Galaxia

Galaxia (grezierazko "galakt-" errotik, "esne", Esne Bidea dela-eta) izarrez, gasez, hautsezko lainoz eta materia ilunez osaturiko grabitate-multzoa da. Galaxia hitza antzinako grezieratik dator, "galaxias" hitzetik, literalki "esnetsua", gure galaxia den Esne Bideari erreferentzia eginda. Izarren kopurua 108 eta 1014 bitartean da. Hainbat galaxia motatan osagai garrantzitsuena materia iluna da, zuzenki aztertua izan ez den materia, bai ordea bere efektu grabitatorioak. Galaxia baten barruan aurki daitezkeen azpi-egiturak honako hauek dira: nebulosak, izar kumuluak eta izar sistemak.

Galaxiak euren itxurazko morfologiaren arabera sailkatzen dira, galaxia kiribil, galaxia eliptiko eta galaxia irregularren artean. Galaxia askoren zentroan zulo beltz supermasiboak daudela uste da. Esne Bidearen erdiko zulo beltzak, Sagittarius A* bezala ezaguna denak, Eguzkiak baino lau milioi aldiz masa gehiago du. 2016ko martxoan GN-z11 galaxia aurkitu zen, inoiz aurkitutako galaxiarik urrun eta zaharrena, gugandik 32.000 milioi argi-urtera, Big Banga baino 400 milioi beranduago sortua.

Galaxien sorrera eta bilakaeraren teoriaren arabera, materia iluna da aurrenik pilatzen dena, materia normala erakarriz, izarrak sortuz eta hala galaxiak ikusgai bihurtuz.

Galaxiak urrundu egiten dira elkarrengandik, eta hedapen abiadura haien arteko distantziarekiko proportzionala da. Gertaera honek Hubbleren legearen izena hartzen du, Edwin Hubble izan baitzen gertaera honetaz konturatu zena. Unibertsoan galaxiak milioika daudelako froga besterik ez da.

Galaxien tartean, hutsune ikaragarriak daude, eta gaur egungo teleskopioak 10 mila milioi argi urtera dauden galaxiak bereizteko gai dira.

Etimologia.

Galaxia hitza Esne Biderako Erdi Aroko latineko hitzaren bidez maileguan hartu zen, "γαλαξίας" ("κύκλος") «esne zirkulu» greziar esamoldetik, zeruan argi-banda esnetsu gisa duen itxuragatik. Greziar mitologian, Zeusek emakume hilkor batengandik jaiotako bere semea, Herakles, Heraren bularrean jartzen du, Herak lo egiten duen bitartean, haurtxoak bere esne jainkotiarra edan dezan eta horrela hilezkor bihur dadin. Hera bularra ematen duen bitartean esnatzen da, eta orduan konturatzen da haur ezezagun bati bularra ematen ari zaiola: bularra ematen dio haurrari, esnearen zati bat isuri egiten da eta Esne Bidea izeneko argi-banda sortzen du.

Literatura astronomikoan, letra larriz idatzitako "Galaxia" hitza sarritan erabiltzen da gure Esne Bidea galaxia izendatzeko, gure unibertsoko gainerako galaxietatik bereizteko.

Galaxiak teleskopioarekin aurkitu ziren hasieran, eta nebulosa kiribil gisa ezagutu ziren. XVIII. eta XIX. mendeetako astronomo gehienek argitu gabeko izar-kumulutzat edo nebulosatzat hartzen zituzten, eta Esne Bidearen zatitzat baino ez zituzten hartzen, baina haien benetako osaera eta izaera misterioa ziren oraindik. Andromeda Galaxia bezalako gertuko galaxia distiratsuetako teleskopio handienekin egindako behaketak izar konglomeratu erraldoi gisa ebazten hasi ziren, baina itxurazko ahulezian eta izar kopuru handian oinarrituta, objektu horien benetako distantziek Esne Bidea baino askoz haratago jartzen zituzten. Horregatik, jendeak uharte unibertsalak deitu zien, baina termino hori berehala desagertu zen, unibertso hitzak existentzia osoa zekarrelako. Horren ordez, galaxia gisa ezagutzen hasi ziren.

Nomenklatura.

Milaka galaxia katalogatu dira, baina gutxi batzuek baino ez dituzte ongi ezarritako izenak, hala nola Andromeda galaxia, Magallaesen Hodeiak, Zirimolaren galaxia eta Sombrero galaxia. Astronomoek katalogo jakin batzuen zenbakiekin lan egiten dute, hala nola Messier, NGC (Katalogo Orokor Berria), IC (Indizeen Katalogoa), CGCG (Galaxien eta Galaxien Kumuluen Katalogoa), MCG (Galaxien Katalogo Morfologikoa), UGC (Uppsalaren Galaxien Katalogo Orokorra) eta EDCG (Galaxien Katalogo Nagusia). Ezagutzen diren galaxia guztiak katalogo horietako batean edo batzuetan agertzen dira, baina aldi bakoitzean zenbaki desberdin batekin. Adibidez, Messier 109 (edo "M109") galaxia kiribil bat da, Messierren katalogoan 109 zenbakia duena. KBN 3992, KBN 6937, GKN 269-023, GKM +09-20-044 eta KBP 37617 (edo LEDA 37617) izenak ere baditu. Milioika galaxia ahulago ezagutzen dira Sloan Digital Sky Survey bezalako zeru-azterketetan identifikatzaileengatik, non M109 SDSS J115735.97+532228.9 bezala katalogatuta dagoen.

Behaketaren historia.

Esne Bidea beste galaxia askoren arteko bat baino ez dela ikustea unibertsoari buruzko aurkikuntza garrantzitsuenetako bat izan da, XX. mendean garatutako pentsamendua.

Esne Bidea.

Artikulu nagusia: «Esne Bidea»

Demokrito filosofo greziarrak (K.a. 450–370) proposatu zuen Esne Bidea deritzon gaueko zeruko banda distiratsua urrutiko izarrak izan zitezkeela.

Aristotelesek (K.a. 384–322), ordea, uste zuen Esne Bidea "handiak, ugariak eta hurbilekoak ziren izar batzuen kanporatze sutsuak" eragiten zuela, eta "ignizioa atmosferaren goiko aldean gertatzen dela, Munduko eskualdean, zeruko mugimenduekin jarraitzen baitu". Olinpiodoro Gaztea (495–570) filosofo neoplatonistak iritzi hori kritikatu zuen, eta argudiatu zuen ezen, Esne Bidea sublunarioa bazen (Lurraren eta Ilargiaren artean), desberdin agertu beharko lukeela Lurreko une eta leku desberdinetan, eta paralajea izan beharko lukeela, baina ez zuen halakorik egin. Haren iritziz, Esne Bidea zerutiarra zen.

Mohani Mohamed-en arabera, Alhazen astronomo arabiarrak (965–1037) Esne Bidearen paralajea behatu eta neurtzeko lehen saiakera egin zuen, eta, hala, "Esne Bideak paralajerik ez zuenez, Lurretik urrun egon behar duela erabaki zuen, ez atmosferakoa". Persiar al-Bīrūnī-ren astronomoak (973–1048) Esne Bidea galaxia zela proposatu zuen, "izar nebulosen moduko zati kontaezinen bilduma". Ibn Bâjah ("Avempace", 1138. or.) astronomo andaluziarrak proposatu zuen izar askoz osatua zegoela, ia elkar ukitzen zutenak, eta irudi jarraitua zirudien, material sublunarioaren errefrakzioaren eraginez. Jupiterren eta Marteren konjuntzioa aipatu zuen, bi objektu hurbil zeudenean gertatzen den seinale gisa. XIV. mendean, Ibn Qayyim siriarrak Esne Bidea galaxia "izar finkoen esferan elkarrekin paketatutako izar txikien multzo handia" zela proposatu zuen.

Galileo Galilei astronomo italiarrak teleskopio bat erabili zuenean iritsi zen 1610ean izar askok osatutako Esne Bidearen proba erreala. 1750ean, Thomas Wright astronomo ingelesak "An Original Theory or New Hypothesis of the Universe" lanean ondo espekulatu zuen ezen grabitazio-indarrek elkartutako izar-kopuru handi baten gorputz birakaria izan zitekeela, Eguzki Sistemaren antzekoak baina askoz eskala handiagoan, eta izarren ondoriozko diskoa zeruko banda gisa ikus zitekeela haren barruan, gure ikuspegitik. 1755ean idatzitako tratatuan, Immanuel Kantek sakondu zuen Esne Bidearen inguruan Wrightek zuen ideian.

Esne Bidearen forma eta Eguzkiaren kokapena deskribatzeko lehen proiektua William Herschelek egin zuen 1785ean, zeruko hainbat eskualdetako izar-kopurua kontatuz. Galaxiaren formaren diagrama bat egin zuen, Eguzki Sistema kokatuz galaxiaren erdigunetik gertu. Ikuspegi fina erabiliz, Kapteyn 1920an galaxia elipsoide txiki baten irudira iritsi zen (15 kiloparsecs inguruko diametroa), Eguzkia erdigunetik gertu zuela. Harlow Shapley-ren beste metodo bat, kluster globularren katalogazioan oinarritua, irudi guztiz desberdina ekarri zuen: 70 kiloparsec inguruko diametroa duen disko laua eta Eguzkia erdigunetik urrun. Bi analisiek ez zuten kontuan hartu plano galaktikoan dagoen izarren arteko hautsak argia xurgatzen zuela; baina Robert Julius Throplerrek efektu hori 1930ean kluster irekien bidez kuantifikatu ondoren, gure galaxia anfitrioiaren egungo irudia sortu zen.

Nebulak.

Galaxiak nebulosa arrunt gisa katalogatu ziren XIX. mendera arte, Huggingsek M31ren espektro ikusgaia eskuratu zuen arte, hain zuzen ere. Galaxia batean bizi garela, eta beste galaxia batzuk daudela ikustea XX. mendearen zientzia garapenetako bat izan zen.

Beste hainbeste nebulosaren espektroek ez bezala, horrenak ez zuen inolako igorpen-lerrorik erakusten: espektroak laua zirudien, eta, horrenbestez, nebulosa zuri izendatu zuten. 1885an, William Parsonek jakinarazi zuen nebulosa berezi horietako batzuek egitura kiribilak zituztela. Bere teleskopioarekin, beste batzuen artean, M33, M51 eta M101 nebulosak aztertu zituen, eta aintzat hartu zuen horien barneko iturri batzuek izar-itxura zutela. Aurkikuntza horrek baieztatu egin zuen Immanuel Kanten XVIII. mendeko susmoa, nebulosak izarrez osatutako sistema independenteak diren susmoa. XIX. mendearen bukaeran, egitura horiek guztiak askoz argiago agertzea ekarri zuen argazkigintzaren asmakuntzak.

1912an, Vesto Slipherrek nebulosa espiral distiratsuenen azterketa espektrografikoak egin zituen haien konposizioa zehazteko. Slipherrek aurkitu zuen nebulosa kiribilek Doppler desplazamendu altuak dituztela, eta horrek adierazten du neurtutako izarren abiadura baino azkarrago mugitzen direla. Ohartu zen nebulosa horietako gehienak gugandik urruntzen direla.

1917an, Heber Curtis ohartu zen artxiboko M31ren plaka fotografikoetan ikusitako noba izarrak Esne Bidekoak baino 10 aldiz ahulagoak zirela. Hortik ondorioztatu zuen noba horien argitasun intrintsekoa berdina bazen sistema guztietan, 150.000 parseceko distantziara zegoela M31 —gaur egun, jotzen da 778 ± 17 mila parsecera dagoela M31 (Andromeda galaxia)—. 1

1920an Harlow Shapley eta Heber Curtisen arteko eztabaida izan zen (Eztabaida Handia), Esne Bidearen izaerari, nebulosa kiribilei eta unibertsoaren dimentsioei buruz. Andromeda Nebulosa Handia kanpoko galaxia bat dela baieztatzeko, Curtisek Esne Bideko hauts-hodeien antza duten errei ilunak agertu zirela ikusi zuen, baita Doppler desplazamendu esanguratsua ere.

1922an, Ernst Öpik astronomo estoniarrak Andromedaren nebulosa benetan objektu extragalaktikoa dela dioen teoriaren oinarri zen distantzia zehaztu zuen. Edwin Hubblek distantziak neurtzeko askoz erabilgarriagoak diren Zefeida izar aldakorrak ikusi zituen M31, M33 eta IC1613 galaxietan, Wilson mendian zegoen teknologia berriko 100 hazbeteko teleskopioa erabiliz. Ateratako distantziak horren handiak zirenez, ondorioztatu zuen —ondo ondorioztatu ere— nebulosa horiek ez zeudela Esne Bidearen barnean, eta hala adierazi zuen 1925 eta 1929 bitartean argitaratutako artikulu-sortan.

Gaur egungo ikerketa.

1944an, Hendrik van de Hulstek iragarri zuen 21 cm-ko uhin-luzera duen mikrouhin-erradiazioa izarrarteko hidrogeno atomikoaren gasetik detekta zitekeela; eta 1951n ikusi zen. Hautsa xurgatzeak ez dio eragiten erradiazio horri, eta, beraz, gure galaxiako gasaren mugimendua kartografiatzeko erabil daiteke Doppler desplazamendua. Behaketa horiek gure galaxiaren erdian barra birakariko egitura baten hipotesia ekarri zuten. Irrati-teleskopioen hobekuntzari esker, hidrogeno-gasa beste galaxia batzuetan ere arakatu ahal izan zen. 1970eko hamarkadan, Vera Rubinek desadostasun bat aurkitu zuen behatutako errotazio galaktikoaren abiaduraren eta izar eta gasaren masa ikusgaiak aurrez ikusitakoaren artean. Gaur egun, uste da ikusten ez den materia ilunaren kantitate handiak azaltzen duela galaxien errotazioaren arazoa.

1990eko hamarkadatik aurrera, Hubble teleskopio espazialak behaketak hobetzea ahalbidetu zuen. Besteak beste, haren datuek lagundu zuten esaten gure galaxian falta zen materia iluna ezin zela izan izar berez ahul eta txikietan bakarrik. Hubbleren Eremu Sakonak, zeruaren zati huts samar baten esposizio izugarri luzeak, unibertso behagarrian 125.000 milioi (1,25 × 1011) galaxia daudela erakusten duten frogak eman zituen. Gizakiarentzat ikusezinak diren espektroak (irrati-teleskopioak, infragorri-kamerak eta X izpien teleskopioak) hautemateko teknologia hobetzeak Hubblek detektatu ez dituen beste galaxia batzuk detektatzea ahalbidetzen du. Bereziki, Ebasio Eremuko behaketek (Esne Bidetik ikus daitekeen argi-uhinaren luzeretan blokeatutako zeruaren eskualdea) galaxia berri batzuk erakutsi dituzte.

2016ko "The Astrophysical Journal" aldizkarian argitaratutako ikerketa batek, Nottinghameko Unibertsitateko Christopher Conselicek zuzendua, Hubbleren 20 urteko irudiak erabili zituen unibertso behagarriak galaxien gutxienez bi bilioi (2 × 1012) zituela balioesteko. Hala ere, "New Horizons" zunda espazialarekin zodiakoko argitik kanpo egindako behaketek 200.000 milioira murriztu zuten zifra hori (2 × 1011).

Sailkapena.

Galaxia bat gas, hauts eta izar multzo nahasia da, 100.000 argi urteko diametrokoa batez beste, ehun mila milioi inguru izar dituena, eta gas kontzentrazioak masa guztiaren % 0-tik 30-era hartzen duena. Behaketa optikoz eta irrati-astronomikoz analizatu ahal izan da galaxien edukia: kolore desberdineko izarrak, nebulosa distiratsuak edo izar beroenetatik hurbil dauden ioi-hidrogenozko eskualdeak, izar bero haietatik urrun dauden gas hotzeko eskualdeak eta argi ikusgaia xurgatzen duen hauts askoko alde ilunak. Osagai horien kopurua ez da berdina galaxia guztietan, galaxien tankeraren araberakoa izaten da: morfologikoki eliptikoak, espiralak ala irregularrak baitira galaxiak.

Estatu Batuetako Wilson Mendiko teleskopio ahaltsuen bidez egindako ikerketetan oinarriturik, sailkapen bat proposatu zuen Hubblek 1928an, gaur ere onartzen dena eta galaxiak hiru multzo handitan banatzen dituena: eliptikoak, kiribila (lentikularra barne) eta irregularra).

Eliptikoak.

Sakontzeko, irakurri: «Galaxia eliptiko»

Hubbleren sailkapen-sistemak bere eliptikotasunaren arabera sailkatzen ditu galaxia eliptikoak. Eliptikotasun hori ia esferikoa den E0tik E7ra doa, oso luzea dena. Galaxia horiek profil elipsoidala dute, eta horrek itxura eliptikoa ematen die, ikusangelua edozein dela ere. Bere itxurak egitura txikia du eta izarrarteko materia gutxi izaten dute. Ondorioz, galaxia hauek ere kumulu irekien zati txikia eta izar berrien eraketa-tasa txikia dute. Aldiz, oro har zaharragoak eta eboluzionatuagoak diren izarrak nagusi dira, grabitate-zentro komunaren inguruan orbitatzen dutenak ausazko norabideetan. Izarrek elementu astunen ugaritasun txikia dute, hasierako eztandaren ondoren izar eraketa amaitu egiten delako. Alde horretatik, nahiko antzekoak dira kumulu globularrekin, askoz txikiagoak direnak.

Galaxia handienak eliptiko erraldoiak dira. Galaxia eliptiko asko galaxien elkarreraginaren ondorioz sortzen direla uste da, eta horrek talka eta fusioa eragiten ditu. Tamaina izugarriak har ditzakete (galaxia kiribilen aldean, adibidez), eta galaxia eliptiko erraldoiak galaxia kumulu handien nukleotik gertu egon ohi dira.

Oskol formako galaxia.

Oskol formako galaxiak galaxia eliptiko mota bat dira, non bere haloko izarrak oskol zentrokideetan kokatuta dauden. Galaxia eliptikoen hamarren batek, gutxi gorabehera, oskol formako egitura du, eta hori ez da inoiz ikusi galaxia kiribiletan. Uste da egitura horiek galaxia handiago batek galaxia txikiago bat xurgatzen duenean garatzen direla: bi galaxien erdiguneak hurbildu ahala, erdiko puntu baten inguruan kulunkatzen hasten dira, eta oszilazioak grabitazio-uhinak sortzen ditu, izar-oskolak edo geruzak eratzen dituztenak, uraren gainean zabaltzen diren uhinen antzekoak, edo tipula baten geruzak bezala. Adibidez, NGC 3923 galaxiak 20 oskol-geruza baino gehiago ditu.

Kiribilak.

Sakontzeko, irakurri: «Galaxia kiribil»

Galaxia kiribilek errotak dirudite. Mota honetako galaxia batean dauden izar eta beste material ikusgarri gehienak plano batean dauden arren, galaxia kiribilen masa gehiena materia iluneko halo esferiko batean dago, ikus daitekeen osagaitik haratago hedatzen dena, errotazio unibertsaleko kurbaren kontzeptuak erakusten duen bezala.

Galaxia kiribilak izar eta izarrarteko erdiko disko birakari batez osatuta daude, orokorrean zaharragoak diren izarren erdiko protuberantziarekin batera. Erraboilaren ondotik, beso distiratsu samarrak zabaltzen dira. Hubbleren sailkapen-eskeman, galaxia kiribilak "S" motakoak dira, eta ondoren letra bat ("a", "b" edo "c"), beso kiribilen estutasun maila eta erdiko erraboilaren tamaina adierazten duena. "Sa" galaxia batek besoak estu eta zehaztugabe ditu eta erdialdeko eskualde handi samarra du. Beste muturrean, "Sc" galaxia batek beso irekiak eta ongi definituak ditu, eta erdialdeko eskualde txiki bat. Besoak gutxi zehaztuta dituen galaxia bati batzuetan galaxia espiral malutatzailea esaten zaio; diseinu handiko galaxia kiribilarekin kontrastean, beso espiral nabarmenak eta ongi definituak baititu. Galaxia baten errotazio-abiadura diskoaren lautasunarekin lotuta dagoela uste da; izan ere, galaxia kiribil batzuek protuberantzia lodiak dituzte, eta beste batzuek, berriz, finak eta trinkoak.

Galaxia kiribiletan, beso kiribilek espiral logaritmikoen gutxi gorabeherako forma dute, eta patroi hori teorikoki froga daiteke uniformeki biratzen den izar masa baten perturbazio baten emaitza dela. Izarrek bezala, beso kiribilak erdigunearen inguruan biratzen dira, baina abiadura angeluar konstante batekin. Beso kiribilak dentsitate handiko materia-eremuak edo "dentsitate-uhinak" direla uste da. Izarrek beso bat zeharkatzen dutenean, izar sistema bakoitzaren abiadura espaziala dentsitate handienaren grabitate indarrak aldatzen du. (Abiadura normala da berriro izarrak besoaren beste aldera joan ondoren). Eragin hori autoez betetako autobide batetik mugitzen den dezelerazio-olatuaren antzekoa da. Besoak ikusgarriak dira, dentsitate altuak izarren eraketa errazten duelako eta, beraz, izar distiratsu eta gazte asko dituztelako.

Galaxia kiribil barratuak.

Galaxia kiribil gehienek, gure Esne Bidea barne, barra-formako izar-zerrenda lineal bat dute, nukleoaren bi aldeetan kanporantz zabaltzen dena eta, ondoren, beso espiralen egituran urtzen dena. Hubbleren sailkapen-eskeman, "SB" batez izendatzen dira, eta ondoren letra xehe batez ("a", "b" edo "c"), beso kiribilen forma adierazten duena (galaxia kiribil normalen kategorizazioa bezalaxe). Uste da barrak aldi baterako egiturak direla, nukleotik kanporantz irradiatzen duen dentsitate-uhin baten ondorioz sor daitezkeenak, edo marea-interakzio baten ondorioz beste galaxia batekin. Barradun galaxia espiral asko aktiboak dira, ziurrenik besoetan zehar gasa nukleorantz kanalizatzearen ondorioz.

Gure galaxia, Esne Bidea, galaxia kiribil handi bat da, 30 kiloparsec inguruko diametroa eta kiloparsec bateko lodiera duena. Berrehun mila milioi (2 × 1011) izar inguru ditu, eta guztira seiehun mila milioi (6 × 1011) eguzkiaren masa halako masa du.

Kiribil super-argitsuak.

Duela gutxi, ikertzaileek kiribil super-argitsuak izeneko galaxiak deskribatu dituzte. Oso handiak dira, eta 437.000 argi-urteko diametroa dute gutxienez (Esne Bidearen 100.000 argi-urteko diametroarekin alderatuta). 340.000 milioi eguzki masako masarekin, argi ultramore eta infragorri kantitate handia sortzen dute. Uste da Esne Bidean baino 30 aldiz handiagoa dela izar-formazioaren erritmoa.

Bestelako morfologiak.

Galaxia bereziak ezohiko propietateak garatzen dituzten formazio galaktikoak dira, mareak beste galaxia batzuekin dituen interakzioen ondorioz.

Galaxia nanoak.

Sakontzeko, irakurri: «Galaxia nano»

Galaxia eliptiko eta espiral handiak protagonista diren arren, galaxia gehienak nanoak dira. Beste formazio galaktiko batzuekin alderatuta, nahiko txikiak dira, Esne Bidearen tamainaren ehunen bat baitute, milaka milioi izar gutxi batzuekin. Duela gutxi, 100 parsec-eko diametroa duten galaxia nano ultrakonpaktuak aurkitu dira.

Galaxia nano askok galaxia handiago baten inguruan orbitatu dezakete; Esne Bideak gutxienez horrelako dozena bat satelite ditu, eta oraindik 300 eta 500 artean aurkitzeko daudela kalkulatzen da. Galaxia nanoak ere eliptiko, espiral edo irregular gisa sailka daitezke. Eliptiko nano txikiek eliptiko handien antz txikia dutenez, askotan galaxia esferoidal nano deitzen zaie.

Esne Bideko 27 bizilagunen gainean egindako ikerketa baten arabera, galaxia nano guztietan masa zentrala 10 milioi eguzki masakoa da gutxi gorabehera, milaka edo milioika izar dituen kontuan hartu gabe. Horrek iradokitzen du galaxiak, neurri handi batean, materia ilunez osatuta daudela, eta gutxieneko tamainak materia ilun beroaren forma adieraz dezakeela, eskala txikiagoan grabitazio-koaleszentzia izateko gai ez dena.

Beste mota batzuk.

Elkarrekintza duten galaxiak.

Galaxien arteko elkarrekintzak nahiko ohikoak dira eta garrantzi handia izan dezakete eboluzio galaktikoan. Galaxien arteko hurbileko talkek deformazio-distortsioak eragiten dituzte marearen interakzioen ondorioz, eta gas- eta hauts-trukea eragin dezakete. Talkak gertatzen dira bi galaxia bata bestetik zuzenean pasatzen direnean eta fusiorik ez egiteko momentu erlatibo nahikoa dutenean. Elkarreragiten duten galaxietako izarrek ez dute talka egiten, baina gasak eta hautsak bi formen barruan elkarri eragiten diote, eta horrek, batzuetan, izarren eraketa eragiten du. Talka batek galaxien forma larriki desitxuratu dezake, buztan itxurako barrak, eraztunak edo egiturak eratuz.

Interakzioen muturrean fusio galaktikoak daude, non galaxien momentu erlatiboak ez diren nahikoak elkar zeharkatzen uzteko. Horren ordez, pixkanaka fusionatzen dira galaxia handiago bat sortzeko. Fusioek aldaketa nabarmenak eragin ditzakete galaxien jatorrizko morfologian. Galaxietako bat bestea baino askoz masiboagoa bada, emaitza kanibalismo galaktiko bezala ezagutzen da, non galaxia masiboena erlatiboki aldatu gabe dagoen eta txikiena urratu egiten den. Esne Bidea Sagitarioko galaxia eliptiko nanoa eta Canis Majorreko galaxia nanoa kanibalizatzeko prozesuan dago gaur egun.

Izar sorkuntza handiko galaxiak.

Sakontzeko, irakurri: «Izar-sorkuntza handiko galaxia»

Izarrak galaxien barruan sortzen dira hodei molekular erraldoiak sortzen dituen gas hotzeko erreserba batetik abiatuta. Ikusi da galaxia batzuek aparteko erritmoan eratzen dituztela izarrak, "starburst" esaten zaiona. Horrela jarraituz gero, galaxiaren bizitza baino denbora laburragoan kontsumituko lukete beren gas-erreserba. Horregatik, "starburst" jarduerak hamar milioi urte besterik ez du irauten, galaxia baten historian nahiko epe laburra. "Starburst"ak zituzten galaxiak ohikoagoak izan ziren unibertsoaren historia goiztiarrean, baina oraindik ere % 15eko ekarpena egiten dute izarren guztizko ekoizpenean.

"Starburstak" dituzten galaxien ezaugarriak hauts-kontzentrazioak eta izar sortu berrien agerpena dira, H II eskualdeak sortzeko inguruko hodeiak ionizatzen dituzten izar masiboak barne. Izar horiek supernoba-leherketak eragiten dituzte, eta hedatzen ari diren gerakinak sortzen dituzte, inguruko gasarekin eragin handia dutenak. Leherketa horiek izarrak sortzeko kate-erreakzio bat eragiten dute, gas-eskualde osoan hedatzen dena. Erabilgarri dagoen gasa ia kontsumituta edo sakabanatuta dagoenean bakarrik amaitzen da jarduera.

Izarren eztandak bat egiten duten edo elkarri eragiten dioten galaxiekin lotuta egoten dira. "Starburstak" sortzeko interakzio mota horren eredua M82 da, M81 handienarekin hurbileko topaketa izan zuena.

Galaxia aktiboak.

Sakontzeko, irakurri: «Galaxia aktibo»

Galaxia behagarri batzuk "galaxia aktibo" gisa sailkatzen dira nukleo galaktiko aktibo bat badute (AGN). Galaxiaren energia guztiaren zati garrantzitsu bat nukleo aktiboak igortzen du, izarrek, hautsak eta izarrarteko inguruneak igorri beharrean. AGNen sailkapen- eta izendapen-eskema ugari daude, baina argitasun maila baxuenetan daudenei Seyfert galaxia esaten zaie; galaxia anfitrioiak baino argitasun handiagoa dutenei, berriz, objektu kuasi-estelarrak edo quasar esaten zaie. AGNek erradiazioa igortzen dute espektro elektromagnetiko osoan, irrati-uhinaren luzeretatik X izpietaraino, nahiz eta erradiazioaren zati bat AGNari berari edo galaxia anfitrioiari lotutako hautsak edo gasak xurgatu dezakeen.

Nukleo galaktiko aktibo baten eredu estandarra zulo beltz supermasibo (SMBH) baten inguruan sortzen den akrezio-disko batean oinarritzen da, galaxiaren nukleoaren eskualdean. Nukleo galaktiko aktibo baten erradiazioa materiaren grabitate-energiaren emaitza da, diskotik zulo beltzera erortzen denean. AGNren argitasuna SMBHren masaren eta materia horren gainera erortzen den abiaduraren araberakoa da. Galaxia horien % 10 ingurutan, diametralki kontrajarriak diren bi zurrusta energetikok galaxiaren nukleotik partikulak kanporatzen dituzte argiaren abiaduratik hurbil. Zurrusta horiek sortzeko mekanismoa ez da ondo ezagutzen.

Blazarrak.

Sakontzeko, irakurri: «Blazar»

Uste da blazarrak galaxia aktiboak direla, Lurrerantz apuntatzen duen zurrusta erlatibista batekin. Irrati-galaxia batek irrati-frekuentziak igortzen ditu zurrusta erlatibistetatik abiatuta. Galaxia aktibo mota horien eredu bateratu batek behatzailearen posizioaren araberako desberdintasunak azaltzen ditu.

LINERrak.

Ziur aski, nukleo galaktiko aktiboekin lotuta daude (baita "starbust" eskualdeekin ere) ionizazio txikiko emisio nuklearreko lerroen eskualdeak (LINER). LINER motako galaxien igorpena ionizazio ahuleko elementuek menderatzen dute. Lerro ionizatuen kitzikatze-iturriek AGB osteko izarrak, AGN eta talkak dira. Hurbileko galaxien heren bat, gutxi gorabehera, LINER nukleo gisa sailkatzen da.

Seyfert galaxiak.

Sakontzeko, irakurri: «Seyfert galaxia»

Seyfert galaxiak galaxia aktiboen bi talde handienetako bat dira, quasarrekin batera. Quasarren antzeko nukleoak dituzte (erradiazio elektromagnetikoko iturri oso argitsuak, urrunak eta distiratsuak), gainazaleko distira oso altuekin; baina, quasarrak ez bezala, haien galaxia anfitrioiak argi detekta daitezke. Seyfert galaxiak galaxia guztien % 10 dira, gutxi gorabehera. Argi ikusgaian, gehienek galaxia espiral normalak dirudite; baina beste uhin-luzera batzuetan aztertzen direnean, nukleoen argitasuna Esne Bidearen tamainako galaxia osoen parekoa da.

Quasarrak.

Sakontzeko, irakurri: «Quasar»

Nukleo galaktiko aktiboen gorputz-adarrik energetikoenak eta urrunenak quasarrak dira. Oso argitsuak, lehen aldiz identifikatu ziren energia elektromagnetikoaren iturri gisa, gori-gori, irrati-uhinak eta argi ikusgaia barne, izarren antzekoagoak ziruditenak galaxien antzeko iturri hedatuen aldean. Esne Bidea baino 100 aldiz argiagoak izan daitezke.

Argi infragorriko galaxiak.

Argi infragorriko galaxiak (LIRG) 1011 L☉ (Eguzki-argitasuna) gorako argitasuna duten galaxiak dira. Kasu gehienetan, energia gehiena inguruko hautsa berotzen duten izar gazte askok sortzen dute, eta hauts horrek energia infragorrian irradiatzen du. LIRG bat izateko bezain altua den argitasunak gutxienez 18 M☉ urteko izar eraketa tasa eskatzen du. Infragorri-galaxiek energia gehiago igortzen dute infragorrian, konbinatutako gainerako uhin-luzera guztietan baino, 60 eta 100 mikra arteko uhin-luzeretan igorpen-gailur tipiko batekin. LIRGak ez dira oso ohikoak tokiko unibertsoan, baina askoz ohikoagoak ziren unibertsoa gazteagoa zenean.

Ezaugarriak.

Eremu magnetikoak.

Galaxiek berezko eremu magnetikoak dituzte. Dinamikoki garrantzitsuak izateko bezain sendoak dira, izan ere:

Espiralean dauden galaxietarako batez besteko ekipartizio-indar tipikoa 10 μG (microgauss) edo 1 nT (nanotesla) da. Konparazioan, Lurraren eremu magnetikoak 0,3 G inguruko batez besteko erresistentzia du (Gauss edo 30 μT (mikrotesla). M 31 eta M 33 bezalako galaxia erradio-ahulek, gure Esne Bidearen bizilagunek, eremu ahulagoak dituzte (5 μG inguru), eta izarrak eratzeko tasa handiak dituzten gas-galaxia aberatsek, hala nola M 51, M 83 eta NGC 6946, batez beste 15 μG dituzte. Beso espiral nabarmenak dituztenetan, eremuaren indarra 25 μG-rainokoa izan daiteke, gas hotza eta hautsa kontzentratzen diren eskualdeetan. Ekipartzio-eremu indartsuenak (50–100 μG) izar-leherketako galaxia aurkitu ziren, adibidez, M 82 eta Antenaren galaxian; eta eztanda nuklearreko eskualdeetan, hala nola NGC 1097 eta beste galaxia barreiatu batzuetan.

Galaxia kumuluak.

Sakontzeko, irakurri: «Galaxia kumulu»

Egia esan, galaxia baino «banako» handiagorik ez da ezagutzen; baina, zalantzarik gabe, galaxiek badute taldeka biltzeko joera; gerta daiteke, agian, talde horiek Unibertsoaren egituraren maila berri bat bihurtzea.

Gugandik hurbil badira beste galaxia espiralak, Andromedak M31 edo Magallanesen Hodeiak, esaterako, gure galaxiaren satelite hutsak direnak. Horiek guztiak, 30 gutxienez, ez daude 6 milioi argi-urte baino urrunago, eta Talde Lokala esaten zaiona osatzen dute. Galaxietan, ordea, ez da gertatzen izarren arteko beste maila batzuetan gertatu ohi den tamainen eta distantzien arteko orekarik eza. Adibidez, planeten arteko distantzia milaka aldiz handiagoa da beren diametroa baino; izarren arteko distantzia beren diametroa baino milioika aldiz handiagoa da. Galaxien arteko distantzia, aldiz, ez da beren diametroa baino askoz handiagoa: Andromeda galaxia, esaterako, 20ren bat galaxia diametrora dago gure galaxiatik.

Nolanahi ere, espazio guztia ez dago «taldez» betea. Ezagutzen dira gure galaxiatik hurbil dauden zenbait «talde lokal», maila goragoko den «Virgoko kumulua» izeneko taldeko parte direnak. Talde horrek mila galaxia baino gehiago biltzen ditu, eta erraldoi eliptiko ugari dauzkan gune oso ahaltsu batean elkarturik daude horietako gehienak.

Gugandik 40 eta 60 milioi argi urte arteko distantziara dago Virgoko kumuluaren gune nagusia. Are gehiago, egiaztatu da kumulu hori ez dela kumulu are handiago baten zati bat besterik, Koma superkumuluarena hain zuzen. Horren milaka galaxia 300 bat milioi argi urtera ikus daitezke.

Horiekin guztiekin, bata bestearen gaineko hiru maila daude unibertso anagalaktikoan: taldeena, kumuluena eta superkumuluena.

Gorago esan dugunez, elkarrengandik aski hurbil daude galaxiak. Baina espazioaren zatirik handienean ez dago galaxiarik.

Kumuluen eta superkumuluen artean berealdiko hutsarteak daude, halako eran non egungo ustearen arabera, Unibertsoaren ehuneko bostetik hamarrera soilik baitago galaxia elkarteez betea. Gainerakoan, hots, espazioaren ehuneko 90 edo 95ean, ez dago inolako galaxiarik, eta ziur aski ezta inolako beste gauzarik ere.

Sorrera eta eboluzioa.

Galaxien eraketa eta eboluzioa astrofisikako ikerketa-eremu aktiboa da.

Historia.

Sorrera.

Unibertso primitiboan galaxiak eratzeko gaur egun erabiltzen diren ereduen oinarria ΛCDM modeloa da. Big Bangetik 300.000 urte ingurura, hidrogeno eta helio atomoak sortzen hasi ziren, birkonbinazioa izeneko gertaera batean. Hidrogeno ia guztia neutroa zen (ionizatu gabea) eta argia erraz xurgatzen zuen, eta oraindik ez zen izarrik sortu. Horregatik, garai horri "aro iluna" deitu zaio. Garai horretan izandako dentsitate-gorabeheretatik (edo irregulartasun anisotropikoetatik) abiatuta, egitura handiagoak agertzen hasi ziren. Ondorioz, materia barionikoko masak kondentsatzen hasi ziren materia iluneko halo hotzetan. Jatorrizko egitura horiek gaur egun ikusten ditugun galaxiak bihurtu ziren azkenean.

Unibertsoaren hasierako galaxien formazioa.

Unibertsoaren historian galaxia oso goiztiarren agerpenaren frogak 2006an aurkitu ziren, IOK-1 galaxiak normalean 6,96ko gorriranzko lerrakuntza altua duela aurkitu zenean, Big Bangaren ondorengo 750 milioi urteei dagokiena eta une horretan ikusitako galaxia urrunena eta formazio goiztiarrena bihurtzen duena. Zientzialari batzuek beste objektu batzuek (Abell 1835 IR1916, adibidez) gorriranzko desplazamendu handiagoa dutela adierazi duten arren (eta, beraz, unibertsoaren eboluzioaren aurreko etapa batean ikusten dira), IOK-1en adina eta konposizioa modu fidagarriagoan ezarri dira. 2012ko abenduan, astronomoek jakinarazi zuten UDFj-39546284 dela ezagutzen den objekturik urrunena eta gorriranzko desplazamendu-balioa 11,9 dela. Objektua, Big Bang (duela 13.800 milioi urte inguru) baino 380 milioi urte geroago existitu zela kalkulatzen dena, 13.420 milioi urteko distantziara dago argitan egindako bidaiatik. Big Bangaren ondoren galaxiak egoteak iradokitzen du protogalaxiak "aro iluna" deiturikoan hazi behar zirela. 2015eko maiatzaren 5etik, EGS-zs8-1 galaxia neurtu den urrunen eta goiztiarrena da, eta 670 milioi urte geroago sortu zen. EGS-zs8-1 argiak 13.000 milioi urte behar izan ditu Lurrera iristeko, eta orain 30.000 milioi argi-urtera dago, unibertsoa 13.000 milioi urtez hedatu delako.

Lehen galaxiak sortzeko prozesu xehatua gai irekia da astrofisikan. Teoriak bi kategoriatan bana daitezke: goitik behera eta behetik gora. Beheranzko korrelazioetan (Eggen-Lynden-Bell-Sandage eredua [ELS] kasu), protogalaxiak eskala handiko aldi bereko kolapso batean eratzen dira, ehun milioi urte inguru irauten duena. Goranzko teorietan (hala nola Searle-Zinn modeloan [SZ]), lehenik egitura txikiak sortzen dira, kumulu globularrak kasu, eta gero gorputz horietako batzuk metatu egiten dira galaxia handiago bat osatzeko. Protogalaxiak sortzen eta uzkurtzen hasi zirenean, haloaren lehen izarrak agertu ziren barruan (III. populazioko izarrak). Hauek ia erabat hidrogenoz eta helioz osatuta zeuden eta gure eguzkiaren masa baino 100 aldiz masiboagoak izan zitezkeen. Hala balitz, izar erraldoi horiek azkar asko kontsumituko zuketen beren erregai-hornidura eta supernoba bihurtuko ziren, izarrarteko ingurunean elementu astunak askatuz. Izarren lehen belaunaldi horrek inguruko hidrogeno neutroa suspertu zuen, espazio-burbuilak sortuz hedatzen ari zenean, eta horien bidez argiak erraz bidaiatu zezakeen.

2015eko ekainean, astronomoek jakinarazi zuten III. Populazioko izarrak zeudela Cosmos Redshift 7 galaxian, 6,60ko gorriranzko lerrakuntzan. Litekeena da izar horiek existitu izana unibertso primitiboan (hau da, gorriranzko desplazamendu handi batean) eta hidrogenoa baino elementu kimiko astunagoak ekoizten hasi izana, planetak eta ezagutzen dugun bizitza eratzeko beharrezkoak direnak.

Eboluzioa.

Galaxiak sortu eta mila milioi urtera, funtsezko egiturak agertzen hasi ziren. Kumulu globularrak sortzen dira, zulo beltz supermasibo zentrala eta metalean pobreak diren II. populazioko izarren protuberantzia galaktikoa. Badirudi zulo beltz supermasibo bat sortzea funtsezkoa dela galaxien hazkundearen erregulazio aktiboan, gehitutako materia gehigarriaren guztizko kopurua mugatzen baitu. Lehen garai honetan, galaxiek izar eraketaren eztanda handia jasan zuten.

Hurrengo bi mila milioi urteetan, pilatutako materia disko galaktiko batean egonkortzen da. Galaxia batek abiadura handiko hodeietatik eta galaxia nanoetatik datorren sarrerako materiala xurgatzen jarraituko du bizitza osoan. Materia hau batez ere hidrogenoa eta helioa da. Izarren jaiotza eta heriotzaren zikloak elementu astunen ugaritasuna handitzen du poliki-poliki, eta, azkenean, planeten eraketa ahalbidetzen du.

Interakzioek eta talkek eragin handia izan dezakete galaxien bilakaeran. Galaxien fusioak ohikoak izan ziren garai goiztiarrean, eta galaxia gehienek morfologia berezia zuten. Izarren arteko distantziak direla eta, talkan dauden galaxietako izar sistema gehienek ez dute eraginik izango. Hala ere, beso kiribilek eratzen duten gasa eta izarrarteko hautsa grabitatez kentzeak marea-isatsak izenez ezagutzen den izar-tren luzea eragiten du. Formazio horien adibideak ikus daitezke NGC 4676an edo Antenen galaxietan.

Esne Bidea eta gertu dagoen Andromeda Galaxia 130 km/s ingurura hurbiltzen dira, eta -alboko mugimenduen arabera- biek bospasei mila milioi urtetan talka egin dezakete. Esne Bideak ez du inoiz talka egin Andromeda bezalako galaxia handi batekin, baina Esne Bidearen eta galaxia nano txikiagoen arteko iraganeko talken gero eta froga gehiago daude.

Eskala handiko elkarrekintza horiek ez dira oso ohikoak. Denborak aurrera egin ahala, tamaina bereko bi sistemen fusioak ez dira hain ohikoak. Galaxia distiratsu gehienek aldaketarik gabe iraun dute azken milaka milioi urteetan, eta izarren eraketaren tasa garbia duela hamar mila milioi urte ere iritsiko zen goia.

Etorkizuneko joerak.

Ikus, gainera: «Etorkizun urruneko denbora-lerroa» eta «Unibertsoaren amaiera»

Galaxia espiralek, Esne Bideak kasu, izar belaunaldi berriak sortzen dituzte, baldin eta izarrarteko hidrogenozko hodei molekular trinkoak badituzte beso kiribiletan. Galaxia eliptikoek ez dute gas hori neurri handi batean, eta, beraz, izar berri gutxi sortzen dituzte. Izarren eraketarako materialaren hornidura mugatua da; behin izarrek hidrogenoaren hornidura eskuragarri elementu astunago bihurtu dutenean, izar berrien eraketa amaituko da.

Gaur egungo izar eraketaren aroak ehun mila milioi urteraino jarraitzea espero da, eta gero "izar aroa" hamar bilioi urtetik ehun bilioi urtera (1013-1014 urte) murriztuko da, gure unibertsoko izar txikienak eta gehien biziko direnak, nano gorri ñimiñoak, desagertzen hasten direnean. Izar-aroaren amaieran, galaxiak objektu trinkoz osatuta egongo dira: nano marroiak, hozten ari diren nano zuriak edo hotzak ("nano beltzak"), neutroi-izarrak eta zulo beltzak. Azkenik, grabitate erlaxazioaren ondorioz, izar guztiak zulo beltz supermasibo zentraletan eroriko dira edo talken ondorioz espazio intergalaktikora jaurtiko dira.

Behaketak uhin-luzera ugarirekin.

Izar gehienen puntako erradiazioa espektro ikusgarrian dago; beraz, galaxiak osatzen dituzten izarren behaketa astronomia optikoaren osagai garrantzitsua izan da. H II eskualde ionizatuak behatzeko eta besoetako hauts hodeien banaketa aztertzeko espektroaren alderin egokiena ere bada.

Izarren arteko ingurunean dagoen hautsa ikus-argiarekiko opakoa da. Gardenagoa da infragorri urrunarentzat, eta hodei molekular erraldoien eta nukleo galaktikoen barne-eremuak xehetasun handiz behatzeko erabil daiteke. Infragorria, halaber, askoz lehenago eratutako galaxia urrunak eta gorrira desplazatuak behatzeko ere erabiltzen da. Ur-lurrunak eta karbono dioxidoak espektro infragorriaren zenbait zati erabilgarri xurgatzen dituzte; beraz, goi-altitudeetako edo espazioan oinarritutako teleskopioak erabili ohi dira astronomia infragorrirako.

Galaxien lehen azterketa ez-bisuala, bereziki galaxia aktiboena, irrati-astronokia erabiliz egin zen. Lurraren atmosfera ia gardena da 5 MHz eta 30 GHz bitarteko irrati uhinentzat. (Ionosferak tarte horretatik beherako seinaleak blokeatzen ditu). Irrati-interferometro handiak erabili dira nukleo aktiboek igorritako zorrotada aktiboak kartografiatzeko. Irrati-teleskopioak hidrogeno neutroa (21 cm-ko erradiazioaren bidez) behatzeko ere erabil daitezke, baita unibertso goiztiarrean ionizatu gabeko materia ere, gero galaxiak eratzeko kolapsatu zena.

Teleskopio ultramoreek eta X izpiek energia handiko fenomeno galaktikoak ikus ditzakete. Batzuetan, erupzio ultramoreak ikusten dira, urruneko galaxia bateko izar bat inguruko zulo beltz bateko marea-indarrek apurtzen dutenean. Gas beroak talde galaktikoetan duen banaketa aztertzeko X izpiak erabil daitezke. Galaxietako nukleoetan zulo beltz supermasiboak zeudela X izpien astronomiaren bidez baieztatu zen.


Turdus nudigenis

Turdus nudigenis "Turdus" generoko animalia da. Hegaztien barruko Turdidae familian sailkatua dago.


Lord Ruthven

Lord Ruthven fikziozko pertsonaia da, literaturan sortutako lehen banpiro modernotzat hartzen dena.

Sorrera.

1819an agertu zen lehen aldiz prentsan, John William Polidorik idatzitako "The Vampyre" ipuinean. "Ruthven" izena Caroline Lamb-en "Glenarvon" idazlanetik hartu zuen (Lamb Lord Byron-en maitale ohia zen, eta Ruthven pertsonaia bere parodia egiteko baliatu zuen); pertsonaiaren karakterizazioa, berriz, Byron-en "Fragment of a Novel" idazlaneko Augustus Darvell pertsonaiean oinarritu zen.

Polidorik "The Vampyre" 1816ean idatzi zuen, eta 1819ko argitalpena bere baimenik gabe egin zen. "The Vampyre"k ospe handia lortu zuen, besteak beste editoreek, gehiago saltzeko, Lord Byronek idatzia zela zabaldu zutelako. Polidorik eta Byronek berak hori ukatu bazuten ere, atribuzio faltsu hau urte askoan mantendu zen. Lortutako ospeak Ruthvenen pertsonaia beste leku askotan agertzea ekarri zuen: itzulpenak, adaptazioak, antzezlanak, operak, literatura... agerpen hauek gaur egunera arte diraute.

Ondorengo agerraldiak.

"Lord Ruthwen ou les Vampires" eleberria Cyprien Bérardek idatzi zuen 1820 urtean, Charles Nodierri faltsuki egotzi zitzaiona.

Nodierrek berak 1820an beste lan bat idatzi zuen, "Le Vampire

". Historia honen beste lau bertsio gutxienez ere agertu ziren.

1828an, Heinrich August Marschnerrek eta W. A. Wohlbrückek "Der Vampyr" opera idatzi zuten.

Urte berean, titulu bereko beste opera bat idatzi zuten idatzi zuten Peter Josef von Lindpaintnerrek eta Cäsar Max Heigelek (Der Vampyr, 1828).

Aurrerantzean, Lord Ruthven banpiroa hainbat lekutan "berpiztu" da eten gabe:

" nobelan (1848) Lord Ruthwen agertzen da.

Ruthven "Supermanen" zenbait komikitan ere agertu da, bereziki "Superman: The Man of Steel" #14 eta #42, eta "Superman" #70. Marvel komikietan ere bai: "Vampire Tales" eta "Darkhold". Neil Gaimanen "The Sandman" komikiaren ale batzuetan, Ruthven izeneko bigarren mailako pertsonaia bat agertzen da.

Lord Ruthven Assembly izeneko elkarte bat dago, banpiroen literaturan espezializatutako akademikoz osatua; urtero, Lord Ruthven Award saria ematen dute, fikziozko lanik onena sarituz, baita banpiroei buruzko lan akademikorik onenak ere, kultura eta literatura arloetan.


Montclar-sur-Gervanne

Montclar-sur-Gervanne (frantsesez eta ofizialki: "Montclar-sur-Gervanne

") Frantziako udalerri bat da,Drôme departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Montclar-sur-Gervanne udalerrian erroldatutako biztanleak 188 ziren. Familiak 83 ziren, horien artean 29 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 33 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 21 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 131 etxebizitza zeuden, 84 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 43 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. 124 etxeak ziren eta 6 apartamentuak ziren. 84 etxebizitza nagusietatik 60 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 6 etxek bi gela zituzten, 23 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 35 etxek bost zituzten. 53 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 28 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 48 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 124 ziren, horien artean 94 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 94 pertsona aktiboetatik 83 lanean zeuden (41 gizon eta 42 emakume) eta 11 langabezian zeuden (7 gizon eta 4 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 15 erretiraturik zeuden, 7 ikasten zeuden eta 8 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Montclar-sur-Gervanne udalerrian 82 unitate fiskal zeuden, 174 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.132 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 6 komertzioetatik, 2 erauzte enpresak ziren, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren eta 2 eraikuntza enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 iturgina zen eta 1 argiketaria.

2000. urtean Montclar-sur-Gervanne udalerrian 14 nekazaritza-ustiategi zeuden, 322 hektarea erabiltzen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Montclar-sur-Gervanne

Beaufort-sur-Gervanne (3,2 km)

Cobonne (5,4 km)

Véronne (5,5 km)

Gigors-et-Lozeron (5,8 km)

Mirabel-et-Blacons (5,8 km)

Eygluy-Escoulin (6,3 km)

Piégros-la-Clastre (6,4 km)

Plan-de-Baix (7,0 km)

Saillans (7,2 km)

Aubenasson (7,5 km)

Saint-Sauveur-en-Diois (7,5 km)

Aouste-sur-Sye (7,6 km)


Círculo de Bellas Artes

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

Círculo de Bellas Artes, euskaraz Arte Ederretako Zirkulua, Espainiako Madril hiriburuan dagoen Arte Ederretako kultur erakunde bat da. Egoitza Alcalá kalean du.

1880an artezale talde batek sortu zuen.


Chalceus latus

Chalceus latus "Chalceus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.


Puntu hazbeteko

Puntu hazbetekoak (dpi) (ingelesez: "Dots per inch") inprimatzeko bereizmenen neurketa-unitatea da, zehazki, inprimagailuak edo toner batek hazbete bateko espazio linealean sor ditzakeen tinta-puntu indibidualen kopurua.

Bereizmen handiagoko (dpi altuak) inprimagailuek, oro har, inprimaketa garbiagoak eta zehatzagoak egiten dituzte. Inprimagailu baten dpi balioa hainbat faktoreren araberakoa da, besteak beste, tinta aplikatzeko metodoa, gailuaren osagaien kalitatea eta erabilitako tinta eta paperaren kalitatea. Inprimagailu matrizial batek, adibidez, tintaz bustitako zinta bat jotzen duten hagaxka txikiekin aplikatzen du tinta, eta bereizmen nahiko baxua du, normalean 60 eta 90 dpi artean. Tintazko inprimagailu batek tinta botatzen du pita txiki-txikietatik, eta normalean 300 dpi egiteko gai da. Laser-inprimagailu batek karga elektrostatiko kontrolatuaren bidez aplikatzen du tonerra, eta 600 eta 1.200 dpi bitartekoa izan daiteke.

Inprimagailu batek paperean inprimatu behar duen hazbeteko tinta-puntu kopurua adierazten duen pixel kopurua baino handiagoa izango da. Inprimagailu batean eskuragarri dauden tinta-kolore mugatuak direla eta: koloretako inprimagailu askok 4 tinta baino ez dituzte erabiltzen, eta bideo-monitore batek milioika kolore atera ditzake. Inprimagailuaren puntu bakoitza 4 kolore horietako bat bakarrik izan zitekeen baina tinta hauek binaka nahastuz puntu bat inprimatzeko gehiago lortzen dugu, 8 kolore posibleetara iritsi arte; ordenagailuko pantailako pixel bat, berriz, milioika kolore ezberdinekin argitu daiteke. Inprimagailuek barietate kromatiko handiagoa eskaintzeko erabiltzen duten trikimailua 4 edo 6 tinta-puntu dituen pixel bat irudikatzen saiatzea da, bakoitza kolore bakarrekoa baina elkarrekin ordenagailuaren pantailak adierazten duen balio kromatikoa kolore bakar batekin imitatzea lortzen dutenak. Beraz, pixel baterako 6 tinta puntu behar baditugu, 10 x 10 pixeleko karratu baterako (= 100 pixel) izango dugu inprimagailuak 600 tinta puntu markatuko dituela paperean.

Inprimatzeko prozesuak 4 eta 6 puntu arteko eskualdea behar du pixel bakar batean dagoen kolorea zintzo erreproduzitzeko. 100 pixeleko zabalera duen irudi batek 400 eta 600 puntu bitarteko horizontalean inprimatu beharko luke. 100 x 100 pixeleko irudi bat hazbeteko karratu batean inprimatuko bada, inprimagailuak nahitaez 400 eta 600 puntu bitarteko hazbeteko sortzeko gai izan behar du irudia zehaztasunez erreproduzitzeko.

Ahaleginak egin dira puntu hazbetekoak, dpi-ak, alde batera uzten, mikrometrotan (µm) (milimetroko milenetan) adierazitako tinta-puntuen tamainaren edo diametroaren alde. Nahiko zaila da Amerikako enpresek ez baitute sistema metrikoa erabiltzen.

Mikrometroa erabiliz:

Kontuan izan 1/25400 = 1 pdi·µm dela

CSS3 estandarrean adibidez erabiltzen diren puntu zentimetrokoak (dpcm) erabiltzea ere proposatu da, besteak beste.


Brycon melanopterus

Brycon melanopterus "Brycon" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bryconidae familian.


Buglovce

Buglovce Eslovakiako udalerri bat da, Levočako barrutian kokatuta. 3,03 km²ko azalera du eta 263 biztanle 2017ko datuen arabera.

Historia.

Idatzizko lehen aipamena 1280. urtekoa da.


Teknologia detektagaitz

Teknologia detektagaitza, ingelesezko Stealth terminoaz ere ezaguna (stealth technology, non "stealth" den ezkutuko edo gordea) "detektatzeko zaila den teknologia nagusiki militarra da," detekzio-sistema ezberdinak saihesteko garatua: ibilgailu militarrak identifikatzeko eta haien norabidea igartzeko ( hegazkinak, itsasontzia edo lurreko ibilgailua ) detekzio-sistemak erabili ohi dira, eta horiek ahalik eta gehien mugatzeko kontraneurriak garatzen dira. Iraganean, ikusizko identifikazioa hainbat kamuflajerekin eragoztea izan ohi zen ohikoa, eta hori erabiltzen da 21. mendean ere, baina enfasi nagusia radarra eta erradiazio infragorria erabiliz egiten den detekzioa saihestea da. esan nahi du.

Radarra saihesteko moduak.

Hegazkinaren posizioa zehazteko (oro har, helburua), radarrak erradiazio elektromagnetikoa igortzen du, eta horren zati bat, hegazkinak islatuta, hargailura itzultzen da (normalean igorleari konektatuta dagoena), eta orduan helburuaren posizioa zehazten du. Zehazkiago, helbururako norabidea zehazten du. Helburuaren posizioa zehazteko, beharrezkoa da radarrarekiko duen distantzia ebaluatzea edo hainbat radar aldi berean erabiltzea.

Beraz, zientzialariek hiru ikerketa-eremutan jarri dute arreta:

Islapena eragotzi.

Teknika hauen gakoa da radar-irradiazioaren area islatzailea (RCS - "Radar Cross Section" ) murrizteko ahañegina. Zenbat eta gehiago murriztu edo ezkutatu RCS delakoa, hobeto ez zaitzaten detektatu.

Oinarrizko ideia radar izpiak desbideratzen saiatzea da, iturrira itzuli ez daitezen. Hori hegazkin forma ezberdinekin lor daiteke, esate baterako RCS alorrak izan daitezkeen jet-motorren pala birakariak dira; horregatik, "stealth" hegazkin deiturikoek motorrak ezkutatzen dituzte kroskoaren barruan. Beste RCS iturri bat hegalen erasoko ertzak, hainbat irtengune eta sakonuneak izan daitezke. Hori dela eta, armak kaskoaren barruko bonba-lekuetan egoten dira.

Xurgapena.

Radar uhinak xurgatzeko material bereziak erabiltzen dira, ohiko materialak baino isladagarritasun txikiagoa dutenak -adibidez, karbono konposatuak metalen ordez. Garati izan dira material berezi batzuk RAM deituak ("Radar Absorbent Materials"): radar erradiazioa xurgatuz gain energia termiko bihurtzen dute eta, horrela, hegazkinaren islagarritasuna murrizteko gai dira. Hala ere, oso garestiak dira eta, gainera, haien eraginkortasuna nabarmen aldatzen da radarraren uhin-maiztasun desberdinetan.

Interferentzia.

Hegazkinaren behagarritasuna murrizteko beste metodo bat hegazkinetik islatzen den seinale bera bidaltzen duen transmisore bat ( jammer ) erabiltzea da, baina jatorrizko radarraren uhinaren kontrako fasearekin: honek jasotako desgaituko du eta ez da ezer radarrera itzuliko.

Hegazkin detektagaitzak.

Stealth izena aplikatu izan zaien gerra hegazkinen artean AEBetako aireko armadak darabilen Northrop B-2 Spirit direlakoak dira ezagunenetakoak, zeinaren lehen modeloak 1989koak diren. Detektatzen zailak izateaz gain, irismena milaka kilomerokoa dute, eta 30 orduko autonomia: gauza izan dira Afganistango gerran parte hartzeko, AEBetako Missouri estatuko baseetatik irten eta itzulita. Forma berezia ere badure, hortz zerratuak dituen hiruki batena gutxi gora-behera.

AEBetako Armadak darabilen beste modelo bat F-22 Raptor delakoa da. Bere diseinuaren ezaugarri bat da kroskoan ez duela angelu zuzenik, eta oro har, detektatzen denean ere, beste hegazkin askoz txikiago baten traza uzten du detekzio sistemetan.

Errusiako Aireko Armadak duen gerra-hegazkin aurreratuena, Sukhoi PAK FA delakoa, kanpoaldeko ezaugarri bereziekin diseinatu zuten, detekzioa zailtzeko.


Zurkaitz

Zurkaitza edo paldoa euskarri gisa erabiltzen den zurezko zati edo enborra da.

Nekazaritza eta paisaiagintzan, zuhaitz gazteei eta zenbait landareri alboan jartzen zaie, hazkundearen lehen urtetan edo itxura jakin bat izatearren. Landare belarkarak edo igokariak eusteko, batez ere baratzeetan (hala nola ilarrak eta tomateak), euskarri txikiagoak izaten dituzte, arba izenekoak. Maiz, hiru makil luzez egintako piamide-itxurako egiturak izaten dira.

Nekazaritzan eta paisagintzan.

Zuhaitz landatu berria ez dago lurrean ondo ainguratuta. Bere sustraiak, biluzik edo erro-lurrez, azalekoak dira eta oraindik ez dira lurrean barneratu. Egoera horrek zuhaitza ahultzen du hazkundearen lehen urteetan, eta denbora horretan ondo eutsitako zurkaitz batek bakarrik bermatu ahal izango du zuzen haziko dela.

Zuhaitza ez da zurrundu behar: zurkaitzak ondo eutsi behar du eta aldi berean enborraren mugimendu naturala ahalbidetu. Normalean, zurkaitza soka edo uhal bidez lotzen da enborrera, hazkundea oztopatu gabe. Beraz, ez gehiegi estutu behar enborraren inguruan eta metalezko lokarriak saihestu behar dira azala kaltetu nahi ez bada.

Zuhaitza oso handia landatu ez bada, 3-4 urteren buruan behar bezain sustraituta dago eta zurkaitza ken daiteke.

Hainbat modu erabil daitezke zuhaitz bat zurkaizteko:

Eraikuntzan.

Sakontzeko, irakurri: «Zurkaitz (eraikuntza)»

Zurkaitzak batez ere hondatzeko zorian dagoen eraikuntza eusteko erabiltzen da, bai zutik (zutikoak), bai inklinatuak (ostiko edo eskorak), bai horizontalak (etzanak). Zurkaitzak eraikuntza pozesuan ere erabiltzen dira, hala nola eraikinak edo zubiak altxatzeko edo kofratzeko. Aldi baterakoak dira eta lanen amaieran kentzen dira.


Corrido

Corrido izenarekin honakoak daude:


Myers Corner (New York)

Myers Corner Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Dutchess konderrian dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Pamela Jelimo

Pamela Jelimo (1989ko abenduaren 5a) distantzia ertaineko kenyar atleta da, 800 metrotan espezializatua. Urrezko domina lortu zuen 800 metrotan Pekingo 2008ko Olinpiar Jokoetan, 18 urte zituela. Urrezko olinpiar domina irabazi zuen lehen keniar emakumea da eta Urrezko Ligako Jackpot-a irabazi zuen lehen keniarra ere bai. Munduko junior mailako errekorra eta Afrikako senior errekorra lortu zuen 800 metrotan.


Farnhamia

Farnhamia ongi ezagunak diren ammonite izeneko zefalopodoen artean genero fosil bat da. Kretazeoan bizi ziren, Albiarrean, hau da, orain dela 112 milioi urtetik 99,6 milioi urtera gutxi gorabehera. Lehen agerpena Albiarreko beheko estratuetan eman zen.


Castle Caereinion

Castle Caereinion, galesez: Castell Caereinion

, Galesko udalerri bat da, Powys konderrian. Banwy edo Einion ibaiaren ertzean dago, Welshpool udalerritik 8 milia mendebaldera eta Llanfair Caereinion udalerritik 4 milia ekialdera.

2011ko erroldaren arabera 509 biztanle zituen.


Rousínov

Rousínov Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 5.665 biztanle ditu eta 23,04 kilometro koadroko azalera. Vyškov barrutian dago.

Historia.

Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1407 urtean egin zen.


Hirurehun eta hogeita bost

Hirurehun eta hogeita bost (325) hirurehun eta hogeita lauaren ondoren eta hirurehun eta hogeita seiaren aurretik doan zenbaki osoa da.


Nomada obtusifrons

Nomada obtusifrons erle espezie bat da, "Nomada" generoan eta Apidae familian.


Daniel Zariquiegui Izco

Daniel Zariquiegui Izco (Iruñea, - Iruñea, ) nafar futbol arbitroa, futbolaria eta Osasuna futbol klubaren delegatua izan zen. 248 partida epaitu zituen Lehe mailan eta 39 urtez iraun zuen errekorrak. 2009an Mejuto González asturiarrak gainditu zuen.

Biografia.

1939an futbolean jokatzen hasi bazen ere 1941ean dagoeneko futbol arbitroa zen. 1944an Nafarroako arbitroen kolegioan sartu zen eta handik aurrera mailaz maila gora egin zuen, 1948an hirugarren mailan, 1949aan bigarren mailan eta 1950eko irailaren 17an debuta egin zuen Lehen mailan, Málaga eta Lleidaren arteko partida batean. 25 urte zituenez ordura arteko epaile gazteena zen. 20 denboraldi egingo zituen Lehen mailan.

1951ean nazioarteko partida bat epaitu zuen. Sobietar Batasunean izan zen, Espainiar estatuko aurreneko arbritoa herralde hartan epaitu zuena. Europako Kopako partidak eta Munduko Txapelketarako sailkapenekoak ere epaitu zituen.

1970ko maiatzaren 30ean epaitu zuen azken partida, Real Madril eta Bartzelonaren arteko Kopako partida hain zuzen ere. Agur esateko partida bat antolatu zen Nafarroako jokalarien selekzio baten eta Real Madrilen artean.

Hurrengo urtean Osasuna futbol klubaren zelaiko delegatu bihurtu zen eta 1994 artean ibili zen lan horretan. Nafar Gobernuak saritu egin zuen 1995ean.


Pterocaesio tessellata

Pterocaesio tessellata "Pterocaesio" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Caesionidae familian.


NA-7062

NA-7062 edo Beasoaingo errepidea, Nafarroako herri errepidea da, NA-7063 nafar errepideko 0,67 kilometroan hasi eta Ollaranen dagoen Beasoain kontzejura arte doa. Errepidea 0,23 kilometro luze da.


Feleacu

Feleacu Errumaniako udalerri bat da, Cluj konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Herriak.

Udalerrian honako herriak daude:


's-Hertogenbosch

's-Hertogenbosch Herbehereetako hegoaldean dagoen hiria da, Ipar Brabanteko probintziaren hiriburua dena.

Garraioa.

Hiriak hiru tren geltoki ditu:


1762

"Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!"

Arte eta kultura.

), Christoph Willibald Glucken musika eta Ranieri de' Calzabigiren libretoa duen opera estreinatu zen Vienako Burgtheaterren.


Nová Ves (Plzeň-South barrutia)

Nová Ves Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 285 biztanle ditu eta 3,99 kilometro koadroko azalera. Plzeň-Hegoaldea barrutian dago.

Historia.

Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1360 urtean egin zen.


Ameztia (Zubieta)

Ameztia Nafarroako Zubieta udalerriko auzo bat da.


Materia barioniko

Kosmologian, materia barionikoa barioiez eta leptoiez osaturiko edozein materia-forma da (neutrino mota batzuk izan ezik). Hau da, inguruan dugun eta ikusi dezakegun guztia osatzen duen materia da, gu geu barne.

Azken ikerketen arabera, materia barionikoak unibertsoaren guztizko masaren %4a baino ez du osatzen. Beste %96a ondorengo elementuek ordezkatzen dute: %23 materia ilunak eta %73 energia ilunak.


Matanzas

Matanzas Kubako hiri eta udalerria da, izen bereko probintziako hiriburua dena. Yumurí, San Juan eta Canímar ibaien bokaleen artean sortua, bere poetak, kultura eta afro-kubatar folkloreagatik ezaguna da.


Nicolaes Maes

Nicolaes Maes (Dordrecht, Herbehereak, 1634 - Amsterdam, Herbehereak, 1693) margolari barrokoa izan zen, Rembrandten jarraitzailea. 1650 inguruan, Amsterdamen hartu zuen bizilekua. Emakumezkoak Biblia irakurtzen edo etxeko lanak egiten margotu ohi zituen. 1670 ingurutik aurrera, gai horiek utzi eta erretratu gehiago egin zituen, Van Dycken eraginez, agian.

Obra ezagunenak: "Emakumea senarrari errietan", "Neska sagarrak zuritzen", "Harigile zaharra", "Neska leihoan" eta "Neskame alferra".


Fagnano aintzira

Fagnano aintzira (selknamez Cami, Kami edo Khami ere deitua), Suaren Lurraldeko Uharte Handiaren erdialdean dagoen aintzira bat da, Hego Amerikako hegoaldean. Bere azalera 590 kilometro karratukoa da, % 93 Argentinako uharte sektorean dago eta gainontzekoa Txileko Errepublikan, bere bokalea dagoen tokian.

Historia.

Selknamek, Suaren Lurraldeko Uharte Handian XIV. mendeaz geroztik bizi zen herri indigena, Patagonia kontinentaletik sartu ondoren, Kakenchow (ur handia) edo Kami (luzanga) deitu zuten.

Kolonizatzaileek 1892an ikusi zuten lehen aldiz, Vicente Montes argentinar armadako tenienteak gertuko mendi batetik ikusi zuenean. Fagnano aintzira bezala berrizendatua izan zen Giuseppe Fagnano apaiz katoliko salesiarraren omenez, Hegoaldeko Patagoniako, Suaren Lurraldeko eta Malvinetako lehen administratzaile apostolikoa izan zena, Punta Arenasen egoitza zuena.

1893an Argentinak eta Txilek 1881eko Ituna argitzeko protokolo mugakide bat sinatu zuten, non muga mendebaldera eramaten den, horrela, aintziraren Argentinako sektorea handituz.

Laku hau, selknamek, "Zerumugaren atsedena" ere deitzen zuten, mendilerroa osatzen duen horizontearen irudizko lerroa, lakuak eteten baitu, ondoren, beste aldetik jarraitzeko.


DuPage konderria (Illinois)

DuPage konderria (ingelesez: "DuPage County"

) Illinoisko konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Wheaton da. 2010eko zentsuaren arabera biztanle zituen, kilometro koadroko azaleran.

Geografia.

DuPage konderriak kilometro koadro ditu. Horietatik ura dira. Beste lurra dira. Biztanleria dentsitatea 1052,36 da.

Demografia.

2010eko zentsoan bizi ziren pertsonetatik txuriak edo hispanoak dira. Horietatik "hispano edo latino" kategorian dira. beltzak edo afroamerikarrak. amerikar natiboak ziren eta Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. asiarrak ziren. "Bestelako arraza bat" kategorian biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan pertsonek kokatzen zuten.


Domingo Urbizu

Domingo Urbizu Arimasagasti, (Idiazabal, Gipuzkoa, 1655eko iralaren 8an - Sevilla, 1701eko urtarrilaren 25ean) Sevillako goi burukrazian lan egin eta aberastu zen. Alcantarako Zaldun izendatu zuten. Dozenaka artelan eta mila liburutik gorako bilduma osatu zuen.

Bizitza.

Domingo Urbizu Arimasagastiren gurasoak Sevastian Urbizu eta Estivariz Arimasagasti ziren, Idiazabalgo familia indartsunetakoen ondorengoak biak ere. Familiakoren batek lagunduta, gaztetan Sevillara joan zen bizi izatera.

Sevilla, garai hartan, Europa osoko hiri garrantzitsuenetakoa zen. Andaluziako hiriak Mundu Berriko komertzioaren monopolioa zuen, eta Ameriketatik ekarritako guztia bertako portutik sartzen zen. Urbizu Sevillara iritsi zenean, hiria ez zen bere garai loriatsuena bizitzen ari (1649 urteko izurritearen ondorioz biztanleriaren erdia hil zen) baina hala ere, Sevillak negozio eta aukeren hiri kosmopolita izaten jarraitzen zuen; eta Urbizuk jakin izan zuen hori baliatzen.

Burokraziarako lanean.

Ibilbide luzea egin zuen goi burokraziako karguetan. Guztira 28 urtez lan egin zuen postu ezberdinak betez.

Lehen urteetan, 1671n hasita, itsasontziek derrigorrezkoa zuten aseguruaz arduratzen zen Kontratazio etxeko "Contaduría de Diputados de la Avería" delakoan lan egin zuen. Ondoren, Kontrazio Etxeko Alguazil Nagusi kargua eman zioten, eta bertako epaile ofiziala ere izan zen.

1693an, Montellanoko kondeak, Urbizu Indietako armada eta floten horniduraren ardura eman zion, eta 1696an "Nueva España"ko flotaren hornidura eta armamentuaren erosketen arduradun egin zuten.

Aurreko karguak bete ondoren, 1699an Ogasuneko ohorezko kontseilari izendatu zuten. Horrez gain, Almadéngo zilar meategietan inspektorea lanak egin zituen.

Halako kurrikulumarekin, ospe nabarmeneko eta itzal handiko gizona bilakatu zen Urbizue eta 1694an Alcantarako ordena militar eta erlijiosoko Zaldun izendatu zuten.

Bizimodua Sevillan.

Domingo Urbizu Catalina Trujillorekin ezkondu zen. Senar-emazteek ez zuten seme-alabarik izan.

Bikotearekin batera, Urbizuren iloba bat bizi zen: Miguel Aldasoro Urbizu (Idiazabal, 1678). Miguel, Domingoren arreba Poloniaren semea zen, eta bere osabaren eraginari esker lehenengo Sevillan, eta gerora Ameriketan postu garrantzitsuak izatea lortu zuen.

Familiarekin bizi ziren baita ere, neskame eta esklaboak. Catalina Trujilloren testamentuan jasotzen denaren arabera, ondorengoak ziren etxeko zerbitzariak": “Maria Josefa, doncella de edad de 18 años, a quien yo he criado en mi casa, (…) Francisca de Morales, doncella que es en mi casa, (..) tengo por esclava captiva a Maria de nación turca, de edad de 22 años (…) tengo por esclava captiva a Viancia Maria, negra de edad de 24 años”. "Urbizu-Trujillotarrak, Sevillako Abades kalearen hasieran zegoen jauregi batean bizi ziren, Artzapezpikuaren palazioaren atzean, Giraldatik oso gertu.

Bilduma.

Jauregiko paretak margolanez beteta zeuden. Guztira, 90 koadro eta irudi inguru (beste iturri batzuen arabera 206 dira). Andaluziako pintura barrokoak, gehienak. Artista onenen obrak gordetzen zituen Urbizukoak: Bartolome Esteban Murillo, Valdes Leal eta Iriarte margolari azkoitiarrarenak besteak beste.

Artelanez gain, liburutegi erraldoia zeukan jauregian. Adituen arabera unibertsitate eta komentuetan egon zitezkeen liburutegiak alde batera utzita, Sevilla osoko liburu kolekzio handiena eta aberatsena. Arlo guztietako jakintzak jasotzen zituzten Urbizuren liburutegian gordetako altxorrek: historia, kronika, literatura, matematika, arteak, astronomia, arkitektura… eta gaztelerazko liburuez gain, latinez, italiarrez, flamenkoz eta portugesez idatzitako liburuak zeuden. 1421 ale guztira. Urbizuren figura ikertu duen Jose Garmendia Arruebarrena historialariaren arabera, humanista, gizon kultua eta sinesmen handikoa zen Idiazabaldarra.

Sevillan bizi arren, Euskal Herriari buruzko interesa ere mantendu zuen Urbizuk. Liburutegian zeuden obren artean, aipatzekoak dira Euskal Herriko idazleek idatzitakoak edo euskal gaiei buruzko obren bilduma aberatsa. Dozenaka liburuen artean, batzuk aipatzearren, Garibairen "“Ylustraciones genealógicas”" edo Ramírez de Avalosen "“Crónica de los Reyes de Navarra”" besteak beste. Catalina Erausokoaren eskuizkribu bat ere gordetzen zuela uste da.

Heriotza.

1701eko urtarrilaren 25ean, Sevillan hil zen Urbizu hiru hilabeteko gaixoaldiaren ondoren. Sevillako katedraleko zeremonia burua eta Urbizuren lagun mina zen Adrian de Elossuk, jaiotzez Elorriokoak, azaldu zuenez Urbizu testamenturik egin gabe hil zen: "“como la enfermedad del difunto fué dilatada y con accidentes raros que casi siempre lo tuvieron con la cabeza lastimada, no pudo hacer testamento.”"

Hil baino urtebete lehenago, Urbizu desagertuta dagoen Sevillako San Frantzisko komentuko "Congregación de los Vizcainos" delakoaren maiordomo aukeratu zuten hirian bizi ziren euskal eliteen artean. Komentu honetan "“Capilla de los Vizcainos”" izenez ezagutzen zen kapera bat zegoen, eta bertan Gipuzkoa eta Bizkaiko jauntxoak lurpertzen ziren. Urbizu bertan ehortzi zuten hil ondorengo egunean 50 lagun bertan zirela.

Senarrari gertatu zitzaiona saihesteko edo, alargundu eta lau hilabete eskasetara Catalina Trujillok bere testamentua idatzita uztea erabaki zuen: "“yo Catalina Maria de Trujillo, viuda de don Domingo de Urbizu y Arimasategui (sic.) estando sana y temiéndose que como mortal me pueda asaltar la muerte sin darme lugar a disponer las cosas, otorgo este mi testamento.”"

Trujillok abestutako 2.000 meza ordainduta utzi zituen hil aurretik, Sevilla osoko komentu eta elizetan. Ondorengo zuzenik ez zuenez, bere ondasun gehienak, etxea barne, bere ahizpa Rosa Maria Trujillori utzi zizkion. Miguel Aldasoro ilobarentzako ere 400 zilarrezko ezkutu uztea erabaki zuen eta bere etxeko esklaboei dirua eta bera hil ondorengo askatasuna eman zien. Dozenaka pertsona gehiago ere, batez ere emakumezkoak, ageri dira Trujilloren onuradunen zerrendan. Testamentua banatzearen arduradun bezala, Elossua katedraleko zeremonia buru zena izendatu zuen Catalina Trujillok.

Hauek guztiak, ordea, Catalinak hil ondorenerako zituen nahiak baino ez ziren. Izan ere alargundu berriak senarrak dirua adina zor utzi zizkiola konturatu zen.

1703an, Urbizu hil eta bi urtetara, Elossua zeremonia buruak Segurako mojen komentutik bidalitako eskutiz bat jaso zuen. Gutun hartan, Idiazabalgo jatorriak zituen baina Quiton jaioa zen sor Maria Beatriz Antonia de Cristo Arrue Onrramuño lekaimeak, "“La Indianesa”" ezizenez ezaguna, Domingo Urbizuk agindutako dirua erreklamatu zuen.

Mojaren aita, Juan Antonio Arrue, Santiagoko ordenako zalduna, Urbizuren lagun mina zen, eta harekin izandako tratuen ordaina zen lekaimeak komentuko obrak ordaintzeko Urbizuen alargunari erreklamatzen ziona: "“los reales que se me estaban debiendo hasta este tiempo (…) para satisfacer a los maestros que han acabado la Iglesia del convento, (…) suplico se sirvan de socorrerme con los reales del alcance(…), para que pueda redimir tantas vejaciones y molestias que padezco (…) teniendo presente la amistad que mi padre y Sr. tuvo con el Sr. D. Domingo, y también correspondencia de tantos años conmigo.”"

Segurako mojaren eskutitzak izan zuen erantzuna. Adrian Elossuren eskutitzean irakur daitekenez, Urbizuk diru gutxi utzi zuen: “"la suma dificultad que hay en su cobranza por el poco caudal que dejó el difunto (…) juntándose a esto otros muchísimos acreedores con crecidas porciones.”" Egoera hartan, Trujillo andrea gorriak ikusten ari zen: "“Doña Catalina con todo su crédito está tan alcanzada y afligida que ampara lo preciso de su alimento (...)" "con la general ruina de los caudales, no es fácil salir de ella.”"

Pinakoteka.

Guztira 90 koadro eta irudik osatzen zuten Urbizuren pinakoteka. Tartean, garaiko margolari garrantzitsuenen obrak zeuden.


Kemijärviko aintzirak

Kemijärvi udalerria Finlandia osoko aintzira gehien dituen udalerrietako bat da; guztira, 396 aintzira daude udalerrian eta bere azalera ghandia hartzen dute.

Hauek dira garrantzitsuenak:


Pseudepidalea latastii

Pseudepidalea latastii "Pseudepidalea" generoko animalia da. Anfibioen barruko Bufonidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


Aplodactylus westralis

Aplodactylus westralis "Aplodactylus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Aplodactylidae familian.


Oreocalamus hanitschi

Oreocalamus hanitschi "Oreocalamus" generoko animalia da. Narrastien barruko Colubridae familian sailkatuta dago.


Vlădila

Vlădila Errumaniako udalerri bat da, Olt konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Herriak.

Udalerrian honako herriak daude:


Osek (Strakoniceko barrutia)

Osek Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 626 biztanle ditu eta 13,91 kilometro koadroko azalera. Strakoniceko barrutian dago.

Historia.

Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1383 urtean egin zen.


Bikote (pertsonen arteko harremana)

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau bi pertsonen arteko harremanari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bikote (argipena)»."

Bikotea bi gizakiren arteko harreman barrenkoia da, maitasunezkoa, maiteminezkoa edo sexuala; hedaduraz, harreman horietatik abiarazita gizarteak ezarritako erakundeak ere biltzen ditu, hala nola ezkontza eta izatezko bikoteak.


Rocchetta Palafea

Rocchetta Palafea Italiako udalerri bat da. Astiko probintzian kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Rocchetta Palafeak honako udalerri hauekin egiten du muga:


Hidrogenazio

Hidrogenazioa esaten zaio substantzia bat hidrogenoarekin konbinatzen den prozesu kimikoari. Substratu ohikoenak konposatu organiko asegabeak izaten dira, hala nola, alkenoak, alkinoak, konposatu aromatikoak, zetonak eta nitriloak. Eskuarki katalizatzaileen bidez egiten da. Katalizatzaileak platinoaren , paladioaren, rodioa edo iridioaren gisako trantsizio-metalak izaten dira.

Hidrogenazioak garrantzia handia du elikagaien, petrolioaren eta botiken industrian.

Kontrako erreakzioari, hots, konposatu bati hidrogeno-atomoak kentzeari "deshidrogenazioa" esaten zaio, esaterako, alkano bat alkeno bihurtzean.

Adibideak.

Azido maleikoa hidrogenatzean azido sukzinikoa lortzen da paladio katalizatzaile moduan usatuz.

1-Butanola polimeroak eta disolbatzaileak prestatzeko baliatzen da. Uretan oinarritutako margoetan, adibidez, maiz aurkitzen den kodisolbatzailea izaten da. Prozedura tradizionalean 1-butanola bi faseko erreakzio baten bidez sintetizatzen da azetaldehidotik abiatuta. Lehenean bi molekula azetaldehidok erreakzionatze dute krotonaldehidoa emanez. Hau hidrogenatuz sintetizatzen da 1-butanola. Egun gehiago baliatzen den propilenoaren hidroformilazioan, atzen urratsa bitarteko produktu den butanalaren hidrogenazioa da.


Beo (Malpica de Bergantiños)

Beo, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Malpica de Bergantiños udalerrian dagoen herri bat da, Vilanova de Santiso parrokia eta Coruñako probintzian. 2018ko erroldaren arabera 403 biztanle zituen.


La Neuville-aux-Joûtes

La Neuville-aux-Joûtes Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an La Neuville-aux-Joûtes udalerrian erroldatutako biztanleak 358 ziren. Familiak 144 ziren, horien artean 40 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 52 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 187 etxebizitza zeuden, 142 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 35 bigarren erresidentzia ziren eta 10 hutsik zeuden. 179 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 142 etxebizitza nagusietatik 117 bere jabearen bizilekua ziren, 23 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 2 etxek bi zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 34 etxek lau zituzten eta 95 etxek bost zituzten. 101 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 59 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 227 ziren, horien artean 157 aktiboak ziren eta 70 inaktiboak ziren. 157 pertsona aktiboetatik 131 lanean zeuden (77 gizon eta 54 emakume) eta 26 langabezian zeuden (12 gizon eta 14 emakume). 70 pertsona inaktiboetatik 25 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 31 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an La Neuville-aux-Joûtes udalerrian 142 unitate fiskal zeuden, 375 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.412 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an norbanakoentzat zegoen zerbitzu bakarra margolaria zen.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra etxerako tresna denda bat zen.

2000. urtean La Neuville-aux-Joûtes udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

La Neuville-aux-Joûtes

Watigny (3,4 km)

Signy-le-Petit (4,1 km)

Brognon (4,1 km)

Any-Martin-Rieux (4,5 km)

Fligny (5,2 km)

Saint-Michel (6,9 km)

Tarzy (7,4 km)

Auge (7,8 km)


Saint-Nizier-de-Fornas

Saint-Nizier-de-Fornas Frantziako udalerri bat da, Loira departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Saint-Nizier-de-Fornas udalerrian erroldatutako biztanleak 625 ziren. Familiak 246 ziren, horien artean 70 pertsona bakarrekoak ziren (39 bakarrik bizi ziren gizonak eta 31 bakarrik bizi ziren emakumeak), 90 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 78 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 372 etxebizitza zeuden, 259 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 83 bigarren erresidentzia ziren eta 31 hutsik zeuden. 349 etxeak ziren eta 23 apartamentuak ziren. 259 etxebizitza nagusietatik 212 bere jabearen bizilekua ziren, 41 alokairuan okupaturik zeuden eta 6 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 30 etxek hiru zituzten, 74 etxek lau zituzten eta 148 etxek bost zituzten. 197 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 106 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 140 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 378 ziren, horien artean 274 aktiboak ziren eta 104 inaktiboak ziren. 274 pertsona aktiboetatik 262 lanean zeuden (151 gizon eta 111 emakume) eta 14 langabezian zeuden (9 gizon eta 5 emakume). 104 pertsona inaktiboetatik 59 erretiraturik zeuden, 21 ikasten zeuden eta 24 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Saint-Nizier-de-Fornas udalerrian 266 unitate fiskal zeuden, 645,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.549 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 30 komertzioetatik, 2 janari enpresak ziren, 5 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 8 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 3 higiezinen enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 margolariak, 4 zurginak, 1 iturgina, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.

2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 lurrin-denda zen.

2000. urtean Saint-Nizier-de-Fornas udalerrian 24 nekazaritza-ustiategi zeuden, 768 hektarea erabiltzen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Saint-Nizier-de-Fornas

La Tourette (1,2 km)

Saint-Bonnet-le-Château (2,7 km)

Rozier-Côtes-d'Aurec (3,8 km)

Aboën (4,1 km)

Merle-Leignec (4,5 km)

Saint-Hilaire-Cusson-la-Valmitte (5,1 km)

Luriecq (5,3 km)

Estivareilles (5,8 km)


Playa de Ondarzabal

Playa de Ondarzabal 1966an eraikitako euskal arrainontzi bat da. 2001. urtetik aurrera arrainontzia izatetik laga eta Lekeitio udalerrian kokatzen den museo-ontzia izatera iragan da, bertan arrantzaleen bizimodua zein zen eta zein den ikus daitekeelarik. Arrainontziak luzez 23 metro ditu, eta 28 tonatako gaitasuna. Itsasoratzen zenean 18 pertsonatako eskifaia izan ohi zuen, eta bere irteerak 20 eta 30 egunen artean irauten zuten. Nagusiki atun arrantzan jarduten zuen ontzia zen, hotz, atunontzia.

Museo gisa erabiltzen denetik, ontzi honek milaka eta milaka bisitari izan ditu. Honela bada, 2007an 3.000 erabiltzaile baino gehiago zenbatu ziren, baita 50 ikastetxeetatik burututako bisitak ere. Arrakasta honen ondorioz eraldatzeak egon dira, adibidez, 2009an burututako bezala, hauen helburua ontziaren turismo eskaintza berritzea izan delarik.


Alexander Fleming

Alexander Fleming (East Ayrshire, Eskozia, 1881eko abuztuaren 6a - London, 1955eko martxoaren 11) britainiar zientzialaria izan zen. Penizilinaren eta lisozimaren aurkitzailea izateagatik egin zen ezagun 1928an.. 1945ean Medikuntzako Nobel Saria eskuratu zuen.

Biografia.

Alexander Fleming XIX. eta XX. mendeetako eskoziar zientzialaria izan zen (1881eko abuztuaren 6an jaio zen eta 1955eko martxoaren 11ean hil zen), batez ere penizilina eta lisozima propietate antibakteriarren aurkikuntzagatik ospetsu bihurtu zena. Darvel (Ayrshire) familia landa batean jaio zen, Eskoziako hego-mendebaldean dagoen herri txiki batean. 13 urterekin Londresera joan zen bere anaia Johnekin batera eta anaiordea bat, garai hartan medikuntza ikertzen ari zen bitartean. Londresko St.Mary's Schoolen egin zituen modu bikainean Medikuntza ikasketak. St.Mary ospitalean txertoen ekoizpen eta hobekuntzarako aritu zen lanean lehen mundu gerra hasi arte.

Londresen, bere senideek eraginda eta beka bati esker, Flemingek Paddingtongo San Mameseko Ospitaleko Medikuntza ikasten hasi zen. Lehen Mundu Gerran mediku ibili zen, Frantzian. Bertan harrituta geratu zen infektatutako zauriek eragiten zituzten heriotza guztiekin. Hor hasi zen infekzioak ikertzen, soldaduen zauriak zirela-eta. Gerra amaitu ondoren St.Mary ospitalera itzuli zen infektatutako zauriek sortzen zuten agonia ekiditeko antiseptiko baten bila. 25 urterekin, bere ibilbidean amaitu baino lehen, Almroth Wrighteko immunologoen laborategian lanean hasi zen bakterioaren munduan. Une horretatik aurrera, bere bizitza osoan bakterioen infekzioen azterketari eskaini zion.

Aurkikuntzak.

Flemingek burutu zituen bi aurkikuntzak 20. hamarkadakoak dira, eta ezustekoak izan baziren ere, mediku eskoziar honen behatzeko gaitasuna eta aparteko sena azpimarratzekoak direla esan daiteke.

Lehen aurkikuntza, lisozimarena, bere sudurreko muki bat doministiku baten ondoren Petri plaka batetara erortzean gertatu zen. Plaka horretan bakterioen hazkuntza bat zegoen, baina egun batzuk geroago bere sudurreko fluxua erori zen tokian bakterioen deuseztatzea eman zela konturatu zen.

Bigarren aurkikuntza 1928ko irailean izan zen. Garai hartan bakterio batzuekin ("staphylococcus aureus") laborategian esperimentuak egiten ari zen. Bere laborategiaren azpian "penicillium notatum"ekin lan egiten zuen beste laborategi bat zegoen. Fleming oporretara joan zen bakterio kultiboak zituzten petri plakak jasotzea ahaztuta eta itzuli zenean onddo baten hazkuntza eman zela ikusi zuen bere plaketan. Onddo horren inguruan bakterioen hazkuntza inhibituta zegoen gainera. "Penicillium notatum" mikrobioen aurkako efektua duen substantzia bat ekoizten duen onddo bat da, hain zuzen ere, penizilina.

Flemingek 1929an "British Journal of Experimental Pathology" aldizkarian argitaratu zuen, "penicillium notatum" izeneko onddoarekin egindako azterketen ondoren, Penizilinaren aurkikuntza, Medikuntzaren historian mugarria izan dena.

Antibiotiko honek interes handia piztu zuen Bigarren Mundu gerran. Ernst Chain eta Howard Walter Florey kimikari estatu batuarrek penizilinaren purifikaziorako metodo bat garatu zuten bere sintesi eta banaketa komertziala ahalbideratu zituena.

1945ean Medikuntzako Nobel saria lortu zuen, Ernst Boris Chain eta Howard Walter Florey-rekin batera.

Alexander Fleming 1955ean hil zen bihotzeko baten ondorioz eta Londresko San Paulo Katedraleko kriptan ehortzi zuten heroi nazional gisa.

Bere penizilinaren aurkikuntzak medikuntza modernoarentzat aldaketa handia suposatu zuen eta harekin batera "antibiotikoen aroa" izenekoa hasi zen.


Leptotila ochraceiventris

Leptotila ochraceiventris "Leptotila" generoko animalia da. Hegaztien barruko Columbidae familian sailkatua dago.


Oxyeleotris fimbriata

Oxyeleotris fimbriata "Oxyeleotris" generoko animalia da. Arrainen barruko Eleotridae familian sailkatzen da.


Sorex excelsus

Sorex excelsus Sorex generoko animalia da. Lehen Insectivora edo Soricomorpha deitzen zen taldearen barruan daude. Gaur egun Lipotyphla deitzen den taldearen barruko Soricinae azpifamilia eta Soricidae familian sailkatuta dago.


Ameriketako Estatu Batuen banaketa administratiboa

Ameriketako Estatu Batuak Ipar Amerikako herrialdea da, Kanadaren hegoaldean eta Mexikoren iparraldean dagoena. Herrialde federala da, 50 estatuk eta barruti batek osatzen dutena.

Bestelako lurraldeak.

Estatu Batuen mendeko eskualdeak dira Baker uhartea, Birjina Uharte Estatubatuarrak, Guam, Howland uhartea, Ipar Marianak, Jarvis uhartea, Johnston atoloia, Kingman uharria, Midway, Navassa uhartea, Palmyra atoloia, Puerto Rico, Samoa Estatubatuarra eta Wake. Bertako biztanleek ez dute hauteskunde federaletan parte hartzen.

1947ko uztailaren 18tik 1994ko urriaren lehena arte, Estatu Batuek administratzen zuten Ozeano Bareko Uharteetako zainpeko lurraldea. Gaur egun, haien egoera aldatu da: 1986ko azaroaren 3az gero, Ipar Marianak "commonwealth" bat dira, Estatu Batuekin lotura politikoa dutenak; Palauk elkartze libreko itun bat izenpetu zuen Estatu Batuekin, 1994ko urriaren 1az gero eraginkorra; Mikronesiako Estatu Federatuek elkartze libreko itun bat dute, 1986ko azaroaren 3az gero eraginkorra; eta Marshall Uharteetako Errepublikak elkartze libreko ituna izenpetu zuen, 1986ko urriaren 21az gero eraginkorra.


Uarka

Uarka Arratzuko auzoa da, Busturialdean.


Northlake (Hego Carolina)

Northlake Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Anderson konderrian kokatuta dago, Hego Carolina estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Bornasco

Bornasco Italiako udalerri bat da. Paviako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Bornascok honako udalerri hauekin egiten du muga:


Sar-e Pol probintzia

Sar-e Pol, Sar-e Pul ere deitua, (Persiera-Dariz: سر پل ) Afganistango 34 probintzietako bat da, herrialdearen iparraldean dagoena. 15.999 km²-ko azalera du eta 2009ko estimazioaren arabera 505.400 biztanle zituen. Hiriburua Sar-e Pol hiria da.


Franco Cristaldi

Franco Cristaldi (Turin, Italia, 1924ko urriaren 3a - Montecarlo, Monako, 1992ko uztailaren 1a) italiar zinema-zuzendari eta produktorea izan zen.

Biografia.

1952an, Vides produkzio-etxea sortu zuen, Italian izar berriak aurkitu eta kalitatezko zinema bultzatzeko. Claudia Cardinale izan zen berak aurkitutako izar haietako bat. Harekin ezkondu zen, eta film hauetan zuzendu zuen, besteak beste: "Audace colpo dei soliti ignoti" (1959), "Gli indiferenti "(1963) eta "La tenda rossa "(1969).

Zuzendari ezagunek zuzendutako hainbat film ere ekoiztu zituen: Luchino Viscontiren "Le notti bianche" (1957); Gillo Pontecorvoren "Kapó" (1959) eta "Operación Ogro" (1979); Francesco Rosiren "Salvatore Giuliano" (1962), "Il caso Mattei "(1971), "Lucky Luciano "(1973) eta "Cristo si è fermato a Eboli" (1979), etab.

Atzerriko film onenarentzako Oscar saria eman zioten behin baino gehiagotan: Pietro Germiren "Divorzio all´italiana" (1961), Federico Felliniren "Amarcord" (1973) eta Giuseppe Tornatoreren "Cinema Paradiso" (1990) filmengatik.


Hachikō

Hachikō (japonieraz ハチ公 edo 忠犬ハチ公) txakurra Japonian 20. mendean bizi izan zen akita inu arrazako txakur bat izan zen, oso ospetsua bilakatu zena bere jabeari gorde zion leialtasunagatik: lanetik bueltan tren geltokian itxaroten zion jabeari txakurrak egunero, baita hura hil ondoren ere, bederatzi urtez.

Bizitza.

Hachikō 1923ko azaroan jaio zen Odaten, Akitako prefekturan, Japonian. 1924an, bere ugazaba Hidesaburō Ueno Tokioko Unibertsitate Inperialeko irakasleak Shibuyara (Tokio) eraman zuen maskota gisa. Hortik aurrera, txakurrak ohitura hartu zuen jabearen laneko itzulera orduan, Shibuyako geltokira joatekoa, non Ueno unibertsitatetik itzultzen zen unera arte egoten zen.

Irakaslea 1925eko maiatzean hil zen ustekabean hitzaldi batean garun-hemorragia jasanda. Hachikō hirian bizi ziren senide batzuei eman zioten, baina arratsaldeko txakurrak handik ihes egin eta egunero ordu finkoan tren geltokira joaten jarraitu zuen bere ugazabaren zain. Azkenean, Kikuzaburō Kobayashik, Ueno irakaslearen lorezain ohiak, Hachikōren ardura hartu zuen. Honek zaindu zuen bederatzi urteetan, geltokira joaten jarraitu zuen Hachikok.

Geltokira agertzen zen lehen urteetan Hachikō ez zen oro har ongi etorria izaten, baina 1928an geltokiko arduradun berri batek atsedenleku txiki bat ezarri zion. Urte berean, Akita txakurrei buruzko ikerketak egiten ari zen Ueno irakaslearen ikasle ohi batek ustekabean ezagutu zuen txakurra. Ikerketa batean determinatu zuten Hachikō geratzen ziren arraza garbiko 30 Akita Inu bakanetakoa zela, eta horri buruzko hainbat artikulu idatzi zituzten. 1932an, Tokioko egunkari batean artikulu horietako bat argitaratu zenean, Hachikō Japonia osoan ezagun bilajatu zen. Hachikōrekiko errespetuz 1934an geltokiaren mendebaldean brontzezko estatua bat altxatu zuren, artean txakurra bizirik zela, eta Hachikō bera ekitaldira eraman zuten.

Hachikō 1935eko martxoaren 8an Shibuyako kale batean hilda aurkitu zuten. Japonia osoko hedabideek haren heriotzaren berri eman zuten. Tokioko Unibertsitateko ikerketa talde batek 2011n egindako ikerketek agerian utzi zuten Hachikōk biriketako eta bihotzeko minbizia izan zuela filariasi larriaz gain. Gaixotasun horietako edozein izan zitekeen bere heriotzaren kausa. Bere gorpua Tokioko Ueno auzoko Natur Zientzien Museo Nazionalean dago orain.

Oroigarriak.

Bigarren Mundu Gerran, Hachikōren geltokiko estatua urtu egin zuten metal eskasia zela eta. Gerra ostean, Andō Takeshik, jatorrizko estatuaren sortzaile zenaren semeak, bertsio berri bat sortzeko enkargua jaso zuen eta 1948ko abuztuan lehengo lekuan jarri zuten. Antzeko estatua bat dago Ōdateko tren geltokiaren aurrean, Hachikōren jaioterrian.

Hachikōren heriotzaren 80. urteurrenean ere, Tokioko Unibertsitateak brontzezko estatua bat altxatu zuen, non Hachikō eta bere jabea Hidesaburō ageri diren brontzean.

Hachikōren estatua Shibuya geltokiko topagunerik ezagunena da. Hachikōk beti itxaron zuen mendebaldeko geltokiko irteerari "Hachikō Irteera" deitzen zaio ofizialki halaber. Irteera horrek Shibuyako bidegurutze diagonalera ematen du, munduko bidegurutze ospetsuenetako batera.

2003an, "Hachikō" mikrobus linea ezarri zen, non autobusak Hachikōren marrazkiz apainduta dauden.

Kulturan aipuak.

1997tik argitaratu den One Piece manga seriean, Hachikō omendu dute "Chouchou" txakurraren itxuran, jabearen dendaren aurrean geratzen dena eta bere jabea hil ondoren zaintzen duena.

Hachikori omenaldi bat dago halaber Futuramako laugarren denboraldiko zazpigarren atalean, "Jurassic Bark" izenekoan. Seymourrek, Fry pertsonaia nagusiaren txakurra, hamabi urte itxaroten dizkio Fryri lan egiten zuen pizzeriaren aurrean, hil arte.

2007an kaleratutako The World Ends with You akziozko rol-jokoan, Hachikō eta Shibuya geltokian altxatutako estatuak paper garrantzitsua dute narrazioan. Elkartutako kondaira ere aipatzen da.

"Pokémon: Master Quest"-en, Pokémon anime serieko 5. denboraldian, antzeko istorio bat dago non Su motako Pokémon batek, "Vulnonak," 200 urte itxaroten dituen bere jabea itzuli arte.

Zinemarako egokitzapenak.

) (Japonia; Zuzendaria: Seijirō Kōyama; protagonista: Tatsuya Nakadai )


Ehun eta laurogeita hemezortzi

Ehun eta laurogeita hemezortzi (198) ehun eta laurogeita hamazazpiaren ondoren eta ehun eta laurogeita hemeretziaren aurretik doan zenbaki osoa da.


Murthly

Murthly, Eskoziako gaeleraz: Mòrthlaich

, Eskoziako herri bat da, Perth eta Kinross eremu administratiboan.


Cacatua moluccensis

Cacatua moluccensis "Cacatua" generoko animalia da. Hegaztien barruko Cacatuidae familian sailkatua dago.


Jamestown (Colorado)

Jamestown Coloradoko herri bat da. Boulder konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Jose Luis Padron

Jose Luis Padron Plazaola (Legazpi, Gipuzkoa, 1970eko apirilaren 20a) euskal poeta da.

Biografia.

Ebanista baten semea, Urretxura joan zen bizitzera bere familiarekin batera eta, hor, batxilergoa ikasteaz gain, Hits&Fits kultur taldea sortu zuen. Gaur egun, Zarautzen bizi da. Euskaraz, gazteleraz eta galegoz aritzen da poesia idazten, eta baditu hainbat sariren babesean argitaratutako olerki-sortak. 1999an Kritika Saria jaso zuen, "Ibaia euri-erasotan bezala" poema liburuagatik.

Bereak dira," Ilargirik gabeko kalea" (1987, Urruzuno saria), "Antioju biribilduen kristaletatik zehar" (1991, Pasaia Hiria saria), "Egunez egun jendetzaren kiratsa" (1993)," Itzal izotzezkoan bildurik "(1996ko Imajina Ezazu Euskadi saria), "Txori erratuen bilera "(Erein, 1998), "Ibaia euri-erasoetan bezala" (Felipe Arrese Beitia saria, 1999)," Hitz-erraietan" (2001), "Bihotzak planto" (2001) eta "Zure bila itsasoa bidaliko dut" (2002) poema-liburuak. Euskal Filologia ikasi zuen Gasteizen, eta Eusko Ikaskuntzan Espezialista Diplomatua da.

Euskal Herriko Unibertsitateak babesten duen “Gaur Egungo Euskal Poesia” bilduman itzultzaile eta koeditore izan da. Literatura-kritika lanak egin ditu urtetan komunikabide ezberdinetan, baita ETBko “Sautrela” telebista saiorako ere. Artikulugile ibili da “Argia” astekarian, eta hala dabil Urola Garaiko “Aisia” aldikarian edota “Pérgola” Bilboko udal-hilabetekarian orain ere.

Gari, Gontzal Mendibil, Jexusmai Lopetegi edota Jabier Muguruza bezalako kantariek bere hainbat poema musikatu dituzte. Itzulpengintzan ari da azken urteetan, eta poesia-jardunaldiak koordinatzen Koldo Mitxelena Kulturunean.

“Lizardiren Baratza” irratsaio zuzendu eta aurkezten du Euskadi Irratian.

Euskarara itzuli du, Pello Zabaletarekin batera, Jorge Oteizaren poesia lan osoa.


Labastidette

Labastidette (frantsesez eta ofizialki: "Labastidette

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Garona Garaia departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Labastidette udalerrian erroldatutako biztanleak 1.968 ziren. Familiak 659 ziren, horien artean 98 pertsona bakarrekoak ziren (49 bakarrik bizi ziren gizonak eta 49 bakarrik bizi ziren emakumeak), 137 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 340 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 84 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 705 etxebizitza zeuden, 674 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 31 hutsik zeuden. 686 etxeak ziren eta 17 apartamentuak ziren. 674 etxebizitza nagusietatik 601 bere jabearen bizilekua ziren, 66 alokairuan okupaturik zeuden eta 7 doan lagata zeuden; 12 etxek bi gela zituzten, 54 etxek hiru zituzten, 212 etxek lau zituzten eta 396 etxek bost zituzten. 586 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 219 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 437 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.303 ziren, horien artean 995 aktiboak ziren eta 308 inaktiboak ziren. 995 pertsona aktiboetatik 919 lanean zeuden (502 gizon eta 417 emakume) eta 77 langabezian zeuden (20 gizon eta 57 emakume). 308 pertsona inaktiboetatik 85 erretiraturik zeuden, 132 ikasten zeuden eta 91 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Labastidette udalerrian 757 unitate fiskal zeuden, 2.088 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.373 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 62 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 10 eraikuntza enpresak ziren, 9 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 garraio enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 finantziazio enpresak ziren, 4 higiezinen enpresak ziren, 6 zerbitzu enpresak ziren, 15 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 15 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 1 igeltseroa, 1 margolaria, 1 zurgina, 2 iturginak, 2 argiketariak, 1 eraikuntza enpresa, 2 ile apaindegiak, 2 jatetxeak eta 2 higiezinen agentziak.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.

2000. urtean Labastidette udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.

2009an haur-eskola 1 eta lehen-hezkuntzako eskola 1 zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Labastidette

Saint-Clar-de-Rivière (2,3 km)

Lamasquère (2,6 km)

Lherm (3,7 km)

Saint-Hilaire (5,0 km)

Cambernard (5,4 km)

Muret (6,6 km)

Seysses (6,9 km)

Lavernose-Lacasse (7,2 km)

Poucharramet (7,5 km)


Virgen del Rocíoko geltokia

Virgen del Rocío Sevillako Renfe Aldirien geltokia da, udalerrian kokatuta dagoena.


Diaphus garmani

Diaphus garmani "Diaphus" generoko animalia da. Arrainen barruko Myctophidae familian sailkatzen da.


Nannoscincus humectus

Nannoscincus humectus "Nannoscincus" generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.


Myles Amine

Myles Nazem Amine, (Dearborn (Michigan), AEB, 1996ko abenduaren 14a), 86 kiloko borroka librean, San Marino ordezkatzen lehiatzen den kirolaria da.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), esku hartu zuen, eta brontzezko domina eskuratu zuen borroka librean, Artur Naifonov errusiarrarekin partekatuz, San Marinoko ordezkari bezala, David Taylor estatubatuarraren eta Hassan Yazdani iraniarraren atzetik.

Nazioarteko emaitzak.


Hypselobarbus lithopidos

Hypselobarbus lithopidos "Hypselobarbus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.


Viktória Varga

Viktoria Varga (Tatabánya, Hungaria, 1981eko apirilaren 17a) hungariar kirolaria da, eta halterofilian aritu zen.

Ibilbidea.

Zilarrezko bi domina irabazi zituen Europako Halterofilia Txapelketan, 2001ean eta 2002an. 2004ko Atenasko Udako Olinpiar Jokoetan parte hartu zuen, eta laugarren postua lortu zuen 75 kilotik gorako (+75 kg.) kategorian.


Oscar Niemeyer Nazioarteko Kultur Zentroa

Oscar Niemeyer Nazioarteko Kultur Zentroa (bertan eta gaztelaniaz: "El Niemeyer") Asturiasko Avilés herrian dagoen zentro kulturala da. Oscar Niemeyer brasildar arkitektoak diseinatuta, zentroa hainbat ekitaldi hainbat artistiko eta kultural ospatzeko egin zuten: erakusketak, musika, antzerkia eta dantza, zinema, gastronomia, hezkuntza eta abar. Zuriz margoturiko eraikin hau Avilesko itsasadarrean nagusitzen da.


Leptocharias smithii

Leptocharias smithii "Leptocharias" generoko animalia da. Arrainen barruko Leptochariidae familian sailkatzen da. Bere genero eta familian kide bakarra edo monotipikoa da.


Esther Mayoko Ortega

Esther Mayoko Ortega Arjonilla (Móstoles, Madril, XX. mendea) historialaria da, zientziaren filosofian doktorea eta Espainiako unibertsitateko irakaslea, ndowe jatorrikoa. Aktibista feminista, lesbiana eta arrazakeriaren aurkakoa ere bada. Sexu-aniztasunari, arrazakeriari eta feminismoari buruzko ikerketak eta dibulgazioak egin ditu.

Ibilbidea.

Esther Ortega Zientziaren Filosofian doktoratu zen Santiagoko Unibertsitatean. Teoria Feministako Masterra du eta Historian lizentziaduna da, Amerikako Antropologian eta Amerikako Historian espezializatua dago Madrilgo Complutense Unibertsitatean. Doktore-tesian gai hau sakondu zuen «gorputz sexuatuen erregulazio biomedikoa, genero-praktikak eta erregulazio horiei lotutako eztabaida soziomedikoak, Espainiako estatuko trans identitateen kasuan».

Ortegak zientzia-, teknologia- eta gizarte-ikasketetara (STS), generora, arrazara eta etnizitatera, queer teoria feministara eta horien elkarguneetara bideratu du bere ikerketa-ibilbidea. Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiko Zientzia, Teknologia eta Gizarteko Graduondoko irakaslea da Madrilgo Complutentse Unibertsitatean eta "Tufts-Skidmore Spain" programan. Gainera, Ortega hizlaria eta irakaslea izan da arrazari, sexuari eta sexualitateari buruzko hainbat ikastaro eta hitzalditan, eta "Pikara Magazine" aldizkarian idatzi du.

Arrazakeriaren aurkako mugimendu feministetan eta disidentzia sexualetakoan parte hartu zuen Ortegak. 90eko hamarkadan, "Insumisas al Género" unibertsitateko kolektibo feministaren sortzaileetako bat izan zen, eta aktibismo feminista erabili zuen Madrilgo "Eskalera Karakolan", 2004an hustu zuten arte. Madrilgo Hiltegiari lotutako "Espacio Afroconciencia" izeneko elkarteko kide ere bada Ortega, Yeison García eta Rubén H. Bermudezekin batera, eta bertatik militantzia politikoa gauzatzen du.

2003an, Ortega genero-ikasketekin eta teknologia medikoekin lankidetzan hasi zen genero-ikuspegitik, bai eta Estatuko zein Europako hainbat ikerketa-proiektutan ere, hala nola ITEMS, BIOGENTEC eta VIVERTECen. Horien artean, Eulalia Pérez Sedeño filosofoak gidatutako CSICeko zientziari, teknologiari eta generoari buruzko I+G proiektuan parte hartu du, "Voces múltiples, saberes plururales y tecnologías médicas" izenburupean.

Argitalpenak.

Hainbat artikulu argitaratu ditu eta liburu ugaritan parte hartu du:

Bere lan akademikoan artikuluak argitaratzen edo liburuen egilekide izan da Lucas Platero edo Dau García Dauder ikertzaileekin, besteak beste.


David Hemmings

David Edward Leslie Hemmings (Guildford, Surrey, 1941ko azaroaren 18a - Bukarest, 2003ko abenduaren 3a) ingeles aktore, zinema zuzendari, ekoizle eta abeslaria izan zen.

Swinging Londoneko pertsonaia nabarmenetako bat izan zen. 1960ko eta 1970eko hamarkadetako film eta telebista saio britainiarretan parte hartu zuen. Bere antzezpenerik ezagunena Michelangelo Antonioniren "Blowup" filmean izan zen.