera, eta azafraitan lau erreal gastatu ziren han. Hondarribian ere begirada jarri zen, 2 ginda-mistela botila bertatik ekarri zirelarik. Bi emakumek izokinak ekartzeko ardura hartu zuten, nondik eskuratu zituzten ez badakigu ere; akaso Bidasoatik edo artean ibilgua aldatu gabea zuen Urumea ibaiko osiñ famatuetatik.

Moja edo lekaimeek betidanik postreak eta gozokiak prestatzen zuten dohain eta sonak ere, lekua du oraingo dokumentuan. Horren lekuko dira Donostiako San Bartolometik ekarritako 4 tartak eta 6 libra bizkotxoak, baita Errenteriako Agustindarrengandik lortutako 12 libra bizkotxoak ere. Gozokiez harago, bestelako jakiak ere kanpotik eskuratu ziren.

Hegazti arruntak Bailaratik zetozen bezala, eskualde urrunagoetatik iritsi zirenen berri ere badugu. Esparru horretan Frantziak egundaino mantendu duen ospea aurreko mendeetan zuela ikus dezakegu Oiartzungo agirietan. Bai 1701 zein 1715eko bisitetan, erresuma hori hegazti-hornitzaile suertatu zen. Bertatik ekarri zituzten eper, galeper, usapal eta usatortolak, zelaberez zein gabarraz, pasaporte edo igaro-baimena lortuta.

Nola prestatu ziren, mahaian nola zerbitzatu ziren eta mahaia bera nola egituratu edo apaindu zen, ez dakigu. Egungo ikuspegiak ere ez digu balio, ez zapore edo prestakuntza aldetik, ezta ordenean ere. Izan ere, sarrera gisa gingak, fruitu lehorrak edo natillak zerbitzatu zitezkeen. Postreetan, ohikoak gerta dakizkiguketen marmelada, gazta, fruitu, kontserba edo grajeekin batera, azeitunak daude. 1701ean ez bezala, oraingoan, gutxienez, badakigu azukrez betetako bi kutxetatik bat, ginga-kontserba egiteko erabili zela; bestea, berriz, limonada egin eta sukaldariaren beharretarako.

Izan ere, esparru horretan isilasuna nagusia bada, badugu hori prestatzeko propio kontratatzen zen jendearen berri: 1701ean Graziana gisatzailea azaltzen zaigu izen bakar moduan, sukaldean lagundu ziotenen aipamen orokor bat besterik ez dugularik. Azken hauen artean 24 erreal banatu ziren bitartean, Grazianak 40 eskuratu zituen. Bigarren bisitaldiaren elikagaiei dagokienez, sukaldean aritu ziren emakumeen inguruan ere, berri gehiago eskuratu ditugu: “las mugeres que siruieron en la cocina”. Guztira 68 erreal gastatu ziren: horietatik 20, Maria Josefa sukaldariarentzako izan ziren. Hamarkada bat luze lehenago Grazianak kobratu zuenaren erdia eskuratu bazuen ere, bera izan zen arduradun nagusi, soldatan bertan argi ikus daitekeen moduan: laguntzaile izan zituen Urdinolako neskamea, Mari Gurutzeren alaba, Fausto Zuaznabar bikarioaren eta Frantzisko Oiartzabal benefiziodunaren neskame bana, Katalina Etxebeste eta Ana Lopez Esteberenari, aldiz, bakoitzari 8 erreal banatu zitzaizkion.

(1) Salbuespen baterako, ikus ARIZAGA BOLUMBURU, B.: “La comida en Guipúzcoa en el siglo XV”. In: Homenaje a J. I. Tellechea Idígoras. BEHSS, 16-17 (I) (1982-1983), 176-194 orr. Jarduera ekonomikoen azterketari lotuta, ikus ARAGÓN RUANO, A.: La ganadería guipuzcoana durante el Antiguo Régimen. Bilbao: EHU-UPV, 2009 eta egile beraren Abeltzaintza Oiartzunen XX. mende hasiera arte. Oiartzun: Oiartzungo Udala, 2013. Lerro hauetan zehar esango ditugunentzako, ikus María de los Aángeles PÉREZ SAMPER ikertzaileak burututako lanak, zeinak gaiaren inguruan argitalpen ugari dituen. Ikus besteak bestea, “Fiesta y alimentación en la España moderna: el banquete como imagen festiva de abundancia y refinamiento”. In: Espacio, Tiempo y Forma. Serie IV, Historia Moderna, 10 (¡997), 53-98 orr. edota “Espacios y prácticas en el siglo XVIII: tertulias, refrescos y cafés de Barcelona”. In: Cuadernos de Historia Moderna, 26 (2001), 11-55 orr.

(2) Ald. DÍEZ DE SALAZAR, L. M.: Ferrerías en Guipúzcoa (Siglos XIV-XVI), vol. 1: Historia. Donostia: Luis Haramburu, 186-190, bereziki 188 orr., eta KAMEN, H.: Cambio cultural en la sociedad del Siglo de Oro. Cataluña y Castilla, siglos XVI-XVII. Madril: Siglo XXI, 1998, 162 orr.

(3) Urtsulak, 1729 eta 1731 artean udaletxeko tabernaren arduradun izan zenak, bere bizibidea aurrera ateratzeko izan zuen esparru kuttunetako bat gertakari desberdinak ospatzeko antolatzen ziren ekitaldiak zirela ematen du. Nahiz eta bereziki ardo ematen jardun, udalbatzaren aginduz zenbait egoeratan jan-edana edota ostatua ere eman zituen, hala nola, udalak kartzelaratutako presoei, Bailararen negozioei lotuta beraien lana egitera zetozenei (1722, 1729, 1735 edota 1736 urteetan), baita 1723an izandako Elisabet Orleanskoaren igaroaldian edota 1732an, Oran eta Ceutako garaipenei gorazarre egiteko antolatutako ospakizunetan. Horrez gain, udalak bere zamariak eta garriolari-zerbitzuak ere aprobetxatu zituen.

Oiartzun

Telefonoa: 943 39 28 71

Email: info@ereiten.eus

Helbidea:

Koldo Mitxelena plaza, 7 - solairuartekoa A

20100 Orereta

Lege Oharra

Cookien Politika

Diseinua eta Garapena: TaPuntu

Webgune honek cookie-ak erabiltzen ditu, zure nabigazioa errazteko eta analisi estatistikoak egiteko. Informazio gehiago nahi baduzu, kontsultatuAdos

Privacy & Cookies Policy

Close

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.

Necessary

Necessary

Always Enabled

Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.

Non-necessary

Non-necessary

Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.


zenbtz. orok. Oro, guztia (bakarrik agertu behar du, ez izen-multzoari lagunduz). Dena galdu da. Liburu horiek denak irakurri ditu.


Instagram oinarri hartuta, hango eta hemengo gazteek euren egunerokoan (lagunartean, parrandan, kirolean, ikasketetan, txantxetan…) erabiltzen dituzten eta sortzen dituzten esamoldeak mundu birtualean zabaldu nahi dira.

Euskaraz esan daitekeena euskaraz esatea da ekimenaren helburua. Eta aldi berean, modu dibertigarrian euskal esamoldeei bultzada ematea. Ekimena azaroaren 8an hasi zen eta 29an amaituko da. Astero erronka berri bat abiaraziko da, eta gai zehatz bat proposatuko da. Parte hartzaileek, gai horri lotutako esamolde bat aukeratu eta gehienez 20 segunduko bideoa egin eta Instagramera igo beharko dute #botaba traola erabilita.

Atsegin dut gehien dituztenen artean epaimahai batek erabakiko du asteko bideo irabazlea. Sarien artean honakoak egongo dira: argazki-kamerak, diseinuzko egurrezko betaurrekoak eta taldean egiteko abentura askotariko esperientziak. Horrez gain, lehiaketara aurkeztutako bideo guztien artean epaimahaiak irabazle nagusia izendatuko du amaierako sari nagusirako: lau lagunentzako bidaia Europako hiriburu batera.

Dida irrati-saioan asteko jarraipena egingo diote lehiaketari eta Facebook eta Twitterren ere jarraipena egingo dute.

Egitasmoaren inguruko informazio dena hemen.

Ikusi hemen Aritz Adurizek, Zuriñe Hidalgok eta Alex Sarduik erronkarako egin duten bideoa.

Aurreko bidaleta Deustualdeko hizkuntza-ohiturak iraultzeko 11 egun! Hurrengo bidalketa IV. Bizkaidatz Txikia Lehiaketan parte hartzeko azken egunak


Errezilgo Sagar Astea azken txanpan sartua da dagoeneko, hainbat hitzaldi eta ekitaldi antolatuta. Horien baitan, Xabi Izagirre Elikaguneko sukaldariak hiru orduko sukaldaritza ikastaroa eskaini zuen Erniope elkartean.

Herritar ugarik parte hartu zuten ikastaroan. Ohikoa den bezala, Errezilgo Ibarbia sagarrarekin egindako errezetak izan ziren protagonista. Parte hartzaileek adi jarraitu zituzten Izagirreren azalpenak.

https://www.diariovasco.com/tolosa-goierri/xabi-izagirre-sukaldariaren-20191201003140-ntvo.html

Prev

Next

© 2018 Errezilsagarra.eus | Lege oharra

Cookie-ak erabiltzen ditugu nabigazio esperientzia hobetzeko eta gure zerbitzuak eskaintzeko. Nabigatzen jarraitzen baduzu, ulertuko dugu horien erabilera onartzen duzula.Ados Gehiago irakurri


Ospitale psikiatriko eritasun psikikoak dituzten pertsonak artatzen dituen ospitale mota da. Normalean ospitale monobalente moduan funtzionatzen da. Historikoki eroetxeen ondorengoak dira.

Texasko Austin State Hospital, psikiatrikoa

IX. mendean arabiar herrialdeetan bimaristan izeneko ospitaleak eraiki arren, tabu kulturalak zirela eta paziente psikiatrikoek ez zuten inolako tratamendurik hartzen. Philippe Pinel frantziarrak lehendabizikoa izan zen gaixoak tratatzen eta harrezkero eroetxeak ospitale bilakatu ziren.


Usue Pastor: “Diputazioa eta egoitzetako enpresak eskutik helduta doazen lagunak dira” - Jalgi hadi plazara

Hasiera » Ekonomia » Usue Pastor: “Diputazioa eta egoitzetako enpresak eskutik helduta doazen lagunak dira”

Eka07 0

Usue Pastor: “Diputazioa eta egoitzetako enpresak eskutik helduta doazen lagunak dira”

Atalak: Ekonomia, Gizartea

Usue Pastorrek itxaropena du gizarteak eta erakundeek egoitzen kudeaketa ankerrari helduko diotela.

Barakaldoko Vitalitas Santa Teresa zahar egoitzan egiten du lan Usue Pastorrek. Alde batetik, optimista da, esperantza duelako pandemia inflexio puntua izango dela egoitzen kudeaketa ankerrean. Bestetik, etorkizun hurbil iluna usaindu du bere egoitzan. Vitalia enpresak erosi berri ditu akzio gehienak, eta hilabete gutxitan langileak estutu eta egoiliarrak okerrago artatzeko aukera izan du. Diputazioa eta enpresa pribatua eskutik helduta doazen bi lagun moduan irudikatzen ditu. Lehenengoak ‘zama’ bestearengan utzi du eta bigarrenak errentagarritasuna atera dio.

Lau erabiltzaile hil dira COVID-19an positibo emanda eta hiru langilek ere positibo eman zuten testean. Ez da gehien zigortutako egoitzetakoa. Hala ere, 30 egoiliar bigarren solairuan bakartu behar izan zituzten, kutsatzeko arriskuan egonak zirelako.

Usue Pastorrek gauez egiten du lan. Laguntzailea da berez eta gaur egun egoitzako bost solairuetako arduraduna da. Solairu bakoitzeko laguntzaile bat egoten da gauean adinekoak zaintzeko. Otsailera arte 200 bat egoiliar zituzten, solairuko 40 inguru. Ez daukate, ez mediku, ez erizainik. Diputazioak ez die halako exijentziarik ezarri.

COVID garaian baliabide berberekin

Ez dute inolako laguntza gehigarririk izan osasun krisiari aurre egiteko. Martxoaren 14-15ean Pastorrek zuzendariari prebentzio neurriak hartzeko eskatu zion, alegia, hobe zuela birusa ez sartzeko bitartekoak jartzea, birusa etxe barruan zegoela kudeatzea baino. Hala esan zion zuzendariak: “Emaidazu irtenbide bat”. Eta Pastorrek: “Solairu bat prestatu kutsatuak bakartzeko; langile gehiago kontratatu; eta maskarak langile guztiontzat”. Lehenengo eskaera baino ez zuen bete. Diputazioak ez zien eskatu beste biak betetzea, eta gainera, Pastorrek dio nahiko lan bazutela Foru Aldundiak bidalitako protokoloa interpretatu eta betetzen. Bitartean, maskarak bigarren solairuko langileek baino ez zituzten, berrerabili ezin ziren musukoak behin eta berriz janzten ari ziren. Ez zuten langilerik kontratatu eta oso haserre hitz egin du horren harira entzundakoaz: “Hedabideren batean irakurri edo entzun nuen Bizkaiko Foru Aldundiak egoitzak behartuko zituela errefortzuak kontratatzera. Ez da hala izan! Egoitzak kudeatzen dituzten enpresek ez dute inolako obligaziorik izan jendea kontratatzeko. Diputazioak berak esan ez zuen bada erresidentzietan nahikoa langile zegoela!”.

Osasun krisia baino lehen korrika ibiltzen zirela dio Pastorrek eta COVID-19 garaian are gehiago. Bakartutako erabiltzaileak zerbitzatzea konplexuagoa izan da, gelaz gela ibili behar izan dutelako: “Esan daiteke langileek lorratzak utzi dituztela korridoreko hainbat tokitan, hainbeste aldiz joan eta etorri dira bide beretik egunean zehar!”.

Foru Aldundia eta enpresa hildakoak gainetik kendu nahian

Pastorren iritziz, arazoa ez da COVID-19ak egoiliarrak hil izana, baizik eta langile nahikoa ez daukatela, erizainik ez dutela, eta horrela dauden egoitzei, enpresei, inork ez diela ezer esan: “Foru Aldundiak ‘zama’ gainetik kendu du egoitzak enpresa pribatuen esku utzita eta enpresek ‘zama’ negozio bihurtu dute. Egoiliarrak ez dira ‘zama’. Egoiliarrak jabetzen dira gizarteak zer egiten uzten dien enpresei”.

Osasun krisi garai honetan gauza asko azalera atera direla ados badago ere, sektoreko emakume prekarioen errealitatea nekez agertzen dela dio: “Lehenengo minututik telebistan ikusi ditugu Nissango eta Alcoako langileak. Gu noiz? Greba luzea egindakoak gara! [378 eguneko greba egin zuten 2016 eta 2017 urteetan]. Gainera, orain jomugan gaude. Diputazioa eta enpresak bonba, alegia hildakoak, gainetik kendu nahian dabiltza”. Bokazioz lana egin beste erremediorik ez dagoela dio, bestela ezin dela jasan: “Funts putreek pagotxa ikusi dute. Ankerrak dira, kanibalak”.

Osasun krisiak zerbaiterako balioko du?

Optimista izan nahi du eta bihotz-bihotzean espero du balioko duela zerbaiterako. Negarrez hasi da ondokoa kontatzerakoan: “Egoiliarrek laguntza behar dute, erakunde publikoek ezin dute bestaldera begiratu. Langileok hustuta gaude eta ezertarako ahalmenik gabe sentitzen gara. Zerbitzu soziosanitarioak errentagarri direla entzuten ari gara! Ileak tente jartzen zaizkit. Adinekoak ezin ditugu utzi errentagarritasuna bilatzen duten pertsonen eskuetan, eta gainera, diru publikoarekin. Lotsagabeak dira! Paseoak mugatzen dizkiete erabiltzaileei, komunean eserita zenbat denbora egongo diren kontatuta daukate, ohetik nahi ala ez nahi noiz jaiki behar duten esaten dute…”.

Enpresak emakumeen bihozberatasunaz eta sakrifiziorako gaitasunaz baliatzen direla baieztatu du: “Zuzendariari esango diozu ez daukazula denborarik egoiliarrak ohetik altxatzeko, baina beraiek badakite ez ditugula utziko ohean, denak altxatuko ditugula azkarrago edo motelago”.

Eta baikortasunez bukatu nahi du: “Sindikatuek eta gizarteak gobernuak estutu behar dituzte. Nahiko nuke pandemia inflexio puntua izatea, desio dut hau dena aldatzea, baina agian zartako ederra hartuko dut. Beraiek merezi dute eta guk, langileok, ere bai”.

Langileak ez kontratatzeko arrazoi bat

Otsailean 200 egoiliar zituzten eta orain 160 bat izango dira. Batzuk senideek etxera eraman zituzten eta beste batzuk gripeak eraman zituen. Etxera joandakoak, hildakoak eta erabiltzaile berriak hartzeko debekua kontuan hartuta 40 egoiliar inguru gutxiago dituzte. Zuzendariarentzat arrazoi garrantzitsua langile gehiago ez kontratatzeko. Maiatzaren lehen erdian batzuei oporrak ematera ausartu zen, “eta kaosa izan zen gurean. Langile bakarra hamabost egoiliar ohetik altxatzera iritsi zen”.

Mehatxuka ibili beharra

Lan osasunera deitu zuen Pastorrek. Lau positibo zituzten egoiliarren artean eta maskarak bigarren solairukoentzat baino ez zeuden. Testak egitea nahi zuten. Ez zuen erantzunik jaso lan osasunean. Familiako medikuari deitu eta kontatu zion zein egoeratan zeuden. Hark aholkatu zion langile guztiak norbere familiako medikuarengana joatea. Halaxe egin zuten eta kolpera hogei langileri baja eman zieten, batzuk arrisku taldekoak zirelako eta beste batzuek positibo eman zutenekin lan egin zutelako. Panorama ikusi zuenean, hala esan omen zuen zuzendariak: “Hau eutsiezina da! Ez zaitezte joan medikuarengana, mesedez!”. Hogei bajaren ondoren lan osasunetik deitu zuten egoitzara.

2019ko abenduan bazkide berria, gehiengoa bereganatu duen enpresa, Vitalia, sartu zen egoitzan. Pastorrek dio martxoaren 30era arte desagertuta egon zela, harik eta gure solaskideak mehatxu egin zien arte hedabideetara joko zuela.

Vitaliarekin ez dute itxaropen handirik

Enpresa berriak erabiltzaileentzat eta langileentzat onurarik ekarriko duen esperantzarik ez du, langile kopurua ahalik eta gehien estutuko dutela uste du, dagoeneko hasiak dira: “Osasun krisia baino lehen garbitokian langile murrizketak egin zituzten eta iritsi ezinik ibili ziren. Birusa etorri denean murrizketa bertan behera utzi behar izan dute. Jubilazioak ez dituzte kontratu finkoez ordezkatzen, hainbat hilabeteko kontratuak egiten dituzte eta etengabe langile berriak hartu: “Laster ia langile talde osoa ezezaguna izango da”. Dena begiratzen dute. Elikagaietan marka merkeagoko produktuez ari dira ordezkatzen lehengoak. Egoiliarrak ‘moko finekoak’ direla esatera iritsi dira.

Duela hamalau urte ireki zituen ateak zentroak eta Pastorrek dio Diputazioaren exijentziek etengabe behera egin dutela. Ikuskaritzak egiten duen lanaz oso kritiko hitz egin du: “Aurrez deitzen diete zentrokoei ikuskaritza egitera doazela. Hori ez da ezusteko ikuskaritza! Ordurako dena prest izaten du zuzendaritzak. Zergatik ez dira etortzen 7:00etan, ezin iritsian egoiliarrak ohetik altxatzen ari garenean? Zergatik ez dira etortzen 20:00etan, afaria eman eta oheratzen hasten garenean?”.

Iruzkina idatzi Utzi erantzuna

Zure e-posta helbidea ez da argitaratuko. Beharrezko eremuak * markatuta daude

Iruzkin *

Izena *

E-posta *

Webgunea

Gorde nire izena, emaila eta webgunea bilatzaile honetan komentatzen dudan hurrengorako.

Δ

Gune honek Akismet erabiltzen du zaborra murrizteko. Ikusi nola prozesatzen diren zure erantzunen datuak.

Onintza Irureta

Euskara kontuak ditut hizpide Argia aldizkarian, eta blog honetan ere, euskara etengabe plazara atera dadin saiatuko naiz. Betaurreko matxistak eranzten ere saiatuko naiz eta emakumea txokotik plazara ekartzeko ahalegina egingo dut.

Bilatu:

Azken bidalketak

“Amak esan zuenean bakarrik zegoela, ulertu nuen berriz ikasi behar nuela bengalera”

Pandemiak batuko ote ditu pentsionistak, zahar egoitzetako senideak, sindikatuak, emakume migratzaileak…?

Iñaki Lasagabaster: “Nork agindu dezake zahar etxeko egoiliarra logelan itxita uztea?”

Ana García Mendoza: “Adinekoa menpekoa denean, guk erabakitzen dugu dena bere ordez”

Amaia Álvarez: “Medikuari egunero esaten nion uzteko ama bisitatzen, bazihoala, eta berak ezetz”

Iruzkin berriak

Ekhi Mandiola(e)k Amaia Álvarez: “Medikuari egunero esaten nion uzteko ama bisitatzen, bazihoala, eta berak ezetz” bidalketan

Kontxi Azkoaga(e)k Amaia Álvarez: “Medikuari egunero esaten nion uzteko ama bisitatzen, bazihoala, eta berak ezetz” bidalketan

Madalen Ibañez(e)k Amaia Álvarez: “Medikuari egunero esaten nion uzteko ama bisitatzen, bazihoala, eta berak ezetz” bidalketan

Kontxita Beitia oyarbide(e)k Madalen Ibañez (Gipuzkoako Senideak): “Birusak jo ez dituen egoiliarrak ‘hil’ egin dira bi hilabetez gelan bakartuta egonda” bidalketan

Nathalie(e)k Guillermo Perea: “Murgak eta Artolazabalek esan behar dute zergatik abandonatu dituzten adinekoak egoitzetan” bidalketan


Pedro Asua Zubiaur miliziano galdakoztarra 1938an fusilatu zuten Jakan eta bere gorpuzkiak hobi komun batean ehortzita egon dira orain arte. Asuaren senide batek duela urteak bere osaba handia non lurperatuta zegoen jakin nahian hasitako bide luzearen ondoren, Asuaren familiak atseden hartu du, bere gorpuzkiak Galdakaora ekarrita.

Ikerketa askoren eta lan handiaren ondoren, lortu du Asua non lurperatuta zegoen jakitea, Jakako hilerrian lokalizatzea, desobiratzea eta bere herrira, Galdakaora, ekartzea. Are, zirkulu bat itxi da, poetikoki bada ere, bere lurrak zirenetara itzuli baitira gorpuzkiak. Elexaldeko lur zati handi baten jabe zen bere familia, orain hilerria dagoen lekua eta ingurua barne, eta oinordekotzan jasoko lituzke gorpuzkien atseden leku izango den Elexaldeko lur eremua.

Ez hori bakarrik: Inguru horietan kolunbario bat eraikiko da eta Asuarenak izango dira bertan gordeko diren lehen gorpuzkiak. 1936ko Gerran hildako gudari eta milizianoek izango dute lekua oroimenaren eta duintasunaren kolunbario horretan. Burdin Hesiak zeharkatzen duen eremuan kokatuta, gerra hartan estrategikoa izan ziren lurrak izango ditu kokaleku kolunbarioak, Iñigo Hernando Arriandiaga Galdakaoko alkateak eta Jose Antonio Rodríguez Ranz Eusko Jaurlaritzako Giza Eskubide, Memoria eta Lankidetzako sailburuordeak jakinarazi dutenez. Hain zuzen, bi instituzioen arteko akordioaren emaitza izango da kolunbario berri hori.

Asuaren gorpuzkiak aurkitu eta bere lurretara itzultzea ere elkarlan handi baten emaitza izan da: Galdakao Gogora talde memorialistikoa duela urte asko hasi zen 1938an fusilatu zuten herrikidearen arrastoen bila. Duela 18 urte, Josu Larrea murgildu zen buru belarri bilatze lanetan. Asuaren loba txikia da Larrea, eta bilaketa etengabean eman ditu azken urte luzeak. Eta azken hiru urteotan, ordura arte egin ezin izan dituen urrats erabakigarriak egitea lortu du Galdakaoko Udalaren laguntzarekin, gorpuzkiak berreskuratzea lortu arte.

Aurrez Galdakao Gogorak eta Larreak berak Jakako hainbat herritarren eta Círculo Republicanoren laguntzarekin egindako azterketek adierazten zuten Jakako hilerriko hobi komun jakin batean zeudela Asuaren gorpuzkiak. Bertatik atera eta etxera ekartzeko helburuarekin, Galdakaoko Udalera jo zuen Larreak laguntza eske. Iñigo Hernando alkateak ahalegin guztiak egiteko konpromisoa hartu zuen, eta elkarlana amaiera artekoa izan da; eskuz esku aritu dira helburu horrekin lanean. Udalak Ander Aperribai historialaria kontratatu, Jakako alkate Juan Manuel Ramónekin Jakan bildu, Aranzadi Zientzia Elkartea kontratatu, Jakako Udalarekin zein Aragoiko Gobernuarekin tramitazio guztiak bideratu, eta desobiratze lanak egin ditu Aranzadik.

Azterketek baieztatu egin dute gorpuzkiak Asuarenak direla, eta, gaurko ekitaldian, familiaren esku utzi dituzte. Aranzadiko, Jakako Círculo Republicanoko eta Galdakao Gogorako ordezkariek eman dizkiete gorpuzkiak Bego Larreari (Pedro Asuaren iloba) eta Josu Larreari (iloba txikia). Jakako hilerriko hobi komunetik atera, Galdakaora ekarri, eta familiaren esku utzi dituzte. Emate horretan alboan izan dituzte Iñigo Hernando Galdakaoko alkatea, Javier Acín Jakako Udaleko alkateordea eta Jose Antonio Rodríguez Eusko Jaurlaritzako sailburuordea.

Elkarlanaren balioa nabarmendu dute, hain zuzen, parte hartzaileek. Izan ere, jatorri eta sentsibilitate desberdin askotako erakunde, eragile eta pertsonek elkar osatuz egindako lanari esker lortu da gorpuzkiak Jakatik Galdakaora ekartzea. Jakako ordezkariei esker ona adierazi diete horregatik Galdakaoko eragileek zein familiak.

Jakako kideek, galdakoztarrentzat, Asuaren senideentzat, Galdakaoko alkatearentzat eta Aranzadirentzat izan dituzte esker hitzak. Izan ere, ate bat zabaldu zaie haiei ere: 400 pertsonaren gorpuzkiak daude lurperatuta Jakako hilerriko hobi komunetan, eta Pedro Asuarena izan da desobiratu den lehena. Bide horri heldu, eta desobiraketa gehiago egiteko tramitazioetan ari dira orain Jakan, besteak beste Jaka bertako zein Leongo senide batzuek eskatuta.

Galdakaok, bere aldetik, memoria historikoa berreskuratzeko bidean jarraituko du, kasu honetan Bizkaiko kolunbario berria izango denaren diseinuan eta eraikuntzan lan eginez.


Zorionak, aitatxo! Ondo-ondo pasa zure eguna. Muxu haundi bat familia guztiaren, eta bereziki, Aimarren eta Noraren partetik.

Ez daukazu zorion agurrak gehitzeko baimenik. Begiratu zure profilko baimenetan hori hobetzeko zer egin dezakezun.


Mediterraneoko herriek itsasoaren kontrol komertziala eztabaidatu zuten. Egiptoar eta mizenastarretatik feniziar, greko eta erromatarretaraino aztertuko dugu. Baina baita inguruarekin nola erlazionatu ziren ere.

Deskargak

Herri_merkatariak_22-23 [PDF]

Elementu hau zure gogokoenei gehitzeko edo kentzeko bazkide izan behar duzu. Webgunean erregistratuta egon behar duzu eta saioa hasita.


Abiaduraren kontrola hiriguneetan, horixe da hirietako bide-segurtasuna hobetzeko estrategia nagusietako bat. Abiadura murrizteko programetako ekintzek zuzeneko eragina dute istripu-tasen murrizketan, batez ere oinezkoen harrapatze-kasuei dagozkien tasetan. Izan ere, horiek dira gaur egun heriotz gehien eragiten dituzten istripuak. Bestalde, nabarmentzeko modukoa da, baita ere, ekintza horiek beste zenbait esparrutan duten eragina, hala nola kutsaduraren aurkako borrokan, zaraten murriztapenean, eta, oro har, oinezkoen mugikortasunean hirian barna.

Estrategia honek zenbait ekintza biltzen ditu:

Orduko 30 kilometroko abiadura-muga duten kaleak

Orduko 30 kilometroko abiadura-muga zenbait urtez geroztik dago ezarrita Iruñeko erdialdeko kale askotan. Halaber, Iruñeko Alde Zahar osoan orduko 20 kilometroko muga dago ezarrita, eta kale jakin batzuetan zirkulatzeko murrizketak daude.

Aurreikusita dago Estatu mailako legeek orduko 30 kilometroko abiadura-muga orokortuko dutela norabide eta errei bakarretako kaleetan, eta horrek hiriko kale askotan izanen du eragina.

Kuxin berlindarrak, mando-bizkarrak eta bestelako gailuak abiadura moteltzeko

Sistema hauek guztiek ezaugarri komuna dute: konkor edo traba bat jartzen dute galtzadako zoruan. Ibilgailuak motelago joatea beharrezkoa den tokietan jartzen dira, eta gidariak abiadura moteltzera behartzea dute xede, hala egin beharkobaitute, horiek zuzen gaindituko badituzte.

Kuxin berlindarrak gomazko moduluak dira, aurrefabrikatuak, gutxi gorabehera 7,5 zentimetroko goragunea dutenak. Gailu horiek autoak abiadura moteltzera behartzen dituzte, baina, galtzada osoa hartzen ez dutenez, larrialdietako ibilgailuek, anbulantziek edo suhiltzaileen kamioiek kasu, erraz gainditzen dituzte.

Mando-bizkar izenekoak sekzio erdizirkularreko bandak dira, gehienetan gomazkoak, galtzadaren gainean ezarri edo eraikitzen direnak eta gehienez ere 7 zentimetroko altuera dutenak. Galtzadan gurutzatuta jartzen dira.

Oinezkoen pasabide goratuak plataforma trapezoidalak dira, hormigoiez edo asfaltozko materialez eginak. Gehienez ere 10 zentimetro altu dira, eta haietara igotzeko eta haietatik jaisteko arrapalak 1 eta 2,5 zentimetro bitartekoak dira, abiadura-muga zein den. Haien gainean seinaleztatzen dira babestu beharreko oinezkoen pasabideak.

Radar finkoen kabinak eta radar-ekipamendu mugikorrak

Teknologia Taldeak hirian abiadura kontrolatzeko ezarritako neurri pasiboak kontrolatzen ditu: radar finkoen 11 kabina, non 3 radar-ekipamendu txandakatzen baitira etengabe, 3 radar mugikor, polizia-ibilgailuetan eramanak, eta abiadura adierazteko gailuen 8 sistema.

Egiaztatu da hiriko kale jakin batzuetan radar-kabinak jartzea neurririk eraginkorrena dela abiadura-mugak betearazteko arriskugarriak izan daitezkeen tarteetan –hala nola Belosoko aldapan, Aróstegui etorbidean, Gipuzkoako etorbidean, Armada etorbidean, Pio XII.aren etorbidean edota Nafarroa etorbidean–.

Ibilgailu honek gaizki aparkatutako ibilgailuak grabatzen ditu, eta zehapena jartzen die, handik puska batera hala segitzen dutela egiaztatzen badu

Ibilgailu honek gaizki aparkatutako ibilgailuak grabatzen ditu, eta zehapena jartzen die, handik puska batera hala segitzen dutela egiaztatzen badu


Les Sauvages Ba-Hnars liburua Pierre Dourisboure misiolari beskoiztarrak idatzi zuen 1870ean. Vietnamen egon zeneko berri kontatzen du liburuan, 35 urte luze eman baitzituen sortaldeko lur horietan Jainkoaren Hitza predikatzen. Bere apezpikuak bidali zuen Annam eta Laos artean dauden mendi handietara, mugarik gabeko oihan batzuen erdian basatiki bizi zen etnia kristautzera: Bahnar edo Ba Na etnia. Kon-ko-Cham-en hasi zuen liburua 1865ean, eta Parisen bukatu, bost urte geroago. Beste bi edizio ere izan zituen: 1883an bata, eta 1894an bestea.

Bada lan honen euskarazko bertsio bat ere, hirugarren edizioarena, hain zuzen: Jean Elissalde Zerbitzari azkaindarrak frantsesetik itzuli, eta 1936an argitaratu zuen, Bahnar deithu Salbaiak izenburupean. Henri Duhau idazle lapurtarraren opari berezia izan dut oraintsu azken hau, joan den urte bukaeran prestatu berria baitu lan honen faksimile edizioa. Hemendik, eskerrik zintzoenak Henriri. Liburuak euskarazkoa du lehen orrietako hitzaurre edo aintzin solasa ere, eta egilea, Joanes Chabagno misiolaria. Errukirik gabe izendatzen ditu honek «basa gizon», «jende basa», «pagano», «basa dohakabe», «salbayak» eta tankerakoak «Iguzkaldeko Cochinchineko» jendeak, Dourisbourek berak bezalaxe, beherago ikusiko dugunez.

Irakurtzaileari eskainitako hitzean iragartzen zaigu «eskuara ederrean moldatua» dagoela itzulpena, eta irakurleak bertan topatuko duen euskara bixkotxa bezen goxoa eta arno xaharra bezen gostukoa dela. Pasarte labur bat ekarriko dut hona, ziur aski aperitibo bixkotx eta arno dastatze txikiegia irudituko bazaizue ere. On egin!

Dans les pays civilisés, une fois hors d’un royaume, on n’est plus soumis à ses lois, on n’a plus à craindre ses tribunaux.

Europan, erresuma batetik kampo denak, sortzez hartakoa izanik ere, ez du hango legeekin gehiago ikustekorik: ez du hango jujeen beldurrik.

Chez les peuples demi-barbares de l’Asie, au contraire, ce point fondamental du droit des gens est parfaitement ignoré, et on le viole chaque jour sans le moindre scrupule.

Asiako eskualde basa edo erdi basetan, ez dire lege berak.

Un missionnaire européen, arrêté dans le pays des sauvages par les premiers vagabonds venus, et reconduit par eux en Annam, devait être, malgré toutes les protestations possibles, aussi infailliblement jugé et exécuté que si on l’eût pris en flagrant délit dans les rues mêmes de la capitale.

Misionest bat atcheman dezatela nun-nahi eta Annam-eko lurretarat ereman, harenak egin du: jujatu eta hilaraziko dute lastersko, hiri-nausiko karriketan atcheman balute bezen segurki.

Les premiers missionnaires des sauvages étaient donc forcés, non seulement de se cacher à leur point de départ, mais encore de s’avancer secrètement dans les montagnes, jusqu’à des limites inconnues aux marchands cochinchinois: c’est-à-dire qu’en dehors d’Annam, ils avaient à se cacher encore pendant quatre ou cinq jours de marche.

Salbaietarat joan ziren lehen misionestek etzuten beraz ongi eta ongi gordetzea baizik muga ondoetan: bainan barnagoko mendietan ere guti agertu behar zuten, delako merkatariek berek ezagutzen etzituzten eskualdetaraino. Erran nahi baita, Annam-etik lauzpabortz egun bidetan heriotzea bethi gainean zutela…

Dourisboure, P. [euskaratzailea: J. Elissalde]. 1936. Bahnar deithu Salbaiak. Baiona: Courrier, 8-9. orr.

2013-03-13 -(e)an bidalia

Izen-joskerak vs aditz-joskerak norgehiagoka

Irantzu Epelde Zendoia

Gaztelaniaz eta frantsesez, hizkera jasoan hitz egin edo idatzi nahi denean, sarri agertzen da estilo nominalerako joera. Nolabait esateko, aditzak baztertu eta trukean izenak jarrita, hizkera dotoretu egingo bagenu bezala, edo halako efektu estilistikoren bat lortzeko. Inguruko erdaretan nominalizaziorako joera indar handikoa izateak ondorioak dakartza euskarara, itzulpenaren bidez edo bestela. Badirudi hasieran administrazioko testuetako kontua zela batez ere, baina gero indartsu zabaldu zen prentsara, eta gaur egun hainbesteraino hedatu da, ia edonon aurki dezakegu izen bihurtutako aditzen bat. Joseba Lozanoren “Izenzalekeria” artikulutik [1] hartu dut adibidea:

Langileen hautaketarako irizpide subjektiboen erabilpenaren salaketa egin dute sindikatuek.

Horren ordez, Lozanoren proposamena, hauxe:

Langileak hautatzeko irizpide subjektiboak erabili direla salatu dute sindikatuek.

Lehenbiziko perpausean, bat baino gehiago dira aditzen bidez aise eman daitezkeen izenak, eta ezin ukatu izenez ongi hornitutako perpausa luzea eta hizkera jasokoa bada, astundu egiten dela esana. Baina esana da erraz, eta egina garratz: erdaratik itzuli behar duen testugileak etengabe egingo du topo honelako egiturekin, eta gehienetan beste bide batetik eman beharko ditu. Egokitze ahalegin berezia eskatuko dio, eta aldi bakoitzean saiatu egin beharko du halakoak euskarazko adierazpide normalez ematen.

Besteren artean Juan Garziak [2] eta oraindik orain Patxi Petrirenak [3] azalduak dituzte erdararen fraseologiaren eraginez sortutako egitura honen hainbat alderdi, eta ez noa haiek ezin garbiago erakutsitakoak hemen berriz esatera. Goiko lehenbiziko adibidean, egin aditzak begietan emanda, Iparraldeko egungo euskal testu idatziak etorri zaizkit gogora, eta nola aspaldian maiz egokitu zaidan Juan Garziak aditz betegarri edo ortopediko izendatzen dituen horiek han eta hemen ikustea, prosan eta prosatik kanpo. Azkena, oraintsu, Nola Erran frantses-euskara hiztegi elektronikoan suertatu zait, bestelako kontu batengatik adjoint sarreran ikusmiran nenbilela:

adjoint

adjointe

1 adjectif

laguntzaile

2 nom masculin ê nom féminin

auzapezorde (BL) — axuant (BL) — alkateorde (MD)

içi comme ailleurs le choix du Maire et des adjoints a eu lieu à la suite des élections

denetan bezala egin da hemen ere auzapez eta axuanten hautaketa hauteskundeen ondotik

Neure artean, ez ote litzatekeen naturalagoa le choix aditz baten bitartez aldatzea euskarara. Beharbada, honela:

Auzapeza eta axuantak hauteskundeen ondotik hautatu dira hemen ere, denetan bezala.

Hartara, ez legoke egin «ortopedikoaren» premiarik, eta nekerik gabe saihestuko litzateke hitzez hitzeko itzulpenak berez bezala ekartzen duen izen-joskera.

Hango eta hemengo adibide bailara ikusita, izenburuan salatutako norgehiagoka erremediorik gabe galdua duela iruditzen zait aditz-joskerak…

[1] Lozano, Joseba. “Izenzalekeria”, Administrazioa euskaraz. Vitoria-Gasteiz: Herri Arduralaritzaren Euskal Erakundea, 2000ko uztaila, 27. zenbakia, 19. or.

[2] Garzia, Juan. 2005. Kalko okerrak. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, 86-89. orr.

[3] Petrirena, Patxi. 2011. Morfosintaxiaren inguruko zalantzak eta argibideak. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritza, 86-88. orr.

2013-02-12 -(e)an bidalia

Dena aita

Irantzu Epelde Zendoia

Ez dakit inoiz egokitu ote zaizuen hiztun arruntari hizkuntzaren inguruko intuizioren bat eskatu beharra. Eta ez dakit inoiz bat-bateko itzulpenik erabili ote duzuen horretarako. Hiztun batzuk, eskola gutxikoak izan arren, oso trebeak izaten dira lan horietan, senak lagunduta. Harritzekoa da batzuen berezko gaitasuna eta etorria. Gainera, ez dago, nahitaez, eskola mailari lotua. Orain bi urte, hizkuntza aldakortasunaren inguruko ikerketa egitasmo baten barruan, halaxe suertatu zitzaidan niri, intuizio eske etortzea, orduko hartan hiztun lapurtar, baxenabartar eta zuberotarrengana. Helduak ziren denak, 18 urtetik gorakoak, eta, aldakortasuna genuenez gaia, hiru adin multzo bereizi genituen gure berriemaileen artean: 60 urtetik gorakoak, 40-60 urte artekoak eta 18-35 bitarteko gazteak. Esanda bezala, Ipar Euskal Herri osoa kontuan hartuz egin genuen bilduma, Beñat Oihartzabalen zuzendaritzapean.

Hizkuntzalaritzako ikerketa lanetan itzulpena erabiltzeak abantaila handiak ditu, ez da zalantzarik, baina arriskuak ere bai galantak. Dena dela, elizitabide hori hobetsi genuen orduko hartan, datu biltzeko bide nagusitzat. Frantsesez prestatu genituen perpaus ahal bezain labur batzuk (parrasta bat, egia esateko) euskaratzeko eskatu genien orduan aldez aurretik aukeratu genituen hirurogei lekukori, ahoz eta aurrez aurre genituela, horretarako behar adina saio eginez. Adibide bakarra erakutsiko dut gaurko sarreran, luzeegi joan ez dakidan, baina galdetegi osoa (746 galderaz osatua) eta lekukoek eman zizkiguten erantzun guztiak (44.000tik gora) www.norantz.org helbidean aurkituko ditu irakurleak interesik izanez gero, bai erantzunen transkripzioak eta baita horiei lotutako soinu artxiboak ere. Ikus dezagun, ba, gaurko adibidea:

Izenaren morfologiari eskainitako sailean, hauxe izan genuen galderetako bat:

Peio tient ça de son père.

Honezkero igarriko zenuten galdera honen bitartez ablatibo singularreko form(ar)en bila genbiltzala, ablatibo bizidunak gaurko euskara mintzatuan zer/zenbat itxura har ditzakeen aztertzeko, eta kontuan hartu genituen hiru belaunaldien artean alderik ba ote zegoen ikusteko.

Itzulgaia ablatiboaren bitartez eman zuten hiztunen artean, forma bizigabea (aitatik) da nagusi erantzun horietan: 60 lekukoen artean 25ek erabili zuten frantsesezko perpausa euskarara aldatzeko eskatu genienean: Peiok aitatik du hori, eta tankerakoak. Lekuko adintsuenen aukera nagusia aitatik izan zen, hiru probintzietan. Biziduneko formak ez ziren horren ugariak izan: aita(ren)ganik 9 lekukok erabili zuten, eta aita(ren)gandik 10ek. Nabarmentzekoa da azken hori hautatu zuten guztiak 35 urtetik beherako gazteak izan zirela, eta denak ikastoletan eskolatutakoak.

Itzulgaia ablatiboa erabili gabe itxuratu zutenen artean, kasu instrumentala da nagusi, Peiok bere aitaz atxikitzen du hori bezalakoetan. Nabarmentzekoa da, berriz ere, hiztun gazteenetan dagoela berrikuntza honen sorburua: 6 gaztek erabili zuten, denak ikastolatik pasatakoak.

Eta ikastolan ibili ez den gazteak zer estrategia hautatu ote zuen? Gehienetan, bizigabeko forma erabiltzea (aitatik), eta batzuetan, ablatiboari ihes egin eta senak agintzen zion bestelako formularen bat erabiltzea. Adibidez:

Amaia (Urepele), 24 urte: Alde hortarik Peio aitatar da.

Amaia (Behauze), 26 urte: Peio dena aita da.

Euskara aho-belarrietan frexko behar, ordea, honenbesteko lizentziak hartzeko…

2013-01-15 -(e)an bidalia

Mintzagai hanpatuaz

Irantzu Epelde Zendoia

Euskara lantzean galdegaiari arreta handia eskaini izan diogula dio Pello Esnalek 2009ko lan batean; mintzagai hanpatua, berriz, baztertuta-bezala daukagula joan den aspaldian (2009: 125) [1]. Pako Aristiren poema batetik [2] hartutako adibidea dakar monografikoan, delako mintzagai hanpatuak ondotik koma nola eskatzen duen erakusteko:

Taberna bat ireki zuen, kanpoan bere izen eta guzti:

“Beckett”.

Samuel,

urte hartan bertan

jaioko zuen semearentzat

utzi zuen.

Mintzagai hanpatuarekin lotutako gaiak Euskaltzaindiko Gramatika batzordeak tratatu izan ditu, eta gehiago jakin nahi duenak EGLUn aurkituko ditu xehetasunak (Euskaltzaindia 1987: 28-29) [3]. Gaurko sarrera honetara ekarri nahi nuen gogoeta Samuel-en inguruan itzulika sortu zen hain zuzen, baina puntuazioaz besteko alderdi batetik: egungo testuetan nola azalduko ote litzateke mintzagai hanpatu hori? Koma hutsa eskuinean duela? Pausaldi prosodikoari eta doinuari lotuta dago kontua erabat, eta badut uste idatzian motz-edo gelditzen ari zaigula mintzagai hanpatuari lagun egiten dion koma txikia. Ziur asko, honela agertuko litzateke orain: Samueli dagokionez, … Bestelako indar bat emango balio bezala hor, delako -i egon-ek.

Gainera, bestalde, badut irudipena zernahitarako hitz edo egitura bihurtua dugula -i dagokionez, edo itzulpen batzuetan behintzat ez da zaila perpaus astun antzekoekin topo egitea, jatorrizko testuekin leial jokatu beharraren beharraz. Ondorengo bi adibide hauetako lehenbizikoan, gaztelaniazko en relación a itzultzeko erabili da; bigarrenean, para preposizioaren ordainetan:

1. Arabako Foru Aldundiak berdintasunaren inguruko txosten bat egin zuen 2009an, eta sarean dago eskura, Aldundiaren webgunean. Hauxe du izenburua, gaztelaniaz eta euskaraz:

Informe-diagnóstico de la realidad alavesa en relación a la igualdad

Berdintasunari dagokionez Arabako errealitatearen txosten-diagnostikoa

2. Baten batek ez badu aditu zein diren Osasun Sailak Osakidetzako langileei tabakismoaren kontra proposatutako Hamalau Aginduak, ikus dezala Osakidetzaren ataritik hartutako idatzi hau. Izenburu hauekin topo egingo du delako gomendio sortan, oraingoan ere gaztelaniaz eta euskaraz:

Código para el control de tabaco de las Organizaciones Profesionales Sanitarias

Tabakoaren kontrolari dagokionez osasun arloko erakunde profesionalen praktika-kodea

Ohartzen naiz hizkera mota bati dagokion esapidea dela hau, ezin erabilgarriagoa eta berriz ere hizkuntzaren goi maila eratzeko ahaleginean dabilen profesionalari erabat erakargarri egiten zaiona, baina neure buruari galdetzen diot ezinbestean eta beti behar ote dugun, eta mintzagai hanpatu soilak ez ote duen, tarteka bada ere, toki pixka bat gehixeago merezi.

[1] Esnal, Pello. 2009. “Testu-arkitektura eta gramatika, ekintza komunikatiboaren baitan”. Hizpide 71: 3-160.

[2] Aristi, Pako. 1998. Oherako hitzak. Donostia: Erein.

[3] Euskaltzaindia: Gramatika batzordea. 1987. Euskal Gramatika. Lehen Urratsak-1 (Eranskina). Bilbo: Euskaltzaindia.

2012-12-15 -(e)an bidalia

Ispiluaz, senaz eta itzulpenaren mugez

Irantzu Epelde Zendoia

Jatorrizko testuarekiko leialtasuna omen du itzulpen onak ezaugarri. Hormako argi islatuaren pare, errainuarekin eta ispiluarekin irudikatu izan da, sarri, itzulpena. Aipamen zerrenda polita dakar, esate baterako, Jean Delisle-k bere La Traduction en citations lanean [1]. Horietako bat, hauxe:

Le traducteur excellent obéit au poète comme le miroir obéit à la lumière, en vous renvoyant l’éblouissement [2].

Hizkuntza batean esaten den guztia dago beste batean esatea, noski, baina ez beti, ez guztiz, ez erabat berdin. Itzultzaileek badakite ondo asko. Senak izugarri laguntzen diola esan zidan behin alemaniera-euskara itzulpenetan aritzen den adiskide batek, baina halere ihesik egin gabe ibiltzeak lanak ematen dizkiola. Eta ez gutxi. Hala-hala mintzo zaigu Lourdes Oñederra Euskaltzaindian sartu zeneko sarrera hitzaldirako aukeratu zuen ingelesezko izenburuaz (Drift):

«Edward Sapir handiak 1921ean argitaratu zuen Language liburuan hizkuntzaren aldaketa historikoari dagokion VII. kapituluaren azpititulua da drift hitza. Mexikoko Fondo de Cultura Económica argitaletxeak 1954 urtean argitaratutako espainolezko itzulpena egin zutenek ez zuten nonbait jakin nola itzuli eta, besterik gabe, kendu egin zuten kapituluaren azpititulua. Alberto Gabikagojeaskoaren euskarazko itzulpenean «eraldaketa korrontea» agertzen da drift hitzaren ordain VII. kapitulu horren idazburuan. Zintzotasunez ez da azpititulua kendu. Itzuli egin da nolabait, edukiaren ondorioa azaldu zaigu, hizkuntzaren azterketari zuzenean dagokion esanahiaren zatia. Ezinbestean metafora hautsi da, agian sinekdokearen bekatua eginaz. Itzulpenaren mugak azaldu zaizkigu; hizkuntza batean esaten den oro esan daiteke beste batean, noski, baina ez beti, ez guztiz, ez erabat berdin. Itzultzaileak ahalik eta ongien moldatu du euskarara hitz zail hori, drift, aipatu kapituluan eta hurrengoan batez ere, baina liburu osoan zehar aski maiz agertzen dena; horrela, dituen adiera eta kategoria desberdinetan puskatuta agertzen da ingelesez aditz zein izen izan daitekeen drift hitzaren eremua: joera, korrontea, norabidea, xedea, eta abar.» [3]

Itzulgaia nola itzuli asmatu ezinik ibili izan gara maiz ofizio honetakoak ez garenok; ogibidea itzulpena duenak nolako buruhauste eta buru-nekeak erabiliko ote ditu bere eguneroko jardunean, frangotan seguru buru-nekagarri, eta inoiz akaso ernegagarri…

[1] Jean Delisle, 2007, La Traduction en citations, Les Presses de l’Université d’Ottawa.

[2] Victor Hugo, William Shakespeare, 1973, Flammarion, Paris.

[3] Lourdes Oñederra, 2010, “Drift”, Euskera 55-1 (23-24.or. ).

2012-11-15 -(e)an bidalia

Balioan jarri

Irantzu Epelde Zendoia

Eztabaida sutsua Mario Moliner delako baten blogean: gaztelaniaz, ez omen dela gauza bera valorar eta poner en valor. Erantzunetako batean argibide gehiago: nola izango da ba, gauza bera, «valoremos las cualidades de una buena hembra» eta «pongamos en valor las cualidades de una buena hembra»? Jo dut DRAEra poner en valor aditz esapidearen bila: arrastorik ez. Ene. Alta, ez da arraroa RAEren webguneko iragarki eta berrietan: «El objetivo de la iniciativa es poner en valor la lengua española en Internet y en el desarrollo de la Sociedad de la Información» eta abar, eta abar.

Badirudi, gaztelaniaz, arkitekturan hasi zela esapide hori lehenik agertzen, hobetu, dotoretu nahi ziren guneei erreferentzia egiteko. Adibidea Manuel Seco, Olimpia Andrés eta Gabino Ramos-en Diccionario del Español Actual-etik jaso dut: «La plaza de San Pedro de Alcántara será una de las zonas afectadas por la acción futura de la Dirección General de Bellas Artes en relación con la puesta en valor del recinto amurallado de Plasencia». Ordea, arkitekturaren esparrua aspaldi gainditu eta bala-bala hedatu da esapidea Iberiar penintsulan barrena (Ameriketan ez, antza), bereziki kazetari eta politikarien hizkeran. Gaztelaniazko prentsa idatzian agertzen denean, halako aldarrikatze aire bat izaten du askotan. Adibidez, joan den igandeko azpititulu honetan (El Diario Vasco, 2012-11-11, 21. or. ): «Gemma Sebastián, la autora de este proyecto, pretende poner en valor un trabajo que “pasa desapercibido”». Izan ere, Hondarribiko kofradiako sare josleen inguruko argazki erakusketa antolatu du Sebastiánek parte zaharreko arte galeria batean: «Costuras visibles».

Galizismo honen sorburua frantsesezko mettre en valeur aditz esapidea dela diote hispanistek. Frantsesez, bizigabeekin nahiz bizidunekin erabiltzen da gaur egun. Emakumeentzako aldizkari berri batetik atera ditut bi adibide hauek: «suivez nos conseils mode et apprenez à mettre en valeur votre décolleté», nahiz «savez-vous vous mettre en valeur?». Guri, baina, ez zaigu frantsesaren bitartez heldu honen euskarazko ordaina, gaztelaniaren bitartez baizik: balioan jarri. Honelako kalkoek badute, izaten dute, gutartean jasotasun bat hizkuntzaren goi maila eratzeko ahaleginean dabiltzanei erabat erakargarri egiten zaiena. Ikusi besterik ez Hegoaldeko euskarazko prentsa idatzian bolo-bolo nola zabaldu den, gorago aipatu ditugun testuinguruetan. Baina hemen ez naiz prentsa idatziaz ariko. Nigatik, delako kalkoak ñabardura bereziren bat ekartzen badu edo hutsune lexiko bat betetzera baldin badator, aurrera.

Azkenaldi honetan, egoera formaletako ahozko aurkezpenetan egokitu zait gure balioan jarri aditzea. Eta esango nuke nahikoa modan dagoela, gainera, unibertsitate arloko ahozko euskara jasoaren barrutian behintzat: «nik orain balioan jarri nahi nukeena da…». Gaztelaniazko resaltar, destacar-en ordain moduan tokatu zait azkenaldian. Hots, nabarmendu, azpimarratu esateko. Hau da nire kezka, ordea, proba egin baitut Baionako Fakultateko ikasle eta lankideekin: Hispanoamerikako hiztunei poner en valor bezain arrotz egiten zaiela Iparraldeko euskaldunei balioan jarri, testuinguru horretan behintzat. «Ahaztua dugu Iparraldea ezin baztertuzko kontua dugula, are Hegoaldean euskarari beregain iraunarazteko» (Sarasola dixit, Euskara batuaren ajeak, 9. or. ).


Bideo honek Carles Guerrak Koldo Mitxelena Kulturgunean gauzatu zen Artea eta Dokumentua mintegiaren barnean eskaini zuen hitaldia biltzen du. More

Time:

01:53:57

may 17th, 2011

ARTEA ETA DOKUMENTUA: CONFERENCIA DE CRISTINA GARCÍA RODERO ETA JOSÉ MANUEL NAVIAREN HITZALDIA

Bideo honetan Cristina Garcia Rodero eta Jose Manuel Naviak Koldo Mitxelena Kulturgunean gauzatu zen Artea eta Dokumentua mintegiaren baitan eskaini zuten hitzaldia ikus dezakegu. More

Time:

01:37:21

may 23rd, 2011

ARTEA ETA DOKUMENTUA: BEGOÑA ZUBEROREN HITZALDIA

Bideo honek Begoña Zuberok Artea eta Dokumetua mintegiaren baitan eskaini zuen hitzaldia jasotzen du. More


Mikel Urrestarazuk Nicasio bere aita zenaren urratsak jarraitu zituen, horrek duela 50 urte baino gehiago sortutako harategian. Emaztearekin eta taldearekin batera, kementsu egiten du lan, haragiak arte-lan baten itxura har dezan. “Ez egin nik adina lan, esaten zidan aitak, baina nik ez diot kasu handirik egin”.

"18 urte nituela, Marianistetan UBIa bukatu ondoren, harategian lan egiten hasi nintzen. Ikasle ona nintzen eta irakasleek karrera bat egitera animatu ninduten, baina ni harategi batean sortua nintzen. Nire aitak ezerezetik oso negozio oparoa eraiki zuen, eta bere seme bakarrak horretan jarrai zezan nahi zuen. Nire lanbidean, gehien gustatzen zaidana harakintzaren alde sortzailea da. Gauzak prestatzea, erakustea, produktuek jendea erakartzea, azalera handietatik bereizteko. Gaur egun, inoiz baino harroago egon gaitezke haragiaren kalitateaz. Txahal-xerra bat ia egunero jatea gomendatzen diet bezeroei, proteinak ematen dizkigulako. Txerritik, gosaltzeko urdaiazpiko serranoa gomendatzen diet, batez ere aldarte goibela dutenei, baita ahuntz-esneaz egindako gazta ere. Horrez gain, kafea eta fruta-ale bat hartzen badugu, gosari ezin hobea".

Aurkituko duzu ere

Etxeko saltxitxak eta hanburgesak, plater kozinatuak, hestebeteak eta gaztak.

Harremana

943 42 11 18

casanicasio.com

Interesgarri izan daiteke

Mikel hobeki ezagutu nahi baduzu, irakurri haren historia FAN aldizkariaren 3. zenbakian.

Banatu

Itzuli

x

Webgune honek cookie propioak eta hirugarrenenak erabiltzen ditu, erabiltzaileen nabigazioa hobetzeko helburuz. Egik klik Cookie Politika estekan, cookieen erabilerari buruzko informazio gehiago jasotzeko, cookieak konfiguratzeko edo haien erabilerari uko egiteko. Egik klik ONARTU botoian cookie guztiak onartzeko.

ONARTU

Garaiko produktuekin egindako errezetak, hiriko jendeari elkarrizketak, kultura... Doako eta hileko aldizkaria. Hartu zure alea!


Merkealdiak aprobetxatzeko aukera berri bat Larunbat honetan, otsaileko lehena, kalera irtengo gara dendarekin. Ez utzi aukera pasatzen eta hurbildu zaitezte […]

Merkealdiak aprobetxatzeko aukera berri bat

Larunbat honetan, otsaileko lehena, kalera irtengo gara dendarekin. Ez utzi aukera pasatzen eta hurbildu zaitezte gure egoitzara. Zure zain gaude.


Hizkuntzen Goi-Mailako Ikastegia Nafarroako Unibertsitate Publikoaren zerbitzu bat da, eta Unibertsitate-Gizarte Fundazioa da bere kudeaketa administratiboaz arduratzen dena, eta, halaber, bere zuzendaritza kontseiluan parte hartzen du.


Anaheim Ducks AEBtako Kalifornia estatuko Anaheim hirian egoitza duen izotz hockey talde profesional bat da. NHL liga profesionalean jokatzen du. 1993an sortu zen eta etxeko partiduak Honda Center lerratokian jokatzen ditu.


Oharrak: Kale honek izena Astrabudua auzoan bertan dagoen Alkonena aldeaetxeari zor dio. 1984ko martxoaren 1eko Osoko Bilkuran Udalak euskal grafiaz arautu zuen. Duela gutxi arte, izen ofiziala "Alkone" izan da, baina Euskaltzaindiaren araubidearen arabera, forma arautu egokia Alkonena da. Ikus Alkonena aldeaetxea.