Euskal gramatika

Euskal gramatika euskararen gramatika da. Kontzeptua euskara batuaren gramatikaz aritzeko erabiltzen da batez ere.

Ahaiderik gabeko hizkuntza dugu euskara. Baditu euskararen gramatikak zenbait bereizgarri nabarmen. Asko dira eta askotarikoak, ikuspuntua zein den, baina badira batzuk guztietatik bereziki gogoan hartzekoak. Atal honetan euskararen berezko ezaugarri funtsezko batzuk hartu ditugu aztergai, uste baitugu horiek ongi ematen dutela gure hizkuntzak dituen berezitasunen berri.

Bereizgarri tipologikoak.

Ahaiderik gabeko hizkuntza.

Sakontzeko, irakurri: «Euskararen jatorria»

Hizkuntzek desberdintasun handiak dituzte elkarren artean. Batzuetan, egitura dela eta, lexikoa dela eta, fonologia dela eta, elkarren artean hurbilago edo urrunago egon daitezke, baina bistakoa da hizkuntzek erakusten dizkiguten ezaugarriek berezitasunak markatzen dituztela elkarren artean.

Euskara, jakina denez, bakarrik dago munduan. Hizkuntza bezala ez du seniderik, ez zaio ezagutzen ez amarik ez aitarik, ez beste haurriderik ere, eta ezagutzen ditugun hizkuntzekin alderatuz gero, ez dago munduko beste batekin erlazionatzeko modurik. Jendaki ezagunik gabeko hizkuntza da. Ikerketa serio guztiek hori erakutsi digute orain arte.

Bakarrik egote horrek ez du esan nahi, jakina, ez duela inolako harremanik inguruko hizkuntzekin: hauek indoeuroparrak dira jatorriz, baina ez da holakorik gertatzen euskararekin. Hiztegi mailan, esate baterako, ehunka hitz hartu ditu euskarak latinetik, eta egunero hartzen ditu hitzak gaztelaniatik, frantsesetik edo ingelesetik. Egun ere gertatzen da hori. Batzuetan egitura osoak hartzen ditu, eta hartu izan ditu historian zehar: “orain etorri da” esaten badugu, adibidez, latinaren eraginak sortutako egitura da hori. Etengabe gertatzen dira holakoak, eta ez gara konturatu ere egiten gertatzen den horretaz. Horrekin batera, esan behar da euskarak dituen ezaugarri nagusi batzuk beste hizkuntza batzuetan ere ikus daitezkeela: esaten denean, adibidez, egitura zenbait baduela euskarak hungarieraz edo japonieraz ere aurki daitezkeenak, ez gara gezurrik esaten ari. Baina ezaugarri horiek ez dute inolako familia loturarik erakusten. Azken batean hizkuntza natural guztiek baliabide jakin batzuk erabiltzen dituzte: hots batzuk, sistema sintaktiko batzuk, hizkuntza osatzen duten elementuen arteko lotura batzuk… eta hori hola izanik, ez da harritzekoa batere, ezaugarri horiek han-hemenka errepikatzea.

Egoera hau, euskararen bakartze hau esan nahi dugu, aski berezia da, baina ez da euskararekin bakarrik gertatzen, bai baitira munduan beste zenbait hizkuntza, euskara bezain isolatu ageri direnak, familiarik gabeak. Europan ere: suomiera (finlandiera), hungariera eta Kaukaso aldeko hizkuntzak ere ez dira indoeuroparrak. Arruntean munduko hizkuntzak familiaka sailkatzen dira, taldeka. Hizkuntzen arteko erlazioen berri dokumentu historikoek ematen dute, konparazio sistemek, zeharkako datuek… horietaz baliatzen dira filologoak hizkuntzen arteko erlazio eta harremanen berri emateko orduan. Hola, hizkuntza erromanikoak, adibidez, latinetik sortu direla esaten dugu. Horregatik deitzen ditugu latin hizkuntzak. Bada lekukotasun asko testuetan hori hala gertatu dela baieztatzeko.

Euskara, pro-drop hizkuntza.

Askotariko komunztadura izan da aipatu dugun azken bereizgarria eta batzuen ustez, bederen, beste ezaugarri tipologiko batekin lot daiteke, hots, "pro-drop" hizkuntza izatearekin, nahiz eta bi ezaugarriak ez diren nahitaez uztartzen. Pro-drop deitura "pronoun dropping"-en laburdura da, hots, izenordaina isiltzeko hizkuntza batzuek erakusten duten gaitasuna. Horrela "nik hari liburuak ekarri dizkiot" esaten dugu, baina berdin esan dezakegu, informaziorik galdu gabe, "ekarri dizkiot". Esan, horrela esaten da gainera, gehienetan, baldin testuingurutik badakigu ekarri ditugun zer horiek liburuak direla..

"Ekarri dizkiot" adizki soileko perpausa da, eta hor ez daude agerian ez subjektuari ez zehar objektuari ezta osagarri zuzenari ere dagozkien pertsona izenordainak, "nik, hari" eta "haiek", hurrenez hurren. Izenordain horiek guztiak isildu egin dira eta isildu arren, gramatikala da perpausa.

Beste hizkuntza batzuetan, isildu daitekeen izenordain bakarra subjektuarena baino ez da, eta halakoetan, "subjektu isileko hizkuntz"ez hitz egiten dugu. Gaztelania edo katalana dira halako hizkuntzak. Adibidez, "vengo tarde" "berandu nator" esan daiteke "yo" "ni" pertsona izenordaina isilduz eta perpausa gramatikala da erabat, baina hortik aurrerako osagarri zuzena edo zehar osagarria ezin daitezke isildu. Adibidez, *"traigo" ‘dakart’ soila jasotzen duen perpausa ez da gramatikala da, hau da, dakardana agerian adierazi behar dugu pertsona izenordaina isildu gabe: "lo traigo" ‘dakart’. Beste hizkuntza batzuetan, aldiz, ezin daiteke subjektua ere isildu, eta ez bestelako argumenturik, noski. Hizkuntza erromanikoen artean hori gertatzen da frantsesez, adibidez, eta hizkuntza familia horretatik kanpo, ingelesez:

Hizkuntza horietan hainbestekoa da subjektu ageriaren (“entzuten” den subjektua esan nahi dugu) premia, non "izenordain espletibo"en bidez bete behar baita subjektuaren egongune hori.

Subjektu betegarri bat eman behar da perpaus gramatikala izango bada.

Aditz laguntzailea txandakatzea.

Ikusten denez, asko dira euskarak dituen bereizgarriak: besteak beste, SOA hizkuntza da, hizkuntza ergatiboa, baita pro-drop hizkuntza ere. Horiek guztiak euskararen ezaugarriak dira, eta beste hizkuntza asko guztiz desberdinak dira puntu horietan. Hizkuntzen arteko desberdintasunak parametroen bidez azaltzen ditugu, parametroak baitira hizkuntzen arteko aldakortasun ardatzak: adibidez, hitz hurrenkeraren parametroari zor zaio euskara SOA hizkuntza izatea (buru-parametroa da bere izen teknikoa), ergatibotasunaren parametroari hizkuntza ergatiboa izatea, pro-drop parametroari pro-drop izatea. Alabaina, aldakortasunaren parametroak ez dira nahikoa izan hizkuntzen alderdi bereizgarriak azaltzeko, eta parametro horietatik kanpo bilatu behar ditugu euskarak eta beste hizkuntza batzuek erakusten dituzten zenbait ezaugarri berezi. Horietako bat da, adibidez, aditz laguntzailea txandakatzea.

Bereizgarri horietaz (eta gainerakoez ere), ez gara jabetu ere egiten, baina esanguratsua da euskara beste hizkuntza batzuekin alderatzen dugunean. Ikus ondoko perpaus hauek, esate baterako:

Izatez, bi perpaus ditugu hor, aditz iragangaitzekoa lehena ("etorri") eta iragankorrekoa bigarrena ("galdu"), eta aditz mota bakoitzarekin aditz laguntzaile bat edo bestea darabilgu: "izan" laguntzailea "etorri" aditz iragangaitzarekin eta "*edun" laguntzailea "galdu" aditz iragankorrarekin. Ohartzen garenez, *"edun" laguntzaileari aurretik izartxoa jartzen zaio, ez delako berez dagoen-dagoenean, forma horrekin, ager daitekeen aditza, "izan" ager daitekeen bezala ("etxean izan da / *arazoa edun du"): datu morfologikoen arabera berreraikitako forma da. Beraz, izan/*edun aditz laguntzaileen artean hautatzen du euskarak, aditz nagusia eta perpausa nolakoa den:

Kontura gaitezen, zer adierazi nahi dugun argi uzteko, ez dela hori gertatzen gaztelaniaz, adibidez:

Bietan "haber" aditza dugu, ez euskaraz bezala bi aditz.

Datiboa erants dezakegu batzuetan, eta aditz berak erabiltzen ditugu orduan ere:

Batzuetan aditzek berez eskatzen dute datiboa:

Adibidez, "gustatu" aditz psikologikoa dugu lehen perpausean, datibo eta absolutibo argumentuak hautatzen dituena, eta "zait" adizkian ikus daitekeenez, "izan" bera da aditz laguntzailea, nahiz eta datibo komunztadura ere biltzen duen. "Eman" aditz iragankor datibodunarekin (ditrantsitibo ere deituak), berriz, "dizut" adizkia dago. Adizki horretan ez dugu morfologikoki agerian *"edun"-en aditz erroa, hots, -"u"-, "dut" forma datibo komunztadurarik gabean ez bezala. Alabaina, printzipioz *"edun" bera dela uste izan dute gramatikari batzuek. Beste batzuek, aldiz, kontuan izanik euskalkien arabera "deutsut, dautzut, derautzut, deizüt"… bezalako adizkiak erabiltzen direla, -"i"- horretan ("dizut") aditz baten erroa ikusi dute. Zernahi gisaz aditz laguntzailearen hautaketa, hemen ikusten den gisan, zabaldu egiten da datiboa gaineratzen duten egituretara ere. Azkenik, hautaketa hori are konplexuagoa gertatzen da: "izan" eta *"edun" aditz laguntzaile iragangaitz eta iragankorraz gain, *"edin" eta *"ezan" aditz laguntzaileak ere erabiltzen baitira euskaraz, denbora eta modua zein den, geroago xehetasunez azalduko dugun bezala.

Italierak ere bereizten ditu aditz laguntzaileak, eta banaketa hori antzematen da baita aditza inakusatiboa edo inergatiboa denean ere, euskararen antzera:

Beste hizkuntza batzuek, ordea, aditz laguntzaile bakarra erabiltzen dute forma analitiko batzuetarako (adizki perifrastikoak, esan nahi dugu): gaztelaniak, esaterako, "haber" aditz laguntzailea erabiltzen du predikatu iragangaitz ("he venido" ‘etorri naiz’) zein iragankorrekin ("he leído un libro" ‘liburu bat irakurri dut’). Baina egituraz aldatzean posible da beste aditz laguntzaile bat aukeratzea: berriz ere gaztelaniara itzuliz, "ser" aditz laguntzailea ageri da egitura pasiboetan, adizkietan ("fue arrestado" ‘atxilotua izan zen’).

Beste hizkuntza batzuek, ordea, ez dute halako aditz laguntzaile hautaketarik erakusten: hori gertatzen da txekieraz edo bulgarieraz, adibidez, eslabiar hizkuntzen arteko bi aipatzeagatik.

Ondoko bi perpaus hauek dira, orain arte esana kontuan hartzen badugu, euskararen egitura arruntenak:

Iragangaitza lehenbizikoa, iragankorra bigarrena. Aditz laguntzailea "izan" da lehenbizikoan, eta "edun" bigarrenean. Aditz laguntzaileez ari garenez, aipa ditzagun beste zenbait kasu, non ikus baitaiteke laguntzailearen aldaketa hori beste egitura batzuetan.

Aurrekoarekin erkatuz, han objektu zuzena zena ("gezurrak") orain subjektu bihurtu da. Ikus daitekeenez, honek pasiboen itxura hartzen du. Pasiboen eredu garbia duten hizkuntzetan (gaztelaniaz, frantsesez, ingelesez…) gramatikariek aldaera horren berri eman dute: nolabait esateko, objektu zuzena subjektuaren tokira igo dela esaten da, eta aktiboan subjektu zena orain “por, par edo by” bezalako preposizioek osatutako sintagma batean biltzen dela: "por el profesor; par le professeur; by the teacher". Egia da "gezurrak esaten dira" bezalako perpaus batean ez dugula holako postposizio sintagmarik (*"gezurrak esaten dira jendeaz"), eta irakurketa beti inpertsonala dela, ez baitute egile gauzaturik onartzen. Argumentuen kopurua murriztu egiten da, eta haien nolakotasuna aldatu. Bestela, egitura pasiboen aski antzekoa dela esan daiteke. Hor ere laguntzailea aldatu da: *"edun =⇒ izan".

Dakigun gisan, hala ere, euskal literaturan, batez ere ipar-ekialdeko idazleen lanetan, badira euskaraz beste hizkuntzetako pasibo “arruntak” bezalakoak:

Beste hauek ere parekoak dira:

"Jainkoaz" (edo "deabruaz", gorago) postposizio sintagma sintaktikoki adjuntu bat da ("deabruak" ez bezala), baina horrek ez ditu gauzak gehiegi aldatzen. Literatura tradizioko adibide gehienak (ez dira gehiegi) tankera horretakoak dira:

Egitura hori duten perpausak ikus daitezke testuetan, batez ere testu klasikoetan, esan bezala, baina aise gutxiago hizkera mintzatuan. Ez dute gramatikarien artean izen ona izan holako egiturek, eta hizkuntza kalkotzat hartuak izan dira. Bestetik, "Jainkoa deabruagatik tentatua izan zen" gisako perpausak, itxuraz pasiboen beste aldaera bat, geroago ikusiko dira.

Egitura pasiboak haien kideak diren egitura aktiboekin daude harremanetan:

Bi esaldi horiek esanahi bera dute, baina egituraz ezberdinak dira. Egitura aktiboan bi argumentu daude, subjektua eta osagarria; aldiz, egitura pasiboan, lehengo osagarria, hots, "Jainkoa" oraingo subjektua da eta lehengo subjektua, "deabruak", forma aldetik aukerakoa den (eta hortaz, isil daitekeen) adjuntu bat izatera igaro da. Kontuan izan behar dugu, esaten dugunaz jabetzeko, argumentuak (subjektua, osagarria eta zehar osagarria) perpauseko partaide nagusiak direla eta adjuntuak, ordea, sintaktikoki periferikoak. Esan nahi baita, aditzek ezinbestean eskatzen dituztela argumentu batzuk beren sare tematikoan: “norbait” etortzen da, “norbaitek” “norbaiti” “zerbait” erosten dio, “norbaitek” “norbait” tentatzen du, eta abar. Hori zehaztea ezinbestekoa dute "etorri, erosi" eta "tentatu" aditzek. Baina aditz horiek ez dute eskatzen “gaur” erostea edo etortzea edo tentatzea, “honenbestean” erostea, “diruarekin” edo beste zerbaitekin tentatzea, “norbaiten laguntzarekin” edo ez tentatzea, eta abar. Aditzek sare estu batean inguratzen dituzte beren argumentuak. Ordea, sare estu horretatik kanpo daude adjuntu deitzen ditugun sintagmak: "gaur, adiskidearekin, goizik, hamar eurotan, deabruaz"… Horregatik, azkeneko horiek, muineko partaideak ez direnez, isil daitezke edo besterik gabe ez dute zertan agertu.

Pasiboen multzo honetan bada beste egitura bat ere aski deigarria:

Aurrekoak bezalakoa da:

Komunztadura eta sintagmen kokapena berdina da: badugu subjektu bat ("etxe hau"), "izan" aditza (da), komunztadura arrunta ("etxe hau handia da" esaten dugunean bezala), baina orain bada argumentu bat ergatiboan, berari legokiokeen laguntzailerik gabe: ergatiboak "edun" eskatzen du, baina hor "izan" dugu. Ohart gaitezen "etxe hau deabruak egina da" edo "etxe hau deabruak egina du", bietara esaten dugula. Ez gara hemen barneko egituraz ari: segur aski ere, egitura diferenteak daude hor perpausean, egitura konplexuak nolanahi ere, Trask-ek (1980:301), Brettschneider-ek (1979: 371-384), eta Wilbur-ek (1979) esan duten gisan, hori ere azalduko da. Hemen aditz laguntzailearen aldaketen berri eman nahi dugu, ez besterik. Eta, ikusten denez, aditz laguntzaile desberdinak ditugu.

Ez dira horietan bukatzen eredu hedatuenetik (iragangaitz/iragankor arruntak) urruntzen diren egiturak. Badira "etorri naiz/etorria naiz" bezalakoak, eta "ikusi ditut/ikusiak ditut" bezalako bereizketak. Baina perpaus horien egitura edozein dela ere, ez da hor aditz laguntzailea aldatzen, eta ez ditugu, hortaz, hemen azalduko. Ez da gauza bera gertatzen, ordea, beste bikote honekin:

Hor bai, aditza aldatu egin da. Rebuschik (1984:437-448) antipasibo deitu zituen holako egiturak, 1972an Silverstein-ek (1972) proposatutakoari jarraiki.

Hor aldaketa bat gertatu da, baina aldaketa hori ez da pasiboetan gertatzen dena bezalakoa. Horregatik deitu zitzaien “antipasibo” egitura hauei, pentsatzekoa da. Gero euskal gramatikariek ere terminologia hori erabili dute (EGLU 20012:18, lekuko, edo Zabala 2003: 431). Baina handik urte batzuetara Rudolf de Rijk irakasleak kritika egin zion Rebuschiri, kontzeptu hori beste zerbaitetarako –itxuraz antzekoa, ez ordea, edukiz–, proposatu baitzuen Silversteinek. De Rijkek egitura parapasiboak deitzen ditu holakoak: "gauza asko ikusia naiz." Egiazko antipasiboak txuktxieraz eta maiar hizkuntzetan aurki daitezke.

Baina "gauza asko ikusia naiz" bezalakoak ez badira antipasiboak, badira, hala ere, egitura antipasiboak euskaraz? Bai, R. De Rijken ustez (2008: 766-769). De Rijkek dioenez, (Ortiz de Urbina 1989: 203, 15. oinoharra) izan zen lehenbiziko ikertzailea egitura hauek zuzen kokatu zituena. Holako egitura gutxi ditugu, egia da. Segur aski aditz iragankorretatik sortuak dira, baina prozesua ez da emankorra. Antipasiboak dira "baliatu" aditzarekin sortutakoak, adibidez:

Aditz hori erabili izan da historian, eta gaur ere Iparraldeko euskalkietan, aditz iragankor arrunta bezala:

Badirudi egitura iragankor arrunt horretatik sortzen dela "liburu horretaz baliatuko dira" egitura antipasiboa. Antipasiboak gertatzen dira beste aditz batzuekin ere:

Baina prozesua ez da egun emankorra, eta ezin da esan hortaz egungo euskaran egitura antipasibo hauek sistematikoki aditz iragankorretatik sortzen direla. Ikusten denez, hauetan guztietan ere gertatzen da aditz laguntzailearen aldaketa.

SOA hizkuntza.

Euskararen oinarrizko ordena, ez markatua, alegia, SOA da:

Horrek ez du esan nahi euskal perpaus guztiak, hitz egitean, ordena horretan ematen ditugula. Inondik ere ez. Baina esan daiteke badirela argumentu batzuk (argumentu sintaktikoak, hizkuntzaren prozesamenduak ematen dizkigunak, eta abar) hori onartzera makurtzen gaituztenak. Horretan ere bereizten da, argi eta garbi, inguruko hizkuntzetatik (gaztelania, frantsesa, ingelesa... SAO baitira oro har. Honek badu eragina hizkuntzaren prozesamendu kontuetan. Informazio honetaz “Hitz ordenaren kanonikotasuna eta buru parametroa” izeneko atalean ikus daiteke.

Euskararen hitz hurrenkera ez-markatua Subjektua-Objektua-Aditza (SOA) da, baina egia da euskaraz "gazte horrek auto berria erosi du" esaten badugu, perpaus horretan ageri diren hitzek beste hurrenkera asko onartzen dituztela:

Lehenbiziko hurrenkera bezain egokiak dira euskaraz, testuingurua nolakoa den eta zer adierazi nahi den. Gauza bera gertatzen da zeharkako osagarria sartu nahi izanez gero:

Denak dira euskara, eta horiek bezala, hemen ezarri nahi ditugun hurrenkera guztiak (Goenaga 1978).

Hala ere, lehenbiziko hurrenkera ("gazte horrek auto berria erosi du") naturalago bezala sentitzen du hiztunak. Ez da kontua bigarrena ("auto berria erosi du gazte horrek"), adibidez, ezin dela erabili, arazorik gabe erabiltzen ahal baitugu. Baina badirudi bigarren hurrenkera horretan zerbait bereziagoa adierazi nahi dugula, zerbait markatuagoa. Ez gara zerbait neutroa kontatzen ari ("zer gertatu da gaur? "), baizik galdera bereziago bati erantzuten ("zer erosi du gazte horrek?"). Bigarren hurrenkera horrek badu bere gainean lehenbizikoak ez duen informazio gehigarri bat. Lehenbizikoarena, SOA, hurrenkera ez-markatua dela esaten dugu. Egia da hemen perpaus sinpleez ari garela, eta gauzak ez direla hain garbi perpausak luzatu eta mendeko perpausak ere erabiltzen ditugunean:

Esaldi hori baino naturalago erabiltzen dugu beste hau, osagarri luzea aditzaren eskuin aldera eramanez (Mujika, 2002: 51):

Ikus dezagun beste perpaus hau: "zuk gizonari sagarra kendu diozu". Hori ere, aurrekoan bezala, modurik neutroenean eman dugu, nahiz bestelako hurrenkera asko onartzen dituen, denak gramatikalak, aldi bakoitzean dagokien erara molda daitezkeenak. Perpaus hori beste baten barnean txerta dezakegu, perpaus erlatibo baten barnean, esaterako:

Hor ez da hain erraza bururatzen zaizkigun hurrenkera guztiak erabiltzea. Ezin dugu esan, adibidez;

Perpaus erlatiboetako sintagmak ezin ditugu nolanahi jarri, eta hurrenkera batzuk bakarrik onartzen dituzte, ez besteak. Perpaus horretan, esate baterako, aditzak amaieran joan behar du:

Zenbait argudiobide erabili izan dituzte gramatikariek (Gramatika Batzordea 1987) euskara SOA hurrenkerako hizkuntza dela erakusteko: “naturaltasuna”, hurrenkera ez askea mendeko perpaus batzuetan -azken adibidea bezalakoetan-, hurrenkeraren estatistikak, ordena bateko edo besteko perpausen prozesamendua burmuinean), eta abar. Euskara SOA dela baieztatzen badugu ere, ez ditugu beste hurrenkerak baztertzen, euskarak, inguruko hizkuntzekin erkatuz gero, aise askatasun handiagoa baitu perpaus barneko hitzak (azken batean, osagaiak) ordenatzeko. Esan nahi duguna beste hau da: hurrenkera posible anitz izanik ere, badira argudiobideak baieztatzeko horietako bat oinarrizkoagoa dela, besteak baino: hurrenkera horretan perpausak subjektuarekin hasten ditugu eta tartean osagai gramatikalak sarturik, aditza amaierara eramaten dugu (hala ere, badira salbuespenak, jakina).

Hizkuntza ergatiboa.

Euskararen beste bereizgarri bat, eta euskaldunen arreta ez ezik, kanpoko hizkuntzalariena ere jaso duena ergatibotasuna da. Izan ere euskara "hizkuntza ergatiboa" da eta auzoko hizkuntzak, frantsesa eta gaztelania, adibidez, "hizkuntza akusatiboak" dira. Hizkuntza bat ergatiboa den edo jakiteko, bere kasu sistemari begiratzen diogu eta sistema hori nola atontzen den ikusten dugu.

“Jon etorri da” eta “Jonek Mikel ikusi du” perpausetan, subjektuak marka desberdinak erakusten ditu, ondoko hizkuntzetan gertatzen ez den bezala. Eta, gainera, batzuetan objektuaren morfologiak bat egiten du subjektuarekin ere: “Mikel etorri da”, “Mikel ikusi dut”. Munduan badira, jakina, beste hizkuntza ergatibo asko “nominatibo-akusatibo” motako hizkuntza ez-ergatiboak kopuruz errazago aurkitzen badira ere. Hizkuntza ergatiboak dira “diyrbala” eta beste hizkuntza batzuk Australian. “Pastunera” eta “hindiera” ere, ergatiboak dira eta Kaukasoko hizkuntza gehienak ere. “Navajoa” eta “Maia” hizkuntzak ergatiboak dira eta Iparraldeko “Inuit” hizkuntzaren dialektoak. Beraz, euskararen ezaugarri hau nabarmena izanik ere, ez da euskararena bakarrik eta beste toki horietan ere aurkitzen ahal da. Beraz, ergatibitateaz jardungo dugu, hori baita, esan bezala, euskararen ezaugarri nagusienetako bat.

Jo dezagun bi perpaus hauek ditugula:

Lehen perpausean, "etorri" aditza dugu eta bigarrenean "ikusi", eta bi perpausetako subjektuak desberdinki markatzen dira: batean "zu" forma dugu eta bestean "zuk". Bada, "zu" pertsona izenordainari gaineratu zaion "-k" marka morfologikoa kasu marka bat da eta "ergatibo" esaten zaio. Aldiz, lehen perpauseko "zu" pertsona izenordainak zero kasu marka duela esan ohi da eta kasu honi "absolutibo" esaten zaio. Euskara bezalako hizkuntza ergatiboetan, perpauseko subjektuak kasu marka bat edo bestea jasotzen du, aditza zein den: "etorri" edo beste aditz iragangaitz izanez gero, orduan subjektuak absolutiboa jasotzen du; aldiz, "ikusi" edo halako beste aditz iragankor bat izanez gero, orduan subjektuak ergatiboa erakusten du. Labur esanda, ergatiboa den hizkuntza batean, subjektuak bi kasu erakusten ditu (ergatiboa edo absolutiboa), nolakoa den aditza. Baina ez da hori bakarrik gertatzen: bi kasu horietatik bat, hots, absolutiboa, aditz iragankorreko osagarriari ere ezartzen zaio: "nik "zu" ikusi zaitut".

Horrenbestez, absolutiboa ("zu"), batzuetan osagarri zuzena da eta beste batzuetan subjektua: pertsona izenordain hori "ikusi" aditz iragankorraren osagarria bada kasu absolutiboa ezartzen zaio, zero marka morfologikoa (∅) baitu; baina aldi berean, "zu berandu etorri zara" bezalako perpausetan subjektua da. Batean objektua, bestean subjektua. Eta bietan kasu absolutiboa. Beraz, hitz gutxitan esateko, subjektuak bi marka har ditzake, aditzaren arabera, ∅ (absolutiboa) edo "–k" (ergatiboa), eta aditz iragankorretako osagarri zuzenak eta aditz iragangaitzen subjektuak marka bera hartzen dute: ∅. Bi funtzio, subjektua eta osagarri zuzena, marka berarekin (∅), batetik; eta funtzio bera, subjektua, bi marka desberdinekin ("-k" eta ∅):

Halako kasu sistema duen hizkuntzari "ergatibo" deritzo. Euskararekin alderatzen badugu, tipologikoki bestelako kasu sistema dute gaztelaniak edo frantsesak, subjektuak beti markatzen baitituzte kasu marka berarekin, "nominatibo" kasua deritzanarekin, eta osagarria beste batekin: "akusatibo" deritzanarekin. Egia da hizkuntza hauek galdu dituztela neurri handi batean kasua adierazten duten marka morfologikoak, baina batzuetan, pertsona izenordainetan bereziki, geratzen dira aztarna batzuk: ""yo" he venido / "je" suis venu; "yo" te he visto / "je" t’ai vu". Bietan subjektua (batean iragangaitza, bestean iragankorra) berdin markatua: "yo" eta "je". Aldiz, "(tu) me has visto / tu m’as vu" esaten dugu, eta hor ageri da akusatiboaren seinale zaharra: "me" (izan ditzakeen aldaera fonologikoekin, jakina).

Arrazoi horregatik, beharbada, hobe litzateke latinera jotzea, hobeki ikusten baita arazoa:

Latina bezalako hizkuntza batean mota bateko aditzen subjektuen eta beste motakoen artean ez da bereizketarik egiten: bata zein bestea nominatiboan. Euskaraz, batzuen subjektua eta besteen objektua berdintzen dira, biak absolutiboan. Beraz, espainieraz, frantsesez, ingelesez… subjektua nominatiboan doa (lehen pertsona denean: "yo, je, I"), eta osagarri zuzena akusatiboan ("me"). Euskaraz, subjektua absolutiboan edo ergatiboan ("ni, nik"), eta osagarri zuzena absolutiboan ("ni"). Noski, latina bezalako hizkuntza batean hori aise nabarmenago gelditzen da: "ego video te" (‘nik zu ikusten zaitut’), "ego venio" (‘ni nator’).

Beste ohar bat egitea ere komeni da hemen: deskribatzen ari garen fenomeno honek "aditzean ere badu isla". Dakigunez, aditz laguntzaileak kasu ergatibo, absolutibo eta datiboarekin (azken hau ez beti) egiten dituen komunztadura-markak biltzen ditu morfologian. Hola, "eman "dizkiet"" entzuten badugu, badakigu "dizkiet" horrek perpausaren gaineko informazio asko ematen digula:

Informazio hori guztia aditz laguntzailearen morfologian bildua da. Horregatik diogu deskribatzen ari garen fenomenoak baduela isla aditzean: 'ni" etorri "n"aiz; "nik" egin du"t'. Baina "zuk "ni" ikusi "n"auzu". Hor ere deskribatu dugun paralelismo bera ageri da, aditzaren morfologian. Berehala itzuliko gara kontu honetara.

Ergatibotasunaren gaiak askotariko gertakariak erakusten ditu eta guk hemen oinarri-oinarrizkoa baino ez dugu jaso. Alabaina, gako nagusiak behintzat aipatu ditugu:

Hala ere, konfigurazio hori (iragangaitza ⇒ subjektu absolutiboa; iragankorra ⇒ subjektu ergatiboa-objektu absolutiboa) ez da beti horrela gertatzen euskal sintaxian. Batzuetan hautsi egiten da, eta euskarak, zenbait agerralditan, ez du konfigurazio ergatibo kanonikoa erakusten. Jo ditzagun adibide hauek:

Argumentu kopuruaren aldetik, biak pareko dira. Alta, "eskiatu" aditzak ergatiboa eskatzen du daukan argumentu bakarrean, ez absolutiboa. Aditz hori ("eskiatu") berria da, baina aditz klasiko batzuekin ere gertatzen da zenbaitetan holako zerbait:

"Egon" eta "eskiatu" aditzek argumentu bana dute, iragangaitzekin gertatzen den gisan, eta hortaz, biak iragangaiztzat hartu behar ditugu. Geroago xehekiago azalduko bada ere, "aditzen “argumentu” esaten diegu aditzek duten sare semantikoan ageri diren osagaiei". Sare semantiko horiek eredu jakin bati jarraiki eratzen dira arruntean. Esate baterako, "etorri" aditzak "norbait" etortzea eskatzen du, bestela ez luke zentzurik: "izeba etorri da". Argumentu hori beharrezkoa du. "Ikusi" aditzak "norbaitek zerbait" ikustea eskatzen du eta, beraz, aditz horren sare tematikoan (edo tematikoan, esanahi bera dute bi terminoek azalpen honetan) bi argumentu daudela esaten dugu: "norbait" eta "zerbait", adibidez, 'alabak" "aita" ikusi du". Era berean, "eman" aditzak bi argumentu eska ditzake, esanahia nolakoa duen: 'ikertzaileak" "hitzaldia" eman zuen". Edo hiru, ezinbestean: 'Itziarrek" "musu" eman dio "alabari'. Horiek dira, esan dezagun, aditzen sare arruntenak, sare horietan parekotasuna baitago, gainera, kasu markekin: argumentu bat bada, kasu absolutiboa ageri da ("izeba"), bi badira kasu ergatiboan eta absolutiboan doaz ("alabak, aita").

Baina aditz guztiek ez diote eredu horri segitzen, eta argumentuen eta kasuen arteko parekotasun hori hautsia gelditzen da zenbaitetan. Batzuetan, aditz batek eskatzen dituen bi argumentuak ez ditugu kasu ergatiboan eta absolutiboan ikusten: "txokolatea gustatzen zait" esaldian bi argumentu ageri dira ("gustatu" aditzak "zerbait" eta "norbaiti" gustatzea eskatzen du ezinbestean), baina bi argumentu horiek ez daude kasu ergatiboan eta absolutiboan, espero genezakeen gisan, baizik absolutiboan eta datiboan. "Iritzi" eta "eutsi" modukoek ergatiboa eta datiboa eskatzen dute, nahiz aditz laguntzailea "dio" sailekoa duten. Bada, goian aipatu "eskiatu" eta "jardun" ere sail horretakoak dira, argumentu bakarra izanik ez baitoa argumentu hori kasu absolutiboan, baizik ergatiboan ("jardun" aditzaren kasuan, aukeran, ergatiboan nahiz absolutiboan). Inoiz “deponente” ere deitu izan zaie holako aditzei euskal gramatiketan. "Dimititu" eta "iraun" ere tankera berekoak dira:

Ageri den argumentu bakar hori batzuetan agentea da ("eskiatu"), beste batzuetan esperimentatzailea ("sufritu, pairatu") eta beste batzuetan ikusmena, usaimena edo entzumena estimulatzen duen gertakari batekin lotzen da:

Holako asko euskaraz "egin" aditzaz baliaturik ematen ditugu: "ulu egin, intziri egin"…

Horregatik diogu aditz horiek ez diotela eredu arruntari segitzen eta, goian aipatu konfigurazio hedatuenekin erkatuz gero, oso konfigurazio diferenteak eratzen dituztela. Hori gertatzea ezustekoa da hizkuntza ergatibo batean. Izan ere, euskara hizkuntza ergatiboa izanik, printzipioz espero genezake lehen perpausean dagoen konfigurazio bera egotea baita bigarrenean ere, hots, *"zu Piriniotan eskiatu zara" bezalako zerbait gramatikala izatea, baina, jakina denez, prpaus hori ez da gramatikala. Eta horren antzeko zerbait gertatzen da "jardun" aditzarekin, nahiz egia den aditz honek bi konfigurazioak onartzen dituela: "hamaikak arte jardun zuten/ziren lanean". Badira, hortaz, "absolutibodun intrantsitiboak" (gehienak) eta "ergatibodun intrantsitiboak" (gutxiago). Hola deituko ditugu.

Beharbada horregatik sortu dira ohitura eta erabilera desberdinak zenbait aditzen inguruan: "dantzatu", esate baterako. Aditz hori "zu Pirinioetan egon zara" esaldiko eredu berarekin erabili izan da gehienbat tradizioan: "dantzatu naiz" eredukoa da, iragangaitz arrunta, alegia. Hola erabili izan da euskalki guztietan. Nahiz badiren "eskiatu"-ren ereduari segitzen dioten idazleen adibideak ere: "Jaunaren aurrean dantzatuko dut; ez duela dantzatzen zortzikoan gaizki; dantza ezazu" eta horien pareko zenbait ageri dira literatura klasikoan. Eta gaurkoan ez dira falta: "denek dantzatu dugu musika horretan"… baina adibide gehienak laguntzaile gisa "izan" hartzen dutenen eredukoak dira, edo bestela konfigurazio iragankor arruntekoak, subjektua eta osagarri esplizituarekin: "aurreskua dantzatu zuen". Horren antzekoa da "borrokatu" aditza ere. Literaturako adibide gehienak "egon" eredukoak dira: "arratsalde osoan borrokatu da, baina ezin izan du konpondu; etsaien kontra borrokatzen ziren", eta abar. Gaurko literaturan "borrokatzen dute, borrokatzen zutenek ez zekiten…" bezalakoak nahiko arruntak dira. Horretan "eskiatu"-ren ereduari segitzen diote.

Itzul gaitezen berriz ere "egon" eta "eskiatu" aditzetara eta ikus dezagun diferentziak zertan diren. Lehenean, "egon" aditzaren argumentu bakarrak ("zu") kasu absolutiboa du. Oso bestela, bigarrenean, "eskiatu" aditzaren subjektuak kasu ergatiboa erakusten baitu, perpausean osagarri zuzenik ez dagoen arren. Diferentziak ez dira kasu absolutibo eta ergatiboen banaketara mugatzen eta dagokien komunztadurara ere zabaltzen dira, adizkiaren morfologiara. Izan ere, lehen perpausean, subjektu komunztadura z- aurrizkiaren bitartez gauzatzen da ('zu"… egon "z"ara") eta bigarrenean, "-zu" atzizkiaren bidez ('zuk"… eskiatzen du"zu'). Horretaz gain, "izan" eta *"edun" aditz laguntzaileen arteko banaketa dago bi perpausen artean, eta bigarren perpausean ageri den laguntzailea da aditz iragankor arrunt batekin, "ikusi" aditzarekin adibidez, hautatzen dugun bera. Beraz, argumentu bakarra (hortaz, iragangaitza), baina kasu desberdina (absolutiboa batean, ergatiboa bestean). Horregatik esan dugu lehenago konfigurazioa hausten dela holakoetan. Iragangaitzen eta iragankorren subjektuak berdin markatzen dituzten hizkuntzak "akusatiboak" dira: yo (subj)… iragangaitza; "yo" (subj) / "me" (obj) iragankorra. Aldiz, hizkuntza ergatiboen ezaugarria da subjektuaren marka desberdina izatea aditz iragangaitzetan eta aditz iragankorretan: 'Mikel" etorri da / "Mikelek" Jone agurtu du". Baina ikusten ari garen adibide hauetan iragangaitzen subjektua da aldatzen dena: ""Jone" etorri da / "Jonek" eskiatu du".

Aditzen arteko bereizketa mota hauek beste hizkuntza askotan ere gertatzen dira. Hori kontuan izanik, hizkuntzalariek perpaus iragangaitz mota nagusi bi bereizten dituzte:

Euskaldunentzat guztiz nahasia gertatzen da terminologia hori, berehala ikusiko den gisan. Iragangaitzetan ageri den argumentu bakar horrek duen rol tematikoan oinarritzen dute hizkuntzalariek bereizketa. Ikus ditzagun perpaus hauek:

Perpaus horiek guztiak iragangaitzak dira, argumentu bakarra dute. Baina aditzaren esanahia kontuan hartzen badugu, eta aditzak hartzen duen argumentuak aditzarekin duen erlazio semantikoa kontuan hartzen badugu, berehala ohartuko gara erlazio semantiko desberdinak sortzen direla hor puntu bati dagokionez. Perpaus horietako batzuetan subjektua ez da ekintzaren borondatezko egilea ("gaixotu, esnatu"), baina beste batzuetan egiazko egilea da ("eskiatu, mintzatu"). Beste adibide honetan argiago ikusiko da kontua:

Bietan harreman semantiko antzekoa da "edalontzia" eta "hautsi"-ren artean, batean subjektua eta bestean objektua bada ere. Bietan, nolabait esateko, "edalontzia" argumentua gaia edo jasalea (pazientea) da. Hori dela eta, aditz iragaintzen artean bi mota bereizten dira: ageri den argumentu bakar hori prozesuaren egilea izan daiteke ("Miren mintzatu da") edo beste zerbait, ez, nolanahi ere, egilea ("Miren gaixotu da"). Horri deitzen diogu rol tematiko desberdinak ezartzea.

Bada, hizkuntzalariek ikusi dute rol tematiko desberdinak ezartzeaz gain, iragangaitzetan sortzen diren bi multzo horiek propietate sintaktiko eta morfologiko diferenteak dituztela, nahiko modu koherentean ageri direnak hainbeste hizkuntzatan. Eta hortik sortu dira bi multzoak: "inakusatiboak" eta "inergatiboak". Inakusatiboek argumentu bakarra dute, eta "jasalea" edo "gaia" ere deitzen da. Eta hor sartzen dira "Jon gaixotu da" bezalakoak. Aldiz, inergatiboen argumentua egilea da, eta multzo horretakoak dira "Jonek eskiatu du" bezalakoak. Honek sortzen du lehenbiziko zailtasuna euskaldunentzat, zail egiten baitzaigu ergatiboa agerian duen "Jonek eskiatu du" bezalako bati inergatibo deitzea. Egokiago da, hortaz, euskararen kasuan, "ergatibodun iragangaitzak" deitzea ‘inergatibo’ direlakoei eta "absolutibodun iragangaitzak" deitzea, berriz, ‘inakusatiboei’, gorago proposatu dugun gisan. Hori dela eta, baliokideak dira, gure terminologian inakusatiboak eta absolutibodun iragangaitzak batetik, eta inergatibo edo ergatibodun iragangaitzak, bestetik.

Desberdintasun gehiago ere badira: kasu absolutiboa/inakusatiboa/jasalea eta kasu ergatiboa/inergatiboa/egilea ez datoz beti bat. Hola, "Miren gaixotu da" perpausa inakusatiboa baldin bada ere, "Miren mintzatu da" inergatiboa litzateke, bi perpausetan rol tematikoa aski desberdina baita: jasalea batean, egilea bestean ("Miren mintzatu da", eta "Mirenek hitz egin du" aski parekoak dira, bietan eragilea da argumentua). Eta alderantziz ere gauza bera gertatzen da: "Jonek eskiatu du" inergatiboa bada ere, "Jonek sufritu du" esaten badugu ez da hor borondatezko egilerik, subjektu gisa dagoen argumentuak hartzen duen rol tematikoa esperimentatzailearena baita, esan bezala.

Esan dezagun, hortaz, eta laburtuz, euskaraz baditugula perpaus iragankorrak ("irakasleak eskola eman du"), alde batetik, eta iragangaitzak ("irakaslea gaixotu da"), bestetik. Orobat, iragangaitzen artean baditugu absolutibodun iragangaitzak ("neska esnatu da"), eta ergatibodun iragangaitzak ("neskak eskiatu du"). Sailkapen hau ez dator bat ez orain arte euskal gramatikek (EGLU barne) egin duten sailkapenarekin, ez eta hizkuntzalari askok egin duten inakusatiboen eta inergatiboen arteko sailkapenarekin. Utz dezagun kontua oraingoz hemen, beste nonbait hobeki azaltzeko kontu hau.

Hizkuntza eranskaria.

Euskara [[hizkuntza postpositiboa]] da. Honekin esan nahi dugu euskarak, inguruko hizkuntzek ez bezala, [[postposizio]]en bidez osatzen dituela sintagma batzuk, eta ez [[preposizio]]en bidez. Postposizio horietako batzuk postposizio itsatsiak dira, eta “deklinabidea” osatzen dutela esan ohi da, nahiz ez den egia hori, euskaraz ez baita deklinabiderik. Egia da batzuetan hitz laburrak behar direla zerbaiti izena emateko, baina “deklinabide” hitza ez da batere egokia, hala ageri baldin bada ere gramatika guztietan. Zer desberdintasun dago “etxean” eta “etxe ondoan” sintagmen artean. Badira batzuk, baina puntu honi dagokionez hau esan daiteke: “etxean” horretan postposizio itsatsi bat ikusten dugula (“-n”), artikuluaren ondotik. Postposizio hori ez da beregaina, ezin dugu bakarrik erabili, eta zerbaiti lotua ageriko da, baina aurreko izena beti bere osotasunean mantentzen da, aldatu gabe (deklinabidea duten hizkuntzetan izen horrek forma desberdinak hartzen ditu kasuen arabera). Bigarren sintagman, “etxe ondoan” sintagman, alegia, beste postposizio bat ageri da, “ondo-an”, baina hori postposizio askea da, eta ez itsatsia. Postposizio horrek badu berak ere bere postposizio itsatsia (“etxe ondotik” edo “etxe ondora” esan daiteke, besteak beste), eta marka gabeko izena gobernatzen du (kontuan hartu ez dela hori postposizio guztiekin berdin gertatzen (“etxetik hurbil”, ez “*etxe hurbil”, adibidez). Beraz, horixe da esan nahi dena: postposizioak ikusten ditugu euskaraz, postposizio itsatsiak eta postposizio askeak, guztiz paraleloak. Eta ez dago deklinabiderik, kontuak erraztearren “kasuez” mintzatuko bagara ere

Hizkuntza postpositiboa dela diogu, eta hori erakusteko adibide batzuk eman ditugu izenarekin lotuak. Hala ere, postposizioaren kontu hori ez da hor amaitzen, eta sintaxian ere ikus daiteke, perpausaren hitzen ordenean, esate baterako: oinarrizko hurrenkeran, aditzarekin bukatzen dugu perpausa, jakina denez. Hori ikusten da ondoko ezaugarrian.

Hizkuntzak era askotakoak dira, baina tipologoek hizkuntza "bakartzaileak, malgukariak" eta "eranskariak" bereizten dituzte, haien arteko bereizketak egitea anitzetan aski zaila baldin bada ere. Hizkuntza "bakartzaileek" (txinera estandarra, vietnamiera, hizkuntza austronesioak, eta abar) joera dute forma bakarreko hitzak erabiltzeko, eta ez dute, horregatik, hitz eratorpen edo elkarketa prozesu asko erabiltzen. Beste hizkuntza batzuk "malgukariak" dira. Latina da hor kasu argia. Izenekin, adibidez, hau gertatzen da: "dominus, domini, dominorum"… Ikusten denez, izenaren oinarrizko erroak deklinabideko kasuen markak hartzen ditu, izenaren itxura aldatuz: "dominus" da nominatiboa, baina gero "domini" ageri da, edo "domino", eta gainerako kasu guztiak, nahiz "domin"- horrek ez duen berezko izaerarik hiztegian hitz laxo gisan. Hizkuntza horiek dute benetako deklinabidea. Beste hizkuntza batzuk, euskara tarteko, "eranskariak" dira: hizkiak (artikulua, pluralgilea, eta abar) gaineratzen zaizkio hitzari ("adiskide-"a), eta azkenean postposizioak eransten zaizkio aurreko sintagmari ("adiskidea-"rentzat). Latinez ez bezala, hizkuntza hauek hiztegiko hitz bat hartzen dute oinarri, bere osotasunean (horregatik diogu euskaraz ez dela deklinabiderik, ikus beherago), eta hitzaren itxura aldatu gabe, kasu markak nahiz postposizioak eransten dizkiote hitzak osatzen duen sintagmari: "adiskidea, adiskidearen, adiskidearentzat", eta abar. Izenekin, adjektiboekin eta izenordainekin gertatzen da hori. Gaztelania eta frantsesa ere hizkuntza "malgukari"tzat hartzen dira.

Euskara gaztelaniarekin eta frantsesarekin erkatzen badugu, euskara, beste biak ez bezala, postposizionala dela esaten dugu (preposizioen ordez postposizioak ditu), eta eranskaria (postposizio hauek hitzari gaineratzen zaizkio). Hola, "andre" hitza hartzen badugu, artikuluarekin "andrea" egiten du, eta postposizioarekin "andrearentzat", edo "andrearekin". Postposizio horiek guztiak izenaren ondoren idazten ditugu, izenarekin (edo dagokion sintagmarekin) elkarturik. Gaztelaniaz edo frantsesez elementu horiek guztiak aurretik jartzen ditugu, bereiz idatziak: "mujer, la mujer, de la mujer, con la mujer; femme, la femme, de la femme, avec la femme". Euskarak erabiltzen dituen elementuak baliokideak dira baina eskuinaldean kokatzen ditugu eta, gainera, itsatsiak. Horrek guztiak hitz hurrenkerarekin ere badu zerikusia, jakina. Hori da euskara inguruko hizkuntzetatik bereizten duen ezaugarrietako bat.

Ohart gaitezen postposizio aske hauek arau zehatz batzuen agindupean eratzen ditugula. Batetik, postposizioari berari behatzen badiogu, horietako askok "–ko" genitiboaren marka har dezakete: "etxe aurre"ko", maldan behera"ko", zure ordez"ko", lanari buruz"ko", goitik behera"ko. Beste batzuetan beste kasu marka batzuk ere har ditzakete: "etxe aurre"tik", etxe aurrea"n", gizona baita"tik'… Badirudi horietan toki markak erants daitezkeela arazorik gabe. Ez, ordea, beste batzuetan: *"lanari buru"tik'. Hortaz, esan daiteke postposizioak "behe, orde, aurre, baita"… direla hor. Eta postposizio aske horiek beste postposizio itsatsi batzuk har ditzaketela. Hori batetik. Bestetik, postposizio bakoitzak aurreko sintagma gobernatzen du: "maldan behera", baina ez *"malda"ko" behera". Beste hitz batzuetan esateko: postposizioak agintzen du nolako markak hartu behar dituen aurreko sintagmak: "behera" postposizioak inesiboa (-"n") eskatzen du: "malda"n" behera". Baina postposizio horren barneko egiturari behatuz gero, berehala ohartzen gara hor "behe" izena dagoela –"ra" kasu marka harturik. Horregatik gauza bera gertatzen da "etxe ondo"an' bezalako sintagmetan: hor "ondo" izenak hartzen du inesiboaren marka. Postposizio asko izenak dira jatorriz, baina erabilera horretan guztiz adberbializatu direla esan daiteke. Horregatik diogu postposizioak berak markak har ditzakeela, eta aldi berean aurreko sintagmak hartu behar dituenak zein diren agintzen duela.

Sintagmek burua azkenean.

Postposizioak eransten zaizkio sintagma osatzen duen azken hitzari ("etxe ederrea"n", mendi gainean dagoen herri"ra'…). Postposizioak gobernatzen du sintagma eskuin aldetik, eta gauza bera gertatzen da postposizio askeekin ere: eskuinetik gobernatzen dute aurreko sintagma (maldan behera') eta, aldi berean, batzuetan postposizio aske horrek berorrek postposizio itsatsiak ere hartzen ahal ditu (etxe ondotik').

Hau guztia ondoren azalduko den beste ezaugarri batekin loturik dago: Euskarak "burua azkenean" duela esaten dugu. Zer esan nahi dugu horrekin? Lehenago aipatu dugu euskara SOA hizkuntza dela: "neskak mutila besarkatu du". Aditza azkenean jartzen duela, alegia. Aditza da aditz sintagmaren muina. Aditzaren barnean dago -edo aditzarekin lotua, barnean biltzen ez badu ere, hori trinkoetan bakarrik gertatzen baita- perpausaren burua (laguntzailea edo, hobeki esan, "inflexioa" deritzana, zehatzak izan nahi badugu, ikus beherago). Aditz nagusiaren eta laguntzailearen arteko bereizketa zertan oinarritzen den geroxeago azalduko da xehekiago. Esan dezagun oraingoz, aski da hori, perpausaren azkenean aditza doala, eta aditzak biltzen duela perpausaren gunea. Ikusten dugu, hortaz, inguruko hizkuntzetan ez bezala, osagai hori amaieran uzten dugula.

Koherentea da hori, halaber, hizkuntza postpositiboa izatearekin, kasuetan ageri diren marka horiek ("-n, -tik, -ekin"…) baitira, berez, sintagma buruak, eta burua azkenean ageri baita (ondoko hizkuntzetan: 'en casa/at home/ à la maison; de casa, con el amigo). Mugatzaileak (artikulua eta erakusleak) ere beti amaieran jartzen ditugu: etxea, herri horiek…, eta ez aurretik, inguruko hizkuntzetan bezala ('la casa; la maison; the house).

[[Aditz laguntzaile]]a ere arruntean aditz nagusiaren eskuinean dago: "egin "dute", ikus "dezagun'… (ondoko hizkuntzetan: lo han hecho, hemos venido, Marie est venue,…). Badira hemen salbuespenak, jakina, baina horiek, gramatika honetan, dagokion tokian adizki laguntzaileen atalean argituko dira. Hola, etorri da bezalako sintagma baten osagaiak aditz laguntzailearen inguruan biltzen dira: Mirenekin etorri da. Edo, bestela esateko, sintagma horren burua aditz laguntzailea da eta hori ere azkeneko tokian doa (baiezkoez ari gara, jakina).

Euskarak, bestetik, menderagailuak ditu, eta menderagailu gehienak ere laguntzailearen eskuinean jartzen dira: "entzun dugu"la", ikusi dute"n", de"lako", eta abar" (ondoko hizkuntzetan: 'que hemos oído, que han visto, porque es pequeño…).

Euskarak, azkenik, atzizkiak ditu, ez aurrizkiak (edo, aurrizki batzuk baldin baditu ere, gutxiago dira, eta berriagoak, arruntean –nahiz ez denak– mailegu berrien analogiaz sortuak direnak). Nolanahi ere, bistan da gaztelaniak eta frantsesak aurrizkiak dituztela, eta euskarak atzizkiak.

Gramatikan geroago ikusiko dugunez, hurrenkera horiek guztiek, azken batean, gauza bat erakusten dute, euskal sintagmen burua sintagmaren amaieran ageri dela.

Izen-sintagmak.

Euskararen [[izen-sintagma]], geografikoki alboan dituen [[indoeuropar hizkuntzak|indoeuropar hizkuntzekin]] alderatuta, oso desberdina da.

Artikuluak, determinatzaileak eta zenbatzaileak.

[[Determinatzaile (gramatika)|Determinatzaileek]] eta [[zenbatzaile (gramatika)|zenbatzaileek]] garrantzi handia dute euskararen esaldien egituran. [[Artikulu (gramatika)|Artikuluak]] determinatzaileen azpimultzotzat har daitezke.

Izenordainak eta adberbioak.

Pertsona izenordainak.

Pertsona [[izenordain]]etan hiru [[pertsona (gramatika)|pertsona]] eta bi [[numero (gramatika)|numero]] bereizten dira. Jatorriz, "zu" hitza bigarren pertsonako izenordain plurala zen, baina egun singular modura erabiltzen da eta jatorrizko "hi" izenordain singularra ordeztu du askotan, eta azken hori hurbiltasunezko harremanetarako geratu da. "Zuek", berriz, "zu" izenordainaren pluralizatutako deribazio bat da eta gaur egun bigarren pertsonako izenordain plural bakarra da.

Hirugarren pertsonako izenordainen funtzioa betetzeko, izenordain erakusleak edo "ber-" aurretik daramatzaten pareko enfatikoak erabil daitezke.

Pertsona izenordain arrunt horiez gain, badaude enfatikoak direnak. Euskalki batetik bestera asko aldatzen dira. Adibidez, lehen pertsona singularrerako: "neu, nerau, neroni" edo "nihaur".

Kanpo estekak.

[[Kategoria:Euskal gramatika]]


Virgo superkumulua

Virgo Superkumulua edo Superkumulu Lokala (ingelesez "Local Supercluster" edo "LS") Talde Lokala eta beraz, gure galaxia barne hartzen dituen galaxien superkumulua da. Superkumulua ehun talde eta galaxia-kumuluek osatzen dute eta Virgo kumulua du ardatz, superkumuluaren erdigunetik hurbil kokatuta. Talde Lokala Virgo kumuluaren izkinatik hurbil dago.

Virgo superkumuluaren luzera 33 megaparsec ingurukoa da, hau da, 107 milioi argi-urtekoa. Balio hori Talde Lokalaren luzerarenarekin ordezkatuz gero, superkumuluaren tamaina izugarriaz jabetuko gara, izan ere Talde Lokalak megaparsec bakarreko luzera du, gehien jota. Hala ere, Unibertso behagarrian mota honetako milioika superkumulu aurki daitezke.

Galaxien mugimenduaren gainean eragiten duen indar grabitatorioa neurtuz, Virgo Superkumuluaren masa zenbatekoa den jakin dezakegu eta, gutxi gorabehera, 1015 eguzki masa dituela ondorioztatu dute zientzialariek, hau da, 2 × 1046 kilogramo. Haatik, halako masarekin izan beharko lituzkeen izarrek sortuko luketen distira errealitatean sortzen dena baino askoz handiagoa izan beharko lukeenez, superkumulua hein handi batean materia ilunak osatzen duela uste dute zientzialariek.


Opdyke West (Texas)

Opdyke West Texasko herri bat da. Hockley konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Milliken (Colorado)

Milliken Coloradoko herri bat da. Weld konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Icatu

Icatu Brasilgo udalerri bat da, Maranhão estatuan kokatua. biztanle ditu km²ko eremuan.


Hiriberri (Atetz)

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau Atezko herriari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Hiriberri»."

Hiriberri Nafarroa Garaiko etxaldea da, Atetz udalerrikoa. 2020an 3 biztanle zituen.


Herxheim bei Landau/Pfalz

Herxheim bei Landau/Pfalz Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Gometxa (eranskailua)

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau eranskailu motari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Gometxa (argipena)»."

Gometxa eranskailu txiki eta koloretakoa da, normalean biribila baina beste forma geometriko batzuetakoa ere bai, kolore oinarrizkoetan inprimatua normalean, jolasean, ariketa pedagogikoetan edo bulegoko laneko plangintza eragiketetan erabili ohi dena.

Terminoa ez da ageri 20. mendeko euskarazko hiztegietan ageri, eta badirudi jatorria duela "gomet" katalanezko hitzean edo frantsesezko "gomette" delakoan, (gomatxoa), forma "goma" hitzetik datorrelarik. Katalanezkoaren plurala, "gomets", ohikoa da gaztelaniaz, eta hortik etor liteke euskarazko "gometx" edo "gometxa" (badirudi -a itsatsiarekin deklinatu ohi dela: "gometxa bat"")"


Watson (Missouri)

Watson Missourieko herrixka bat da. Atchison konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Molitor (Wisconsin)

Molitor Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Taylor konderrian kokatuta dago, Wisconsin estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Astrobiologia

Astrobiologia edo exobiologia unibertsoaren jatorria, bizi goiztiarraren eboluzioa, banaketa eta biziaren etorkizuna aztertzen dituen zientziaren adarra da. Astrobiologiak galdera nagusitzat du ea Lurretik kanpo bizirik badagoen eta, egonez gero, gizakiek nola detekta dezaketen.

Astrobiologiak beste munduetan bizia egoteko posibilitatea aztertzeko eta Lurraren biosferak dituen ezaugarriak ez dituzten biosferak aurkitzeko, hainbat arlo zientifiko baliatzen ditu, hala nola, biologia molekularra, biofisika, biokimika, kimika, astronomia, kosmologia fisikoa, exoplanetologia eta geologia. Astrobiologiak datu zientifiko errealen interpretazioa egiten du; nahiz eta espekulazioa erabil daitekeen testuingurua ezartzeko, astrobiologiak dagoeneko existitzen diren teoria zientifikoen inguruko hipotesiak bakarrik egiten ditu. Zientziaren adar honek ikertzen du planeta-sistemen jatorria, espazioko konposatu organikoen jatorria, arroken, uraren eta karbonoaren arteko elkarrekintzak, Lurraren abiogenesia, planeten habitagarritasuna eta biziaren gaitasuna Lurreko eta kanpo-espazioko erronka ezberdinei aurre egiteko. Biokimika Big Bang gertatu eta gutxira hasi zela uste dute ikertzaileek, duela 13,8 mila milioi urte. Garai horretan unibertsoak 10-17 milioi urte besterik ez zituen. Panespermia hipotesiaren arabera, Eguzki Sistemaren meteorito, asteroide eta beste gorputz txikiek sakabanatutako bizi mikroskopikoa unibertso osoan zehar egon daiteke. 2015. urteko abuztuan argitaratu zen ikerketa baten arabera, galaxia oso handiak Esne Bidea bezalako galaxia txikiagoak baino egokiagoak izan daitezke planeta habitagarriak sortu eta garatzeko. Lurra da, ordea, gizakiok ezagutzen dugun leku habitagarri bakarra. Beste izarren inguruan bizitzeko baldintzak dituzten zonak aurkitzeko estimazioek, "Zona zirkunestelar habitagarri" ere deritzenak, aurkitu diren ehunka exoplanetekin batera, pentsarazten digute duela gutxi arte uste izan dena baino bizitzeko egokiak diren askoz ere leku gehiago egon daitezkeela unibertsoan.Marte planetan "Curiosity" eta "Opportunity rovers"-en bidez egiten ari diren ikerketetan antzinako biziaren ebidentziak bilatzen ari dira, hala nola, antzinako erreka edo lakuen ondorio diren lautadak, habitagarriak izan zitezkeenak. Marteko habitagarritasunaren ebidentziak fosilak (tafonomia) eta molekula organikoak dira bai NASAren eta bai ESAren helburu nagusiak.

Nahiz eta Lurretik kanpo bizirik ez existitu, astrobiologiari esker lortu diren ikuspuntu ebolutiboek onurak ekarri dituzte.

Etimologia.

Astrobiologia hitza Gavriil Tikhov errusiar astrobiologoak proposatu zuen lehen aldiz 1953. urtean. "Astrobiologia" etimologikoki grezierazko ἄστρον "astron" "konstelazio, izar-multzo", βίος "bios" "bizia" eta -λογία "-logia" "ikasketa"-tik dator. Astrobiologia hitzak hainbat sinonimo ditu eta sinonimo horiek astrobiologiaren garapenean inplikatuta dauden astrologia eta biologia zientzietan oinarrituta daude. Sinonimoetako bat "exobiologia" da, eta grezierazko Έξω "kanpo", Βίος "bios" "bizia" eta λογία -logia "ikasketa"-tik dator. Exobiologia hitza Joshua Lederberg biologo molekularrak proposatu zuen. Exobiologia Lurretik kanpo dagoen bizia aztertzera mugatzen da; astrobiologiarena, aldiz, eremu zabalagoa da eta biziaren eta unibertsoaren arteko loturak ikertzen ditu; hau da, lurretik kanpoko bizia ikertzeaz gain, Lurrean dagoen bizia, Lurraren jatorria eta eboluzioa ere ikertzen ditu.

Astrobiologiaren elementuak.

Astronomia.

Astronomiarekin lotutako astrobiologia-ikerketa gehienen helburua exoplaneta berriak aurkitzea da, beti ere, hipotesi batean oinarrituta; bizia Lur planetan sor baldin bada, antzeko baldintzak dituzten beste planetetan ere sortu zitekeen. Horretarako, Lurraren tamainako exoplanetak bilatzeko tresnak garatzeko proiektuak sortu dituzte. Nagusiak NASA agentziaren "Terrestrial Planet Finder" (TPF) eta ESA espazio agentziaren Darwin programa izan dira; biak bertan behera geratu dira. NASA agentziak Kepler misioaren jaurtiketa ere egin zuen 2009ko martxoan, eta Frantziako Espazio Ikerketarako Zentroak 2006an COROT misio espaziala jaurtiki zuen.

Misio espazial horien helburua Lur planetak duen tamainaren antzekoa duten exoplanetak bilatzea ez ezik, espektroskopia bidez argia duten planeten azterketa egitea ere bada. Espektroa aztertuz, exoplaneta baten atmosferaren edo lurzoruaren osaera azter daiteke. Horrela, planeta horretan bizia egoteko probabilitatea kalkula daiteke.

Astobiologiako beste ikerketa-arlo aktibo bat planeta-sistemen sorrera da. Proposatu izan da Eguzki-sistemak dituen berezitasunak, Jupiter planeta ezkutu babesle bezala kokatzeak esate baterako, Lurrean bizi adimentsua egoteko probabilitateak handitu dituela.

Biologia.

Biologiak ezin du ziurtatu matematikoki posible den prozesu edo fenomeno bat gorputz batean existitu behar denik. Estremofiloen aurkikuntza, hau da, muturreko egoera edo inguruneetan bizitzeko gaitasuna duten organismoen, aurkikuntza ikerketa-xede bihurtu zen astrobiologoentzat. Organismo horiek testuinguru planetario batean biziaren mugak zeintzuk diren ulertzeko balio dute; potentzial-panspermia, gizakiek bultzatutako esplorazioek eragindako kutsadura, gizakien planeta-kolonizazioa eta iraungitako eta ez iraungitako Lurretik kanpoko biziaren esplorazioa adibidez.

70eko hamarkada arte bizia Eguzkiaren energiaren menpekoa zela uste zuten ikertzaileek. Lurreko landareak argi-energia bereganatzen dute fotosintesia egiteko. Prozesu horretan karbohidratoak eratzen dira CO2 eta H2O-tik abiatuta eta oxigenoa (O2) askatzen da. Askatutako O2-a arnasketa aerobioa egiten duten organismoek kontsumitzen dute eta, horrela, energia kate trofikora pasatzen da. Horretaz gain, ikertzaileek pentsatzen zuten ozeano sakonetan argia iritsi ezin den lekuetan dauden bizidunek elikagaiak goiko geruzetatik jaitsitako materia organikotik edo detritu hori jan zuten animalietatik lortzen zituztela, alegia, bizia eguzki-argiaren menpe zegoela. 1977. urtean Galapagoetako rift gunean egiten ari ziren ikerketa batean, ezaugarri bolkanikoak dituzten itsas azpiko egituretan, iturri hidrotermaletan hain zuzen ere, zientzialariek askotariko animalia-espezieak aurkitu zituzten, hala nola, hodi itxurako zizare handiak, txirlak, krustazeoak eta muskuiluak. Bizidun horiek nahiz eta eguzki-argia lortzeko aukerarik ez eduki, aparteko ekosistema oso bat osatzen dute. Hala ere, oxigenoa beharrezkoa dute bizirauteko, eta O2 fotosintesi oxigenikoaren bitartez lortzen da; beraz, ez dira independenteak. Badira bakterio kimiolitoautotrofo batzuk uranioaren deskonposizio erradiaktiboa erabiltzen dutenak, inolako argirik erabili gabe. Aurkikuntza horiek guztiek astrobiologia goitik behera aldatu zuten, ikusi baitzen bizia ez zela garatzen eguzkiaren menpe, ura eta energia-gradiente bat besterik ez du behar biziak.

Bizidun estremofiloak ingurune askotan aurkitu dira, izotzean, irakindako uretan, ingurune azidoetan eta alkalinoetan, erreaktore nuklearren uretan edo hondakin toxikoetan. Horrek Lurretik kanpoko habitat posible ezberdinen kopurua handitu du, eta espezie horien ikerketak unibertsoaren beste lekuetan bizia nola gara zitekeen aztertzeko ezinbestekoak dira.

Astroekologia.

Astroekologiak planeta aztertzen duen zientziaren arloa, asteroideetan eta kometetan egon daitekeen biziaren eta espazioko inguruneen arteko elkarrekintzak aztertzen dituen zientziaren arloa da. Eskala handiago batean, arlo honek etorkizuneko bizia kuantifikatzea du helburu.

Arlo honek planeta-lurzoru ezberdinetako baliabideak aztertzen ditu, gaur egungo espazio-materialak erabiliz. Lortutako emaitzek indartzen dute biziak hasierako asteroide urtsuetan eta antzeko materialetan iraun zuela, eta horiek hautsak, kometek edo meteoritoek Lurrera garraiatu zituztela.

Astrogeologia.

Astrogeologia arlo zientifiko planetarioa da, zeruko gorputzen geologia aztertzen duena. Diziplina honek planeta edo satelite naturalen potentziala neurtzen du bertan bizia garatu eta mantentzeko.

Diziplina honetan dagoen alor bat geokimika da, hainbat alderdi aztertzen dituena: Lurraren eta beste planeten osaera kimikoa, arroken eta lurzoruaren osaerek eragiten dituzten prozesu kimikoak eta erreakzioak, materia- eta energia-zikloak eta horien elkarrekintza hidrosferarekin eta atmosferarekin.

Bizia Eguzki-sisteman.

"Ikusi ere: Abiogenesia, Europa (satelitea) eta Bizia Marten"

Lurretik kanpoko biziaren inguruan gogoeta asko egin diren arren, biokimikak muga argiak ezarri ditu bizia bermatzeko beharrezkoak diren baldintza fisiko-kimikoen inguruan. Litekeena da Lurretik kanpoko bizia karbonoan oinarritua egotea, karbonoa taula periodikoko elementu ugarienetarikoa delako. Karbonoa eta Silizioa dira atomo naturalen artean informazio biologikoa garraiatzeko beharrezkoak diren molekula luzeak sortzeko gai diren bakarrak. Karbonoak, silizeak ez bezala, erraztasun handia du beste atomoekin lotura kimikoak sortzeko eta, hori dela eta, oso erraz ahalbidetzen ditu erreakzio biologikoak.

Eguzki Sisteman bizia argi-izpien eta Eguzkiaren berotasunean oinarritzen da eta, beraz, lurrazalera mugatuta dago. Bizia sustengatzeko Eguzki Sistemako hautagai probableenak dira Marte, Europa satelitea, Saturnoko Titan satelitea eta Entzelado satelitea .

Marte, Entzelado eta Europa dira bizia aurkitzeko hautagai egokienak lur azpian ur likidoa dutelako. Izan ere, ura da zelulek bizitzeko ezinbestekoa duten molekula. Marteko ur gehiena izozturik dago bere izotz-geruza polarretan; hala ere, lurrazalean egin diren azken laginketek erakutsi dute, ur likidoa aurkitzeko aukera dagoela planetaren azalean. Probablea da ura oso gazia izatea tenperatura eta presio baxuak direla eta. Europa eta Entzeladori dagokienez, ozeano global handiak daude sateliteen kanpoko zarakar izoztuen azpian. Ozeano-hondoko haizebide bolkanikoen bitartez ura berotu egiten da egoera likidoa lortu arte. 2013ko abenduaren 11n, NASAk filosilikatoa aurkitu zuen Europaren azal izoztuan. Filosilikatoak materia organikoari lotuta agertzen dira askotan. Mineral horren presentzia asteroide edo kometa baten talkaren ondorio izan liteke. 2018ko ekainaren 27an, konplexu makromolekular organikoak detektatu ziren Entzeladon, eta NASAren arabera, Lurretik kanpoko punturik egokiena da zibilizazio bat sortzeko.

Saturnoko Titan satelitea ere Lurretik kanpoko bizitza mantentzeko gorputz planetario posiblea da.Titanek Lur planetaren jatorrizko baldintzen antzekoak izan ditzakeela uste dute ikertzaileek. Haren azalean laku likidoak aurkitu dituzte zientzialariek, lehenak lurretik kanpo, baina etanozkoak eta/edo metanozkoa direla dirudi. Zientzialari batzuek uste dute hidrokarbono horiek uraren tokia har lezaketela zelula bizietan. 2018ko martxoan, Cassini-ren datuak aztertu ondoren, Titanek ur likidoz eta amoniakoz osatutako ozeanoak izan zitzakeela ondorioztatu zen.

Hidrogeno eta metano mailak Marten neurtzeak bizia planeta horretan posible den ikertzea ahalbidetzen du. Zientzialarien arabera, "...H2/CH4 erratio baxuek agerian uzten dute bizi aktiboaren presentzia oso probablea dela". Beste zientzialari batzuek adierazi dute badaudela hidrogenoa eta metanoa Lurretik kanpoko atmosferan detektatzeko metodo berriak.

Meteoritoetan dauden pirimidina bezalako konposatuak erabiliz, uraziloa, timina eta zitosina bezalako biomolekulak sintetizatzea lortu da espazioko baldintzak laborategietan erreplikatuta. Pirimidina, hidrokarburo polizikliko aromatikoak bezala, karbonoan aberatsena den unibertsoko konposatu kimikoa da.

Ikerkuntza.

"Ikusi ere: Bizi estralurtar"

Lurretik kanpoko biziaren bilaketa jakintza-alor anitzeko adar zientifikoa da. Gaur egun, astrobiologiaren aplikazio praktikoena zientzian oinarritutako hipotesien planteamendua izan daiteke, hipotesi eta iragarpen horiek askotarikoak izan daitezke. Proposatu da birusak beste planeta batzuetan ere ager daitezkeela nahiz eta bizirik ez egon.

Ikerkuntzaren emaitzak.

Momentuz ez da Lurretik kanpoko biziaren ebidentziarik aurkitu.1984. urtean Antartikan berreskuratu zen Allan Hills 84001 meteoritoa aztertu ondoren, David McKay eta beste zientzialari batzuek diote Martetik datorren meteorito horretan mikrofosilak daudela, baina oso interpretazio eztabaidatua da.

Yamato 000593 meteoritoa 2000. urtean aurkitu zen Lurrean eta Martetik datorren 2. meteoritorik handiena da. Maila mikroskopikoan aztertuta, karbonoan aberatsak diren esferak aurkitu dira. NASAko zientzialari batzuen ustez, karbonoan aberatsak diren esferak aktibitate biologikoak sortuak izan daitezke. 2011ko martxoaren 5ean Richard B. Hoover ikertzaileak azaldu zuen zianobakterioen antzeko mikrofosilak aurkitu zituela karbono-meteoritoetan. Neil deGrasse Tyson astrofisiko amerikarraren esanetan: "Momentuz, Lurreko bizia da ezagutzen dugun unibertsoko bizi bakarra, baina argudio sendoak daude bakarrik ez gaudela pentsatzeko".

Lurrean dauden muturreko inguruneak.

2013ko martxoaren 17an ikertzaileek baieztatu zuten Marianetako itsas hobian forma bizi mikroskopikoak aurkitu zirela. Ozeano-hondotik 580 metroko sakonerako arroketan izaki mikroskopiko estremofiloak aurkitu dira, 2600 metroko sakoneretan lur lehorretik. Ikertzaile baten arabera, "Mikroorganismoak edonon aurkitu daitezke—edonon bizirauteko eta muturreko baldintzetara egokitzeko gai dira". Aurkikuntza horiek ateak irekitzen diote beste planetetako nitxo ekologikoen existentziari.

Metanoa.

2004. urtean metanoaren (CH4) argi-espektroa detektatu zen Marteko atmosferan, Lurreko teleskopio eta "Mars Express" orbitadore espazialaren bidez. Erradiazio kosmikoa eta eguzki-erradiazioa direla eta, metanoa atmosferatik pixkanaka desagertzea espero da hurrengo urteetan. 2018ko ekainaren 7an NASAk azaldu zuen aldaketak gertatu zirela Marten metano atmosferiko mailetan prozesu geologikoek edota biologikoek eraginda. Gaur egun oraindik ere aurrera jarraitzen dute metano mailen neurketek.

Planeta-sistema.

Baliteke exoplaneta batzuek bizirako baliagarriak diren satelite solidoak edota ozeano likidoak izatea. Eguzki-sistematik kanpo aurkitu diren planetak orain arte gasezko erraldoi bizigaitzak dira gehien bat. Detekzio-metodo berriek eta behaketa-tarte zabalek planeta-sistema berriak aurkitzera eramango gaituzte zalantzarik gabe. Adibidez, NASAren Kepler Misioak Lurraren tamainako exoplanetak bilatzea du helburu, eta izarren argiaren kurbaren aldaketak neurtzen ditu izarraren eta espazio-ontziaren artean.

Planeten habitagarritasuna.

Planeten habitagarritasunaren inguruko galdera gehienek porrot egin dute erantzuna aurkitzeko orduan orain arte, nahiz eta Wobble metodoa erabiliz Eguzki-sistematik kanpo dauden planeta asko detektatu diren. Gliese 581 da lehenengoz aurkitu zen lurraren tamainako exoplaneta habitagarri posiblea.

Misioak.

Muturreko ekosistemen ikerketek aurrera jarraitzen duten heinean, hipotesi berriak plazaratzen dira. Eguzki Sistematik kanpoko planetak ikertzeko misio asko jarri dira martxan, besteak beste, "Pho"enix zunda, Mars Science Laboratory, ExoMars, Mars 2020 rover eta "Cassini".


Litoria iris

Litoria iris "Litoria" generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


Isuntza

"Artikulu hau Lekeitioko hondartzari buruzkoa da; baserriak gaitzat duena beste hau da: «Isuntza baserriak»"

Isuntza Bizkaiko hondartza da, Lekeitioko udalerrian kokatuta dagoena. Lea ibaiaren itsasoratzearen ezker aldean dago.

Ezaugarriak.

Hondartzak 250 metro neurtzen ditu luzetara. Itsasbehera denean 24.260 metro karratuko azalera dauka, eta itsasgora denean aldiz 8.380 metro karratuko azalera.

Hondartzaren ondoan Zita enperatrizaren hotela dago, hondartza ondoko parke batetik gertu.

Ontziolak.

Hondartzatik hurbil, bi ontziola daude: Isuntza edo Egiguren Atxurra. Bi ontziola hauek, Lea ibaiaren ezkerraldeko hareatza batean daude, sarbide zaila dutelarik, Isuntza zubiaren ondoan eta Marierrota parean. Biak ibaiondoarekiko paraleloki daude eraikiak. Uretatik urrunen dagoena egun guztiz eraldatua dago.

Egungo ontziolak 1917an eraikiak dira, nahiz eta gune horretan ontziolen kokapenaren berri lehendik ere baden, orain artean nahiko eraldatuak izanik, garaiko argazkietan ikus daitekeenez.

Honako hauek dira eraikin elementu nagusiak:

Esparru itxirik ez dagoenez, ez dago sarbide zehatzik, nahiz eta bi pabilioiak ibaiarekiko paraleloki kokatzean, bertarako gurpildunentzako sarbidea Zubietako Jauregiraino iristen den bidetik egiten den, Lumentza mendiaren hegal bat inguratuz.

Isuntza zubiaren ondoan, ontzioletako langileriaren antzinako etxebizitzak kokatzen ziren, gertatu berri den (1991) sute batez eraitsiak. Ontziolaren ingurunea ibaiaren burualdera ere hedatzen da, lursailari eusten dion hormak definitutako esparruan eta ontziolaren sarbide bezala balio duen bidearen artean, non lanerako gune bat eta ontziolari zerbitzua ematen dion material biltoki bat bilakatzen baita.

1998ko urriaren 20an, Eusko Jaurlaritzak "monumentu-multzo" izendatu zituen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.


Al Shamal

Al Shamal (arabieraz: ٱلشَّمَال

, "Ash Shamāl") Qatarko zortzi udalerrietako ("baladiyah") bat da. Udalerriburua Madinat ash Shamal (euskaraz: «iparraldeko hiria»

) hiria da, herrialdeko hiri nagusienetariko bat dena.


Bidoi

Bidoia (frantsesatik bidon) likidoei eusteko, garraiatzeko eta biltegiratzeko erabiltzen den ontzi hermetikoa da.

Edukiontzi mota bat izan daiteke, normalean zilindrikoa, hondo laua edo okertua duena, metalez, kartoiz, plastikoz edo kontratxapatuz egina, likido kopuru handiak garraiatzeko; baita botila arrunta baino edukiera handiagoa duen plastikozko ontzia ere.

Zurez egindako bidoiei upelak deitzen zaie.


Fred Lawrence Whipple

Fred Lawrence Whipple (Red Oak, Iowa, AEB, 1906ko azaroaren 5a - 2004ko abuztuaren 30a) estatubatuar astronomoa izan zen.

Biografia.

Kaliforniako Unibertsitatean egin zituen ikasketak, Los Angelesen. Pluton aurkitu berriaren lehen orbita kalkulatzen lagundu zuen ikasle-garaian. Ikasketak bukatuta, 1931n, eskolak ematen hasi zen Harvard Unibertsitatean, eta bertako irakasle izan zen 1977 arte.

1955etik 1973ra Smithsonian Astrofisika Behatokiko zuzendari izan zen. Argazki-sistema berriak erabiliz meteoroen ibilbideak kalkulatu zituen, eta ia meteoro guztiak kometa-zati hautsiez osaturik daudela frogatu zuen.

1950ean, kometak "elur pilota zikinak" bezalakoak izango zirela proposatu zuen, hondakinezko geruza isolatzaileen barruan izotzezko bihotza zutelako. Bere proposamena 1986an frogatu zen, Halley kometa igaro zenean egin ziren azterketetan. Bestalde, kometen errotazioa aztertu zuen eta eguzki-sistemari buruzko liburuak idatzi zituen.


Lawrence (Massachusetts)

Lawrence Massachusettseko hiria bat da. Essex konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Haby

Haby Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Frantses lorategi

Lorategigintza frantsesa, simetrian oinarritutako lorategi estilo bat da; horrez gain, ordena naturaren gainetik jartzen da. Lorategi mota honi lorategi erregular edo lorategi klasiko ere deitu izan zaio, eta klasizismoaren ezaugarri estetikoak lorategiei aplikatzean oinarritzen da, formen perfekzioa, handitasuna, erregulartasuna eta simetria bilatzen dira bertan. Italiako lorategi errenazentistetan ditu oinarriak.

Historia.

Eraginak.

Frantses lorategiak Frantziako berpizkundeko lorategien garapentzat har daitezke, azken hauek Italiako lorategi errenazentistetatik eratorriak zirenak.

Italiako lorategi errenazentistek garaiko armonia eta ordenaren idealak adierazteko asmoa zuten, eta baita Aitzinako Erromako bertuteak islatzekoa ere: ibilbideak geometrikoki ezarriak zeuden eta irudi simetrikoak sortzeko joera zuten, maila ezberdinak eskilaraz lotuak zeuden, estatua, labirinto eta tenplu txikiz apainduak zeuden eta iturri eta urjauziak zituzten nonahi.

Garapena.

1495ean Karlos VIII.ak Napoliko lorategiak ikusi zituen eta bere lurretan estilo horretako lorategiak egiteko nahia piztu zitzaion. Italiar lorazainak hartu eta Amboiseko jauregian eta Gaillard gazteluan zituen lurretan italiar estiloko lorategiak sortzeko agindu zien. Haren ondorengoak, Enrike II.ak, Italia ezagutzen zuenak, antzeko proiektua burutu zuen Bloisko gaztelutik hurbil. Geroko agintariek joera honi jarraiki zioten, estilo italiarra frantziako gaztelu eta jauregien inguruan hedatuz.

XVII. mendearen inguruan paisaia frantsesak baso ugari zituen. Nekazaritza eremu konkretu batzuetan ematen zen eta baratzak askotan hiri barruetan egoten ziren. Frantzia gainera laua da gehienbat, eta hirietatik kanpo zeuden "Chateaux"ak edo jauregi-gazteluak ziren basoen erreferentzia. Hauen inguruan baso ustiaketa izan zen, eta eremu hauetan garatu ziren lorategiak. Ura ere defentsarako elementu garrantzitsuenetako bat zen gaztelu hauetan, eta lorategietan integratu zen.

Basoak landa eremuetan zeudenez, hasieran lorategiak jauregitik kanpo eraikitzen zituzten, harresien bestaldean. Denborarekin, harresien barnealdean egiten hasi ziren, edo harresiak kentzen, lorategia eta jauregia elkar lotuaz, frantses lorategia deritzona agertu zelarik, XVII. mendean.

Vaux le Vicomte eta Versailles.

XVII. mendean Luis XIV.ak, nobleak bere menpean jarri zituenean, monarkia absolutua ezarri zen, Frantziako Iraultzara arte iraun zuena. Luis XIV.ak Vaux le Vicomte jauregiko lorategiak ikusi zituenean, bere boterea islatzeko tresna egokia zela iruditu zitzaion eta bere jauregietan beste horrenbeste egin nahi izan zuen. Vaux le Vicomte jauregia Nicolas Fouqueten ideia izan zen, eta kasu hartan lorategia gazteluaren inguruan eraiki beharrean, jauregia eta gaztelua hasieratik diseinatu zituen elkarrekiko eta inguruko tokiarekiko armonia osoan egin zitezen. Lorategi honen diseinatzaileak André Le Nôtre, Louis Le Vau, eta Charles Le Brun izan ziren (lehenak lorategiak sortu zituen, bigarrenak jauregia diseinatu eta hirugarrenak, berriz, estatuak).

Luis XIV.ak hiru diseinatzaileak bildu eta Versailles herrixkan jauregia eta lorategiak diseinatzeko agindua eman zien. Lorategi hauek 1662 eta 1700 artean eraiki ziren, eta garaian europako handienak izan ziren. Erregearen asmoa kortea hara mugitzea zen, hiriko arazoetatik urrun eta monarkiaren boterea adieraziko zuen gune batean. Horrela sortu zuen Versaillesko jauregia, frantses lorategiaren adibiderik argiena eta famatuena.

Estiloaren gainbehera.

André Le Nôtre 1700 urtean hil zen arren, estiloa frantzian zehar zabaldu zen. Hala ere, denborarekin zenbait aldaketa jasan zituen. Pixkanaka, inguruko paisaia gehiago errespetatzen hasi ziren eta geometrikoki malguagoak bihurtu ziren. XVIII. mendeko erdialdetik aurrera, ingeles lorategiaren eragina handitu zen, eta gerora Txinako lorategien eredua jarraitzen hasi ziren lorazainak. Azken eredu horiek natura imitatzen saiatzen ziren, hura perfekzio eta armoniara moldatu ordez.

Ezaugarriak.

Hauek dira frantses lorategiaren ezaugarri nagusiak:

Perspektiba, ikus ardatzarekin bat eginez, bere botere absolutua erakusteko modua izan zen. Eskala ere inportantea da. Le Nôtrek, eskala egokia aurkitu zuen, tamaina izugarriko lorategiak izanda ez duzulako pertsonaren eskala galtzen. Ikus ardatzak edo ihespuntuak beti infinitura garamatza, ez eremuko puntu konkretu batera, honela lorategitik at, bakarrik infinitua dago. Gortearentzako espazio bat zenez, gortearen jarduerak egiteko lekuak egokitu behar ziren baina ikus ardatza apurtu barik. Urak ere balio du espazioa antolatzeko, adibidez, gaztelua ikus ardatzean islatzeko. Parterreak hutsuneak betetzeko balio dute. Topiaria ugaritan erabiltzen da, forma geometrikoak hartzen dituelarik. Lau elementu nagusiak, jauregia, perspektiba, ura eta gortearentzako eremuak behar den heinean erabilita eta erlazionatuta daude, naturaltasunez.


Taiyo Koga

Taiyo Koga (japonieraz: 古賀 太陽

, 1998ko urriaren 28a - ) Japoniako futbolaria da.

Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Kashiwa Reysol.


Isches

Isches Frantziako udalerria da, Vosgeak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Isches udalerrian erroldatutako biztanleak 214 ziren. Familiak 79 ziren, horien artean 18 pertsona bakarrekoak ziren (9 bakarrik bizi ziren gizonak eta 9 bakarrik bizi ziren emakumeak), 28 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 5 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

"Erroldatutako biztanleak"

<noinclude>

Etxebizitza.

2007an 131 etxebizitza zeuden, 89 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 33 bigarren erresidentzia ziren eta 9 hutsik zeuden. 129 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 89 etxebizitza nagusietatik 81 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 9 etxek hiru zituzten, 16 etxek lau zituzten eta 62 etxek bost zituzten. 70 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 36 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 46 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 140 ziren, horien artean 102 aktiboak ziren eta 38 inaktiboak ziren. 102 pertsona aktiboetatik 94 lanean zeuden (53 gizon eta 41 emakume) eta 9 langabezian zeuden (4 gizon eta 5 emakume). 38 pertsona inaktiboetatik 18 erretiraturik zeuden, 9 ikasten zeuden eta 11 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Isches udalerrian 77 unitate fiskal zeuden, 187,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.693 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 10 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 1 eraikuntza enpresa zen, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 2 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 Ogasun Publikoaren administrazio bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 zurgina eta 1 jatetxe.

2009an zeuden 2 establezimendu komertzialetatik, 1 okindegi zen eta 1 arraindegia zen.

2000. urtean Isches udalerrian 9 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.002 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Isches

Mont-lès-Lamarche (1,8 km)

Fouchécourt (2,3 km)

Ainvelle (2,4 km)

Serécourt (4,3 km)

Saint-Julien (4,8 km)

Les Thons (5,2 km)

Tignécourt (5,5 km)

Senaide (5,7 km)


Tringa brevipes

Tringa brevipes "Tringa" generoko animalia da. Hegaztien barruko Scolopacidae familian sailkatua dago.


Odontesthes humensis

Odontesthes humensis "Odontesthes" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Atherinopsidae familian.


Tiago Jorge Honório

Tiago Jorge Honório (1977ko abenduaren 4a - ) Brasilgo futbolaria da.

Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Sanfrecce Hiroshima eta Fagiano Okayama.


Beacon Square (Florida)

Beacon Square Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Pasco konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Notropis melanostomus

Notropis melanostomus "Notropis" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.


Nanismo

Nanismoa hazkuntzan izandako arazoen ondorioz ohi baino txikiagoa den pertsona bat pairatzen duen sindromea da. Sindrome hau pairatzen duten pertsonak nano edo ipotx deitzen zaie. Hainbat arrazoirengatik gerta daiteke nanismoa, hala nola, nutrizio-gabeziak, arrazoi genetikoak edo arazo hormonalak.


Basileako katedrala

Basileako katedrala (alemanez: "Basler Münster"

) Suitzako Basilea hiriko eraikin garrantzitsuenetariko bat da. Eliza erromaniko estiloan eraiki zen baina 1356ko Basileako lurrikarak erdi erorita utzi zuen. Ondoren, Johannes Gmünd-ek berreraiki zuen, orduan gotiko estiloan. Hasiera batean katolikoa, gaur egun eliza ebanjeliko bat da, 152ean Basilean ezarri zen Erreforma protestantearen garaitik. Barruan Erasmo Rotterdamgoa eta Jakob Bernoulli daude lurperatuta, besteak beste.

Historia.

Katedrala dagoen muinoa K.a. I. mendetik gutxienez eraikita egon zela uste da. XI. mendearen hasieran, Adalberto II.a gotzainak hiru habearteko katedral bat eraikitzea agindu zuen. Katedrala 1225 inguruan amaitu zen, erromaniko berantiarreko estiloan. Lurrikararen ondoren, bost dorre eta eraikinaren zati batzuk erori ziren, estilo gotiko berrian berreraiki zirenak, eta 1363an katedral berriaren aldare nagusia sagaratu zen. 1421ean Ulrich von Ensingen, Ulm eta Estrasburgoko dorreen eraikitzailea, iparraldeko dorrearen handitzeari ekin zion, 1429an amaitu eta 1500eko uztailaren 23an, hegoaldeko dorrearekin osatu zen, Hans von Nussdorfen eskutik. Ordutik hona hainbat berrikuntza txiki egin dira, ekialdeko kripta ixtea, esaterako, eta 1975ean berriro irekitzea.

Ezaugarriak.

Eraikinaren ezaugarri nagusiak fatxadako bi dorre eta erabilitako harearria. Dorreak garaiak dira: iparraldeko edo Georgsturm (San Jurgiren dorrea) 64,2 m. eta hegoaldekoa edo Martinsturm (San Martinen dorrea) 62,7 m. dituzte.


Gwen Stefani

Gwen Renée Stefani Flynn (Anaheim, Orange County, Kalifornia, Ameriketako Estatu Batuak, 1969ko urriaren 3a) abeslari, aktore eta moda diseinatzaile estatubatuarra da. Bakarlari bezala abesteaz gain, No Doubt rock eta ska punk taldean abesten du.


Deabruaren Uhartea

Cayenneko espetxe koloniala (frantsesez: "Bagne de Cayenne"

), askoz ere ezagunagoa Deabruaren Uhartea izenez (frantsesez: "Île du Diable"

), Salut uharteetako txikiena da, XIX. eta XX. mendeetan bertan izen berdineko espetxe ospetsua egon zen. Uhartea Guyana Frantsesako kostaldetik 11 kilometrora dago eta 14 hektareatako (0,14 km²) azalera du.

Espetxea.

Espetxea nonbait ezaguna bada bere bizi baldintza kaxkarrak eta bertako presoen bizimodu latza eta jasaten zuten tratu ankerrarengatik da.

1851n Napoleon III.aren aginduz mota guztietako presoak Frantziatik urruti espetxeratuak egongo ziren presondegi hau eraiki zen, bai hiltzaileak nahiz preso politikoak. Nahiz eta espetxeko administrazio eraikinak lur lehorreko Kouroun egon, denboraren poderioz multzo osoak Deabruaren uhartea izena jaso zuen.

1852tik 1938ra 80.000 preso espetxeratuak egon ziren, uhartearen osasun baldintzak txarrak zirelako oso, haietako asko ez ziren inoiz bertatik bizirik irtengo. Uhartetik ihes egiteko modu bakarra itsasoz eta txalupaz zen, eta jada lur lehorrean ohian sakon eta barneraezina zegoen, hortaz inor ez daki zehatz-mehatz zenbat iheslarik ihes egiten lortu zuten.

Espetxeari bizirautea lortu zuten preso-ohietako batzuk bere bizipenak idatziz kontatu dituzte:

1946an espetxea behin betiko itxi zen eta bertako preso gehienak Frantziara itzularaziak izan ziren, baina haietako batzuk Guyana Frantsesan gelditzea erabaki zuten.


Andreea Cacovean

Andreea Cacovean (Turda, Errumania, 1978ko irailaren 15a) Errumaniako gimnasta artistikoa da. 1995ean munduko txapelduna izan zen taldekako lehiaketan.

Kirolari ibilbidea.

1993.

Birminghameko 1993ko Munduko Txapelketan, brontzezko domina eskuratu zuen barra asimetrikoen proban, Shannon Miller (urrea) eta Dominique Dawes (zilarra) estatubatuarren atzetik.

1995.

1995eko Sabaeko Munduko txapelketan, taldekako urrea irabazi zuen, Txinaren (zilarra) eta Estatu Batuen (brontzea) aurretik. Taldekideak Lavinia Milosovici, Gina Gogean, Simona Amanar, Alexandra Marinescu, Claudia Presacan eta Nadia Hategan izan ziren.


Birdman (filma)

Birdman or (The Unexpected Virtue of Ignorance) (euskaraz "Txorigizona edo (Ezjakintasunaren Ezusteko Bertutea)"), Birdman soilik bezala ezagunagoa, 2014ko Alejandro González Iñárritu mexikar zinema zuzendariaren umore beltzeko komedia filma bat da. Michael Keaton, Zach Galifianakis, Edward Norton, Andrea Riseborough, Amy Ryan, Emma Stone eta Naomi Watts aktoreek antzeztu zuten. 2014ko abuztuaren 27an Veneziako Zinemaldian estreinatu zen.

Argumentua.

Oharra: "Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du. "

Riggan Thomson (Michael Keaton) urte luzez Birdman superheroia antzezteagatik paper bakar honi loturik dagoen aktorea izanik, Broadwayen Raymond Carver antzerkigilearen "Zertaz Mintzatzen Ari Gara Maitasunez Mintzatzen Ari Garenean" istorio laburra antzeztuz bere ibilbideari norantza ezberdin bat ematen saiatu nahi du. Antzezlanaren estreinu eguna baina hamar egun aurretik, Rigganek bere berekoitasunaren aurka eta bere familia, aktore ibilbidea nahiz bere buruaren alde ere borrokatu beharko du.

Sariak.

2015ko otsailaren 22an ospatutako 87. Oscar Sarien ekitaldian filma honek 4 Oscar Sari irabazi zituen, Film onenaren Oscar Saria, Zuzendari onenaren Oscar Saria (Alejandro González Iñárritu), Jatorrizko gidoi onenaren Oscar Saria eta Argizkigintza onenaren Oscar Saria. Bestalde, bi Urrezko Globo sari ere irabazi zituen, Gizonezko aktore onenaren Urrezko Globo Saria - Komedia edo musikala (Michael Keaton) eta Gidoi onenaren Urrezko Globo Saria.


Arenberg poni

Arenberg poni edo nordkirchen, (alemanez: "Arenberg-Nordkirchener Pony"

), Alemaniako bertako zaldi arraza bat da. Bere tamaina zein hainbat ezaugarriengatik ponien sailkapen taldean sartzen da.

Arraza desagertzeko egoera larrian dago. Abere kopurua 20-25 abelburu artean kokatzen da.

Arrazaren historia.

Arraza XX. mendea sortu zuten eta horretarako Dülmen poniak zein Lituaniako konik zaldiak erabili zituzten. Nahasketa hauen helburua zaldiketarako poni gogor eta iraupen handikoa sortzea izan zen. Bide tarte handiak nekatu gabe egiteko gai izango zena. Delachaux gidaren arabera nahasketa hauetan Panje poniak eta Galestar zela poniiak erabili zituzten, baina hau ez dago hain garbi.

1903. urtean Paula de Esterhazy kondesak Nordkirchener jabetzak Engelbert von Arenberg dukeari saldu zizkion. Dukeak egoera erdi basatian zeuden ponien talde bat mantendu zuen Nordkirchenerren beraien habitat naturalean. Arraza Dülmen poniaren antzekoa zen eta 1923. urterako finkatua zegoen.

Arraza desagertutzat jotzen zuten 1960. urteko hamarkadan. 1980. azken abelburuak sakabanatuak izan ziren eta Alemaniar zela poniak asimilatutzat jotzen ziren.

1984. urtean ordea, arraza Berlingo Nazioarteko Aste Berdean aurkeztu zen eta 1995. urtean abere talde oso txikia aurkitua izan zen.

Arrazaren egoera.

Zaldi arraza hau desagertzeko arrisku larrian dago. Munduan 20-25 zaldi baino ez dira ezagutzen. Beste iturrien arabera 13 abelburu baino ez dira.

Ezaugarriak.

-Altuera, soin gurutzera, 1,20-1,40 cm. artean kokatzen da.

-Koloreari dagokionez barietate handia dago arrazan. Arenberh poniak beltzak, gorriak, gaiztankarak eta urdinak.

Kanpo estekak.

Arrazari buruzko WEB horrialdea


Gekko yakuensis

Gekko yakuensis "Gekko" generoko animalia da. Narrastien barruko Gekkonidae familian sailkatuta dago.


Varennes-sur-Tèche

Varennes-sur-Tèche Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Varennes-sur-Tèche udalerrian erroldatutako biztanleak 255 ziren. Familiak 105 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 37 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 32 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 132 etxebizitza zeuden, 107 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 17 bigarren erresidentzia ziren eta 8 hutsik zeuden. 127 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 107 etxebizitza nagusietatik 70 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 1 doan lagata zegoen; 1ek bi gela zituen, 19 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 54 etxek bost zituzten. 78 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 48 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 50 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 139 ziren, horien artean 109 aktiboak ziren eta 30 inaktiboak ziren. 109 pertsona aktiboetatik 99 lanean zeuden (56 gizon eta 43 emakume) eta 10 langabezian zeuden (5 gizon eta 5 emakume). 30 pertsona inaktiboetatik 10 erretiraturik zeuden, 5 ikasten zeuden eta 15 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Varennes-sur-Tèche udalerrian 104 unitate fiskal zeuden, 248 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 12.631 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 7 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 zurgina zen eta 1 iturgina.

2000. urtean Varennes-sur-Tèche udalerrian 16 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.512 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Varennes-sur-Tèche

Trézelles (2,7 km)

Chavroches (4,5 km)

Cindré (4,9 km)

Sorbier (5,1 km)

Montcombroux-les-Mines (5,2 km)

Bert (6,1 km)

Servilly (6,2 km)

Jaligny-sur-Besbre (6,6 km)

Barrais-Bussolles (7,7 km)


Perthes (Ardenak)

Perthes Frantziako udalerri bat da, Ardenak departamenduan dagoena, Ekialde Handia eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Perthes udalerrian erroldatutako biztanleak 287 ziren. Familiak 104 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 44 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 116 etxebizitza zeuden, 107 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 2 bigarren erresidentzia ziren eta 7 hutsik zeuden. 115 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 107 etxebizitza nagusietatik 89 bere jabearen bizilekua ziren, 16 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 4 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 85 etxek bost zituzten. 86 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 50 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 54 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 186 ziren, horien artean 130 aktiboak ziren eta 56 inaktiboak ziren. 130 pertsona aktiboetatik 123 lanean zeuden (70 gizon eta 53 emakume) eta 7 langabezian zeuden (2 gizon eta 5 emakume). 56 pertsona inaktiboetatik 14 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 18 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Perthes udalerrian 118 unitate fiskal zeuden, 320 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.413 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 5 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 2 eraikuntza enpresak ziren, 1 zerbitzu enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen, 1 zurgina eta 1 apaindegia.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.

2000. urtean Perthes udalerrian 22 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.666 hektarea erabiltzen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Perthes

Tagnon (4,6 km)

Biermes (4,6 km)

Alincourt (5,1 km)

Sault-lès-Rethel (5,2 km)

Neuflize (5,5 km)

Annelles (5,6 km)

Acy-Romance (5,8 km)


Baso misto

Baso mistoa edo nahasiko basoa bi zuhaitz-mota nagusi edo gehiago izanik banakoen % 20 baino gehiago koniferoak edo zuhaitz hostozabalak dituen basoa da. Klima epelekoak izaten dira, urtaroen arteko alde nabarmenekoak, eta, oro har, trantsizio-baso bat osatzen dute konifero-basoaren eta baso epel hostoerorkorraren artean. WWFk Hostozabalen baso misto epel izeneko biomaren barnean sailkatzen ditu.

Europan oso hedatuta daude, batez ere erdialdeko Europan, eta, oro har, klima kontinental hezekoak dira. Koniferoek osatzen dituzte- hala nola izeiak eta piceak- eta hostoerorkorrak -pagoak, xarmak eta urkiak. Oihanpean belarrak, iratzeak eta goroldioak daude.


Marsvinsholm gaztelua

Marsvinsholm gaztelua (suedieraz: "Marsvinsholms slott"

) Suediako Ystad hiritik gertu dagoen gaztelu bat da, 12 kilometrotara, Eskaniako konderrian.

Historia.

XIV mendean Bosøe, Borsøe eta Bordsyø izenekin ezagutu zen eremu hau eta Daniar monarkiak eskuratu zuen. 1630an Otte Marsvin nobleak erosi zuen eta 1644 eta 1648 artean gaztelua eraiki zuen. "Marsvinsholm" izenak "Marsvin-en uhartea" esan nahi du. Marsvin familia Danimarkako familiarik aberatsenetakoa zen.

1658 Roskildeko Itunaren ondoren Suediako monarkiak eskuratu zuen gaztelua eta XVIII eta XIX mendeetan hainbat aldiz berriztu zuen. 1854an Jules Stjernblad baroiari saldu zioten eta 1910an Johannes Johannesen daniarrak erosi zuen.

Arkitektura.

Lau solairuko eraikin laukia da, eta ipar-ekialdeko eta hego-mendebaldeko erpinetan solairu bat eghiago duten dorreak daude. Hondartza bat dauka ondoan eta aintzira txiki bat ere bai.


Erik Pauelsen

Erik Pauelsen (1749ko urriaren 2a edo 14a - 1790eko otsailaren 20a) daniar margolaria izan zen. Bere paisaiengatik da nabarmenena eta erretratugile ezaguna ere izan zen. Hala ere, ez zuen bere garaikideek Jens Juelek eta Nicolai Abildgaardek izandako arrakasta maila bera izan eta 1790ean bere buruaz beste egin zuen.

Biografia.

Erik Pauelsen Himmerlandeko Østerballe parrokian jaio zen 1749ko urriaren 2tik 14ra bitartean. Txikitatik artista bihurtzeko gogoa izan zuen. Kopenhagera bidaiatu zuen eta Danimarkako Arte Ederren Errege Akademian ikasi zuen 1770etik 1777ra non zilarrezko domina handia eta urrezko domina txikia irabazi zituen 1775ean eta azkenik urrezko domina handia 1777an Akademiaren bidaia-bekarekin batera. Hanburgo, Düsseldorf eta Parisetik Erromara bidaiatu zuen eta itzultzean Dresden eta Berlin bisitatu zituen. Bere bidaietan atzerriko hainbat arte akademiatako kide egin zen eta Düsseldorfen irakasle titulua eman zioten.

Danimarkara itzuli ondoren, arte akademiako kide bihurtu zen, baina Jens Juelek ez zuen aintzat hartu irakasle posturako 1784an eta, ondoren, Vigilius Eriksenen errege gorteko margolari posturako. Pauelsenentzat intriga baten ondorioz bakarrik azal zitekeen hori, eta gero eta amorratuago zegoen.

Erretratugile ezaguna izaten jarraitu zuen eta paisaia margolari gisa ere arrakasta izan zuen. 1785etik 1786ra Frédéric de Coninck-en Bredgade-ko jauregiko gela bat apaindu zuen, gaur egun Moltke-ren Jauregia izenez ezagutzen dena, geroagoko jabe baten omenez. Apaingarriek, horma-irudiek eta gainateek, Dronningegård-eko landetxearen inguruko eszenak aurkeztu zituzten, Coninck-en Kopenhageko iparraldean. 1788an Norvegiara bidaiatu zuen eta errege-pintura bildumak eskuratutako paisaia-pintura batzuk ekarri zituen. Hala ere, bere parekoek gutxietsia eta garaitua sentitzea jasan zuen eta 1790ean bere buruaz beste egin zuen bere etxeko leiho batetik jauzi eginez.

Pauelsen bere paisaiengatik da nabarmenena. Norvegia bisitatu eta "Sarpsfossen" (1789) margotu zituen, gaur egun Danish National Gallery-n.

Obrak.

Margotu zituen erretratuak, besteak beste, Johannes Ewald (c. 1780, Frederiksborg museoa), Søren Gyldendal eta bere emaztea (1780) eta Friederike Brun bere alaba Ida Brunekin (1789).


Newberry konderria (Hego Carolina)

Newberry konderria (ingelesez: "Newberry County"

) Hego Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Newberry da. 2010eko zentsuaren arabera biztanle zituen, kilometro koadroko azaleran.

Geografia.

Newberry konderriak kilometro koadro ditu. Horietatik ura dira. Beste lurra dira. Biztanleria dentsitatea 22,37 da.

Demografia.

2010eko zentsoan bizi ziren pertsonetatik txuriak edo hispanoak dira. Horietatik "hispano edo latino" kategorian dira. beltzak edo afroamerikarrak. amerikar natiboak ziren eta Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. asiarrak ziren. "Bestelako arraza bat" kategorian biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan pertsonek kokatzen zuten.


Piranga leucoptera

Piranga leucoptera "Piranga" generoko animalia da. Hegaztien barruko Cardinalidae familian sailkatua dago.


Majastres

Majastres (frantsesez eta ofizialki: "Majastres

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Proventza Garaiko Alpeak departamenduan dagoena, Proventza-Alpeak-Kosta Urdina eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Majastres udalerrian erroldatutako biztanleak 2 ziren.4 zeuden familia guztiak pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak).

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 14 etxebizitza zeuden, 2 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 12 bigarren erresidentzia ziren. 13 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 2 Etxebizitza nagusi guztiak euren jabeen bizileku ziren;Etxe 2guztiek bi gela zituzten. 0 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 2 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 0 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuen pertsona bakarra aktiboa zen. Pertsona hori lanean zegoen. (1 gizon)

Ekonomia jarduerak.

2000. urtean Majastres udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Majastres

Saint-Jurs (7,4 km)

Barrême (7,5 km)

Chaudon-Norante (7,6 km)

Blieux (7,9 km)

Moustiers-Sainte-Marie (9,2 km)

Saint-Jacques (9,3 km)

Senez (9,4 km)

Beynes (9,8 km)


Oxygaster pointoni

Oxygaster pointoni "Oxygaster" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.


Aromobates duranti

Aromobates duranti "Aromobates" generoko animalia da. Anfibioen barruko Aromobatidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


Bussolengo

Bussolengo Italiako udalerri bat da. Veronako probintzian kokatuta dago, Veneto eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Bussolengok honako udalerri hauekin egiten du muga:


Lake Tapawingo (Missouri)

Lake Tapawingo Missourieko hiri bat da. Jackson konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Amanda Françozo

Amanda Regina Françozo (Ibaté, Brasil, 1979ko uztailaren 7a) brasildar telebista aurkezle eta kazetaria da.


Atlantirivulus santensis

Atlantirivulus santensis "Atlantirivulus" generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.


Jaynagar Majilpur

Jaynagar Majilpur, Jaynagar izen herrikoia duena, Indiako hiri eta udalerria da. Mendebaldeko Bengalan kokatuta, hegoaldeko Kalkutako aldiria da.


Saint-Bonnet-près-Riom

Saint-Bonnet-près-Riom (frantsesez eta ofizialki: "Saint-Bonnet-près-Riom

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Puy-de-Dôme departamenduan dago, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Saint-Bonnet-près-Riom udalerrian erroldatutako biztanleak 1.809 ziren. Familiak 684 ziren, horien artean 131 pertsona bakarrekoak ziren (60 bakarrik bizi ziren gizonak eta 71 bakarrik bizi ziren emakumeak), 198 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 295 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 60 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 761 etxebizitza zeuden, 687 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 26 bigarren erresidentzia ziren eta 48 hutsik zeuden. 710 etxeak ziren eta 51 apartamentuak ziren. 687 etxebizitza nagusietatik 560 bere jabearen bizilekua ziren, 116 alokairuan okupaturik zeuden eta 11 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 21 etxek bi zituzten, 77 etxek hiru zituzten, 208 etxek lau zituzten eta 378 etxek bost zituzten. 594 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 220 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 437 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 1.215 ziren, horien artean 920 aktiboak ziren eta 295 inaktiboak ziren. 920 pertsona aktiboetatik 857 lanean zeuden (457 gizon eta 400 emakume) eta 64 langabezian zeuden (29 gizon eta 35 emakume). 295 pertsona inaktiboetatik 131 erretiraturik zeuden, 98 ikasten zeuden eta 66 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Saint-Bonnet-près-Riom udalerrian 747 unitate fiskal zeuden, 1.946,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 21.359 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 69 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 2 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresak ziren, 19 eraikuntza enpresak ziren, 11 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 3 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 2 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 9 zerbitzu enpresak ziren, 12 administrazio publikoko enpresak ziren eta 4 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 24 zerbitzu publikoetatik, 1 posta bulegoa zen, 3 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokiak, 1 ibilgailuen ikuskaritza teknikoko lekua, 2 igeltseroak, 9 zurginak, 3 iturginak, 1 argiketaria, 1 ile apaindegia, 1 jatetxe, 1 higiezinen agentzia eta 1 apaindegia.

2009an zeuden 3 establezimendu komertzialetatik, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen eta 1 lore-denda zen.

2000. urtean Saint-Bonnet-près-Riom udalerrian 23 nekazaritza-ustiategi zeuden, 803 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an zegoen osasun-ekipamendu bakarra botika zen.

2009an 2 lehen-hezkuntzako eskola zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Saint-Bonnet-près-Riom

Yssac-la-Tourette (1,5 km)

Davayat (1,9 km)

Gimeaux (2,5 km)

Cellule (2,9 km)

Beauregard-Vendon (3,4 km)

Prompsat (3,4 km)

Pessat-Villeneuve (3,5 km)

Châtel-Guyon (3,6 km)


Moody (Alabama)

Moody Alabamako hiri bat da. St. Clair konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.