Funesko erromatar upategiak

Funesko erromatar upategiak Nafarroa Garaiko Argako Erriberako Funes udalerrian kokatutako upategiak dira, Erromatar Inperioaren garaian eraikiak. Ebro ibaiaren ondoan daude, garai urrunetatik zibilizazio-bidea izan zen ibaiaren ondoan. Lurralde bikainak dira garia, mahatsondoa eta olibondoa lantzeko, erromatarrek irizpide industrialen arabera aprobetxatu zituztenak.

Ardoa egiteko prozesuaren aztarnak geratu dira Euskal Herrian induskatutako beste hiribildu batzuetan, hala nola Arellaon, Ledean edo Faltzesen. Funesko upeltegia ere erromatar hiribildu batekoa izango zen, baina lau dolareen kopuruak eta edukierak herrialdean ardoa egiteko erabiltzen den instalazio erromatar handiena dela adieraz lezake.

Jose Esteban Urangak eta Juan Maluquer de Motesek aurkitu zuten aztarnategia, eta Jorge de Navascuesek induskatu zuen 1959an. Aurkitu zutenean, Iberiar Penintsulako erromatar upeltegirik garrantzitsuena zen.


Baldin eta soilik baldin


Alfredo Sáenz Abad

Alfredo Sáenz Abad (Areeta, 1942ko azaroaren 21a) bizkaitar enpresaburu eta bankaria da.

Biografía.

Deustuko Unibertsitateko Ekonomia eta Enpresa Zientzien Fakultatean ikasi ondoren bere ibilbide profesionala banketxeetan egin du. Banco Bilbao Vizcayan (1981 - 1993), Banca Catalanan (1993), Baneston (1994 - 2002) eta Banco Santanderren (2002-) lan egin du.

2009an Bartzelonako Entzutegi Probintzialak 1993an Banestoko presidentea zela salaketa faltsua egiteagatik 6 hilabeteko zigor-kartzela eta 9.000 euroko isunaz zigortu zuen. 2011n José Luis Rodríguez Zapateroren gobernuak alde bateko indultua eman zion.


Jefferson udalerria, Clayton konderria (Iowa)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Clayton konderrian. Azken zentsuaren arabera biztanle zituen, eremuan.

Ekonomia.

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 1245 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak estatubatuar dolar ziren.


Dhampiro

Dhampiro Errumania, Albania eta Bulgariako folklorean, orokorrean Balkanetan, ijitoen eta eslaboen kulturan, banpiro eta gizakiaren arteko nahasketa da. Baita sasi-banpiro bezala ezagutzen zaio. Mitologiaren arabera, Dhampiroa banpiro eta emakumearen arteko harremanen ondorioa da. Tradizio horiek esaten duten arabera, banpiro-ehiztari eraginkorrena da.

Izaki hau beste izenekin ere ezaguna da, besteak beste, "vampirdižia", "glog" edo "sâbotnik".

Mitoa.

Banpiroak, bizirik ez daudenez, antzuak direla esaten da, seme-alabak ezin dutela izan. Baina Balkanetan zabaldutako beste mito batek zera dio: gizonezko banpiroak, nahiz eta hilda egon, bizirik zeudenean maite zuten emakumearengana itzul daitezke eta haiekin larrua jo, ondorengoak izanik. Bulgarian, bestetik, banpiroek emakume birjinei eraso eta bortxatu egiten zieten. Dirudienez horrelako kondairak batik-bat hegoaldeko eslaboen artean daude zabalduta. Beste tokietan ere esaten da banpiroa ezaguna ez den herri batera joan daitekeela eta han ezkondu eta familia izan.

Dhampiroen ezaugarriak.

Dhampiroak, neurri handi batez, aitaren ezaugarriak jasotzen ditu, baina ez haren ahuleziak. Gauza dira banpiroak detektatzeko nahiz eta haiek ikusezinak izan. Banpiroak ezagutzeko duten metodo bat haien alkandoren mauketatik begiratzea da. Horregatik, ahalmen horiei esker, herrietan banpiroak harrapatzeko kontratatuak izaten ziren, hau da, banpiro-ehiztariak bezala.

Dhampiroek genetikoki haien abileziak trasmititzen dituzte baina bi belaunaldi behar dira haien ezaugarriak susmatzeko.

Dhampiroak fikzioan.

Dhampiroaren irudia dezente zabaldu da literaturan XX. mendean zehar, batez ere mendearen bigarren erdian. Komikiek, telesailek eta filmek dhampiroak protagonista moduan aurkeztu dituzte.

Hona hemen adibide batzuk:


Labropsis alleni

Labropsis alleni "Labropsis" generoko animalia da. Arrainen barruko Labridae familian sailkatzen da.


Parc des Princes

Parc des Princes estadioa (euskaraz "Printzeen Parkea") Parisko 16. kantoian dagoen estadioa da. Hasieran, Velodromo bat zen eta bertan Frantziako Toura amaitzen zen. Garai batean, Frantziako Estadio Nazionala izan zen Stade de France estadioa eraiki zuten arte. Egun, 48.712 lagunentzako eserlekuak ditu eta bertan txapelketa asko antolatu izan dira. Paris Saint-Germain FC futbol taldearen egoitza da eta bertan etxeko partiduak jokatu ohi ditu.


Ekialde Hurbileko historia

Ekialde Hurbila Arabiar Penintsula, Mesopotamia eta Palestina biltzen dituen munduko eskualdea da. Batzuetan, Ekialde Ertainarekin (Asiako hego-mendebaldea) nahasten da, zeinak bere baitan honako lurralde hauek barne biltzen dituen: Saudi Arabia, Armenia, Azerbaian, Barein, Qatar, Arabiar Emirerri Batuak, Georgia, Irak, Iran, Israel, Jordania, Kuwait, Libano, Oman, Palestina, Siria eta Yemen, baita hurbil dauden Zipre eta Egipto ere.

Ekialde Hurbileko lurraldeek Saudi Arabia, Jordania, Libano, Siria, Irak eta Israelgo lurraldeak okupatzen dituzte gaur egun. Eskualde horiek Nilo haranetik (egungo Egiptok okupatua), Anatoliako penintsulatik (gaur egungo Turkia) eta Zagros mendietatik (gaur egungo Iran) gertu daude. Horrek guztiak garamatza pentsatzera bi lurraldeen izenak (Ekialde Hurbila zein Ekialde Ertaina) lurralde berak edo ia berak hartzen dituztela bere barnean.

Ekialde Hurbilak, Arabiar Penintsula, Mesopotamia eta Palestina biltzen dituenak, unitate historiko bat osatzen du Europa eta Asiaren arteko hainbat komunikazio bideren bidegurutzea delako; horregatik, kultura eta zibilizazio anitzen sehaska bihurtu da, eta baita arte, zientzia, politika eta erlijioaren bidegurutzeko lurralde emankorra ere. Hori dela eta, gerrak eta inbasioak izugarri zigortutako eskualdea ere izan da.

Hasierako zibilizazioak.

Neolitoa eta egoneko bizitza.

K.a. 10000. urte inguruan, giza historiarako funtsezko aldaketa klimatikoa gertatu zen, zeinean zibilizazioaren jatorria gertatu baitzen; hau da, glaziarren atzerakada eta Holozenoaren hasiera izan zen. Holozeno garaian, klima glaziar artekoa bezala deskribatu izan da, baina bizitza zibilizatuari eragin dioten gorabehera txiki batzuk ere izan ditu.

Ekialde Hurbileko eskualdea aldaketa horiengatik eraginak jasan zituen, eta, desertifikazio prozesu baten eraginez, Ilgora Emankorra deritzona sortu zuen gaur egungo Siriatik ekialdera, Tigris eta Eufrates ibaien arroan barrena, nekazaritza-eremu mehe bat Mesopotamiaren barrena eta, mendebaldean, Mediterraneoko Sortalde eremurantz. Mendeetan zehar, mendebaldeko eskualdeak izan zuen nagusitasuna, harik eta K.a. 7000. edo 6000. urteren inguruan klima aldaketa berriak gertatu ziren arte, eta nagusitasuna Mesopotamiari eman zion.

Ekialde Hurbileko nekazaritza autoktonoa da, eta hori etxekotzeko moduko landare-espeziei esker izan zen posible, hala nola garia eta tipulari esker. Nekazaritza garatuz, Ekialde Hurbila Eurasia osoko (Indiatik Ozeano Atlantikoraino) eskualde zibilizatuena bihurtu zen. Abeltzaintza ere garatu zen. Soberakinen sortzeak gizarte sedentarioen hazkundea eta hirietan aberastasuna metatzea ahalbidetu zuen. Horietatik garrantzitsuenak Palestinan Jeriko eta Sirian Halula izan ziren. K.a. V. milurtekoan, lidergo sozial eta teknologikoa Mesopotamiara lekualdatzea gertatzerakoan, Hassuna eta Obeid kulturak loratzen dira Iraken eta Halaf Sirian. Metalurgiaren lana ere garai horretan hasi zen, baita obsidianaren merkataritza ere, agintearen eta naturaz gaindikoaren ikur gisa oso garrantzitsua den harri erdi bitxia.

Garai horietan, botere politikoa tenpluetan sustraitzen da, eta, prebenda eta oparien bidez aberastasuna pilatuz, kontabilitatea eta idazketa asmatzen dituzte ekonomikoki kudeatu ahal izateko. Sumertarren garaian, tenpluak hiri bakoitza benetako teokrazia bihurtzeko nahikoa sendotuko dira, baina, gerrarako armatzean, lehen inperioen sorreraren arduradun izango den aristokrazia militar bat sortuko dute.

Mesopotamiako hasierako zibilizazioak.

Zibilizazio aurreratu bateko egitura politikoak zituzten lehen jendartea sumertarrena izan zen. Sumerren lurra Mesopotamia Behean zehar hedatzen zen. Sumertarrek ez zuten inoiz berezko inperiorik osatu, eta, botere maila jakin batera iritsi bezain laster, hiri boteretsuenak (Ur, Uruk, Nippur, Lagash, Mari) gogor aritu ziren elkarren kontra.

Hartaz, beste herri bat aprobetxatu zen, akadtarra; Sargon Handia buruzagiak Ummako Lugalzagesi sumertar erregea erorarazi, eta Akadtar Inperioa sortu zuen. Sargonen eta haren ondorengoen mende, akadtarren boterea Libanoraino ere hedatu zen Anatolian espedizio militarrak eta Mesopotamiako hego-ekialdeko Elam-en aurkako gerra zuzentzeaz gain. Sargonen eta ondorengoen helburu gorena eskualdea zeharkatzen zuten merkataritza-bide guztiak menderatzea zen. Dena den, akadtar hegemonia ezegonkorra izan zen sumertarrek arraza-harrotasunari eutsi ziotelako denbora luzez, eta hainbat aldiz matxinatu ziren. Etengabeko tentsioak akadtar Inperioaren oinarriak ahuldu zituen, eta Sargon agintetik bi mendera, gutxi gorabehera, gutarren (Zagros mendietako barbaroak) presioak inperioarekin amaitu zuen.

Kaos garaia iritsi zen, Urnammu erregeak (Ur-eko III Dinastiaren sortzailea) aldi baterako amaituko zuena. Urnammuren eta bere ondorengoen mendean, urrezko aro berri bat izan zen, eraikuntza handiak eta merkataritza oparotasunak markatuta. Baina Ur-ek gainbehera egin, eta guztiz suntsitu zuten amoriarrek. Amoriar buruzagietako batek, Sumuabum-ek, Babilonia bereganatu zuen, eta haren ondorengo batek, Hammurabik, bere arerio guztiak garaitzea eta Mesopotamiako inperio handi berri bat sortzea lortu zuen. Baina, Hammurabi hil ondoren, Babiloniako Inperioa gainbeheran hasi zen. K.a XVI. mendean, Mursili I.ak, Hitita Inperioko erregeak, Babilonia konkistatu zuen, eta, bere domeinuetatik hain urrun zegoen eskualdearen botereari eutsi ezin zionez, hiria kasitarren esku utzi zuen. Horrela hasi zen Mesopotamiarentzat gutxi gorabehera milurteko erdia iraun zuen gainbehera aldi bat, eta boterearen fokua mendebalderantz mugitu zen, Mitanni-ko potentzia berrietara, Hitita Inperiorantz eta Egiptoko Inperiorantz.

Mitanni eta Hitita Inperioa.

Mesopotamiak gainbehera egiten zuen bitartean, mendebaldeko potentzien boterea handitzen zihoan. Gauzak gehiago korapilatzeko, herri nomaden etorrerak inperio eta erresuma berriak sortzen lagundu zuen. Mendebaldean, Anatolian (gaur egungo Turkia) Hitita Inperioa sortu zen. Sirian, mitaniar izeneko herri batek Mitanni erresuma sortu zuen. Beste herri batek, hiksoek, Kanaanetik harantzago jarraitu, eta Nilo ibarrean sartu ziren. Ordura arte, Egiptok harreman komertzial ahulak izan zituen feniziar portuekin, bereziki Biblos eta Sidonekin, baina, hiksoak inbaditu ondoren, erreakzio nazionalista bat jazo zuen, eta, horren ondorioz, Palestina eta Siria inbaditu zituen, nazioarteko politikaren borrokan sartuz. Beraz, hiru potentzia horiek (Hatti, Mitanni eta Egipto) gerra luzeetan sartuko ziren Kristo aurreko bigarren milurtekoan.

Hattik, K.a. XVII eta XVI. mendeen artean, distira garaia izan zuen, baina, Telepinu hil ondoren, Mitanniren gorakadak eklipsatu zuen . Baina Mitannik, ordea, egiptoarrei aurre egin behar izan zien. Gerra batzuetan, Mitanniren boterea gainbehera etorri zen, hitita errege berri eta kementsu batek, Suppiluliuma I.ak, Hitita Inperioa handitzeko baliatu zuena. Beraz, K.a. XIV. mendean, egiptoarrak eta hititak izan ziren talka egin zutenak, orain Mitanniko lurralde eraitsien gaineko nagusitasunagatik.

Kadeshko guduan, zenbait hamarkadatako gerraren ondoren, K.a. 1275ean, Egipto eta Hattiren arteko Betiereko Bakea deiturikoa sinatu zen. Horrek, Hitita Inperioaren amaierara arte iraun zuen, K.a. 1190. urtean erori zena kaskek erasoturik, Egipto ere suntsitu zuten Itsasoko Herriek eragindako konbultsioen artean. Horrela sortu zen Palestinan (Palestina probintzia bezala, Adriano enperadoreak horrela izendatua izan ondoren jaio zen, 135. urtearen ondoren, eta, beraz, garai hartan, izendapena ez zen zuzena izango, Judea bezala izendatzea izango zen egokiena) eta Sirian botere hutsune berri bat sortu zen, herri berriak aprobetxatuko zutena: filistiarrak, aramearrak, feniziarrak eta hebrearrak.

Bien bitartean, Mesopotamia kasitarren menpe lausotzen ari zen, eta aldi horren amaieran bakarrik izan zuen pizkundeak hiru erreinutan biltzera ekarri zuen: Asiria, Babilonia eta Elam.

Asiriar Inperioaren hegemonia.

Itsasoko Herriak sartu ondorengo printzerriek elkarren aurka borrokatu zuten, hegemonia argirik gabe, harik eta hebrearrak Saul, David eta Salomonen erregealdian batu ziren arte (K.a. XI. eta X. mendeak). Baina, Salomonen agintepeko hebrear erresumaren boterea gorabehera, hura hil zenean hautsi egin zen, eta ezein printzerri (ez Pentarkia filistiarra, ez Edom, ez Moab, ez Israel, ez Juda, ez Tiro, ez Damasko) ez zen nagusitu. Horrela, printzerri feniziarrak, filistearrak, hebrearrak, aramearrak eta kanaandarrak ahulezia hilgarri batean erori ziren, edonork harrapakinak egiteko behar bezain indartsu aprobetxatuko zuena.

Hori gertatu zen asiriar errege batzuek (Adadninari II.a, Tukultinurta II.a, Asurbanipal II.a eta Salmanasar III.a) Asiriako gerra-makineria garatu zutenean. Horrela, K.a. IX. eta VIII. mendeetan, asiriarrek printzerri horiek guztiak konkistatu zituzten, eta, Egipto ere, aldi baterako okupatu zuten. Baina asiriarrek konpromiso militar gehiegi zituzten hegoaldean, Babilonia eta Elamekin borrokatu behar zutelako, eta, iparraldean, berriz, Van aintziraren ertzean, Urartuko printzerria sortu zen. Azkenean, asiriar izuaz asperturik, mugako herri guztien koalizio bat oldartu zen asiriarren aurka. Babiloniarrek Ninive hiria hartu zuten, Asiriako hiriburua, K.a. 612. urtean, eta hain gogor arpilatu zuten, ezen hitzez hitz mapatik ezabatu baitzuten.

Orduan, Mesopotamiaren gainean Kaldear Inperioa ezarri zen. Hala ere, ez zuen denbora gehiegi iraun. Kaldearrak, eta bereziki Nabukodonosor II.a erregea, gerretan gastatu ziren, Ilgora Emankorraren mendebaldea menderatzen saiatuz; izan ere, asiriarraren gainbeheraren ondoren, nolabaiteko autonomia lortu zuen, baina ez zen konturatu ekialdean mehatxu persiarra hazten ari zela. K.a. 538 urtean, Anatoliatik Elamera eraman zuten konkisten ondoren, Ziro II. Handia errege persiarrak Babilonia konkistatu, eta Kaldear Inperioa suntsitu zuen. Hala, Indiatik Greziara zihoan inperio unibertsal bat ezarri zuen, ordura arte mundu zibilizatuak ezagutu zuen handiena.

Persiar inperioa.

Artikulu nagusia: «Akemenestar Inperioa»Aurreko mendeetan, Irango ordokia bi herrik okupatu zuten, persiarrek eta mediarrek. K.a. VII. mende inguruan, Persiak Media konkistatu zuen. Ziro II. Handiaren garaian, persiarrek Ilgora Emankor osoa konkistatu, eta Persiar Inperioa sortu zuten. Ziro, eszitiarren aurka gerran hil ondoren (K.a. 530), Persiar Inperioaren mugak, gutxi gorabehera, finkatuta geratu ziren, Egipto izan ezik, bere ondorengo Kanbises II.aren erregealdian sartua eta Dario I.ak Traziaren gainean zuen aldi baterako agintea. Horrekin, Persiar Inperioak muga naturalak lortu zituen, greziarrek mendebaldera eta estepako herriek Erdialdeko Asian soilik mehatxatzen zituztenak.

Ziro persiarren konkistatzaile handia bada, Dario I.a da bere antolatzaile nagusia. Hura Kambyses II.aren aurka matxinatu zen K.a. 522. urtean, koroaren oinordeko legitimoa zela esanez, eta, gerra zibil odoltsu baten ondoren, haren ordez igo zen tronura. Krisi politiko berriak saihesteko, administrazio inperiala birbanatu zuen, hogei probintzia edo satrapia sortuz, bakoitza satrapa baten kargura, guztiak ere espioitza zerbitzu batek ondo zainduak, «erregearen begi eta belarriak». Anatoliako Sardesetik Babiloniaraino zihoan Errege Bidea ere martxan jarri zuen. Bere inperioa lau hiriburutatik gobernatu zuen: Ekbatana (antzinako persiar hiriburua), Susa (Elameko errege bezala), Babilonia (merkataritza metropoli ospetsua) eta Persepolis, bereziki horretarako sortutako hiria.

Persiarrek tolerantzia erlijioso eta kulturala praktikatu zuten euren domeinuetan, eta tenpluek gobernatutako hiriei, Jerusalem edo Alepo kasu, estatus erdi-autonomoa eman zioten. Persiarrek berek Ahura Mazda gurtzen zuten, Zaratustra profetaren irakaspenen arabera. Persiar ohitura eta irakaspenen deskribapena Ziropedian aurki daiteke, Xenofonte greziar historialariak egina. Politeistak ziren, hiru jainko nagusiren existentzian sinesten zuten, izaki goren bat, unibertsoaren sortzailea, ongiaren jainko bat, Ahura Mazda, eta gaizkiaren jainko bat, Ariman, gainera, maila txikiagoko jainko ugari zeuden.

Dario I.aren ondorengoen agindupean, Persiar Inperioa, poliki-poliki, gainbehera etorri zen, Alexandro Handiak konkistatu zuen arte.

Probintziak satrapa izeneko funtzionarioek gobernatzen zituzten. Aldi berean, konkistatutako erresuma eta estatu askori, modu autonomoan mantentzeko baimena ematen zitzaien, tokiko jarraibideak eta antolamendua errespetatuz, nahiz eta urteko zerga jakin bat ordaindu behar zuten.

Zoroastrismoa eta judaismoa.

Aldi horretan, fenomeno historiko garrantzitsuenetako bat monoteismoen gorakada da, edo, gutxienez, aurretik zeuden politeismoak suntsitzeko joera zuten erlijio dualistena. Hori, sumertarren gerretan hasi zen, hiri bakoitza jainko batek gobernatzen zuelarik, panteoi handietan xurgatuak izan zirelarik, hiriek berek inperio zabaletan murgildurik amaitzen zuten heinean. Baina zenbait herrik, bereziki persiarrek eta hebrearrek, erlijio-bilakaera bat izan zuten, eta, horren ondorioz, beren jainkoak, boteretsuenak ez ezik, existitzen ziren bakarrak zirela ulertu zuten. Behin betiko mutazioa, bi kasuetan, K.a. VI. mendearen inguruan gertatu zen; juduetan, Yahve jainko nazional zaharraren areagotzea Babiloniako gatibualdian gertatu zen, eta, persiarren artean, berriz, antzeko fenomeno bat gertatu zen Ahura Mazdarekin, Zaratustrak predikatua zuen argiaren jainkoarekin. Horrela sortu ziren judaismoaren eta zoroastrismoaren erlijioak. Biek ongiaren, justiziaren edo argiaren jainko bakar baten existentzia predikatzea zuten amankomunean, ilunpetako indarren aurka jarria, eta ongiaren jainkoak gaizkiaren indar guztiak garaituko zituen hautatuentzat sufrimendu itzelen ondoren, garaiaren amaiera batez sarituak izango zirenak.

Persiar Inperioan, bi kultuek, Antzinako Indiatik eta Antzinako Greziatik zetozen sinesmen erlijioso eta filosofikoekin bat egin zuten, ondoren, erromatarren, bizantziarren eta sasandarren mendean jarraitu zuen prozesua. Hortik erlijio ugari sortu ziren, mitraismoa, kristautasuna, gnostizismoa, manikeismoa, nestorianismoa, monofisismoa eta islama barne, ondorengo zorte ezberdinekin, eta horietako batzuek, gaur egun ere, eragin handia dute planeta osoan.

Kaldear Inperioan ere, Astrologia bere garapen gorenera iritsi zen, ondoren, Erromatar Inperiora esportatua izan zena, eta, horren bitartez, gaur egungo Mendebaldera. Hainbesteraino, non antzinako erromatar idazleek "kaldear" deitzen zieten astrologoei.

Mundu helenikoa Ekialde Hurbilean.

Alexandro Handiaren eta Erresuma Helenistikoen inbasioa.

Lidiaren aurkako hedapen persiarrak, persiar inperioa, greziar munduarekin talka egitera eraman zuen, mediar gerrak izeneko konflikto sail batean. Ondoren, Persia etengabeko tentsioan bizi izan zen Greziarekin. K.a. 399. urtean, erregegai Ziro Gaztea laguntzen zuten greziar mertzenarioen espedizio bat Persiar Inperioan sartu zen. Xenofon buru zuten greziar horiek beren ahaleginean porrot egin bazuten ere, itxura batean Persiar Inperio ahalguztiduna espedizio militar batek zapaldu zezakeela erakutsi zieten heleniarrei

K.a. 336. urtean, Alexandro Handia erregea, Mazedonia izeneko erresuma erdi-helenizatu bateko jauna, Helesponto ibaia zeharkatu, eta Akemenestar Inperioan sartu zen. K.a. 323. urtean hil zenean, hamahiru urte geroago, Persiar Inperioa erabat konkistatu zuen. Baina Filipo III.a, ahula beste oinordekorik gabe hil zenean, bere jeneralak, diadokotarrak deituak, gerra fratrizida bati ekin zioten, non antzinako persiar edo mazedoniar lurraldeak behin betiko zatitu ziren. Ekialde Hurbila eta Ekialde Ertaina bi erresuma handitan banatuta geratu ziren: Ptolomeoren Egipto eta Seleukotar Inperioa. Horiek, gehi potentzia txikiago batzuk, erresuma helenistikoak deitzen direnak dira.

Oinarri kulturala eta jatorri greziarreko dinastiak izan arren, errege helenistikoek berehala hartu zituzten ekialdeko despotismoaren usadio eta ohiturak. Hiriak sortzeko politika aktiboaren bidez (Alexandria Egipton, Antiokia Sirian, Ktesifon Mesopotamian eta abar), greziar kulturaren balioak sustatu zituzten eskualdean, nahiz eta horiek ez zuten inoiz gutxiengo ilustratu, aberats eta hiritar bat baino gehiago piztu, herri gehienak bere ekialdeko kultura zaharrari eusten zioten bitartean. Nolanahi ere, bi munduen artean, truke kultural bizia egon zen. Horrela, Alexandriako juduek Biblia grezierara itzuli zuten (Septuagintaren bertsioa), eta, handik bi mendera, Filon Alexandriakoa Biblia eta Platonen filosofia nahasten saiatu zen. Baina grekoaren aurkako matxinada mugimenduak ere izan ziren. Horrela, Antioko IV.a, Seleukotar Inperioko erregea, Jerusalemen gimnasio bat jartzen saiatu zenean, Makabearren matxinada eragin zuen gertaera batzuk gertatu ziren.

Seleukotar Inperioak eta Ptolomeoren Erresumak elkarbizitza zaila izan zuten, gerra askorekin. Mediterraneoan zituzten interesek bereganaturik, seleukotarrek ez zuten beren ekialdeko muga zaindu, eta horrela hazi zen Partiako erresuma, beren antzinako ia lurralde guztietan ordeztu zituena. Seleukotarren azken hondarrak zenbait monarkia ahulagotan xehatu ziren (Makabear, Ponto eta abar), laster konkistatzaile indartsuago baten bazka izan zirenak: Erromatar Inperioa, Ponpeio jeneralak K.a. 63. urtean hasitako kanpaina garailearen ondoren behin betiko nagusitu zena.

Erromatar Inperioaren nagusitasuna.

Erromatarrak Asiako ortzimugan agertu ziren, Pergamoko azken erregeak bere lurraldeak horiei (K.a. 133) oinordetzan utzi ondoren. Horren ondoren, hamarkadetan, gerrak izan ziren, Julio Zesar Egiptoren aurkako inbasioarekin amaitu zirenak K.a. 47. urtean. Horrela, erromatarrek Ekialde Hurbilaren mendebaldeko erdi osoa bereganatzea lortu zuten, aurretik Mitridatesen mailako aurkariekin egon gabe. Ekialdeko erdia Partiaren esku geratu zen, Ktesifonen (antzinako Babiloniatik gertu) egoitza zuen erresuma, Mesopotamia eta Persia menderatzen zituena, eta epelki heleniartsutzat har zitekeena.

Gerorako fenomeno historiko garrantzitsuena eta erromatarren mendean zegoen eskualdean gertatu zena, kristautasunaren sorrera eta hazkundea izan zen. Bere lehen apostoluak juduen mundura zuzendu ziren batez ere, baina Pablo Tarsokoak jentilak ebanjelizatzeko joera aldatu zuen. Horrek, kristautasunean, hainbat mendetan zehar ikus zitekeen arrakala bat sortu zuen, bere mendebaldeko eskualdeetan, helenizatzaileagoen artean (katolizismoaren aldaerak, donatismoa, marzionismoa, eta abar), eta, ekialdeko eskualdeetan, judaizanteagoak (arianismoaren aldaerak, nestorianismoa, monofisismoa, eta abar). Beranduago, bere teologo garrantzitsuenetako batzuk Kapadoziakoak ziren, Gregorio Naziantzokoa kasu. Garrantzi handiko beste mugimendu kristau berantiar bat monakotza izan zen, Egiptoko eremutar, anakoreta eta zenobiten mugimenduarekin sortu zena (K.o. IV. mendea).

Erromatar domeinua kanporatzeko saiakera abortatu bat egon zen, K.o. III. mendeko krisian zehar, Zenobia izan zuena protagonista, Palmira hiri komertzial aberatsa 268 eta 273 artean gobernatu zuen erregina handinahia. Zenobia, ordea, Aureliano enperadoreak garaitu zuen, eta erromatar domeinua iraultzeko ahaleginak porrot egin zuen.

Aurretik, 221ean, sasandar dinastiak kendu zuen partoen potentzia artzazestar dekadentea. Partoak ez bezala, sasandar militanteak eta zoroastroarrak ziren, eta, beraz, haientzat, Erromaren aurkako gerra ez zen arazo politikoa bakarrik, erlijiosoa ere bazen. Hala ere, arrakasta batzuk izan arren, horien artean ezagunena Edesako guduan lortutako garaipena izan zelarik (260), oro har sasandar potentzia ez zen gai izan erromatarrak Ekialde Hurbiletik kanporatzeko. Zoroastrismoaz gain, Sasandar Inperioan, Mani-k predikaturiko kristautasunarekin bat egiteko saiakera bat loratu zen, eta horregatik ezagutzen da manikeismo bezala.

Sasandarrak eta bizantziarrak.

395. urtean, Erromatar Inperioa behin betiko bitan zatitu zen. Mendebaldeko sekzioa 476an erori zen, ekialdeko sekzioa, Bizantziar Inperio bezala biziraun zuen bitartean. Praktikan, banaketa horren ondorengo bi mendeetan zehar, Ekialdeko Erromatar Inperioak kontrolatutako Ekialde Hurbilak ez zuen aldaketa sozial handirik jasan, edo behintzat, horiek ez ziren K.o. VII. mendeko intentsitatera iritsi, islamiar konkistaren ondoren. Hala ere, zenbait enperadore bizantziar, beren boterearen zentralizazio erabatekoari begira, erlijio ofizialari kontrajartzen zitzaizkion kredoen atzetik joan ziren. Horrela, Ekialde Hurbileko eskualdeek, erlijio kristau ortodoxoaren ordez, Monofisismoa izeneko aldaera kristaua hartu zuten, neurri batean Konstantinoplaren boterearen aurkako matxinada bandera gisa. Luzarora, ortodoxiaren eta monofisismoaren arteko banaketa hori Bizantziar Inperioari bere ekialdeko probintzia guztiak menderatzea kostako zitzaion, arabiar inbasioaren ondoren monofisitek, ortodoxia kristaura itzuli beharrean, islamera bihurtzea nahiago zutenean.

Garai horretan, Sasandar Inperioak, Persia eta Mesopotamia kontrolatzen jarraitu zuen Ktesifon hiritik, eta bere militantzia zoroastroar leialaren politikari eutsi zion, apur bat bere arerioaren, Bizantziar Inperioaren, militantzia kristauari erantzunez. V. mendean, Ekialdeko Erromatar Inperioaren berreskurapenak sasandarrak estutu zituen, baina, VI. mendean, Justiniano erromatar enperadorearen abentura militarrek Persiarekiko bake deseroso baten (baita zerga ordainduz ere) eta gerra izugarri higatzaileen artean ibiltzera behartu zituzten bizantziarrak. Justiniano hil zenean, eta neurri batean bere gehiegikeria militarrengatik, Ekialdeko Erromatar Inperioa gainbeheran sartu zen, eta bere enperadore Heraklio Kosroes Handiaren (sasandar monarka boteretsuena) aurkako gerra izugarri suntsitzaile batean nahasi zen. Luzarora, gerra horrek (VII. mendearen hasiera) bi aurkariak ahuldu zituen bietako inork aintzat hartu ez zuen hirugarren etsai baten aurrean: islama.

Islama.

Islamaren jatorria eta hedapena.

Bere idortasuna gorabehera, arabiar penintsula, antzinatik, hainbat kultura eta erresumaren egoitza izan zen, merkataritza ibilbideen inguruan sortuak eta intsentsuaren munduko monopolioaren oso berezia, Yemenen eta Etiopian bakarrik ekoizten baitzen; ospetsua da Sabako Erresuma, Marib hiritik kontrolatua, gaur egun Yemen dena, nahiz eta garrantzitsuak izan basamortuaren eta Ilgora Emankorraren arteko mugan Petra eta Palmira hiriak. VI. mendearen inguruan, Yemenek Al-Hijazen zuen nagusitasuna (Arabiako erdialdeko eskualdea, Mekako hiri erlijioso garrantzitsuari eusten ziona) porrot egin zuen, eta printze nomadak erdi independentzia batera itzuli ziren.

Giro horretan hasi zuen Mahomak bere predikua, 610. urte inguruan, Korana agertzen hasi zitzaion bitartean; bere erlijioa islama deitzera pasa zen (hau da, "menekotasuna", kasu horretan Jainkoaren borondateari). 622an, Medina hirian babestera behartuta ("Hejira" izeneko ekitaldia, islamiar egutegiaren hasiera markatzen duena), geroago Meka konkistatu zuen. 632an hil zenean, kalifa-herria ezarri zen. Bere oinordekoek, Abu Bakr, Omar, Uthman eta Alik, Arabia bateratu zuten, eta beren tropak bizantziar eta sasandar inperioen aurka eraman zituzten. Sasandarra erabat erori zen 651n, eta bizantziarrak Siria osoa, Palestina eta Egipto galdu zituen behin betiko; aldi berean, bertako biztanleria, nagusiki monofisita, islamera bihurtu zen.

661. urtean, gerra zibil odoltsu baten ondoren, Ali kalifa kendu, eta hil egin zuten, eta Moawia kokatu zen, Omeia kaliferriko lehen kalifa (661-750). Aldaketa horren azalpen nagusia hiriburua Mekatik Damaskora aldatzea izan zen. Omeienpean, antzinako konkistatzaile arabiarrak Espainiatik Indiara zihoan inperio zabal baten administratzaile bihurtu ziren. Mendeko lurraldeetako okupazio-kanpamentu militar arabiar zaharrak benetako hiri bihurtu ziren, eta tokiko biztanleria Estatuaren administraziorako errekrutatua izan zen. Oro har, "Liburuko Herriekiko" (kristauak, juduak eta zoroastroarrak) tolerantzia erlijiosoa izan zen Koranaren aginduz, baina horiek zerga gehigarri bat ordaindu behar izan zuten. Horrek azaltzen du kalifen beren fededunak bihurtzeko gogo falta, islamismora bihurtutako fedegabe bakoitza diru sarrera bat gutxiago baitzen zerga kutxetan.

Hasiera batean, musulmanek jarrera bortitza agertu zuten hamar bat mendetan zehar nagusi izan zen greziar kulturaren aurka, Alexandro Handiaren garaitik Herakliorenera, Omar kalifa Alexandriako liburutegia erabat erretzeraino iritsiz. Baina, pixkanaka, musulman jakintsuek greziar ondare kulturala berraurkitu zuten; erreskatatu egin zuten, eta horrek bultzada handia eman zien zientziak eta arteak garatzeko.

Kaliferri Abasidaren goia.

VIII. mendearen hasieran, omeiatar boterearen aurkako matxinada gogorrak gertatu ziren. Horietako batek, Khorasanen indarberritua, arrakasta izan zuen, eta, 750ean, Abul Abbasek omeiak bota zituen; horrela, abbastarren dinastia eta kaliferria sortu zituen. Abbastarrek uko egin zioten islamaren mugak armen indarrez hedatzeko omeiar enpresa zaharrari, eta horren zeinu nabarmena hiriburua Damaskotik, Bizantzioko mugatik gertu, Bagdadera eramatea izan zen, Ktesifon inguruan (eta, beraz, Babiloniako hondakinetatik hurbil) abbastarrek berek sortutako hiria, bere domeinuak gobernatzeko kokapen zentralago bat ematen zuena. Bagdadetik, mende erdi inguruz, mundu abasidak goia jo zuen.

Abasida kalifa-herrian, hainbat aldaketa sozial gertatu ziren. Arabiar tribuek kantoi militarretatik gobernatzen zuten gizarte-ordena omeia zaharra autokrazia absolutu baterantz aldatu zen, non Kalifa "Lurraren gaineko Jainkoaren itzala" izatera pasa zen. Arabiarren elementuak garrantzia galdu zuen, eta, arabiar penintsulak berak ere, zeinetatik musulmanen inperioaren konkistak sortu baitziren, garrantzia galdu zuen, eta, apurka-apurka, tribuen zatiketak hartu zuen bere gain, zeinaren gainean ezin izan baitzen inoiz botere abasida nagusitu. Bestalde, zientziek, teologiak eta filosofiak, garapen handia izan zuten, greziar ondare kulturala berezko ekarpenekin aberastuz. Elementu kontserbadoreenen arteko gizarte-tentsioak ere areagotu ziren, baita arrazionalismo berriak piztu eta erregimen berriak bultzatu zituenen artekoak ere.

Harun al-Raxid kalifaren heriotzaren ondoren, 809an, Abasida kaliferria gerra zibilean murgildu zen, mutazilitarren arazoak areagotuta, Koranaren bere interpretazio propioa defendatzen zuen eskola teologikoa. Aurrerantzean, kalifak indartsu eta kementsuak izan baziren ere, inork ezin izan zuen lasai gobernatu, eta matxinadak ezagun egin ziren. Horietako batzuek arrakasta izan zuten, eta islamiar mundua zatitu egin zen. Horrela, potentzia islamiko independenteak sortu ziren: Kordobako Kalifa-herria, Fatimita Kalifa-herria eta abar. Nahiz eta Abbastar kalifa-herriaren aurkako graziazko kolpea mongoliarrek eman, 1258an Bagdad konkistatu eta dinastiako azken kalifa kendu zutenean; egia esan, kalifa-herria aspaldi zen hilotz.

Turkiarrak, gurutzatuak eta mongoliarrak.

Abbastar Kalifa-herriaren ahultasuna aprobetxatuz, XI. mendetik aurrera inbaditzaile ugari agertu ziren. Lehenik, turkiarrak sortu ziren estepatik, eta, horien ondoren, mongoliarrak. Mediterraneo itsasotik bizantziarrak agertu ziren, eta, ondoren, gurutzatuak. Kalifaren irudia Bagdadeko bere jauregian giltzapetu zuten, eta bisirak hartu zuen benetako gobernuburua. XI. mendean, turkiar tribu bat, seljuktarrak, gobernuaz jabetu ziren, kalifari eutsi bazioten ere, eta, bere izenean, gobernatzearen fikzio juridikoa inauguratu zuten (hori, jakina, nominala bakarrik bazen ere).

Seljuzidek, Manzikerteko guduan (1071), bizantziar aurrerapenak gelditu zituzten, Anatoliara itzultze bidean bizantziarrak kanporatu zituzten, eta, ondoren, Palestina konkistatu zuten (1078). Europako kristauek laidotzat hartu zuten, eta, errepresalia gisa, Gurutzaden mugimendua Lur Santuaren aurka bota zuten. Lehen Gurutzadak (1097-1099) erresuma frankoak sortu zituen Palestinan, gutxi gorabehera mende batez mantendu zirenak, Hirugarren Gurutzadaren porrotak (1192) lur horiek aurkari berri baten mende utzi zituen arte, Saladin I.a sultana, eskualdea Egiptoko operazio-basetik gobernatu zuena (aurretik, Saladinek Kairoko fatimatarrak boteretik kendu zituen).

XIII. mendearen hasieran, turkiar inbaditzaileen pausoak jarraituz, mongoliarrak iritsi ziren. Genghis Khan buru zutela, Persia konkistatu zuten. Bere oinordekoetako batek, Hulaguk, Bagdad konkistatu zuen 1258an, eta azken kalifa abbastarra hil zuen, baina, handik gutxira, Egiptoko sultanerriak geldiarazi zuen. Marea mongoliar konkistatzaileak atzera egin zuen, bereziki, garian, Kublai Khanek mongoliar grabitate zentroa estepatik Txinara aldatu zuelako eta, ondorioz, mongoliar domeinuak sakabanatu zirelako. Hala ere, mongoliarrak Persian (Ilkhanerria) eta Transoxianan (Txagatairen horda) geratu ziren. Ekialde Hurbila eta Ekialde Ertaina, orduan, jaurerri eta erresuma ezberdinen andana bihurtu ziren, eta, beraz, hainbat lehiakideren borroka-zelai bihurtu zen XIII. eta XVI. mendeen artean. Gudari horien artean, ospetsuena Tamerlan (Timur Lenk) izan zen, XIV. mendearen amaieran Anatoliatik Txinara zihoan inperio bat sortu zuena, hori hil ondoren desegin bazen ere, ondorengo bizitza laburra izan zuen Samarkandako timurtar gune bat besterik geratu ez zelarik.

Inbasio horietan guztietan hondoa jota geratu ziren turkiar tribuetako bat, otomandarrena, Anatolian kokatu zen. Garai batez existentzia ilun batekin, baina, XIV. mendetik aurrera, inperio bat sortzera eraman zuten konkista sail bat hasi zuen, 1520an Suleiman I.a Bikaina sultanaren etorrerarekin Viena ingurutik (Europa), Mesopotamia eta Egiptoraino zabalduko zena. Garaiko Safavida Inperioaren sorrerak bakarrik eutsi ahal izan zion Persiako kontrahorma menditsuetan aurrera egiteari.

Otomandarrak eta safavidak.

Otomandarren eta safaviden arteko lehia.

Ekialde Hurbilean indar hartzen saiatu ziren beste tribu turkiar batzuk ez bezala, nagusi zen egoera geopolitikorako, otomandarrek Bizantziar Inperioaren ondorengo ziren printzerri eta estatuak konkistatzera jo zuten, 1204an laugarren Gurutzadak Konstantinopla arpilatu ondoren heriotzaz zauritua eta paleologotarrek ahulki berrezarria 1261ean. Horrela, 1453an Mehmed II.a sultanak Konstantinopla konkistatu zuenean, Otomandar Inperioa, termino geopolitikoetan, antzinako Bizantziar Inperioaren erreprodukzioa zen, eta, beraz, Ekialde Hurbilean zuen kontrol politikoa oso txikia zen. XV. mendearen amaieran, Ekialde Hurbilean nagusi zen kaosa dela eta, Ismaíl Safaví gudari xiita persiar batek gerra batzuk hasteko baliatu zuen. Lehenik, Erdialdeko Asiako timurtar boterearen azken hondarrak garaitu zituen, eta, ondoren, Otomandar Inperioaren aurka borrokatzen saiatu zen. Erantzuna, Selim II.a sultanak, Persiaren aurkako kanpaina militar bati ekin zion, non aurrerapen safavida gelditu zuen, eta, bide batez, Egipto konkistatu zuen (1517), baina ezin izan zuen Inperio safavida eraitsi. Orduan, elkarbizitza politiko tirabiratsuari hasiera eman zioten biek, eta horrek nazioarteko oreka markatuko zuen bi mende osotan.

Erromatar Inperioaren eta bere oinordeko Bizantziar Inperioaren eta bere arerio Sasandar Inperioaren arteko garaiko egoera politikoak, izan ere, antzekotasun handiak ditu III. eta VII. mendeen artean egon zen tentsioarekin. Bi kasuetan, Persian eta Anatolian basea zuten bi potentziak, hurrenez hurren, Mesopotamiaren kontrola lehiatzen ari ziren. Bi kasuetan, arraza-tentsioak zeuden (safavidak persiarrak ziren, eta otomandarrak turkiarrak) eta erlijio-tentsioak (otomandarrak suniak ziren eta safavidak xiitak). Eta bi kasuetan, otomandarrek eta safavidak muga militar bat baino gehiago zuten bien arteko mugaren kontrako puntuan, otomandarrek Europako potentzia kristauei aurre egin behar zietelako eta safavidek Erdialdeko Asiako inbaditzaile uzbekotarrei. Bestalde, safaviden agerpenak erabat banandu zituen turkiar tribuak, otomandarrak mendebaldean eta turkomanoak Transoxianan utziz.

Barnean, otomandarrak potentzia oso antolatua ziren, horretarako Esklabo Etxearen erakundea sortu baitzuten, administrazioaz arduratzen zena eta yeniçeriek (jenizaroak) eta sipahiek (zipaioak) osatutako gorputz militar oso eraginkorrak. Bisir otomandarra bera ere sultanaren esklabo bat besterik ez zen, eta horrek kontenplaziorik gabe hiltzeko ere agindu zezakeen. Safaviden artean, aldiz, denbora luzez horda erdi nomada izaten jarraitu zuten, Abbas I.a Handiaren garaian (1587-1629), neurri batean, estatu zentralizatu bat finkatu zen arte.

Nazioarteko ordena politiko horren ondorio luzeena xiismoa da, garai batean islamaren sekta minoritarioa zena; sakon errotu zen Persian, eta bere sentimendu nazionalaren parte izatera igaro zen. Iranen, gaur egun arte, hala jarraitzen du, eta, gainerako mundu musulman osoan, suniten gehiengoak nagusitzen jarraitu zuen.

Otomandarren eta safaviden gainbehera.

XVII. mendean, eta aldi berean, Otomandar Inperioa eta Safavida Inperioa gainbeheran sartu ziren. Eremu safavidan, Abbas Handiaren heriotzak (1629) gainbehera baten hasiera markatu zuen, non barne desordenak areagotu ziren, eta persiarrak jazarriak izan ziren Murad IV.a otomandarrengatik, uzbekoengatik Khorasanen eta, hegoaldean, Omango imanengatik, zeinak, aurretik, Maskatetik kanporatu baitzituen portugaldarrak. Otomandar eremuan, berriza, jauregietako azpijokoek Inperioa xurgatu zuten 1566an Suleiman Bikaina hil zenetik eta bisir kargua Köprülü Etxearen eskuetan erori zenean nolabaiteko susperraldia egon zen arren; 1683an otomandarrek Vienaren aurkako setio berri batean porrot egin izanak, ia geldiezina zen gainbeheraren hasiera markatu zuen. 1722 eta 1726 artean, Nadir Xah buruzagiak Khorasan hartu zuen, eta, kanpaina batzuen ondoren, 1736an, azkenik, azken errege safavida agintetik kendu, eta Persia hartu zuen, bide batez, afganiarren, otomandarren eta etsai berri baten inbasioak baztertuz, errusiarrak, bizkitartean Erdialdeko Asian zehar hedatu zirenak eta eskualdean bizirik irauten zuten printzerri turkiar eta mongoliarrak mehatxatzen zituztenak. Nadir Xah Persia mendebaldera hurbiltzeko asmotan zebilen, baina, 1747an hil izanak, proiektu hori eragotzi zuen.

XVIII. mendearen amaieran, Persiar Inperioa ia erabat agortuta zegoen, eta Otomandar Inperioak zutik jarraitzen zuen, baina ia bizitasunik gabe. Ondorioz, botere berriak sortu ziren eskualdean. Garrantzitsuena wahhabitena izan zen, Arabian sortu zen sekta fundamentalista bat, saudiekin aliantzan Arabiar penintsula Otomandar Inperioarekiko independentzia gero eta handiago batera eramaten hasi zena.

Ekialde Hurbila mendebaldeko politikan sartzen da.

Europako inperioen hedapena.

1798an, Napoleon Bonapartek, Egiptoren aurkako espedizio militar baten buru izan zen. Espedizio horrek, konkistan porrot egin bazuen ere, marean aldaketa bat ezarri zuen, ordutik aurrera, Europaren interesak gero eta gehiago Ekialde Hurbilera bideratu baitziren. Otomandar Inperioaren hedapenetik igarotako denboran, Europa indartu egin zen, eta, defentsa-jarrera batetik, Industria Iraultzari esker, bultzada inperialista batera igaro zen, Herbehereak, Ingalaterra eta Frantzia bezalako potentziak Indian, Txinan, Malaysian edo Indonesian interesak izatera eraman zituena; ondorioz, Otomandar Inperioaren ahultzean, eskualdeaz jabetzeko aukera bat bilatu, eta, horrela, bidaia-denborak laburtzera eraman zituen. Geroxeago, Otomandar Inperioak eskala handiko lehen matxinada nazionalista jasan zuen greziarren aldetik, 1823an Greziaren independentziarekin amaitu zena. 1839an, deskonposizio prozesu horrek Egiptoren independentziarekin jarraitu zuen Mehmed Aliren matxinadari esker. Ordutik aurrera, Otomandar Inperioa "Europako gizon gaixoa" izatera pasa zen, eta eskala handiko inbasio inperialista europarretik salbatu bazen, Ingalaterrak eta Frantziak (Errusiak Balkanak har ez zitzan eta Mediterraneo itsasora zuzenean sar ez zedin) tapoi bezala eusteko interesa zutelako izan zen.

1869an, mendebaldeko inbasio-prozesu hori bizkortu egin zen Suezko kanala ireki zenean; kanal horrek balio estrategiko izugarria eman zion Egiptori mundu-politikan. Geroxeago, Egiptoko baja diruaren ahultasuna aprobetxatuz, Benjamin Disraelik, britainiar lehen ministroak, Victoria erreginaren izenean, Suezko kanaleko akzioak erosi zituen. Harrezkero, europarrek, Ekialde Hurbila nazioarteko taula politikoaren atal gisa erabiltzeaz gain, bertan zuzenean parte hartzen zuten.

Horrela, mendebaldeko mundua ezinbesteko erreferente bihurtu zen Ekialde Hurbilean, eta ikuspegi desberdinak sortu zituen "Europako arazoaren" aurrean hartu beharko luketen jarrerari buruz. Horietako bat, Otomandar Inperioari biziberritzeko laguntza ematea zen, oraindik ere musulmanen potentzia handiena baitzen, Atlantikotik Indonesiaraino (panislamismoa) musulmanen domeinu guztiak bateratzeko asmoz; Otomandar Inperioak biziberritu zuen Kalifa-herriaren ideiak rol ideologiko garrantzitsua izan zuen horretan. Garaian zehar, Otomandar Inperioak, eskualde desberdinetako musulmanen laguntza deiak jaso zituen, Indonesia eta Erdialdeko Asiako printzerri musulmanak barne, errusiarren aurka edo Mendebaldeko Europako potentzien aurka borrokatzeko, noski, Otomandar Inperioak, eskaera desesperatu horiei erantzuteko gaitasunik izan ez zuelarik. Musulmanek bilatu zuten beste bidea nazionalismoaren ideiaz poliki-poliki bustitzea izan zen, horrela XX. mendetik aurrera Ekialde Ertaina osatuko zuten etorkizuneko Estatuak sortzeko eremua prestatuz.

XIX. mendearen azken herenean, Otomandar Inperioa behin betiko krisian sartu zen, 1878an Balkanetako ia domeinu guztiak galduz. Ondorioz, mendebalderako joera zuten talde intelektual eta militarren eta botere tradizionaleko talde kontserbadoreen arteko liskar larriak sortu ziren, azken horretan sultanak berak (eta aldi berean kalifak) barne hartuz. Otomandar Inperioari europar konstituzio bat emateko saiakera batek porrot egin zuen 1876an, eta "Turkiar Gazteek" prestatutako Estatu kolpe batek ere patu bera jasan zuen 1909an. 1914an, Lehen Mundu Gerra hasi zenean, Otomandar Inperioa Aliantza Hirukoitzaren (erdialdeko inperioak: Alemania, Austria eta Italia) aldera eraman zuten, eta horrekin, azken batean, bere patua zigilatu zen.

Aginduen araubidea.

Lehen Mundu Gerra urrezko aukera izan zen Europako potentzientzat, arrakastaz saiatu baitziren Otomandar Inperioaren ahuleziaz baliatzen eskualde horietan beren nagusitasun inperiala inposatzeko. Bizkitartean, XIX. mendearen amaieran, europarrek barne-errekuntzako motorra asmatu zuten, eta, horrekin batera, petrolioari beste erabilera bat eman zioten. Horregatik, eskualde horien kontrola lehen mailako helburu geopolitiko bihurtu zen. Aipatutako Lehen Mundu Gerran, Lawrence Arabiakoa gerrillariak garrantzi handia izan zuen, turkiarren aurka borrokatu baitzuen haren mendean zeuden herrien independentziaren alde. Horretarako, Xerif Hussein ibn Ali Mekako buruzagiarekin (musulmanen eta otomandarren arteko matxinadaren buru izan zenarekin), indarrak batu zituen, Lawrenceren independentzia azkar bat lortzeko promesapean. Baina ezkutuan, Ingalaterrak eta Frantziak Sykes-Picot Ituna sinatu zuten, bi eragin-eremu sortzen zituena nazio horietako bakoitzarentzat, eta otomandar domeinuak banatzea barne biltzen zuena.

Lehen Mundu Gerrari amaiera eman zioten itunak, Otomandar Inperioaren azken desintegrazioa ere izan ziren. Otomandar kalifa, formalki, 1923an kendu zuten kargutik, eta, otomandar domeinutik geratzen zena, Turkiako Errepublika modernoa izatera pasa zen, Atatürken gidaritzapean. Bere agindupean, mendebaldeko joera eta sekularizazio zorrotza ezarri zen, mendebaldeko zientzia, teknika edo gobernu forma egokitzeaz gain, baita janzkera eta idazketaren karaktereak ere.

Bestalde, beste hiru gune politiko handi zeuden eskualdean. Egiptok bere eskubide-independentzia ziurtatu zuen, eta 1922an monarkia bihurtu zen. Arabiako penintsulan, berriz, Saud Etxeak ia lurralde guztiak bateratzea lortu zuen (XXI. mendera arte bizirik iraun zuten zenbait emirerri periferiko izan ezik), eta, 1932an, ofizialki eratu zen Saudi Arabia, mendebaldeko petrolio-interesekiko lagunarteko politika garatuz, bereziki ARAMCOrekiko. Persiak, berriz, Mendebaldeko kapitalen erdi mendeko jarraitu zuen, eta, barne-arazoetan, esku-hartze handia izan zuen: Anglo-Iranian Oil Companyk.

Ekialde Hurbileko gainerako herrialdeetan nagusitu nahi zuten mendebaldeko potentziek nazionalismo arabiarraren aurka egin behar izan zuten orduan, eta, beraz, uko egin zioten inperialismo irekiari. Aurkitu zuten irtenbidea berriki sortutako Nazioen Elkartean (1919) babestea izan zen. Elkarte horrek eskualdearen kontrola Ingalaterrari eta Frantziari eman zien mandatu moduan, argudiatuz domeinu horiek (lehen otomandarrak zirenak) oraindik ez zeudela prest independentziarako urratsa erantzukizunez bere gain hartzeko. Nahiz eta juridikoki lurralde horiek mandatuak izan, praktikan, Ingalaterrari eta Frantziari eskualde horien babesletza ematea eskatzen zuen. Siria Frantziaren agindupean geratu zen. Irak, berriz, ingelesaren agindupean geratu zen. Ingalaterrari ere Palestinako mandatua eman zitzaion, baina laster Jordan ibaiaren ekialdeko eskualdea banandu egin zen, Transjordania sortuz. Jordanian eta Iraken monarkia bana sortu zen, Husseinen bi semeren ardurapean, britainiarren eta frantsesen aurkako matxinada gehiago ez bultzatzeko lagun ziezaioten, Lehen Mundu Gerran otomandarren aurka sustatu zituen bezala.

Garai hartan hasi zen juduen auzia ere. 1917an, mugimendu sionistak Balfour Adierazpena lortu zuen Ingalaterratik, Palestinan juduen "etxe" bat sortzea bilatzen zuena, antzinako Salomonen Erresumaren lurralde gisa. Horrela hasi zen juduen migrazio geldoa, baina iraunkorra, Europako ekialdetik Palestinara, kibbutzetan kolono gisa kokatu zirenak. Emaitza juduen eta palestinarren arteko tentsioa areagotzea izango zen, eta mundu osoa behin baino gehiagotan airean jarriko zukeen nazioarteko arazo geopolitiko baten sorrera.

Independentzia politikoa.

Bigarren Mundu Gerraren ondoren (1939-1945), agintaldien erregimena jasanezina bihurtu zen politikoki, eta, beraz, sistema horren azpian administratutako lurraldeei independentzia osoa ematea erabaki zen. Hala ere, Ekialde Hurbilaren garrantzi geoestrategikoaren ondorioz, gaur egun munduko petrolio-ekoizpenaren gune nagusia den aldetik, garaiko bi superpotentzia berriek (Estatu Batuak eta Sobietar Batasuna) ezin zituzten horiek alde batera utzi, eta horrela sartzen da Ekialde Hurbila Gerra Hotzaren berezko eskeman. Hala ere, eskualdeko nazioak ez dira beti superpotentzien eskuetan dauden txotxongilo otzanak izango, petrolioaren giltza ixteko aukera zutenez, negoziazio-ahalmen handia eskuratu baitzuten. Hori, bereziki, agerian geratu zen Gamal Abdel Nasserrek Egipton zuen gobernuarekin. Horrek, monarkia kendu zuen 1952an, eta, hasiera batean Estatu Batuek babestu zuten arren, aldendu egin zen, bereziki Jakartako Konferentzian (1955), Hirugarren Munduko nazioek beren bidea jarraitu behar zutela aldarrikatu zuenean. Nasserrek Estatu Batuen eta Europaren begirunea galdu zuen, hainbesteraino ezen 1956an Ingalaterrak eta Frantziak inbasioa egitekotan egon baitziren, 1875etik britainiarren esku zegoen Suezko kanala nazionalizatzeko neurriari erantzunez. Sobietar Batasunak gogor babestu zuen Nasser, eta Aswango presa, neurri handi batean, esfera komunistatik etorritako kapitalen ekarpenari esker eraiki zen.

Ekialde Hurbilak aurre egin behar izan zion arazorik larriena Israelgo Estatuaren sorrera izan zen. 1948an Palestinaren gaineko britainiar agintaldia amaitu zen, eta juduak estatu independente berriaren kontrola hartzera pasa ziren. Jerusalem bi eremutan banatuta geratu zen, bata juduen kontrolpean eta bestea musulmanen kontrolpean. Konponbide horrek, jakina, bi aldeak atsekabetu zituen, hiri hori sakratua baita bi erlijio-aitortzentzat. Herrialde arabiarren koalizio batek gerra deklaratu zion Israeli independentzia egunean bertan, eta Israel atera zen garaile . 1956an, Israelek bere posizioa pixka bat gehiago finkatzea lortu zuen, Sinaiko gerran alde anglo-frantziarra Egiptoren aurka jarriz. Hala ere, abantaila handienak 1967an lortu zituzten, Sei Eguneko gerrarekin. Horri esker, Israelek Jerusalemen kontrol osoa irabazi zuen, Jordaniari musulmanen alde erdia kenduz eta ordura arte Siriaren esku zeuden Golango gainak bereganatuz; Egiptori Sinai osoa ere kendu zioten, Suezko kanalaren ekialdeko ertzeraino, nahiz azken lurralde hauek 1975ean itzuli ziren.

Aldi berean, adierazi behar da asmo nazionalista guztiak ez zirela eratu, mendebaldeko interesentzat komenigarrienak zirenak baizik ez. Horrela, palestinarren populazioa Israelen agintepean murgildu zen. Palestinarrek, beren Estatuko nazionalak izateko ahaleginean bortxaturik, beren ihesbidea borrokan aurkitu zuten, Palestinaren Askapenerako Erakundeak eta beste talde erradikal batzuek garatua. Israeldarren eta palestinarren arteko negoziazioen bideak nahiko sigi-sagatsuak izaten jarraituko zuten, neurri batean, gatazkaren bi aldeetan kokatutako erradikalek akordio batera iristeko zuten erresistentziagatik. Aintzat hartu ez zen beste aldarrikapen nazionalista bat kurduena da, Lehen Mundu Gerran otomandarren aurka matxinatu zirenak, baina behin gerra amaituta, Turkia, Siria eta Irakeko mugen artean sakabanatuta geratu zirenak. Ondorengo garaietan, kurduek Kurdistanen estatu nazional bat sortzeko egindako aldarrikapen nazionalistei gogor egin zien aurre Sadam Huseinek, Irakeko diktadore ohiak.

Iran izan zen nazionalista sutsua garatu zuen beste herrialde bat, Mendebaldearekin gogor borrokatu zuena. Mossadeqh lehen ministroa mendebaldeko interesetatik askatzen saiatu zen Anglo Iranian Oil Companyren nazionalizazioa bilatuz, baina Reza Shah Pahlavik sustatutako estatu-kolpe batek indarrez kendu zuen agintetik. Reza Shah Pahlavik mendebaldearen aldeko erregimen bat ezarri zuen 1952an. Erreakzio nazionalista orain sektore xiita erradikalagoaren zati batetik etorri zen, zeinak, Ruhola Khomeini aiatolaren gidaritzapean, Shah agintetik kendu baitzuen; erbesteratzera behartu, eta boterea bereganatu zuen teokrazia fundamentalista eta gogorki mendebaldearen aurkakoa. Erantzun gisa, Estatu Batuek Sadam Husein finantzatu zuten 1980 eta 1988 artean Iranen aurkako gerra bat egin zezan. Iran-Irak izeneko gerra, azkenean, eskualdearen oreka nabarmen aldatu gabe amaitu zen.

Aiatola Khomeiniren figuraren sorrera 1970eko hamarkadan eskualdean bizi izan zen berpizte islamikoaren parte da. 1973an, potentzia arabiarrak, bereziki Egipto eta Siria, Israelen aurkako gerra berri batean sartu ziren. Mendebaldeak Israeli laguntzea eragozteko, Lurralde Petrolio Esportatzaileen Erakundean (LPEE) bildutako nazio arabiarrek petrolioa esportatzeko kuotak banatu zituzten; petrolioaren ekoizpena murriztu, eta krisi energetikoa deiturikoa sortu zuten, krisi ekonomikoa eragin zuena. Nahiz eta aurrerantzean LPEE Mendebaldearekin erdizka ulertu, islamiar berpiztearen ideia jaurtita geratu zen. Islama aldarrikapen sozialen aldeko borrokaren bandera ere bihurtu zen, bereziki petrolio-erregimenetan, zeinetan aberastasuna familia handietan pilatuta baitzegoen, miseriazko poltsa handien inguruan. Hamarkada batzuen bueltan, horrek, Iranen xiismo militantearen garapena ez ezik, borroka fundamentalistarena ere bultzatu zuen, hala nola Afganistango mugimendu talibana edo Al Kaida erakundea.

1990ean Sobietar Batasuna erori zenean, Estatu Batuek esku hartze handiagoa izan zuten eskualdeko gaietan, ageriko kontrapisurik gabe. Horrela, 1991n, Nazio Batuen Erakundearen bidez orkestratutako nazioen koalizio baten buru izan zen aurreko urtean Kuwait Emirerria inbaditu zuen Sadam Huseinen aurkako gerra eramateko. Husseinek Kuwaitetik alde egin behar izan zuen, eta bere erregimenak murrizketa handiak jasan zituen. Hala ere, hori ez zen nahikoa izan, eta 2003an, George W. Bush presidenteak inbasio bat sustatu zuen Irakek suntsipen handiko armak zituela aitzakiatzat hartuta (gero gezurrezko txostenak zirela agertu zen), eta Hussein boteretik kendu; harrapatu; epaitu, eta exekutatu zuten.

Gaur egun, beraz, Ekialde Hurbileko eta Ekialde Ertaineko eskualdeak gehienbat islamikoak, eta herrialde independenteak dira, kasu askotan, egitura politiko oso sinplifikatua dutenak. Monarkia absolutu gisa gobernatzen dira; baliabideak petrolioaren ustiapenetik lortzen dituzte, eta desberdintasun sozial handiak dituzte. Nazio horietako batzuetan, sekularizazio prozesuak gertatu dira, adibidez,Turkian; inperfektuak dira, eta erresistentzia izugarriak dituzte, Egipton adibidez, beste batzuetan islamismorik erradikalena finkatu den bitartean, Iranen adibidez. Buru-hausgarri geopolitiko korapilatsu horren erdian, oso zaila da hemendik aurrera eskualdean zer gertatuko den argitzea.


Frantsesezko Wikipedia

Frantsesezko Wikipedia edo Wikipédia Wikipediaren frantsesezko edizioa da. 2001eko martxoan jarri zen abian, eta 2006ko abenduan 400.000 artikulutik gora zituen.

2016ko martxoan aldiz, wikipedia guztien artean, artikuluak kontuan hartuta seigarrena zen eta 1.730.000 artikulu zituen.


Oscar Björck

Oscar Gustaf Björck (1860ko urtarrilaren 15a - 1929ko abenduaren 5a) suediar margolaria eta Suediako Arteen Errege Akademiako irakaslea izan zen.

Biografia.

Stockholmen jaioa, 1877tik 1882ra, Björck Edvard Perséus-en ikaslea izan zen Akademian, non bere koadroengatik, "Loke fängslas af asarne" (Loki Æsir-ek espetxeratua) (1880), "Gustaf Vasa inför kung Hans" (Gustaf Vasa Hans erregearen aurretik) (1881) eta "Den förlorade sonens återkomst" (Seme iriolearen itzulera) (1882) barne, Errege Domina eman zioten. 1883an, Björcki bidaia-beka bat eman zioten. 1883-84ko negua Parisen igaro zuen. Hurrengo neguan, Munichera joan zen eta bertan erretratu batzuk egin zituen, tartean bere emaztearen gorputz osoko margolan bat. 1885eko udaberrian, Veneziara joan zen bizitzera eta, udazkenean, Erromara, non "Susanna" (Gothenburg Museum of Art ) eta "Romerska Smeder" (Erromako errementariak) (Washington National Gallery of Art, Washington) erretratu handia egin zuen. 1887an, hainbat margolan osatu zituen, besteak beste, "Veneziansk saluhall" (Veneziako aretoa) (Suediako Museo Nazionala ) eta "Lördagsmässa i Markuskyrkan" (larunbateko meza San Markos elizan).

1882, 1883 eta 1884an Danimarkako Skagen-en udako egonaldien ostean, azkenean Stockholmen jarri zen bizitzera 1888an, non erretratuetan zentratu zen. Besteak beste, Oscar erregearen hainbat (haien artean bat Skokloster gazteluan, gorputz osoko beste bat Drottningholm jauregian, beste bat koroa eta mantuarekin Stockholmeko jauregian eta Alemaniako enperadoreak eskuratu zuen beste bat). "Prins Eugen vid staffliet" (Eugen printzea kabaletean) ere margotu zuen (Nationamuseum, 1895); "Gustaf printzea" (Stockholmeko jauregia, 1900), "Artistaren emaztea" (gorputz osokoa, 1891, Göteborg Museoa) eta Johan Nordenfalk den yngre baroia (Errege Akademia, 1892). Horrez gain, paisaia batzuk, genero pare bat eta hainbat koadro apaingarri osatu zituen.

1889tik aurrera, Akademiako eta bertako irakasle kide izan zen eta 1898an, irakasle izan zen. Björck 1897an Stockholmeko Erakusketan, 1914an Baltikoko Erakusketan eta 1924an Londreseko Suediako erakusketan izan zen Arte Komisarioa.

Björcken lehen erretratuetan Georg von Rosen-en eragina izan zen eta Skagen-en egindako irudiek Danimarkako artisten eragina islatu zuten, batez ere Peder Severin Krøyerren eragina. Bere lan bereizgarri askotan, bere garaiko erdi-mailako klase suediarra irudikatu zuen.

Skagengo udak.

1882an, P.S. Krøyerrek Skagenera joatera animatu zuen Björck, Parisen ezagutu zuen eta miresmen handia erakutsi zuen.. Berehala lotu zen hango artisten komunitatera, batez ere Michael Ancher, bere emaztea Anna eta Holger Drachmann. Ez zen Skagengo paisaiak bakarrik erakarri zuena, baita artisten berotasuna eta abegikortasuna ere. Björckek hainbat uda igaro zituen bertan, bere margolan onenetako batzuk osatuz, Krøyerren eta Frantziako Naturalismoaren mugimenduaren eraginez.

Oscar Björck (txapelarekin) xanpaina edaten ikus daiteke Krøyerren Hip, Hip, Hurrah! (1888) margolan ospetsuan, Skagen hainbat pintore Anchers lorategian ospatzen erakusten duena.


Yasutaka Yanagi

Yasutaka Yanagi (japonieraz: 柳 育崇

, 1994ko ekainaren 22a - ) Japoniako futbolaria da.

Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Albirex Niigata.


Fogliano Redipuglia

Fogliano Redipuglia Italiako udalerri bat da. Goriziako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Fogliano Redipugliak honako udalerri hauekin egiten du muga:


St Marys (Dundee)

St Marys, Eskoziako Dundee hiriaren iparraldean dagoen etxegune bat da.


Ledce (Plzeň-Iparraldeko barrutia)

Ledce Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 827 biztanle ditu eta 9,35 kilometro koadroko azalera. Plzeň-Iparraldeko barrutian dago.

Historia.

Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1342 urtean egin zen.


Pseudolithoxus anthrax

Pseudolithoxus anthrax "Pseudolithoxus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Loricariidae familian.


Toxostoma bendirei

Toxostoma bendirei "Toxostoma" generoko animalia da. Hegaztien barruko Mimidae familian sailkatua dago.


Algansea monticola

Algansea monticola "Algansea" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.


Itsas elefante

Itsas elefante "Mirounga" generoko animalien izen arrunta da. "Carnivora" ordeneko "Phocidae" familian sailkatuta dago.

Bi espezie ditu barnean "Mirounga angustirostris" eta "Mirounga leonina" hain zuzen ere. XIX. mendean biak ehizagatik desagertatzekotan izan arren, egun berreskuratu dituzte.


Turner konderria

Turner konderria honako konderrietako baten izena izan daiteke:


Saint-Geniès-de-Fontedit

Saint-Geniès-de-Fontedit (frantsesez eta ofizialki: "Saint-Geniès-de-Fontedit

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Hérault departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Saint-Geniès-de-Fontedit udalerrian erroldatutako biztanleak 1.241 ziren. Familiak 483 ziren, horien artean 102 pertsona bakarrekoak ziren (51 bakarrik bizi ziren gizonak eta 51 bakarrik bizi ziren emakumeak), 176 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 165 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 40 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 705 etxebizitza zeuden, 504 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 135 bigarren erresidentzia ziren eta 66 hutsik zeuden. 663 etxeak ziren eta 42 apartamentuak ziren. 504 etxebizitza nagusietatik 416 bere jabearen bizilekua ziren, 71 alokairuan okupaturik zeuden eta 17 doan lagata zeuden; 17 etxek bi gela zituzten, 79 etxek hiru zituzten, 151 etxek lau zituzten eta 258 etxek bost zituzten. 409 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 231 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 225 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 766 ziren, horien artean 519 aktiboak ziren eta 247 inaktiboak ziren. 519 pertsona aktiboetatik 464 lanean zeuden (238 gizon eta 226 emakume) eta 55 langabezian zeuden (32 gizon eta 23 emakume). 247 pertsona inaktiboetatik 121 erretiraturik zeuden, 56 ikasten zeuden eta 70 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Saint-Geniès-de-Fontedit udalerrian 547 unitate fiskal zeuden, 1.322 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.939 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 52 komertzioetatik, 3 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 10 eraikuntza enpresak ziren, 14 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 6 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren, 6 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 19 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 funeraria, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 4 zurginak, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak eta 7 higiezinen agentziak.

2009an zeuden 4 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 liburu denda zen eta 1 lore-denda zen.

2000. urtean Saint-Geniès-de-Fontedit udalerrian 86 nekazaritza-ustiategi zeuden, 612 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Saint-Geniès-de-Fontedit

Magalas (3,4 km)

Autignac (3,5 km)

Puimisson (3,8 km)

Murviel-lès-Béziers (4,1 km)

Pailhès (4,4 km)

Puissalicon (4,6 km)

Thézan-lès-Béziers (5,2 km)


Villanova Canavese

Villanova Canavese Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Villanova Canavesek honako udalerri hauekin egiten du muga:


Ipar-mendebaldea (Kamerun)

Ipar-mendebaldea (frantsesez: "Région du Nord-Ouest"

) Kamerungo Errepublikako 10 eskualdeetako bat da. 17.300 kilometro koadroko eremua hartzen du, eta 1.968.600 biztanle zituen 2015ean. Bamenda da hiriburua.

Ipar-mendebaldea eta Hego-mendebaldea dira herrialdeko bi eskualde ingeles hiztunak, eta mugimendu independentista indartsua daukate. 2017an independentzia aldarrikatu zuten: Ambazonia estatua. Egoera are gehiago gaiztotu zen orduz geroztik. Hainbat gobernuz kanpoko erakunderen arabera, milaka zibil hil dira talde armatuen eta armadaren arteko borroken ondorioz.


Leptopelis kivuensis

Leptopelis kivuensis "Leptopelis" generoko animalia da. Anfibioen barruko Arthroleptidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


Oligosoma longipes

Oligosoma longipes "Oligosoma" generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.


Merops hirundineus

Merops hirundineus "Merops" generoko animalia da. Hegaztien barruko Meropidae familian sailkatua dago.


Durbuy

Durbuy, Belgikako hegoaldeko udalerria da, Valoniako probintzian dagoena. 2011ko erroldaren arabera, biztanle ditu.


NGC 4708

NGC 4708 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.


Avery, Mc Leod eta Mc Cartyren esperimentua

Avery, Mc Leod eta Mc Cartyren esperimentua hiru zientzialari hauek 1944. urtean argitaratutako esperimentua da, biologia molekularraren arloan mugarri bat jarri zuena, DNA bakterioen transformazioaren eragilea eta informazio genetikoaren eramailea zela adierazi zuelako. New Yorkeko Rockefeller Institutuan burutu zuten egileek haien esperimentu ospetsua.

Aurrekariak.

Sakontzeko, irakurri: «Griffithen esperimentua»

1928an Frederick Griffith mikrobiologo britainiarrak bakteriar transformazioa deskribatu zuen estreinakoz. "Streptococcus pneumoniae" bakterioa erabiliz, Griffith konturatu zen bakterio patogenoak gai zirela bakterio ez-patogenoak aldatzeko, patogenoak bihurtuz harremanetan jartzen zirenean. Griffithen ustez bakterio patogenoek molekula bereziren bat zuten, "printzipio eraldatzaile" bat, bakterio ez-patogenoengana pasatzean haien birulentzia aldatuko zuena.

Esperimentu hau Avery, Mc Leod eta Mc Cartyren abiapuntua izan zen haien ikerketa garatzeko.

Esperimentuaren nondik-norakoak.

Hiru ikerlari hauek frogatu zuten Griffithen "printzipio eraldatzailea" DNA zela, transformazio prozesuari azalpen molekularra emanez.

Griffithen esperimentuaren aldean, hitu zientzialari estatubatuarrek ez zuten bakterio biziak erabili, beroz hildako bakterioen erauzkin bat baizik. Erauzkin horretan bakterioaren makromolekula nagusiak zeuden (polisakaridoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak), tartean -haien ustez- Griffithen "printzipio eraldatzailea", isolatu eta identifikatu beharrekoa.

Erauzkina proteinen entzima hidrolitikoekin tratatzean (tripsinarekin, adibidez) "printzipioa" ez zen indargabetzen. Horrek esan nahi zuen proteinak ez zirela bilatutako molekulak. Gauza bera gertatzen zen erribonukleasak erabiliz (RNA hidrolizatzen duten entzimak): beraz, RNA ere ezin zitekeen izan transformazioaren eragilea. DNA entzima hidrolitikoekin tratatzen zenean, aldiz, ez zen bakterioen transformazioa gertatzen: DNAk izan behar zuen, beraz, transformazio-gaitasuna zuena, Griffithen esperimentuaren "printzipio eraldatzailea", eta informazio genetikoaren gordailua, geroago frogatu zenez.

Esperimentu honek eta, batez ere, Hershey-ek eta Chase-k 1952an burutu zutenak inongo zalantzarik gabe argitu zuten DNA material genetikoa zela. Biologia molekularraren oinarriak finkaturik zeuden.


Getxoko Arenas

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

Getxoko Arenas Getxoko futbol taldea da. 1909an sortua, orain Hirugarren Mailan dabil baina XX. mendeko hasieran Euskal Herriko klub nagusienetako bat zen. 1919an Errege Kopa irabazi zuen.

Historia.

Kluba Areeta eta Negurin sortu zen. Hantxe partidak jokatzen zituzten 1901 urtean baina, 1909 arte itxaron zuten "Arenas Football Club" sortzeko, 1912an "Arenas Club" eta 1917an "Arenas Club de Guecho" izango zena.

Hasi zenetik gertuko Athletic Cluba zuen etsai nagusia. 1917an, lehendabizikoz Ipar Txapelketa irabazi zuen eta Espainiako Kopa jokatzera sailkatu zen. Finala Real Madriden aurka galdu zuen.

1919an Bizkaiko Txapelketa irabazi eta Espainiako Kopan Futbol Club Barcelona irabazi zuten.

Gero, Kopan 1922an parte hartu zuen eta 1925ean eta 1927an txapeldunordea zen, FC Barcelonak eta Real Unionek irabazia hurrenez hurren.

1928an sorberria zen Futbol Ligako Lehenengo Mailan parte hartu zuen. Hantxe eman zituen zapi urte, profesionaltasunak gaina hartu zuen arte.

Gero, urte asko eman ditu Hirugarren Mailan, bertan denboraldi gehien jokatu dituzten kluben artean dago. 2015ean hirugarren egin ondoren play offean Oviedo B, CF Extremadura eta UD Logroñés garaitu ondoren Bigarren B mailara igotzea lortu du.

Futbol zelaia.

Gobela Futbol Zelaia, 1.221 ikusleentzako tokia eta 100x60 metro dituena.

Datuak.

Sakontzeko, irakurri: «Getxoko Arenasen ibilbide historikoa»

2023-24 barne:

Lehen taldea denboraldika.

Arenas 2015-2016

Arenas 2016-2017

Arenas 2017-2018

Arenas 2018-2019

Arenas 2019-2020

Arenas 2020-2021

Arenas 2022-2023

Arenas 2023-2024


Otto von Kotzebue

Otto von Kotzebue (errusieraz: Отто Евстафьевич Коцебу

, "Otto Evstaf'evič Kocebu"; Reval —egungo Tallinn—, Estonia, 1787ko abenduaren 30a - "ibidem", 1846ko otsailaren 15a) Errusiar Inperioaren zerbitzura aritu zen alemaniar jatorriko estoniar itsasgizona izan zen.

Biografia.

August von Kotzebue idazlearen semea. Japoniarako espedizio bat egin ondoren (1803-1806), munduaren inguruko bidaia bat egin zuen Ozeano Artikoaren eta Ozeano Barearen arteko igarobide bat aurkitu asmoz (1815). Ozeano Barea esploratu zuen 1823-1826. urteetan.


Ben Kingsley

Sir Ben Kingsley, CBE (Scarborough, 1943ko abenduaren 31 - ), indiar jatorria duen aktore britainiarra da, Oscar sariaren irabazlea.

Biografia.

Bere jaiotza-izena Krishna Pandit Bhanji izan zen, eta Salfordeko Pendlebury herrian hazi zen. Han ikasi zuen Pendleton Collegen, orain Ben Kingsley Theatre dena. Bere aita, Harji Bhanji, gujaratiar jatorrizko doktorea izan zen, Indiako Gujarat eskualdekoa, eta bere ama, Anna Lyna Mary, jatorri juduko modelo eta aktorea izan zen.

Kingsleyk Manchester Grammar Schoolen hasi zuen bere ibilbidea, Robert Powellekin batera. Zinemak tentatu zuen arren, antzerki munduan hasi zen, Peter Hallek 1977an Ben Jonsonen "Volpone"ren obra Royal National Theatre antzokirako egin zuen egokitzapenaren euliaren papera bezala. Interpretazio horren ondorioz, Kingsleyk ospetsu bilakatu zen britainiar interpretazio munduan, eta bere interpretazio-estilo sotilagatik nabarmendu zen shakesperiar antzerki-ekoizpen askotan. Zuzendari berarekin, urtebete geroago, Txejoven "Vishniovy sad" antzelanaren muntaian parte hartu zuen, baita Londresen ere.


Rutilus albus

Rutilus albus "Rutilus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.


Sendagai

Sendagaia edo medikamentua modu farmazeutiko batean osatuta dagoen farmako bat edo gehiagoko multzoa da. Sendagaien propietateak pertsona edo animalia gaixoen osasuna hobetu, minak arindu edo egoera fisiologikoa aldatzea ahalbidetzen du, eta, bere erabilera, bai klinikoa, bai industriala izan daiteke.

Historia.

Gizakia antzinako zibilizazioetan hasi zen sendagaiak erabiltzen gaixotasunak sendatzeko. Osasuna zaintzen zuten pertsonek farmazialari eta mediku lanak egiten zituzten, hau da, gehienbat beren sendagaiak sortzen zituzten medikuak ziren. Kasu ezagunenetako bat Galeno (130-200. urteak) grekoarena da; "Galénica" hitza bere lanen ondorioz sortua da, eta farmakoen prestakuntza, neurketa eta administrazioaren modu egokia esan nahi du. Kultura erromatarrean, hainbat eratara administratzen ziren sendagaiak; horiek belar hautsen eta sustraien arteko nahasketak ziren, eta eztia gehitzen zitzaien. Eztiak, printzipio aktiboen garraiobide gisa funtzionatzeaz gain, gustu hobea ematen zion sendagaiari. Batzuetan, azukrea edo jarabea erabiltzen zen; jarabeak, dagoeneko, azukre disolbatua zuen ura beharrean, eta modu oretsu batean sortzen zen. Hain zuzen ere, Galenok egin zuen famatu triaka; lan oso bat eskaini zion, eta lanaren oinarria sendagai bat zen, zeinak 60 printzipio aktibo baino gehiago zituen. Galenok Erdi Aroan zuen garrantziagatik, oso ospetsua egin zen garai horretan, eta, Espainian, bere erabileraren baimena ezeztatu zen XX. mendean.

Erdi Aroan hasi ziren banatzen mediku eta farmazialariaren lanak. Farmazialariak bere botikan sortzen ditu prestaketa magistralak, hau da, paziente bakoitzari dagozkion sendagai preskribatuak prestatzea, eta medikuen antzera, gremioetan biltzen dira. Farmazeutikaren ezaguera Aro Modernoan zientzia bezala finkatzen doan heinean, errenazimenduan, nabarmenagoa da farmazeutiko eta medikuen, kirurgialari edo espezia-salerosleen arteko aldea. Formulazio magistrala ekintza farmazeutiko eta formulazio ofizialaren oinarria da farmakopea eta formulazioaren sorkuntzaren ondorioz, eta egoera horrek XX. mendeko bigarren erdialdera arte iraun zuen.

Momentu horretatik aurrera, berariazko sendagaiak sortzen hasten dira; horiek laborategi farmazeutikoek, industrialki, sortutako sendagaiak ziren. Hau da, eredu galenikoek ez dute indarra hartuko 1940 ingurura arte, industria farmazeutikoa garatu eta sendagaiak kantitate handian fabrikatzen hasi arte. Gaur egunera arte, merkatuan dauden sendagaien agerpena garatzen joan da, eta aurki dezakegun aniztasuna oso zabala da.

Era farmazeutikoa.

Era farmazeutikoa edo era galenikoa da medikamentu bat osatzeko farmakoen (printzipio aktibo) eta eszipienteen (farmakologikoki materia ez-aktiboa) bakarkako antolamendua hartzen duen era edo forma. Beste era batera esanda, medikamentuak errazago hartzeko ematen zaion kanpo-antolamendua.

Eredu galenikoaren lehen helburua sendagaiaren dosia arautzea da, eta unitate posologiko deritze. Hasieran, patologia zehatz bat tratatzeko, unitate batzuk landu ziren, eta unitate horiek sendagai dosi finko bat zuten.

Eredu farmazeutikoaren garrantzia da sendagaiaren eraginkortasuna zehazten duela, dela printzipio aktiboa modu mantsoago batean askatzen edo ehunaren eraginkortasun handieneko puntuan, pazienteari interakzio kimiko bidez egindako kalteak saihesten, substantzia disolbatzaileak disolbatzen, zaporea edo itxura hobetzen...

Sailkapena.

Sendagaiak bost taldetan banatzen dira:

Beste kalifikatzaile batzuk ere izan ditzakete:

Preskripzio medikuaren arabera.

Espainia eta Latinoamerikako herrialde batzuetan, sendagaiak farmazietan bakarrik saldu edo eskura daitezke. Bi sendagai mota daude preskripzio medikuaren arabera:

Espainiako estatuan, 29/2006 Legeak, 2006ko uztailaren 26koa, bere 77. artikuluan, errezeta medikua nork preskriba dezakeen ezartzen du. Hauxe dio bere lehen puntuan:

Gero, 28/2009 Legeak 2009ko abenduaren 17koa, gehikuntza bat ezarri zuen puntu horretan; honela dio:

1718/2010 Errege Dekretua, abenduaren 17koa, mediku-errezetari eta emateko aginduei buruzkoa, errezeta medikuek eraman behar duten datu eta baldintzei buruzko xedapenak azaltzen ditu.

Ustiatzeko eskubidearen arabera.

Patentea ez da molekulara mugatzen, baita formulaziora, ekoizpen-mekanismora edo beste molekula batzuekin duen elkarketara ere. Patenteen segidaren bidez, industria farmazeutikoek beren merkataritza-aurkezpenen esklusibotasun-aldia luzatzea lortzen dute, nahiz eta molekula horien aurreko aurkezpenak libre geratu diren.

Beste laborategi batzuek nahierara produzitu ditzakete, eta prezio txikiagoa izaten dute. Sendagai-agentziek eta erakunde arautzaile nazionalek, erreferentzia diren sendagaien aurrean, sendagai generikoen antzeko biobaliokidetasuna eta bioeskuragarritasuna bermatzen dute.

Administrazio bidearen arabera.

Forma galenikoak sailkatzeko modu ugari daude, kontuan hartzen dugun faktorearen arabera: haien egoera fisikoa, administrazio-bidea, osagaien jatorria, etab. Hala ere, medikuntzaren ikuspuntutik, erabiliena eta erabilgarriena da erabilitako administrazio-bidearen araberako sailkapena.

Ahozkoak.

Ahotik emandako farmako gehienek ekintza sistemiko bat bilatzen dute, aldez aurretik xurgapen enterikoa egin ondoren. Ahoko xurgapenean, banakoaren mendeko faktoreek eta farmakoen mendeko beste batzuek esku hartzen dute, eta horiek eragina izango dute emandako farmakoaren eraginkortasun handiagoan edo txikiagoan. Era berean, ahotik hartzea elkarrekintza farmakologikoen arrazoi ohikoa da. Artikulu hori kontsultatzea gomendatzen dugu honako faktore hauen garrantzia ezagutzeko: pH-a, elikagaiak hartzea edo ez hartzea, elikagai-motak, hesteetako igarotze-abiadura, edo farmako baten xurgapenean eragina izan dezaketen beste asko.

Mihipekoak.

Ahozko administrazioaren forma berezi bat mihipeko bidea da. Bide horretan, normalean, mihiaren azpian disolbatu eta zuzenean xurgatzen diren pilulak erabiltzen dira. Substantzia ez-ionikoen igarobiderako iragazkorra izatearen eragozpena soilik du, oso lipodisolbagarriak baitira. Horrek esan nahi du bide horretatik nitroglizerina edo isosorbide bezalako potentzia terapeutiko handia duten sendagaiak baino ezin direla administratu. Ekintza terapeutiko azkarra lortzeko erabiltzen da, baita gibeleko metabolismo handia duten, zuku gastrikoak degradatzen diren edo ahoz xurgatzen ez diren sendagaietarako ere.

Parenterala.

Sakontzeko, irakurri: «Nutrizio parenteral»

Hasierako esanahia hori ez bada ere, gaur egun, bide parenterala da farmakoa organismoan sartzen duena "oztopoa" hausteari esker, normalean, barruan orratz huts bat den mekanismo baten bidez (erabilera parenteraleko orratza). Parenterala emateko bide nagusien artean, zain barnekoa, arteria barrukoa, muskulu barrukoa eta larruazalpekoa daude, beste batzuk ere badiren arren. Parenterala emateko bideak badu abantaila nagusi bat: farmakoak zuzenean edo ia zuzenean ematen dio zirkulazio sistemikoari, forma berezi batzuetan izan ezik, ia bide topikoaren ezaugarriak baititu. Gainera, ahotik hartu ezin duten edo erabili behar ez duten pazienteen tratamendua ahalbidetzen du (konorterik gabekoei, disenteriak, etab. ).

Bide parenteralak hainbat eragozpen ditu:

Zain barneko bidea.

Farmakoaren eragin azkarra eta dosi zehatza ematen du, biodisponibilitate arazorik gabe. Hala ere, eragozpen larriak ekar ditzake, hala nola tronboflebitisaren agerpena, baita bide berean elkarrekin administratutako bi printzipio aktiboren arteko bateraezintasun arazoak ere. Gantz-enbolia bat eragiteko aukera dela eta, desabantaila da ez duela prestakin koipetsuak ematea onartzen. Odol-osagairen bat prezipitatzeko edo globulu gorriak hemolizatzeko gai diren osagaiak dituzten produktuak ere ezin dira erabili.

Arteria barruko bidea.

Minbizi jakin batzuen tratamendu kimioterapikoan erabiltzen da; farmakoaren kontzentrazio maximoa lortzen du tumore-eremuan, eta efektu sistemiko minimoak ditu.

Gihar barneko bidea.

Ahotik xurgatu ezin diren farmakoetarako edo pazienteari botika beste bide batetik eman ezin zaionerako erabiltzen da, substantzia narritagarrietarako erabiltzea onartzen baitu. Gihar barneko bidearen bidez, faktore askok eragingo dute farmakoaren bioerabilgarritasunean (injekzio-eremuaren baskularizazioa, farmakoaren ionizazio- eta liposolubilitate-maila, injekzio-bolumena, etab.). Bide hori asko erabiltzen da xurgapen geldo eta luzeko prestakinak emateko.

Larruazalpeko bidea.

Aurrekoaren antzeko ezaugarriak ditu, baina, larruazala baskularizatu gabeko eremua denez, xurgapen-abiadura askoz txikiagoa da. Hala ere, abiadura hori handitu edo txikiagotu daiteke bide ezberdinen bidez. Ezin da substantzia narritagarrietarako erabili, ehunen nekrosia eragin baitezake.

Beste bide parenteral batzuk.

Hain ohikoak ez direnak hauek dira: dermis barrukoa, araknoide barruko edo intratekala, epidurala, intradurala, hezur barrukoa, artikulazio barrukoa, peritoneala edo bihotz barrukoa.

Adminitrazio parenteralerako prestakinak giza gorputzean injektatu edo ezarri nahi diren formulazio antzuak dira. Behean, adierazgarrienetako bost zerrendatzen dira:

Bide parenteraletik eta injekzio-puntutik abiatuz, printzipio aktiboen liberazio atzeratua edo luzea egin daiteke. Hori lortzeko, hainbat manipulazio galeniko egin daitezke. Horietako bat soluzio urtsu baten ordez oliotsu bat jartzean datza, baldin eta printzipio aktiboa lipodisolbagarria bada. Metodorik klasikoena printzipio aktiboaren deribatu ez oso hidrosolubleak injektatzea da, suspentsio amorfoak edo kristalinoak (adibidez, intsulina-prestakin moteltzaileak). Batzuetan, printzipio aktiboa euskarri bizigabe baten gainean ere itsatsi daiteke, eta bertatik askatuko da, edo mikrokapsulen forman finkatu daiteke, edo, farmako batzuk bektorizatzeko, liposometan sartu, eta baita kimikoki tratatua izateko ere (profarmakoa), bere propietate fisiko-kimikoak aldatzeko.

Bainuak.

Gorputz osoa edo zati bat uretako soluzio batean murgiltzea da, eta, horri, produktu jakin batzuk gehitzea. Bainu koloidalak dira erabilienak; epelak zein beroak lasaigarri eta antipruriginoso gisa jarduten dute. Prestatzean, almidoi katilu bat ur litro batean nahasten da, eta, ondoren, prestaketa hori bainuko uretara botatzen da. Bainu oliotsuetan, almidoia, honenbestez, erraz sakabanatzeko olioekin ordezten da, esekidura homogeneo bat sortuz. Gaur egun, kosmetikaren munduak bultzatuta, gatz-bainuak erabiltzen dira batez ere.

Larruazaleko eta transdermikoa.

Printzipio aktiboak xurgatzeko zailtasunari buruz esandakoa gorabehera, beti dago horien zati bat azalaren bidez xurgatzeko aukera. Fenomeno hori intentsitate handiagoarekin gertatzen da larruazala hain keratinizatuta (aurpegia) ez dagoen lekuetan, hezetasuna (gorputzeko tolesturak) areagotzen baita, edo larruazal sentikorragoetan, hala nola haurrengan. Bestalde, batzuetan, printzipio aktiboa xurgatua izatea interesatzen zaigu maila sistemikoan eragina izan dezan. Bide hori, larruazaleko edo transdermikoa da, eta ezaugarri bereziak ditu.

Sistema terapeutiko transdermikoak (STT) printzipio aktiboen larruazaleko ekarpena abiadura programatuan edo ezarritako denbora-tarte batean lortzeko asmaturiko dosifikazio-moduak dira. Hainbat sistema transdermiko mota daude, besteak beste:

Txaplata transdermikoa.

Forma galenikoa: printzipio aktiboa duen gordailu bat da, eta poliki-poliki askatzen joaten da larruazalean aplikatzean. Farmakoa, larruazalean zehar, zirkulazio sistemikora pasatzea da helburua, eta ez farmakoaren jarduera larruazalean bertan gerta dadin. Txaplata horiek farmakoaren maila plasmatiko terapeutiko konstanteak ematen dituzte, betiere larruazala ukitu gabe badago. Nahiz nahiko berriak izan, indikazio ugari dituzte, eta etengabe ikertzen dira.

Iontoforesia.

Fisioterapian erabiltzen den teknika: larruazalaren bidez farmako bat edo printzipio aktibo bat sartzea (korronte galbanikoa edo horretatik eratorritako beste korronte mota batzuk erabiliz).

Larruazalean, bi elektrodo jartzen dira, eta, polaritatea dela-eta, ioikoki kargatutako farmako batek larruazala zeharkatzen du. Elektrodoaren polaritatearen eta hautatutako substantziaren karga ionikoaren arteko elkarreraginaren ondorioz gertatzen da (zeinu bereko poloan ioiak baztertuz).

Larruazalaren bidez sartzeko bideak honako hauek dira batez ere: ile-folikuluak, izerdi-guruinak eta koipedunak, substantziak pasatzeko erresistentzia txikiagoa baitute.

Horrela, elektrikoki kargatutako farmakoak larruazalaren zehar ematen dira, organismoan ondorio orokorrik eragin gabe, efektuak tokikoak baitira.

Arnastuak.

Aerosolak: printzipio aktibo baten soluzioak edo esekidurak dituzten gailuak dira, presiopeko sistema batean ontziratuak. Horrela, balbulari eragitean, printzipio aktiboa askatzen da mikrotanta moduan, agente propultsatzaile bati esker. Era galeniko horretan bidera daitezkeen printzipio aktiboak ugariak dira:

Arnastuta erabiltzeak aerosolen tratamendua jasoko luketen patologietara bideratzen gaitu:

Hauts lehorreko inhalagailuak: egoera solidoan dagoen medikamentutik abiatuta, partikula nahiko txikiak askatzen dira, modu sinkronikoan, inspirazioarekin; arnastearen indarrak produktua arrastatzen du.

Nebulizagailuak: printzipio aktiboa disoluzioan daraman likido baten gainean, aire-korronte bat pasarazten duten gailuak dira. Printzipio aktiboaren (likidoaren) partikula uniformeak eta oso finak sortzen dira, nebulizadoreak injektatzen duen airearekin batera inspiratzen direnak. Sistema horri esker, farmakoa sakonago sar daiteke aire-bideetan.

Glutena sendagaietan.

Medikamentuek, errezetatuek zein salmenta librekoek, glutena, irinak edo bestelako produktu deribatuak izan ditzakete, eta garrantzitsua da hori kontuan hartzea glutenarekin zerikusia duen arazoren bat duten pertsonekin.

Espainiako estatuan, legediak sendagaien prospektuan glutena dagoela adieraztera behartzen du eszipiente gisa nahita gehitu zaienean. Hala ere, ezinezkoa da jakitea sendagai batek gluten-arrastoak dituen ala ez, horiek arriskua baitakarte zeliakoentzat eta saihestu egin behar baitira. Baliteke kasu horietan trazak hain txikiak izatea, ezen inolako arriskurik ez dakartela, baina, autore batzuen ustez, prospektuan, etiketan eta fitxa teknikoan zehaztu beharko lirateke sendagaien erabilera segurua bermatzeko.

Gaur egungo legediak, Espainiako estatuan eta beste herrialde batzuetan, Estatu Batuetan kasu, ez die fabrikatzaileei eskatzen osagai aktibo edo eszipienteak ekoizteko prozesuan zehar hondakinetatik eratorritako gluten-trazak aztertzea edo deklaratzea. Era berean, eszipienteak eta fabrikazio-prozesuak erabat alda daitezke, edo deskribatu gabe egon daitezke.

Gaur egungo legediak dio gari-almidoia, oloa, garagarra edo zekalea eszipiente gisa erabiltzen denean bakarrik aztertu behar dela glutenik dagoen. Arto-almidoiak, patata, arroza eta horien eratorriak erabili badira, beste jatorri bateko almidoirik ez egotea baino ez du behartzen, eta, sendagaiaren prospektuan, etiketan eta fitxa teknikoan, almidoia eta landarea zehaztu behar dira.

Fabrikatzaile gutxi batzuek baino ez dituzte egiten azken produktuaren kontrolak, eta beren produktuak glutenik gabeko arrastorik gabe daudela beren borondatez deklaratzen dute. Bizkaiko Farmazialarien Elkargo Ofizialaren Nutrizio Lantaldearen ondorioen arabera, laborategi batek ere ez du, analitikoki, egiaztatzen egiten dituzten sendagai generikoen gluten-edukia, baina indarrean dagoen legedia betetzen dutela ziurtatzen dute.

Oro har, osasun-arloko profesionalek ez dituzte kontuan hartzen gluten-iturri potentzialak, eta farmazialariek ez dute beti behar adina denbora izaten, ezta informazio-baliabide egokiak ere. Beraz, pazienteen zeregina da beren sendagaiak gluten-trazarik gabekoak diren ala ez ziurtatzea. Zalantzak argitzeko eta informazio zehatza biltzeko, adierazitako prozedura laborategiarekin zuzenean kontsulta bat egitea da.

Zereal-almidoi glutenarekin dituzten sendagaiei buruzko abisuak.

1345/2007 Errege Dekretuaren 34. artikuluaren eta Sendagaien eta Osasun Produktuen Espainiako Agentziaren 02/2008 Zirkularraren arabera, sendagai batek gariaren, oloaren, garagarraren, zekalearen edo haren deribatuen almidoi eszipientea badu, haren agerpena nahitaez behartuz gain, honako informazio hau ere jaso beharko du:

Ekoizpena eta erabilera arrazionala.

Sendagaiak, oro har, farmazia-industriak ekoizten ditu. Sendagai berriak patentatu daitezke farmazia enpresak ikertu eta merkaturatu duenean botika berria. Sendagai berri bakoitzaren ekoizpen- edo lizentzia-eskubideak 10 eta 20 urte bitarteko denbora-tartera mugatuta daude. Patentatuta ez dauden sendagaiei kopia esaten zaie; patentatuta ez dauden baina tokiko agintariek onartutako biobaliokidetasun-azterketa bat duten sendagaiei, berriz, sendagai generikoak.

Sendagaien zentzuzko erabilera ziurtatzeko, botere publikoek neurriak hartzen dituzte sendagaien ontzi guztien edukia praktika klinikoko tratamenduen iraupenera egokitzeko.

Egonkortasun-azterketak.

Azterketa horien helburua da ebidentzia dokumentatuak ematea sendagaiaren ezaugarri fisikoak, kimikoak, mikrobiologikoak eta biologikoak denborarekin aldatzen direla tenperatura, hezetasuna eta argia bezalako faktoreen eraginpean, eta biltegiratze-baldintza egokiak eta iraungitze-aldia ezartzea.

Farmako baten egonkortasuna honela defini daiteke: ontziratze horren propietatea material jakin batean, biltegiratze- eta erabilera-denboran ezaugarri fisikoak, kimikoak, fisiko-kimikoak, mikrobiologikoak eta biologikoak zehaztutako mugen artean mantentzeko.

Farmako baten ezegonkortasun moduak hauek dira:

Solvolisia, oxidazioa, deshidratazioa, razemizazioa, talde-bateraezintasunak.

Polimorfismoa, lurruntzea, adsortzioa.

Hartzidura eta toxinen sorrera.

Iraungipen-datak.

Sakontzeko, irakurri: «Iraungipen-data»

1979an, Estatu Batuetan, lege bat ezarri zen sendagaiaren potentzia maximoa bermatzeko data jar zezatela eskatzen ziena farmazia-enpresei. Bestela esanda, ez du adierazten noiz ez den segurua hartzea, ezta noiz bihurtzen diren kaltegarri ere. Sendagai gehienak oso iraunkorrak dira, eta poliki-poliki degradatzen dira; beraz, gehienek, behar bezala fabrikatuz gero, beren potentzia maila altuetan mantentzen dute iraungitze-dataren ondoren. Bayerren exekutibo batek, Chris Allenek, esan zuen fabrikatzen dituzten aspirinek hiru urteko iraungitze-data daramatela fabrikazioaren ondoren, baina hori are handiagoa izan liteke eta, oraindik ere, bere potentzia gorenean egongo litzateke. Horren atzean dago aspirinen formula etengabe hobetzen ari direla, eta, eguneratze bakoitzeko, 4 urte baino gehiagoko iraungitze-probak egitea zentzugabea izango litzateke. Hala ere, tetraziklina daramaten sendagaiekin arazoak izan dira; iraupenean ere, salbuespenak daude, hala nola nitroglizerinarekin, intsulinarekin eta antibiotiko likido batzuekin.

Helburu terapeutikoa.

Farmakoak helburu terapeutiko bat lortzeko ematen dira

Helburu hori lortzeko kontzentrazio egokia eta dosia, besteak beste, pazientearen egoera klinikoaren, tratatu beharreko patologiaren larritasunaren, beste farmako batzuen presentziaren eta tarteko gaixotasunen mende daude.

Horretarako, erantzun farmakologiko bat lortzeaz eta horri eutsi ahal izateaz gain, beharrezkoa da farmakoa ekintza-lekuan behar bezala kontzentratzea. Horretarako, beharrezkoa da haren farmakozinetika ezagutzea.Banakako desberdintasunak direla eta, tratamendu eraginkorrak pazientearen beharren arabera planifikatzea eskatzen du.

Tradizionalki, hori helburu terapeutikoa lortu arteko dosiaren doikuntza enpirikoaren bidez egiten zen.

Hala ere, askotan, metodo hori ez da oso egokia efektua lortzeko edo toxikotasuna agertzeko atzerapena dela eta. Beste hurbilketa bat da pazientearengan espero den xurgapenaren, banaketaren eta ezabatzearen arabera ematea, eta, ondoren, dosia doitzea erantzun klinikoaren arabera eta kontzentrazio plasmatikoen monitorizazioaren bidez.

Ikuspegi horrek farmakoaren farmakozinetika ezagutzea eskatzen du: adinaren, pisuaren eta balizko gaixotasun interkurrenteen (giltzurrunetakoak, gibelekoak, kardiobaskularrak edo horien konbinazio bat) ondorio zinetikoen arabera.


Amphiesma xenura

Amphiesma xenura "Amphiesma" generoko animalia da. Narrastien barruko Natricidae familian sailkatuta dago.


Coua coquereli

Coua coquereli "Coua" generoko animalia da. Hegaztien barruko Cuculidae familian sailkatua dago.


Tipton konderria

Tipton konderria honako konderrietako baten izena izan daiteke:


Nigrán

Nigrán Galiziako Pontevedrako probintzian daboen Vigoko eskualdean dagoen udalerria da.


Neah Bay (Washington)

Neah Bay Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Clallam konderrian dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Robert-Cliche

Robert-Cliche Quebeceko konderriko eskualde-udalerria da, Kanadan. Chaudière-Appalaches eskualdean kokatuta dago, hiriburua Beauceville da eta bere sorrera 1982ko urtarrilaren 1an izan zen.


Casto Intza

Casto Intza Arbeo, izengoitiz Jorge de Riezu (Errezu, Deierri, - Lekaroz, Baztan, ) nafar musikologoa izan zen. Kaputxinoa. Madrilen Jakintza zehatzetako ikasketak eginik, Lekarozko ikastetxean jardun zuen irakasle.

1917ko abendiaren 22an egin zen apaiz, 23 urterekin, eta orduan sartu zen Madrilgo Unibertsitatean, non hela partekatu zuen Aita Donostiarekin. Bera matematikari bilakatu arren, musikarako zelatasuna eskuratu zuen Aita Donostiatekin, eta biek elkarrekin irakasle jarraitu zuen Lekarozen. 1936ko Gerra Zibila hastean, joera abertzaleengatiko salaketa jaso zuen, eta ihes egin zuen Argentinara, 1952 arte. Lekarozera itzulita, matematikekin jarraotu zuen eta Aita Donostiren musika lanak argitaratzen jarraitu zuen luzeetan.

Lanak.

Lan ezberdinen egilea da:


Georges Mathieu

Georges Mathieu (Boulogne-sur-Mer, – Boulogne-Billancourt, ) frantses margolaria izan zen. Lehenengo olio-margoa 1942an egin zuen, eta 1944an hasi zen margolan abstraktuak egiten. 1947an "L'Imaginaire", abstrakzio geometrikoaren kontra zeuden artista abstraktuen obrak biltzen zituen erakusketa antolatu zuen; Mathieu abstrakzio lirikoaren aitzindaria izan da, eta estasi-egoeran bat-batean margoturiko zeinu kosmikoen adierazpentzat definitu zuen abstrakzio hori. 1951. urte inguruan "gestalt" teoriarekin zaletzen hasi zen, eta zeinuaren pintura gauzatu zuen, esanahiaren aurretik zeinua jarriaz. Horrela, Arte Informalaren aitatzat hartua izan da. Lehen Mundu Gerra amaierako lanetan ikus daitekeenez, estilo kaligrafikoa erabili zuen, lerro zipriztinduekin, keinu oldarkorrei jarraituz eginiko marrazkiekin ("Painting", 1953). Bestalde, ikuskizun eta performanceekiko zaletasun handia zuen, eta horrela, 1952. urtean jendaurreko margolaritza-saioa egin zuen Studio Paul Facchettin. 1953an "United States Lines Paris Review" aldizkaria eman zuen argitara, eta haren zuzendari izan zen hamar urtez. 1960ko hamarraldiaren hasieran eskultura monumentalak paratu zituen, eta artistak gizarte bizitzako eguneroko afera guztietan esku hartzeko duen beharraz jabetzen hasi zen; 1971n artistak gizartean duen zereginaren inguruko hitzaldi ospetsu bat eman zuen Nazio Batuen Zirkuluan, Bruselan.


Anthreptes rhodolaemus

Anthreptes rhodolaemus "Anthreptes" generoko animalia da. Hegaztien barruko Nectariniidae familian sailkatua dago.


Merindadeetako Hautes Elkarteak

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau 1979ko koalizio politikoari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Amaiur (argipena)»."

Merindadeetako Hautes Elkarteak —Amaiur izen orokorraz ezagunak— (berezko izena, gaztelaniaz: "Agrupaciones Electorales de Merindad", "AEM") 1979ko Nafarroako Parlamenturako hauteskundeetan aurkeztutako koalizio abertzale eta ezkertiarrak izan ziren. Aurkezten ziren merindadeetan, alderdi bakoitza bakarrik aurkeztuz gero, ordezkaritzarik lortuko ez zutela aurreikusita, abertzale eta ezketiarren ordezkaritza ziurtatzeko helburuarekin eratu ziren. Hautes elkarte horietan Herri Batasuna (HB), Euskadiko Ezkerra (EE) eta Euskadiko Mugimendu Komunista (EMK) erakundeetako militanteek parte hartzen zuten, independienteez gain.

Emaitzak.

Emaitzei dagokienez, bosgarren izan ziren, 17.282 bozka (%6,81), 7 eserleku eta diputatu nagusi bat (Jesús Bueno Asín) eskuratuz. Merindadeka, emaitzak ondoko hauek izan ziren:


Ceton kantonamendua

Ceton kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. departamenduan dago, eskualdean. Guztira 28 udalerri ditu eta da bere hiriburua.


Lee Sedol

Lee Sedol edo Lee Se-dol (Koreeraz: 이세돌; 1983ko martxoaren 2a) 9-dan mailako korear Go jokalari profesional bat da. 2016. urteko otsailetik nazioarteko sailkapenean bigarren postua du, Lee Chang-horen atzetik. Cho Hun-hyun (9 urte eta 7 hilabete), Lee Chang-ho (11 urte eta 1 hilabete), Cho Hye-yeon (11 urte eta 10 hilabete) eta Choi Cheol-han (12 urte eta 2 hilabete) jokalarien atzetik Hego Koreako historiako Go jokalaririk gazteena izan zen profesional bihurtzen, 12 urte eta 4 hilabete zituela bihurtu baitzen jokalari profesional. "Harri gogor" ("Ssen-dol") ezizenarekin ere ezaguna da. AlphaGo, adimen artifiziala baliatzen duen programak 2016ko martxoan Lee Sedol garaitzea lortu zuen.

Kanpo loturak.

You Tuben


Lauhaize

Lauhaize (gaztelaniaz: Cuatrovientos) Iruña hiriko Arrotxapea auzoko auzune bat da.

Izena.

"Ebroaldeko ipar haize, sargori haize, Gaztelako haize eta ekialdeko haize" deitu ohi diegun lau haizeek perpendikular bat egiten zuten tokia zelako "Cuatro Vientos" izena eman zitzaion. XIX. mendearen erdialdetik dugu izen horren berri, bai eta eraikinak zeudela ere.

Barne hartutako bideak.

Auzuneak ez ditu oso ondo definitutako mugak, baina honako bide hauek sartu ohi dira auzunean:


La Teste-de-Buch kantonamendua

La Teste-de-Buch kantonamendua Frantziako kantonamendu bat da. departamenduan dago, eskualdean. Guztira 2 udalerri ditu eta da bere hiriburua.


Mercedes Villacián

María Mercedes Villacián Peñalosa (Gasteiz, 1935eko otsailaren 22a - "ib. ", 2002ko abuztuaren 20a) arabar irakasle eta politikaria izan zen. 1979an Vital Kutxa zuzendu zuen.

1983an Juan Maria Ollora ordezkatu zuen Espainiako Diputatuen Kongresuan. 1986an Eusko Alkartasunaren alde egin eta eusko legebiltzarkide bilakatu zen.


Hunberto I zubia

Hunberto I zubia (italieraz: "Ponte Umberto I"

) Erroman dagoen zubi bat da. Tiber ibaia zeharkatzen du Ponte eta Prati "rioneak" lotuz.

Historia.

Angelo Vescovali arkitektuak diseinatu eta eraiki zuen 1885 eta 1895 artean. Orduko erregea zen Hunberto I.a Italiakoak inauguratu zuen.


Euskal Herriko golf zelaien zerrenda


Villevocance

Villevocance Frantziako udalerri bat da Ardeche departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Villevocance udalerrian erroldatutako biztanleak 1.159 ziren. Familiak 463 ziren, horien artean 109 pertsona bakarrekoak ziren (41 bakarrik bizi ziren gizonak eta 68 bakarrik bizi ziren emakumeak), 147 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 181 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 26 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 536 etxebizitza zeuden, 465 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 25 bigarren erresidentzia ziren eta 46 hutsik zeuden. 471 etxeak ziren eta 52 apartamentuak ziren. 465 etxebizitza nagusietatik 360 bere jabearen bizilekua ziren, 95 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 13 etxek gela bat zuten, 23 etxek bi zituzten, 83 etxek hiru zituzten, 203 etxek lau zituzten eta 144 etxek bost zituzten. 365 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 150 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 278 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 777 ziren, horien artean 556 aktiboak ziren eta 221 inaktiboak ziren. 556 pertsona aktiboetatik 512 lanean zeuden (283 gizon eta 229 emakume) eta 44 langabezian zeuden (15 gizon eta 29 emakume). 221 pertsona inaktiboetatik 94 erretiraturik zeuden, 58 ikasten zeuden eta 69 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Villevocance udalerrian 479 unitate fiskal zeuden, 1.238 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.700 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 39 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 2 eraikuntza enpresak ziren, 13 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 5 administrazio publikoko enpresak ziren eta 5 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 5 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 zurgina eta 2 ile apaindegiak.

2009an zeuden 5 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 harategi zen, 1 arropa denda zen eta 1 lore-denda zen.

2000. urtean Villevocance udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 115 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.

2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Villevocance

Vanosc (3,0 km)

Vocance (3,8 km)

Roiffieux (5,1 km)

Burdignes (5,3 km)

Monestier (5,4 km)

Saint-Alban-d'Ay (5,6 km)


89. Oscar Sariak

89. Oscar Sarien ekitaldia 2017ko otsailaren 26an Hollywoodeko Dolby Antzokian ospatu zen 2016. urtean zinemagintzan egindako lanik onenak saritzeko. Aurkezlea Jimmy Kimmel izan zen eta Estatu Batuetan ABC telebistak eman zuen.

Sari eta izendapen laburpena.

"La La Land" filmak 14 izendapen lortu zituen, "All About Eve" eta "Titanic"-ek zeukaten izendapen gehien errekorra parekatuz. Izendapen hauetatik 6 sari lortu zituen, besteak beste garrantzitsuenetariko bi: zuzendari eta emakumezko aktore onenarenak. Hala ere, ez zuen film onenaren saria irabazi, "Moonlight"-ek jaso zuelarik saria. Hasiera batean, ekitaldiaren amaieran, "La La Land" iragarri zuten film oneraren sariaren garaile bezala akatsez, Oscar sarien historian izandako akats nabarmenenean. "La La Land"-en ekoizleak saria jasotzen ari ziren bitartean argitu zen akatsa egon zela eta saria "Moonlight"-i zegokiola.

Kanpo estekak.

<br clear="all" (>

Oscar Sariak


North Beer

North Beer, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, Boyton parrokian.