Hautsez betetako paradisua | Gizartea | Berria

Hauts fronte bat Sahararen gainean, Nazioarteko Espazio Estaziotik ikusita. ALEXANDER GERST / NASA

Basamortu latza eta idorra da gaur egungo Sahara, baina gauzak ez dira beti horrela izan. Zientzialariek aspalditik dakite duela milurteko batzuk oso bestelako paisaia zegoela han, eta gizakiak gai izan zirela lorategi horren abantailak profitatzeko. Baina, orain dela 5.000 urte inguru, gauzak okertzen hasi ziren, eta berde koloreko paradisuak hauskararantz jo zuen pixkanaka. Han bizi zirenek inguru berrietara egokitzeko beharra izan zuten, nahitaez.

Science Advances aldizkarian argitaratutako ikerketa batek klima aldaketa hori hobeto ulertzeko parada eman die klimatologoei. Zehazki, Saharako hautsak azken milurtekoetan Ipar Afrikako prezipitazioetan zer rol bete duen aztertu dute adituek. Eskuratu dituzten datuen arabera, duela 16.000 urte, azken Izotz Aroaren amaieran, inoiz baino hauts gehiago zegoen, gaur egun dagoena halako bi. Duela 11.000 eta 5.000 urte arteko aldian, berriz, gaur dagoen hautsaren erdia zegoen. Zeru oskarbiak eguzki argi gehiago pasatzeko bidea eman zuen, eta horrek, berriz, ozeanoaren tenperaturen gorakada ekarri zuen. Beroago egonda, ozeanoak ur lurrun gehiago sortu zuen, eta, horrekin batera, montzoi handiagoak izan ziren. Soka luze horren muturrean bizitzan blai eginda zegoen Sahara berdea topatu dute zientzialariek. Ondoren, hauts kopurua berriro igo eta basamortua nagusitu zen.

Egin dituzten kalkuluen arabera, Ozeano Atlantikoaren azaleko tenperatura 0,15 gradu igo zen. Horrenbesteko eragina izan dezake, ordea, hain tenperatura alde txikiak? Baiezkoan dago Massachusettseko Teknologia Institutuko paleoklimatologo David McGee. Ikerketan parte hartu duen adituaren esanetan, tropikoetako itsasoaren azalean diren tenperatura alde txikiek haizearen patroiak aldatzeko ahalmena dute. «Beraz, Ipar Atlantikoko tropikoetan izandako berotze txiki hori nahikoa izan zitekeen haize patroiak aldatzeko eta udako montzoian zehar Ipar Afrikara eramandako ur lurrunaren igoera sortzeko».

Ikerketa abiatzeko, duela 25 urte Bahama uharteetan bildutako sedimentuak aztertu dituzte. Ikerketak iraganeko zein etorkizuneko klima aldaketak hobeto ulertzeko bidea emango duela uste du McGeek. «Klima iragartzeko ereduak probatzeko, klimatologoek ikusi behar dute ea eredu horiek iraganean izandako aldaketak zehaztasunez erreproduzitzeko gai ote diren».

Enric Terradellas meteorologoaren arabera, atmosferan diren partikulek lotura estua dute eguraldiarekin eta klimarekin. Barcelona Dust Forecast Center erakundeko zuzendaria da Terradellas, Munduko Meteorologia Erakundeak hautsaren inguruko iragarpenak egiteko aitortuta duen mota honetako gune bakarra.

Hautsa ari du

Adituaren esanetan, atmosferan dauden partikulen %40 inguru hauts minerala da. Bi motatako eragina sortzen dute. «Batetik, Eguzkitik jasotzen dugun energia zein Lurretik espaziora bueltan doana arautzen dute. Era horretan, partikulek energiaren zati bat xurgatzen dute eta beste zati bat islatzen dute. Bestetik, hodeien eraketan ere eragina dute, eta horrek prezipitazio ereduak aldatzeko ahalmena dauka», argitu du adituak.

Europarako, Ipar Afrikarako eta Ekialde Hurbilerako aurreikuspenak egiten dituzte Bartzelonan. «Europan, normalean, ez dago arazorik, baina zenbait herrialdetan arazo larriak eragiten ditu hautsak. Afrikan, meningitis izurriteek milaka lagun jotzen dituzte urtero. Ekialde Hurbilean, hautsak bereziki Iranen sortzen ditu arazo gehienak. Laku eta akuifero asko lehortu dira, eta ondoren gelditzen den sedimentua oso arriskutsua izan daiteke haizeak barreiatzen duenean», ohartarazi du Terradellasek.

Populazio egonkorra

Iraganean hain inguru egokia izanda, normala da gizaki asko bizi izana. Andoni Saenz de Buruaga Euskal Herriko Unibertsitateko arkeologoak urteak daramatza Sahararen iragana ikertzen eta, aldi beran, gaur egun han bizi diren biztanleekiko elkartasun ekintzak sustatzen. Kultursahar.org elkartearen bidez aurrera eraman dituzte eginkizun ugari. Mendebaldeko Saharan dagoen Tiris izeneko eskualdea arakatzen dute bereziki.

«Badakigu jende asko bizi izan zela Mendebaldeko Saharan duela 8.000 eta 3.000 urte arteko aldian», esan du Saenz de Buruagak. Holozenoa da adituek ongien ezagutzen duten aroa, hau da, duela 11.500 urte inguru, azken glaziazioaren ostean abiatu zen aro epela. «Euriteak izan zirela egiaztatu dugu. Horren lekuko dira, adibidez, antzinako lekuetan bizi izan ziren gasteropodoen oskolak».

Garai horren hasieran Saharan bizi izan ziren populazioen inguruko aztarna gutxi gelditu dira; tartean, oinatz marka bakan batzuk. Duela 8.000-5.000 urteko aztarnei so, berriz, giza presentziaren datu gehiago eskuratu dituzte. «Zeramika eta hilobiak agertu dira, eta, oro har, abeltzaintzan oinarritutako ekonomiaren aztarnak. Garai horretan, tenperaturek pixkanaka gora egin zuten, eta hezetasuna gutxitu zen. Gero eta lehorte gehiago izan ziren».

Lehen saharar horiek abeltzaintzan oinarritu zuten beren bizimodua, baina ehiza eta arrantzarekin osatu zuten. «Zenbait lakutan janaria eskuratzeko aukera izan zuten. Oskolak azaldu dira aztarnategietan, eta margolanetan ere arrainak azaltzen dira». Baina nekazaritza ez zen jarduera ohikoa Saharan. «Izatekotan, noizean behingoa izango litzateke. Gaur egungo nomadek ere antzeko jardueran dihardute, euriteak direnean».


Aiko Taldeak, Euskal Herriko jantza tradizionalaren zabalkundea bultzatzen dauen musikari eta jantza maisu taldeak Nafarroako, Gipuzkoako eta Bizkaiko zenbait herri bisitauko ditu garagarrilean, bost erromeria eta jantza tailer bat eskaintzeko. Iruñea, Berastegi, Errenteria, Markina-Xemein, Arrigorriaga eta Ispaster izango dira Aikok bisitauko dituan sei udalerriak, jantza tradizionala eta ospakizun herrikoiak berrindartzeko bokazinoari jarraituz.

San Fermin jaietan buru-belarri dagoan Iruñea zaharra izango da Dantzaldi Erromeria jasoko dauen lehenengoa, Taconera-Vistabellako euskera jardueren gune dan Oinez Txokoa gunean, gaueko 23:30etatik aurrera. Jantzaz gozetako aukerea izango da, jantza herrikoien koreografia tradizionalaren oinarriak ikasiz, guztia be, gozamen eta dibersino giroan, maisu eta musikari profesionalen gidaritzapean.

Barikuan, garagarrilaren 17an, Berastegiren txandea izango da. Oraingo honetan dobako jantza tailerra jasoko dau Udaletxeko Erabilera anitzeko aretoan, arratsaldeko 19:00etatik aurrera. Tailerra eskaini ondoren, erromeria egingo da herri berean, abuztuaren 9an, domekan, arratsaldeko 19:00etatik aurrera, Herriko Plazan. Tailerra, erromerian egingo diran jantzak ikasteko edo hobetzeko dago antolatuta, eta Irune Arrizubieta jantza irakasle eta Aiko Taldeko kideak emongo dau. Tailer horretan parte hartzeko interesa daben personek informazino gehiago eskatu leikie bulegoa@aikotaldea.eus helbide elektronikoaren bitartez edo 634 423 539 telefono zenbakira deituz.

Hurrengo egunean, garagarrilaren 18an, Errenteriaren txandea izango da, beste jantzaldi bategaz, arratsaldeko 18:00etatik aurrera, Zumardian. Ekimen horren bitartez, eta azken urteetan legez, Aiko Taldeak bat egin dau Ereintza Jantza Taldeak azken 14 urteotan Gipuzkoako herri horretan antolatzen dauen Erromeri Egunagaz.

Nafarroatik eta Gipuzkoatik igaro ondoren, Aikok Bizkaiko hainbat udalerritan eskainiko dituan beste hiru Jantzaldi Erromeriagaz osotuko dau garagarrileko programea. Markina-Xemeinen (domekan, garagarrilaren 19an, arratsaldeko 19:30ean, plazan), Arrigorriagan (astelehenean, garagarrilaren 20an, Herriko Plazan, 21:00etatik aurrera) eta Ispasterren (zapatuan, garagarrilaren 25ean, Santiago egunean, eguerdiko 13:00ean, Bizkaiko kostaldeko herrian Santu horri eskainita dagoan baseleizan).

Aiko Taldea musikari, koreografo eta jantza maisuz osotutako alkarte kulturala da, guztiak bokazino berdintsuagaz: modu natural, erlaxatu eta dibertigarrian jo eta jantzan egitea eta pasino hori ahalik eta persona gehienei helarazotea da bere helburua.

Aiko Taldea, gure plazak erromeria bereziakaz girotzeaz gan, Euskal ondare tradizionala transmitiduteaz eta zabaltzeaz be arduratzen da, zaletuei edo eta profesionalei zuzendutako ikastaro, mintegi nahiz master class saioak antolatuz. Aikok bere metodologia propioa landu dau eta urritik bagilera bitartean hainbat herritan antolatzen dauen Dantzaldi Ibiltaria ekimenagaz, Euskal Herri osoko txokoetara heltzen da.

- Garagarrilak 13, astelehena: Dantzaldi Erromeria (23:30). Oinez Txokoan, Takonera Parkean, Iruñean.

- Garagarrilak 17, barikua: Dantza Tailerra (19:00). Erabilera anitzetarako aretoan, Berastegiko Udala.

- Garagarrilak 18, zapatua: Dantzaldi Erromeria (18:00). Alameda, Errenterian.

- Garagarrilak 19, domekea: Dantzaldi Erromeria (19:00). Markina-Xemeingo plazan.

- Garagarrilak 20, astelehena: Dantzaldi Erromeria (21:00). Herriko Plaza, Arrigorriagan.

- Garagarrilak 25, zapatua: Dantzaldi Erromeria (13:00). Santiago baseleizan, Ispasterren.


Norteko Ferokarrilla/2018-06-01

XXII. denboraldiaren 39. saioa: taxi horiak, matematikari bat supermerkatuan eta Elhuyar aldizkariaren ekaineko zenbakia.

Direct download: NFXXII-39.mp3

Thu, 31 May 2018

Quark/New Yorkeko taxiak

MIT institutuko matematikariek eredu teoriko bat egin dute hiriko taxien lana optimizatzeko. Urtebetez jaso dituzte taxi-kopuruaren eta bidaien datuak, eta sare-itxurako eredu bat osatu dute. gero, grafoen teoria erabilita, taxien antolamendu opimoa nolakoa izango litzatekeen aztertu dute.

Direct download: Qk35-180531NewYorkekoTaxiak.mp3

Mon, 28 May 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-25/Eureka, garagardoa! !

Donostiako Eureka museoko Larraitz Etxeberria eta Mikel Abadia gurekin izan dira, garagardoaren zientziari buruz hitz egiteko. Lupulua gehitzearen arrazoi historikoaz hitz egin dugu, ale versus lager bi garagardo-mota nagusiei buruz, hartziduraz eta abar.

Direct download: NFXXII-38c.mp3

Category:science -- posted at: 1:58pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-25/Gabonetako oporraldiaren eragina

CAF-Elhuyar sarietan, kazetaritza kategorian Josu Lopez Gazpio izan da irabazlea. Zientzia Kaiera blogean argitaratutako artikulu batean gabonetako oporraldiak osasunean duen eragina aztertu zuen. Ez dietak, ez eguraldiak... oporraldiak berak duen eragina. Hain begi bistakoa dirudien gai batek badu zer irakatsi zientzialarien lan egiteko moduari buruz. Gainera, Koldo Garcia ere batu zaigu elkarrizketan eta josuk eta koldok UEUko ikastaro baten berri ekarri digute.

Direct download: NFXXII-38b.mp3

Category:science -- posted at: 1:28pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-25/Kilauea: geologoak lanean

Hawaii uharteko Kilauea sumendiak erupzioa izan du maiatzean. Gaur egungo sumendirik monitorizatuenetako bat da, eta geologoak hasi dira lanean, ahalik eta datu gehien jasotzeko. Jasotako informazioari esker, hurrengo erupzioetan iragarpen hobeak egin ahal izango dutela espero dute.

Direct download: NFXXII-38a.mp3

Category:science -- posted at: 1:24pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-25

XXII. denboraldiaren 38. saioa: Kilauea sumendia, gabonetako oporraldiaren eragina eta garagardoa eta Eureka.

Direct download: NFXXII-38.mp3

Category:science -- posted at: 1:14pm EDT

Thu, 24 May 2018

Erreka idorrek uste baion CO2 gehiago isurtzen dute

Nazioarteko ikerketa batek erreka idorrek edo aldizkako errekek karbonoaren ziklo globalean duten eragina aztertu du. Orain arte zeharo gutxietsi badira ere, aldizka lehortzen diren errekek atmosferara uste baino CO2-ekarpen handiagoa egiten dutela kalkulatu dute. Daniel von Schiller eta Arturo Elosegi EHUko ikertzaileek parte hartu dute ikerketa horretan.

Direct download: Qk34-180523_Erreka_idorrak.mp3

Mon, 21 May 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-18/Ekaia, merezimendu osoarekin

Direct download: NFXXII-37c.mp3

Category:science -- posted at: 12:12pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-18/Sirenioen arbasoak

Duela 42 milioi urte, manatien eta dudongoen arbaso bat bizi zen Europan. Haren fosilak aurkitu dituzte Castejón de Sobrarben, Huescan. Itsas ugaztunak uretara egokitzen ari ziren garaiko fosilak dira. EHUko Ainara Badiola paleontologoak ikertu ditu fosil horiek. Gurekin izan du haren lanaren berri ekartzeko.

Direct download: NFXXII-37b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-18/Igogailu espaziala

Aspaldiko ideia da: Lurretik orbitara igotzeko, igogailu bat erabil liteke. Ez da gaur egun egingarria, baina fisikak dio posible dela, eta fikzioan nahiz ikerketa fisiko errealean, planteatzen den ideia bat da. Zuziri bat jaurti beharrean, igogailua erabiltzea.

Direct download: NFXXII-37a.mp3

Category:science -- posted at: 12:03pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-18

XXII. denboraldiaren 37.saioa: igogailu espaziala, sirenioen arbasoak eta Ekaia, merezimendu osoarekin.

Direct download: NFXXII-37.mp3

Category:science -- posted at: 12:01pm EDT

Thu, 17 May 2018

CAF-Elhuyar Sariak 2018

Banatu dira Caf-Elhuyar sariak. “Egin jauzi, eta sortu uhin hedakorrak” zen sariketaren leloa aurten, eta horretara ausartu direnei aitortza egiteko asmoz egin da ekitaldia. Hain zuzen, zientzia eta teknologia gizarteratzeko ahalegina egiten dutenen lana aitortzea da sariketaren helburua, baita xede horrekin bat egiten duten proiektuak bultzatzea ere.

Direct download: Qk33-180516_CAF-Elhuyar_Sariak_2018.mp3

Tue, 15 May 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-11/Pint of Science

Pint of Science jaialdiari buruz hitz egin dugu Oskar Gonzalezekin eta CIC-biomaguneko Idoia Mikelezekin. Haiek dira jaialadia antolatzen duten taldeen kideak Bilbon eta Donostian, hurrenez hurren.

Direct download: NFXXII-36c.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-11/Kromatografia, koloreetatik kimikara

Koloreen ataletik abiatuta, kromatografiara egin dugu salto, nahastutako substantziak banatzeko teknika bat. Oskar Gonzalezek azalduko digu zergatik izenak egiten dien erreferentzia koloreei, eta nolakoa den teknika hori gaur egun.

Direct download: NFXXII-36b.mp3

Category:science -- posted at: 4:00am EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-11/Usurbilgo txoriak

Txorizale baten bloga: Usurbilgo txoriak. Han aurkitu dugu istorio bitxi bat: Zubietan ikusi dute larre-buztinkara espeziearen Eskandinaviako subespeziea. Iparralderako migrazioan dago, Afrikatik Eskandinaviara, baina oso zaila da subespezie hori inguru hauetan ikustea.

Direct download: NFXXII-36a.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-11

XXII. denboraldiaren 36. saioa: Usurbilgo txoriak, kromatografia eta Pint of Science.

Direct download: NFXXII-36.mp3

Fri, 11 May 2018

Neandertalek eta gizaki modernoek uste baino denbora laburragoan egin zuten bat eremu kantauriarrean

Direct download: Audioa_Neandertalen_eta_Homo_sapiens-en_elkarbizitza_uste.mp3

Tue, 8 May 2018

Quark/Gorilak eta txinpantzeak

Uste baino gorila eta txinpantze gehiago daude Afrika ekuatorialeko mendeabaldean. Haien egoera txarra da, eta populazioak gainbeheran daude, batez ere hiru faktorek mehatxatuta: ehztariak, ebola birusak eta ukitu gabeko basoaren galera. Baina behintzat, populazioak uste baino handiagoak dira.

Direct download: Qk32-180510GorilakEtaTxinpantzeak.mp3

Mon, 7 May 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-04/Bigarren kromosoma

Eboluzioan gure gertueneko espeziea da txinpantzea. Berak eta primate guztiek 24 kromosoma dituzte genoman, baina gizakiak 23 besterik ez ditu. Oso bitxia da kontua. Noiz galdu dugu kromosoma hori? Eta zergatik?

Direct download: NFXXII-35c.mp3

Category:science -- posted at: 3:10am EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-04/ Barbara McClintock

Ezagutu beharreko zientzialari bat, eta, hala ere, oso ezaguna ez dena: Barbara McClintock. 1983ko Medikuntza edo Fisiologiako Nobel saria eman zioten artoa ikertuta, sekulako bultzada eman ziolako genetikari. DNAren egitura ezagutu baino baino askoz lehenago, kromosometan izaten diren zatien leku-aldaketak aurkitu zituen. Elhuyar aldizkariko Egoitz Etxebestek kontatu digu haren istorioa.

Direct download: NFXXII-35b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-04/Uste baino gorila eta txinpantze gehiago

Azken behaketek eta kontaketek erakutsi dute uste baino gorila eta txinpantze gehiago geratzen direla Afrikaren mendebaldean. Hala ere, populazioak jarraitzen dute arriskuan, batez ere, hiru faktoreengatik: armak, germenak eta zuhaitz-falta.

Direct download: NFXXII-35a.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-05-04

XXII. denboraldiaren 35. saioa: Gorilak eta txinpantzeak, Barbara McClintock eta bigarren kromosoma.

Direct download: NFXXII-35.mp3

Thu, 3 May 2018

Quark/Onkologoak eztabaidan

AACR erakundearen urteroko azken kongresuan, eztabaida bat piztu da genetikak gidatutako tratamenduei buruz minbiziaren arloan. Teknika berri samarra da, eta aurrerapauso asko ari da ematen, baina gaur egun arrakasta tasa % 15ekoa da, eta aditu batzuen ustez, oihartzun handiegia ematen zaio emaitzak ikusita.

Direct download: Qk31-180503GenetikakGidatutakoTerapiaMinbizian.mp3

Category:general -- posted at: 5:30am EDT

Tue, 1 May 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-27/Zientzia Azoka 2018

Festa handia izan da Elhuyar Fundazioak antolatzen duen Zientzia Azokaren aurtengo edizioa bukatzeko. Bigarren hezkuntzako ikasleentzat antolatuta dago (ikasturte osoko lana), eta balio handia du ikasleek zientziaren metodologian murgiltzeko. Elhuyarko Danel Solabarrietak kontatu digu nolakoa izan zen Bilbon egindako bukaera-festa.

Direct download: NFXXII-34c.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-27/Nd, Pr eta iman indartsuak etxean

Kuantikaren bitartez, taula peruiodikoaren sotoetan sailkatuta dauden bi elementu ezagutu ditugu, Txoni Mtxainekin batera: neodimioa eta praseodimioa. Iman indartsuak egiteko lehengaiak dira, eta ia ziur neodimio pixka bat etxean bertan dugula. Propietate harrigarriak, eta anekdota entzungarriak, bi elementu hauen kontura.

Direct download: NFXXII-34b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-27/Genetikak gidatutako terapia, onkologoen eztabaidetan

AACR erakundearen urteroko kongresuan eztabaida sutsiua izan da bi onkologoren artean. Genetikak gidatutako terapiaren eraginkortasunari buruzkoa da. 20 urte inguru duen tratamendu mota hau asko aurreratzen ari gara, baina agian gehiegi espero dugu horretaz.

Direct download: NFXXII-34a.mp3

Category:science -- posted at: 4:03pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-27

XXII. denboraldiaren 34. saioa: genetikak gidatutako terapia minbizian, neodimio eta praseodimioa eta Zientzia Azoka 2018.

Direct download: NFXXII-34.mp3

Wed, 25 April 2018

Neandertalak eta gizaki modernoak eremu kantauriarrean

Eremu kantauriarrean bizi izan ziren azken neandertalen eta lehen Homo sapiens-en garaia ikertu dute eta ondorio honetara iritsi dira: beste leku batzuetan ez bezala, bi populazioek oso denbora-tarte txikian egin zutela bat eremu berean, eta, beraz, elkarrekintzarako aukera gutxi izan zutela.

Direct download: Qk30-180425_Neandertalak_eta_gizaki_modernoa_eremu_kantauriarrean.mp3

Category:science -- posted at: 2:54pm EDT

Sun, 22 April 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-20/PIE estazioa Europako EMBRC azpiegituran

Plentziako Itsas Estazioa, EHUren estazio bat, Europako azpiegitura baten parte da hemendik aurrera: European Marine Biological Resource Centre-koa. Bederatzi herrialdetako estazioekin osatuta dago azpiegitura, eta itsasoaren ikertzen duen edozer talderako baliabideak eskaintzeko aurrerapauso handia da. PIEn lan egiten duen Ibon Cancio EHUko biologoak azaldu digu nolakoa den azpiegitura hori eta nolakoa PIEren partaidetza.

Direct download: NFXXII-33c.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-20/Iragarpen elektrikoa

Sare elektrikoak matematikarien beharra du, batez ere, iragarpenak egiteko. Arrazoia da kontsumoak berak mugatzen eta behartzen duela elektrizitatearen sorrera. Beraz, sortu baino lehen, jakin egin behar da zenbat kontsumituko den eta noiz. JOSU DONCELek azaldu digu nolako lana egiten duten matematikariek horretarako, energia berriztagarrien ekarpen bereziak kontuan hartuta.

Direct download: NFXXII-33b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-20/Denborarik gabeko fisika

Carlo Rovelli fisikari teorikoak denborari buruzko liburu idatzi du, The Order of Time, eta haren tesia esaldi honetan laburbil daiteke: denbora irudipen bat da. Hori aztertzeko, denborarik gabeko fisika bat aztertzen du liburuan.

Direct download: NFXXII-33a.mp3

Category:science -- posted at: 2:05pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-20

XXII. denboraldiaren 33. saioa: The Order of Time, sare elektrikoaren matematika eta PIE estazioa Europako azpiegitura batean.

Direct download: NFXXII-33.mp3

Category:science -- posted at: 2:01pm EDT

Thu, 19 April 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-13/Matematikaren konposaketa

Eli Alberdi matematikariak konposaketa metodoei buruz hitz egin digu. Teknika matematikoa da oso sistema konplexu batzuetan aplikatzen dena. Adibidez, paleoklimatologian erabiltzen da, hau da, duela milioika urteko klima nolakoa zen kalkulatzeko balio du.

Direct download: NFXXII-32b.mp3

Category:science -- posted at: 5:04pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-13/Etna sumendia mugitzen da

Etna sumendia itsaso aldera labaintzen eta mugitzen ari da, urteko batez beste 14 milimetro. Adituek neurtu dute mugimendu hori GPSaren azterketa zehatz batez. Esaten dutenez, efektu horrek ez du arriskurik ekartzen, baina neurketa zientifikoetan zuzendu beharreko distortsio bat da.

Direct download: NFXXII-32a.mp3

Category:science -- posted at: 4:57pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-13

XXII. denboraldiaren 32. saioa: Etna sumendia eta konposaketa metodoak.

Direct download: NFXXII-32.mp3

Quark/Etna sumendia labaintzen ari da

GPSko neurketa zehatzek erakusten dute Etna sumendia itsasorantz labaintzen ari dela. Malda txiki baten gaineko sumendia da, eta pizkanaka ari da maldan behera erortzen. Oso poliki ari da erortzen, urteko 14 milimetro besterik ez du egiten, eta kosta 15 kilometrora dago. Beraz, ez dago arriskurik han bizi direnentzat, baina neurketa zientifikoetan eragina badu, eta zuzendu beharreko efektua da.

Direct download: Qk29-180419EtnaLabaintzenAriDa.mp3

Fri, 13 April 2018

Ozeano bareko plstikozko uhartea, gero eta handiagoa

Direct download: Ozeano_Bareko_plastikozko_uhartea_gero_eta_handiagoa_gero_e.mp3

Wed, 11 April 2018

Zulo beltz txiki ugari galaxiaren erdialdean

Esne Bidearen erdian eta Lurretik 25.000 argi-urtera dagoen zulo beltz erraldoiaren inguruan, dozena bat zulo beltz txiki detektatu ditu Columbiako Unibertsitateko (AEB) astronomo-talde batek. Eta milaka izan daitezkeenaren susmoa dute, gainera.

Direct download: Qk28-180411_Galaxiaren_erdiko_zulo_beltz_txikiak.mp3

Tue, 10 April 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-06/Tiranosauroaren zientzia

Denok dugu buruan tiranosauroen irudia, gehienok Parke Jurasikoa pelikulak lagunduta. Baina nolakoa zen benetan tiranosauroa? Pelikuletakoa bezalakoa? Zer dio zientziak dinosauro erraldoiari buruz? Ezusteko handiak eta zalantza asko dago tiranosauroen inguruan; azken batean fosil gutxi batzuetatik atera dugu informazioa.

Direct download: NFXXII-31b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-06/Tiangong-1 estazioa erori egin da

Apirilak 1etik 2rako gauean erori zen Ozeano Barean, hegoaldean. Tiangong-1 laborategi bat zen, estazio-espazio bat eraikitzeko proiektuaren lehen urratsa. Baina laborategia erorita, proiektua ez da bertan behera geratu.

Direct download: NFXXII-31a.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-04-06

XXII. denboraldiaren 31. saioa: Tiangong-1 erori egin da, Tiranosauroaren zientzia eta Gotzone Barandika.

Direct download: NFXXII-31.mp3

Category:science -- posted at: 3:57pm EDT

Thu, 5 April 2018

Quark/Arkeologia eta egurra

Joseba Rios arkeologoaren taldekoek duela 90.000 urteko egurra aurkitu dute Bizkaiko Aranbaltzako aztarnategian, Barrikan. Harrigarria da; Europan beste bost tokitan bakarrik aurkitu delako hainbeste denboraz kontserbatutako egurra. Kasu honetan, Neanderthalek erabilitako tresna bat da.

Direct download: Qk27-180405ArkeologiaEtaEgurra.mp3

Category:science -- posted at: 3:15am EDT

Tue, 3 April 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-30/2018: Ilargirako misioak

Elhuyar aldizkarian Ilargira joateko misioak aztertu dituzte. Aldizkariaren azken zenbakian horixe izan da gai nagusia. Hainbat herrialdek dituzte Ilargia esploratzeko edo ikertzeko misioak. Ana Galarraga erredaktoreak erakutsi digu misioen panorama hori, eta adituen iritzia ere ekarri digu.

Direct download: NFXXII-30c.mp3

Category:science -- posted at: 3:24am EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-30/Ordu-aldaketa eta Tiangong-1estazioa

Eureka museoko Miren Milletek bi galdera erantzun dizkigu ordu-aldaketari buruz. Bata, zergatik, eta bestea, noiz arte ibiliko garen ordua aldatzen urtean bi aldiz. Bigarren galderak ez du erantzun errazik. Milletek gainera espazio-estazio txinatar baten erorketaz hitz egin digu, Tiangong-1.

Direct download: NFXXII-30b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-30/90.000 urteko egurra Bizkaian

Joseba Rios arkeologo taldeak egurrezko pieza bat aurkitu du Aranbaltzako aztarnategian, Barrikan, Bizkaian. Segurua asko Neanderthalek erabilitako egurrezko tresna bat da eta aurkikuntza aipagarria da, oso arraroa da egurrak hainbeste denbora irautea. Europan beste bost egurrezko aztarna aurkitu dira, besterik ez.

Direct download: NFXXII-30a.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-30

XXII. denboraldiaren 30. saioa: Egur fosila Bizkaian, ordu-aldaketa eta Tiangong-1 estazioa eta Ilargirako misioak.

Direct download: NFXXII-30.mp3

Tue, 27 March 2018

Garagardoa lupulurik gabe

Lupulurik gabe garagardoari lupulu-zaporea ematea lortu dute, garagardoa egiteko erabiltzen den legamia eraldatuta. Lupulu-zaporea ematen duten bi molekula sortzen ditu eraldatutako legamiak.

Direct download: Qk26-180328_Garagardoa_lupulurik_gabe.mp3

Category:science -- posted at: 2:02pm EDT

Mon, 26 March 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-23/Bi migrazio Iberiar Penintsulara

Nazioarteko ikertzaile-talde batek Iberiar Penintsulako migrazioak ikertu ditu giza aztarnen DNA azterketen bidez. Nekazaritza ekarri zuen migrazioa eta 2.500 urte geroago izan zen bigarren migrazioa bat dokumentatu dituzte; Neolitotik Brontze Arorainoko bi migrazio nagusiak. Eneko Iriarte, izan da gurekin, ikerketan parte hartu duen Burgosko Unibertsitateko geologo bat.

Direct download: NFXXII-29b.mp3

Category:science -- posted at: 11:23am EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-23/Akaroak nonahi

Akaroei buruz hitz egin dugu udaberri hasiera honetan. Baina ez alergiari buruz hitz egiteko, baizik eta haien dibertsitatea goraipatzeko, eta, bide batez, bitxikeriak kontatzeko.

Direct download: NFXXII-29a.mp3

Category:science -- posted at: 11:18am EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-23

XXII. denboraldiaren 29. saioa: akaroak eta bi migrazio Iberiar Penintsulara.

Direct download: NFXXII-29.mp3

Category:science -- posted at: 11:17am EDT

Tue, 20 March 2018

Quark/StephenHawking

Stephen Hawking ikono bat zen; zientziaren ikonoa. Baina zein da haren ekarpen zientifikoa? Fisikarien hizkeretan esanda, singularitateak ikertzen zituen. Guretzat horrek esan nahi du teoria berriak garatu zituela, batez ere, zulo beltzen inguruan. Ekarpenik garrantzitsuena, zalantzarik gabe, Hawkingen erradiazioa.

Direct download: Qk25-180322StephenHawking.mp3

Category:science -- posted at: 9:01am EDT

Sun, 18 March 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-16/Dominoaren txolarrea

2005ean, Leeuwarden hirian, Herbeheretan, domino-piezen erakusteken errekorra hautsi zuten. Baina ikuskizunaren aurretik, txolarre batek arriskuan jarri zuen ospakizuna, eta hil egin zuten.

Direct download: NFXXII-28c.mp3

Category:science -- posted at: 6:43pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-16/Taula periodikoaren mugak

Kuantikari buruzko atalean, Txoni Matxainek taula periodikoaren mugetatik eraman gaitu. Helioari buruz hitz egin dugu. Sodioari buruz ere bai, eta burdinari buruz... plutonioa, kobrea... Taularen mugak eta taularen erdialdea. Elementu bakoitzaren kasuan bada zer aztertu.

Direct download: NFXXII-28b.mp3

Category:science -- posted at: 6:28pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-16/Agur, Stephen Hawking

Stephen Hawking hil da. Zientziaren ikono bat da, baina zer egin zuen? Zergatik zen hain zientzialari ospetsua? Zergatik zen ona? Haren lanaz hitz egiteko aukera ez dugu galduko.

Direct download: NFXXII-28a.mp3

Category:science -- posted at: 6:23pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-16

XXII. denboraldiaren 28. saioa: Stephen Hawking, taula periodikoaren mugak eta dominoaen txolarrea.

Direct download: NFXXII-28.mp3

Category:science -- posted at: 6:13pm EDT

Fri, 16 March 2018

Ilargirako egitasmoak azkartu ditu Trumpek

Direct download: audioa-ilargiari-lotutako-egitasmoak-elhuyarren-tartean.

Category:science -- posted at: 7:50am EDT

Thu, 15 March 2018

Iberiar penintsulako Neolito ondorengo migrazioak

Iberiar penintsulako historiaurreko 4.000 urteko tartean izandako migrazioak eta dieta aztertu dituzte, datu arkeologiko, genetikoak eta isotopikoak erabilita. Horri esker berretsi dute, besteak beste, penintsulara iritsi ziren Neolitoko lehen nekazarien ondorengo zuzenetarikoak direla gaurko euskaldunak.

Direct download: Qk24-180314_Neolito_ondorengo_migrazioak.mp3

Thu, 8 March 2018

Quark/Antimateria furgoneta batean

CERN laborategian nukleo erradiaktiboak ikertu nahi dituzte antiprotoiak bonbardatuta. Baina esperimentuaren lekua eta antiprotoiak sortzekoa ez dira toki bera. 400 metro dago batetik bestera. Eta batetik bestera antiprotoiak eramateko instalazio berezi bat egin behar dute furgoneta batean. Oso instalazio konplexua.

Direct download: Qk23-180308AntimateriaFurgonetan.mp3

Category:general -- posted at: 5:16am EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-09/Grafeno eta argi-kontuak

Saio fisikoa gaurkoa. CICnanoGUNE eta DIPC, beste ikertzaile-talde batzuekin batera bi artikulu aipagarri argitaratu dituzte. Bata, grafenoaren konexioei buruz, eta bestea argiaren uhinen formen manipulazioari buruzkoa. CICnanoGUNEko Itziar Otegi eta Irene Dolado etorri zaizkigu grafenoa eta argiari buruz hitz egitera, hurrenez hurren.

Direct download: NFXXII-27b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-09/Txertoen aurreiritziak

Direct download: NFXXII-27a.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-09

XXII. denboraldiaren 27. saioa: txertoak eta grafenoa eta argia.

Direct download: NFXXII-27.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-02/Elhuyar aldizkaria martxoan

Elhuyar aldizkariaren martxoko zenbakia kalean da, eta Aitziber Agirre zuzendariak kontatu digu zer eskaintzen digu. Blokeka antolatu dituzte gaiak, eta oso kontu interesgarriak ekarri ditu. Aldizkariaren gai nagusia, adibidez, Ilargirako bidaiak dira. Baina horrez gain, gai asko ditu.

Direct download: NFXXII-26c.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-02/Vantablack

Existitzen den pigmentu beltzik beltzena Vantablack izeneko pigmentua da. Ia ez du argirik islatzen, eta horegatik da hain beltza. Gainera, istorio bitxia du, bere erabilera patentatuta duelako. Istorio hori eta pigmentu beltzen kontuak kontatu dizkigu Oskar Gonzalez kimikariak. Gainera, galdera batetik abiatu da: beltza zer da? Kolore bat edo koloreen falta?

Direct download: NFXXII-26b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-02/Antimateria furgoneta batean

Direct download: NFXXII-26a.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-03-02

XXII. denboraldiaren 26. saioa: antimateria furgoneta batean, beltza eta Elhuyar aldizkaria martxoan.

Direct download: NFXXII-26.mp3

Mon, 5 March 2018

Lehen izarren seinalea

Unibertsoaren hasierako hidrogenoaren seinalea detektatu dute MITeko eta Arizonako Unibertsitateko ikertzaileek. Big Bangetik 180 milioi urtera hidrogeno-atomoek utzitako seinalea da, eta erakutsi du garai hartarako sortzen hasiak zirela lehen izarrak, baita unibertsoa uste baino askoz hotzagoa zela ere.

Direct download: Qk22-180228_Lehen_izarren_seinalea.mp3

Category:science -- posted at: 7:37am EDT

Duela 25 urte ikerketa kliniko gutxi egiten zen hemen. Baina hainbat ikertzaile hasi ziren antolatzen esparru horretako ikerketa-lerro sendo bat. Haietako batekin izan gara, Felipe Aizpuru epidemiologo klinikoarekin, eta baita gaur egun Gasteizen ikerket kliniko egiten duen talde bateko Antxon Apiñaniz medikuarekin.

Tue, 30 January 2018

Afrikatik kanpo aurkitu diren gizaki modernoen arrasto zaharrenak

Ekialde Hurbilean aurkitutako giza aztarna berri batzuek agerian jarri dute gizaki modernoak uste zena baino lehenago atera zirela Afrikatik.177.000 eta 194.000 urte bitartean dituzten giza hortzak aurkitu dituzte, gure espeziearen ezaugarri argiak dituztenak, Israeleko Misliya kobazuloan.

Direct download: Qk18-180131Afrikatik_kanpo_gizaki_modernoen_arrasto_zaharrenak.mp3

Category:science -- posted at: 1:18pm EDT

Mon, 29 January 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-26/ Eskolen eraginkortasuna neurtu

Beronika Azpillagak Euskadiko eskolen diagnostiko bat egin du jakiteko zer ekarpen duten eskolek ikasleen hezkuntzan. Diagnostiko-metodo bera erabili du Mexikoko hainbat eskoletan, eta horrela bi kulturatako egoerak ikusteko aukera izan du.

Direct download: NFXXII-21b.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-26/Dislexia harrapatu eta zuzendu

Joana Acha eta Beronika Azpillaga izan dira gurekin hezkuntzaz hitz egiteko. Otsailaren 2an hitzaldi bana emango dute. Joana Achak dislexiari buruz hitz egingo du, detekzioaz eta tratamenduaz. Baita tratamendu okerrez ere.

Direct download: NFXXII-21a.mp3

Category:science -- posted at: 1:40pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-26

XXII. denboraldiaren 21. programa: dislexia eta eskolaren eraginkortasuna.

Direct download: NFXXII-21.mp3

Category:science -- posted at: 1:32pm EDT

Mon, 22 January 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-19/Teknopolis itsasoan

Teknopolis saioa itsasoko bi gai ditu aste honetan. Bata da AZTI-Tecnalia egiten ari den mikroplastikoen arrantza-kanpaina. Oinarrian, zenbat mikroplastiko dauden eta non pilatzen diren jakitea da helburua. Eta bigarrena zetazeoen nekropsiari buruzko erreportaje bat, AMBAR taldeko adituekin, eta PIE estazioarenlangileekin.

Direct download: NFXXII-20d.mp3

Category:science -- posted at: 2:25pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-19/BC3 eta naturaren onura

Science aldizkarian argitaratu da ikerketa zabal bat naturaren onurari buruz. Ikertzaile-talde askok hartu dute parte, eta koordinatzailea BC3 zentroko Unai Pascual da. Ideia da naturaren onurak kalkulatzeko alde zintifikoaz gain beste ikuspuntu asko sartu behar direla. Unai gurekin izan da horretaz hitz egiten.

Direct download: NFXXII-20c.mp3

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-19/Adimen artifizialaren alde gogorra

Gorka Azkunek adimen artifizialak eskatzen duen hardwareaz hitz egin digu. Ordenagailuan jolasteko erabiltzen diren txartel grafikoak eta GPUak beharrezkoak dira gaur egun neurona-sare sakonak trebatzeko eta ikerketa egiteko. Gorkak azaldu digu zergatik.

Direct download: NFXXII-20b.mp3

Category:science -- posted at: 12:10pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-19/Bi albiste deigarri

Itsas belarra digeritzen duen marrazoa eta adimen artifiziala ikertzeko Txinako parke erraldoia. Bi albiste horiekin ireki dugu gaur saioa.

Direct download: NFXXII-20a.mp3

Category:science -- posted at: 12:06pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-19

XXII. denboraldiaren 20. saioa: adimen artifiziala, naturaren onura eta Teknopolis itsasoan.

Direct download: NFXXII-20.mp3

Category:science -- posted at: 12:05pm EDT

Tue, 16 January 2018

Aste osoko botikak pilula bakarrean

Aste osorako botikak pilula bakarrean hartzeko modua asmatu dute Harvard Medical Schooleko ingeniariek. Zehazki hiesaren aurkako tratamendua egunero hartu beharrean astean behin bakarrik hartzeko pilula eraginkor bat garatu dute.

Direct download: Qk16-180117_Aste_osorako_botikak_pilula_bakarrean.mp3

Edari energetikoak, kaltegarriak osasunerako

Direct download: 20180115_19320202_0010951477_002_001_MZL_ZIENTZIA.mp3

Category:science -- posted at: 3:27am EDT

Mon, 15 January 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-12/Eskola bat paperari begira

Ana Hosteins eta Mentxu Aiertza Tolosako Paper Eskolan dira irakasleak, lanbide-heziketan. Haiekin hitz egin dugu luze paperari buruz: historia, fabrikatze-teknikak, papera zer den, eta haien eskolan zer irakasten den paperarekin lotuta. Paperak gordetzen dituen sekretuak ere aipatu ditugu, alegia, paperari buruz ez dakiguna. "Paperezko elkarrizketa" bat material berezi eta ohiko horri buruz.

Direct download: NFXXII-19b.mp3

Category:science -- posted at: 3:31pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-12/Galileo, gure GPSa

Laister erabili ahal izango dugu Galileo nabigzaio-sistema, GPSaren bertsio europarra. 2018ko udaberrian 22 satelite izango ditu orbitan (orain 18 ditu), eta hori nahikoa da sistema abiarazteko. GPS baino zehatzagoa da, eta smartphone berrietan erabiltzeko moduko teknologia dugu.

Direct download: NFXXII-19a.mp3

Category:science -- posted at: 3:24pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-12

XXII. denboraldiaren 19. saioa: Galileo sistema eta papera.

Direct download: NFXXII-19.mp3

Category:science -- posted at: 3:21pm EDT

Mon, 8 January 2018

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-05/Taula periodikoa, 149 urte

Datorren urtean ospatuko da taula periodikoaren "jaiotza" guk ezagutzen dugun bezala, 150 urte egingo dituelako. Guk aurten begiratuko diogu. Txoni Matxainek kontatu digu zer den, zer abantaila dituen, eta nola hobetu dugu gaur egun mende eta erdi dituen kimikaren ikur hori. Horren atzean mekanika kuantikoa dago, noski.

Direct download: NFXXII-18b.mp3

Category:science -- posted at: 1:21pm EDT

Norteko Ferrokarrilla/2018-01-05/Erdi Aroko egutegi eroa

Urtarrillaren 1ean hasi da urtea. Baina XIV. mendean urtea ez zen nahitaez urtarrillean hasten. Martxoaren 25a ere aukera bat zen. Izan ere, toki eta garai berean, urte bat baino gehiago izan ziren indarrean ordungo egutegietan. Bidaia bat egin dugu urte batetik bestera saltoka horri esker.

Direct download: NFXXII-18a.mp3

Category:science -- posted at: 12:28pm EDT

« Previous 1 2 3 Next »


Itsas Aurre kultur etxea | Igeldo Herriko webgunea

Itsas Aurre kultur etxea herriko plazan kokatuta dago.

Nahiz eta eraikina Donostiako Udalarena izan, 1997 urteaz geroztik, Igeldoko Herri Kontseiluaren eskuetan dago bere erabilera, zesio bat tarteko.

Kultur etxeak hiru pisu erabilgarri ditu:

- Sarrera: espazio zabala du bilera, batzar, zinema, antzerki eta abarretarako erabilia dena.

- 1. solairua: bertan herriko dinamizatzailearen bulegoa, ludoteka, komuna eta erabilera anitzeko gela bat daude (ikastaro batzuetarako, haurrek etxeko lanak egiteko... erabilia).

- 2. solairua: bi gela eta espazio zabal bat ditu. Bertan musika eskolako klaseak, ikastaroak, abesbatzaren entsaioak, herriko musika talde baten entsaioak... egin ohi dira.

Kultur etxea herriko beharretara egokitzen den espazioa da eta dinamizatzaileak egin ohi du koordinaketa lana.


Kulunka kurtsoak - EUSKARA | Kulunka Feldenkrais

Kulunka kurtsoak

Trouve ton cours

Las clases de kulunka

Kulunka Feldenkrais

Kulunka amets baten gauzatzea da. Zalantzaz jositako desio argia, erantzun bat, ispilu bat. Nire buruaren ispilua, ezezagun handi hori. Feldenkrais Metodoak nire gorputza eta nire burua (hobeto) ezagutzen lagundu nauen bezala, Kulunka egitasmoarekin, ikasi dudan guztia ahal bezain bat jenderekin partekatu nahi nuke. Opari bat, bihotzetik bihotzera.

2019tik Bidaxunen, Feldenkrais kurtsoak ematen ditut eta 2020ean online kurtsoak gehitu nituen.

Bidaxunen (Eskola Publikoa): ostegunero, arratsaldeko 6 etatik 7etara.

Liean: egun eta ordutegi aldakorrak. Dei nazazu informazio zehatzak ukateko.

- Prezioa: 15€ kurtsoa edo 140€ 10 saioko txartela.

- Beharrezkoak: tapiza, galtzerdiak eta estalgia.

Interesatua bazara, mezu bat bidal iezadazu helbide honetara:

kulunkafeldenkrais@beltzane.com

Online kurtsoak

- Nola: Zoom-en bitartez

Lineako kurtsoak nahi badituzu, Zoom edo Skypez, mezu bat bidal iezadazu helbide honetara:

Lan sakon eta pertsonalizatu bat nahi baduzu, bakarkako saioak ere proposatzen ditut. Ohatila batean burutzen ditut eta zure eguneroko jantziak atxikiko dituzu. Saioan zehar mugimendu goxoak eginaraziko dizkizut, zure ahalk eta mugak errespetatuz.

Prezioa: 50 € saioa edo 140 € 3 saio.

Beltzane

2003an Borroka Arteen munduarekiko interesa piztu zitzaidan. Diziplina ezberdinetan aritu ondoren, Yoseikan Budo izan zen nire nahi, gogo eta beharrei hobeki erantzuten ziena. Azken urteetan, diziplina hau ikasi eta irakatsi izan dut.

2015ean, nire ahizpak Feldenkrais Metodoa aipatu zidan. "Zuk hori egin behar duzu", esan zidan. Horrelaxe hasi nuen abentura berri hau...

Ahizpak hemiplegia bat du eta Feldenkrais Metodoak onura handia egin ziola ikusteak, kuriositatea piztu zidan. Zalantza handien ondotik, familia eta lagunen sustengu hunkigarri eta sendoa nirekin nuela, formazioa egitea erabaki nuen.

Ordudanik, nire gorputza eta ondorioz nire bizitza ere aldatu egin dira, eta aldatzen segitzen dute.

Mentions légalesPolitique de confidentialitéParamètres des cookies


«Hondakinen auzian PSOE, UPN eta PP gauza bera dira» | Sustrai Erakuntza Fundazioa

30 Abu 2014 - Hondakinak eta errausketa

Orain dela gutxi PSNk errausketari ezezkoa esan diola ezagutzen genuen (naiz eta Olaztiko Cementos Portland enpresan bai utziko lioke zaborra erraustea). Eta honen harira, iritzi artikulu bat idatzi zuen Sustrai Erakuntzak, erdaraz, non PSNko hitzak kolokan jartzen genuen. Berria egunkariak argitaratu duen gure kidea den Pablo Lorenterekin elkarrizketaren testua jartzen dugu hemen, gaiari helduz… Hondakinen kudeaketa mankomunitateen esku dago Nafarroan, eta bakoitzak lan egiteko modu bat du. Kontsumo eta zabor kopurua mugatzeko beharra nabarmendu du Sustrai Erakuntza fundazioak…

PSNko parlamentari Samuel Carok hondakinen kudeaketari buruz egindako azken adierazpenek mahai gainean jarri dute, berriz ere, gaia Nafarroan. «Ez du deus berririk erran, ordea». Horixe uste du Sustrai Erakuntza fundazioko kide Pablo Lorentek (Castejon, 1969). Argi du PSOE, PP eta UPN bide berean ari direla hondakinen kudeaketaren auzian.

PSNk berriz erran du errauste plantarik ez duela nahi, baina Olatzagutiko Cementos Portland lantegian hondakinak erretzea babesten duela. Zer deritzozu?

Horixe, ez duela deus berririk erran. Lehen ere jarrera bera agertu zuela. Errauste plantari ezetz erran dio, baina baiezkoa eman dio Olatzagutian hondakinak erretzeko proiektuari. Gauza bera egin zuen 2012. urtean, gobernuko kide zela. Eta erraustea eta balorizazio energetikoa egitea gauza bera da. Ñabardura teknikoak badira, baina funtsean gauza bera da. Beraz, kontraesana da bat baztertu eta bertzearen alde egitea. Are gehiago, bata edo bertzea aukeratu behar izanez gero, nik errauste planta aukeratuko nuke, helburu horrekin egindakoa delako; hobe hori, lantegi bat bertze zeregin baterako moldatzea baino.

Hondakinak kudeatzeko plan berria egiteko eskatu dio gobernuari, epaileek aurrekoa bertan behera utzi zutela argudiatuta.

Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak bertan behera utzi zuen plana, baina gobernuak helegitea aurkeztu zuen. Ondorioz, sententzia plazaratu bitartean, gobernuarentzat plana indarrean da. Jarraipen batzorde bat bada.

Errauste planta bat egitea jasotzen du planak. Gobernuak, ordea, ez du inolako urratsik egin, ezta?

Ez. Ez du deus egin errauste planta egiteko. Nik uste dut Espainiako Auzitegi Gorenak plana bertan behera uzteko sententzia berretsiko duela, batetik. Bertzetik, uste dut gobernuak berak ez duela planta egiteko asmorik. Dirurik ez dutelako, bertzeak bertze. 2012an, Roberto Jimenezek planta bertan behera geldituko zela erran eta handik bi hilabetera agertu zen Olatzagutiko proiektua. Hori ari dira sustatzen. Eta hondakinen kudeaketaren auzian, PP, UPN eta PSOE gauza bera dira. Eta erraustea eta balorizazio energetikoa egitea ere bai. Hondakinak erre egin nahi dituzte. Eta ez da hori bidea.

Erran ohi da hondakinak erretzea dela zabor horren energia baliatzeko modu bat. Baina ez da egia. Hondakinak erretzeak berekin dakar, gizarte gisa, anitzez ere energia gehiago kontsumitzea. Botila bat egiteko, adibidez, lehengaia behar dugu, lehendabizi. Hor bada energia kontsumo bat, eta gehitu behar zaio lehengaia prozesatzeko behar dena. Erabili eta gero berriz erabili nahi baduzu, energia kontsumitzen duzu, jaso, garbitu, eta berriz banatu behar duzulako. Birziklatzeko energia gehiago kontsumitu behar dugu. Eta are gehiago, oraindik, erretzeko. Gainera, erre duzunez, bertze botila bat egin behar duzu. Eta botila egiteko lehengaiak zuen energiaren herena baino ez duzu erabiltzen, errez gero. Zer gertatzen da? Lortzen dugun energia edo elektrizitate heren hori goi tentsioko linea batera lotzen duzula. Bada negozio bat, beraz. Sistema horren alde egiten dutenek hori baino ez dute ikusten. Baina energia gehiago kontsumitzea ekartzen du.

Olatzagutian egin da urratsik lantegia moldatzeko?

Ez. FCC enpresak lantegia egokitzeko obrak egiteko baimenak baditu, baina orain arte, behintzat, ez dute deus egin. Olatzagutian anitzek uste dute, hain zuzen, gobernuak inoiz ez duela izan benetan planta egiteko asmorik; hasieratik haien benetako apustua Olatzagutikoa izan dela. Ez dakit enpresa zeren zain dagoen; akaso arautegietan gerta daitezkeen aldaketak egin zain.

Hondakinen kudeaketan mankomunitateek dituzte eskumenak. Zein da gaur egungo egoera Nafarroan?

Egoera da hondakinak kudeatzeko hainbat eredu daudela, eta eredu horiek haien artean kontrajarriak direla. Batetik, Erriberaren apustua da zaborrontzien eta kamioien tamaina handitzea; bertzetik, Iruñerriko Mankomunitateak orain egin nahi du Montejurran duela hogei urte egin zutena; bosgarren edukiontzia jartzea, alegia. Montejurrakoa duela hogei urteko apustua garrantzitsua izan zen. Baina hasierako kanpainak bazter utzi zituztenean, emaitzek behera egin zuten. Dauden esperientzien arabera, bosgarren edukiontzia ez da konponbide egokia. Erriberan eta Iruñean, gainera, zaborrak biltzeko zerbitzua pribatizatzen ari dira. Hori da haien bidea. Hirugarrenik, Sakanako Mankomunitatearen eredua dago. Konpostaren aldeko apustu sendoa egin dute, eta lehen baino %40-50 zabor gutxiago ari dira sortzen. Bertzalde, atez atekoa ari dira erabiltzen. Birziklatzeak gora egin du nabarmen, %30etik ia %80ra, alegia. Bortzirietan, Baztanen, Agoitz aldean ere ari dira bide horretan urratsak egiten. Sakanako ereduak izanen ditu akatsak eta zer hobetu, baina bidea hori dela uste dugu guk. Batetik, zabor gutxiago eragin behar dugu, eta birziklatzea eta berrerabiltzea bultzatu. Hondakinak kudeatzeko planak halakoen alde egin beharko luke.

Plan berria eskatzerakoan, PSNk apustua egin du ura, beroa eta presioa erabiltzen dituen teknologiaren alde. Zertaz ari da?

Ez dugu horren berririk. Egia da badagoela hondakinak trinkotzeko teknologia. Ez dakigu horretaz ariko ote den. Baina trinkotu eta gero, erre egiten dituzte. Gainera, argi izan behar dugu teknologiak ezin duela dena konpondu. Hondakinen arazoaz jabetzeko ordua da. Kontzientzia sortu behar da, zabor gutxiago eragin, kontsumoa gutxitu, eta energia eta lehengaiak xahutzeari utzi. Planeta hondatzen ari gara. Hori da eztabaidaren gakoa. Baina agintariek ez diote heldu nahi.

← “Azken deia” manifestua, krisi ekonomikoa edo erregimen krisia baino gehiago da hau: zibilizazio krisia da AHT-ren lanek legez kanpo jarraitzen dute →


Ardo botila ta berriz gudara!

E los navarrs que viiron lor seinnor empressar, dissons: Barons, anem, nostre seinnor gardar, e moran tuit ab el antz quel laissem forzar. Adoncs viratz tendre balestes de sarrar, e de lanzas ferir e atçonas lanzar, els navarrs en camisas zay e lai salteiar, el sarrazins quel viron nutz assi demenar, disson zo non son per Bafomet, antz par que sion vius diables quasils veden sautar, Quar els notemon mort, ni temon a nafrar, e ges ab aital gentz nos fa bon bataillar, e adoncs comenzeron vas Tunitz atornar, el pros reis de Navarra ab sas gentz ancalzar, si que per mei las portas les neferon entrar, adonc lo rei Tibalt presse a capdelar sas gentz e si lor diss: Barons, tornen gantar, e tuit teneron sen e feron son mandar sestots demoranza.

E lo reu Lodoys que era seinner de Franza anec lo acuillir ab molt dura semblanza e si li dis: Bel filtz, huey mávetz fait pesanza; Quar anc abgent sen fe failliment e enfanza, e si fossas vencutz, vostra fors l erranza, pero ondrada vetz per totz temps vostra lanza, per que es semblanza que totz bes nos enanza, e huaymas no metatz tota l ost en balenza.

El rei Tibalt respos alegre sens doptanza: Seinner en Jeshu Xripst es nostra esperanza. E si nos lui servent, more es ma semblanza e ma fe quel bratz dreit vendre de la balanza, e no i em per dormir, ni per dar beu ananza mas per alzar la fe de cels que es salvanza. Adoncs lo rei franzes per seinnal dámistanza baiset le en la boca ab molt alegranza, dont toltz nagron sabor.

NAFAR ESTATUA

Txosten hau Nafar estatuaren azaleko analisia da, ezaugarri zehatz batzuk aipatuz. IX. mendetik XVI. mendera arte euskaldunok estatu propioa izan genuen; kode juridiko propioa zuena eta hainbestetan entzun ditugun Foruen bitartez ematen eta aplikatzen zuen legea erregeak. Hona hemen gaiaren inguruan egin dudan laburpen txiki bat:

Nafar estatua.pdf

Publicado por Smartx en 0:55 No hay comentarios:

Amaiur Gaztelu Beltza

Amaiurreko monolitoa

Nafarroa iparraldeko haran eder honetan (Baztan) gertatu zen gure herriaren historiaren pasarte garrantzitsuenetako bat. Amaiurreko monolitoaren alde batean azaltzen diren pertsonai hauek (beste batzuen artean noski, guztira 200 inguru), euren Nafarroa maitearen eta haien erregeen alde borrokan jardun zuten Beaumontarren, Ganboatarren eta Carlos V.aren gizonen aurka (jakina da mendeetan zehar Nafarroan zegoen liskarra; Agramondarrak eta Oinaztarrak Beaumontar eta Ganboatarren aurka, lehenengoak Nafarroaren independentziaren alde eta bigarrenak Gaztelarekin batzearen alde).

Lehenik kontextu historikoa aztertuko dugu. Gaztelako errege Fernando Katolikoak konkista/inbasioaren prestaketan, Nafarroari eskakizun bat egiten dio 1.512. urtean: gaztelar gudarostea nafar lurretatik igarotzeko baimena eskatzen du, Frantziako erregearen gizonen aurka borrokatzeko helburuarekin. Armadaren bidaia segurua izan dadin, gaztelu batzuen kontrola lagatzea eskatzen du; Lizarra, Donibane Garazi eta Amaiurko gazteluen kontrola hain zuzen ere. Frantziaren aurkako guda aitzaki bat besterik ez da, Pirineoen hegoaldeko Nafarroaren konkista errezteko, gaztelar monarkaren ideia imperialaren harira. Logikoki, Nafarroako erregeek ezetza ematen diote Fernando Katolikoari, eta urte horretan bertan, Albako Dukearen agindupean, gaztelarrek Amaiur konkistatzen dute eta Antón Alguacil izendatzen dute gazteluko alkaide (postutik García de Ursua Agramondarra kenduz).

Egoera berri honen aurrean Juan eta Catalina nafar erregeek hainbat saiakera egiten dituzte gaztelua militarki berreskuratzeko asmoz: lehenengoa, konkistaren urtean (1.512) eta bigarrena, lau urte beranduago (1.516), bietan helburua lortu gabe. 1.521. urtean, Juan eta Catalinaren seme eta ondorengoa zen Enrique II.aren eskutik, hirugarren saiakera bat egiten da. Hau da gaur egun Amaiurgo monolitoak omentzen duen nafar erresistentziaren pasartea, hain zuzen. Oraindik bizi-bizi zegoen Noaingo porrotaren memoria, non 5.000 nafarrek heriotza aurkitu zuten (bataila honek beste artikulu bat idazteko ematen du). Horrela, Nafarroako Enrique II.ak, Frantziako Francisco I.arekin aliatuta, erreinua berreskuratzeko saiakera berri bat egitea erabakitzen du, dirudienez, Gaztelak momentu horretan jasaten dituen arazo ekonomikoak aprobetxatu nahian.

1.521. urteko irailaren bukaeran, gudaroste nafar-frantsesak (Guillaume Gouffier Frantziako almirante eta Bonnivent-eko jaunaren agindupean) Amaiurgo gaztelua setiatzen dute, errekonkista orokorraren plana jarraituz. Hurrengo egunean artileria erabiltzen dute harresiaren aurka, gaztelar erresistentzia garaitzeko asmoz. Ondoren, gaztelua erasotzen saiatzen dira, baina gaztelarrek erasoa ukatzen dute. Inbaditzaileek nabarmen sendotu zituzten defentsak, gotorlekuak zuen garrantzia estrategikoarengatik. Hala ere, urte bereko urriaren 3an amore ematea negoziatzea aukeratzen dute gaztelarrek (ez zuten uste askoz gehiago iraungo zutenik): Amaiur utziko zuten, haien bizitza errespetatzearen truke eta Gaztelarako bidea libre uztearen truke.

27.000 gizonek osatzen zuten nafar-frantziar gudarostea, bi adar militarretan banatuta. Lehenengoa, aipatu dudan Bonnivent-eko jauntxoaren agindupean, Donibane Garazin antolatu zen eta gudari alemaniarrez, normandiarrez eta gaskoiez osatua zegoen. Bigarrenak Laburdin zuen basea eta nafarrez, gaskoiez eta normandiarrez osatua zegoen. Amaiur konkistatu ondoren, gudarosteak kostalderantz jotzen du, Donibane Lohizunera izan ere. Gero, Behobian kokatua zegoen Irun-Irantzu gotorleku aldera joan eta urriaren 12an Hondarribiako gotorlekua setiatzen dute, handik gutxira konkistatuz. Gainera, Enrique II.aren gudarosteak Baztan-Bidasoa arroa kontrolpean zuen.

Lurraldea gutxi iraungo zuen bake aro erlatibo batean sartu zen Amaiur berreskuratu ondoren. Hilabete batzuetan zehar alkaide berriak, Jaime Vélaz de Medrano, eta bere gizonek gaztelutik haraneko bideak kontrolatzen dituzte. Baina 1.522. urteko martxoan lehenengo mugimenduak hasten dituzte gaztelarrek; martxoaren 13an bi gorpu militar Donezteben sartzen dira, Agorretako jauntxoaren laguntzaz (inbaditzaileen aliatua). Nafarrek kontraerasoa jotzen dute maiatzaren 10ean baina atzera egin beharrean daude gaztelarrek jasotzen dituzten errefertzuen aurrean. Donezteberen galerak asko ahultzen zuen Amaiurreko gaztelua; are gehiago, bertatik atera ziren gaztelarrak Irun aldera, Behobiako gaztelua menperatuz eta Aldabe mendian garaipena lortuz (historiara San Martzialgo Bataila bezala pasa dena). Orreaga ere gaztelarren menpe zegoen berriro.

Amaiur menperatzeko asmoa agerikoa da urte horretako ekainerako, erregeorde gaztelarrak, Mirandako kondeak, gotorleku baztandarraren setiatzea prestatzen hasten denean bere aliatu Beaumondarrekin. Uztailaren 4ean Iruñeatik 7.000 gizonez osaturiko gudarostea irtetzen da. Uztailaren 7an Lantzen aurkitzen dira eta 11ean Berroetan. Handik gutxira, bideak zailtasunak aurkeztu arren, Amaiurtik ikusteko moduan aurkitzen dira. Uztailaren 15ean hasten da aipatutako gotorlekuaren setiatzea.

Gazteluaren defendatzaileek (hasieran esan dudan moduan 200 inguru), Jaime Vélaz de Medranoren agindupean, erresistentzia serioa burutzen dute, baina indarren desoreka haundiegia da eta laguntza aukerarik ez dagoela ikusten dutenean, amore ematen dute nafar gudariek. Historiografiak dio, Don Pedro mariskalaren aginduetara zegoen eta Nafarroarekiko leiala zen gudaroste bat prest zegoela Amaiurren borrokatzen ari zirenen laguntzan joateko, baina ez zuten batailan parte hartu edo ez ziren laguntza ematera garaiz iritsi.

Uztailaren 19an gotorlekua gaztelarren menpe dago iada. 39 defensatzaile preso egiten dituzte: Jaime Vélaz de Medrano alkaidea eta bere seme Luis; Mauleongo Luis eta Victor; Juan de Azpilikueta, Sadako jauntxoa; Miguel, Xabierko jauntxoa (Frantzisko Xabierkoaaren anai zaharrena) eta Fernando de Azkona, Etxarrengo jauntxoa.

Garrantzistua iruditzen zait XVI. Mende hasieran Baztaneko herri honetan gertatu zena jakitea, gure independentziaren galera ulertu eta, garrantzitsuena, gaur egun hori aldarrikatzeko arrazoiak norberak garatu ahal izateko. Gainera, haran eder honetara gerturatzeko aukera izanez gero, errazago ulertu eta biziko ditugu orain dela 500 urte gertatutakoak.

Lehenengo Doneztebeko herrira egingo dugu bixita. Aipatu bezala, herri honen galerak ondorio latzak izan zituen nafar askatasunaren alde borrokatzen zuten gizonentzat. Antso VI. Jakitunak 1.192. urtean forua eman zion haranari, Doneztebe haraneko burua zelarik. Momentu hontatik XVI. mendera arte, errege Nafarrek pribilegioak emango dizkiote herriari, zuen garrantzi estrategikoaren ondorioz. XV. mende erdialdean hiribildu tituloa eskuratu zuen Doneztebek, Nafarroako Gorteetan jarleku bat lortuz.

Hurrengo geldialdia: Irurita. Bertan XIV. mendeko dorretxe bat aurkitzen dugu, Jauregizarre izenez ezagutua. Amaiurreko batailaren ondoren gaztelarrek eskualdeko hainbat eraikin suntsitsu zituzten, Amaiurreko gotorlekuaz gain. Dorretxea ikusiz asma dezakegu Erdi Aroan eskualdeak zuen garrantzia estrategikoa, Amaiurreko inguruko herrietan horrelako dorretxeak aurkitzen bait ziren (batzuk Agramondarren eskuetan eta besteak Beaumontarrenetan). Logikoki, gaur egun arte zutik iraun dutenak ez dira Agramondar jauntxoenak...

Jauregizarre

Amaiurreko bideari jarraiki, Elizondon geldialdia egiteko aukera dugu. Eraikin historiko ugari izan arren, gehientsuenak XVI. mendea baino beranduagokoak dira. Artikulu honetan 1.500. urtearen inguruan gertatutakoak aztertzen ari naizenez, ez dut gehiago sakonduko Baztaneko herri interesgarri honen gainean.

Azkenik iritsi gara Amaiurrera. Herrira iritsi bezain laster, bertako elizarekin egiten dugu topo. Eskualdekoen antzera, bere kolore txuriak edertasun berezi bat ematen dio eraikinari. Ez dut aurkitu zein garaitakoa izan daitekeen eliza, baina herriko beste eraikin nagusien antzera Erdi Aroko azken mendeetako izan daitekeela uste dut (XV-XVI. mendeak).

Eliza eta kanpandorrea

Ongi etorria ematen bezala aurkitzen dugu sarrerako arkua, bertan herriko armarria (kanpai bat, gazteluaren arrastoen gainean dagoen monolitoan ere agertzen dena). Arkutik aurrera herriko kale nagusia aurkitzen dugu, non alde bateko eta besteko etxeek aurkezten duten kolore txuria begientzako oso atsegina den. Aipatzekoa da herriko hainbat eraikinek armarri bat dutela sarreraren gainean (gehienetan Baztaneko armarria ageri da, beste ezaugarri batzuekin nahasturik).

Herriaren goiko aldean, kale nagusitik gora joanez gotorlekuaren bidean, Erdi Aroan Dorretxe izan zen eraikin bat ikusi dezakegu. XVII. mendeko Borda Jauregia da, garaian armeria moduan erabilia. Gainontzeko eraikinak ez bezala, ez du eskualdeko berezko kolore txuria aurkezten, harriz egina baitago.

Borda Jauregia

Gaztelua kokatua zegoen muinora iristen ari gara. Aldapa hasten den tokian, bertan borrokatu zuten gizonen omenez jarritako monumentua dago, non latinez eta euskaraz hurrengo esaldia irakurri deitekeen: “Aberri askearen alde, jendea libre jaiki” (Pro libertate patriae, gens libera state).

Iritsi gara gure ibilbidearen amaierara. Gazteluaren aztarnen gainean altxatzen den monolitoak 1.522. urtean borrokatu zuten gizonak omentzen ditu. Orain dela 500 urte gertatu zirenak bizia berreskuratzen dute norberaren memorian, gaztelu zaharraren harriei so egiten diegun bitartean. Muinotik herri guztiaren eta haranaren edertasunaz gozatu daiteke; aipatu dudan garrantzia estrategikoaren zergatiez konturatzen gara han gaudenenan, haranaren sarbidea kontrolatzeko toki aproposena baita.

Monolitoa

Gaztelutik haranaren bista

Herria gaztelutik

Publicado por Smartx en 13:41 1 comentario:

Etiquetas: Historia, Nafarroa

Banu Qasi I

VIII. eta IX. Mendeen artean familia musulmandar garrantzitsu bat aurkitzeun dugu, Ebro ibaiaren haranean kokatua. Nafarroaarekin erlazio zuzena izan zuen Erdi Aroko mende hauetan, batzuetan aliatu bezala eta beste batzuetan elkarren aurka borrokatuz. Artikulu honen helburua familia honi buruz pixka bat gehiago ikastea da, aurkitu dudan informazioa jasoz eta txoko honetan eukaraz eta modu egokian zuei aurkeztuz.

Izan ere, Banu Qasiak Ebro inguruko lurretan ageri diren historiako momentu hori Nafarroako lehenengo erregearen izendaketarekin eta erreinuaren lehen pausoekin bat egiten du. Beraz, familia muslmandar hau aztertzeak agian Arista dinastiaren lehenengo pausoak argitzen lagundu dezake.

Lan honetan, 714. urtetik hasita eta 924. urtera arte, familia honen inguruan gertatzen den guztia argitu nahi da, Iberiar Penintsulako beste erreinuekiko izan zituzten erlazioak kontuan hartuz eta, batez ere, Nafarroako Erresumarekin izandako harremanak azalduz.

Testua ulertzen laguntzeko, Banu Qasien lehenengo urteetako genealogia bat aurkezten dizuet:

Erabili ditudan informazio iturriak hurrengo hauek dira:

- Los Banu Qasi (714-924), Alberto Cañada Juste

- Navarra o cuando los vascos tenían reyes, Pierre Narbaitz

- Banu Qasi, los hijos de Casio, Carlos Aurensanz

- Internet

I. LEHENENGO BANU QASIAK

Ibn Hazm-ek, XI. mendeko historiagile eta poligrafoa, zera adierazten du: arabiarrak Hispanian sartu ziren garaian, Qasi izeneko goiko markako konde (qumis, arabieraz) batek Siria aldera jo zuen, Damascoko al-Walid kalifari obedientzia osoa eskeini eta erlijio musulmandarrera edo Islamera bihurtuz. Gainera, familia honen amankomuneko arbasoa dela eta berak eta bere ondorengoek Omeya dinastiarekiko bezero (mawali) titulua izan zutela ere esaten du.

Testigantza hau Ibn al-Quatiyak berresten du, Musa ibn Musaren arbaso batek al-Walid kalifarekin bezero loturak kontratatu zituela (bere babespean Islamera bihurtu zelako) esaten duenean.

Azkenik, “Crónica de Alfonso III” kronikak Musa aipatzen du, “gogo de nación, aunque de rito mahometano” adierazten duenean.

Informazio iturri ezberdin hauek hurrengo gertaera historikoak ezartzen laguntzen digute.

713. urtean Musa eta Taric-en tropak Ebroko haranera iristen dira (Merida eta Toledo okupatu ondoren). Lur hauetan kokatzen zen Qasi edo Casius izeneko konde bisigodoa gertaera hauen testigu izan zen eta Musaren laguntzaz Damascora bidaiatzen du, bertan al-Walid hil baino lehenago (715. urteko otsailaren 25ean hil zen) islamera bihurtuz eta kalifaren babesa lortuz. Musulmandarra izatea erabakitzen du, Islamak abantaila sozialak eskeintzen baitzituen bihurtutzen zirenei, kristauek eta judutarrek (dimmíes izendatzen zitzaien erlijio hauen jarraitzaileei) zerga bat ordaindu behar zuten bitartean euren erlijioa modu askean praktikatzeko.

Ibn Hazm-ek aurkezten duen genealogiari esker dakigu Qasi kondearen semea-alabak Fortún, Abu Tawr, Abu Salama, Yunus eta Yahya izan zirela (zaharrenetik gazteenera). Bitxia da izen musulmandar guztien artean izen kristau eta pirineotar bat agertzea. Casius edo Qasi gaztea zen musulmandarren konkista suertatu zenean, eta konkista baino lehen (eta kondearen erlijio aldaketa baino lehen) Fortún izeneko semea izan zuen.

KONDAIRA: BANU SALAMA

Musulmandarrak al-Andalusen sartu eta goiko markan zehar joan zirenean, batzuk Huesca inguruan ezarri ziren eta zazpi urteko setioari ekin zioten. Ondorioz, bertako kristauek amore eman zuten; batzuk Islamera bihurtuz eta besteak kristau fedearekin jarraituz. Kondairak dio arabiar konkistatzaileak hirian jarraitu zutela Banu Salama Tuchibiak errebelatu ziren arte, boterea bereganatuz urte askotan zehar, baina Huescako biztanleriaren gorrotoa sortu zuen politika desegoki batekin. Hiriak askatzaile baten beharra zuen. 797. urte inguruan agertu zen Bahlul ibn Marzuq, bildu ahal izan zituen tropekin Banu Salama leinua boteretik kendu zuena.

Horrela izan al ziren gertaera historikoak? Ibn Hazm-en genealogiak Tuchib-ek penintsulan kontrolpean zituen etxeetaz hitz egiten du, Zaragoza, Daroca eta Calatayud izendatuz. Ez ditu aipatzen Huesca eta Banu Salama leinua. Beraz, Tuchibiak ez baziren, eskualdeko beste klan bateko kide ziren. Garai honetan (VIII. eta XIX. mendeak) lurralde horretan agertzen den klan garrantzitsuena Banu Qasiak dira hain zuzen ere. Aurreko atalean ikusi dugun moduan, Qasi kondearen semeetako bat Abu Salama izan zen, dudarik gabe Banu Salama leinuaren jatorria izan zena.

MUSA IBN FORTÚN

VIII. mendean zehar Banu Qasiak familia boteretsu bat besterik ez ziren, Ebroko haraneko toki batzuetan kokatua zegoena. Kordobako Abd al-Rahman I eta Hisham I Omeyatarrekin laguntasun erlazioa zuten, zerbitzu militar jakin batzuk eskeintzera iritsi zirelarik. Baina Hegirako 172. urtean (egutegi kristauko 788. urtean) Musa ibn Fortúnek Zaragozatik bota zuen Said ibn al-Husayn errebeldea, Hisham I.aren aurka altxa zena hiria okupatuz. Ekintza honekin Banu Qasiak ezagutzera eman ziren. Baina urte bat beranduago Musa ibn Fortúnek hiria galdu zuen Hisham I.arentzat, Atruh ibn Sulayman errebeldeak okupatu baitzuen.

Errebolta garai honen ondoren, Omeyatar al-Hakam I.a kalifak goiko markaren buruzagi izendatu zuen Amrús ibn Yusuf, Ebro inguruko lurraldeak lasaitu nahian. Seguraski honen ondorioz, Musa ibn Fortúnek bere leialtasuna galdu zuen Omeyatar kalifarekiko.

MUTARRIF IBN MUSA

Aipatu dudan moduan, 788. urtean Musa ibn Fortúnek Zaragoza okupatu zuenean, bere fideltasuna erakutsi zion Hisham I.ari, eta honen gortean Banu Qasien izenak garrantzia hartzen du. Horrela, Hisham I.ak Mutarrif ibn Musa izendatzen du Iruñeako Wali edo buruzagi.

Baina 799. urtean al-Hakam I.aren izendaketaren ondorioz eman ziren errebolten inguruan, Mutarrif ibn Musa erail zuten. Ikusi dugun moduan Kalifak Amrús ibn Yusuf bidali zuen goiko markako egoera baretzera 801. edo 802. urtean. Mutarrifen heriotzaren ondorioz Banu Qasiak kalifatoarekiko errebelatu ziren, 802. urtean Zaragozan Yusufen aurka altxatuz Musa ibn Fortúnen eginduetara.

Saiakera honetan galdu zuen bizitza Musak. Al-Hakam kalifatotik urrun, Banu Qasiei aukera bakarra geratzen zitzaien euren leinua babesteko: Iruñeako kristau Baskoiekin aliantza bat osatzea. Banu Qasiak eta Baskoiak elkarrekin Tutera okupatzea lortzen dute 802. urte horren inguruan. Aliantza hau aipatzen da (806. urteari buruz) “Annuales Laurissenses” testuan: In Hispania vero Navarri et Pampilonenses qui superioribus annis ad saracenos defecerant, in fidem recepti sunt.

Publicado por Smartx en 16:59 No hay comentarios:

Etiquetas: Banu Qasi, Nafarroa

Lingue Navarrorum

Irakurri, zabaldu eta ulertu behar den dokumentu bat aurkezten dizuet artikulu honetan. 1896. urtean Nafarroako diputazioak idatzi zuen dokumentu bat da, non euskararen garrantzia eta erabilera babesten duen, Nafarroa maritimoarekin (Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabako diputazioekin) elkarlana sustatzen duen gure hizkuntza zaharrari babesa eman nahian. Ez naiz gehiegi luzatuko sarrera moduko honetan, izan ere, gazteleraz dagoen dokumentu honetan oso argi adierazten da garaiko nafar diputazioak euskararekiko zuen konpromezua. Gaur egungo nafar agintari batzuei gomendatuko nieke irakurketa aberasgarri hau, euren jatorria ukatzen eta deuseztatzen jarraitzeak zentzurik ez duela kontura daitezen. Lau orrialdez osatutako dokumentua da, garaiko gaztelanian idatzia; bertako parrafo batzuk azpimarratu ditut, nere iritziz XXI. mendean berriz ere hausnartu eta planteatu beharrekoak, gaur egungo diktadura ekonomiko honetan tokirik ez dutenak antza. Dokumentua link honetatik jetsi daiteke bere jatorrizko formatuan: Lingue Navarrorum 1.896.

"Esta Diputación se ha enterado con imponderable complaciencia del erudito y patriótico informe emitido por la Comisión de Fomento de V.E. y aprobado en sesión de 12 de Noviembre del pasado año, referente a que se exija a los Maestros y Maestras que hayan de regentar las Escuelas del país vascongado el conocimiento de la lengua euskara.

No podía dar V.E. prueba de solicitud que recayese sobre asunto más grato a la Diputación de Navarra, la cual por la conversación y lustre del milenario idioma vascongado experimenta este profundo y dulcísimo sentimiento con que los buenos hijos contemplan las cosas que íntimamente tocaron a sus padres y constituyen el tesoro de venerables reliquias familiares.

Bien ha hecho V. E. al solicitar el concurso de esta Diputación -que era tanto como obtenerlo- invocando los títulos de primitiva hermandad, expedidos bajo el sello soberano de la naturaleza, fehacientes sobre todo, en el rasgo común del idioma, que a todos los vasco-navarros nos designa apesar de las fronteras y apelativos mudables de la historia.

Uno de los reyes más ilustres que se han sentado en el trono de Navarra, el preclaro monarca D. Sancho el Sabio, en documento solemnísimo, al explicar el significado de ciertas palabras vascongadas que aún hoy salen de labios de nuestro pueblo, llamó al vascuence lingue navarrorum (lengua de los navarros) rindiendo tributo a la verdad para que nunca pudiesen obscurecerla las mudanzas del tiempo. Y lengua de los navarros era y como lengua genuina de los navarros ha de ser considerado siempre, el idioma que creó el nombre glorioso de este Reino y desde el Pirineo al Ebro, el de la mayor parte de las ciudades, villas y pueblos, y como otros tantos inmovibles mojones de acotamiento distinguió con raíces euskaras los montes, ríos, bosques, valles y términos, incorporando la lengua a la tierra y sustrayéndola de esta suerte, a las reivindicaciones de soñadas y por gracia de esta lengua, desmentidas conquistas.

Al procurar, en cuanto pueda, el establecimiento de medidas que propongan la conservación del idioma euskaro, ésta Diputación entiende perpetuar tradiciones que son honra purísima del pueblo a quien representa. No olvida la Diputación, antes bien por ello se congratula, que un navarro, Beltran de Echepare, fue el primero que en el año 1545 escribió y publicó un libro de poesías vascongadas, y que otro navarro, Pierres de Axular compuso la obra maestra de la literatura euskara, el famosísimo GerokoGero, donde el lenguaje censurado de "grosero y bárbaro que no recibe elegancia", vistió los arreos de la elocuencia clásica y tan fácil y ajustadamente tradujo los áureos periodos de San Juan Crisóstomo, como los serenos pensamientos del divino Platon.

Y aun los medios propios para propagar la cultura del idioma y enaltecerlo en la estimación pública, ofrecen precedentes dentro de Navarra, notables, especialmente, por la época que los vio adoptar, mucho antes que la ciencia hubiese puesto al descubierto los primores y maravillas del vascuence y su importancia como instrumento insustituible de investigaciones históricas. El primer certámen de poesóa euskara, de que hay noticia, se celebró en Pamplona, bajo los auspicios de su Obispo D. Antonio Venegas de Figueroa, el año 1.609, en las honras fúnebres del señor Rey Don Felipe IV de Castilla y VII de Navarra, costeadas por el Real Consejo, se pueso en el catafalco un elogio del monarca, escrito en vascuence, por el Cronista del Reino, el P. Francisco Alesson.

Oportunamente recuerda V.E. en su Informe la petición de los miembros del Congreso de Americanistas reunidos en Madrid el año 1.881, de que se crease en la Universidad Central una cátedra de lengua euskara. Esperaban de esa creación aquellos sabios extranjeros, no sólo un estudio más profundo y continuado del idioma, sino también una saludable de la opinión pública, a la que deseaban ver interesarse a favor de la conservación de un lenguaje que ellos estimaban reliquia preciosísima de edades prehistóticas y monumento vivo del genio humano en los vastos dominios de la lingüiística, novísima ciencia que es honra y prez de las naciones que la cultivan.

A este propósito, parece que no cabe aducir mejor concertadas razones que las que al insigne Pedro Moret inspiró su anhelo de la ruina el idioma común y primitivo de los españoles: "no puede dejar de recibirse -decía- con gustosa admiración la averiguación de una lengua sobre quien han pasado tantos siglos y tantas avenidas de gentes forasteras que dominado a España: cartaginenses, romanos, alanos, suevos, vándalos, silingios, godos, árabes y moros del África, sin que le hayan podido consumir los tan poderosos enemigos de las cosas sub lunares, tiempo y fuerza, siendo del tiempo consumirlo todo, aunque lentamente como rayendo, y de la fuerza trastornarlo de golpe, introduciendo con las armas y señorío la voz y lengua del que venció".

Y ponderando la estimación que alcanzan los testimonios del tiempo viejo, argumentaba con certera lógica, donde se percibe el dejo de patriótico reproche: "Pequeños pedazos de cobre o bronce por sola efigie ya gastada de un antiguo rey o emperador; paredones viejos, muros rotos o desmantelados, o por fuerza o por injuria del tiempo, se conservan con estimación para la memoria de lo que fueron y por un cierto respeto, natural ne los hombres a la antigüedad: memorias venerables de la primera población de España, monumentos ilustres de libertad de ella apesar de tantas gentes extranjeras y de las más bárbaras que han pisado ¿Se condenan a estrago y desolación?

No sería ciertamente con la aquiescencia de la Europa culta que no ha cesado de estudiar el vascuence un solo día, desde que tomaron el vuelo los estudios lingüísticos. En Alemania, Hungría, Holanda, Italia, Inglaterra y Francia, escruñan los sabios los secretos del vascuence y describen su organismo y discurren acerca de sus afinidades y parentesco.

Del crisol de la ciencia salió la lengua euskara luciendo todas las perfecciones que engalanan; la rica armonía de su fonetismo, la bella simplicidad de sus reglas gramaticales; el sutil y copioso artificio de la composición y derivación de sus vocablos, que como la cera pueden recibir cuantas formas apetezca el pensamiento; la increible unidad de sus procedimientos, el prodigioso edificio de su verbo sin par ni semejante, y ante el cual un distinguido lingüista francés confesaba que las lenguas clásicas y sus hijas las modernas, comparadas con el vascuence son como un deforme enano junto a un hermoso gigante.

Pues con todo ello, el mérito propio de la lengua es el motivo que menos mueve el ánimo de la Diputación de Navarra a prestar su concurso a los nobles propósitos de V.E. aún reconociendo que obliga mucho la alabanza y admiración de los extraños que tendrían justa causa para vituperar y echarnos en cara nuestra incuria. Porque el vascuence, es ante todo y sobre todo cosa nuestra, patrimonio hereditario, rasgo precioso con que nos distinguió la mano próvida de Dios, heraldo que no enroquece por vocear, de continuo, nuestra inviolada independencia a los cuatro vientos del horizonte. Y si para procurar su conservación bastaría el natural respeto de los hombres por la antigüedad, nos constriñe a ello el patriotismo y además el respeto al derecho.

El lenguaje es la expresión fonética del pensamiento, la relación entre el sonido y la idea pertenece al órden misteriosísimo de las operaciones de la naturaleza. No solamente las razas fundamentales, sino hasta sus variedades suelen estar en posesión de un idioma propio, y cuando parece que una lengua va a conseguir su universal imperio, surgen acontecimientos imprevistos que los fraccionan; tal sucedió con la descomposición del latín impuesto por las legiones romanas y después suplantado por las modernas lenguas romances. Es que la naturaleza quiere la diversidad de idiomas.

Cada pueblo tiene el suyo que expresa su conciencia colectiva. Con él habla el hombre a su madre, a su esposa y a Dios. Resuena en el hogar y en la plaza pública, comunica los afectos familiares y expone los arduos negocios del Estado. Es la cadena de oro que une a las generaciones: es la tradición viva. Representa la voz de la sangre que llega desde los remotos ascendientes a los tiernos nietezuelos. Perder la lengua propia es abrir un abismo infranqueable entre los progenitores y los descendientes, resgar la trama de la conexión social e histórica, desnaturalizarse y cambiar de alma.

El pueblo vasco-navarro, como todos los pueblos del mundo tiene derecho perfecto e indiscutible a su lengua.

La raíz de este derecho se halla en la personalidad humana que las leyes han de respetar y amparar. El idioma particular, rasgo capitalísimo y distintivo de esa personalidad y medio preordenado a su proyección en el espacio y el tiempo, lo ha recibido el hombre de manos de la naturaleza y constituye un bien del individuo y de la comunidad social más íntimo y sagrado que la propiedad civil en todos los pueblos respetada. La ley que se interponga entre el pensamiento y la manifestación natural de él invade la esfera espiritual y libre de la idea, destruye el estatuto de la personalidad y merece el dicatado de inicua.

Si al hombre no le ha ser dado hablar su idioma materno, preciso será confesar que carece de derechos y que el Estado es omnipotente.

En un orden de consideraciones más amplio, el Estado que se arrogue la facultad de asegurar la preponderancia de una de las lenguas regionales, aunque sea la más extendida dentro de la nación, con perjuicio de las demás, ora invoque el derecho de la ccomún cultura, ora una mal entendida unidad mecánica y externa, se rebaja a instrumento de hegemonías injustas y causa notorio agravio a la hermandad nacional.

La Diputación de Navarra, atenta a conservar rasgo diferencial tan típico y de abolengo tan añejo e ilustre como es la lengua vascongada, ha acordado gestionar cerca del Gobierno de S.M. la declaración preceptiva de la enseñanza del vascuence en las Escuelas del territorio vascongado.

Obliga a esta Diputación a apartarse algún tanto en la forma de las conclusiones del dictámen de aprobado por V.E., la necesidad de dejar en salvo a los Ayuntamientos de la provincia la atribución foral del nombramiento de maestros que en los términos propuestos poer esa Corporación pudiera creerse renunciada y la conveniencia de afirmar el derecho de nuestra raza a su propio idioma, principio de las más amplias reivindicaciones.

No habrá de ser esto motivo para romper la unidad en la gestión de las Diputaciones hermanas.

Con la fómula adoptada, cualquiera que sea la autoridad revestida con el derecho de nombrar los maestros, autoridad que por fuero tienen aquí los Ayuntamientos, habrá de exigirse a las personas que hayan de regentar la Escuelas, como condición ineludible el conocimiento de la lengua Esuakara, que es precisamente la laudable y patriótica mención de V.E.

Muestra con ejemplos copiosos, el informe aprobado por esta Corporación, que en las naciones cultas de Europa, han logrado las lenguas regionales, aquel respeto que nosotros tenemos derecho a obtener para el vascuence. Ni aún las leyes de la Nación española dejan de ofrecer precedentes análogos, discretamente aducidos por V.E. Y aunque a primera vista, pueda parecer acaso, que la ley de Instrucción pública opone un obstáculo irremovible a las aspiraciones de la Diputación, no es menos cierto que en algunos de sus preceptod, singularmente en el artículo 74 se halla fundamento para pedir la reforma propuesta, son necesidad de recorrer vía legislativa, más díficil, larga y contigente de suyo.

Si V.E. los estimas así y prestan su apoyo las diputaciones de Alava y Vizcaya, podrían inciarse desde luego las gestiones colectivas que V.E. indica en su comunicación de 25 de Noviembre último.

Dios guarde a V.E. muchos años -Pamplona, 11 de Enero de 1.896."

Publicado por Smartx en 2:29 No hay comentarios:

Sarrerak noviembre 2013 (1) mayo 2013 (1) marzo 2013 (1) febrero 2013 (4) enero 2013 (1) diciembre 2012 (1) noviembre 2012 (1) octubre 2012 (3) septiembre 2012 (3) agosto 2012 (2) junio 2012 (2) mayo 2011 (1) marzo 2011 (1) febrero 2011 (1) octubre 2010 (1) septiembre 2010 (2) junio 2010 (1) mayo 2010 (2) abril 2010 (1) marzo 2010 (5)

Banu Qasi (1)

Iritzia (14)

Nafarroa (22)

Nafarroa maritimoa (3)

Nafarroako armarriak (2)

Nafarroako erregeak (6)

Web interesgarrik

Euskal Herriko Mumiaren lagunak

Sputnik 11

Chernobileko umeak

Quema tu móvil

Mekauen!

La Polla

La Gossa Sorda

Calico Electronico

TAKE


Txina metalezko iltze txantiloiaren fabrikatzaile eta hornitzaileak - Shenzhen YanMing Plate Process Co., Ltd.

Metalezko iltze estanpazio txantiloia Sarrera:

Metalezko iltzeen txantiloiak txantiloiak metalezko txantiloiak dira ereduan eredu desberdinak inprimatzen laguntzeko zure iltzean edertasunerako.

Zure mota desberdinetarako zerbitzu bat eskaini diezaiokegu zure mota desberdinetarako Metalezko iltze estanpazio txantiloia denbora errealean eta kalitate onean.

Metalezko iltze estanpazio txantiloiaren zehaztapena:

Metalezko iltze estanpazioaren txantiloiaren argazkiak

Gure Shenzhen eta Dongguan bi lantegietan, produkzio-makina edo produkzio automatiko automatiko mota desberdinak ditugu zure produkzio geldi bat eskaintzekoMetal iltze estanpazio txantiloia kalitate onean bidaltzeko.

Hot Tags: Metalezko iltze estanpazio txantiloia, Txina, fabrikatzaileak, hornitzaileak, prezio baxua, aurrekontua, fabrika, merkea, pertsonalizatua, kalitate handiko