Historia post-klasikoa

"Aro postklasikoa" terminoak, "Antzinate klasikoaren" garaiko izen eurozentrikotik datorren arren, eremu geografiko zabalagoa hartzen du. Aro hau Mendebaldeko Erromatar Inperioa V. mendean erori zenetik datatu ohi da, banandutako erresuma askotan zatitu zena, horietako batzuk beranduago Erromatar Inperio Santuan konfederatuko zirelarik. Bizantziar Inperioak bizirik iraun zuen aro postklasikoaren edo Erdi Aroaren amaiera arte.

Aro postklasikoak musulmanen lehen konkistak, ondorengo Urrezko Aro islamiarra eta esklabo arabiarren merkataritzaren hasiera eta hedapena ere hartzen ditu, ondoren Ekialde Ertaineko, Erdialdeko Asiako eta Ekialdeko Europako mongoliar inbasioak eta 1280 inguruan Otomandar Inperioa sortzea. Asiako hegoaldean Indiako erresuma ertainak agertu ziren, eta ondoren Indian inperio islamikoak ezarri ziren.

Afrika mendebaldean Maliko Inperioa eta Songhai Inperioa garatu ziren. Afrikako hego-ekialdeko kostaldean portu arabiarrak ezarri ziren, non urrearekin, espeziekin eta beste merkantzia batzuekin salerosten zen. Horri esker, Afrikak Asiako hego-ekialdeko merkataritza-sistemarekin bat egin zuen, Asiarekin harremanetan jarriz; horrek, kultura musulmanarekin batera, swahili kultura ekarri zuen.

Txinak Sui, Tang, Song, Yuan dinastiak eta Mingen hasierak ezagutu zituen. Ekialde Ertaineko merkataritza bideek Indiako Ozeanoan zehar, eta Zetaren Ibilbideak Gobi basamortuan zehar, harreman ekonomiko eta kultural mugatua eman zuten Asiako eta Europako zibilizazioen artean.

Aldi berean, Amerikako zibilizazioek, hala nola kultura misisipiarrak, Puebloarrak, wari eta inkek, maiek eta aztekek, goia jo zuten. Garai modernoaren hasieran, kolono europarrekin harremanetan jarri ziren, eta ondoren konkistatu egin zituzten.

Ekialde Hurbila, Iparraldeko Afrika eta Erdialdeko Asia.

VII. mendean Islama iritsi aurretik, Ekialde Hurbila Bizantziar Inperioak eta Sasandar Inperioak menderatzen zuten, eta sarritan borrokan ari ziren hainbat eskualde kontrolatzen zituzten. Gudu kultural bat ere bazen, non kultura kristau bizantziarra Persiako tradizio zoroastriarrekin lehiatzen zen. Islamaren jaiotzak bi inperio hauek azkar gainditu zituen egoera berri bat sortu zuen. Erlijio berriak eragin handia izan zuen Mundu Zaharreko historia politikoan, ekonomikoan eta militarrean, batez ere Ekialde Hurbilekoan.

Arabiar Penintsulan duten erdigunetik, musulmanak aro postklasikoaren lehen urteetan hedatzen hasi ziren. 750. urtearen inguruan Ekialde Hurbileko zatirik handiena, Afrikako iparraldea eta Europako zati batzuk konkistatu zituzten, eta, bide batez, Islamiar Urrezko Aroa izenez ezagutzen den ikaskuntza-, zientzia- eta asmakizun-aroari ekin zioten. Musulmanek antzinako Ekialde Hurbileko, Greziako eta Pertsiako ezagutzak eta teknikak gorde zituzten garai postklasikoan, baina kanpotik zetozen berrikuntza berri eta garrantzitsuak ere gehitu zituzten, hala nola Txinako papergintza eta Indiako posizio-zenbaketa hamartarra.

Ikaskuntza eta garapen horren zati handi bat geografiarekin erlaziona daiteke. Islama agertu aurretik ere, Meka hiria merkataritzarako gune izan zen Arabian, eta Mahoma profeta islamiarra bera merkataria zen. Hajjeko tradizio islamiar berriarekin, Mekarako erromesaldiarekin, hiria are gehiago bihurtu zen ondasunak eta ideiak trukatzeko gune. Afrika eta Arabia arteko eta Arabia eta Asia arteko merkataritza-bideetan merkatari musulmanen eragina izugarria zen. Ondorioz, zibilizazio islamiarra bere merkataritza-ekonomian oinarrituta hazi eta hedatu zen, europar, indiar eta txinatarren kontrastean, beren gizarteak nekazaritzako lurjabe noblezian oinarritzen baitzituzten. Merkatariek ondasunak eta fede islamiarra eraman zituzten Txinara, Indiara, Asiako hego-ekialdera eta Afrika mendebaldeko erresumetara, eta aurkikuntza eta asmakizun berriekin itzuli ziren.

Gurutzaden mugimenduak, hasiera batean, motibazio erlijiosoak eta hedapen europarra garatu zituen lurralde musulmana atzerarazteko eta Lur Santuaren kontrola berreskuratzeko. Azkenean ez zuen arrakastarik izan eta Bizantziar Inperioa ahultzeko balio izan zuen, batez ere 1204ko Konstantinoplaren arpilaketarekin. Bizantziar Inperioa gero eta lurralde gehiago galtzen hasi zen turkiar otomandarren mesedetan. Eskualdeko arabiarren nagusitasuna XI. mendearen erdialdean amaitu zen, turkiar seljuktarren etorrerarekin, hegoaldera emigratu zutenak Erdialdeko Asiako turkiar lurretatik. XIII. mendearen hasieran, inbaditzaile-uholde berri batek, Mongol Inperioak, eskualdea zeharkatu zuen, baina, azkenean, turkiarrek eklipsatu zuten eta Otomandar Inperioaren sorrerak egungo Turkian, 1280 inguruan.

Afrikako iparraldeak berbereek osatutako estatuak sortzen ikusi zituen, hala nola Marokoko Marindarrak, Aljeriako zayyaniar dinastia eta Tunisiako hafsidar dinastia. Kostaldea Berberiako kostaldea bezala ezagutzen zen. Ipar Afrikako portuetan basea zuten piratek merkataritza-ontziak harrapatzen zituzten eta kostaldeko kokalekuei eraso egiten zieten. Gatibu europar asko Ipar Afrikako merkatuetan saltzen ziren Berberiako esklabo-merkataritzaren zati gisa.

Sui dinastiatik aurrera (581-618), txinatarrak Asia Erdialdeko ekialderantz hedatzen hasi ziren eta nomada turkiarrei aurre egin zieten, Erdialdeko Asiako talde etniko nagusiena bihurtzen ari zirenak. Hasiera batean, harremana lankidetza izan zen neurri handi batean, baina 630. urtean Tang dinastiak turkiarren aurkako erasoari ekin zion, Ordos mongoliar basamortuko eremuak harrapatuz. VIII. mendean, islama eskualdean sartzen hasi zen, eta laster bihurtu zen herritar gehienen fede bakarra, nahiz eta budismoak indartsu jarraitu zuen ekialdean. Arabiako basamortuko nomadek estepako nomadak berdindu zitzaketen militarki, eta Arabiar Inperio primitiboak Erdialdeko Asiako zatiak kontrolatu zituen. VI. eta VII. mendeetan, heftalitarrak ziren talde nomadarik boteretsuenak eta eskualdearen zati handi bat kontrolatzen zuten. IX. eta XIII. mendeen artean, eskualdea hainbat estatu boteretsuren artean banatu zen, hala nola Samandar Inperioa, Seljuktar Inperioa eta Khwarezmeko Inperioa. Asia Erdialdetik sortu zen inperio handiena Gengis Khanek Mongoliako tribuak batu zituenean garatu zen. Mongoliar inperioa Erdialdeko Asia osora eta Txinara hedatu zen, baita Errusiako eta Ekialde Ertaineko eremu zabaletara ere. Gengis Khan 1227an hil ondoren, Erdialdeko Asiako zatirik handiena ondorengo estatu batek menderatu zuen, Txagatai Khanerriak. 1369an, Timurrek, mongoliar tradizio militarreko turkiar buruzagi batek, eskualde gehiena konkistatu zuen eta Timurtar Inperioa sortu zuen. Hala ere, Timurren inperio handia erori egin zen hil eta gutxira. Lurraldea, orduan, uzbekiarrek ezarritako khanerri txikietan banatu zen, Bukharako khanerria eta Khivako khanerria, besteak beste.

Gerra bizantziar-sasaniden ondoren, Kaukasoak Armenia eta Georgia atzerriko subiranotasunetik aske zeuden erresuma independente gisa loratzen ikusi zituen. Bizantziarrak eta sasandarren gerra etengabeez nekatu zirenean, Rashidun kalifa-herria Kaukasora hedatzeko baliatu zen musulmanen lehen konkisten garaian. XIII. mendean, mongoliarren etorrerak eskualdea inbaditu zuen berriro.

Europa.

Sakontzeko, irakurri: «Europako historia» eta «Erdi Aroa»

Goi Erdi Aroko Europaren ezaugarri nagusiak despopulazioa, desurbanizazioa eta inbasio barbaroak izan ziren, eta hori guztia antzinaroaren amaieran hasi zen. Inbaditzaile barbaroek beren erresuma berriak sortu zituzten Mendebaldeko Erromatar Inperioaren hondarretan. VII. mendean, Afrikako iparraldea eta Ekialde Ertaina, lehen Ekialdeko Erromatar Inperioaren parte zirenak, Kaliferriaren parte izatera pasa ziren Mahomaren ondorengoek konkistatu ondoren. Gizartean eta egitura politikoetan funtsezko aldaketak gertatu ziren arren, erresuma berri gehienek ahal izan zituzten erakunde erromatar guztiak hartu zituzten. Kristautasuna Europa mendebaldean hedatu zen eta monasterioak sortu ziren. VII. eta VIII. mendeetan, frankoek, karolingiar dinastiaren menpean, mendebaldeko Europaren zati handi bat estaltzen zuen inperio bat ezarri zuten; IX. mendera arte iraun zuen, inbaditzaile berrien presioaren mende erori zenean: bikingoak, magiarrak eta sarrazenoak.

Goi Erdi Aroan, 1000. urtearen ondoren hasi zenean, Europako biztanleria handitu egin zen, neurri handi batean, berrikuntza teknologikoek eta nekazaritzakoek merkataritzaren loraldia eta laboreen errendimendua handitzea ahalbidetu zuten heinean. Jaurerria, nobleei errentak eta lan-zerbitzuak zor zizkieten herrixketako nekazarien antolaketa, eta feudalismoa, Goi Erdi Aroan garatu ziren Erdi Aroko gizartea antolatzeko moduetako bi izan ziren. Egitura politiko horren bidez, zaldunek eta maila txikiagoko nobleek zerbitzu militarra eman behar zieten beren jaunei, lurren eta jaurerrien errentarako eskubidearen truke. Erresumak gehiago zentralizatu ziren Karolingiar Inperioaren desintegrazioaren ondorio deszentralizatzaileen ondoren. Gurutzaden mugimendua musulmanei Lur Santuaren kontrol katolikoa kentzen saiatu zen, eta Ekialde Hurbilean estatu kristau batzuk ezartzeko denbora nahikoan lortu zuen. Italiar merkatariek esklaboak inportatzen zituzten etxeetan lan egiteko edo azukrea prozesatzeko. Bizitza intelektuala eskolastikak eta unibertsitateen sorrerak markatu zuten, eta katedralak eta eliza gotikoak eraikitzea garaiko lorpen artistiko nabarmenetako bat izan zen.

Behe Erdi Aroan zailtasunak eta zorigaitzak izan ziren nagusi. Goseak, izurriak eta gerrak mendebaldeko Europako biztanleria suntsitu zuten. Izurri Beltzak bakarrik 75-200 milioi pertsona hil zituen 1347 eta 1350 artean. Gizateriaren historiako pandemia hilgarrienetako bat izan zen. Asian hasita, gaitza Mediterraneora eta Mendebaldeko Europara iritsi zen 1340ko hamarkadaren amaieran, eta dozenaka milioi europar hil zituen sei urtean; biztanleriaren herena eta erdia artean hil zen.

Erdi Aroa Europako iparraldeko eta mendebaldeko lehen urbanizazio iraunkorraren lekuko izan zen, eta XVI. mendean Aro Modernoa hasi zen arte iraun zuen, nazio estatuen sorrerak, mendebaldeko kristautasunaren zatiketak Erreforman, Italiako Errenazimenduko humanismoaren gorakadak eta itsasoz haraindiko Europaren hedapenaren hasierak markatuta, Kolondar trukaketa ahalbidetu zuena, munduko lehen globalizazioa. Mendebaldeko Europan Gaztelako Erresuma, Frantziako Erresuma eta Ingalaterrako Erresuma sortu ziren, hainbat mendez munduaren europar kolonialismoa bultzatuko zuten entitate nagusiak. Garai honetan ere erresuma txikia izan zen euskal lurretan, Nafarroako Erresuma.

Erdialdeko eta Ekialdeko Europan, 1386an, Poloniako Erresumak eta Lituaniako Dukerri Handiak (azken horrek egungo Bielorrusiako eta Ukrainako lurraldeak hartzen zituen barne), Ordena Teutonikoko harraparien eta, geroago, Moskoviako mehatxuen, Krimeako tatariarren eta Otomandar Inperioaren aurrean, Poloniako Jadwiga erreginaren eta Jogaila duke lituaniar handiaren arteko ezkontzaren bidez batasun pertsonal bat eratu zuten, zeinak Władysław II Jagiełło Poloniako errege bihurtu zuen. Hurrengo lau mendeetan zehar, eta Prusia, Errusia eta Austriak XVIII. mendean Poloniar-Lituaniako Mankomunitatea zatitu zuten arte, bi erakunde politikoek nagusitasun federatua zuzendu zuten, luzaroan Europako estaturik handiena, etnia eta erlijio ezberdinak hartu zituena, munduko judu gehienak barne, eta pentsamendu zientifikoa sustatu zuena (Nikolas Koperniko, adibidez).

Saharaz hegoaldeko Afrika.

Sakontzeko, irakurri: «Afrikako historia»

Erdi Aroko Saharaz hegoaldeko Afrikan zibilizazio ezberdin asko egon ziren. Aksum erresuma VII. mendean erori zen Islamak bere aliatu kristauengandik banatu zuenean eta bere herria Etiopiako Goi Ordokian sartu zen babes bila. Denborarekin, Zagwe dinastia sortu zen, Lalibelako harkaitzean zizelkatutako arkitekturagatik ospetsua. Zagwe dinastia Salomondar dinastiaren eskuetan erori zen, aksumitar enperadoreen ondorengotza aldarrikatu eta herrialdea, XX. mendea ondo sartu arte gobernatu zuena. Mendebaldeko Afrikako Sahel eskualdean inperio islamiar ugari sortu ziren, hala nola Ghanakoa, Malikoa, Songhaikoa eta Kanem-Bornukoa. Saharaz haraindiko urre, boli, gatz eta esklaboen merkataritza kontrolatzen zuten.

Sahel hegoaldean zibilizazioak sortu ziren kostako basoetan. Horien artean daude, besteak beste, bere arteagatik ospetsua den Iffen yoruba hiria eta Oyo Inperioa, Benin hirian zentratutako Edo herriaren Beningo Erresuma, Igbo de Nri Erresuma, Igbo-Ukwun brontzezko arte aurreratua sortu zuena, eta Akandarrak, arkitektura sutsuagatik nabarmentzen direnak.

Erdialdeko Afrikan hainbat estatu sortu ziren, Kongoko Erresuma, besteak beste. Gaur egun hegoaldeko Afrika modernoa den honetan, afrikar bertakoek hainbat erresuma sortu zituzten, Mutaparena kasu. Afrikako ekialdeko kostaldeko swahili herriarekiko merkataritzari esker loratu ziren. Harririk gabeko defentsa-egitura handiak eraiki zituzten, hala nola Zimbabwe Handia, Zimbabweko Erresumako hiriburua, Khami, Butuako Erresumako hiriburua, eta Danangombe (Dhlo-Dhlo), Rozvi Inperioko hiriburua. Swahiliak Afrikako ekialdeko kostako biztanleak ziren, Kenyatik Mozambikeraino, asiar eta arabiarrekin merkataritza asko egiten zutenak, hauek Islamean sartu zituztelarik. Portuko hiri asko eraiki zituzten, hala nola Mombasa, Zanzibar eta Kilwa, Zheng He nabigatzaile txinatarrek eta geografo islamiarrek ezagutu zituztenak.

Hegoaldeko Asia.

Sakontzeko, irakurri: «Indiako historia»

Indiako iparraldean, Gupta Inperioaren erorketaren ostean (550. urtean) eskualdean erresuma ugari sortu ziren, egitura eta saretze oso konplexuekin. 712an Indiaren konkista musulmana hasi zen, Omeiatar Kalifa-herriak gaur egungo Pakistanen zatik handiak konkistatu zituenean. Arabiarren aurrerapena puntu horretan gelditu zen, baina Islamak aurrera egin zuen Indian, batez ere arabiar merkatarien ondorioz, kostaldeko hirietan.

IX. mendean Borroka Tripartitoa eman zen Indiaren iparraldearen kontrolaren inguruan. Pratihara Inperioa, Pala Inperioa eta Rashtrakuta Inperioak batera lehiatu ziren lur zati berberaren kontrolerako. Garai horretan ere Bahmani Sultanerria eta Vijayanagara Inperioa bezalako lurralde garrantzitsuak agertu ziren Indian.

Chaluky, Hoysala, Txola, Mogol eta Maratha dinastiak boteretsuak izan ziren Indiako historiaren zati honetan. Zientzia, ingeniaritza, artea, literatura, astronomia eta filosofia ugaritu ziren errege horien babespean.

Ipar-Ekialdeko Asia.

Nolabaiteko desadostasun garai baten ondoren, Txina Sui dinastiak bildu zuen 589an eta, Tang dinastiaren ondoren (618-907), Txina Urrezko Aro batean sartu zen. Tang Inperioa Tibeteko Inperioarekin lehiatu zen (618-842) Asia barneko eta erdialdeko eremuen kontrolagatik. Hala ere, Tang dinastia zatitu egin zen eta, mende erdiko asalduraren ondoren, Song dinastiak Txina birbateratu zuen. William McNeillen arabera "lurreko herrialderik aberatsena, trebeena eta jendetsuena" izan zen. Iparraldeko inperio nomaden presioa gero eta larriagoa bihurtu zen. 1142an, Txinako iparraldea jurtxenen esku galdu zen Jin-Song Gerretan, eta Mongol Inperioak Txina osoa konkistatu zuen 1279an, Eurasiako lurreko masaren ia erdiarekin batera. Yuan mongoliar dinastiaren mende inguruko domeinuaren ondoren, Txinako etniak bere kontrola berretsi zuen Ming dinastiaren sorrerarekin (1368).

Japonian, leinu inperiala garai hartan ezarri zen, eta Asuka aroan (538-710) Yamato probintzia argi eta garbi zentralizatutako estatua bihurtu zen. Budismoa sartu zen, eta Txinako kulturaren eta konfuzianismoaren elementuak hartzea nabarmendu zen. Nara aroan, VIII. mendean, estatu japoniar indartsu baten sorrera izan zen, eta askotan urrezko aro gisa deskribatzen da. Garai honetan, Gobernu inperialak obra publiko handiak hasi zituen, hala nola, gobernu-bulegoak, tenpluak, errepideak eta ureztatze-sistemak. Heian aroa (794tik 1185era) botere inperialaren gailurra izan zen, eta, ondoren, japoniarren feudalismoaren hasiera. Japoniako historiaren garai feudala, eskualdeko jaun boteretsuak (daimyoak) eta gerrako jauntxoen gobernu militarra (shoguna) nagusi zirela, Ashikaga shogunerria eta Tokugawa shogunerria kasu, 1185etik 1868ra arte hedatu zen. Enperadorea mantendu egin zen, baina batez ere apaingarri gisa, eta merkatarien boterea ahula zen.

Korea postklasikoak Hiru Erreinuen aroaren amaiera ikusi zuen: Goguryeo, Baekje eta Silla. Sillak Baekje konkistatu zuen 660an eta Goguryeo 668an. Horrek Iparraldeko eta Hegoaldeko Estatuen garaiaren hasiera markatu zuen, hegoaldean Silla Bateratua eta iparraldean Balhae, Goguryeoren ondorengoa. 892an Hiru Erresumen sistema berrezarri zen, Goguryeorekin (Taebong deitua garai horretan) nagusi bezala agertu zen, 936an penintsula osoa bateratuz. Goryeoren dinastia fundatzaileak 1392ra arte gobernatu zuen, Joseon dinastiak ordezkatua, 500 urte inguruz gobernatu zuena.

Hego-ekialdeko Asia.

Erdi Aroaren hasierak, Asiako hego-ekialdean, Txenla Inperioaren esku zegoen Funango Erresumaren beherakada ekarri zuen, Khmer Inperioak ordezkatu zuena (802). Khmer herriaren hiriburua, Angkor, munduko hiririk handiena zen industria aroaren aurretik, eta mila tenplu baino gehiago zituen, Angkor Wat ospetsuena zelarik. Sukhothaiko erresumak (1238) eta Ayutthaya (1351) Thailandiar herriaren potentzia nagusiak izan ziren, khemerren eragina jaso zutenak.

IX. mendetik aurrera, Pagan Erresumak garrantzia hartu zuen egungo Myanmarren. Haren kolapsoak zatiketa politikoa eragin zuen, eta XVI. mendean Toungoo Inperioa sortu zenean amaitu zen.

Garaiko beste erresuma aipagarri batzuk hauek dira: Srivijayan Inperioa eta Lavo Erresuma (biak VII. mendean nabarmendu ziren), Xanpa eta Hariphunchai (biak 750. urte inguruan), Đại Việt (968), Lan Na (XIII. mendea), Majapahit (1293), Lan Xang (1354) eta Avako Erresuma (1364).

Garai horretan islama hedatu zen gaur egungo Indonesian (XIII. mendetik aurrera) eta Malaysiako estatuak agertu ziren, Malakako sultanerria eta Bruneiko inperioa kasu.

Filipinetan hainbat estatu sortu ziren, Manilan, Cebun eta Butuanen.

Ozeania.

Sakontzeko, irakurri: «Ozeaniako historia»

Ozeanian, Tu'i Tonga Inperioa gure aroko X. mendean sortu zen eta 1200 eta 1500 artean hedatu zen. Kultura, hizkuntza eta nagusitasun tongarra zabal hedatu ziren ekialdeko Melanesia osoan, Mikronesian eta Polinesia zentralean aldi horretan, eta eragina izan zuten ekialdeko Uvean, Rotuman, Futunan, Samoan eta Niuen, bai eta Mikronesiako uharte batzuetan (Kiribati, Pohnpei...), Vanuatun eta Kaledonia Berrian, non Kanak herri melanesiarra aurki daitekeen.

Australiako iparraldean, zenbait talde aborigenek Indonesiako arrantzale makasarrekin merkataritza erregularra egiten zutela erakusten duten frogak daude, europarrak iritsi aurretik.

Aldi berean, gutxi gorabehera, talasokrazia boteretsu bat agertu zen Ekialdeko Polinesian, Sozietate Uharteetan zentratua, zehazki Taputapuateako marae sakratuan, zeinak Ekialdeko Polinesiako kolonoak erakarri baitzituen Hawaii, Zeelanda Berria (Aotearoa) eta Tuamotu Uharteak, arrazoi politiko, espiritual eta ekonomikoengatik.

Garai horretako erregistro idatzi indigenak ia ez dira existitzen; izan ere, badirudi Ozeano Bareko uharte guztiek, Rapa Nui enigmatikoak eta haien idazkera rongorongo-a izan ezik, gaur egun deszifraezina dena, ez zutela inolako idazketa-sistemarik izan, harik eta kolono europarrek sartu zituzten arte. Hala ere, zenbait aurrehistoria indigena akademikoki estimatu eta berreraiki daitezke, jatorrizko ahozko tradizioen, etnografia kolonialaren, arkeologiaren, antropologia fisikoaren eta hizkuntza-ikerketaren azterketa arretatsu eta zentzudunaren bidez.

Amerikak.

Sakontzeko, irakurri: «Amerikako historia»

Ipar Amerikan, garai horretan sortu zen mississippiar kultura gaur egungo Ameriketako Estatu Batuetan, gure aroaren 800. urtearen inguruan, Cahokiako XII. mendeko hiri-konplexu zabalak markatuta. Antzinako Pueblotarrek eta beren aurrekoek (IX-XIII. mendeak) kokaleku iraunkor zabalak eraiki zituzten, XIX. mendera arte Ipar Amerikako eraikinik handienak izaten jarraituko zuten harrizko egiturak barne.

Mesoamerikan, Teotihuacango zibilizazioa erori eta Maya Klasikoaren kolapsoa gertatu zen. XIV. eta XV. mendeetan Azteken Inperioak Erdialdeko Amerikako zati handi bat menderatu zuen.

Hego Amerikan, XIV. eta XV. mendeetan inkek gora egin zuten. Tawantinsuyuko Inka Inperioa, bere hiriburua Cuzcon zuelarik, Ande guztietan zehar hedatzen zen, kolonaurreko zibilizazio zabalena bihurtuz. Inkak oparoak eta aurreratuak ziren, errepide sistema bikainagatik eta harlangaitz paregabeagatik ezagunak.


665 Sabine

665 Sabine asteroide gerrikoan aurkitutako 665. asteroidearen izena da. 1908ko uztailak 22an aurkitu zuen August Kopff astronomo alemaniarrak Heidelbergeko behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1908 DK zen.


Ercole Baldini

Ercole Baldini (Villanova di Forlì, 1933ko urtarrilaren 26a - "ibidem", 2022ko abenduaren 1a) italiar txirrindularia izan zen. Pistan eta errepidean aritu zen. Melbourneko Joko Olinpikoetan parte hartu zuen eta urrezko domina irabazi zuen. Horrez aparte, 1958ko Italiako Giroa ere irabazi zuen.

Pistan, Munduko Txapelketan 3 domina lortu zituen.


Euskal Herria plaza (Tolosa)

Euskal Herria plaza Gipuzkoako Tolosa udalerrian dagoen plaza da. Tolosako Alde Zaharrean dago. Plaza hau astero larunbat goizean ospatu ohi den Tolosako azokaren hiru gune nagusietako bat da, beste biak Zerkausia eta Berdura plaza dira.

Historia.

XIX. mendean jatorria duen plaza da. Berez, Tolosako Alde Zaharretik kanpo eraiki zen lehen zabalgunea da.

Plaza.

Plazak 50 metro luze dituen lau aldetako laukizuzena osatzen du. Arkupez osatutako eraikinez inguratuta dago, eta horietako nabarmenena 1853an eraikitako Justizia jauregia da.


Solasaldi dialogiko

Solasaldi dialogikoa ikaskuntza dialogikoa erabiltzen den teknika bat da. Teknika honek hamaika aldaera ditu baina, oro har, honako elementu hauek izan ohi ditu.

Historia.

Solasaldi dialogikoak Paulo Freire eta bere inguruko pedagogoek eta jarraitzaileek zabaldu zituztela esan ohi da. 1960ko hamarkadaren hasieran Brasilen alfabetatze-programa nagusiek teknika hau probatu eta arrakasta handia zuela ikusi zuten, bai pertsona helduekin bai ikasle gazte-gazteekin.

= Solasaldi dialogiko motak =

Hainbat solasaldi dialogiko mota daude, oinarritzat hartzen den obraren arabera:

Solasaldi dialogiko literarioak.

Solasaldi literario dialogikoak hezkuntzan.

Azken urteotan pedagogo askok, Paulo Freiren ildotik, solasaldi literarioaren balio pedagogikoa azpimarratu dute eta curriculumean sartzeko aholkuak zabaldu egin dira.

- Testu egokiak irakurtzea, sakon irakurtzea. Kanon literariora igaro diren testuak irakurtzea, klasiko bihurtu diren testu irakurtzea.

- Ikasle guztiek solasaldian parte hartzea, modu orekatuan, guztien iritziak entzuteko modukoak direla zabalduz.

- Irakasle bakoitzaren interpretazioak lasai esateko giroa sortu eta beste ikasleen iritziak errespetatzeko giroa sortzea.

- Solasaldi literario baterako prestatzen ikastea.

- Interpretazio ezberdinak entzutea. Elkarri entzutea.

- Lasaitasunez iritzia plazaratzea.

- Iritziak ematerakoan txandaka antolatzen ikastea, iritzia ematerakoan denbora neurtzen eta diskurtsoa estrukturatzen ikastea.

- Kanoneko testuen mezuak. Klasikoen mezuak.

- Solasaldi literarioa prestatzen sortzen diren gaiak. (Testuinguru historiko, kulturala...).

- Testu (klasikoen) norberaren interpretazioak modelatzeko estrategiak.

- Jendaurrean, talde handiaren aurrean hitz egitea.

- Azalpen diskurtsoa. Norberaren interpretazioen azalpena.

- Argudio diskurtsoa.

- Iritzia emateko diskurtsoa.

Solasaldi dialogiko musikakoak.

Sonata bat, sinfonia pasarte bat, opera bat edo opera zati bat, kontzertu bat, abesti bat edo musika obra eredugarri bat oinarritzat hartuta egiten den solasaldia.

Solasaldi dialogiko artekoak.

Eskultura bat, margolan eredugarri bat, arkitektura elementu bat, oinarritzat hartuta egiten den solasaldia.

Solasaldi dialogiko literarioetan parte hartzaileei testu bat irakurtzeko eskatzen zaien antzera, arte alorreko solasaldi dialogiko batean, parte-hartzaileei eska dakieke komentatuko den arte lanaren bertsio bat prestatzea. Horrela, gero, solasaldia ereduari buruzkoa eta ereduak iradoki diten bertsioei buruzkoa izan daiteke.

Solasaldi dialogiko matematikakoak.

Matematika kontu esanguratsu bati buruzko solasaldi dialogikoa ere antola daiteke. Teorema bat, aieru bat, paradoxa bat (Zenon Eleakoak proposatu zituen horietako bat, esate baterako), edo intuizioaren kontra egiten duten probabilitate kalkulu kontuak, edo Monty Hallen paradoxa...

Solasaldi dialogiko zientziakoak.

Zientzia kontu esanguratsu bati buruzko solasaldia, edo zientzia dibulgazio edo zientzia-fikzio liburu, kontakizun, pasarte edo artikulu bat aitzakiatzat hartuta egin ohi diren solasaldiak.

Solasaldi dialogiko pedagogiakoak.

Literatura solasaldiaren moldekoak baina pedagogia, psikologia, filosofia gaia jorratzen duen testu bat oinarritzat hartuz.

Wikipediako artikulu bat (+ eztabaida orria) honelako solasaldi dialogiko pedagogikoak antolatzeko erabil daitezke.

* Ebaluazio (hezkuntza).

* Errubrika.

* Gaitasun (hezkuntza).

* Gaitasun digital.

* Ikuspegi komunikatibo.

* Kalifikazio

* Komunikazio konpetentzia.

* Lankidetzazko ikaskuntza.

* Metodo zientifiko.

* Norberaren ikas alorra.

* Problemetan oinarritutako ikaskuntza.

* Proiektuetan oinarritutako ikaskuntza.

Ebaluazioaz.

Solasaldi dialogikoak ikastetxeetan erabiltzen hasi zirenetik, ikasleen parte hartzea ebaluatzeko beharra sortu zen.

Horrelako kontrol zerrendak sortzen dira, ikastetxeetan, solasaldi dialogikoetan ikasleen jarduna ebaluatzeko:

* Ikasleak testua irakurri du?

* Ikasleak testua ulertu du?

* Ikasleak testua ondo ulertu du, bigarren zentzua dauzkaten pasarteak ulertzeraino?

* Ikasleak kontsignak bete ditu? (Irakurri bitartean pasarte bat edo beste, zentzuz, hautatu du; ulertu ez duena galdetzeko azpimarratu du...)

* Ikaslea, solasaldia egin bitartean, parte hartzeko jarrera positiboa erakutsi du? Hau da: ikasleak parte hartu du?

* Ikasleak hitz egiteko txandak errespetatu ditu?

* Ikasleak moderatzaileak egindako galderei behar bezala erantzun die?

* Ikasleak aurreko hizlariek esandakoa kontuan hartu du, bere diskurtsoan integratuz?

* Ikaslea gai izan da bere helburu komunikatiboak betetzeko, (bere komunikazio gaitasuna nahikoa da, ahoz, horrelako solasaldi batean iritziak eta hausnarketak plazaratzeko?


Geochelone platynota

Geochelone platynota "Geochelone" generoko animalia da. Narrastien barruko Testudinidae familian sailkatuta dago.


Dunblane

Dunblane (Eskoziako gaeleraz: "Dùn Bhlàthain"

, eskozieraz: "Dunblane"

) Eskoziako Stirling eskualdeko bigarren herri populatuena da, 2011ko erroldaren arabera 8.811 biztanle ditu.

Etimologia.

Gaelerazko "Dùn Bhlàthain" izenaren esanahi posible bat "Blaneren gotorlekua" liteke, izan ere VI mednean Blane irlandar santuaren jarraitzaileek eliza eraiki baitzuten bertan. Beste teoria batek piktoera hartzen du oinarritzat eta "meandroko gotorleku" izango litzateke.

Historia.

XI mendean Dunblaneko katedrala eraiki zen eta bere inguruan eratu zen herria. XVII mendean Leighton liburutegia egin zuten katedralaren ondoan, eta publikoari ateak ireki zizkion Eskoziako liburutegi pribatu zaharrena izan zen. 1848an trenbidea iritsi zen eta Stirling eta Perthen arteko ibilbidean kokatu zen.

1970tik aurrera populazioa asko handitzen hasi zen, Glasgow, Edinburgh, Stirling eta Pertheko lo-hiri bihurtu baita.

Dunblaneko masakrea.

1996ko martxoaren 13an Dunblaneko eskolako masakrea gertatu zen, Scout taldeko lidertzatik bota berria zuten Thomas Watt Hamiltonek tiroz 16 ikasle eta beraien irakaslea erahil zituen.


María Silvestre Cabrera

María Silvestre Cabrera (Barcelona, 1967) Deustoko Unibertsitateko Soziologia irakaslea da. "Deustobarómetro" Sozialaren zuzendaria da.

Biografia.

María Silvestre Cabrera Deustoko Unibertsitatean lizentziatuta dago Soziologian eta Zientzia politikoetan, baita ere Soziologia doktorea da. Soziologiako Fakultadeko dekanoa izan zen (2004-2009) baita ere Deusto Unibertsitateko Emakumeen aurkako indarkerian Esku Hartzeari buruzko Masterreko zuzendaria izan zen(2003-2009) eta Deustoko Unibertsitatean Politika Publikoak eta Lurralde Garapena Naziarteko Masterraren zuzendarikidea izan zen, Unibertsitá dilegi Studi di Palermo eta Plermoko Pedro Arrupe Institutu di formazione politikarekin. "Deusto Balore Sozialen"EVS-ren Ikerkuntza taldearen zuzendaria izan zen. Euskal Soziologia Elkarteko lehendakaria izan zen baita ere Espainiako Soziologia Federazioko lehendakariordea.

2009-tik 2012 arte Emakudearen zuzendaria izan zen. Emakundeak, euskadiko gobernuak eratu zuen organismo autonomoa da, benetako berdintasuna lortzea helburua duena.

Publikazioak.

Publikazio asko egin ditu bere lanean :


Santa Ninfa

Santa Ninfa Italiako udalerri bat da. Trapaniko probintzian kokatuta dago, Sizilia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Santa Ninfak honako udalerri hauekin egiten du muga:


Milango probintzia

Milango probintzia edo Milanokoa Italiako iparraldean eta Lonbardiako eskualdean kokatuta dago. Herrialde osoko bigarren probintziarik populatuena da.

Milano hiri nagusia eta hiriburua da.

Herriak.

Probintziako herririk jendetsuenak honakoak dira:


Can Vidaleteko geltokia

Can Vidalet Bartzelonako metroaren geltoki bat da, Esplugues de Llobregat udalerrian dago.

Geltokia 1976n inauguratu zen.


Chaillevette

Chaillevette Frantziako udalerria da, Itsas Charente departamenduan dagoena, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Chaillevette udalerrian erroldatutako biztanleak 1.327 ziren. Familiak 560 ziren, horien artean 145 pertsona bakarrekoak ziren (57 bakarrik bizi ziren gizonak eta 88 bakarrik bizi ziren emakumeak), 198 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 164 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 53 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 791 etxebizitza zeuden, 574 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 149 bigarren erresidentzia ziren eta 67 hutsik zeuden. 756 etxeak ziren eta 25 apartamentuak ziren. 574 etxebizitza nagusietatik 474 bere jabearen bizilekua ziren, 92 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 6 etxek gela bat zuten, 14 etxek bi zituzten, 78 etxek hiru zituzten, 191 etxek lau zituzten eta 285 etxek bost zituzten. 457 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 266 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 269 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 803 ziren, horien artean 587 aktiboak ziren eta 216 inaktiboak ziren. 587 pertsona aktiboetatik 524 lanean zeuden (274 gizon eta 250 emakume) eta 62 langabezian zeuden (30 gizon eta 32 emakume). 216 pertsona inaktiboetatik 98 erretiraturik zeuden, 56 ikasten zeuden eta 62 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Chaillevette udalerrian 590 unitate fiskal zeuden, 1.407,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.698 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 54 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 17 eraikuntza enpresak ziren, 17 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 4 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 21 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak, 2 margolariak, 4 zurginak, 3 argiketariak, 2 eraikuntza enpresak, 2 ile apaindegiak, 2 jatetxeak, 2 higiezinen agentziak eta 1 apaindegia.

2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen eta 1 okindegia zen.

2000. urtean Chaillevette udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 171 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Chaillevette

Étaules (3,1 km)

Mornac-sur-Seudre (3,3 km)

Breuillet (4,5 km)

Nieulle-sur-Seudre (5,1 km)

Arvert (5,5 km)

Saint-Augustin (6,6 km)

L'Éguille (6,8 km)

Les Mathes (7,1 km)

Saint-Sulpice-de-Royan (7,4 km)

Saint-Sornin (7,6 km)

La Tremblade (7,8 km)


Yunnanilus elakatis

Yunnanilus elakatis "Yunnanilus" generoko animalia da. Arrainen barruko Nemacheilidae familian sailkatzen da.


Carlos Sobera

Carlos Sobera Prado (Barakaldo, Bizkaia, 1960ko abuztuaren 11) euskal herritar aktore eta telebista aurkezlea da. Zuzenbidea ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean, eta EHUn irakasle izan zen (1987-1997).


Värmlandeko konderria

Värmland Suediako konderri bat da. 17.591 km2ko azalera du eta 2011ko datuen arabera 272.773 biztanle zituen. Bere hiriburua Karlstad da.

Mugakideak.

Suediako Dalekarlia, Örebro eta Västra Götaland konderriekin egiten du muga. Horrez gain, mendebaldean, Norvegiako Østfold, Akershus eta Hedmark konderriekin egiten du muga.


330 North Wabash

330 North Wabash, Ameriketako Estatu Batuetako Chicago hirian dagoen bulego etxe orratz bat da. Guztira 21 metro eta 47 solairu dauzka eta 1973an amaitu zuten eraikitzen.

"Ludwig Mies van der Rohe" arkitektoak diseinatu zuen.


Bear Creek (Kalifornia)

Bear Creek Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Merced konderrian dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Quende (Abadín)

Quende, Espainiako Galizia autonomia erkidegoko Abadín udalerrian dagoen parrokia bat da, Lugoko probintzian. 2015ean 187 biztanle zituen.


Palpitazioak

Oharra: . "Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana."

Palpitazioak bihotz aurreko eremuan huts- edo salto-sentsazioa sortzen duen bihotz-taupada da. Bihotzaren erritmoa edo maiztasuna handitzearen ondorioz sortzen da, edo bihotza ohi baino indar handiagoz uzkurtzearen ondorioz.

Palpitazioak aldizkakoak izan daitezke, maiztasunarekin eta iraupen aldakor edo jarraituarekin. Sintoma horietako batzuk arnasestua, buruko mina, bularreko mina, zorabioak eta izerdia izan daitezke.


Barnes (Londres)

Barnes, Erresuma Batuko Londres hiriburuan dagoen auzo bat da, Richmond upon Thames barrutian.


Biberbach (Bavaria)

"Beste esanahi batzuen berri izateko, ikus: «Biberbach»"

Biberbach Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Iturrunburu

Iturrunburu Pirinioetan, Adiko mendilerroan dagoen mendia da. 1.312 metro ditu. Nafarroa Garaian kokatuta dagoen mendi bat da.


Saint-Momelin

Saint-Momelin Frantziako udalerria da, Nord departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Saint-Momelin udalerrian erroldatutako biztanleak 360 ziren. Familiak 131 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (7 bakarrik bizi ziren gizonak eta 21 bakarrik bizi ziren emakumeak), 39 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 50 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 14 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 146 etxebizitza zeuden, 137 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 1 bigarren erresidentzia bat zen eta 8 hutsik zeuden. 140 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 137 etxebizitza nagusietatik 95 bere jabearen bizilekua ziren, 38 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 7 etxek bi gela zituzten, 13 etxek hiru zituzten, 36 etxek lau zituzten eta 81 etxek bost zituzten. 107 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 62 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 55 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 238 ziren, horien artean 163 aktiboak ziren eta 75 inaktiboak ziren. 163 pertsona aktiboetatik 142 lanean zeuden (79 gizon eta 63 emakume) eta 22 langabezian zeuden (12 gizon eta 10 emakume). 75 pertsona inaktiboetatik 23 erretiraturik zeuden, 17 ikasten zeuden eta 35 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Saint-Momelin udalerrian 148 unitate fiskal zeuden, 404 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.658 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 higiezinen enpresa zen, 1 administrazio publikoko enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.

2000. urtean Saint-Momelin udalerrian 5 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Saint-Momelin

Nieurlet (2,0 km)

Salperwick (2,7 km)

Serques (3,6 km)

Tilques (3,7 km)

Saint-Martin-au-Laërt (4,3 km)

Clairmarais (4,3 km)

Wulverdinghe (4,5 km)

Saint-Omer (4,6 km)

Lederzeele (5,0 km)

Watten (5,4 km)

Moulle (5,5 km)

Houlle (5,6 km)

Buysscheure (5,8 km)


Arrieta (mendia)

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau Arabakoko mendiari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Arrieta»."

Arrieta mendia Gasteiz mendietan dagoen mendi arabarra da. Iparraldean Gasteizko udalerriko Berroztegieta herria dauka, eta hegoaldean Trebiñuko Konderriko Arrieta herria. Hain zuzen, izena herri honi zor dio.


Santa Maria la Fossa

Santa Maria la Fossa Italiako udalerri bat da. Casertako probintzian kokatuta dago, Campania eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Santa Maria la Fossak honako udalerri hauekin egiten du muga:


Autrac

Autrac Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Loira Garaia departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Autrac udalerrian erroldatutako biztanleak 70 ziren. Familiak 30 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 4 bakarrik bizi ziren emakumeak), 11 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 11 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 40 etxebizitza zeuden, 29 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 5 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 40etxeak ziren. 29 etxebizitza nagusietatik 23 bere jabearen bizilekua ziren, 3 alokairuan okupaturik zeuden eta 3 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 4 etxek hiru zituzten, 3 etxek lau zituzten eta 20 etxek bost zituzten. 16 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 41 ziren, horien artean 36 aktiboak ziren eta 5 inaktiboak ziren. 36 pertsona aktiboetatik 32 lanean zeuden (20 gizon eta 12 emakume) eta 4 langabezian zeuden (2 gizon eta 2 emakume). 5 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 2 ikasten zeuden eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Ekonomia jarduerak.

2007an herrian zegoen saltoki bakarra finantziazio enpresa batena zen.

2000. urtean Autrac udalerrian 11 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Autrac

Blesle (3,2 km)

Saint-Étienne-sur-Blesle (4,0 km)

Leyvaux (5,2 km)

Laurie (6,5 km)

Apchat (6,7 km)

Grenier-Montgon (6,8 km)

Auriac-l'Église (7,2 km)

Torsiac (7,3 km)

Anzat-le-Luguet (7,8 km)


Primulazeo

Primulazeoak ("Primulaceae") 24 bat generotan banaturiko 1000 espezie dituen landare loredunen familia da. Landare belarkarak dira, gehienbat Ipar Hemisferioko eskualde hotz eta epeletan bizi direnak. Espezie asko ("Primula", "Cyclamen", "Lysimachia") apaingarri gisa kultibatzen dira. Beste batzuk herri medikuntzan (pasmo-belarra, "Coris monspeliensis") edo koloregaiak lortzeko erabiltzen dira.

Loreak hermafroditak eta, "Coris" generoan izan ezik, erregularrak dira, bakartiak edo infloreszentzietan elkartuak (lore-buru, unbela edo panikuletan); askotan, hosto errosetaren erdian sortzen diren garetan (hostorik gabeko lore-zurtoinak, braktea babesleekin) antolatuak. Kaliza iraunkorra da, oinaldean soldatutako 5 sepaloz osatua. Korola ezkila-formakoa izaten da, soldatutako 5 (batzuetan 4) petaloz osatua, gehienetan horizontalak diren gingilekin. 5(10) lorezilak petaloekin soldatuta daude. Fruitua kutxatila erakoa da .

Generoak.

Ondorengo generoak Primulazeoen baitan sartzen ohi ziren, baina, zenbait ikerlariren arabera (M. Källersjö et al., 2000) Myrsinaceae familiaren barnean egon beharko lirateke:


Nactus coindemirensis

Nactus coindemirensis "Nactus" generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.


Erwin (New York)

Erwin Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Steuben konderrian kokatuta dago, New York estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Tréjouls

Tréjouls (frantsesez eta ofizialki: "Tréjouls

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Tarn eta Garona departamenduan dago, Midi-Pyrénées eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Tréjouls udalerrian erroldatutako biztanleak 259 ziren. Familiak 108 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (28 bakarrik bizi ziren emakumeak eta 28 bakarrik bizi ziren emakumeak), 52 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 20 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

"Erroldatutako biztanleak"

<noinclude>

Etxebizitza.

2007an 153 etxebizitza zeuden, 109 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 36 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 137 etxeak ziren eta 11 apartamentuak ziren. 109 etxebizitza nagusietatik 96 bere jabearen bizilekua ziren, 9 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 15 etxek hiru zituzten, 14 etxek lau zituzten eta 78 etxek bost zituzten. 102 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 55 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 47 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 139 ziren, horien artean 95 aktiboak ziren eta 44 inaktiboak ziren. 95 pertsona aktiboetatik 86 lanean zeuden (46 gizon eta 40 emakume) eta 9 langabezian zeuden (2 gizon eta 7 emakume). 44 pertsona inaktiboetatik 20 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 12 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Tréjouls udalerrian 98 unitate fiskal zeuden, 246,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.293 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 12 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 3 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoak igeltseroa ziren.

2000. urtean Tréjouls udalerrian 31 nekazaritza-ustiategi zeuden, 840 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Tréjouls

Sauveterre (2,8 km)

Saint-Laurent-Lolmie (2,8 km)

Montlauzun (4,4 km)

Saint-Cyprien (5,0 km)

Cazes-Mondenard (5,2 km)

Sainte-Juliette (5,7 km)


2013ko Kontxako Bandera

2013ko Kontxako Bandera gizonezkoentzat Banderaren 118. ekitaldia izan zen, eta emakumezkoentzat Banderaren 6.a.


Quilcene (Washington)

Quilcene Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Jefferson konderrian kokatuta dago, Washington estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Wandlitz

Wandlitz Alemaniako udalerria da. Brandenburgo estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Boissy-Lamberville

Boissy-Lamberville Frantziako udalerria da, Eure departamenduan dagoena, Normandia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Boissy-Lamberville udalerrian erroldatutako biztanleak 276 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 20 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 40 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 137 etxebizitza zeuden, 105 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 20 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 134 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 105 etxebizitza nagusietatik 89 bere jabearen bizilekua ziren, 12 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 4 etxek bi zituzten, 9 etxek hiru zituzten, 24 etxek lau zituzten eta 66 etxek bost zituzten. 80 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 50 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 51 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 177 ziren, horien artean 129 aktiboak ziren eta 48 inaktiboak ziren. 129 pertsona aktiboetatik 119 lanean zeuden (67 gizon eta 52 emakume) eta 10 langabezian zeuden (6 gizon eta 4 emakume). 48 pertsona inaktiboetatik 21 erretiraturik zeuden, 8 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Boissy-Lamberville udalerrian 105 unitate fiskal zeuden, 283 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.917 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 2 zurginak ziren, 1 iturgina eta 1 jatetxe.

2000. urtean Boissy-Lamberville udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 665 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Boissy-Lamberville

Morsan (1,9 km)

Bazoques (2,0 km)

Giverville (3,2 km)

Le Favril (3,7 km)

Le Theil-Nolent (3,8 km)

Notre-Dame-d'Épine (3,8 km)

<br clear=left>


Viadana

Viadana Italiako udalerri bat da. Mantuako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Viadanak honako udalerri hauekin egiten du muga:


José David Carracedo

José David Carracedo Verde (Madril, ) soziologo eta politikaria da.

Madrilgo Complutense Unibertsitatean ikasi ondoren, software aske eta hacktibismoaren alde lan egin du. Ahal Dugu alderdiaren kidea, 2016tik aurrera Espainiako Diputatuen Kongresuan dago.


Mana Nakao

Mana Nakao (japonieraz: 中尾 真那

, 1986ko irailaren 2a - ) Japoniako futbolaria da.

Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima.


Wood-Ridge (New Jersey)

Wood-Ridge New Jerseyko borough bat da. Bergen konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Na Dúnaibh

Na Dúnaibh (ingelesez "Downings" edo "Downies") Irlandako Donegal konderriko iparraldean dagoen kostaldeko arrantzale udalerria da. Gaeltacht eremuan dago, hots, irlandera hiztunak nagusi diren eremua.

Garai batean arrantzale herri peto-petoa zen, halere, gaur egun jarduera ekonomiko nagusia turismoa da eta jada portuan hiru karramarrontzi bestrik ez dira gelditzen.


Maimonides

Maimonides, jaiotza-izenez Moses ben Maimon (hebreeraz: משה בן-מימון

) (Kordoba, 1138 - Kairo, Egipto, 1204), filosofo sefardi judua izan zen, Erdi Aroko Tora-ren jakintsu emankorren eta eragin handienetako bat bilakatu zena. Bere garaian astronomo eta sendagile nagusi bat ere bazen, Saladin I.aren mediku pertsonal gisa arituz. Kordoban jaio zen Almorabide Inperioaren barruan (gaur egungo Andaluzian), 1138. (edo 1135) urteko Pesah bezperan. Errabino, mediku eta filosofo gisa lan egin zuen Marokon eta Egipton, eta bertan hil zen 1204ko abenduaren 12an. Bere gorpua Behe Galileara eraman zuten, eta azkenean gaur egungo Israelgo Tiberiaden lurperatu zuten.

Bere bizitzan zehar, judu gehienek txalo eta esker onez agurtu zituzten Maimonidesek juduen lege eta etikari buruzko idatziak, baita Irak eta Yemen bezain urruneko nazioetan ere. Hala ere, Maimonides Egiptoko komunitate juduaren buru gurtza izatera igo zenean, bere idazkiek kritika zorrotzak izan zituzten, batez ere Espainian. Dena den, hil ondoko juduen historiako erabakitzaile eta filosofo errabinorik garrantzitsuenetakotzat onartua izan zen, eta bere lan opariak juduen akademiaren oinarrietako bat bilakatu ziren. Bere hamalau liburukiko "Mishne Tora"k, halakharen kodifikazio gisa aginpide kanoniko esanguratsua du oraindik. Batzuetan "haNesher haGadol" (hebreeraz: הנשר הגדול

, "Arrano Handia") izenaz ezagutzen da. Gaur egun, Tiberiadeko bere hilobiak epitafio hau darama: "Mosesengandik (Torahetik) Mosesengana, inor ez zegoen Moses bezalakorik."

Historialari juduen artean begirunea izateaz gain, Maimonides oso nabarmena da zientzia islamiar eta arabiarren historian ere, eta ikasketetan oso aipatua da. Aristotelesek, Al-Farabik, Ibn Sinak eta bere garaikide Ibn Ruxd-ek eraginda, filosofo eta polimata nabarmena bilakatu zen judu zein islamiar munduan.

Izena.

Maimonidesek bere buruari "Moses, Maimon espainiar errabiaren semea" (hebreeraz: משה ברבי מימון הספרדי

) deitzen zion. Erdi Aroko hebreeraz ר"ם deitzen zitzaion, laburtuz "gure Rabbi Moshe", baina gehienetan רמב"ם deitzen zaio, laburtuz "gure Rabbi, Moshe Maimonen semea", eta Rambam ahoskatua.

Arabieraz, batzuetan "Moses 'Amram-en semea' Maimonen semea, Abdias-en Kordobatarra" (arabieraz: أَبُو عَمْرَان مُوسَى بْن مَيْمُون بْن عُبَيْد ٱللّٰه ٱلْقُرْطُبِيّ

, "Abū ʿImrān Mūsā bin Maimūn bin ʿUbaidallāh al-Qurṭubī") deitzen zaio, edo maizago besterik gabe "Moses, Maimonen semea" (arabieraz: موسى بن ميمون

Grezieraz, hebreeraz "ben" ('semea') -ides atzizki patronimikoa bihurtzen da, Μωησής Μαϊμονίδης "Moses Maimonides" osatuz.

Biografia.

Hasierako urteak.

Maimonides, jakintsu batzuek Iberiar Penintsulako juduen kulturaren urrezko aroaren amaieratzat jotzen duten garaian jaio zen, hots, mairuen lehen mendearen ostean. Bere aita Maimon ben Joseph, dayyan espainiarra zen (epaile judua). Aaron ha-Kohenek, geroago idatzi zuen Maimonidesen jatorria Simeon ben Judah ha-Nasi-ra itzuli zela Daviden lerrotik. Bere arbasoak, lau belaunaldi atzerakoak, Iggeret Teiman-en (Yemenerako Epistolan) agertzen dira: Moses Maimon epailearen semea (hadayan), Jose jakintsuaren semea (hebreeraz: הֶחָכָם

, "he-hakham"), Isaak errabinoaren semea (hebreeraz: הָרָב

, "ha-rav"), eta Obadias epailearen semea. Mishnari buruzko iruzkinaren amaieran, ordea, apur bat desberdina den genealogia bat aurkezten da Moses: Maimon epailearen semea, Jose jakintsuaren semea, Isaak epailearen semea, Jose epailearen semea, Obadias epailearen semea, Salomon errabinoaren semea, eta Obadias epailearen semea.

Maimonidesek Tora ikasi zuen bere aitaren esanetara, eta hau aldi berean Isaac Alfasiren ikaslea zen, Joseph ibn Migash errabinoarekin ikasi zuena. Oso gazte zela, Maimonidesek zientziekiko eta filosofiarekiko interesa erakutsi zuen. Arabierazko itzulpenetan eskuragarri zeuden filosofo greziarrak irakurri zituen, eta islamiar kulturaren zientzietan eta ikaskuntzan sakonki murgildu zen.

Maimonidesek bere nortasunagatik eta baita bere idatziengatik ere ospea izan zuen. Bizitza lanpetua izan zuen, eta bere lan asko bidaiatzen edo aldi baterako ostatuetan idatzi zituen.

Erbestea.

Berbereen dinastia batek, almohadeek, Kordoba 1148an konkistatu zuen eta "dhimmi" estatusa (hau da, musulmanak ez zirenen estatus babesa "jizya" zergaren ordainketaren bidez bermatzen zena) deuseztatu zuten bere lurralde batzuetan. Estatus horren galerak judu eta kristau komunitateak islamera bihurtzearen, heriotzaren edo erbestearen artean aukeratzera behartu zituen. Judu asko konbertitzera behartuak izan ziren, baina agintariek konbertsio faltsuen susmoa zutelako, konbertitu berriek bereizten zituzten kontrol publikoaren menpe jarriz, identifikatzeko arropa berezia jantzi behar izan zutela.

Maimonidesen familiak, beste judu gehienekin batera, erbestea aukeratu zuen. Ingurutik ihes egin baino lehen bere bizitza salbatzeko Maimonides bera islamera bihurtu behar izan zutenen artean egon ote zen, ikertzaileen eztabaidagai izan da. Konbertsio behartu hau lege islamikoaren arabera baliogabetzat jo zuen Egiptoko arerio batek ezarri zuenean. Hurrengo hamar urteetan, Maimonides Espainia hegoaldean eta Afrika iparraldean zehar mugitu zen, azkenean Marokoko Fez-en kokatuz. Garai horretan, Mishnari buruzko iruzkin txalotua idatzi zuen, 1166-1168 urteetan. Batzuek diote Fezen bere irakaslea Yehuda Ha-Cohen Ibn Susan errabinoa izan zela, 1165ean hil zuten arte.

Marokoko egonaldi honen ondoren, Palestinan bizi izan zen bere aitarekin eta anaiarekin, 1168rako Fustat-en finkatu aurretik, kalifatidar fatimiarrak kontrolatutako Egipton. Aipatzen da Maimonides Alexandrian kokatu zela lehen aldiz, eta Fustatera 1171n bakarrik joan zela bizitzera. Kairon zegoen bitartean, gaur egun bere izena daraman sinagoga txiki bati atxikitako yeshivan ikasi zuen. Palestinan, Tenpluko mendian otoitz egin zuen. Tenpluko mendia bisitatzeko egun hori santutasun eguna zela idatzi zuen, berarentzat eta bere ondorengoentzat.

Handik gutxira, Maimonides funtsezkoa izan zen Niloren Deltako Bilbeis hego-ekialdeko Jerusalemgo Amalric kristauaren setioan gatibu hartutako juduak erreskatatzen laguntzeko. Bost gutun bidali zizkien Behe Egiptoko judu komunitateei dirua elkartzeko eskatuz erreskatea ordaintzeko. Dirua bildu eta gero Palestinara bidalitako bi epaileri eman zitzaien gurutzatuekin negoziatzeko. Azkenean gatibuak askatuak izan ziren.

Bere anaiaren heriotza.

Garaipen horren ostean, Maimonidesen familiak, aberastasuna handitzeko asmoz, aurrezkiak bere anaia gazteenari, David ben Maimon merkatariari, eman zizkion. Maimonidesek anaiari Aydhab Sudango portuan soilik erosteko agindu zion. Basamortuan zehar bidaia luze neketsu baten ondoren ordea, David ez zen harritu han eskaintzen ziren ondasunekin. Bere anaiaren iritziaren aurka, David Indiarako itsasontzi batera igo zen, ekialdean aberastasun handiagoa aurkitzeko asmoz. Baina helmugara iritsi baino lehen, David itsasoan ito zen 1169 eta 1177 artean. Anaiaren heriotzagatik, Maimonides atsekabez gaixotu zuen.

Kairoko Geniza-n aurkitutako eskutitz baten honako idatzia zuen: “Nire bizitza osoan gertatu zaidan ezbeharrik handiena —beste ezer baino okerragoa— izan zen. Bedeinkatua izan dadila haren oroimena, Indiako itsasoan ito zena, santuaren heriotza, niri, berari eta beste batzuei zegokion diru asko eramanez, eta alaba txikia zein alarguna utziz. Albiste ikaragarri hura jaso nuen egunean gaixotu eta urtebete inguru egon nintzen ohean, irakiten, sukarra eta depresioak jota, eta ia amore eman nuen. Honez gero zortzi urte pasa dira, baina oraindik dolua eta kontsolamendua onartu ezinik nago. Eta nola kontsolatu behar dut neroni? Nire belaunetan hazi zen, nire anaia zen, eta nire ikaslea izan zen.”

Nagid.

1171 inguruan, Egiptoko judu komunitateko Nagid izendatu zuten Maimonides. Shelomo Dov Goitein arabistak uste du Gurutzadaren gatibuen erreskatean erakutsi zuen lidergoak izendapen hori ekarri zuela. Hala ere, Sar Shalom ben Moses-ek ordezkatu zuen 1173an. Sar Shalom-en izendapenaren ibilbide eztabaidagarrian, zergak nekazaritzari ezarri zionean, Maimonides eskomunikatu eta hainbat urtez borrokatu zen harekin, 1195ean Maimonides berriro Nagid izendatu zuten arte. "Megillat Zutta" izenez ezagutzen zenak Abraham ben Hillelek idatzi zuen, Sar Shalom-en deskribapen zorrotza idazten zuen bitartean Maimonides "ekialdearen eta mendebaldearen argia eta belaunaldiaren maisu eta miraria" gisa goraipatzen zuen.

Sendagile.

Familiaren funtsen galera Daviden negozio-asmoei loturik, Maimonidesek sendagile bokazioan sakondu zuen, eta ospetsu izatera ailegatu zen. Medikuntzan Espainian zein Fezen hezi zen. Onarpen zabala lortuta, al-Qadi al-Fadil-en gorteko mediku izendatu zuten, eta Saladin sultanaren idazkari nagusi. Eta haren heriotzaren ondoren, Ayyubid dinastiaren sendagile izaten jarraitu zuen.

Bere medikuntza-idazkietan, Maimonidesek baldintza asko deskribatu zituen, besteak beste asma, diabetesa, hepatitisa eta pneumonia, hobetzeko neurritasuna eta bizimodu osasuntsua azpimarratuz. Bere tratatuek eragin handia izan zuten hainbat sendagileren belaunaldietan. Greziar eta arabiar medikuntzaz jakitun zen, eta umorismoaren printzipioak jarraitu zituen Galenoren tradizioan. Ez zuen itsu-itsuan autoritatea onartzen, baizik eta bere behaketa eta esperientzia batzuk erabili zituen. Julia Bess Frankek adierazten du Maimonidesek bere mediku-idazkietan agintarien lanak interpretatu nahi izan zituela, onargarriak izan zitezen. Maimonidesek pazienteekin izandako interakzioetan gaur egun kultur arteko kontzientzia eta pazientearen autonomiarekiko errespetua deituko liokeen atributuak erakutsi zituen. Jainkoarengana hurbiltzeko eta bere gogoetak –bere filosofian ezinbestekotzat jotako elementuak– luzatzeko bakardadearen irrika maiz idatzi bazuen ere, bere denbora gehiena besteak zaintzera eman zuen. Gutun ospetsu batean, Maimonidesek bere egunerokotasuna deskribatzen zuen: “Sultanaren jauregia bisitatu ondoren, nekatuta eta gosetuta iristen nintzen etxera, non harrera-gelak jentilez eta juduez beteta aurkitzen nituen [...] sendatzera joaten nintzen eta haien gaixotasunetarako errezetak idaztera [...] arratsaldera arte [...] ] eta oso ahul bukatzen nuen."

Gutun horretan esaten zuen bezala, sabbat-ean ere komunitateko kideak jasotzen zituen. Nabarmentzekoa da tratatu hedatuak idaztea lortu zuela, medikuntza eta bestelako ikerketa zientifikoak ez ezik, halakha (lege errabinoa) eta Erdi Aroko judu filosofiari buruzko tratatu sistematikoki pentsatu eta eragingarrienetako batzuk barne. Joseph Karok geroago Maimonides goraipatu zuen, berari buruz idatziz: "Maimonides da erabakitzaileen artean [juduen zuzenbidearen] handiena, eta Israelgo eta Arabiako eta Magrebeko komunitate guztiek bere praktikak bereganatu dituzte, eta bere gain hartu dute beraien errabino gisa".

1172–74 urteetan, Maimonidesek “"Yemeni epistola"” ospetsua idatzi zuen. Bere "etengabeko lanak" osasuna ahuldu ondoren, 69 urterekin heriotza ekarri ziola iradoki dute.

Heriotza.

Maimonides 1204ko abenduaren 12an hil zen Fustaten. Al-Qiftirekin hasitako Erdi Aroko hainbat iturrik diote bere gorpua Tiberiade aintziratik gertu lurperatu zutela, nahiz eta Egiptotik ateratzearen froga garaikiderik ez dagoen. Gaur egun, Tiberiadek Maimonidesen hilobia hartzen du, eta bertan idatzita dago "Mosesengandik Mosesera ez zen Moses bezalakorik sortu".

Maimonidesek eta bere emazteak, Mishael ben Yeshayahu Haleviren alaba zena, helduaroan bizirik iraun zuen haur bat izan zuten, Abraham Maimonides, jakintsu handi gisa aitortua izan zena. Maimonidesen oinordekoa izan zen, gorteko mediku gisa hemezortzi urterekin hasiz. Bere ibilbidean zehar, aitaren idatziak defendatu zituen kritika guztien aurka. Nagid-en kargua Maimonides familiak izan zuen ondoz ondoko lau belaunaldiz, XIV. mendearen amaierara arte.

Maimonidesen estatua bat altxatu zuten Kordobako sinagogatik gertu. Maimonides David erregearen ondorengoa dela esaten da batzuetan, nahiz eta berak inoiz ez egin halako aldarrikapenik.

Idazlanak.

Mishne Tora.

"Mishne Tora"rekin, Maimonidesek lege juduaren kode bat osatu zuen, ahalik eta zabaltasun zein sakontasun handienarekin. Idazlanak Talmud-eko lege lotesle guztiak biltzen ditu, eta Geonim-en (talmudiaren ondorengo Erdi Aroko jakintsuak, batez ere Mesopotamiakoak) jarrerak biltzen ditu. Yad ha-Chazaka edo, besterik gabe, Yad (יד) izenez ere ezagutzen da 14 zenbakizko balioa duena, lanaren 14 liburuak adierazten dituena. "Mishne Tora"k juduen legeak jarraitzea erraztu zien bere garaiko juduei, urteetan zehar juduen arauen izaera konplexua ulertzeko borrokan ari zirenei.

Geroagoko juduen legeen kodeak, adibidez Jacob ben Asher errabinoaren Arba'h Turim eta Yosef Karo errabinoaren Shulchan Aruch "Mishne Tora"n inspiratzen dira: biek atal osoak hitzez hitz aipatzen dituzte askotan. Dena den, hasieran oposizio handia izan zuen. Bi izan ziren oposizio horren arrazoi nagusiak. Lehenik eta behin, Maimonidesek bere lanari erreferentziak gehitzeari utzi zion laburtasunaren mesedetan; bigarrenik, sarreran Talmud-aren azterketa "moztu" nahi zuela ematen zuen, judu-zuzenbidean ondorio batera iristeko, nahiz eta gero Maimonidesek hori ez zela bere asmoa izan idatzi zuen. Bere aurkaririk indartsuenak Proventzako (Frantziaren hegoaldea) errabinoak izan ziren, eta Abraham ben David (Raavad III) errabinoaren kritika etengabea dago "Mishne Tora"n ia edizio guztietan inprimatuta. Hala ere, "Mishne Tora" halakha-ren idazketa sistematizaturako ekarpen monumental gisa aitortu zuen. Mendeetan zehar, oso aztertua izan da, eta bere erabaki halakhikoek pisu handia izan dute ondorengo epaietan.

Maimonidesen eta bere "Mishne Tora"ren jarraitzaileak bere Shulchan Aruch-en edo geroagoko beste lan batzuen epaiak betetzera behartzen saiatuko zirenei erantzunez, Yosef Karo errabinoak honakoa idatzi zuen: "Nor ausartuko litzateke Rambam jarraitzen duten komunitateak beste edozein jarraitzera behartzera erabakitzailea, goiz ala berandu? […] Rambam erabakitzaileen artean handiena da, eta Israelgo, arabisten zein Magrebeko komunitate guztiek bere hitzaren arabera praktikatzen dute, eta euren errabino gisa onartu zuten."

Bere lumatik maiz aipatzen den legezko maxima bat honako hau da: "Hobe eta pozgarriagoa da mila errudun harrapatzea errugabe bakar bat hiltzea baino." Argudiatzen zuen akusatu bat ziurtasun absolututik beherako edozerk, exekutatzeko froga-karga murrizteko malda labainkor bat ekarriko zuela, harik eta akusatuak epailearen apetaren arabera bakarrik kondenatuko zituzten arte.

Beste idazlan judu eta filosofiko batzuk.

Maimonidesek juduen ikasketarako, zuzenbide errabinikoa, filosofia eta medikuntzako testuak idatzi zituen, lan gehienak judeo-arabieraz idatziz. Hala ere, "Mishne Tora" hebreeraz idatzita dago". Mishne Tora"z gain, bere testu juduak hauek izan ziren:

- "Mishna"-ri "buruzko iruzkina" (arabieraz Kitab al-Siraj, hebreerara Pirush Hamishnayot bezala itzulia), arabiera klasikoan hebrear alfabetoa erabiliz idatzia. Hau izan zen Mishna osoari buruz idatzitako lehen iruzkina. Maimonidesek zazpi urte behar izan zituen amaitzeko. Mishna iruzkin garrantzitsuenetako bat da, ospe handia izan baitzuen jatorrizko arabieraz nahiz Erdi Aroko hebreeraz egindako itzulpenean. Iruzkinak hiru sarrera filosofiko biltzen ditu, eta horrek ere eragin handia izan zuen:

- "Manamenduen Liburua" (Sefer Hamitzvot). Lan honetan, Maimonidesek Toran (Pentateuko) tradizioz jasotako 613 mitzvot guztiak zerrendatzen ditu. Hamalau sustraiak edo printzipio (shorashim) deskribatzen ditu bere hautaketa bideratzeko.

- "Martydom gutuna" (Sefer Ha'shamad).

- "Alderraien gidaria," Aristotelesen filosofia eta judu teologia harmonizatzen eta bereizten dituen lan filosofikoa. Judeo-arabieraz idatzia, eta 1186 eta 1190 artean osatua. Izenburua arabierazko dalīl al-mutaḥayyirin (nahasmendunaren gida) Jainkoaren izena al-Ghazālīren oihartzunak dituen esalditik eratorria dela iradoki izan da. Lan honen lehen itzulpena hebreerara Maimonides hil baino lehenago egin zuen Samuel ibn Tibbonek 1204an.

- "Teshuvot", korrespondentzia eta erantzunak bildu zituen, hainbat gutun publiko barne (pizkundeari eta ondorengo bizitzari buruzkoak, beste sinesmenetara bihurtzeari buruzkoak eta Iggereth Teiman - Yemengo judu zapalduari zuzendutakoak).

- "Hilkhot ha-Yerushalmi", Jerusalemen Talmudari buruzko iruzkin baten zati bat, Saul Liebermanek 1947an identifikatu eta argitaratua.

Medikuntzako idatziak.

Ezagunak dira Maimonidesen lorpenak medikuntza arloan, eta Erdi Aroko autore askok aipatzen dituzte. Medikuntza-lan garrantzitsuenetako bat "Osasun Onerako Gida" (Regimen Sanitatis) da, arabieraz konposatu zuen Saladinen seme Saladin sultanarentzat, depresioa jasan zuen al-Afdal. Idazlana latinera itzuli zen, eta Florentzian argitaratu zen 1477an, bertan inprimatuta agertu zen lehen medikuntza liburua bilakatuz. Bere errezetak zaharkituta egon daitezkeen arren, "medikuntza prebentiboari, higiene publikoari, sufritzen ari den gaixoarekiko hurbilketari, eta arimaren osasuna zaintzeari buruzko ideiak ez dira zaharkitu". Maimonidesek arabieraz idatzi zituen hamar medikuntza idazlan ezagun, Fred Rosner etikako mediku juduak ingeles garaikidera itzuli zituenak. Maimonidesen inguruko hitzaldiak, idatziak eta ikerketak egin dira sarritan, baita XXI. mendean ere, Marokoko medikuntza unibertsitateetan. Idazlan aipagarrienak honakoak dira:

• "Osasun onerako gida", Suessmann Muntner (arg. ), Mossad Harav Kook: Jerusalem 1963 (Moshe Ibn Tibbon-ek hebreerara itzulia) (OCLC 729184001)

• "Sendatzeko artea" – Galenotik ateratakoak (Barzel, 1992, 5. liburukia) Galenoren idazlan zabalen zati bat da funtsean.

• "Hipokratesen aforismoei buruzko iruzkinak" (Rosner, 1987, 2. liburukia; hebreeraz: פירוש לפרקי אבוקראט

) bere iritziak tartekatzen ditu.

• "Mosesen aforismo medikoak" (Rosner, 1989, 3. liburukia) arabieraz Fusul Musa izenekoa ("Mosesen kapituluak", hebreeraz: פרקי משה

) 1500 aforismo ditu eta baldintza mediko asko deskribatzen dira.

• "Hemorroideei buruzko tratatua" (Rosner-en, 1984, 1. liburukia; hebreeraz: ברפואת הטחורים

) digestioa eta elikagaiak ere aztertzen ditu.

• "Bizikidetzari buruzko tratatua" (Rosner, 1984, 1. liburukia) afrodisiako eta antiafrodisiako errezetak ditu.

• "Asmari buruzko tratatua" (Rosner, 1994, 6. liburukia) klimak eta dietak asman duten eragina aztertzen ditu, aire garbiaren beharra azpimarratuz.

• "Pozoiei eta haien antidotoei buruzko tratatua" (Rosner, 1984, 1. liburukia) mendeetan ezaguna izan zen toxikologiako lehen testu liburua da.

• "Osasunaren erregimena" (Rosner, 1990, 4. liburukia; hebreeraz: הנהגת הבריאות

) bizimodu osasuntsuari eta adimen-gorputz loturari buruzko diskurtsoa da.

• "Fits-en azalpenari buruzko diskurtsoak" bizimodu osasuntsua eta gehiegikeria saihestea defendatzen du.

• "Droga-izenen glosarioa" (Rosner, 1992, 7. liburukia) farmakopea bat adierazten du 405 paragrafo dituen drogen izenak arabieraz, grekoz, siriarrez, persieraz, bereberez eta gaztelaniaz.

Maimonidesen zina.

"Maimonidesen Zina" sendagile deiari buruzko dokumentua da, Hipokratikoaren zinaren ordez errezitatzen dena. Ez da nahastu behar "Maimonidesen Otoitz" luzeago batekin. Agiri hauek agian ez zituen berak idatzi, geroago argitaratu zirelako. Otoitza 1793an agertu zen lehen aldiz inprimatuta, eta Immanuel Kanten ikaslea izan zen Markus Herz mediku alemaniarrari egotzi diote.

Logika tratatua.

"Logikari buruzko tratatua" (arabieraz: Maqala Fi-Sinat Al-Mantiq) 17 aldiz inprimatu da, latinez (1527), alemanez (1805, 1822, 1833, 1828), frantsesez (1936) Moïse Venturak eta 1996an egindako edizioak barne, Rémi Brague-rena, eta ingelesa (1938) Israel Efros-ena, eta baita hebreerazko forma laburtu batean. Avizena bezalako filosofo islamiar handien irakaspenetan eta, batez ere Al-Farabi "Bigarren Maisuarenetan", "Lehen Maisua" Aristoteles izanik, logika aristotelikoaren gai funtsezkoak azaltzen ditu. Tratatuari eskainitako lanean, Rémi Braguek azpimarratzen du Al-Farabi dela bertan aipatzen den filosofo bakarra. Honek irakurlearen jokabide-lerro bat adierazten du, testua irakurri behar baitu Al-Farabiren logikari buruzko lanak gogoan izanda. Hebreerazko bertsioetan, tratatua "Logikaren hitzak" deitzen da, eta horrek lanaren zatirik handiena deskribatzen du. Logikalariek erabiltzen dituzten hitzen esanahi teknikoa azaltzen du egileak. Tratatuak behar bezala inbentariatzen ditu logikariak erabiltzen dituzten terminoak, zeri erreferentzia egiten dioten adieraziz. Lanak termino filosofikoen lexiko baten bidez arrazionalki jarraitzen du goi mailako gai filosofikoen laburpenarekin batera, Maimonidesen 14 Nissanen jaiotegunari dagozkion 14 kapitulutan. 14 zenbakia Maimonidesen lan askotan errepikatzen da. Kapitulu bakoitzak lotutako nozio multzo bat eskaintzen du. Hitzen esanahia adibideekin azaltzen eta ilustratzen da. Kapitulu bakoitzaren amaieran, egileak arretaz egiten du aztertutako hitzen zerrenda.

Duela gutxi arte onartu zen Maimonidesek hogeita hamar urte zituela edo nerabezaroan idatzi zuela "Logikari buruzko tratatua." Herbert Davidsonek galderak planteatu ditu Maimonidesen lan labur honen (eta tradizioz Maimonidesi egozten zaizkion beste lan labur batzuei buruz ere) egiletasunari buruz. Berak dio Maimonides ez zela inola ere egilea, arabiar hizkuntzako bi eskuizkriburen txosten batean oinarrituta, Asia Txikiko mendebaldeko ikertzaileek eskura ez zituztenak. Hala ere, Yosef Kafih errabinoak Maimonides egilea zela esan zuen, eta judu-arabiarretik hebreerara ("Beiur M'lekhet HaHiggayon" izenburuaz) itzuli zuela.

Filosofia.

"Alderraien gidaria" (hasieran arabieraz Dalālat al-ḥāʾirīn bezala idatzia) eta "Mishne Tora"ri buruzko iruzkinen atalen sarrera filosofikoen bitartez, Maimonidesek eragin handia izan zuen filosofo eskolastikoengan, batez ere Alberto Handia, Tomas Akinokoa eta Joan Duns Eskotorengan. Eskolastiko judua zen. Filosofo arabiar musulmanen lanak irakurriz hezi zen, arabiar irakasleekin izandako harreman pertsonalekin baino. Aristotelesen idazkiak ere ezagutzen zituen. Maimonides Aristotelismoa eta zientzia "Tora"ren irakaspenekin uztartzen ahalegindu zen. Bere Gidan, Toran jasotako xedapen estatutarioen funtzioa eta helburua azaltzen du, askotan azalpen historikoen osagarri. Maimonidesek lehen hebrear idazle medikua izan zen. Asaf Juduaren eragina izan omen zuen, eta baita persiar filosofo nabarmena zen Al-Ghazalirena. Liburua oso eztabaidagarria izan zen bere garaian, eta errabino frantsesek debekatu egin zuten, Montpellierren lanaren kopiak errez.

Fedearen hamahiru printzipio.

Mishnari buruzko bere iruzkinean (Sanedrin tratatua, 10. kapitulua), Maimonidesek bere "fedearen 13 printzipio" formulatzen ditu. Eta printzipio hauek judaismoaren beharrezko sinesmena laburbiltzen zutela:

1. Jainkoaren existentzia.

2. Jainkoaren batasuna eta elementuetan zatiezintasuna.

3. Jainkoaren espiritualtasuna eta gorpuzgabetasuna.

4. Jainkoaren betikotasuna.

5. Jainkoak bakarrik izan behar du gurtza-sinezkizun.

6. Jainkoaren profeten bidezko errebelazioa.

7. Moisesen nagusitasuna profeten artean.

8. "Tora" osoak (idatzizko zein ahozko legeak) Jainkozko jatorria duela, eta Jainkoak Moisesi azaldu ziola Sinai mendian.

9. Moisesek emandako Torah iraunkorra dela, eta ez dela ordezkatuko edo aldatuko.

10. Jainkoaren kontzientzia giza ekintza eta pentsamendu guztiez.

11. Zuzentasunaren saria eta gaizkiaren zigorra.

12. Mesias juduaren etorrera.

13. Hildakoen piztuera.

Maimonidesek hainbat iturri talmudikoetatik bildu zituen printzipioak. Printzipio hauek eztabaidagarriak izan ziren lehenengoz proposatu zirenean, Hasdai Crescas eta Joseph Albo errabinoen kritikak sorraraziz, eta judu komunitatearen zati handi batek alde batera utzi zituen hurrengo mendeetan. Hala ere, printzipio horiek oso zabalduta daude, eta judu ortodoxoen fedearen printzipio kardinaltzat hartzen dira. Printzipio hauen bi berrezarpen poetiko (Ani Ma'amin eta Yigdal) juduen otoitz liburua den "sidur"reko edizio askotan kanonizatu ziren.

Bere azken lanetan, "Mishne Tora" eta "Alderraien gidaria", printzipio hauen zerrenda bat ezabatu izanak aurreko jarrera atzera bota zuela edo printzipio horiek deskriptiboak baino preskribatzaileak zirela iradoki izan da.

Teologia.

Maimonidesek Abrahamen Jainkoa filosofoek beharrezko izakitzat aipatzen dutenarekin parekatu zuen. Jainkoa bakarra da unibertsoan, eta Torah-k agintzen du Jainkoa maitatu eta beldur dezala (Deut 10:12). Maimonidesentzat, horrek esan nahi zuen Jainkoaren egintzak begietsi behar zirela, eta haien sorkuntzan sartu zen ordena eta jakinduriaz harrituz. Hori egiten denean, ezinbestean pertsona Jainkoa maitatzera iristen da, eta Jainkoarekin alderatuta zein hutsala den sumatzen du. Hau da Toraren oinarria.

Haren jarduera filosofikoa inspiratu zuen printzipioa eskolastikaren oinarrizko printzipio baten berdina zen: ezin daiteke kontraesanik egon Jainkoak agerian utzi dituen egien eta giza adimenaren aurkikuntzen artean zientzian eta filosofian. Maimonides Aristotelesen zientzian eta Talmud-eko irakaspenetan oinarritzen zen batez ere, normalean bigarrenaren oinarria lehenengoan aurkitzen zuela aldarrikatuz.

Maimonidesek iruzkintzaile neoplatonismoekiko zuen miresmenak geroago eskolastikoek onartu ez zituzten doktrinetara eraman zuen. Esaterako, Maimonides teologia apofatikoaren jarraitzailea zen. Teologia honetan, Jainkoa atributu negatiboen bidez deskribatzen saiatzen da. Adibidez, ez da esan behar Jainkoa terminoaren ohiko zentzuan existitzen denik; esan daiteke Jainkoa ez dela existitzen ez denik. Ez da esan behar «Jainkoa jakintsua» dela; baina esan daiteke "Jainkoa ez dela ezjakina", hau da, nolabait Jainkoak ezagutzaren propietate batzuk dituela. Ez da esan behar «Jainkoa bat dela», baina esan daiteke «ez dagoela aniztasunik Jainkoaren izatean». Laburbilduz, ahalegina Jainkoaren ezagutza lortzea eta adieraztea da, Jainkoa ez dena deskribatuz, Jainkoa zer den deskribatuz baino.

Maimonidesek irmoki argudiatu zuen Jainkoa ez dela gorputza. Hau funtsezkoa zen idolatriaren bekatuari buruz pentsatzerakoan. Maimonidesek azpimarratu zuen testu sakratuetan Jainkoari dagozkion esaldi antropomorfo guztiak metaforikoki interpretatu behar zirela. Maimonidearen teologiaren printzipioa da aginduak, batez ere sakrifizioei dagozkienak, israeldarrak idolatriatik urruntzen laguntzeko xedea dutela.

Nortasunaren garapena.

Maimonidesek norberaren izaera morala garatzen irakatsi zuen. Nahiz eta bere bizitza nortasun baten kontzeptu modernoaren aurrekoa izan, uste zuen pertsona bakoitzak sortzetiko jarrera zuela espektro etiko eta emozional batean zehar. Askotan norberaren jarrera bakoitzaren kontroletik kanpoko faktoreek determinatu arren, gizakiek borondatea dute nortasuna eraikitzen duten moduetan jokatzeko. Honela idatzi zuen: "Besteekin dituen arazoak modu gozo eta atseginean zuzentzera behartuta dago norbera." Maimonidesek aholkatzen zuen ezaugarri antisozialak zituztenek ezaugarri horiek identifikatzea, eta gero ahalegin kontzientea egitea kontrako moduan jokatzeko. Adibidez, harroputz batek umiltasuna praktikatu beharko luke. Inguruko egoerak etikoki jokatzea ezinezkoa bada, leku berri batera joan behar da.

Profezia.

Maimonidesek bat egiten du "Filosofoekin" (Aristoteles) logikaren erabilera pentsatzeko modu "zuzena" dela esatean. Jainkoa nola ezagutu ulertzeko, gizaki orok, ikasketaz eta meditazioz, egoera profetikora iristeko behar den perfekzio-maila lortu behar duela aldarrikatzen zuen. Bere ikuspegi arrazionalista gorabehera, ez ditu esplizituki errefusatzen Jainkoak profeta izateko esku hartu behar duen aurreko ideiak (Hakuzariko Yehuda Halevi errabinoarenak, adibidez). Maimonidesek irakasten du profezia dela gizabanakorik jakintsu eta finenen helburu gorena.

Gaizkiaren arazoa.

Maimonidesek teodizeaz idatzi zuen (Jainko baten existentzia eta gaizkiaren existentzia uztartzeko ahalegin filosofikoa). Jainko ahalguztidun eta on bat existitzen delako premisa hartu zuen. "Txundituentzako gidan", Maimonidesek idazten du gizakiengan dagoen gaitz guztia bere atributu indibidualetatik sortzen dela, eta on oro berriz, gizateria unibertsal konpartitu batetik datorrela (Gida 3:8). Esaten du pertsona batzuk goragoko helburuak gidatzen dituela, eta beste batzuk fisikotasunak gidatzen dituela, eta ahaleginak egin behar dituztela beren ekintzak gidatzeko helburu gorena aurkitzeko.

Gaizkiaren existentzia justifikatzeko, Jainkoa ahalguztiduna dela suposatuz, Maimonidesek postulatzen du bere aurkakoa ez existitzea eraginez zerbait sortu duena ez dela existitzen den zerbait sortzea bezalakoa dela, eta beraz, gaizkia ongirik eza besterik ez dela. Jainkoak ez zuen gaizkia sortu, baizik eta Jainkoak ongia sortu zuen, eta gaizkia existitzen da ongia falta den lekuan (Gida 3:10). Hots, ongi oro jainkozko asmamena da, eta gaizkia ez da eta aldi berean dator.

Maimonidesek, gaizkiak munduan ongia gainditzen duela dioen iritzi ezaguna eztabaidatzen du. Esaten du, existentzia gizatasunaren terminoetan bakarrik aztertuko balitz, orduan pertsona horrek ongia menperatzeko gaizkia beha dezakeela, baina unibertso osoari begiratuz gero, orduan ongia gaizkia baino nabarmenki arruntagoa dela ikusten duela (Gida 3:12). Gizona, arrazoitzen du, irudi hutsalegia da Jainkoaren mila obretan haien indar bereizgarri nagusia izateko, eta beraz jendeak bere bizitzan gaitz gehienak ikusten dituenean, ez da kontuan hartzen ari kreazio positiboaren norainokoa bere baitatik kanpo.

Maimonidesek uste zuen munduan hiru gaitz mota daudela: naturak eragindako gaitza, jendeak besteei dakarkien gaitza eta gizakiak bere buruari dakarkiona (Gida 3:12). Maimonidesentzat lehen egoera gaiztoen motarik arraroena da, baina esan daiteke beharrezkoena, bizitzaren eta heriotzaren oreka, bai giza munduan, bai animalien munduan, funtsezkoa delako Jainkoaren planerako. Eta idazten du bigarren gaitz mota arraro samarra dela eta gizakiak bere gain dakarrela. Hirugarren motak gizaki gaiztoen bere onera ekartzen du, eta munduko gaitz gehienen sorburua da; desira fisikoen biktima izatearen ondorioa da. Nork bere buruari egiten dion kaltearen gehiengoa saihesteko, gorputzaren premiei erantzuten ikasi behar da.

Astrologiaren eszeptizismoa.

Maimonidesek Marseillatik egin zioten astrologiari buruzko galdera bati erantzun zion: "Gizonak ez zuela sinetsi behar froga arrazionalez, zentzuen nabaritasunaz edo konfiantzazko autoritateaz baino. Astrologia ikasi zuela zioen, eta ez zuela zientzia gisa deskribatzea merezi. Barregarri uzten du gizon baten patua konstelazioen menpe egon litekeela dioen kontzeptua; argudiatzen du horrelako teoria batek helburu-bizitza ebatsiko lukeela, gizakia patuaren esklabo bihurtuz.

Benetako eta beharrezko sinesmenak.

III. Liburu "Txundituentzat Gidaliburuan", 28. kapituluan, Maimonidesek "egiazko sinesmenak" bereizten ditu, Jainkoari buruzko sinesmenak zirenak, perfekzio intelektuala sortzen zutenak, eta "beharrezko sinesmenak", ordena soziala hobetzen laguntzen zutenak. Azken esparruan kokatzen ditu Jainkoari buruzko pertsonifikazio antropomorfoaren adierazpenak. Adibidetzat erabiltzen du Jainkoa "haserretu" egiten dela gaizki egiten duten pertsonekin. Bere iritziz (Avizenatik hartua), Jainkoa ez da jendearekin haserretzen, Jainkoak giza grinarik ez duelako, baina garrantzitsua da jendeak bidegabekeriarik egin behar ez duela adieraztea.

Maimonidesek Jainkoak arrazoia, adimena, zientzia eta natura gorpuzten zituela ere argudiatu zuen, eta ahalguztiduna eta deskribaezina zela. Zientzia, alor zientifikoen hazkundean eta naturaren ulermenaren bidez ezezaguna aurkitzea, Jainkoa estimatzeko modua zela esan zuen.

Zuzentasuna eta karitatea.

Maimonidesek karitatearentzat zortzi mailatako hierarkia bat sortu zuen, non forma gorena opari, mailegu edo lankidetza bat ematea den, hartzaileak besteengandik bizi beharrean burujabe bihurtzea eragingo duena. Bere ustez, karitatearen formarik apalena gogoz kontra ematea da. Zortzi mailak honakoak dira:

1. Gogoz kontra eman

2. Behar baino gutxiago eman, baina pozik emanez

3. Eskatu ondoren ematea

4. Eskatu aurretik ematea

5. Hartzailea nor den ez dakizunean, baina hartzaileak zure nortasuna dakienean ematea

6. Hartzailea nor den dakizunean ematea, baina hartzaileak ez dakienean nor zaren

7. Alderdi batek ere ez dakienean bestearen nortasuna

8. Hartzailea autosufizientea izan dadin ematea

Eskatologia.

Aro mesianikoa.

Beharbada, Maimonidesen idatzirik txalotu eta entzutetsuenetako bat Aro mesianikoari buruzko tratatua da, jatorriz judeo-arabieraz idatzia eta xehetasun handiz lantzen duena Mishnari buruzko iruzkinean (Sanedrin tratatuaren 10. kapituluaren sarrera, Pereḳ Ḥeleḳ bezala ere ezaguna).

Piztuera.

Judu erlijiosoek hilezkortasunean sinesten zuten zentzu espiritualean, eta gehienek uste zuten etorkizunak Aro mesianikoa eta hildakoen piztuera barne hartuko zituela. Hau juduen eskatologiaren gaia da. Maimonidesek asko idatzi zuen gai honi buruz, baina gehienetan arimaren hilezkortasunaz idatzi zuen adimen perfekzionatuko jendearentzat; bere idatziak normalean ez ziren hildako gorputzen piztuerari buruzkoak. Bere garaiko errabinoak pentsamendu honekin kritikoak ziren, eta eztabaida zegoen bere benetako iritzien inguruan.

Azkenean, Maimonidesek gaiari buruzko tratatu bat idazteko presioa sentitu zuen, "Piztuerari buruzko tratatua" izenekoa. Bertan, Hebrear Bibliaren piztuerari buruzko bertsoak alegorikoak baino ez zirela uste zutenak faltsukeriak zabaltzen ari zirela idatzi zuen. Maimonidesek zioen piztueran sinestea judaismoaren funtsezko egia zela, eta horri buruz desadostasunikez zegoela.

Nahiz eta Etorkizuneko Munduarekiko (lehen azaldu dugun bezala, gorputzik gabeko betiereko bizitzarekiko) bere posizioa kontraesanean dagoela ikus daitekeen, Maimonidesek irtenbide bakar batekin ebatzi zituen: uste zuen piztuera ez zela iraunkorra, ezta orokorra ere. Bere iritziz, Jainkoak ez ditu inoiz naturaren legeak urratzen. Aitzitik, Jainkoaren elkarrekintza aingeruen bidez gertatzen da, Maimonidesek sarritan naturaren legeen metaforatzat hartzen dituelarik, hots, unibertso fisikoak edo forma platonikoek funtzionatzeko erabiltzen dituzten printzipiotzat. Horrela, gertaera bakar bat benetan suertatzen bada, miraritzat hartzen bada ere, ez da munduaren ordena haustea.

Ikuspegi honen arabera, berpiztutako hildako orok berriro hil behar du. “Fedearen 13 printzipioei” buruzko eztabaidan, lehenengo bostak Jainkoaren ezagutzaz arduratzen dira, hurrengo laurak Profeziaz eta Toraz, eta azken laurak, berriz, sariaz, zigorraz eta azken erredentzioaz. Eztabaida horretan Maimonidesek ez zuen ezer esaten piztuera unibertsalaz. Esaten duen gauza bakarra da edozein berpizte gertatzen dela ere, etorkizuneko mundua baino lehenagoko une zehazgabean gertatuko dela, behin eta berriz esaten duela espiritual hutsa izango dela.

Datorren mundua.

Maimonidesek bi adimen mota bereizten ditu gizakiarengan: bata materiala, gorputzaren menpe egotearen zentzuan, eta bestea materiagabea, hau da, gorputzaren organismoarekiko independentea. Azken hau adimen aktibo unibertsalaren jario zuzena da; hau da filosofia aristotelikoaren "noûs poietikós"-en interpretazioa. Jainkoaren adimen absolutu eta garbiaren ezagutza zuzena lortzeko arimaren ahaleginen ondorioz lortzen da.

Jainkoaren ezagutza gure baitan adimen immateriala garatzen duen ezagutza forma bat da, eta horrela gizakiari izaera immaterial eta espirituala ematen dio. Honek ematen dio arimari giza zoriontasuna datzan perfekzio hori, eta arima hilezkortasunez ematen dio. Jainkoaren ezaguera zuzena lortu duenak existentzia-baldintza batera iritsi da, zeinak salbu uzten baitu zoriaren istripu guztietatik, bekatuaren erakargarritasun guztietatik eta heriotzatik bertatik. Gizakia bere salbazioa eta bere hilezkortasuna lantzeko moduan dago.

Baruch Spinozaren hilezkortasunaren doktrina izugarri antzekoa zen. Hala ere, Spinozak irakasten du hilezkortasuna ematen duen ezagutza lortzeko bidea zentzuzko ezagutzatik ezagutza zientifikoaren bidez gauza guztien intuizio filosofikora igarotzea dela “sub specie æternitatis”, eta Maimonidesek dio perfekziorako eta hilezkortasunerako bidea betebeharraren bidea dela, Toran eta ahozko legearen ulermen errabinoan deskribatuta.

Maimonidesek datorren mundua deskribatzen du, pertsona batek bere bizitza mundu honetan bizi ondoren, Aro mesianikoaren ondorengo existentziaren azken egoera bezala. Hildakoak piztu eta gero, arimak betiko biziko dira gorputzik gabe. Jainkoaren Presentziaren distiraz gozatuko dute janari, edari edo sexu plazeren beharrik gabe.

Maimonides eta Kabala.

Maimonides ez zen Kabalaren aldeko jarraitzailea, bere filosofian mistizismo mota intelektual indartsua antzeman den arren. “Txundituentzat gidaliburua”-n, irakurle arruntari Torahen esanahi esoteriko “Sod”-en azalpenak ezkutatzeko asmoa adierazten du. "Sekretu" horien izaera eztabaidatua izan da. Erlijioso judu arrazionalistek, eta ikuspegi akademiko nagusiak, Maimonidesen aristotelismoa Kabalaren metafisika alternatibo bat bezala irakurtzen zuten. Zenbait akademikoren ustez, bere proiektua garaiko Proto-Kabalaren aurka borrokatu zen.

Maimonidesek arrazionalismoa erabili zuen judaismoa defendatzeko, “Sod”-en ikerketara soilik mugatu beharrean. Haren arrazionalismoak, oposizio gisa hartu ezean, kabalistei ere lagundu zien, hekhalot literaturatik egin zitezkeen gorputz interpretazio okerretatik garbituz haien transmisioko irakaspena, nahiz eta kabalistek beren teosofiak bakarrik baimentzen ziola gizakiari Jainkozko misterioetarako sarbidean.

Beste ikuspegi batzuk.

Maimonidesek gaitzespena adierazi zuen poesiari buruz, eta onena ere gezurra zela deklaratu zuen (asmakuntza hutsean oinarrituta zegoelako), eta denbora galtzea zela zioen hizkuntzaren anbiguotasunagatik, eta beraz, akats intelektualerako lagungarri.

"Alderraien gidaria"n, Maimonidesek erdainkuntzaren (brit mila) bi helburu proposatzen ditu: sexu-desira epeltzea, eta fedearen zein Abrahamen itunaren baieztapenean elkartzea.

Eragina eta ondarea.

Maimonidesen "Mishne Tora" juduek gaur egun ere lege eta etikaren kodeketa autoritario nagusietako bat bezala hartzen dute. Bere eraikuntza logikoagatik, adierazpen zehatz eta argiengatik, eta aparteko ikaskuntzagatik da nabarmena, eta ondorioz estandar bihurtu zen, geroagoko beste kodifikazio batzuekin sarritan neurtua izan dela. Oraindik ere sakonki aztertzen da apaiztegi errabinoetan. Maimonidesen "Mishne Tora"n aurkitutako hitz zailen zerrenda alfabetikoki antolatuta duen lexiko zabala osatu zuen lehena Tanḥum ha-Yerushalmi (1220–1291) izan zen. Bere epitafio gisa ere balio izan zuen Erdi Aroko esaera ezagun batek zera dio: "Mosesengandik (Torahetik) Mosesengana, inor ez zegoen Moses bezalakorik." Batez ere bere idazlanetan errabinoei erreferentzia egiten die.

Hala ere, Maimonides Erdi Aroko filosofia juduko pertsonaiarik eraginkorrenetako bat izan zen. Aristotelesen pentsaera Bibliara egokitzeak sakonki txunditu zituen geroagoko judu pentsalariak, eta ustekabeko eragin historikoa izan zuen. Bere heriotzaren ondorengo mendean judu akulturatuago batzuek, batez ere Espainian, Maimonidesen aristotelianismoa aplikatu nahi izan zuten sinesmen eta begirune tradizionalista zapaltzen zuten moduetan, Espainiako eta Frantziako hegoaldeko zirkulu juduetan eztabaida intelektuala sortuz. Eztabaidaren intentsitateak Eliza Katolikoak "heresiaren" eta testu errabinoen konfiskazio orokorraren aurka egindako esku-hartzeak bultzatu zituen.

Erreakzioan, Maimonidesen interpretazio erradikalenak garaituak izan ziren. Judu askenazien artean behintzat, bazegoen joera bat haren idazki zehazki filosofikoei jaramonik ez egiteko eta, horren ordez, errabinoak eta halakhikoak azpimarratzeko. Idazki horietan, maiz kapitulu filosofiko edo eztabaida handiak sartzen ziren, begirune halakhikoari eusteko. David Hartmanek ohartarazten duenez, Maimonidesek argi eta garbi adierazten zuen "Jainkoaren adimen filosofikoaren sostengu tradizionala, bai Talmudeko Aggadan, bai judu hasiberrien portaeran". Eta bere pentsamenduak tradizioz judu begiraleetan eragina izaten jarraitzen du.

Maimonidesen Erdi Aroko kritikarik zorrotzena Hasdai Crescasen Or Adonai da. Crescasek joera eklektikoa bereganatu zuen, Aristotelesen mundu-ikuskeraren ziurtasuna eraitsiz, ez soilik erlijio-gaietan, baizik eta Erdi Aroko zientziaren eremurik oinarrizkoenetan ere (fisika eta geometria, adibidez). Crescasen kritikak Maimonidesen defentsan idaztera bultzatu zituen XV. mendeko jakintsu batzuk.

Aristotelesen eta Bibliako fedearen bere sintesia dela eta, Maimonidesek eragina izan zuen Tomas Akinokoa teologo kristau handiarengan, Maimonidesi buruz hitz egiten baitu bere zenbait lanetan, “Esaldiei buruzko iruzkina” barne.

Maimonidesek teologiaren, filosofiaren eta medikuntzaren alorretan zituen trebetasun konbinatuek erakargarri egiten dute gaur egun bere lana alor horietan, batez ere medikuntzan. garatzen ari diren arauen eztabaidetan iturri gisa. Adibide bat da gorpuaren heriotza erabakitzeko bere metodoaren aipamen modernoa da, transplanteetarako organoak emateko heriotza deklaratzearen inguruko eztabaidan.

Maimonides eta modernistak.

Gaur egungo jakintsuen artean gehien eztabaidatu den pentsalari juduetako bat izaten jarraitzen du. Judaismo modernoaren ia mugimendu handi guztiek sinbolo eta heroi intelektual gisa hartu dute, eta Leo Strauss bezalako filosofoentzat garrantzitsuak direla frogatu dute; eta apaltasunaren garrantziari buruzko bere ikuspuntuak filosofo humanista modernoek hartu dituzte.

Akademian, batez ere Ikasketa Juduen esparruan, Maimonidesen irakaskuntzan jakintsu tradizionalak izan dira nagusi, ortodoxoak gehienetan arrazionalista gisa enfasi handia jartzen diotenak. Zirkulu postmoderno batzuetan mugimenduak daude beste helburu batzuetarako, ekoteologiaren diskurtsoan bezala. Maimonidesek filosofiaz eta tradizioaz egin duen adiskidetzeari esker, legatuak kalitate oso desberdina eta dinamikoa izan du.

Omenaldiak eta memorialak.

Maimonides modu askotan izan da omendua. Adibidez, Tufts Unibertsitateko Medikuntza Eskolako Ikasketa Komunitateetako batek bere izena darama. Badira Maimonides School Brooklinen, Massachusettsen, Maimonides Academy School Los Angelesen, Kalifornian, Lycée Maïmonide Casablancan, Brauser Maimonides Academy Hollywooden, Floridan, eta Maimonides Medical Center Brooklynen, New Yorken. Harambam kongregazioko Filadelfiako sinagoga sefardi batek, bere izena du.

1986ko maiatzaren 8tik 1995era bitartean argitaratua, Israelgo Shekel Berriaren A serieko billetean Maimonidesen ilustrazio bat agertzen zen, eta atzealdean Tiberiaden lurperatua izan zen lekuan. 2004an konferentziak egin ziren Yalen, Floridako Nazioarteko Unibertsitatean, Penn estatuan, eta Rambam ospitalean, Haifan, bere izena duena. Haren heriotzaren 800. urteurrena ospatzeko, Harvardeko Unibertsitateak memoria-liburu bat argitaratu zuen. 1953an, Israelgo Posta Agintaritzak Maimonidesen posta-zigilu bat eman zuen.2004an konferentziak egin ziren Yalen, Floridako Nazioarteko Unibertsitatean, Penn estatuan, eta Israelgo Haifa Rambam ospitalean, bere izena duena. Haren heriotzaren 800. urteurrena ospatzeko, Harvardeko Unibertsitateak memoria-liburu bat argitaratu zuen. Bestalde, 1953an,Israelgo Posta Agintaritzak Maimonidesen posta-zigilu bat argitaratu zuen.

2008ko martxoan, Turismo Ministroen Euromed Biltzarrean, Israel, Maroko eta Espainiako Turismo Ministerioek elkarrekin lan egitea adostu zuten, Rambamen urratsak jarraitu eta Kordoba, Fes eta Tiberiade hirietan turismo erlijiosoa bultzatzeko. 2018ko abendutik 2019ko urtarrilera bitartean, Israelgo Museoak Maimonidesen idazkiei eskainitako erakusketa berezi bat egin zuen.


Diputazioaren jauregia eta Hotel Handiaren multzo historikoa

Diputazioaren jauregia eta Hotel handiaren multzo historikoa (gaztelaniaz: "Conjunto histórico del Palacio de la Diputación y El Gran Hotel"

) Logroñoko erdigunean dagoen jauregien multzoa da. Hasieran hiru eraikin baziren ere gaur egun bik diraute. Espolón pasealekuaren ertzean daudenez "Palacetes del Espolón" ezizenaz ezagutzen dira.

UNESCOk 1993. urtean Gizateriaren ondare izendatu zuen Donejakue bidea eta multzo berean Logroñoko hainbat eraikin historiko sartu zituen, tartean aipaturiko eraikin biak.

Historia.

XVIII. mendean Espolón pasealekua Logroñoko harresietatik kanpora eraikitzen hasi zen baina XIX. menderako dagoeneko hiriaren erdigunea bihurtu zen. Espolónen inguruan etxe gero eta garaiagoak eraikiz joan ziren baina ekialdeko ertzean hiru jauregi ezarri ziren, beste aldeetan ez bezala Espolón pasealekuaren lasaitasuna eta gizarte maila mantendu nahian. Jauregi horiek 1860 eta 1880 artean altxatu ziren, denetan garrantzitsuena erdiko eraikina izan zen, gaur egun Errioxako Gobernuaren egoitza dena.

1970. urtean jauregietako bat eraitsi egin zuten eta gainerako biak babesteko 1977ko urtarrilaren 7an Kultur Ondasun izendatu zituzten.

Jauregiak.

Diputazioaren jauregia.

1864 eta 1867 urteen artean eraiki zuen Andrés Isidro Bretón (1822-1868) merkatalgizon errioxarrak. Ingalaterran urte luzez bizi izan zen, familiak Errioxako ardoa esportatzen baitzuen hara. "La Casa del Inglés" ezizena hartu zuen jauregian, eta garaiko ingeles estiloan eraiki zen. Ez da ezagutzen arkitektuaren izena, baina Bretónek Ingalaterratik ekarri zuela jakina da. Leihoak gillotina itxurakoak dira, Londresko jauregien antzera, bost tximinia ditu eta zanga batek inguratzen zuen eraikina, garai hartan Espainian ohikoa ez zena. Barnealdea hornitzeko Britainia Handitik artelan eta altzari ingelesak ekarri zituzten. Goyaren hainbat margolan ere izan zituen hormetan, gaur egun New York hirko MoMA museoan aurkitzen direnak.

1932an Errioxako Diputazioak erosi zien Bretónen ondorengoei 639.629,40 pezeta ordainduta. 1982an Errioxako Autonomia Erkidegoa sortu zen eta ordutik Errioxako Gobernuaren egoitza ofiziala da. 1970. urtean eraitsitako eraikina zegoen lekuan Gobernuaren eraiki moderno bat altxatu zen, beste bi jauregien antzeko tamaina eta bolumena dituena. Lorategiak ere moldatu behar izan ziren aparkalekua egiteko.

Hotel Handia.

Herreros de Tejada familiaren txalet pribatua izan zen hasieran. XIX. mendearen amaieran Logroñoko Kasino Handia ezarri zen bertan eta 1913 eta 1914 artean "Grand Hotel de Logroño" bihurtu zen. Alberto Trocóniz eta Juan Esteban izan ziren hotela ireki zutenak. Hiriko luxuzko hotela izan zen eta berriztatzen lan ugari egin zitzaizkion. Horrela, hasierako eraikinean jatetxea eta ospakizun aretoa baino ez ziren ezarri; logelak eraikin gehigarri batean zeuden. Gaur egun eraikin pribatu bat da.

Elementu aipagarria da Hotelaren ondoan dagoen Txinako glizina ("Wisteria sinensis"). Lorategien birmoldaketan errespetatu egin zuten eta gaur egun oraindik loraldi ikusgarriak izaten ditu.


Málaš

Málaš Eslovakiako udalerri bat da, Leviceko barrutian kokatuta. 15,98 km²ko azalera du eta 463 biztanle 2017ko datuen arabera.

Historia.

Idatzizko lehen aipamena 1156. urtekoa da.


Scartella springeri

Scartella springeri "Scartella" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Blenniidae familian.


Vollèges

Vollèges Suitzako udalerria da. Valais kantonamenduan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.

Mugakideak.

Honako udalerri hauekin egiten du muga:


Festara. Bere bertso guzien bilduma

Festara. Bere bertso guzien bilduma Antonio Zavalak Jose Bizente Etxagarai olerkariaren bertso guztien edizioa, 1964an, Auspoa Liburutegian plazaratu zuen.

Edukia.

Bertsoak kronogikoki jasota daude, 1813tik 1853 arte. Guztira 65 olerki inguru jaso ziren, literaturaren ikuspuntutik ezezik, historikoki era garrantzitsuak. Horrela, Donostiaren txikizioaren gaineko bertsoekin batera, inauteriekin lotutakoak edo Gipuzkoako abesti tradizioan oso errotuta dauden konposizioak daude. Bilketa bi iturrietatik jaso zuen Zavalak: bertso-paperetan jasotakoak eta "Euskal Erria" aldizkarian argitaratutakoak.

Izenburuarekin lotuta, azalpen bat egin behar da: Etxagarairen beste olerkiak ere badira baina Zavalak ezin izan zituen bildu zeren eta Adrián de Loyarteren familiaren eskuetan zeuden eta hauek ez zioten argaitaratzeko baimenik eman; Loyartarrek zeukaten koadernoak izenburu hau omen zuen: "Poesías desde el 1813 cuyo año se quemaron las anteriores en el incendio total de esta ciudad de San Sebastián".

Liburuak, bestetik, Zavalak idatzitako "Hitzaurrea" eta idazlearen biografia labur bat ditu.


1904

"Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!"


Greenville (Ohio)

Greenville Ohioko hiri bat da. Darke konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Santa Cruz Tenerifekoa

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau Kanariar hiriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Santa Cruz»."

Santa Cruz Tenerifekoa (gaztelaniaz: "Santa Cruz de Tenerife"

) Espainiako hiria da; Kanarietako bigarren populatuena, Las Palmasen ondoren. Halaber, izen bereko probintziako eta uharteko hiriburua eta hiri nagusia da.

223.148 biztanle zituen 2006an.

Historia.

1494an espainiarrek hiria sortu zuten, baina haien eta guantxeen arteko borrokak izan ziren hiriaren inguruan beste bost urtez. Behin konkistaturik, Santa Cruzek garrantzi handia hartu zuen urte haietan, eta Inkisizioaren lehen auzitegia han kokatu zen.

Banaketa administratiboa.

Santa Cruz bost barruti nagusik osatzen dute batetik bostera zenbatuta. Barruti hauek aldi berean beste hainbat auzotan banaturik daude:


Hallock udalerria, Peoria konderria (Illinois)

Hallock udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Illinois estatuko udalerri bat da, Peoria konderrian. Azken zentsuaren arabera biztanle zituen, eremuan.

Ekonomia.

2020ko zentsuaren arabera, Hallock udalerrian 446 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak estatubatuar dolar ziren.


Bartolomé de Torres Naharro

Bartolomé de Torres Naharro (La Torre de Miguel Sesmero, Badajoz, Espainia, 1485? - Sevilla?, 1530?) espainiar idazlea izan zen.

Biografia.

Humanitateak ikasi bide zituen Salamancako Unibertsitatean, armadan sartu baino lehen. Berberear itsaslapurrek atxilotu zuten, eta 1513. urte inguruan Erromara iritsi zen. Bernardino de Carvajal kardinalaren zerbitzuan jarri zen, eta Juan del Encina dramagile eta poeta ezagutu zuen. Erroman izan zen artean sei komedia idatzi zituen, seiak 1517. urtean, "Propalladia" izenburupean, Napolin argitaratuak. 1520. urtean, Sevillan, "Propalladia"-ko behin betiko argitalpena argitaratu zen, komedia berri bat jasotzen zuena. 1559. urtean Inkisizioak debekatu egin zuen "Propalladia", Erasmo Rotterdamgoa humanistaren pentsamoldean oinarrituta zegoelakoan.


Gulf Park Estates (Mississippi)

Gulf Park Estates Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Jackson konderrian dago, Mississippi estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Columbia Center

Columbia Center, Ameriketako Estatu Batuetako Seattle hirian dagoen bulego etxe orratz bat da. Guztira 345 metro eta 77 solairu dauzka eta 1985ean amaitu zuten eraikitzen.

"Chester L. Lindsey" arkitektoak diseinatu zuen.