Artearen historiaren ikerketa

"Artikulu generikorako ikus: Artearen historia ."

Artearen historiaren ikerketa artelanak bere garapen historikoan eta testuinguru estilistikoan (generoa, diseinua, formatua eta itxura) aztertzen dituen diziplina akademikoa da, baita artistak beren testuinguru kultural eta sozialean ere. Azterketa-metodo ezberdinen bidez, arte bisualak (pintura, eskultura eta arkitektura) aztertzen ditu funtsean eta, gutxiagotan, beste arte eder batzuk (musika, dantza, literatura), arte-industriak eta arte-lanbideak (urregintza, altzarigintza, jantziaren historia, eta abar).

Definizio zabal batean, artearen historiako ikasketek barne biltzen dute arte-kritika (artearen merkatuan eta arte-erakusketetan, arte-ekoizpenen balioespen garaikideari aplikatuta, parte hartzen duten museoak, galeriak, erakusketen arte komisario, azokak, espazioak edo instalazio artistikoak) eta arte-teoria (estetikaren adierazpena eta bere bilakaera historikoa —estetikaren historia—); modu mugatuan, artearen historiografiarekin edo artearen historiarekin identifikatzen dira (hau da, artearen historialarien ekoizpen historiografikoa jorratzen duen historiografiaren adarrarekin) artearen historia zientzia bezala duten zientzialariekin, historiatik bertatik eratorritako gizarte zientzia dena.

Ernst Gombrichek artearen historiaren eremuak Zesarren Galiaren antza duela ikusi zuen, tribu ezberdinez hiru zatitan banatuta, nahiz etsaiak izan ez nahitaez: «jakintzaileak», (ezagutzaileak, zaleak) kritikariak eta arte historialari akademikoak.

Eremu horien ezinezko mugaketa objektibotasunaren arazoa askoz ere larriagoa bihurtzen du interes ekonomikoen, moda intelektualen eta "gustu artistikoaren" mendeko judizio estetikoen arteko lotura estuak artearen historiako ikasketetan historiografiaren edo gizarte zientzien beste esparru batzuetan baino, horiek, jada, zientzia fisiko-naturalak baino "subjektiboagoak" baitira. Artea lantzen duen literatur ekoizpenaren zati batean erabiltzen den hizkuntzak, batzuetan, ohiko zorroztasun formala eta zehaztasun metodologikoa alde batera utzi ohi du testu zientifikoetan, idatzitakoaren kalitate estetikoaren alde eginez, edo hiperbole bezalako bizioetan erortzen da (nolakotasunen ponderazio gehiegizkoa edo paralelismoak, antzekotasunak eta harreman nekezak bilatzea), baita mistifikazioan ere (ezkutatzea, faltsutzea edo baita datuak asmatzea ere).

Artearen historia vs artearen kritika eta artearen teoria.

Diziplina gisa, artearen historia artearen kritikatik bereizten da: hau da, lan jakinen artean, konpara daitezkeen pareko estilokoekin, balio artistiko erlatiboa ezartzen edo estilo edo mugimendu oso bat berronestez arduratzen dena; eta artearen teoria artearen oinarrizko izaeraz arduratzen dena, "bikaintasunaren enigmari" buruzko ikerketa estetikoekin erlazionatzen duena eta edertasunaren esentzia zehazten duena. Artearen historiaren azterketa bietatik ezberdina izango litzateke, zeren arte-historialariak historiaren metodologia erabiltzen baitu galderei erantzuteko: nola iristen da artista bere obra sortzera? Nortzuk dira bere babesleak? Nortzuk bere irakasleak? Nortzuk bere ikasleak? Nor da bere publikoa? Zein indar historikok moldatu zuten bere lana? Nola eragin zuen bere lanak gertakari historikoen bilakaeran?

Diziplina akademikoa.

Artearen historiaren azterketa diziplina akademiko nahiko berria da; XIX. mendean hasten da. Historiaren beste adar batzuen analisiak, hala nola historia politikoa, literaturaren historia edo zientziaren historia hitz idatziaren argitasuna eta hedagarritasunari etekina ateratzen dion bitartean, arte-historialariak kontzeptu formalen, ikonologiaren, semiotikaren (estrukturalismoa, post-estrukturalismoa eta dekonstrukzioa) azterketan oinarritzen dira: psikoanalisia eta ikonografia; baita lehen mailako eta bigarren mailako iturriak (erreprodukzio artistikoak) eztabaidarako eta aztertzeko arrazoi gisa ere. Bigarren Mundu Gerraren ostean, argazkien erreprodukzio eta inprimatze tekniken aurrerapenek artelanen erreprodukzio fidelak egiteko gaitasuna areagotu zuten. Hala ere, arte bisualen estimua eta azterketa autore askoren ikerketa-eremua izan da mendearen amaieran. Artearen historiaren definizioak artearen definizioan dagoen dikotomia islatzen du: artea, historia gisa, testuinguru antropologikoan, edo artea formaren azterketa gisa.

Metodologiak.

Arte-historialariek norberaren 9 metodo, era askotarikoak, erabiltzen dituzte artelanen kalitatea, izaera eta historia ikertzeko.

Analisi "formala" objektuaren forman zentratzen dena da. Formaren elementuak lerroa, tamaina, kolorea, konposizioa, erritmoa, eta abar. Modurik errazena izango litzateke, analisia exegesi bat besterik ez baita, baina historialariak kritikoki eta bisualki pentsatzeko duen gaitasunaren araberakoa da.

Analisi "estilistikoa" elementu formalak estilo koherente batean konbinatzean zentratzen dena da. Normalean, analisi estilistiko batek, mugimendu edo joera artistikoei, erreferentzia egiten die objektu jakin baten eragina eta garrantzia ateratzeko baliabide gisa.

Azterketa "ikonografikoa" objektu baten diseinu-elementu jakinetan zentratzen dena da. Horrelako elementuen irakurketa arretatsu baten bidez, haien jatorria trazatu daiteke, eta motibo horien jatorria eta ibilbidea dakarten ondorioak atera. Era berean, objektu hori ekoizteko arduradunen balio sozial, kultural, ekonomiko edo estetikoei buruzko oharrak egin daitezke.

Azkenik, arte-historialari askok teoria kritikoa erabiltzen dute artelanen inguruko ikerketak egiteko. Teoria kritikoa lan berriagoak jorratzen direnean erabiltzen da gehien, XIX. mendearen bukaeratik. Zertxobait lausoagoa den terminoak, "artearen ikuspegi teorikoak", erabilera kronologiko zabalagoa du, estetikaren analisi psikologikotik kritika marxistaraino eta artearen historiaren diziplinaren barruan finkatu diren beste batzuk (feminista, arraza-teoria kritikoa, queer teoria, kolonial osteko teoria). Beste ikerketetan bezala, arte-historialarien artean, interes akademikoa badago naturan eta ingurumenean, baina, oraindik, ez du arreta nahikorik jaso norabide hori zehazteko.

Artearen historiaren azterketan espezialitatea.

Zatiketak aldiaren arabera.

Artearen historiaren eremua, tradizioz, denborazko edo eskualdeko zatiketa batean oinarritutako espezializazioetan banatzen da eta, ondoren, azpizatiketetan oinarritutako bitarteko artistikoan (pintura, eskultura, arkitektura), eskola edo artista zehatzetan, edota horien lanaldietako "hiperespezializazioetan" edo artelan berezietan. Bestalde, antzinako artearen eta arte modernoaren kontzeptuak ez ohi dira bat etortzen Antzinako Aroko artearen edo Aro Modernoko artearenekin, baizik eta XIX. mende amaierako eta XX. mende hasierako abangoardiaren ohiko arteen berritzeari lotutako irizpide estetikoekin. Mendebaldekoak ez diren zibilizazioen arterako, denbora-segidak ez du zer ikusia mendebaldean Erdi Aroko, Errenazimentuko, Barrokoko arteaz, eta abarrekin.

Mendebaldekoa ez den artearen historiaren eta arte primitiboaren azterketa.

«Arte primitiboa» fenomeno historiko oso anitzak biltzen dituen termino orokorra da. Arte primitiboaren adibiderik zaharrenak (ezagutzen ditugun artelan zaharrenak) Goi Paleolito garaikoak dira, ziurrenik K.a. 20.000 eta 10.000 artean. Arte hori, bere hasierako faseetan, Harri Aroan bizi izan ziren «hasierako gizaki» deitutakoek gauzatu zuten.

Baina «Arte primitiboa» ere deitzen zaio europarrek, XV. eta XIX. mendeen artean, aurkitutako zenbait herri garaikidek, Afrikako, Amerikako, Hego Itsasoko eta Asiako zenbait tokitako jatorrizko kulturak egikaritutakoari, hori suposatzeko arrazoirik egon gabe historiaurreko Europako gizakiaren kultura Europatik kanpo aurkitutako antzinako tribu horien antzekoa zenik.

Mendebaldeko artearen azpizatiketa ugarien aurrean, antzinako Asiako artearen edo Afrikako artearen espezializazioa eta «Arte primitiboaren» begirune generikoa partekatzen duten beste batzuk (guztiak artearen kanon historiografikoaren barneko eraketa nahiko berrikoak) oso globala izan ohi da, nahiz hazten doan gutxiengoa den eta elkarren artean zerikusi gutxi duten zibilizazioak edo kulturak eta oso aldi zabalak biltzen dituen.

Eurozentrismoaren salaketa, kulturaren esparru guztietarako orokorra, bereziki nabarmentzen da artearen historiaren azterketari dagokionez, XIX. mendearen amaieratik, abangoardiaren testuinguruan, arte-munduaren barruan sortu zen susmoa, (inpresionisten ekialde urruneko arte plastikoaren erakarpena, Gauguin-en tahitiar fasea, afrikanismoa eta Picassoren fase kubistaren primitibotasuna). Geroagoko beste ikuspuntu batzuetatik, kultur aniztasunaren, indigenismoaren eta, lehen, kultura primitibo deitzen zirenen defentsatik begiratuta (zuzentasun politikoan erortzea leporatzen zaien irizpideak), normalean, mendebaldekoak ez diren zibilizazioen kultur agerpenak mespretxuz tratatu izan ohi dira, eta erreklamatu eta birbaloratu egin behar dira.

Artea eta artefaktua.

"Artearen" eta "artefaktuaren" arteko zatiketa semantikoaren berrikuspenean (ingelesezko "artifact-"etik), mendebaldeko kulturak irizpide estetikoekin sortutako objektuak baloratu ditu, lehen artistikoki estimatzen ez zirenak, eta egungo artearen ezaugarri berezienetako batekin lotuta dago: artisten eta haien artearen erakusketaren arteko harremana eta museoak eta mota guztietako "espazioak" mota guztietako artelanak eta instalazio artistikoak adierazteko baliabide gisa erabiltzea.

Literatura artistikoaren iturriei buruzko azterlanak.

Alor meta-historiografiako horretan, ("artearen historiaren" ikerketa zientifikoa iturri dokumental gisa, hau da, historiografia artistikoaren historiografia egitea edo artearen historiaren azterketaren azterketa) aitzindaria Julius von Schlosser alemaniarra izan zen bere "Die Kunsliteratur" ("Arte Literatura," Viena 1924) monumentalarekin, XIX. mendearen aurreko garai aldira mugatuta. Lionello Venturi italiarrak ("Arte Kritikaren Historia", 1936) XX. mende arteko sintesia egin zuen. Espainiako estatuan, Marcelino Menéndez y Pelayo poligrafoak "Ideia Estetikoen Historia" (1883-1884) zabal eta ezberdina egin zuen.

Garapen historikoa: Artearen Historiaren historia.

Antzinako mundua.

"Artearen historia" gisa sailka daitezkeen arteari buruz dauden lehen idazlanak Xenokrates Sizionekoaren ideiak dira, agian, lehen arte historialaria izan zen eskultore greziarra eta Plinio Zaharraren "Historia naturalis" liburuan Greziako pintura eta eskulturaren garapena aipatzen den zatian aipatzen dena. Plinioren lanak, zientziaren entziklopedia izan arren, eragin neurrigabea izan zuen artean Errenazimentuaren ondoren, bereziki Apelles margolariak erabilitako teknikei buruzko pasarte batek. Vitruvioren "Hamar Arkitektura Liburuek" eraikuntza teknika greko-erromatarrak sistematizatu zituzten, nahiz eta arkitektura-lan zehatzei buruzko informazio askorik ematen ez zuen. Erretorikoek, aldiz, artelanen deskribapenean jarri zuten arreta (Filostratoren "irudiak"). Pausaniasen "Greziaren Deskribapenak" interes topografikoa du batez ere.

Era berean, modu independentean bada ere, VI. mendean arteari buruzko garapen historiografikoak gertatu ziren Txinan, non ospe handiko artisten kanona ezarri eta funtzionarioen klaseko idazleek egindako sailkapenen esku utzi baitzen (Txinako kaligrafian nahitaezko prestakuntza dela eta, artistatzat har daitezke haiek ere). Zibilizazio horren beste iturri bat Xie He-ren "Pinturaren sei printzipioak" da.

Erdi Aroko mundua.

Erdi Aroko literatura artistikoa bereziki arrotza da arteari buruzko kontzeptu historiografiko edo kritikoetatik, tradizio neoplatonikoaren espekulazio filosofiko-estetikoen (Plotino, San Agustin, San Tomas Akinokoa) formatan zehazten dena. Sevillako San Isidorok, "Etimologiak" liburuan, eskematikoki deskribatzen ditu musika, pintura, iztukua eta arkitektura ("dispositio", "constructio" eta "venusta"tan banatzen duelarik"," hori proportzio vitruviarrak baino "apaingarri" garrantzitsuagoa dela kontsideratuz). Tradizio intelektual horretan ere, Witelo (Tomas Akinokoaren lagun fraidea), optikari buruzko tratatu batean, naturalismo klasikoaren aurka egiten du, artifizialaren edertasuna naturalaren gainetik jartzean. Literatura teknikoa "errezeta" liburu moduan prestatu zen, hala nola Herakliorenak ("De coloribus et artibus Romanorum I tratati", beira, zeramika, miniatura eta harrien propietate magikoei buruzko informazioa biltzen duen miszelanea) edo Teofilo presbiteroa, XII. mendeko beneditarra ("Schedula diversarium Artium" edo "De Diversis Artibus", miniaturaz, horma-pinturaz, beiraz, metalez, boliaz eta harribitxiri buruz). Villard d'Honnecourt arkitekto gotiko frantziarra, "Album" o "Livre de portraiture" izeneko bere zirriborro-koadernoan, anatomiari arrotza den proportzioen teoria bat garatzen saiatu zen.

Gehiegizko apaingarriaren aurkako erreakzioak San Bernardo Clairvauxkoa zistertarrarekin hasten dira, eta, irizpide ezberdinekin, Italiako Errenazimentu aurrekoek (Dante, Petrarka eta Bocaccio) jarraitzen dute. Artistaren figura sozialaren balorazioa Filippo Villani ("De origine civitatis Florentiae et eiusdem famosis civibus", 1400) historialari florentziarrarekin hasten da, Florentziar ospetsuen artean Giotto eta Cimabue zerrendatzen baititu. Cennino Cennini margolariak, "Il libro dell'arte"n, Erdi Aroko azken errezeta liburu edo tailer-eskuliburua egin zuen, Pizkundearen kontzeptuak ("modernoa", "erliebea", "natura", "fantasia") sartzen zituen bitartean.

Erdi Aroko Bizantzioko testuak Dionisio Furnakoak (XVIII. mendea) bildu zituen "Hermeneia tes Zographikes"en.

Vasari eta artearen historiaren azterketa modernoaren hasiera.

Pizkundearen hasieratik, artearen eta artisten inpresio pertsonalak idatzi eta zabaltzen ari baziren ere (lehen adibide bat Lorenzo Ghiberti izan zen), manierismora arte izan ez zen Historiografia artistikoaren oinarria ezartzen du (artearen aurrerapena eta garapena azpimarratuz) Giorgio Vasari margolari eta eskultore toskanarrak, "Vite"renegileak ("Le vite de ' più eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani, da Cimabue insino a' tempi nostri" ("Italiako arkitekto, margolari eta eskultore bikainenen bizitza Cimabuetik gure garaira arte)" 1542–1550, bigarren edizioa, 1568an handitua). Berea erlazio pertsonal eta historikoa zen, banakako artista italiarren biografiak erakusten zituena; horietako asko bere garaikideak ziren, eta zuzenean ezagutzen zituen. Ospetsuena Michelangelo zen, eta Vasari txundituta geratu zen, nahiz eta mutur batzuetan itsutu egin zen. Vasariren arteari buruzko ideiak XVIII. mendera arte iraun zuten, kritikariak historia pertsonalizatuaren estilo berezia berdintzen saiatu zirenean.

Rafaello Borghinik Vasariren "Vite"ren jarraipen kronologikoa egin zuen, non XVI. mende amaierako artistak sartu zituen ("Il Riposo, in qui della pittura e escultura si favella", 1584).

Karel van Mander holandarrak, 1604an, Alkmaarren "Schilderboek" argitaratu zuen, antzinako artea eta Italiako Pizkundeko pintura eta Europako iparraldeko margolariak (bere zatirik originalena eta baliotsuena) lantzen dituen lau liburutako lan teoriko eta historikoa, Vasariar biografien ereduari jarraituz.

Garai berean, arkitekturari buruzko idazleek, historiografikoak ez diren irizpide tekniko edo estetikoak erabiliz, iraganeko edo garaikideko lanen datuak ematen dituzte beren lanetan; Andrea Palladio, Vincenzo Scamozzi eta Sebastiano Serlio italiarrak, Diego de Sagredo espainiarrak, Francisco de Holanda portugaldarrak ("De pintura antigua", 1548), Androuet du Cerceau eta Philibert de l'Orme frantsesak edo Wendel Dietterlin alemaniarrak.

Giovanni Paolo Lomazzok ("Tratado dell'arte della pittura", 1584) maisu lonbardiarren inguruko informazio ugari ematen du.

Tratatu artistikoak eta artearen historiak XVII. mendean.

XVII. mendean, eskuliburu artistikoak ugaritu egin ziren (Federico Zuccaro, Giovan Battista Agucchi), eta, horien artean, Giovanni Pietro Bellorirenak ("Vite de'Pittori, Scultori ed Architetti moderni", 1672) eredu vasariarraren gainditzea suposatzen du, italiarra ez den pintura sartuz "Erromako Frantziako Akademiaren" irizpide kosmopolita eta klasizistarekin (Nicolas Poussinen laguna zen), Filippo Baldinucci ("Notizie de' professori del disegno da Cimabue in qua", 1681) gehiago Vasariren jarraitzaile den bitartean zeinaren datuak eguneratzen eta zuzentzen duen, baita ondorengo artisten informazioa gehitzen ere. Veneziako pinturan ardaztuta daude: Carlo Ridolfi eta Marco Boschini (italiarrak ez "ziren margolari perfektutzat" hartu zituen lehena izan zena: Rubens eta Velázquez). Espainian, Pablo de Céspedes, Vicente Carducho, Francisco Pacheco edo Jusepe Martínez. Frantzian, André Félibien des Avaux ("Entretiens su les plus excellents peintres anciens et modernes", 1666) eta Roger de Piles ("Abregé de la vie des peintres", 1699) bezalako egileek sartu zuten artearen historiografia. Alemanian, Joachim von Sandrart ("Teutsche Academie", 1675), Vasari eta Van Mannderen ereduak jarraitzen ditu.

Frantziako Akademian eragindako eztabaida batean, Charles Perraultek 1687an planteatutakoa, antzinakoen eta modernoen arteko eztabaida bezala ezagutzen den eztabaida intelektualaren jatorrian dago, baita historia intelektualaren une erabakigarri batekin ere lotuta dagoena: Europako kontzientziaren krisia deiturikoa.

Artearen historia Ilustrazioan.

XVIII. mende "ilustratuaren" erdiko hamarkadetan, neoklasizismoaren garaipen estetikoaren aurretik, benetako "sukar arkeologikoa" piztu zen (Herkulano, 1711, Erromako Palatinoa, 1729, Tivoliko Villa Adriana, 1734, Ponpeia 1748); Ingalaterran bereziki, "sukar palladiarrarekin" eta "Grand Tour"-eko ohitura aristokratikoaren hasierarekin bat egin zuena. Testuinguru horretan gertatu zen James Stuart eta Nicholas Revett Greziara egindako bidaia, 1751 ("Atenaseko Antigüedades", 1762an argitaratua) eta Caylus-en ("Antigüedades" Bilduma, 1750), Robert Wood ("Palmirako hondakinak," 1753 eta "Ruins of Balbek", 1757), William Chambers ("Designs of Chinese Buildings"), Robert Adam ("Ruins of the Palace of the Emperor Diocleziano Spalato at", 1764) eta abarren lanen agerpenak.

Antzinako arteari buruzko ezagutza multzoa sortzen ari zen antzinako zaharren justaposizio akritiko hutsetik haratago zihoana. "Antzinatearen" ideia generikoa gainditu zen greziar eta erromatar artea gero eta zuzenago bereizteko, eta baten edo bestearen lehentasun estetikoa eztabaidatu zen. Informazio eta iritzi truke horiek Italiako arte idazleen elite ilustratu batek partekatu zituen, eta Europako Erdialdeko pertsonaia nabarmenak hartu zituen bere baitan: Francesco Milizia, Carlo Lodoli (1690-1761) eta Francesco Algarotti (1712-1764) oinarrizko lan baten egilea, "Arkitekturari buruzko saiakera" (1753). Bohemiako jatorrikoa, Vienako Habsburgotarren lurraldeetan, Anton Raphael Mengs (1728-1779), margolari eta artearen teorialaria ("Reflections On Beauty and Taste In Painting", 1762), ingurune intelektual horretan parte hartu zuen Erroman egin zuen egonaldian, eta "zapore" berri horren teorian zein praktikan zabaltzaile handia bihurtu zen, Espainian oihartzun handiarekin, han egin baitzuen bere lanaren zati handi bat. Erromatar talde oso horren ekarpenik erabakigarriena prusiar batek egin zuen: Winckelmann, Albani kardinalaren liburuzaina eta Mengsen lagun ona.

Aldi berean, Parisko saloietan, Denis Diderot entziklopedistak berezko garrantzia izan zuen arte-kritika oinarri neoklasikoetatik abiatuta.

Winckelmann eta arte kritika.

Johann Joachim Winckelmann-ek (1717-1768) Vasarik nortasun artistikoari egiten zion kultua kritikatu zuen, garrantzi handiena ikusle ikasiaren ikuspuntuari eman behar zitzaiola eta ez artista karismatikoarenari. Winckelmannen idatziak arte kritikaren hasiera izan ziren. Barroko eta Rokoko formen gehiegikeria artistikoei egindako kritikagatik eta gustuaren erreformarako neoklasizismo soilago baten aldeko proposamenagatik egin zen ospetsu, oinarrizko Pizkundearen pentsamendura itzultzearekin. Bere "Antzinateko Artearen Historian", lau garai bereizten ditu: "zaharra" (gaur egun arkaikoa deiturikoa), "sublimea" (K.a. V. mendeko klasizismoa), "ederra" (K.a. IV. mendeko klasizismoa) eta geroagoko "dekadentzia" (egun helenismoa deitzen duguna). Winckelmannen berritasun metodologikoa bere aldarrikapen zientifikoa zen funtsean, eta horrek artearen historiarako abiapuntutzat jotzen du.

Luigi Lanzik ("Storia pittoria dell'Italia del risorgimento delle belle arte fin preso le fine del XVII secolo", 1789) aitzitik, artisten banakotasunean egin zuen azpimarra, estiloen eta eskolen bilakaeran, italiar puntu aurrenazionalista batetik. ikuspegia. Obra artistari egoztearen arazoa planteatzen du zientifikoki.

Jacob Burckhardt.

Jacob Burckhardt (1818-1897) suitzarrak, artearen historian oinarrizko pertsonaiatzat har daitezkeen beste egileetako batek, "Pizkundearen Kultura Italian" (1860) ezinbesteko lanarekin, Winckelmannen XIX. mendean zehar egindako planteamenduen jarraipena irudikatu zuen. Burckhardtek adierazi zuen Winckelmann izan zela: "antzinako artearen garaiak bereizten eta estiloaren historia munduaren historiarekin lotu zuena". Aipagarria da, Winckelmannen garaitik XX. mende arte, artearen historiaren esparru akademikoan alemanez mintzatzen ziren pertsonaiak zirela nagusi.

Erromantizismo eta idealismo alemaniarra.

Ikus, gainera: «Erromantizismo» eta «Erromantizismoaurreko»

Winckelmann zen Johann Wolfgang Goethe eta Friedrich Schillerrentzat irakurketa gogokoena, eta, biak, artearen historiari buruz idaztera bultzatu zituen. Goethek "Laokoon-"en deskribapena egitera bultzatu zuen ("On Laocoonte", 1798) Gotthold Ephraim Lessing"-"en "Laokoon edo pinturan eta poesian egindako mugei" (1766, Winckelmannek 1764ko "Artearen Historian antzinatean" egindako eskulturaren tratamenduan inspiratuta eta harrituta nola oinazea eta heriotza obra eder baten objektu izan zitezkeen). Aurretik, Edmund Burke ingelesak bere "Philosophical Inquiry into the origine of our ideas about sublime and the beautiful" (1756) argitaratu zuen, non "sublimearen" kontzeptua finkatu baitzuen: izua edo egonezina eragiten, baina eutsi ezinez erakartzen duena; "pintoreskoaren" aldean (XVIII. mendeko Ingalaterran erabilera estetiko berri batekin finkatutako beste termino bat) "harrigarria, erakargarria eta singularra besterik ez dena eta hausnarketa atsegin batera gonbidatzen duena". Hori guztia klabe aurre-erromantikoan, batetik hondakinek sortzen duten gozamen estetikoa edo bestetik naturaren ikuskizun ikaragarriak (ekaitzak, amildegiak) justifikatzeko.

Artea espekulazio filosofikoaren gai nagusi gisa agertzea 1790ean, Immanuel Kanten "Judizioaren Kritika" agertzean sendotu zen, eta, ondoren, Hegelen "Estetikari buruzko hitzaldiak" (1818tik Berlingo irakasle katedran emanak eta hil ondoren bilduak 1831n).

Rumohr eta Berlingo Eskola.

Karl Friedrich von Rumohr-ek ("Italienische Forschungen", 1827-1831) artxiboan ikertutako lehen iturrien azterketa kritikoan oinarritutako artearen historiografia garatu zuen objektibotasun handiagoaren bila.

Filosofia hegeldarrak inspirazio zuzena izan zuen Karl Schnaase-ren (1798–1875, "Niederländische Briefe") lanean, zeinak artearen historiaren oinarri teorikoak ezarri zituen diziplina autonomo gisa. Bere "Geschichte der bildenden Künste", diziplina horren lehen eskuliburuetako batek, Antzinatetik Pizkundera arte hartzen duena, bere irakaskuntza erraztu zuen aleman hizkuntzako unibertsitateetan. Garai berean, Franz Theodor Kugler-en (1808-1858) antzeko lan bat argitaratu zen.

Ruskin.

John Ruskin poligrafo ingelesak (1819-1900, "Modern Painters, by a Graduate of Oxford" -1839-, "Seven Lamps of Architecture" -1849-) estetikan eta arte-kritikan izan zuen bere oinarrizko arloetako bat. Artearen ikuspegia, funtsean historiografikoa ez bazen ere, paisaia-margolari modernoen nagusitasuna eusten zuen maisu zaharren gainetik; aitzitik, arkitekturaren eta arte dekorazioen alorrean, industrializazioari eta baliabide naturalen erabilerari muzin egiten zion, material berriak (batez ere, burdinurtuz moldean egindako dekorazio-motiboak) "gezurra" bezala ikusten baitzuen artisau-ezagutza tradizionalaren zintzotasun tradizionalaren aurrean, alde batetik kontserbadore eta erreakzionarioen antza duten jarrerak mantenduz eta bestetik sozialista utopikoen kritika sozial batzuekin ados zetozenak, zehazki William Morrisen eta "Arts and Crafts" mugimenduaren proposamenen aurretik.

XIX. mendeko arkeologoak: inperialismoaren garaia.

Napoleonek Egiptora egindako espediziotik (1798), Ekialde Hurbiletik eta Greziatik bertatik etorritako material arkeologikoen benetako arpilatzea izan zen, gehienbat Europako potentzia nagusien hiriburuetako museoetara bideratua (Louvre, British Museum —Elginen marmolak)— eta Berlingo museoak —Altes Museum, Pergamon Altar—, Munich — Glyptothek, Staatliche Antikensammlungen—, Viena edo, xumeago, Madrilgo Arkeologia Museoa).

Arkeologoaren figura erromantikoaren profesionalizazioak (Champollion, Ippolito Rosellini, Heinrich Schliemann, Robert Koldewey, Augustus Pitt Rivers, Flinders Petrie, eta jada XX. mendean Arthur Evans, Howard Carter edo Mortimer Wheeler) indusketa eta informazioa tratatzeko prozedura egokiak progresiboki ezartzea ekarri zuen, eta horrek arkeologia sistematikoa sortu zuen, jeloskor metodo zientifikoa zorroztasunez aplikatu nahi duen zientziatzat hartzeaz, eta hori erakunde arkeologikoen sorreraren bidez bideratu zen (1829tik Friedrich Wilhelm Eduard Gerhard-ek "Instituto di corrispondenza archeologica - Institut für archäologische Korrespondenz" - Arkeologia Korrespondentzia Institutua Erroman sortu zuenean).

Horrelako erakundeak, herrialde bakoitzeko nazio mailan erreproduzitutakoak, beste esparru batzuetan "nazio" presentzia lehiakorra zen erakustaldirako aplikatutako gizarte zientifikoen parekoak ziren, geografikoan adibidez (batzuetan, esplizituki, "elkarte" "kolonial" deitzen zitzaien); denak inperialismoan ohikoa den munduaren banaketa kolonialaren aldeko "lasterketan" kokatuta.

Ikus, gainera: «Arkeologia»

Wölfflin eta analisi estilistikoa.

Heinrich Wölfflin (1864-1945), Burckhardtekin Basilean ikasi zuena, arte modernoaren historiaren aita da. Berlin, Basilea, Munich eta Zuricheko unibertsitateetan irakatsi zuen. Bere ikasle asko geroago egindako proiekzioagatik nabarmendu ziren, hala nola Jakob Rosenberg eta Frida Schottmuller. Diziplinaren ikuspegi zientifiko bat sartu zuen hiru kontzeptutan zentratuz. Lehenik eta behin, psikologia erabiliz saiatzen zen artea ikasten, bereziki Wilhelm Wundt-en lana aplikatuz. Besteak beste defendatzen zuen artea eta arkitektura "onak" direla giza gorputzaren antza badute. Adibidez, etxeak egokiak dira haien fatxadak aurpegien antza badute. Bigarrenik, artea metodo konparatiboaz aztertzeko ideia aurkeztu zuen. Koadro bakoitza besteekin alderatuz, estilo bereizketak egiteko gai zen. Bere "Pizkunde eta Barroko" lanak ideia hori garatzen zuen, eta garai estilistiko horiek elkarrengandik bereizita erakusten lehena izan zen. Giorgio Vasariri ez bezala, Wölfflin-i ez zitzaizkion artisten biografiak interesatzen. Izan ere, «izenik gabeko artearen historia» proposatu zuen. Azkenik, artea aztertu zuen nazionalitatearen, eskolen eta "estilo nazionalaren" ideian oinarrituta. Bereziki italiar edo alemaniar kulturan, zer zen "italiarra" edo "alemana" argitzea interesatzen zitzaion. Interes hori luze azaldu zuen Albrecht Dürer artista alemaniarrari buruzko monografian. "Artearen Historiaren Oinarrizko Kontzeptuak" (1915) liburuan, estetika klasikoa eta estetika barrokoa kontrastatu eta definitu zituen bikote kontzeptu batzuen bidez (lineala/piktorikoa, batasuna/aniztasuna, eta abar).

Thausing, Riegl, Wickhoff eta Vienako Eskola.

Wölfflinen ibilbidearekin batera, artearen historiari buruzko pentsamendu-eskola garrantzitsu baten jarduera gauzatzen ari zen Vienako Unibertsitatean, Vienako "Artearen Historiaren Eskola", zeina ez den nahastu behar beste alor batzuetako beste talde intelektual batzuekin, adibidez, Vienako Eskola —ekonomia— edo Vienako Zirkulua —zientziaren filosofia—. "Vienako Eskola" haren lehen belaunaldian, Alois Riegl (1858-1905) eta Franz Wickhoff (1853-1909) nagusitu ziren, biak Moritz Thausing-en (1838-1884) ikasle, eta artearen historiatik ahaztuta zeuden garaiak ahanzturatik erreskatatzeko joera izan zuen ezaugarri. Rieglek eta Wickhoffek biek Antzinaro Berantiarreko arteari buruz idatzi zuten, lehenago ideal klasikoaren gainbehera garaitzat hartua izana zena. Rieglek barrokoaren birbalorazioan ere lagundu zuen, eta "kunstwollen" (artearen borondatea) kontzeptua sartu zuen, funtsezkoa alderdi askotan.

Vienako bigarren eskola.

Vienako irakasleen hurrengo belaunaldia Max Dvořák, Julius von Schlosser, Hans Tietze, Karl Maria Swoboda eta Josef Strzygowskik (1862-1941) osatu zuten. XX. mendeko arte historialari garrantzitsuenetako asko, Ernst Gombrich barne, Vienan, ikasle ziren garai hartan. «Bigarren Vienako Eskola» edo «Vienako Eskola Berria» esamoldea sarritan erabiltzen da irakasle-talde hori izendatzeko, baita Hans Sedlmayr, Otto Pächt eta Guido Kaschnitz von Weinberg ere. Intelektual horiek, 1930eko hamarkadaren inguruan, lehen belaunaldiaren lana berrikusten hasi ziren, bereziki Riegl eta bere "kunstwollen" kontzeptua, arte-historiaren metodologia oso eta integral batean garatu nahian. Sedlmayr-ek bereziki baztertzen zuen testuinguru historikoan oinarritutako ikonografiaren azterketa, mezenasgoaren eta beste ikuspegi batzuen azterketa zehatza, eta horren ordez nahiago zuen artelanen ezaugarri estetikoetan zentratu. Ondorioz, Vienako Bigarren Eskolak neurririk gabeko eta arduragabeko formalismoaren ospea lortu zuen; hari gehitu behar zitzaion Sedlmayr-en arrazakeria irekia eta alderdi nazien kide izatea. Joera hori ez zuten eskolako kide guztiek partekatzen: Pächt bera judua zen, eta Viena utzi behar izan zuen 1930eko hamarkadan.

Warburg, Panofsky eta ikonografia.

Artearen eduki sinbolikoaren egungo ulermena, 1920ko hamarkadan, Hanburgon sortu zen intelektual talde batetik dator. Horien artean, Erwin Panofsky ("Ikonografia-azterketak", 1939), Aby Warburg eta Fritz Saxl izan ziren. Elkarrekin, eta garai hartako beste intelektual batzuen eraginez, hala nola Ernst Cassirer, hiztegiaren zatirik handiena garatu zuten eta XX. mendearen bukaerako eta XXI. mendearen hasierako historialariek erabiltzen jarraitzen dutena. Ikonografiak (grezierazko "eikon" —ikonoa, irudia— eta "graphien" —grafia, idazkera, deskribapena—) iturri idatzietatik eratorritako materia artistikoari egiten dio erreferentzia, batez ere bibliakoak edo mitologikoak. Ikonografia ("logos" atzizkiarekin —hizkera, tratatua, zientzia—) termino zabalagoa da sinbolismo mota guztiak barne hartzen dituena, testu zehatz batetik eratorritakoa izan edo ez. Artearen historialariak ez daude ados bi terminoen erabilera zehatz batean, eta, askotan, bata zein bestea erabiltzen dituzte. Panofskyren ustez, artelanen azterketa espezifikoak ondoz ondoko hiru analisi izan behar ditu: lehenik, "ikonografia aurreko azterketa" (garaian eta estiloan kokatzen dena formen arabera, termino deskriptiboetan), bigarrenik, "azterketa" "ikonografiko" (non lanarekin batera datozen elementuak aztertzen diren, bere atributu edo ezaugarri desberdinak, gaia testu bati dagokionean eta elementu figuratiboak funtzio sinbolikoarekin erlazionatuta identifikatuz), eta, azkenik, "azterketa ikonografikoa" (non bere kontzeptua edo ideologia esanahia bere garaiko kultur testuinguruan aztertzen den).

Panofskyk, bere lehen lanetan, Rieglen teoriak ere garatu zituen; nahiz eta denborarekin, ikonografiaz arduratu zen eta bereziki antzinate klasikoko gaien Erdi Arora eta Pizkundera transmititzeaz. Alde horretatik, bere interesak bat zetozen Warburgenekin (familia aberats bateko semea), Hanburgon liburutegi ikusgarri bat osatu zuena eta geroko arte eta kulturan tradizio klasikoaren jarraipenean espezializatu zena. Saxl-en babespean, liburutegi hori Hanburgoko Unibertsitateari lotutako ikerketa institutu bihurtu zen, non Panofskyk irakasten zuen.

Warburg 1929an hil zen, eta, 1930eko hamarkadan, Saxl eta Panofsky, biak juduak, erbesteratzera behartu zituzten. Saxl Londresen finkatu zen Warburg Liburutegia berarekin eramanez eta "Warburg Institutua sortuz". Panofskyk gauza bera egin zuen Princetonen, "Institute for Advanced Study"n. Haiek, eta baita garai horretan mundu akademiko anglo-saxoira etorritako alemaniar arte-historialari ugariek ere, berebiziko eragina izan zuten horretan, artearen historia ikasketa-eremu legitimo gisa ezarriz. Zehazki, Panofskyren metodologiak AEBko artearen historiaren ibilbidea zehaztu zuen gutxienez belaunaldi batez.

Freud eta psikoanalisia.

Heinrich Wölfflin ez zen artearen azterketan teoria psikologikoak aipatzen zituen intelektual bakarra. Psikoanalisiaren aitak berak, Sigmund Freud-ek, Leonardo da Vinci-ri buruzko liburu bat idatzi zuen, non Leonardoren margolanak erabili zituen artistaren psikea eta sexu-orientazioa aztertzeko. Freudek, bere analisitik, de Vinciren homosexualitatea ondorioztatu zuen.

Psikoanalisia egiteko hil osteko materiala erabiltzea gai polemikoa da arte historialarien artean, batez ere aztertzailearen eta aztertuaren garaiko moral sexuala desberdinak direlako; sarritan, arrazoi horregatik probatzeari uzten ez badio ere. Joera horren egilerik ezagunenetako bat Laurie Schnieder Adams da bere "Art Across Time" eskuliburuarekin, baita beste liburu batzuk ere, hala nola "Artea eta Psikoanalisia".

Jung eta arketipoak.

Carl Jungek arteari ere aplikatu zion teoria psikoanalitikoa. Suitzar psikiatra zen, eragin handiko pentsalaria eta psikologia analitikoa sortu zuena. Psikologiaren ikuspegia "psikean" zentratu zen ametsen, artearen, mitologiaren, erlijioaren eta filosofiaren munduak arakatuz. Bere lan gehienak ekialdeko eta mendebaldeko filosofia, alkimia, astrologia eta literatura eta artearen soziologia aztertzera bideratu zituen. Ekarpen aipagarrienak arketipoaren kontzeptuak, inkontziente kolektiboa eta sinkronizazioaren teoria dira. Jungek uste zuen kasualitate gisa hautemandako esperientzia gehienak ez zirela zori hutsaren ondoriozkoak, baizik eta haien dinamika erabakigarria islatzen zuten gertaera edo zirkunstantzia paraleloen agerpena iradokitzen zutela. Artean, inkontziente kolektiboa eta irudi arketipikoak antzematen zirela argudiatu zuen. Bere ideiak XX. mendeko 40. eta 50. hamarkadetako espresionismo abstraktu amerikarrean zabaldu ziren batez ere. Bere lanak ametsetatik eta inkontzientetik irudiak ateratzeko kontzeptu surrealista inspiratu zuen.

Jungek oreka eta harmoniaren garrantzia azpimarratu zuen. Beldur zen gizaki modernoak zientzian eta logikan gehiegi fidatzen ari zirela, espiritualtasuna eta eremu inkontzientearen balioespena integratzean onura zezaketenean. Haren lanak arte historialarien lan analitikoan eragina ez ezik, artisten lanaren osagai ere bihurtu zen. Jackson Pollock-ek, adibidez, marrazki-sail famatu bat sortu zuen bere saio psikoanalitikoekin laguntzeko, Joseph L. Henderson psikoanalista jungtarrarekin. Hendersonek, marrazkiak, Pollockekin egindako saioei eskainitako lan batean argitaratu zituen gero, marrazkiak tresna terapeutiko gisa duen ahalmen handia erakutsiz.

Pollock eta Lacan.

Psikoanalisiaren aztarna sakona izan da artearen historian, eta Freud eta Jung baino haratago hedatzen da. Griselda Pollock arte feministaren historialari ezagunak, adibidez, psikoanalisitik ateratzen ditu, bai arte garaikidearen irakurketa, bai arte modernoaren berrirakurketa ere. Frantziako bere psikoanalisi feministaren aplikazioak, batez ere Julia Kristeva eta Bracha L. Ettingerren lanetan oinarrituta; Rosalind Krauss-ek egindako Jacques Lacan eta Jean-François Lyotard-en lanaren aplikazioak, edo Catherine de Zegher-en artearen berrirakurketa "sendagarriak" gizon eta emakumeen ikuskera berria eratu dute artearen historian.

Marx eta ideologia.

XX. mendearen erdialdean, arte historialariek historia sozialaren ikuspegi kritikoan parte hartu zuten. Beren helburua arteak gizarteko botere egiturekin nola elkar eragiten duen erakustea zen. Erabili zuten metodologietako bat marxismoa izan zen, materialismo historikoaren alderdian. Artearen historia "marxista" artea nola lotzen den gizarte-klase zehatzekin erakusten saiatu zen, nola irudiek ekonomia munduari buruzko informazioa duten eta nola erabil daitezkeen ideologikoki "status quo"-a "naturala" bezala azal dadin.

Greenberg.

Artearen historialari marxista nabarmenetako bat Clement Greenberg (1909-1994) izan zen, 1930eko hamarkadaren amaieran bere "Avant-garde and Kitsch" saiakera ezagutarazi zuena, non abangoardia masa-kontsumo gizartearekin gertatzen den "gustuaren" gainbeheraren aurkako "estandard" estetikoaren defendatzaile gisa sortu zela proposatzen zuen, eta "kitsch"-a "artearen" kontrako gisa definitzen du. Geroago, abangoardia eta modernismoa propaganda kapitalistak sortutako kultura berdintzeari aurre egiteko baliabideak zirela proposatu zuen Greenbergek; "kitsch" hitza alemaniarra kontsumismoa deskribatzeko bereganatu zuen, nahiz eta terminoaren konnotazio negatiboak aldatu diren ordutik, kultura kapitalistak berrerabili edo birziklatzen dituen materialen nozio baiezkoagoa adieraziz. Geroagoko lanetan, Greenbergek arte modernoaren propietate formalak aztertu zituen.

Schapiro, Hauser eta Clark..

Meyer Schapiro (1904-1996) XX. mendearen erdialdeko arte historialari marxistarik eragingarrienetako bat da. Garai eta gai askori buruz idatzi bazuen ere, Berant Erdi Aroko eta Lehen Pizkunde garaiko eskulturari buruzko iruzkinengatik da gogoratua, non kapitalismoaren gorakadaren eta feudalismoaren gainbeheraren (feudalismotik kapitalismorako trantsizioa) frogak ikusten dituen.

Arnold Hauserrek (1892-1978) mendebaldeko artearen historia marxistaren lehen eskuliburua idatzi zuen: "The Social History of Art", non, garai artistiko bakoitzean, klase kontzientzia nola islatzen den erakusten saiatzen den. Bere lanak polemika gogorrak sortu zituen 1950eko hamarkadan, batez ere aro osoetara aplikatutako orokortzeengatik; beraren kontrakoek "marxismo arrunta" deitzen diote estrategia horri.

TJ Clark-ek (1943), ikuspegi marxistatik, halako orokortzeak gainditzea proposatzen du, hainbat artista inpresionista eta errealistaren historia "marxistekin" adibideak emanez, Gustave Courbet edo Édouard Maneten kasu. Bere lanek artea sortzen den giro politiko eta ekonomikoari erreparatzen diote.

Antal.

Frigyes Antal hungariarrak (1887-1954) "Florentziako pintura eta bere ingurune soziala", 1948, Aby Warburgen metodologia ikuspegi marxistatik aplikatu zuen. Wölfflinen eta Max Dvoraken dizipulua, Georg Lukács filosofoa, Karl Mannheim soziologoa eta Arnold Hauser eta Johannes Wilde arte historialariak barne hartzen zituen talde intelektual batean ("Sonntagskreis") parte hartu zuen. 1919ko Hungariako iraultza komunistan arte-bildumen "sozializazioa" zuzendu ondoren, Alemaniara joan zen, eta, gero, Ingalaterrara, non Anthony Bluntekin harremanetan jarri zen.

Francastel eta Annales Eskola.

Pierre Francastelek (1900-1970) "artearen soziologia" garatu zuen Frantziako "Annales Eskolaren" metodologia historiografikotik hurbil.

Ikus, gainera: «Fernand Braudel»

Argan eta "artearen heriotza".

Giulio Carlo Argan (1909-1992) irakasle italiarra, bere ibilbide profesionala faxismopean hasi zuena (Andrea Palladio, Sebastiano Serlio, Erdi Aroko arkitektura eta irakaskuntzan oso erabilia den artearen historiako eskuliburua), Bigarren Mundu Gerraren ostean, Ezker italiarraren erreferentzia bihurtu zen gai estetikoetan, "arte modernoaren" defentsagatik nabarmenduz ("Henry Moore", 1948; "Walter Gropius e la Bauhaus", 1951; "La scultura di Picasso" 1953; Pier Luigi Nervi, 1955) eta aurreko garaiei buruzko gogoeta berrituagatik metodo ikonologikoaren aplikazio oso pertsonalez (Brunelleschi, 1955; Fra' Angelico, 1955; Botticelli, 1957; Borromini, 1952; "L'architettura barocca in Italia", 1957; "L'Europa delle capitali", 1964), neoklasizismoaren birbalorizazioa barne (Canova). Ikuspegi marxistatik, lanak ekoitzitako materiaren garapen gisa hartzen du artea (edozein arokoa). "Modernitatearen" garapenaren eta agortzearen ondoren irekitzen den fase historia ondokoan (gero "postmodernitatea" deitua) egungo kultura «artearen heriotza» gisa ulertzen du.

Artisautza teknologia industria teknologiak ordezkatu du. Lehen arteak "misio zuzentzailea" badu bere ereduak industriari eskaintzeko, gaur egun industria da artearen ereduak eskaintzen dituena. Artisautzaren garaiko artea eta gizarte teokratikoa naturan oinarritzen bazen (edo jainkotasunean), egungo arteak bizitzari eta gizarte-jarduerari egiten dio erreferentzia subjektua eta objektua bereizi gabe. Patua, jada, ez dago Jainkoaren mendean, dinamika produktibo eta sozialen mende baizik. "Heriotza arriskuan dagoen" artearentzat proposatzen duen irteera edo irtenbidea amaitu gabeko zerbait bezala ulertzea da, baizik eta proiektu edo ekintza eredu bezala (praxi), hirigintzaren ereduan adierazia.

Nochlin eta feminismoa.

Linda Nochlinen (1931-) "Why have there been no great women artists"? (Zergatik ez dira izan emakume artista handirik?) saiakerak eragin handiz inauguratu zuen artearen historia feminista XX. mendeko 70. hamarkadan, eta emakume artistei buruz gehien irakurtzen denetakoa izaten jarraitzen du. Bertan, marko feminista kritiko bat aplikatzen du emakumea, arte hezkuntzatik, sistematikoki baztertzen dela erakusteko. Griselda Pollock artearen beste historialari feminista nabarmena da, zeinaren teoria psikoanalitikoaren erabilera dagokion atalean deskribatu baita.

Barthes eta semiotika.

Esanahia identifikatu nahi duen ikonografiaren aurrean, semiotika esanahia sortzeko moduaz arduratzen da. Konnotaziozko adiera eta adieraziak, Roland Barthesen (1915-1980) esanetan, ezinbestekoak dira azterketa hori egiteko. Edozein artelanen interpretazioa esanahi denotatiboa (denotazioa, zeinu bisual baten aitorpena) eta esanahi konnotatiboa (konnotazioa, aitorpenarekin batera datozen berehalako kultur asoziazioak) identifikatzearen araberakoa da. Arte semiotikoaren historialariaren kezka nagusia konnotazio esanahian "nabigatzeko" eta interpretatzeko bideak aurkitzea da.

Artearen historia semiotikoak objektu estetiko baten esanahi kodetua edo kodetuak aurkitu nahi ditu kontzientzia kolektibo batekin duen lotura aztertuz. Arte historialariak, normalean, ez dira semiotikoaren adar jakin batekoak izan, baina horien guztien bertsio eklektikoa eraiki ohi dute, beren tresna analitikoetan txertatzen dutena. Esaterako, Meyer Schapirok (dagoeneko marxismoaren atalean jasoa) Ferdinand de Saussureren esanahi diferentziala erabiltzen du sistema baten barruan egongo liratekeen zeinuak "irakur" ahaleginean. Schapiroren ustez, frontaltasunaren esanahia testuinguru piktoriko konkretu batean ulertzeko, bereizi behar da: edo haiekin erlazionatuta ikusi, aukera alternatiboak, hau da, profila edo hiru laurdeneko posea. Schapirok metodo hori Charles Sanders Peirceren (1839-1914) lanarekin uztartzen zuen, zeinaren "objektua", "zeinua" eta "interpretazioa" bere planteamendurako egitura ematen baitzuen. Alex Potts-ek Peirceren kontzeptuak irudikapen bisualean aplikatzen direla frogatzen du "Mona Lisarekin" erlazionatuta aztertuz, koadro hori bere materialtasunetik haratago den zerbait bezala ikusiz zeinu batekin identifikatzeko. Orduan, berez, kanpoko objektu bati erreferentzia egiten diola aitortzen da, emakume bati (Mona Lisa). Irudiak ez omen du erlijio esanahirik adierazten, eta, beraz, erretratu bat dela suposa daiteke. Interpretazio horrek interpretazio posible kate batera darama: nor izan zen Leonardo da Vinciren eredua? Zer esangura zuen berarentzat? Edo, agian, emakume guztiak irudikatzen zituen ikono bat ote zen? Interpretazio kate hori edo "mugagabeko semiosi" hori amaigabea da; Arte historialariaren lana da interpretazio posibleei mugak jartzea, baita aukera berriak agerian jartzea ere.

Semiotikak Irudi bat behatzailearen ikuspegitik soilik uler daitekeela dioen teoriaren arabera funtzionatzen du. Artista behatzaileak ordezkatzen du esanahiaren hornitzaile gisa, nahiz eta interpretazio batek balio izaten jarraitzen duen arte objektuaren sortzailearentzat pentsaezina bazen ere. Rosalind E. Kraussek (1941-) "In the Name of Picasso" saiakeran azaldu zuen kontzeptu hori. Artistaren esanahiaren monopolioa salatzen zuen, eta esanahia obra bere testuinguru sozial eta historikotik abstraitu ondoren soilik jazo daitekeela azpimarratu zuen. Hori aintzat hartuz soilik ireki daiteke esanahia beste interpretazio aukera batzuetara, feminismora edo psikoanalisiara, esaterako.

Antolakuntza profesionala.

Estatu Batuetan, artearen historiako erakunderik garrantzitsuena College Art Association da. Urtero, biltzarra antolatzen du, eta "Arte Buletina" eta "Arte Aldizkaria" argitaratzen ditu. Antzeko erakundeak daude munduko beste leku batzuetan, baita espezializatuak ere (arkitektura, Pizkundea...). Erresuma Batuan, Association of Art Historians da erakunde nagusia, eta "Art History" izeneko aldizkaria argitaratzen du. Beste aldizkari anglo-saxoiak "Burlington Magazine" (1904), "Journal of the Warburg and Courtalaud Institute" (ikonografia, 1937), "Architectural Review" (1926) "Apollo" (aldizkaria) (bildumazaletasun eta zaharkinak, 1928); "Chicagoko Arte Institutuaren Boletina", "Art in America" (1913), "Journal of the Society of Architectural Historians" (Illinois, 1942) eta "Journal of Aesthetics and Art Criticism" (Cleveland, 1948).

Europako beste herrialdeetako aldizkari nagusiak hauek dira: Italian, "Paragone Arte" (1950, Roberto Longhi), "Critica d'arte" (orientazio bisibilista hutsa, 1950, L. Venturi eta M. Salmi), "Storia dell'arte" (Giulio Carlo Argan), eta arkitekturari buruzkoak: "Psicon" (ikonologikoa, M. Fagiolo eta E. Battisti) "Controspazio" (P. Portoghesi) eta arkitektura garaikidera mugatuta "Casabella" eta "Domus" (aldizkaria) (orientazio semiologikoa, 1928). Frantzian, "Gazette des Beaux Arts" (1859) eta "Revue de l'art" (1968). Alemanez hitz egiten duten herrialdeetan, Prusiar klasikoa "Jahrbuch der Preussischen Kunstsamlungen" (1880-1943) eta bere kide Vienako "Jarbuch der Kunsthistorische Sammuungen des AH Kaiserhauses" (1883), baita berriagoa den "Mitteilungen des Kunshistorisches Institutes in Florenz" (artean espezializatua, 1957) eta "Bibliographie zur Symbolik Ikonographie und Mytologie" (1968). Aipagarriak dira, halaber, Holandako "Oud Holland" (1884) eta Belgikako "Bulletins de l'Institut Royal du Patrimonie artistique" (1958).

Ikus, gainera: «Arte Ederren Akademia (Frantzia)»

Artearen historiako azterketak Frantzia garaikidean.

Frantzian, artearen historiari buruzko azterketa sistematikoak XIX. mendean hasi ziren Antoine Chrysostome Quatremère de Quincyrekin ("Dictionnaire historique d'architecture", 1832) eta Eugène Viollet-le-Duc arkitekto historizistarekin berarekin ("Diccionnaire d'architecture", 1868), zeinaren irizpideak Erdi Aroko monumentuen berreraikuntza "neogotikoari" buruzkoak errespetuzko zaharberritze batena baino birsorkuntza batenak baitziren, geroko sentsibilitate kontserbazionista tipikoa); baita, beste esparru batzuetan, Jules Quicherat (1814-1882), Marcel Reymond, Séroux d'Agincourt, Jules Labarte, Jules Renouvier eta Louis Dimier (Action française eskuin muturreko erregezaleekin politikan aktiboki parte hartua). Egungo ikuspegitik, XIX. mendeko historiografia frantsesari leporatu ohi zaio "Etnizitatearen" eta "arraza-mitoen" eraikuntza .Hippolyte Taine, Auguste Comteren eraginez, Parisko "École des Beaux-Arts"-eko artearen historiako lehen irakaslea izan zen.

XVIII. mendean Denis Diderot entziklopedistarekin hasitako arte-kritikak XIX. mendean izan zuen bere adierazpen gorena, Charles Baudelairerekin, 1845etik 1858ra bitartean saloietako kritikekin hasi eta "Curiosités exthétiques" eta "L'art romantique" lan zabal gisa argitaratu zituena.

Beren ataletan, XX. mendeko egile handiak jorratu dira, Pierre Francastel eta Roland Barthes bezalakoak.

Artearen historiako azterketak Italia garaikidean.

Adolfo Venturi Erdi Aroko eta arte modernoaren historia irakasten hasi zen Erromako unibertsitatean 1896an. Bere ikasleen artean izan ziren: Pietro Toesca, bere seme Lionello Venturi (faxismoaren aurka egiteagatik katedratik kendu ziotenetako bat eta bere ibilbidea Frantzian eta Estatu Batuetan jarraitu zuena), Roberto Longhi, Anna Maria Brizio, Edoardo Arslan, Geza de Francovich edo Guglielmo Aurini.

Bere atalean hizpide izan den Giulio Carlo Argan, Lionelo Venturiren dizipulua izan zena bere belaunaldiko arte historialari gehienak bezala: Cesare Brandi, Valentino Martinelli, Maurizio Calvesi, Nello Ponente, Enrico Crispolti, Eugenio Battisti, Luigi Grassy, eta abar.

Leonardo Benevolo arkitektoak (1923-) arkitekturaren historiari buruzko tratatu ezagunenetako batzuk argitaratu ditu.

Umberto Eco semiotikaren estetikari eta artearen historiari egindako ekarpena oso garrantzitsua izan da ("Lan irekia, Egitura absentea, Zeinua, Edertasunaren historia, Itsustasunaren historia"), baita "zeinuaren teoria" deitu izan denaren beste garapen batzuk ere (Gillo Dorfles, "El devenir de las artes," 1959; "Sinboloa, komunikazioa eta kontsumoa," 1962; Corrado Maltese, "Semiology of object language"; Renato de Fusco, "Segni, storia progetto dell'architettura, 1973").

Artearen historiako azterketak Espainian.

Espainiako mundu akademikoan, hezkuntza artistikoari lotutako ikasketa teorikoez gain (Erdi Arotik gremio egituraz eta akademikoa XVIII. mendez geroztik Real Academia de Bellas Artes de San Fernandon), artearen historiako ikasketak Filosofia eta Letren fakultateetan edo Historia edo Historia eta Geografia fakultateetan ezarri izan dira, unibertsitate-sail gisa, hasieran espezialitate gisa eta azkenaldiko urteetan gero eta modu orokorragoan unibertsitateko gradu ezberdin gisa.

DICE indizeak ("Difusión y Calidad Editorial de las Revistas Españolas de Humanidades y Ciencias Sociales y Jurídicas") 25 erregistro katalogatzen ditu "Artearen eta Arte Ederren Historia gisa." "Orokorra". Dialnet-ek 245 aldizkari katalogatzen ditu bere "Arte" atalean (horietako batzuk dagoeneko desagertuta daude).

Arte plastikoetan espezializatutako aldizkariak.

Gerra zibilaren aurreko aldi labur batean (1932-1936), Eduardo Westerdahl-ek, Tenerifen, ospe handiko aldizkari bat (Gaceta de Arte) ezartzea lortu zuen nazioartean, abangoardia artistiko eta kulturalarekin lotuta (1935eko Tenerifeko Erakusketa Surrealista).

Espainian, artearen historialari nabarmenak izan dira, besteak beste Pizkundeko eta barrokoko tratatu-idazleak: Diego de Sagredo ("Las Medidas del Romano", 1526, erromatar eta modernoa nahasteko arriskuez ohartarazten duen ordena klasikoei buruzko elkarrizketa) Lan horrek honako egile hauek ere aipatzen ditu: Cristóbal de Villalón ("Antzinakoaren eta egungoaren arteko alderaketa burutsua", 1539); Felipe de Guevara ("Pinturari buruzko iruzkinak", 1560 inguruan idatziak eta 1788ra arte argitaratu gabeak); Pablo de Céspedes ("Pinturari buruzko poema eta Pintura eta eskultura antzinako eta modernoaren konparazioari buruzko diskurtsoa", 1604); José de Sigüenza ("El Escorial monasterioaren fundazioaren historia", 1605); Vicente Carducho ("Pinturaren elkarrizketak", 1633, Espainiako margolari barrokoak biltzen dituen artearen lehen historia); Francisco Pacheco ("Pinturaren artea, bere antzinatasuna eta handitasuna", 1649); Jusepe Martínez ("Pinturaren arte nobleenari buruzko diskurtso praktikoak", XX. mendera arte argitaratu gabeak, Aragoiko pinturaren lehen historiografia biltzen dituena), Antonio Palomino (Vasari espainiarra deitua, "Museo Piktorikoaren eta Eskala Optikoaren eta Espainiako Parnaso Pintoresco" Saridunaren egilea, 1715, Europan oihartzun handia izan zuena).

Neoklasizismoak gustu akademikoaren finkapena suposatu zuen, Antonio Ponz-en ("Viage de España", 1772) eragin handiko lanean adierazia eta Isidoro Bosartek ("Viaje artístico a varios pueblos de España, con el juicio de las obras de las Tres Nobles Artes que en ellos existen," 1804) lanarekin jarraitu zuena, eta Juan Agustín Ceán Bermúdez ("Diccionario de los profesores de las bellas artes en España," 1800, "Sumario de las antigüedades romanas que hay en España, en especial las referentes a las Bellas Artes" 1832), arkitekturari dagokionez Eugenio Llaguno y Amirolak osatu zuena ("Noticias de los Arquitectos y Arquitectura en España", 1829), eta kronologikoki Viñazako Kondearen "Adiciones" (Ceán-en neoklasizismoak baztertu zituen Erdi Aroko artistak aldarrikatzen zituena) jada XIX. mendearen amaieran. Aurretik, historiografia erromantikoa egunkari-jarduera garrantzitsu batean zentratu zen, Federico de Madrazo margolariarekin hasi zena, "El Artista"ren zuzendari artistikoa, zeinaren literatura zatia Eugenio de Ochoak zuzendu baitzuen, aldizkari iragankorra (1835-1836) eta XIX. mendean zehar jarraipena izan zuen beste batzuengatik ("Semanario Pintoresco Español", "El Museo Universal", "La Ilustración Española y Americana", "El Arte en España" y "La Revista de Bellas Artes") hainbat autoreren artikulu historiografikoei eta euskarri bisualei tartea emateko funtzioa betetzen zuena: artelanen erreprodukzioak, batzuetan serie gisa bereizita argitaratzen zirenak (Valentín Cardereraren "Iconografía española", 1855 eta 1864, eta Jenaro Pérez Villaamilen "España artística y monumental" Patricio de la Escosura-ren testuekin).

XX. mendearen lehen herenean, Espainiako zientzia eta letren zilar aroan, Espainiako arte historialariek belaunaldiz belaunaldi bat datoz 98ko , 1914ko eta 1927ko belaunaldia deritzonaren kezkekin: Manuel Bartolomé Cossío (krausisten artean Institución Libre de Enseñanza-ren berrikuntza pedagogikoari ekin ziotenetako bat, El Greco-ri buruzko oinarrizko ikerketa argitaratu zuen, 1908), Elías Tormo (artearen historiako lehen irakaslea 1911tik), José Pijoán ("Summa Artis", 1927), Joaquín Folch y Torres, Manuel Gómez-Moreno, Francisco Javier Sánchez Cantón, Marqués de Lozoya, Enrique Lafuente Ferrari, Diego Angulo Íñiguez, eta abar. Espainiako Altxamendu Faxistaren ostean (1939), arte historialarien belaunaldi berrien jarduera garatu zen: Fernando Chueca Goitia, Juan Antonio Gaya Nuño, Federico Sopeña, José Manuel Pita Andrade, Alfonso E. Pérez Sánchez, Valeriano Bozal, Fernando Marías Franco, Isidro Bango. Torviso, Fernando Checa Cremades, eta abar.

Bereziki, arkeologiaren alorrak XVI. mendetik aurrera arkeologo ospetsu askoren interesa piztu du, Ambrosio de Moralesek Complutum-Alcalá de Henares (1568) buruzko eta "Las Antigüedades de las ciudades de España" (1575) ikerketekin, baina sistematikoa bihurtu zen XVIII. mendetik aurrera: Roque Joaquín de Alcubierre (Ponpeian), Antonio Tavira Almazán (Segobrigan), Enrique Flórez, Tomás Andrés de Gusseme, José Luis González de Velasco, José Ortiz y Sanz, eta abar, eta, bereziki, XIX. mendean: Rogelio Inchaurrandieta y Páez, Gabriel Llabrés, Juan de Dios de la Rada, Juan Ramis, Rafael Mitjana, Basilio Sebastián Castellanos de Losada, José Pla, Eduardo Saavedra, Buenaventura Hernández-Sanahuja, José Amador de los Ríos , Juan Vilanova, Siret anaiak -Luis Siret eta Enrique Siret, eta abar , eta XX. mndean: Martín Almagro Basch, Antonio García y Bellido, Antonio Blanco Freijeiro, eta abar. Paleolitoko artearen hausnarketa eztabaidagarria Artearen Historiarako oinarrizko gaia izan zen, eta Espainiatik sortu zen, Marcelino Sanz de Sautuolaren lanak Altamirako kobazuloetan hedatzearekin batera.

Espainiar historialarien lana Espainiako artearen azterketara mugatu ez den modu berean, oso ohikoa izan da atzerriko hispanistak bere aparteko aberastasunaz interesatzea, beste diziplina historiografiko batzuetan bezala (Emil Hübner —Erromatar inskripzioak—; George Edward Bonsor Saint Martin —Carmona, Los Alcores, Baelo Claudia—; Hugo Obermaier —labar-pinturak—; Adolf Schulten —Tartessos—). Oraingoen artean, Jonathan Brown aipa daiteke, azkenaldian Manuela Menarekin "El Colossus"en egiletzari buruzko eztabaidan protagonista izan dena, Espainiako artearen historiografiaren bizitasunaren eta etengabeko zalantzan jartzeko seinale. Oinarrizko presentzia Hispanic Society-arena izan da (bere aldizkaria ere argitaratzen duena: "Notes of the Hispanic Society", 1941etik).

Espainiar bizitza artistikoa, bere dimentsio sortzailean ez ezik, ikuspegi historikoarekin hausnartzeko eta aztertzeko orduan ere, oso aktiboa eta geografikoki deszentralizatua da maila guztietan: museoak, arte garai eta genero guztiak kontserbatzeko eta aztertzeko ezinbestekoa dena, eta arte garaikidearena, bere sustapenerako, kritikarako eta azterketarako bizitasun handiarekin azoka komertzialen bidez (ARCO) eta era guztietako programen bidez, publikoak izan (esaterako, historikoa, bekak dituzten margolarien presentziaren jarraipena ahalbidetzen duena Erromako Espainiako Akademian 1873tik), eta egungo arte zentroak —Reina Sofía, IVAM, eta abar—) edo pribatuak, eta horien artean, bai merkataritza-galeriak ere ekimen pribatuaren ondorioz, bai enpresa talde handien kultur fundazioen ekimenaren ondorioz (MAPFRE Fundazioa, Caixaforum, BBVA Fundazioa); horien artean Juan March Fundazioa (1955) nabarmentzen da bere ibilbide luzeagatik. Fundazioak ez dira arte modernora mugatzen, hala nola Carlos de Amberes Fundazio historikoa bezala (1594, 1992an berritua); Thyssen Fundazioa (bildumatzaile eta erakusketa irizpide zabalekin); Santa María la Real Fundazioa (Palentziako erromanikoan zentratua eta Peridis arkitekto eta marrazkilariaren eskutik zuzendua) edo «Las Edades del Hombre» Fundazioa (Gaztela eta Leongo elizbarrutietakoa, zeinak aldi baterako erakusketak egiten dituen irizpide erlijioso eta artistiko tematikoko eraikin enblematikoetan).


Roye-sur-Matz

Roye-sur-Matz Frantziako udalerria da, Oise departamenduan dagoena, Frantzia Garaia eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Roye-sur-Matz udalerrian erroldatutako biztanleak 423 ziren. Familiak 166 ziren, horien artean 46 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 25 bakarrik bizi ziren emakumeak), 33 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 79 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 190 etxebizitza zeuden, 162 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 13 bigarren erresidentzia ziren eta 15 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 189etxeak ziren. 162 etxebizitza nagusietatik 141 bere jabearen bizilekua ziren, 19 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 3 etxek bi zituzten, 28 etxek hiru zituzten, 42 etxek lau zituzten eta 87 etxek bost zituzten. 129 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 69 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 75 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 256 ziren, horien artean 196 aktiboak ziren eta 60 inaktiboak ziren. 196 pertsona aktiboetatik 169 lanean zeuden (99 gizon eta 70 emakume) eta 25 langabezian zeuden (13 gizon eta 12 emakume). 60 pertsona inaktiboetatik 16 erretiraturik zeuden, 16 ikasten zeuden eta 28 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Roye-sur-Matz udalerrian 169 unitate fiskal zeuden, 439,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.690 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 13 komertzioetatik, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 3 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 igeltseroak ziren eta 1 zurgina.

2000. urtean Roye-sur-Matz udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Ressons-sur-Matz

La Neuville-sur-Ressons (1,4 km)

Ricquebourg (2,1 km)

Marquéglise (3,0 km)

Margny-sur-Matz (3,2 km)

Mareuil-la-Motte (3,3 km)


Larak

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau erromatar jainkoei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Lar»."

Larak (latinez: "larēs"

, ˈɫa.reːs ahoskatua, singularrez "lar") erromatar mitologiako jainkoak dira, zalantzarik gabe etruriar jatorrikoak, bidegurutzeak eta etxe-esparruak zaintzeaz arduratzen direnak.

Jaiotza.

Lara naiadearen eta eta Merkurio jainkoaren semeak ziren . Lara Lazioko ninfa zen, Ovidioren arabera Lala, "berritsua". Jupiterrek Iuturna bere ahizpa maite zuen, baina honek era guztietara ekiditen zuen. Jainkoak ninfa guztiak bildu zituen eta laguntza eskatu zien; euren ahizpa eutsi behar zuten eta uretara jauzi egitea eragotzi behar zioten. Denek onespena ematen dute, baina Larak bazterrik bazter zabaltzen ditu Jupiterren nahiak, Iuturna jakitun da eta Junori berari kontatzen dio. Jupiterrek, haserre, mihia mozten dio Larari eta Merkuriori ematen dio ninfa Infernuetara eraman dezan. Bidean, Merkuriok bortxatzen du eta bi seme biki jaiotzen dira, jainko Lareak. Kondaira honetan Ovidiok Merkurioren semetzat aurkezten ditu, honek Larek Merkurio-Hermesen, bidegurutzeen eta oparotasunaren jainkoaren, antzeko funtzioak dituztela besterik ez du esan nahi.

Halaber, "Lar Familiaris" (familien babeslea) Servio Tulio erregearen aita zela esaten zen. Egun batez, Tarkinioren emazte Tanakilen esklabu bat sutondoan zegoela, errauts-falo bat altxatu zitzaion. Honek esklabuarekin bat egin ondoren, geroago Servio erregea izango zena jaio zen.

Jatorria.

Erroma Arkaikoko auzo etruskoek etxeko, arbasoen edo familiako gurtzak egiten ziizkieten beren Larei, ondorengo erromatarrek eskainitakoen oso antzekoak. Badirudi "lar", "lars" edo "larth" erro etruskotik eratorria dela, "jauna" esan nahi duena. Antzinako idazle greko eta erromatarrek «heroiak» eta «daimonak» eskaintzen dituzte «"Lares"» -ren itzulpen gisa; Plauto lehen antzerkigile erromatarrak (circa K.a. 254-184) "Lar Familiaris" esaten dio familia baten izenean altxorraren zaindariari, Menandro antzerkigile greziarrak "heroon" esaten duenaren (antzinako heroiaren santutegi gisa) baliokidetzat.

Iruditeria.

Ez dira gorde Errepublika Berantiar garaia baino lehenagoko irudi fisikoak, baina erreferentzia literarioek (lehen aipatutako Plautoren Lar singularrak, adibidez) iradokitzen dute lar bakar bati, eta batzuetan askoz gehiagori, kultua eskain dakiokeela; "Lares Grundules" ilunen kasuan, agian 30. Inperioaren hasierarako, jainkotasun parekatu bihurtu ziren, segur aski erlijio grekoaren eraginez – bereziki, Kastor eta Polux Dioskuro biki heroiak –. Hortik Erromako Romulo eta Remo bikien ikonografia. Lareak bi gizonezko txiki, gazte eta bizi gisa irudikatzen dira, zakur larruz egindako tunika labur, landatar eta hertsiekin jantzita, Plutarkoren arabera. Dantzarien jarrera hartzen dute, hanka baten gainean oin-puntetan edo oreka arinean. Beso batek adar bat altxatzen du edateko ("riton") goran, topa edo libazio bat eskaintzen bezala; besteak, berriz, libazio-plater ez oso sakon bat darama ("patera"). Garai bereko "lares Compitalicii"-en santutegietan mota bereko irudiak ageri dira. Santutegiek bikoteka dauden larez margotutako irudiak ispilu-jarreretan erakusten dituzte, erdiko irudi baten ezkerraldean eta eskuinaldean, antzinako jeinu gisa ulertzen dena.

Bilakaera historikoa.

Lareen gurtza desagertu egin den arren, oraindik badira zenbait aztarna itxuraz kristauak diren ohitura edo tradizio batzuetan.

Kristautasuna jazarria eta heriotzarekin zigortua izan zen bitartean, honen eta mundu paganoaren artean bereizketa argia egon zen. Milango Ediktuarekin, Konstantino I.ak 313an aldarrikatua, kristautasuna legezko erlijioen artean onartu zen, paganismoarekiko eta beste modu batzuekiko ikuspegi tolerantearekin. Baina, Teodosio I.a Handiaren ondoren, antzinako erlijioaren aurkako eraso ireki bat hasi zen, oraindik ere herrian oso errotua zegoen arren. Erlijio ofizial bakarra izatera beharturik, jende askok bere aurreko praktikekin jarraitu zuen, baina "kristau" kutsua emanez. Horrela, lararioak sarrerako atetik gertu mantendu zen, baina Jesusen, santu baten edo Ama Birjinaren irudi bat zuen. Hiriko lareak zaindari santuek ordezkatu zituzten, lar pertsonala edo jeinua Aingeru Guardakoarengatik aldatu ziren, eta horrela. Elkarren artean harremanetan jrtzen direnean edo kultura batek bestea ordezkatzen duenean, bi kulturak elkarri nola eragiten dioten erakusten duen adibide interesgarria da.


Bathylagus euryops

Bathylagus euryops "Bathylagus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bathylagidae familian.


Alde Zaharra (Portugalete)

Alde Zaharra Portugalete hiriko (Bizkaia) erdigunea da. Alde Zaharrak hiru kale nagusi ditu:

Ondarea.

Auzoak oraindino lur-zatiketa gotikoa mantentzen du, nahiz eta gaur egungo eraikin gehienak XIX. eta XX. mendeetakoak izan.

Auzoak dituen eraikin nagusiak hauek dira:

Jaiak eta ospakizunak.

Auzoko jai nagusiak honakoak dira:


La Hermidako haizpitartea

La Hermidako haizpitartea (gaztelaniaz: "desfiladero de La Hermida"

) Deva ibaiaren ibilguak eratutako 21 kilometroko luzerako arroila estu bat da, kareharrizko horma handiak dituena, horietakoren batzuk 600 metro baino gehiagoko altuera dutenak.

Kantabriako mendebaldeko zatian dago, Lamasón, Cillorigo de Liébana, Peñarrubia, Tresviso eta Asturiaseko muga artean. Kantauri Itsasotik Kantabriako Liébana eskualderako sarrera korridore bakarra da, bertatik N-621 errepide estua igarotzen baita. Bere izena Peñarrubia udalerriko auzo edo herrietako bat den La Hermidagatik jasotzen du, zeharkatzen duen kantabriar tokia.


Kalderoi (musika)

Kalderoi konpasaren mugimenduaren etena adierazten duen zeinua da; etena bera. Kalderoia nota, akorde edo etenen gainean edo azpian jartzen da, eta haien iraupena erabakitzea musikarien esku geratzen dela adierazten du.


Walter Huston

Walter Thomas Huston (York County, Ontario, 1883ko apirilaren 5a - Hollywood, Kalifornia, 1950eko apirilaren 7a) Kanadan jaiotako aktorea izan zen, John Huston zuzendariaren aita eta Anjelica Hustonen aktorearen aitona.

Antzerkian hasi zen lanean (1924), eta handik gutxira Hollywoodera joan zen. 1929an aurreneko lan garrantzitsua egin zuen ("The Virginian", Gary Cooperen ondoan). Hurrengo urteetan antzerkian zein zineman aritu zen, eta bere garaiko aktore bikainetako bat izan zen. Oscar saria jaso zuen 1948an, gizonezko bigarren aktore onenarena hain zuzen: semeak zuzendutako filmean aritu zen hartan ("The Treasure of the Sierra Madre").


Ranschbach

Ranschbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Schwenningen (Sigmaringen)

Schwenningen (Sigmaringen) Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


D linea (Bordeleko tranbia)

<templatestyles src="Routemap/styles.css"/>

Bordeleko tranbiaren D linea sarean aurreikustako lau lineetako bat da. Carle Vernet eta Cantinolle geltokiak lotzen du, Bordeleko erdigunetik igaroz duen iparmendebalde-hegoalde ardatza osatzen du.

2019ko abenduaren 14an inauguratu zen Carle Vernet eta Mairie du Bouscat geltokien artean, linea Bordelen eraikitzen laugarrena izan zen.

Aurreikuspenen arabera, lau geltoki sortuko dira 2022an Sent Medard de Jalasera iritsi arte.


Semeno Indartsua

Semeno Indartsua (#BIRZUZENDU 745 -#BIRZUZENDU 805) baskoien buruzagi militarra izan zen, Deierri inguruan bizi zena.

Biografia.

Beranduagoko kronika arabiarretan Mothmin el-Akra edo Maximino Gartzeiz Argakoa izenez ageri da, eta Malduthun al-Atlal edo Baldowin Atalariko nagusi den lurraldearen ondoan zegoen Deioko gazteluaren tenente zela diote bertan. Biek Abd ar Rahman I.a borrokatu zutela ere ageri da, Karlomagnoren espedizioaren ondorengo 779. urteko razzian.

Kronika franko faltsuek errege frankoek Zaragozara bidean Ebroko goi-lurretan egindako kanpainaren berri ematen dute — zehazki, bere atzeguardia babesteko Iruñeko gotorlekuaren setioa eta hartzea —. Kanpaina horretan bahituak atzeman omen zituen, horien artean Semenoren balizko anaia bat zegoela: Fortun izeneko buruzagia.

Iturri batzuek bi seme-alaba izan zituela diote (beste iturri batzuek bilobatzat edo birbilobatzat aipatzen dituzte): Eneko eta Gartzia Semenoitz. Beste teoria batek Gartzia Semenoitzen benetako izena Gartzia Enekoitz izan zela proposatzen du (ez da Eneko Arista erregearen semea Gartzia Enekoitz erregearekin nahastu behar). Haren aita Eneko Semenoitz zen, eta hura ere Gartzia Semenoitzen anaiarekin nahastu zen. Iturri batzuek Semeno dinastiaren abiarazletzat aipatzen dute, nahiz eta Eneko Arista erregearen dinastiaren jatorria baino lehenagoko garai batean bizi izan zen. Beste autore batzuek bi dinastien arbaso komun posibletzat jotzen dute.


Trescléoux

Trescléoux (frantsesez eta ofizialki: "Trescléoux

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Alpe Garaiak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Trescléoux udalerrian erroldatutako biztanleak 315 ziren. Familiak 129 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 53 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 36 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 222 etxebizitza zeuden, 135 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 75 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 191 etxeak ziren eta 24 apartamentuak ziren. 135 etxebizitza nagusietatik 103 bere jabearen bizilekua ziren, 21 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 7 etxek bi zituzten, 21 etxek hiru zituzten, 46 etxek lau zituzten eta 60 etxek bost zituzten. 94 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 73 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 54 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 185 ziren, horien artean 131 aktiboak ziren eta 54 inaktiboak ziren. 131 pertsona aktiboetatik 115 lanean zeuden (71 gizon eta 44 emakume) eta 16 langabezian zeuden (8 gizon eta 8 emakume). 54 pertsona inaktiboetatik 26 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Trescléoux udalerrian 139 unitate fiskal zeuden, 297 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.547 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 6 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen eta 1 zurgina.

2000. urtean Trescléoux udalerrian 17 nekazaritza-ustiategi zeuden, 510 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Trescléoux

Méreuil (4,0 km)

Lagrand (4,0 km)

Montrond (4,1 km)

Chanousse (4,2 km)

Orpierre (4,7 km)

Eyguians (5,1 km)

Nossage-et-Bénévent (5,6 km)

Saléon (5,6 km)

Saint-Genis (5,7 km)


Heliobolus

Heliobolus Lacertidae familiaren barruan sailkatutako narrasti genero bat da. Saharaz hegoaldeko Afrikan bizi dira.


Labastide-Marnhac

Labastide-Marnhac (frantsesez eta ofizialki: "Labastide-Marnhac

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Lot departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Labastide-Marnhac udalerrian erroldatutako biztanleak 994 ziren. Familiak 376 ziren, horien artean 67 pertsona bakarrekoak ziren (21 bakarrik bizi ziren gizonak eta 46 bakarrik bizi ziren emakumeak), 110 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 181 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 18 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 442 etxebizitza zeuden, 379 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 34 hutsik zeuden. 435 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 379 etxebizitza nagusietatik 335 bere jabearen bizilekua ziren, 34 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 9 etxek bi gela zituzten, 27 etxek hiru zituzten, 121 etxek lau zituzten eta 223 etxek bost zituzten. 298 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 97 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 267 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 683 ziren, horien artean 515 aktiboak ziren eta 168 inaktiboak ziren. 515 pertsona aktiboetatik 472 lanean zeuden (249 gizon eta 223 emakume) eta 42 langabezian zeuden (14 gizon eta 28 emakume). 168 pertsona inaktiboetatik 78 erretiraturik zeuden, 52 ikasten zeuden eta 38 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Labastide-Marnhac udalerrian 422 unitate fiskal zeuden, 1.172,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 18.818 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 31 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 3 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 9 eraikuntza enpresak ziren, 3 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 1 higiezinen enpresa zen, 6 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 11 zerbitzu publikoetatik, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak ziren, 1 ibilgailuen alokairu bulegoa, 2 igeltseroak, 2 margolariak, 1 iturgina, 1 argiketaria eta 1 higiezinen agentzia.

2000. urtean Labastide-Marnhac udalerrian 35 nekazaritza-ustiategi zeuden, 624 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Labastide-Marnhac

Lhospitalet (3,1 km)

Le Montat (4,0 km)

Pern (6,5 km)

Villesèque (6,7 km)

Trespoux-Rassiels (6,8 km)

Cézac (7,1 km)

Cahors (7,1 km)


Karpa (arraina)

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau arrainari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Karpa»."

Karpa ur gezako zenbait arrain espezieen izen arrunta da, Cyprinidae familiakoak. Europan eta Asian bizi dira eta jateko onak dira.


Cryptosporidium

Cryptosporidium protozooen genero bat da, gizakiaren heste-traktua kolonizatzen duena patologia gastrointestinalak sortuz (kriptosporidiosia izanik ohikoena). Gaitza protozoo honetaz kutsatutako ur edo janariak hartzean harrapatzen da.

"Cryptosporidium parvum" da kriptosporidiosien kasuen atzean egon ohi den protozoo patogenoa. Genero honetako espezie honek eta beste espezie batzuek beste ugaztun batzuk ere infektatzen dituzte.

Cryptosporidium generoko protozooek ugalketa sexuala eta asexuala txandakatzen dute gizakiaren heste meharreko mukosan . Patogenoaren ookisten bidez harrapatzen da kriptosporidiosia, giza zein animalia infektatuen gorozkiek ura edo janariak kutsatzen dituztenean. Ookisteak esporaren antzeko formak dira eta denbora luze iraun dezakete aske, ostalariarengandik kanpo eta ostalari berri bat infektatzeko prest.

Mikrobio hauek ez dira prozedura klasikoekin ondo tindatzen, eta behaketa mikroskopikoa ona izan dadin tindaketa berezia aplikatu behar da, azido-alkohol erresistente aldatua (Ziehl-Neelsen tindaketaren moldaketa bat).

Kriptosporidiosia ez da gaiz larria pertsona osasutsuengan, baina immunogutxituengan eta bereziki HIESa dutenengan konplikazio latzak dakartza, heriotza barne. 1993an Milwaukee hirian (Wisconsin, AEB) inoiz izan den kriptosporidiosiaren izurriterik handiena gertatu zen, 400.000 pertsona inguruk edateko uraren bidez Cryptosporidium patogenoa hartu zutenean . Protozoo hauek kloroarekiko erresistentzia handia dutenez, ohiko ur arazketak ez zuen patogenoa deuseztatu, eta hiriaren ur-hornidura kutsatu egin zen. Harrezkero, araztegietan kloroaz gain Cryptosporidium akabatzen duten beste prozedura batzuk erabiltzen dira: iragazketa, ozonoa, erradiazio ultramorea...


Paimpol

Paimpol (bretainieraz "Pempoull") Bretainiako ipar-mendebaldean dagoen Bro Sant Brieg eskualde historikoan kokatzen den udalerria da. Frantziako Côtes-d'Armor departamenduan dago. Turismo gune oso ospetsua da, bertako portua eta hondartzak erakargune garrantzitsuak dira, bereziki udako hilabeteetan.


Cebek

Cebek edo "Bizkaiko Enpresarien Konfederazioa" Bizkaiko enpresaburuen elkartea da. Elkarteko kide diren enpresetako zuzendaritzen ordezkari eta bozeramailea da, administrazioen, sindikatuen eta iritzi publikoaren aurrean. Bizkaiko 5.500 enpresa baino gehiago biltzen ditu, zuzenean edota sektorekako federazioen bidez. Alor guztiak daude ordezkatuta Cebeken barruan. 1898an sortu zen, Bizkaiko Zentro Industriala jaio zenean, eta Espainiako estatuan patronalaren defentsarako sortu zen lehen elkartetzat jotzen da.

1984an Bizkaiko Zentro Industriala eta Enpresaburuen Konfederazio Nagusia batu egin ziren, Bizkaiko Merkataritza eta Industria Zentroa sortzeko (CIMV). 1999an, CIMVk Cebek izena hartu zuen. Adegirekin (Gipuzkoako Enpresaburuen Elkartea) eta SEArekin (Arabako Enpresaburuen Elkartea) batera, Confebask (Euskal Autonomia Erkidegoko enpresaburuen elkartea) sortu zuen 1983an. CEOEn (Espainiako Enpresa Erakundeen Konfederazioa) ordezkaritza du, baita CEPYMEn (Enpresa Txiki eta Ertainen Konfederazioa) eta CECn (Espainiako Merkataritza Konfederazioa) ere. BEAZ sozietate anonimoan (Bizkaiko Enpresa eta Berrikuntza Zentroa) eta Elkargin (Elkarrekiko Garantia Elkartea) partaidetza ere badu, besteak beste.


Breaking the Silence

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

Breaking The Silence (hebreeraz: שוברים שתיקה

, "Shovrim Shtika"; euskaraz: «Isiltasuna apurtuz»

) Israelgo Gobernuz kanpoko erakundea (GKE) da. Herrialde hartako soldadu ohiek osatutako erakundea da, 2004an sortutakoa, eta ordutik haiek armadan edukitako bizipenak eta testigantzak biltzen dituzte, beti ere Zisjordanian, Gazako zerrendan eta Ekialdeko Jerusalemen gertatukoa Bigarren Intifadatik aurrera.

Mendebaldeko Jerusalemen kokaturik, GKE honek ahalbidetzen die aktiboan edo armadatik kanpo dagoen hainbat militarri okupatutako lurraldeetan euren esperientzia modu konfidentzialean kontatzeko. J.J. Goldberg kazetariak erakundea "The Jewish Daily Forward" egunkarian deskribatu zuen "soldadu ezkertiarren protesta-erakunde" moduan, Lawrence Swain idazleak ordea aniztasun demografikoa eta ideologikoa ikusten duen bitartean.

Hain zuzen ere, erakundearen helburua da soldaduen isiltasuna apurtzea bizitza zibilera itzultzen direnean, eta "lurralde okupatuetan bizitako errealitatea eta etxean topatutako isiltasunaren arteko tartea" deskubritzen dutenean. Horretarako "Soldiers Speak Out" 1.000tik gora testigantzen bilduma martxan ipini dute urte hauetan. Horrela, espero dute Israelgo gizartea errealitateaz konturaraztea eta abusuen egiaren aurrean ipintzea.

Benjamin Netanyahu lehen ministroak, beste agintari batzuen moduan, erakundearen aurka hitz egin du. Baina aldi berean beste agintari batzuk defendatu egin dute jardun bakezale hau hain zuzen ere Israelgo armadaren eta estatuaren alde.


Ketchum

Ketchum Blaine Konderriko herri bat da, Idaho, Estatu Batuak, estatuko erdialdean kokatzen delarik. 2000ko datuen arabera 3.003 biztanle zituen. Wood River bailaran dago, Sun bailararen ondoan; herria Bald Mendien azpian kokatzen da, mundu mailan ezaguna den ski estazioa duena. Mundu osoko turistak joaten dira bertara arrantza, mendi-martxak, tenis, erosketa eta beste hainbat ekintza egiteko. Ketchumeko aireportua, Friedman Memorial Airport, 24 kilometro hegoaldera kokatzen da. Ketchum 1.784 metrotako garaieran kokatzen da.

Ernest Hemingway.

Ernest Hemingway idazle estatubatuarrak hemen bizi izan zituen bere azken egunak eta bertan dago lurperaturik.


All-Ireland Senior Hurling Championship

All-Ireland Senior Hurling Championship Irlandan urtero antolatzen den hurling txapelketen artean garratzitsuena da. Irlandako Errepublika eta Ipar Irlandako konderri ezberdinak lehiatzen dira, bai eta Londresko (Erresuma Batua) eta New Yorkeko (AEB) talderen batzukere. Txapelketaren finala Dublingo Croke Park zelaian jokatzen da. Kilkenny GAA (36), Cork GAA (30) eta Tipperary GAA (27) dira txapelketa gehien irabazi dituzten taldeak.

Historia.

Elkarte Atletiko Gaelikoa (GAA) 1884ean sortu zen Futbol gaelikoa eta hurlinga antolatzeko. Berehala eratu ziren kirol bakoitzerako txapelketak. Hurlingari dagokionez All-Ireland Hurling txapelketa 1887an sortu zen eta urtero jokatu izn da, 1888an salbu, orduan Estatu Batuetan bira bat egitea pentsatu baitzen kirol berria ezagutzera emateko.

Historikoki Munster, Leinster, Connacht eta Ulster probintzietako txapelketak jokatu izan ziren eta hauetako txapeldunen artean jokatzen zen All-Ireland txapelketa. 1891 arte probintzietako klubak beren izenean aritzen ziren eta 1892tik aurrera konderriaren izenean. 1997an sistema aldatzea erabaki zen eta probintzia bakoitzeko finalista izandakoek bigarren aukera bat zeukaten txapelketan sartzeko, beraien artean bi postu jokoan sartzen baitziren. 2005ean aldaketa berriak izan dira, baita 2008an ere, eta gaur egun talde gehiagok hartzen dute parte txapelketan.

Bi urtetan, 1905 eta 1908an, finala bi partidutara jokatu zen.


Kahena Kunze

Kahena Kunze, (São Paulo, 1991ko martxoaren 12a), Belan lehiatzen den kirolari brasildarra da.

Bi Udako Olinpiar Jokotan, esku hartu zuen Rio 2016an (Rio de Janeiro), eta Tokio 2020an (Tokio) bietan urrezko domina lortuz, Martine Grael lagun zuela, 49erFX proban.

Klaudio Kunze estropadalari ohiaren alaba da, zeinak gazteen arteko Munduko Txapelketa bat irabazi baitzuen. Kahena izena Kahina gerlariaren omenez du.

Martine Grael estropadakidearekin batera, bere aberriaren bandera eramaile izan zen Liman (Peru) ospatutako 2019ko Panamerikar Jokoetan.


Saguinus tripartitus

Saguinus tripartitus Saguinus generoko animalia da. Primateen barruko Callitrichinae azpifamilia eta Cebidae familian sailkatuta dago


Aphyosemion elberti

Aphyosemion elberti "Aphyosemion" generoko animalia da. Arrainen barruko Nothobranchiidae familian sailkatzen da.


Tarik Elyounoussi

Tarik Elyounoussi (1988ko otsailaren 23a - ) Norvegiako futbolaria da.

Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Fredrikstad FK, SC Heerenveen, Rosenborg BK, TSG 1899 Hoffenheim eta AIK Fotboll.


Barclay Tower

Barclay Tower, Ameriketako Estatu Batuetako New York hirian dagoen etxebizitza etxe orratz bat da. Guztira 205 metro eta 56 solairu dauzka eta 2007an amaitu zuten eraikitzen.

"Costas Kondylis & Partners" arkitekto taldeak diseinatu zuen.


Iñaki Aizpuru

Iñaki Aizpuru hurrengo pertsona izan daiteke:


Trimeresurus flavomaculatus

Trimeresurus flavomaculatus "Trimeresurus" generoko animalia da. Narrastien barruko Viperidae familian sailkatuta dago.


Leporinus ortomaculatus

Leporinus ortomaculatus "Leporinus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Anostomidae familian.


Noepoli

Noepoli Italiako udalerri bat da. Potenzako probintzian kokatuta dago, Basilicata eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Noepolik honako udalerri hauekin egiten du muga:


Gastrotheca nicefori

Gastrotheca nicefori "Gastrotheca" generoko animalia da. Anfibioen barruko Hemiphractidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


Bettina Graziani

Bettina Graziani (Normandia, 1925eko maiatzaren 8a - Paris, 2015eko martxoaren 2a), Simone Micheline Bodin jaioa, frantses modeloa izan zen.

1950eko hamarkadako modelorik kotizatuena izan zen, Dior etxearen irudia hilezkortzen lagundu zuena, baina Hubert de Givenchy eta Jacques Fath diseinatzaileen musa ere izan zen. Henri Cartier Bresson, Irving Penn, Robert Doisneau, Erwin Blumenfeld eta azkenaldian Pierre & Gilles eta Mario Testino argazkilarientzat posatu zuen.

Bere karreraren gailurrean, 1955ean amaiera eman ziona, Bettina, Frantziako modelorik nabarmenena zen, eta garaiko hobekien ordaindutakoa. Gero, Valentino eta Ungaro markentzat aritu zen harreman publikoetan.

Gilbert Grazianirekin ezkondu zen 1950ean, baina dibortziatu egin ziren. Ondoren, Ali Khan printzearen emaztegaia izan zen, baina, ezkondu baino pixka bat lehenago, auto istripu bat izan zuten, non bera hil zen.


Dicaeum igniferum

Dicaeum igniferum "Dicaeum" generoko animalia da. Hegaztien barruko Dicaeidae familian sailkatua dago.


Llanwenog

Llanwenog, Galesko komunitate bat da, Ceredigion konderrian. Cardiff hiriburutik 97,4 kilometrora dago.

2011ko erroldaren arabera 1.347 biztanle zituen.


Hebreerazko Wikipedia

Hebreerazko Wikipedia Wikipediaren hebreerazko edizioa da. 2003ko uztailean jarri zen abian, eta 2009ko urriaren hasieran 97.000 artikulu zituen eta Wikipedien zerrendan 30.a zen.


Orectolobus maculatus

Orectolobus maculatus "Orectolobus" generoko animalia da. Arrainen barruko Orectolobidae familian sailkatzen da.


Măgura (Bacău)

Măgura Errumaniako udalerri bat da, Bacău konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Herriak.

Udalerrian honako herriak daude:


Candiolo

Candiolo Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Candiolok honako udalerri hauekin egiten du muga:


Maskulo Etxea

Maskulo Etxea ("Barraskilo Etxea" batueraz), Maskulo Etxi bezala ere ezaguna, Ondarroako eraikin zibil historikoa da; XX. mende hasieran aurrezki kutxa baten egoitza izateko eraikia, Espainiako Gerra Zibilaren ostean guardia zibilen koartela bihurtu zen. Hauek bertan 65 urtez egon ondoren, 2013an hainbat zerbitzu publikotarako egoitza bihurtu zen.

Izena.

Eraikinari izen propiorik jarri ez bazitzaion ere, herriko jendeak fatxadako dorreen puntan dauden barraskiloak (""maskuluk") erabili zituen etxea ("etxi"") izendatzeko.

Kokapena.

Eraikina San Inazio kalearen 21 zenbakian kokatua dago (23, guardia zibilaren arabera), garai batean Erriberako errebala zen zonaldean. Gaur egunean herri erdigunea da.

Eraikina.

Eraikina 870 metro karratuko orubean kokatua dago. Pedro Gimon Egigurenek diseinatu zuen, herriko frontoia, Kofradia Zaharra eta Vega hotela egin zituen arkitektoak berak. Egile honek bere bizitzan zehar estilo desberdinak landu zituen (modernismoa, neomediebalismoa, moda britanikoa, akademizismo klasizista...), harik eta bere azken etapan euskal errejionalismoan eta "neovasco" estiloetan zentratu arte.

Erabilera.

Aurrezki kutxa.

Lehen urteetan, eraikina Bizkaiko Aurrezki Kutxaren egoitza izan zen.

Kuartela.

II. Errepublika garaian, eraikina Miñoien egoitza izan zen. Guardia Zibila 1939an etorri zen bertara, udal agintari frankisten gestioen eraginez.

1968 inguruan, Ondarroako kuartelean "Poblet" ezizeneko sarjentua lanean aritu zen, bertan egiten zituen torturengatik ezaguna. 1973an, Hidalgo kapitaina etorri zen Ondarroara. Errepresio ekintzengatik oso ezaguna bihurtuko zen ofizial hau, hala nola urte horretan bertan, urtarrilean, herrian egin zuen sarekada masiboarengatik.

Guardia Zibilak 2000ko hamarkadan urtean utzi zuen eraikina. Indar armatu honen alde egitea herritarren artean ospakizunerako motiboa izan zen.

Zerbitzu publikoa.

2006 urtean Ondarroako Udalak eraikinari erabilera soziala emateko asmoa adierazi zuen. 2007an Bizkaiko Foru Aldundiarekin zio hori zuen hitzarmena sinatu zuten.

2013 urtean, eraikinaren zati bat (beheko solairuaren 300 m2) menpekotasuna duten pertsonei zerbitzua emateko eguneko zentro bezala prestatu zen. Eguneko zentroa urrian inauguratu zen, 15 erabiltzailerentzako lekuarekin; eta leku hauek handituz joateko esperantzarekin. IMQ enpresak kudeatzen du. Era berean, 1. solairua ezgaitasun psikikodun pertsonen egoitza bezala prestatu zen, Gorabide elkarteak kudeatzen duena.

2016ean, beheko solairuaren zati bat Kamiñaldeko hondamendiaren eraginez kanporatutako auzokideei arreta emateko bulegoa prestatu zen, Alokabide erakundeak kudeatua. 2018an, Lea-Artibaiko Amankomunazgoak bulego hau zerbitzu sozialen arreta emateko aldatu zuen.

Jabetza.

Guardia zibila atera zenean, eraikina Bizkaiko Foru Aldundiaren esku geratu zen, salbu eta beheko solairua: haren jabetza Bilbao Bizkaia Kutxak mantendu zuen. Ondarroako Udalaren bitartekaritza lanaren ostean, kutxa honek beheko solairuaren jabetza Aldundiari esleitu zion; horretara, 2013tik eraikina Bizkaiko Foru Aldundiaren jabetzakoa da.

Gertakari historikoak.

1975ean, salbuespen-egoera indarrean zegoela, maiatzaren 23an Koldo Arriola ikaslea, 18 urtekoa, eraikinaren barruan erahila izan zen. Gauean, bera eta beste bi ikaskide afari batetik "34" diskotekarantz zihoaztela, kuartelaren paretik euskaraz kantuan igaro ziren. Guardia zibilek altoa eman zieten, eta Arriola indarrez eraikinean sartu zuten; Pedro Rodriguez guardiak bi tiro emanda hil zuen. Biharamunean, gurasoek guardia baten deia jaso zuten gorpua kanposantuko deposituan zutela jakinarazteko. Hurrengo egunetan protesta mobilizazio handiak izan ziren herrian. 2010ean bere omenezko oroigarri bat ezarri zen bertan.

1982ko maiatzaren 2an Antonio Pablo Fernández Rico guardia zibila, 25 urtekoa, eraikinaren aurrean erahila izan zen. Sarreran guardia egiten ari zela, pertsona bat oinez hurbildu zitzaion, pistola batekin hiru aldiz tiro emanez. Hiltzaileak korrika ihes egin zuen, eta Debako errepidean bere zain zegoen auto batean ihes egin zuen. Fernández lurrean etzanda geratu zen, eta Gurutzetako Ospitalera eraman zuten; ingresatu eta ordubetera hil zen, hiru tiroetatik bi leku hilgarrietan hartu baitzituen. Ekintza hau ETAren Gorrotxategi komandoak burutu zuen, eta Jose Ramon Larrinagak 12 urteko espetxe zigorra jaso zuen, pistola ezkutatzea egotzita.

1990 urtean, ETAren beste komando batek eraikinari eraso egin zion granada-jaurtigailuak erabiliz. Julen Atxurra etakideari ekintza honetan parte hartzea egotzi zitzaion.

1990. hamarkadatik aurrera kale borrokak izandako goraldian, Ondarroako guardia zibilen kuartela hainbat aldiz erasotua izan zen:


Carnoët

Carnoët (bretainieraz "Karnoed") Côtes-d'Armor departamenduan dagoen Bretainiako udalerria da.


Frantzisko Nafarroakoa plaza

Frantzisko Nafarroakoa plaza edo Plaza Berria Nafarroa Garaiko Erdialdea eskualdeko Tafalla udalerrian kokatutako plaza bat da. Hiriko plaza nagusia da, non udaletxea da.

Hemen egiten dira ekitaldi zibiko gehienak: hiriko jaiak iragartzen dituen suziritik hasi eta izaera politiko edo erreibindikatiboko elkarretaratzeetaraino; dantzak, jolasak, antzerki-ikuskizunak; Udal Musika Bandaren kontzertuak kioskoan; elikagaien merkatuak azoketan zehar; eta beti da topaleku, pasealeku edo dibertigarri.

Historia.

Rosa María Armendáriz ikertzailearen arabera, Beltran Aitarekin batera, 1866ko jaietan inauguratu zen. Juan Cruz Labeaga eta Julio Segurak, ordea, ospakizuna 1858ko abuztuaren 15ean izan zela diote.

Martin Sarasibar Lafuente arkitekto gasteiztarra arduratu zen asmo handiko proiektua errege-jauregiko Armen Plazako lurretan garatzeaz. Politikariek, hala nola Nazario Karrikirik edo Gendulaingo konteak koroarekin izandako gorabehera eta gestio ugariren ondoren, Martin Sarasibarrek ekin zion lanari. Estetika neoklasikoko proiektua (Gasteizkoa eta beste hiri batzuetakoa bezalakoa) hiru bloketan garatu zen, erdian udaletxea eta Merkatu Plazatik, Harategitik eta Arrandegitik gertuen dagoen izkinan. Eraikitako gainerako espazioak etxebizitza partikularretarako diseinatu ziren. Plaza Errege Bidera ireki zen eta herriaren erdigune nagusia lekuz aldatu zuen.

Iturriko obeliskoa, Jose Nagusiak egina, 1844an eraiki zen. Bere kokapena Armen Plaza zaharreko harresiaren kubo baten ondoan zegoen espazioari zegokion. Ur premia larriaren ondorioz eraiki zen. Valgorratik, urak iturrira iritsi ziren eta harrizko kupelen lau hodietatik zehar joan ziren, herritarren poz handiz.

1895ean Girod erlojua jarri zen udaletxean, Karlistaldian kobratutako zorrekin.

1987an Plaza birmoldatzeko obra batzuk amaitu ziren, eta hurrengo urtean gaur egun ageri diren masustondo platanifoideak landatu ziren. 1990eko hamarkadaren amaieran berritu zuten azkenekoz udaletxea.


Wenslingen

Wenslingen Suitzako udalerria da. Basilea Herrialdea kantonamenduan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.

Mugakideak.

Honako udalerri hauekin egiten du muga:


Bernie Marsden

Bernard John Marsden (Buckingham, Buckinghamshire, 1951ko maiatzaren 7a - 2023ko abuztuaren 24a) ingeles rock eta soul musikaria izan zen.

Buckinghamgo taldeetan jotzen hasi zen, eta 1972an izan zuen lehen kontratu profesionala UFOrekin. Wild Turkey, Cozy Powells Hammer eta Babe Ruth taldeekin ere jo zuen. 1976an Paice Ashton Lord bandarekin bat egin zuen Deep Purple taldeko hiru musikari ohiekin (Jon Lord, Ian Paice eta Tony Ashton).

1978an Whitesnake taldea sortu zuen David Coverdale eta Micky Moodyrekin batera. Marsdenek abestien zati handi bat idatzi zuen Coverdalerekin. Taldea utzi ondoren bakarkako ibilbidea izan zuen.


Hidrogeno peroxido

Hidrogeno peroxidoa edo ur oxigenatua (H2O22) peroxidorik sinpleena da, oso oxidakorra dena. Hidrogeno peroxido likido gardena da, ura baino pixka bat lirdingatsuagoa. Disolbaturik gardena da. Bere ezaugarri oxidakorrak direla eta, askotan lixiba edo garbigarri moduan erabiltzen dute. Hortzak zuritzeko ere balio du. Kontzentratua, suzirien erregai moduan erabiltzen dute..


Peru Askatzeko Armada Batua

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

Peru Askatzeko Armada Batua, modu deskriptiboan Peru Askatzeko Perutar-Kolonbiar Armada Batua bezala izendatua Simón Bolívarren esku-hartzean, Peruko Independentziaren talde militar bat izan zen, bere jatorria Peru Askatzeko Espedizioan duena, honen komandante burua José de San Martín zelarik, hauei Txiletik datozen errefortzuak gehituko zaizkie, eta gerra amaitu arte elkarren segidan antolatzen diren Peruko formazio berriak, Peru Askatzeko Espedizioko unitateetan oinarrituta sortutakoak. Azkenik, Peruko Independentziaren azken kanpainetarako, Simón Bolívar eta Antonio José de Sucrek zuzendutako Kolonbia Handitik iritsitako dibisioak gehitu dira.


Veneziera

Veneziera erromantze hizkuntza bat da. Bi milioi pertsona inguruk hitz egiten du; gehienak Italiako Veneto eskualdekoak dira, baina talde txikiak daude Eslovenian, Kroazian, Brasilgo hegoaldean eta Mexikoko Chipilo eta Huatusco hirietan. Askotan italieraren dialektotzat jotzen den arren, hizkuntzak bere morfologia, sintaxi eta hiztegia ditu.

"Venesian" izena ematen diote Venezia hirian hitz egiten den aldaerari, eta "véneto" hizkuntza osoari oro har.


Fugèreville (Quebec)

Fugèreville Quebeceko udalerri bat da, Kanadan. Abitibi-Témiscamingue eskualdean kokatuta dago, eta horren barruan dagoen Témiscamingue konderriko eskualde udalerria da..

2011ko zentsoaren arabera 329 biztanle zituen 156.84 kilometro koadroko azaleran.


Gila modesta

Gila modesta "Gila" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.


Bdeogale crassicauda

Bdeogale crassicauda Bdeogale generoko animalia da. Artiodaktiloen barruko Herpestidae familian sailkatuta dago..


Diff'rent Strokes

Diff'rent Strokes (euskaraz "Modu Ezberdinak") AEBtako telesaila bat izan zen. 1978ko azaroaren 3tik 1986ko martxoaren 7ra NBC (1978–1985) eta ABC (1985–1986) kateetan aireratu zen. Conrad Bain, Gary Coleman, Todd Bridges eta Dana Plato aktoreek antzeztu zutelarik.

Euskal Herrian ETB2an "Arnold" izenburuaz gaztelaniaz aireratu zen. Ipar Euskal Herrian 1982an TF1 katean eta 1987-1991 artean La Cinq katean, 1991an TF1 katean eta oraintxuki AB1 frantsesez aireratua izan da, denetan ere "Arnold et Willis" izenburua. Aldiz, Hego Euskal Herrian 1991an Tele5 katean "Arnold" izenburuaz gaztelaniaz aireratu zen.

Geroxeago, 1987-1989 artean ABC katean aireratu zen "Webster" telesailak honekin antzekotasun handia izan zuen, hartan ere, arraza zuriko guraso batzuek afroamerikar mutiko umezurtz bat adoptatzen zuten komedia zelarik, baina honako honetan ez bezala jada arrakasta askoz ere apalagoa izan zuen.

Argumentua.

Oharra: "Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du. "

Philip Drummond (Conrad Bain) New York hiriko Park Avenuera begira dagoen luxuzko atiko baten jabea den aberats zintzo eta zorrotza da. Behinola, Drummondek Harlem auzoko afroamerikar bi mutiko adoptatu eta hezi egingo ditu, Arnold (Gary Coleman) eta Willis Jackson (Todd Bridges) anaiak. Bestalde, Drummondek Kimberly (Dana Plato) izeneko ileori kizkur, aurpegi eder eta izaera oneko berezko alaba bat ere badu. Lau pertsonaiak hauek 1970eko hamarkadako amaiera eta 1980ko hamarkadako lehen erdialdeko AEB eta mundu soko komedia telesail arrakastatsu eta ospetsuenetakoa antzeztu zuten.

Telesaileko esaldi ospetsuena honako zen: "Zertaz ari haiz hizketan, Willis? ", Arnoldek bere anaiaren aipamen bati aurre egin nahi zion bakoitzean esan ohi zuena, edota "Zertaz ari haiz hizketan?" edonori jaurti ohi zion esaldia edo zerbaitek ustekabean harrapatzen zuen unean aipatzen zuen esaldia, jatorrizko ingelesezko bertsioan: "What'chu talkin' 'bout, Willis?"

Bitxikeriak.

Colemanek antzeztutako mutiko lotsagabearen pertsonaia telesailaren arrakastaren gako nagusia izan zen. Paradoxikoki, aktoreak beti zuen haur itxura giltzurrunetako gaixotasun baten ondorioa zen, horregatik eta zuen garaiera txikiari esker telesailak iraun zituen 8 denboraldi luzeetan zehar 8 urteko mutiko baten itxura izatea ahalbideratu zuten.

Behin telesaila amaitu eta gero, Plato, Bridges eta Coleman berak "Diff'rent Strokes telesaileko madarikazioa" deitu zena jasan zuten, handik aurrera hiru aktoreak zoritxarrean erori baitziren, tartean droga eta sexu eskandaluak egon zirelarik, azkenean Dana Plato droga gaindosi batekin eta Gary Coleman erorketa baten ondorioz pairatutako garezur hemorragia batekin hil zirelarik.

Telesaila honek "The Facts of Life" izeneko spin-off edo jarraipena izan zuen.


NGC 3092

NGC 3092 galaxia bat da, Sextans konstelazioan. Albert Marthek aurkitu zuen n.