Tiebouten eredua

Tiebouten eredua, Tiebouten hipotesia ere deitua, teoria politiko positiboko eredu bat da, Charles Tiebout ekonomistak 1956. urtean “A pure theory of local expenditures” artikuluan deskribatu zuena. Ereduak dio, izanez, badagoela gobernu lokaleko polizoiaren arazoaren konponbide ez politiko bat, zehazki, jurisdikzioen artean lehiakortasun-presioak egotea ondasun publikoen hornikuntzan, tokiko gobernu horiek aukera izan dezaten ondasun publikoen maila optimizatzeko.

Ikuspegia.

Tieboutek, Richard Musgravekin batera, eredu informal baten moduan argudiatu zuten polizoiaren arazoak konponbide politikoa behar zuela. Geroago geroago, doktoretza lortu ondoren, Tiebutek bete-betean deskribatu zuen bere hipotesia, politika ekonomikoaren jornalak 1956an argitaratutako mintegi batean.

Tiebouten ustetan, lehia perfektuaren eredua eremu publikora eraman daiteke. Kontuan hartuta herri bateko biztanleria jurisdikzioen artean mugi daitekeela, jurisdikzioen arteko mugikortasun honek sektore publikoak eskaintzen duen eta gizabanakoek nahi dutenaren arteko egokitzapenaren mekanismo giza deszentralizazioaren abantailak ex-post sendotzen dutela proposatu zuen. Deszentralizatutako sistema baten mugikortasunak gobernu lokalek (edo lurralde-gobernuek) eskaintzen dutenaren eta gizabanakoek nahi dutenaren arteko egokitzapen perfektu bat posible egingo du.

Demagun gobernu-lokal batek ere eskumeneko egoiliarren gastu publiko lokal eta zergen arteko konbinazio jakin bat eskaintzen duela. Mugikortasuna egongo balitz: gobernu-lokalak eskaintzen duena gustatzen ez zaien gizabanakoak beraien lehentasunekin bat datorren gastu/zerga konbinazio gustukoago bat eskaintzen duen jurisdikzio batera mugituko dira .

Gizabanakoak jurisdikzio batetik joanez edo jurisdikzio batera etorriz eskaintza publikoekiko beraien adostasun edo desadostasuna adierazten dute. Honi oinen bidezko bozketa deitzen zaio.

Eredu formala.

Eredu sinple bat (aurrerago, suposizio zehatzekin) lagungarria da Tiebut-en ulermena eta teoria argitzeko.

Demagun 2 * N familia daudela diru-sarrera berdinekin Y, bi herri, bakoitzak N etxebizitza dutenak, eta herri bakoitzak bertako eskola publikoa duenak, G mailakoa. Bi familia mota daude:

Lehenengoa, N familia haurrekin, U (C, G) erabilgarritasunarekin. Familia horiek kontsumo pribatua eta eskola publikoa balioesten dituzte.

Bigarren motatakoa, N familia adindun haurrik gabekoak, U (C) baliagarritasun funtziokoa. Familia horiek kontsumo pribatua bakarrik baloratzen dute eta ez dute ezer irabazten eskola publikoko horniduratik.

Hiri bakoitzean, boto-emaile medianoak G erabakitzen badu eta herriko biztanle guztiek finantzatzen badute, Haurrak dituzten familiak herriko eskola publikoak G=G* duten herrietara mugituko dira. Aldiz, adineko familiak G=0 duten herrietara mugituko dira. Azkenean, herri batetan seme-alabak dituzten familia guztiak izango lirateke, eta bestean, umerik gabeko familia adinduak. Egoera honetan, bi hiriek G maila optimoa eman dezakete (hirian umeak dituzten familia guztiekin, eta hirian, berriz, 0, adineko familia guztiekin).

Suposizioak.

Tiebout modeloa oinarrizko suposizio multzo batean oinarritzen da. Suposatzen da kontsumitzaileak beren komunitateak aukeratzeko libre direla, askatasunez mugi daitezkeela (kosta ahala kosta) hirietan zehar, informazio osoa dutela, eta ondasun publikoen finantziazio berdina dagoela. Horrek esan nahi du erkidego batetik bestera mugi daitezkeela kosturik gabe, eta jakin beharreko guztia dakitela tokiko gobernuek emandako zerbitzuei eta tokiko gobernu guztien zerga-tasei buruz. Gainera, ereduak behar adina hiri izatea eskatzen du, egoiliarrek ondasun publikoetarako pribilegio berdinak dituzten taldeetan sailkatu ahal izateko. Arrazoi hauengatik, Tiebout eredua oso zehatza dela ikusi da komunitate independente asko dituzten aldirietan. Eskualde hauetako komunitateen artean mugitzeak kostu txikienak izateko joera du, eta aukera posibleen multzoa oso ezberdina da.

Tiebutek ereduari buruz egin zituen lehen azalpenetan suposizio zehatzak honako hauek izan ziren:

Mugak.

Errealitatean hainbat arrazoi oinen bidezko bozketak deszentralizazioaren abantailak esanguratsuki haz ditzan probabilitatea txikia izan dadin.

A) Mugikortasun kostuak:.

Oinen bidezko bozkaketak funtziona dezan, beharrezkoa da biztanleriaren mugikortasun maila altua. Praktikan, mugikortasuna mugatua izan daiteke: bizilekua aldatzeak moneta kostuak (lantoki aldaketa, bizileku aldaketa…) eta kostu-pertsonalak (ingurunearen aldaketa... )

B) Jurisdikzio kopuruaren aldaketa:.

Tibouten ereduaren balizko bat: gizabanakoek beraien lehentasunetara egokitzen den eskaintza bat duen jurisdikzio bat eskuragarri izan beharko lukete. Adibidez, soilik hamar ondasun publiko lokal eta hiru hornidura maila kontsideratuz, 310 jurisdikzio behar izango lirateke hornidura publikoen lehentasun posibleen sorta guztiz kontsideratu ahal izateko. Errealitatean, bai jurisdikzio kopurua eta baita ondasun publiko lokalen desberdintzapena askoz baxuagoa da.

C) Mugikortasun inefizientea:.

Existitzen dira egoerak non emigrazioak ez-efizienteak diren biztanleen banaketak sortzen dituen

1. "Adibidea": Demagun ondasun publiko lokalak pilaketara loturik daudela (ondasun publiko lokal ez-puruak).Kasu honetan, biztanleria gutxi duten jurisdikzioetan (nekazal-herriak, adibidez) emigrazioak biztanleria altua duten jurisdikzioetara (hiriak) herri handi hauetako ondasun publikoen hornidura pikatuko luke.

Immigranteek, sortzen duten pilaketaren kostu marjinalaren berdina den zerga batzuk ordainduko balituzke, hau da, per-kapita hornidura maila konstante mantentzeko nahikoa diren zergak, mugimendu hauek ez litzateke zertan ez-efizienteak izan behar.

Baina, orokorrean hau ez da horrela izango eta immigranteek kanpo-eragin negatibo bat (pilaketaren bitartez) sortuko lukete hirietan bizi diren biztanleen gain.

Kanpo-eragin honen beherapenak , Pareto zentzuan hobeak diren esleipenak eragingo lituzke. Adibidez, hirietako bizilagunek ordaindutako moneta-transferentziak eman ahal zaizkie nekazal herriei, horrela bertako biztanleen emigratzeko motibazioak kenduko liratekeelako

2. Mugikortasun ez-efizientearen bigarren arrazoi bat kanpo-eragin fiskalak dira.

Demagun ondasun publiko lokalak puruak direla. Gizabanako batek A jurisdikziotik B jurisdikziora emigratzen badu, Ako ondasun publiko lokalen horniduren per-kapita prezioa haziko da (hornidura kostua finantzatzeko zergadun gutxiago daudelako). Ondorioz,emigranteak kanpo-eragin negatibo bat eragiten die Ako egoiliarrei (zerga altuagoen bitartez) eta kanpo-eragin positibo bat eragiten die Bko egoiliarrei (zerga baxuagoen bitartez). Emaitza moduan Ako prezioak handituko dira eta Bko prezioak txikitu.

Zerga baxuko ondasun publiko lokalen kantitate altuago bat disfrutatzeko emigrante gehiago erakarriko ditu.

Migrazio fluxuak 3 jurisdikzio faktore finkoen gain-erabilpen bat eragingo du, eta honek Bko egoiliarren errenta pribatuak hondatu ditzake.

Soluzioa: Btik Arako transferentzien sistema batek, Pareto hobea den esleipen bat emango du. An ondasun lokalen horniduren per-kapita prezioa murriztuko litzateke. Bn, hornidura prezioa handituko litzatekeen arren eta transferentzia ordaindu beharko lituzketen arren, ekoizpen faktoreen gehienezko erabilpena murrizterakoan beraien errenta pribatuak haziko lirateke.

Desadostasuna adierazteko ordezko metodoak.

Tiebouten ereduan politika fiskalarekin ados ez dagoenak emigratu egiten du. Aldiz, udal-gestio txarra zigortu egiten da normalean, ez emigrazioarekin, baizik eta herriko erabakiak hartzen dituztenak hauteskundeetan aldatuz. Tiebouten ereduak interakzio hauek kontuan hartzen ez dituenez, seguruenik oinen bidezko bozkaren inportantzia gain-estimatzen da.

Mundu errealaren behaketa batek Tiebout eredua errealitatearen deskribapen bat denaren zalantzak sendotu egiten du, bai behintzat arau orokor gisa.

Lehenengo, ez dago politika fiskalaren ondorioz gertatutako emigrazioaren ebidentzia sendorik. Bigarren, herrietan errenta, lehentasun … desberdinak dituzten gizabanakoak bizi dira (Tiebouten ereduak aurreikusten duen homogeneotasunetik urrunduz).


El séptimo día

El séptimo día 2004ko Carlos Saura espainiar zinema zuzendariaren filma da, Puerto Hurracoko sarraskian oinarrituta.

Sinopsia.

Oharra: "Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du. "

Bi familiek urteak daramatzate espainiar penintsulako barnealdeko herri bateko beren lurraldeen mugen inguruan ika-mikan. Haserreen ondorioz, odola asko isuri da eta horregatik, Isabel, bi familia horietako baten alaba zaharrena, halako liskar errukigabearen benetako jatorria ikertzen saiatuko da.


Ketzal (argipena)

Ketzal hitzak hainbat adiera ditu:


Canischio

Canischio Italiako udalerri bat da. Turingo Hiri Metropolitanoan kokatuta dago, Piemonte eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Canischiok honako udalerri hauekin egiten du muga:


Neko Case

Neko Richelle Case (Alexandria, Virginia, 1970eko irailaren 8a) estatubatuar egile abeslaria da, bai bakarka, bai New Pornographers indie rock taldean aritzen dena.

Musika ibilbidea.

Musika estilo ugaritan aritutako artista da. Hasierak Kanadako giro unibertsitarioko punk taldeetan bateria jotzen eman zituen, ondoren, nolabait miresten zituen Patsy Cline eta Loretta Lynnen bidea jarraituta country musikara hurbiltzeko, janzkera retroarekin gainera. Behin, Nashvillen beroak jota abesten zegoela, alkondara kendu eta bularretakoan geratu zen; countryaren lobby maskulino tradizionalak ez zion barkatu eta betiko ukatu zion sarrera musikaren tenplu den hiri hartan.

Gertakari hark eraginda akaso, bere musika power pop eta indie rock soinu modernoagotara bideratu zuen, bai The New Pornographers kanadiarrekin, bai bakarka. Ohiko musikariez gain, AEBetako americana eta rock giroko izen handiez inguratu da diskoak osatzeko, hala nola Calexico taldeko Joey Burns eta John Convertino, The Sadies, M. Ward, Laura Veirs, k. d. lang edota Mark Lanegan.


1021 Flammario

"1021 Flammario asteroide gerrikoan aurkitutako 1021. asteroidearen izena da. 1924ko martxoak 11n aurkitu zuen Max Wolfek Heidelbergetik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1924 RG"' zen. Bere izena Camille Flammarion astronomoagatik jasotzen du.


Arnaud Hegi

Arnaud Hegi (Baiona, ) lapurtar errugbilaria da, orpokatzaile moduan aritzen dena.


Osmia inermis

Osmia inermis erle espezie bat da, "Osmia" generoan eta Megachilidae familian.


Igor Muniategi

Igor Muniategi Bilbao (Bermeo, Bizkaia, 1982) bertsolaria da. Abel Muniategiren semea, zuzenbide ekonomikoa ikasi zuen Deustuko Unibertsitatean.

Bertso irakasle eta begirale aritu izan da lanean..


Le Trou

Le Trou 1960ko Jacques Becker frantziar zinema zuzendariaren film dramatikoa da.

Argumentua.

Oharra: "Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du. "

Gaspard Claude gazte errugabeari bere emaztea erailtzen saiatzea leporatu diote. Pariseko espetxera bidaliko dute; han, kartzelatik tunel neketsu bat eginez ihes egitea erabaki duten beste lau kriminal gogorrekin batera jarriko dute zeldan. Gogoz kontra, beren ihes-planarekin bat egiteko eta tunela eraikitzeko lanetan parte hartzeko konbentzituko dute gaztea.


Iratzarri

Iratzarri Euskal Herriko gazte erakunde independentista eta sozialista izan zen, alderdi bezala eratua. 2004ko azaroan sortu zen EHUren Donostiako kanpuseko Barriola eraikinean Aralarrek ospatu zuen II. Kongresuaren baitan eta hiri horretan bertan, 2008ko urrian ospatu zuen bere lehen Kongresua. 2012ko otsailaren 25an, bere ildoa Aralarrenetik bereizi zuen. 2013ko urtarrilean, alderdi bezala erregistratu zen. 2015eko ekainaren 6an, bere desegitea erabaki zuen. Iratzarrik aldizkari bat argitaratzen zuen, "Ekintzaile" izenekoa.

Egitura.

Iratzarri asanblearismoaren printzipioen arabera antolatua zegoen, eta horregatik ez zuen ordezkaritzako organorik. Herrialdeetako lau asanblada zeuden, Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroan. Bazeuden zenbaitzu asanblada lokal ere.

Erakundearen erabakitze esparrua "Hegoaldeko Koordinakundea" zen, erakundeak bere jarduera garatzen zuen lau herrialdeetako hiruburuetan txandaka hilean behin batzen zena. Hegoaldeko Koordinakundean partehartzea Iratzarriren edozein militanteri edo Aralarren 30 urterarteko afiliatu guztiei irekita zegoen.

2007an, koordinakundeak dokumentu politikoa eta egiturazkoa onartu zituen, azken hau urte horretako azaroan Gasteizen burututako Iratzarriren I Jardunaldi Nazionaletan hedatu zelarik. Iratzarriren I Kongresu Nazionala, 2008ko urrian, Donostian burutu zen. Bertan egitura sendotu eta ideologia finkatu ziren. Fabio Gonzalez aukeratu zuten Koordinatzaile Orokor bezala.

Aralarren.

2012ko otsailaren 25a arte, Iratzarri Aralarri loturiko gazte esparruko erakundea zen. Alderdiaren estatutuen arabera, «gaztedia belaunaldi kolektibo gisa Aralarren Iratzarriren bitartez ordezkatua eta antolatua dago». Alderdiaren komite exekutibo ezberdinetan, bai nazio mailakoetan bai herrialde mailakoetan, ordezkari bana zuen. Bere izate autonomoa zela eta, Aralarrekiko afiliazioa ez zen kolektiboaren kide, "Iratzarkide", izateko betekizuna.

Alderdia.

2013ko urtarrilean aurkeztu zuen Iratzarrik alderdi politikoen erregistroan sartzeko eskaria.

2013ko irailaren 14 eta 15ean egindako bere IV. Kongresuan, irudi berritua eta adinarteko proposamen politiko berria aurkeztu zituen.

Parte hartzea.

Iratzarrik hainbat gizarte foro eta elkarte pluraletan parte hartzen zuen, hala nola, Ibaetako foroan, Prekarietatearen aurkako asanbladan, G8aren eta kapitalismoaren aurkako taldetan, AHTaren aurkako eta tran sozialaren aldeko plataformetan, euskararen aldekoetan eta gay, lesbiana eta transexualen eskubideen aldeko plataformetan. Horretaz gain, 'Gazteok Bai' Nafarroa Bai hauteskunde-koalizioko gazterietan edo Euskadiko Gazteriaren Kontseiluan eta Euskal Herriko Gazteriaren Kontseiluan.

Harremanak.

Gazte independentismoaren esparruko hainbat alderdi eta erakunderekin harremanak zituen Iratzarrik, besteren artean Chobenalla, Isca, IpC edota fai!. Halaber, kontaktuak zituen Europan eta Hego Amerikako talde independentistekin, batez ere PSUVren gazte erreferentearekin.


Mongoliko (argipena)

Mongoliko hitzak adiera zenbait ditu:


Galga (argipena)

Galga hitzak adiera zenbait ditu:


Dytiscidae

Dytiscidae, baita ere Ditisko eta Kakalardo urpekaria koleopteroen ordenako eta Adephaga azpifamiliako zenbait intsektuei esaten zaie. Urtarrak eta karniboroak dira eta dortsobentralki zapaldutako gorputza eta arraun-formako atzeko hankak dituzte. Dytiscidae familia osatzen dute. Txikiak izaten dira, 2 mm.tik 45era, eta 5.000 espezie inguru ezagutzen dira. Hegalari onak izaten dira ere bai.

Ezaugarriak.

Uretako koleoptero gehienek bezala, aire atmosferikoa arnastu behar dute, sabelaldearen muturrarekin uretatik kanpo hartzen dutena eta elitroen azpian gordetzen dutena. Haragijaleak dira, eta aktiboki ehizatzen dituzte uretako animaliak, zapaburuak eta arrain txikiak barne, edo sarraskijaleak dira, bestetik.

Emeek uretako landareetan edo hondo-hondoetan uzten dituzte arrautzak. Larbak ere uretakoak eta haragijaleak dira, eta igitai itxurako masailezur indartsuak dituzte, harrapakinei pozoia eta urdail-zukuak injektatzeko. Pupazioa, normalean, uretatik kanpo gertatzen da.

Sistematika.

Azpifamiliak eta tribuak, generoaren adibide batzuekin. Colymbetinae azpifamilia ziur asko monofiletikoa ez da izango eta aldatu beharko da.

Agabinae azpifamilia

Colymbetinae azpifamilia

Copelatinae azpifamilia

Coptotominae azpifamilia

Cybistrinae azpifamilia

Dytiscinae azpifamilia

Hydrodytinae azpifamilia

Hydroporinae azpifamilia

Laccophilinae azpifamilia

Lancetinae azpifamilia

Matinae azpifamilia

†Liadytiscinae azpifamilia

Incertae sedis azpifamilia


Listrura nematopteryx

Listrura nematopteryx "Listrura" generoko animalia da. Arrainen barruko Trichomycteridae familian sailkatzen da.


Zephyrhills West (Florida)

Zephyrhills West Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Pasco konderrian dago, Florida estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Orchidlands Estates (Hawaii)

Orchidlands Estates Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Hawaii konderrian dago, Hawaii estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Roštár

Roštár Eslovakiako udalerri bat da, Rožňavako barrutian kokatuta. 8,54 km²ko azalera du eta 622 biztanle 2017ko datuen arabera.

Historia.

Idatzizko lehen aipamena 1318. urtekoa da.


Alberto Albistegi Arizmendiarrieta

Alberto Albistegi Arizmendiarrieta (Eibar, Gipuzkoa, 1933ko uztailaren 12a - Eibar, Gipuzkoa, 2015eko azaroaren 16a ) gipuzkoar futbolaria izan zen, erdiko atzelari gisa jokatu ohi zuena. Futbolarien saga baten hasiera izan zen. Alberto Albistegi eta German Albistegi Zamakolaren aita (SD Eibarreko batzordekidea 2011 eta 2012an) eta Alex Albistegiren aitona.


Dunkeld etxea

Dunkeld etxea (ingelesez: "House of Dunkeld"

, Eskoziako gaeleraz: "Dùn Chailleann"

), 1034 eta 1286 bitartean Eskoziako erregetzan egon zen dinastia edo familia izan zen.

Etimologia.

Gaelerazko "Dùn Chailleann" izenak "kaledoniarren gotorlekua" esan nahi du.

Historia.

Dunkeldeko abadiako apaiz laikoa zen Crínán Malcolm II.a Eskoziakoaren Bethóc alabarekin ezkondu zen eta Duncan I.a jaio zen. Aitona hil zenean erregetza hartu zuen Duncanek, dirudienez aurkaririk ez zuen izan honetarako. Horrela beraz Dunkeld etxeari hasiera eman zion. Hurrengo erregea Macbeth izan zen, Moray etxekoa eta 18 urtez agindu zuten berak eta Lulachek.

1058an Duncan I.aren seme Malcolmek eskuratu zuen erregetza eta Dunkledeko dinastia nagusitu zen berruiz Eskozian hurrengo bi mendetarako. Malcolm III.a Margarita Wessexkoarekin ezkondu zen eta ordutik aurrera Ingalaterrarekiko loturak nagusitu ziren. Beren seigarren semea zen Dabidek iraultza handia ekarri zuen eskoziara, Europako estandarretara bihurtuz. Erreforma gregorianoa ezarri zuen, Frantzia eta Flandriako zaldunak ekarri zituen eta feudalismo militarra sortu zen eta bereziki aipagarria da errege burgoak sortu izana. Planifikaturiko herriak ziren, muga definituak zituzten eta merkatal eskubide bereziak. Hauek izan ziren Eskoziako herrien jatorria. Dabiden egoitza izan ziren hiru "errege burgh"-ak Edinburgh, Stirling eta Dunfermline izan ziren.

Alexandro III.a ondorengorik gabe hil zenean bukatu zen Dunkeldeko etxearen dinastia. Hiru urtetako biloba bat gelditu zitzaion, Margarita, Erik II.a Norvegiakoaren alaba, eta lau urte beranduag hil zen. Zalantzazkoa da inoiz Eskoziako erregina izendatua izan zen, izan ere Norvegiarren eraginaren beldur izanik Eskoziako nobleek Eduardo I.a Ingalaterrakoari laguntza eskatu zioten eta gerra zibila sortu zen.


Partizánska Ľupča

Partizánska Ľupča Eslovakiako udalerri bat da, Liptovský Mikuláško barrutian kokatuta. 92,40 km²ko azalera du eta 1244 biztanle 2017ko datuen arabera.

Historia.

Idatzizko lehen aipamena 1252. urtekoa da.


Dorgali

Dorgali Nuoroko (Sardinia, Italia) udalerria da.

Sardinia · Nuoroko probintziako udalerriak


White Lake (Ipar Carolina)

White Lake Ipar Carolinako herri bat da. Bladen konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Euskadi saria - Gaztelaniazko literatura

<templatestyles src="Infobox event/styles.css" />

Euskadi saria - gaztelanizako literatura Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailak 1997tik urtero antolatzen duen Euskadi Literatura Sariak literatura sariaren zazpi kategoriatariko bat da, aitzineko urtean gaztelenaz idatzitako lan literario hoberena sariztatzen duena.

Irabazleak.

Azken urteetakoak.

Eskuz gaurkotu


Diniren jarraitutasun

Diniren jarraitutasuna funtzioen jarraitutasunaren kontzeptuaren finketa da. Diniarrak diren funtzio guztiak jarraituak dira, eta funtzio Lipschitziar guztiak Diniarrak dira. Izan bedi formula_1 espazio metriko baten (formula_2 adibidez) azpimultzo trinkoa. formula_3 funtzioaren jarraitutasun modulua hurrengoa da:

formula_4

formula_3 funtzioa "Diniarra" da baldin

formula_6

Baliokidea den baldintza bat edozein formula_7-rentzat

formula_8

bete behar dela da, non formula_9 formula_1-ren diametroa den.


Xerografia

Xerografia agiri, testu, irudi eta abarren kopia egiteko prozedura da, 1938an asmatua. Xerografiaren bi oinarri nagusiak fotoeroamena eta zeinu desberdineko karga elektrikoa duten bi gorputzen erakarpena dira. Kamera ilun baten bidez irudia xafla berezi batean jasotzen da eta xafla horretako gune beltz edo grisetan hauts koloremailea finkatzen da; ondoren, lurrun berezien eta izpi infragorrien beroaren bidez gainalde trinkoetan (paperean, altzairuan, etab.) finkatzen da xaflako irudia.


Joanes Enrikez Lakarrakoa

Joanes Enrikez (1266 inguruan – 1321eko irailaren 19a) Nafarroako Erresumako infantea eta Lakarrako jauna izan zen.

Aita Henrike I.a Nafarroakoa zuen eta ama berriz ezezaguna. Oihenarten arabera ama zen andereño noble bat. Henrike printzea, oraindik ez zen errege, maitemindu zen bainan andereñoak ez zuen amore eman nahi. Henrikek orduan proposatu zion ezkontzea. Laister haurdun egon zen bainan Tibalt erregeak, haserretuta bere anaiaren ezkontza proiektuarekin, harreman hori mozteko agindu zuen.

Harreman hortatik jaio zen Joanes Enrikez.

Batzutan ama Munia Lehetekoa izenarekin agertzen da, Antso Lehetekoa eta Luzia Almoraviten alaba.

Urte gutxi berantago Henrike errege izan zen (1270ean) eta seguraski arduratu zen haurraren etorkizunaz.

Geroxeago bere arreba Joana erregina izan zen (1274ean).

Denborarekin Joanes Enrikezek lortu zuen kokatzen bere burua Erresumeko nobleziaren artean.

Ezkondu zen Lakarrako anderearekin eta Handikien artean onartua izan zen Filipe II.a Nafarroakoaren eskutik. Borrokan hil zen Beotibarko guduan.

Ezkontza eta haurrak.

1316 inguruan, Filipe II.aren garaian, Joanes Enrikez ezkontza bitartez bihurtu zen Lakarrako jauna, emaztea leku honen oinordekoa baitzen.

Bi haur izan zuten:


Helcogramma capidata

Helcogramma capidata "Helcogramma" generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.


Teruaki Kobayashi

Teruaki Kobayashi (japonieraz: 小林 久晃

, 1979ko ekainaren 20a - ) Japoniako futbolari ohia da.

Hainbat futbol taldetan jokatu du, esaterako Vissel Kobe eta Sagan Tosu.


Jakintza Musika Eskola

Jakintza Musika Eskola Gipuzkoako hiriburuko (Donostia) musika eskola bat da. Zehazki, Antigua auzoan du egoitza. Bere musika eskaintza umeei eta helduei zuzendua dago. Bere baitan solfeoa, instrumentuak eta kanta biltzen ditu.

Historia.

1974an sortu zen, eta Donostiako musika eskola zaharrenetako bat da.

Haren fundatzailea Jakintza Kultur Elkartea da. Urte batzuk lehenago, elkarte honek Jakintza Ikastola (Donostian ere kokatua) sortu zuen baita, gaur egun eskola publikoa dena.

Jakintza Musika Eskolak esperientzia zabala du musika-heziketako munduan. Lau urtetatik laurogei urte bitarteko pertsonei eskaintzen die heziketa. Edonork jaso dezake bere aukeren eta bere gustuen araberako musika-heziketa.

Hezkuntza Eskaintza.

Musika Tailerra.

Tailer hau 8 urterekin instrumentu bat ikasten hasteko asmoa duten eta musikarekiko sentsibilitatea eta abestea gustuko duten 5, 6 eta 7 urteko neska-mutilei zuzenduta dago.

Zortzi urtetik aurrera.

Garai hau instrumentu bat aukeratzeko, honekin gozatzeko eta musika instrumentala jarduera aberasgarri eta esker onenetariko bat dela ikusteko momentu egokia kontsideratzen da. Jakintza Musika Eskolak eskaintzen dituen instrumentu ikasketak hauek dira:

Helduentzat.

Kurtso hau, musika eta instrumentu bat jotzen ikasi nahi duen edozein adineko pertsonei bideratuta dago, baita esperientzia duen pertsonentzat ere.

Kontzertuak.

Jakintza Musika Eskolak urtero bi kontzertu antolatzen ditu Lugaritz kultur etxean, abenduan eta ekainean. Bertan, ikasle guztiek parte hartzen dute. Horrez gain, instrumentu bakoitzak bere kontzertuak ere eskaintzen ditu.

Pianoko ikasleek urtero ospatzen den Andoaingo Piano Jaialdian parte hartu dezakete.


Harrison Birtwistle

Harrison Birtwistle (Accrington, Lancashire, Ingalaterra, 1934ko uztailaren 15a - Mere, Wiltshire, 2022ko apirilaren 18a) ingeles musikagilea izan zen.

Biografia.

Klarinetea eta konposizioa ikasi zituen, eta 1970an "Pierrot Players" taldea sortu zuen, musika garaikidea lantzen duen ganbera-taldea. Antzinako Greziako mitoetan oinarritu izan ditu bere obra gehienak, Orfeorenean bereziki: "Tragedia" (1965), "Orfeoren heriotza" (1970), "Denboraren garaipena" (1972), "Orfeoren maskara" (1973-1984) eta "Gawain" (1989-1991). Beste obra batzuk: "Azken afaria" (2000) eta "Minotauroa" (2008).


Brucepattersonius soricinus

Brucepattersonius soricinus Brucepattersonius generoko animalia da. Karraskarien barruko Sigmodontinae azpifamilia eta Cricetidae familian sailkatuta dago.


Euskal Herrian Euskaraz

"Artikulu hau elkarte euskaltzaleari buruzkoa da; Abestia gaitzat duena beste hau da: «Euskal Herrian euskaraz (abestia)»"

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

Euskal Herrian Euskaraz (EHE) 1979an sortutako elkarte euskaltzalea da. Durangon, azaroaren 4an aurkeztu zen jendaurrean.

Taldearen helburu nagusia Euskal Herria erabat euskalduntzea da, Euskal Herria euskaraz bizitzea. Euskararen egoera kaxkarra, eta egiten zaizkion erasoak salatzen ditu, euskaldunon hizkuntza eskubideak erreibindikatuz.

Sorrera eta oinarriak.

Elkartea 1979ko azaroaren 4an aurkeztu zen euskal jendartearen aurrera. Durangoko Azoka izan zen lehen agerpena egiteko hautaturiko lekua. "Euskararik gabe, Euskal Herririk ez" lelopean ekin zion bideari. Orduko hartan, euskaldunek osatzen duten komunitatea eta lurraldea aintzat harturik, helburu argia plazaratu zuen elkarteak: Euskal Herria euskalduna lortzea. Eta horretarako izaera erreibindikatzailea eta borrokatzailea izango zuela baieztatu.

Gaur egun, EHEren helburu nagusiek bere horretan diraute, elkartearen beraren arabera: euskaraz biziko den herria, elebakarra, baina herritar eleaniztunez osatua. Helburu horiek lortzeko printzipio eta irizpide hauetan oinarritzen da elkartea:

1979ko abenduaren 12an lehen jendaurreko ekintza burutu zuen EHEk: erakunde ofizialetan euskarak jasaten zuen bazterkeria salatzeko Euskal Kontseilu Nagusiko egoitzan itxialdia antolatu zuten 45 lagunek.

Aldarrikapenak.

Bere sortze egunean azaldu bezala, bere aburuz elebitasuna egoera iragankorra izan behar da eta ez helburua. EHErentzat hizkuntzen arteko harremana gatazkatsua da, pertsona batek ezin dituelako aldi berean bi hizkuntza hitz egin, jakin ditzake, baina uneoro bat erabiliko du. Kolektibo batetaz azterketa bera egiten du EHEk: hizkuntza bat baino gehiago jakin daitezke, baina bat nagusituko da erabiltzeko garaian. "Egungo Euskal Herrian elebitasun sozialaren alde egiten duena, erdararen nagusigoaren eta euskararen mendekotasunaren alde jartzen ari da", euren ustez. "Elebitasunaren gezurra"-ren aurrean euskaldunok jasan beharreko zapalkuntza azpimarratzen du EHEk: "eskolaren bidez erdararen ezarpena, administraziotik baztertua, bizitza sozialean desprestijiatuta...".

Ofizialtasunaren aldeko borroka.

"Ofizialtasuna" da egun EHEk aldarrikatzen duena. Ofizialtasuna, horrela ulertuta: ""Euskal Herria euskalduna helburu izateak, tartean beste batzuk lortzea eskatzen du. Urte hauetan euskararen ofizialtasunaren aldarria zutabe nagusia izan da, euskaldunon hizkuntza eskubideak bermatzeko ezinbesteko neurri gisa planteatuz. Euskararentzat estatus legal bakarra lurralde osoan lortzea beharrezko urratsa da euskararen normalizazio osoa erdiesteko. Hizkuntza komunitatearen begirunea eta onarpenetik abiatuta, euskaldunok gure eskubideak babesturik ikusi nahi eta behar ditugu. Eskubide berdintasunetik abiatzea da tarteko urratsa, baina ezinbestekoa. Izan ere, egun tope legalak izugarriak dira gauden lurraldean gaudela. Esaterako, Euskal Herrian arropa ekoiztuko bagenu eta gure merkatua Euskal Herriko lurraldeetan soilik euskarazko etiketajez jarri nahiko bagenu, legea hautsiko genuke. Aldiz, Zaldibian edo Gasteizen gaztelania hutsezko etiketak topa ditzakegu, edo frantsesez soilik Kanbon. Honelako hamaika adibidek gure herrian euskaraz bizitzeko ezintasuna erakusten du", EHEren arabera.

Ofizialtasunaren aldeko aldarrikapena azken urte hauetan handia izan da. 1980an Bilbon 10.000 lagunek "euskara ofiziala" aldarrikatu zuten. Urte hauetan eskaerak segida izan du eta Iruñean 2003an 5.000 lagun bildu zituen EHEk euskararen ofizialtasun osoa aldarrikatzeko. Honen atzetik beste makina bat ekimen etorri da, esaterako, Baionan hasi, Euskal Herria zeharkatu, herriz herri iragan eta Bilbon manifestazio jendetsu batekin amaiera izan zuen martxa, "Hizkuntza bat, lurralde bat, legedi bat: ofizialtasuna" lelopean. Gerora, Gasteizen manifestazio jendetsua ere egin zen; eta gogoan hartu behar da ere 2002.ean euskalgintzako eragile andanekin antolatu ziren jende kateak, Euskal Herriko hiru administraziotatik (Iparraldea, Nafarroa Garaia eta Euskal Autonomia Erkidegoa) etorritako euskaltzaleak, Behobiako Pausuan bilduz.

Lan eremuak.

Hauek dira EHEk lantzen dtuen eremuak:

1992an eskubide hau aldarrikatu eta Gasteizko Gobernuak hezkuntza politika salatzeko 8.000 lagun bildu ziren. A ereduaren aurkako kanpaina ere gogoratu behar da. Honekin batera, beste eragile batzuekin "Euskara eskubidea eta abantaila" kanpaina burutu zuen EHEk, eta azkenik, 2002.ean "Eskolak euskaldundu behar du!" kanpainaren bidez, adostasun zabala lortu zuen EHEk eragile eta herritar ugariren eskutik.

Azken urte hauetan justiziaren arloan aldarrikapenak egin ditu EHEk. Epaiketak ebatzi dira, itzultzaileak ez onartuz, erdarazko zitazioak itzuliz... Gainera, Gernikako epaitegiari 2.000 herritarrek intsumisioz erantzun zioten: Ez ziren bertara agertu, haien hizkuntza eskubideak bermatu artean. Osasun munduan ere hainbat salaketa egin da: 2002. urteko oposizioetan zenbait euskaltzalek azterketak oztopatu eta aztoratu zituzten. Iruñean ere hainbat lagunek bide seinale erraldoi bat, rotaflexa eskutan, moztu zuten. Udalei begira ere: 1987an "Euskara benetan gure udaletan" lelopean, hainbat udaletxe okupatu ziren. Kanpaina hau geroago udalerri euskaldunen mugimenduaren aitzindari izango zen, urtebete geroago hainbat udalerri euskaldunetan mozioak aurkeztuz, euskaraz bizitzea erabaki zutelako. Bi urte geroago UEMA sortu zen.

Ildo honekiko ere hainbat ekimen bururtu da: 1981ean 60 lagunek "Radio Nacional"-eko egoitza okupatu zuten. Urte berean euskarazko irrati eta telebistaren aldeko manifestazioak egin ziren eta bi urte beranduago "Erdararik ez ETBn!" lelopean manifestazioa egin zuten Durangon eta kontzentrazioa Iurretan. Tele Navarran ere euskararen presentzia aldarrikatu zuen EHEk.

EHEren sorrera garaian jada, Donostiako Eusko Kontseilu Nagusian itxialdia egin zen euskararen normalizazioa lortzeko plangintza eskatuz. 1998. urtean Bai Euskarari ekimena burutu zen. Euskal Herriko bost estadio (Anoeta, Sadar, San Mames, Mendizorrotza eta Agilera) euskaltzalez bete ziren, 130.000 euskaltzalez hain zuzen ere, normalizazio prozesuak beharrezko zuen bultzada osoa aldarrikatuz.

Ugariak izan dira esparru honetako mobilizazioak. Vascuencearen Legearen aurka hainbat manifestazio jendetsu egin da. 1994an euskararen aurkako erasoak salatzeko, EHEko hiru kide larru gorritan sartu zirela Arabako Biltzar Nagusietan. 2002an EHEko bi kidek Miguel Sanzen hitzaldi bat moztu zuten bere politika salatzeko. Urte berean beste hiru kide Ibarretxeren aurrean jarri ziren "Ofizialtasunaren ukatzailea" lelopean.

2022ko Otsailean erabaki garrantzitsua hartu zuen elkarteak: Euskal Herriaren independentzia aldarrikatzea euskalduntze osorako lagungarria delakoan.

Hau Pittu Hau!

1987an sortu zuten "Hau Pittu Hau!" izeneko konpartsa Bilbon.


Hiriberri (Arakil)

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau Arakilgo kontzejuari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Hiriberri»."

Hiriberri Arakil Arakilgo kontzejua da. 2007ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera, herriak 116 biztanle ditu.

Azpiegitura eta garraioak.

La Burundesa autobus konpainiaren Sakanako herriak elkartzen dituen Gasteiz-Iruñea lineak geltokia dauka kontzejuan. Guztira hiru zerbitzu izaten dira norabide bakoitzean. Linearen ibilbidea honakoa da:


Münchsteinach

Münchsteinach Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Artxibo Espainiarren Ataria

PARES edo Artxibo Espainiarren Ataria (gaztelaniaz: "Portal de Archivos Españoles"

) Espainiako Kultura Ministerioak sortutako plataforma informatikoa da. Plataforma hori estatuko hamaika artxibo historikoen saretik abiatu da, haien informazioak hobeto zabaltzeko asmoz. Oso datu-base aberatsa eskaintzen du, era libre batez. 2007. urtean ireki zen 2016ko maiatzaren 10ean PARES 2.0-ra eguneratu zen, 33,9 milioi irudi digital baino gehiago eta 8,6 milioi dokumentu-artxiboekin.

Hego Euskal Herriko artxiboak.

PARES barruan Hego Euskal Herriko artxibo batzuk daude:


Rusiniar

Rusiniarrak edo ruteniarrak (rusinieraz: Русины

, "Rusynŷ") ekialdeko eslaviarren etnia bat dira. XX. mendearen hasieran, Karpatoetan bizi ziren ruteniarren arbasoek ez zuten "ukrainar" etnonimoa onartu. Gobernu batzuek, berriz, ez zuten "ruteniar" endonimoa aintzat hartu.

Gehienak Behe Karpatoetako Rutenian bizi dira: sartaldeko Ukraina, ipar-ekialdeko Eslovakia eta hego-ekialdeko Polonia artean dagoen eskualde menditsuan. Egun, Eslovakiak, Poloniak, Hungariak, Txekiar Errepublikak, Serbiak eta Kroaziak rusiniarrak gutxiengo etniko ofizial moduan aintzat hartzen dituzte.


Sueztitze

Sueztitze edo su eztian frijitzea barazkiak tenperatura ez oso beroan frijitzeko teknika da, barazki horiek bigundu edota barazki horien saltsa bat egite aldera. Maiz, tipula, baratxuri eta tomatearekin egiten da. Normalean sakonera txikiko eltzeetan egiten da, sueztitzea uniformea izateko barazkiak mugitu behar baitira. Beste platerak prestatzeko aurreko prestaketa izaten da, hala nola paellaren kasuan.

Sueztitze teknika (Sueztitu).

Sueztitu

Koipe gutxirekin, zatitutako barazki edo bestelakoak su geldo edo eztian estalkiarekin edo gabe kozinatzean datza.

ERABILPENA

HAINBAT AHOLKU

ONTZITERIA EDO TRESNERIA


Emilita

Emilita mineral bat da.

Ezaugarriak.

Emilita elementu kimiko mineralaren formula kimikoa hau da: <chem>Pb2.7Cu2.7Bi5.3S12</chem>. Sistema ortoerronbikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 3,5 - 4 da.


Geografiaren historia

Geografiaren historiak honako garapena izan du.

Egipto.

Antzinako Egiptoko mundu ezagunak Nilo ikusten zuen erdigune bezala, eta mundua "ibaian" oinarrituta. Ekialdean eta mendebaldean oasi ezberdinak ezagutzen ziren, eta jainko ezberdinen kokalekutzat hartzen ziren (adibidez, Siwa, Amon-entzat). Hegoaldean eskualde kushitikoa zegoen, 4. ur-jauziraino ezagutzen zena. Punt hegoaldean zegoen, Itsaso Gorriaren ertzean. Asiar herri batzuk Retenu, Kanaan, Que, Harranu edo Khatti (hititak) bezala ezagutzen ziren. Zenbait garaitan, batez ere Brontze Aro Berantiarrean, egiptoarrek harreman diplomatiko eta komertzialak izan zituzten Babylonia eta Elamekin. Mediterraneoa "Berde Handia" deitzen zen, eta ozeanoa inguratzen zuen mundu baten parte zela uste zen. Europa ezezaguna zen, baina litekeena da feniziarren garaian egiptoar munduaren ikuspegiaren parte bihurtu izana. Asiaren mendebaldean Keftiu, Kreta eta Mycenae erreinuak zeuden (Zipre, Kreta, Sizilia eta, geroago, agian, Sardinia, Korsika eta Balear Uharteak Afrikarekin lotzen zituen uharte-kate baten parte zirela uste zen).

Babilonia.

Ezagutzen diren munduko maparik zaharrenak K.a. IX. mendekoak dira. Hala ere, Babiloniako maparik ezagunena K.a. 600. urteko Imago Mundi da. Eckhard Ungerrek berreraiki bezala, mapak Eufrates ibaiaren gaineko Babilonia erakusten du, Asiria, Urartu eta hainbat hiri, "ibai mingots" batek (Ocanus) inguraturik, zazpi irla inguratuz, zazpi izar seinalatuz inguratua. Ondoko testuan zazpi eskualde aipatzen dira, inguratzen duen ozeanoa baino harantzago. Haietako bosten deskribapenak bizirik iraun du.

Imago Mundik, K.a. IX. mendeko mapa babiloniar goiztiar batek, Babilonia munduaren erdigunetik iparralderago zegoela irudikatu zuen, baina ez dago argi zentro horrek zer irudikatzen zuen.

Grezia eta Erromako aroa.

Antzinako greziarrek Homero geografiaren sortzailetzat jotzen dute. Iliada eta Odisea bere lanak literatura-lanak dira, baina biek informazio geografiko asko dute. Homerok mundu zirkular bat deskribatzen du, ozeano masibo bakar batek inguratua. Idazlanek erakusten dutenez, greziarrek K.a. VIII. mendean Mediterraneo ekialdeko geografiaren ezagutza handia zuten. Poemek toponimo eta deskribapen ugari dituzte, baina horietako askorentzat ez dago argi zein den benetako kokalekua.

Miletoko Talesek, ezagutzen den lehen filosofoetako batek, munduaren formaz galdetu zuen. Mundua uretan oinarritzea proposatu zuen, eta hortik gauza guztiak sortzea. Era berean, geografia zientifikoki aztertzea ahalbidetuko zuten arau astronomiko eta matematiko asko ezarri zituen. Bere ondorengoa, Anaximander, mundu ezagunaren mapa eskala bat sortzen saiatu zen lehen pertsona da, eta gnomoa Antzinako Grezian sartu zuen.

Miletoko Hekateok beste geografia mota bat abiarazi zuen, Talesen eta Anaximandroren kalkulu matematikoak saihestuz, aurretik egindako lanak bilduz eta Miletoko portu okupatuan zehar zetozen marinelekin hitz eginez. Kontakizun horietatik abiatuta, munduaz zekienari buruzko prosa zehatza idatzi zuen. Antzeko lan bat, gaur egun bizirik dirauena, Herodotoren Historiak da. Funtsean historia lan bat den bitartean, mundu ezagunaren zati handi bat hartzen duten deskribapen geografiko ugari biltzen ditu liburuak. Egipto, Szythia, Persia eta Asia Txikia dira guztiak, Indiari buruzko aipamen bat barne. Afrikaren deskripzioa, oro har, liskartsua da, Herodotok itsasoz inguratutako lurraldea deskribatzen du. Feniziarrak K.a. VI. mendean Afrika inguratuz deskribatu zituen arren, geroago Europako historiaren zati handi batean zehar, Indiako Ozeanoa barnealdeko itsasoa zela uste izan zen, Afrikako hegoaldea Asiako hegoaldearekin lotzen zuena. Hori ez zuten erabat utzi mendebaldeko kartografoek Vasco da Gamak Afrika inguratu zuen arte. Batzuek, ordea, India bezalako eremuen deskribapenak gehienak irudimenezkoak direla diote. Kontuan hartu gabe, Herodotok geografiari buruzko ohar garrantzitsuak egin zituen. Lehenbizikoa da Nilo bezalako ibai handiek deltak sortzeko duten prozesuaz ohartu dena, eta era berean, haizeek lurralde hotzagoetatik beroagoetara jotzeko joera dutela ikusi duen lehena da.

Pitagoras izan zen agian mundu esferiko bat proposatu zuen lehena, esfera formarik perfektuena zela argudiatuz. Ideia hori Platonek hartu zuen, eta Aristotelesek froga enpirikoak aurkeztu zituen hori egiaztatzeko. Ohartu zen ilargi-eklipse batean Lurraren itzala edozein angelutatik okertzen dela (zerumugatik hurbil edo zeruan goian), eta baita izarrak altuago bihurtzen direla iparralderantz mugitzen diren heinean. Eudoxus Cnidukoak esfera baten ideia erabili zuen azaltzeko eguzkiak nola sortu zituen latitudean oinarritutako eremu klimatiko ezberdinak. Horrek greziarrak mundua bost eskualdetan banatzean sinestera eraman zituen. Haga bakoitzean eskualde hotz-hotza zegoen. Saharako berotik estrapolatzen zen bitartean, ekuatoreko ingurua bero zegoela ondorioztatu zen. Muturreko eskualde horien artean, ipar eta hego hemisferioek giza bizilekurako egokia zen gerriko epel bat zuten.

Aro helenistikoa.

Teoria hauek, esploratzaileen ebidentziekin talka egiten zuten, hala ere, Hanno Nabigatzaileak hegoalderantz bidaiatu zuen Sierra Leonaraino, eta Afrikako Necho II.a faraoi egiptoarrak, Herodotok eta beste batzuek, feniziar marinelek, Afrikaren inguruko nabigazio arrakastatsu bat agindu zutela kontatzen dute. Afrikako hegoaldeko muturraren inguruan mendebaldera zihoazela, eguzkia beren eskuinaldean (iparraldean) zegoela ikusi zuten. Uste da hau funtsezko eragilea izan dela Lurra esferikoa dela ohartzeko, mundu klasikoan.

K.a. IV. mendean, Pytheas esploratzaile greziarra Europako ipar-ekialdean ibili zen, eta Britainiar Uharteak inguratu zituen. Eskualde hura teoriak uste baino dezente bizigarriagoa zela ohartu zen, baina bere aurkikuntzak, neurri handi batean, horregatik baztertu zituzten bere garaikideek. Konkistatzaileek ere esplorazioak egin zituzten, esate baterako, Zesarrek Britainia Handian eta Alemanian egindako inbasioak, Augustok Arabia Felix eta Etiopiara bidalitako espedizioak/inbasioak (Res Gestae 26), eta agian Alexandro Handia, Antzinako Greziako esploratzaile handiena, bere espedizio militarren bidez ekialdeari buruz gehiago ikasi nahi izan zuena, eta, beraz, bere armadarekin batera geografo eta idazle ugari hartu zituena, ekialdera mugitzen ari zirela euren behaketak grabatu zituztenak.

Antzinako greziarrek hiru kontinentetan banatu zuten mundua: Europa, Asia eta Libia (Afrika). Helespontoak Europa eta Asiaren arteko muga osatzen zuen. Asia eta Libyaren arteko muga, oro har, Nilo ibaitzat hartzen zen, baina geografo batzuek, Herodotok kasu, horren aurka egin zuten. Herodotok zioen ez zegoela alderik Niloren ekialdearen eta mendebaldearen artean, eta Itsaso Gorria muga hobea zela. Banda bizigarri estu samarra mendebaldean Ozeano Atlantikotik Indiako ekialdean zegoen itsaso ezezagun bateraino zihoan. Afrikako hegoaldea ezezaguna zen, Europa eta Asiako iparraldea bezala, eta, beraz, itsaso batek inguratzen zituela uste zen. Inguru horiek, oro har, bizigabetzat jotzen ziren.

Lurraren tamaina arazo garrantzitsua zen antzinako greziarrentzat. Eratostenesek zehaztasun handiz kalkulatu zuen Lurraren zirkunferentzia. Krates Mallorenak proposatu zuen lau lur masa bizi zitezkeela, hemisferio bakoitzean bi. Erroman mundu hau irudikatzen duen mundu handi bat sortu zen. Posidoniok neurria hartu nahi izan zuen, baina bere kopurua erreala baino askoz txikiagoa zen, baina onartu egin zen Asiako ekialdea ez zegoela Europatik oso urrun.

Erromatarren garaia.

Aurreko ia geografo guztien lanak galdu diren bitartean, horietako asko partzialki ezagutzen dira Estrabon aurkitutako aipamenen bidez (K.a. 64/63 - Ca. 24). Estrabonen hamazazpi liburukiko geografia-lana ia erabat hedatua da, eta geografia klasikoari buruzko informazio-iturri garrantzitsuenetako bat da. Estrabonek onartu egin zuen bizilekuaren teoriaren zerrenda estua, eta baztertu egin zituen Hanno eta Pytheasen kontuak, alegiak bailiran. Estrabonen mapek ez dute bizirik irauten, baina bere deskribapen zehatzek garaiko ezagutza geografikoaren egoeraren irudi argia ematen dute. Plinio Zaharraren historia naturalak geografiari buruzko atalak ere baditu. Strabo Ptolomeok (AD 90 – 168) antzeko ekintza bat hasi eta mende batera. Ordurako, Erromatar Inperioa Europako zati handi batean hedatua zen, eta, lehenago, Britainiar Uharteak bezalako eremu ezezagunak esploratuak izan ziren. Zetaren Bidea ere martxan zegoen, eta lehen aldiz hasi ziren ezagutzen ekialde urruna. Ptolomeoren Geographia ikerketa geografikoaren izaerari eta teknikei buruzko eztabaida teoriko batekin hasten da, eta ondoren mundu ezagunaren deskribapen zehatzetara igarotzen da. Ptolomeok hiri, tribu eta kokaleku ugari zerrendatzen ditu eta munduan kokatzen ditu. Mundu modernoan Ptolomeoren izenak zein diren ez dakigu, eta beka asko sartu dira Ptolomeoren deskribapenak leku ezagunekin lotzen.

Erromatarrek askoz gehiago erabili zituzten geografia eta mapak. Erromako garraio-sistema, 55.000 km (89.000 km) errepidez osatua, ezin izango zen diseinatu neurketa- eta triangulazio-sistema geografikoak erabili gabe. Cursus publicus, erromatar gobernuaren sail bat, garraioari eskainia, lanaldi osoko gromatici (topografoak) enplegatua. Aztertzaileen lana zen informazio topografikoa biltzea eta, ondoren, bide bat eraikitzeko biderik zuzenena zehaztea. Erabilitako tresna eta printzipioen artean, norabidea zehazteko eguzki-dialak, angelu horizontalak neurtzeko teodolitoak, [15] eta triangulazioa zeuden, eta horiek gabe ezinezkoa zatekeen tarte guztiz zuzenak sortzea, batzuk 35 milia (56 km) bezain luzeak. Greko-erromatar garaian, geografi lanak egiten zituztenak lau kategoriatan bana zitezkeen:

AD 400 inguruan, Peutingerren Mahaia izeneko pergamino mapa bat egin zen mundu ezagunaz, erromatar errepide sarea irudikatuz. Garai hartan Britainia Handitik Ekialde Hurbilera eta Afrikara zeraman Erromatar Inperioaz gain, mapak India, Sri Lanka eta Txina hartzen ditu. Hiriak ehunka sinboloz mugatuta daude. 1,12 cm-ko altuera (0,34 cm-koa) eta 22,15 cm-ko luzera (6,75 cm-koa). Erromatarrek erabilitako geografia-tresnak eta -printzipioak hurbiletik jarraituko ziren hobekuntza praktiko gutxirekin hurrengo 700 urteetan.

India.

Indiar testuen corpus zabal batek geografia aztertu zuen. Vedak eta Puranak ibaiei eta mendiei buruzko deskribapen landuak dituzte, eta elementu fisikoen eta giza elementuen arteko harremana aztertzen dute. Diana Eck erlijiosoaren arabera, Indiako geografiaren ezaugarri nabarmen bat indiar mitologiarekin duen lotura da.

Indiako edozein lekutara joanda ere, mendiak, ibaiak, basoak eta herriak indiar kulturaren historia eta jainkoekin oso lotuta dauden paisaia bat aurkituko dugu. Herrialde zabal honetako leku bakoitzak bere historia du; eta alderantziz, indiar mito eta elezahar bakoitzak bere lekua du.

Antzinako garaia.

Antzinako Indiako geografoek lurraren jatorriari buruzko teoriak aurkeztu zituzten. Lurra gai gaseosoen solidotzearen ondorioz sortu zela eta lurrazala harri gogorrez (sila), buztinaz (bhumih) eta hareaz (asma) osatua dagoela teorizatu zuten. [20] Teoriak lurrikarak (bhukamp) azaltzeko ere erabili ziren, eta lurra, airea eta ura konbinatuta lurrikarak eragiteko Indiako hainbat lurralderi buruzko informazio geografiko eta estatistikoa biltzen duela uste izan zen [18] Artashastrak, Kautilyak (Chanakya bezala ere ezaguna) egindako konpilazio batek, Toskanako Konstruktu bat bezala ezagutzen den mundu batean zatitutako Karkaxa bat hartzen du. Dwipa bakoitzaren klima eta geografia deskribatu ziren.

Erdi Aro Goiztiarra.

Vishnudharmottara Puranak (K.a. 300 eta 350 bitartean bilduak) sei kapitulu ditu geografia fisikoari eta giza geografiari buruz. Herrien eta lekuen kokapen-ezaugarriak eta urtaroak dira kapitulu hauetako gaiak. [18] Varāhamihiraren Brihat-Samhitak planeta-mugimenduei, euri-jasei, hodeiei eta uraren eraketari buruzko tratamendu zehatza eman zuen. [20] Aryabhatiya matematikari-astronomoak Lurraren zirkunferentziari buruzko kalkulu zehatza egin zuen, 924,02 milia baino txikiagoa zena.

Erdi aro berantiarra.

Tuzuk-i-Jehangiri, Ain-i-Akbari eta Dastur-ul-aml kronikek narrazio geografiko zehatzak dituzte.

China.

Txinan, txinatar idazkera geografiko ezagunena K.a. V. mendekoa da, Gerra Estatuen garaiaren hasieran (K.a. 481 – K.a. 221). Lan hau Shu Jing-eko Yu Gong-en ("Yuren Zerga") kapitulua izan zen, edo Dokumentuen Liburua, non antzinako Txinako bederatzi probintzia tradizionalak deskribatzen diren, haien lurzoru-motak, produktu eta ondasun ekonomiko bereizgarriak, beren zerga, lanbide eta bokazioak, beren nekazaritza-sistema eta -sistema desberdinak, eta, ondorioz, Txinako Laku eta Laku Modernoen artean.

Antzinako tratatu geografiko honetan, geroago txinatar geografo eta kartografoengan eragin handia izango zuena, txinatarrek Yu Handiaren irudi mitologikoa erabili zuten lur ezaguna deskribatzeko (txinatarrena). Hala ere, Yuren agerpenaz gain, lanak ez zuen magiarik, fantasiarik, folklore txinatarrik edo kondairarik. Nahiz eta Herodotoren eta Estrabonen garaiko idazkera geografiko txinatarra kalitate txikiagokoa izan eta hurbilketa ez hain sistematikoa izan, hori aldatu egingo zen III. mendetik aurrera, geografia dokumentatzeko metodo txinatarrak Europan aurkitutakoak baino konplexuagoak bihurtu ahala, XIII. mendera arte iraungo zuen egoera.

Txinako toki arkeologikoetan aurkitutako mapa zaharrenak K.a. IV. mendekoak dira, eta Qin estatu zaharrean egin ziren. Mapa bati eskala geometriko eta matematikoki mailakatu bat aplikatzeari buruzko lehen erreferentzia ezaguna Pei Xiu kartografoaren idazkietan (224 – 271) jaso zen. Txinako I. mendetik aurrera, Txinako testu historiko ofizialek sekzio geografiko bat izan zuten, eta hori, askotan, tokiko izen eta banaketa administratiboen konpilazio izugarria izan zen, Txinako dinastiak gobernatu zituenak.

K. a. V. mendeko Shu Jing-en garaitik aurrera, txinatar idazkera geografikoak informazio zehatzagoa eta elementu mitiko gutxiago ematen zuen. Adibide hau Huainanziren 4. kapituluan ikus daiteke (Huainango maisuaren liburua), Liu An printzeak K.a. 139an Han dinastian (K.a. 202 – K.a. 202) editorialki bildua. Kapituluak topografiaren deskribapen orokorrak ematen zituen modu sistematikoan, mapak (di tu) erabiltzeagatik laguntza bisualak emanez, Liu Anen eta bere kide Zuo Wuren ahaleginei esker. Chang Churen Hua Yang Guo Chi (Szechuango Geografia Historikoa), 347koa, ibaiak, merkataritza-ibilbideak eta tribu ezberdinak deskribatzeaz gain, Baba Jun Tu Jing (Szechuango Geografia Historikoa) idatzi zuen (Szechuango Geografia), 1330 urtean zehar, eta, askotan, San Joan eta San Joan (Szechuango Geografia Historikoa), 1330 urtean zehar.

Song dinastiaren (960 – 1279) eta Ming dinastiaren (1368 – 1644) ondorengo garaietan, literatura geografikoaren hurbilketa askoz sistematikoagoa eta profesionalagoa izan zen. Fan Chengda (1126 – 1193) olerkari, aditu eta gobernuko funtzionarioak Gui Hai Yu Heng Chi izeneko tratatu geografikoa idatzi zuen. [32] Batez ere lurraren topografian zentratu zen, Txinako hegoaldeko probintzietako eskualde bakoitzeko nekazaritza, ekonomia eta merkataritza produktuekin batera. Na-xin XIV. mendeko yuanen dinastiako geografoak Ibai Horiaren iparraldeko eskualde guztietako topografia arkeologikoari buruzko tratatu bat idatzi zuen He Shuo Fang Gu Ji liburuan.

Xu Xiake (1587 – 1641) Ming dinastiako geografoak Txinako probintzietan zehar bidaiatu zuen (askotan oinez), bere geografi eta topografi lan eskerga idazteko, bere bidaien hainbat xehetasun dokumentatuz, hala nola gorges txikien kokaguneak, edo Schicak bezalako ohantze mineralak [1534].

Txinatarrak arduratzen ziren, halaber, Txinatik kanpo dauden atzerriko eskualdeen informazio geografikoa dokumentatzeaz. Zhang Qian bidaiariaz geroztik (K.a. II. mendea) txinatarrek Ekialde Hurbileko, Indiako eta Asia erdialdeko zibilizazioei buruz idazten zuten arren, geroago txinatarrek informazio zehatzagoa eta baliotsuagoa emango zuten atzerriko eskualdeen topografia eta alderdi geografikoei buruz. Tang dinastiak (618-907), Wang Xuance diplomatiko txinatarrak, Magadhara (gaur egungo Indiako ipar-ekialdea) bidaiatu zuen VII. mendean. Ondoren, Zhang Tian-zhu Guo Tu (Erdialdeko Indiaren Kontu Ilustratuak) liburua idatzi zuen, informazio geografiko ugari zekarrena. 785 eta 805 artean idatzitako bere lanetan, Persiar golkoaren ahoan sartzen zen itsas ibilbidea deskribatzen zuen, eta Erdi Aroko irandarrek (Luo-He-Yi herrialdeko herria deitzen zituenak, hau da, Persia) itsasoan "zutabe apaingarriak" eraiki zituztela, Jia ‑ Qal-Adayren egitura berberak idatzi eta mende bat geroago. Xu Jing Kantu Dinastiaren ondorengo enbaxadoreak Korea osoko bidaia eta bidaiei buruzko bere kontakizunak idatzi zituen 1124ko bere lanean, Xuan-He Feng Shi Gao Li Tu Jing (Korearentzako enbaxada baten erregistro ilustratua Xuan-Bera erregealdian, Zhen-La Feng Tu Ji liburuan dokumentatua, Daguan idatzia).

Erdi Aroa.

Arabiar munduan kartografiak indar handia hartu zuen garai hartan eta geografo jakintsuak izan ziren, Ibn Batuta edo El Edrisi, adibidez. XIII. mendean Europak arabiarren jakintzaren berri izan zuen, eta horien bitartez greziar filosofoak ezagutu zituen; Aristoteles eta Ptolomeo, besteak beste.

Bizantziar Inperioa eta Siria.

Mendebaldeko Erromatar Inperioa erori ondoren, Ekialdeko Erromatar Inperioak, Konstantinoplatik gobernatua eta Bizantziar Inperioa bezala ezagutua, aurrera jarraitu zuen eta zenbait geografo aipagarri sortu zituen. Bizantzioko Stephanus (VI. mendea) Konstantinoplako gramatikaria izan zen eta Ethnica hiztegi geografiko garrantzitsua baimendu zuen. Lan honek balio izugarria du, Antzinako Greziari buruzko informazio geografikoa eta beste batzuk ematen baititu.

Hierokles geografoak (VI. mendea) Synecdemus-a baimendu zuen (AD 535 baino lehen), non Bizantziar Inperioko banaketa administratiboen taula bat eskaintzen duen eta bakoitzean hiriak zerrendatzen dituen. Synecdemus eta Ethnica izan ziren Konstantino VII.ak Bizantzioko gai edo banaketei buruz egindako lanaren iturri nagusiak, eta gaur egun VI. mendeko ekialdeko geografia politikoari buruz ditugun iturri nagusiak dira.

George Ziprekoa ezaguna da bere Descriptio orbis romani (Erromatar munduaren deskribapena) izenekoagatik, 600 – 610 hamarkadetan idatzia. [36] Italiatik hasi eta erlojuaren kontrako norabidean aurrera egiten du, Afrika, Egipto eta Ekialde Hurbila barne, Georgek Bizantziar edo Ekialdeko Erromatar Inperioko hiriak, herriak, gotorlekuak eta banaketa administratiboak zerrendatzen ditu.

Cosmas Indikopleustes (VI. mendea), "Cosmas monje" bezala ere ezaguna, alexandriar merkatari bat izan zen. [37] Bere bidaien arabera, badirudi India, Sri Lanka, Axumeko erresuma Etiopia modernoan eta Eritrea bisitatu zituela. Bere obran Topografia kristaua ageri zen, munduko maparik goiztiarrenetako batzuk. Kosmasek lurra laua zela uste bazuen ere, garaiko geografo kristau gehienak ez zeuden berarekin ados.

Edesako Jakob apezpiku siriarrak (633 – 708) Aristoteles, Teofrasto, Ptolomeo eta Basilengandik ateratako material zientifikoa egokitu zuen kosmosaren irudi bat egiteko. Iturriak zuzendu eta zientifikoki idazten du, Basilen Hexaemeron teologikoa den bitartean.

Karl Müllerrek garai honetako geografiako zenbait lan anonimo bildu eta inprimatu ditu, horien artean Expositio totius mundi.

Mundu islamikoa.

Azken VII. mendean, Islamaren erlijio berriaren jarraitzaileak Arabiatik iparralderantz irten ziren, juduak, bizantziar kristauak eta zoroastriar persiarrak mendeetan zehar ezarri ziren lurrak bereganatuz. Han, monasterio eta liburutegietan arreta handiz gordeak, greziar klasikoak aurkitu zituzten, Ptolomeo egiptoarraren Almagest eta Geografiako geografia lan handiak barne hartzen zituztenak, txinatarren jakinduria geografikoarekin eta Erromatar Inperioaren lorpen handiekin batera. Arabiarrek, arabieraz bakarrik hitz egiten baitzuten, kristauak eta juduak erabili zituzten eskuizkribu hauek eta beste asko arabierara itzultzeko.

Garai honetako beka geografiko nagusia Persian gertatu zen, gaur egungo Iranen, Bagdadeko Jakituriaren Etxean, gaur egungo Iraken. Lehen kalifek ez zioten ortodoxiari jarraitu, eta horregatik bultzatu zuten beka. Beren agintepean, arabiarrak ez zirenek mawali edo dhimmi zerbitzua ematen zuten, eta garai hartako geografo gehienak siriarrak (bizantziarrak) edo persiarrak ziren, hau da, zoroastriarrak edo kristauak.

Geografian idatzi edo Erdi Aroan mapak sortu zituzten persiarrek, besteak beste:

Hona hemen horietako batzuei buruzko xehetasun gehiago:

X. mendearen hasieran, Abdul Zayd al-Balkhok, jatorriz Balkhekoa zen persiar batek, Bagdaden lurreko kartografiaren "Balkh￮ eskola" sortu zuen. Eskola honetako geografoek mundu musulmaneko herri, produktu eta ohiturei buruz ere idatzi zuten, musulmanak ez diren erresumetan interes handirik gabe. Suhrāb, X. mende bukaerako geografo persiarra, koordenatu geografikoen liburu batekin batera, munduko mapa laukizuzen bat egiteko argibideak ematen zituen, proiekzio ekuatoriarra edo proiekzio zilindriko distantziakidea zuena. (1027) XI. mendearen hasieran, Avicenna, Healing liburuan mendien arrazoi geologikoei buruz hipotetizatuta zegoen.

Geografia matematikoan, Persiako Abīn Rayhān al-Bīrūnklinek, 1025 inguruan, zeru-esferaren proiekzio distantziakide polarra deskribatu zuen lehena izan zen [49]. Irakurketa astronomikoak eta ekuazio matematikoak konbinatu zituen latitudearen eta longitudearen graduak erregistratzeko eta Antzinako Nazioen Kronologian erregistratutako mendi eta haran sakonen altuerak neurtzeko. Giza geografiaz eta Lurraren bizigarritasun planetarioaz hitz egin zuen, Lurraren azaleraren laurdena, gutxi gorabehera, gizakiek bizitzeko modukoa dela iradokiz. Ekuazio geodesiko konplexu bat ebatzi zuen Lurraren zirkunferentzia zehatz-mehatz zenbatzeko. [50] Bere kalkulua 6.339,9 km-koa zen Lurraren erradioan, 6,356,7 km-ko balio modernoa baino 16,8 km-koa baino txikiagoa zen.

XII. mendearen hasieran, normandiarrek arabiarrak eraitsi zituzten Sizilian. Palermo herri askotako bidaiari eta merkatarientzako bidegurutze bihurtu zen, eta Roger II.a errege normandiarrak, geografiarekiko interes handia zuenez, informazio geografiko guzti hori bilduko zuen liburu eta mapa bat sortzea agindu zuen. Ikerlariak bidali zituzten eta datuen bilketak 15 urte behar izan zituen. [51] Al-Idrisi, Frantzian eta Ingalaterran, Espainian, Erdialdeko Asian eta Konstantinoplan egondako arabiar bakanetako bat, liburua datu multzo horretatik sortzeko erabili zuten. Geografo klasikoetatik jasotako informazioa erabiliz, munduko maparik zehatzenetako bat sortu zuen, Tabula Rogeriana (1154). Mapak, arabieraz idatzia, Eurasiako kontinentea bere osotasunean eta Afrikako iparraldea erakusten ditu.

Ingurugiroaren determinismoaren jarraitzaile bat Erdi Aroko idazle afroarabiar-al-Jahiz (776 – 869) izan zen, ingurugiroak komunitate jakin bateko biztanleen ezaugarri fisikoak nola determina ditzakeen azaldu zuena. Eboluzioaren bere teoria goiztiarra erabili zuen giza azalaren kolore ezberdinen jatorria azaltzeko, batez ere azal beltzarena, bere ustez ingurumenaren emaitza zirenak. Najd iparraldeko basalto beltzeko eskualde harritsu bat aipatu zuen bere teoriaren froga gisa.

Erdi aroa Europan.

Erdi Aroan geografiak, beste zientzia guztiek bezala, atzera egin zuen Europan, eta Lurra laua eta zapala zelako ustea errotu eta zabaldu zen erlijioaren eraginak hartaraturik. Ez zen gauza bera gertatu Sortaldean, Islamaren eraginpean zeuden lurraldeetan, han Grezia zaharreko kulturaren jarraitzaile izan baitziren; esaterako, Ptolomeo arabierara itzuli eta meridianoaren neurketak egin zituzten, eta X. mendean Lurraren eta zeruaren globoak egin zituzten.

Aldi berean, Marco Poloren eta beste merkatari batzuen bitartez Ekialde Urruneko kultura ezagutu zuen Europak; mongoliarren inperio zabala, Txina, India… Eta Txinako kartografia oso aurreratuta zegoen garai hartan. Horrela bada, XV. mendean geografiak indar handia hartu zuen Europan, grina handia baitzegoen bidaiak egiteko, itsasoz batez ere, eta artean ezezagunak ziren mundu berriak arakatzeko.

Lehen Erdi Aroan, Europako ezagutza geografikoak atzera egin zuen (nahiz eta herriaren okerkeria izan mundua laua zela uste izatea), eta T eta O mapa sinplea munduaren irudikapen estandar bihurtu zen.

Marco Polo esploratzaile veneziarrak XIII. mendean Mongoliar Inperioan zehar egindako bidaiek, XII. eta XIII. mendeetako gurutzada kristauek, eta XV. eta XVI. mendeetan Portugalen eta Espainian egindako esplorazio bidaiek zerumuga berriak ireki eta idazki geografikoak suspertu zituzten. Mongoliarrek, gainera, Europa eta Asiako geografiaren ezagutza zabala zuten, eremu honetako zati handi baten gobernantzan eta agintean oinarritua, eta informazio hori espedizio militar handiak egiteko erabiltzen zuten. Horren frogak baliabide historikoetan aurkitzen dira, hala nola Mongolien Historia Sekretua eta XIII. eta XIV. mendeetan idatzitako beste kronika persiar batzuk. Adibidez, Yuan dinastia handiaren agintaldian munduko mapa bat sortu zen eta gaur egun Hego Korean gordetzen da. Ikus gainera: Yuan dinastiaren mapak

XV. mendean zehar, Henrike Portugalgoa nabigatzaileak Afrikako kostaldeko esplorazioei eutsi zien eta ikerketa geografikoen sustapenean lider bihurtu zen. XVI. mendean zehar argitaratutako bidaia eta aurkikuntzei buruzko kontakizun nabarmenen artean, Giambattista Ramusiok Venezian, Richard Hakluytek Ingalaterran eta Theodore de Bryk gaur egun Belgikan egindakoak nabarmentzen dira.

Aro moderno goiztiarra.

Marco Poloren bidaiei jarraituz, geografiarekiko interesa Europa osora zabaldu zen. C ingurutik. 1400, Ptolomeoren eta bere ondorengoen idazkiek informazio geografikoa lotzeko eta erretratatzeko esparru sistematiko bat eskaintzen zuten. Esparru hori akademikoek erabili zuten hurrengo mendeetan, eta positiboak Ilustrazio Geografikoaren aitzindari izan ziren. Hala ere, emakumeak eta bertako idazkiak diskurtsotik kanpo geratu ziren neurri handi batean. Europako konkista globalak XV. mendearen hasieran hasi ziren portugaldarrek Afrikara eta Indiara egin zituzten lehen espedizioekin, baita Espainiak 1492an Amerika konkistatu zuenean ere, eta Atlantikoan zehar Europako itsas espedizio batzuekin jarraitu zuten, eta geroago Ozeano Bareko eta Errusiako espedizioekin Siberiara XVIII. mendera arte. Europako itsasoz haraindiko hedapenak inperio kolonialen gorakada ekarri zuen, "Mundu Zaharra" eta "Mundu Berria" ren arteko kontaktua Kolon Trukea sortuz: landare, animalia, elikagai, giza populazio (esklaboak barne), gaixotasun kutsagarri eta kontinenteen arteko kultura transferentzia zabala. Ahalegin kolonialista horiek, XVI. eta XVII. mendeetan, detaile geografiko "zehatz" eta oinarri teoriko sendoagoen desira berpiztu zuten. Bernhardus Vareniusen Geographia Generalis eta Gerardus Mercatorren munduko mapa dira geografia zientifikoaren arraza berriaren adibide nagusiak.

Hori baino lehen, indigena amerikarrek beren lurraldeaz hitz egiten zuten kokapenaren arabera, eta gehien erabiltzen zen terminoetako bat "Abya Yala" zen, "bizi-odoleko lurraldea" esan nahi zuena. Diskurtso geografiko indigena horiek, neurri handi batean, europar kolonialistek ez zituzten aintzat hartu edo bereganatu europar pentsamenduari bide emateko.

Mapa eurozentrikoa Ptolomeoren bigarren proiekzioaren aldaketa baten ondoren egin zen, baina Amerikak barne hartzeko zabaldu zen. [53] Waldseemuller Mapari "Amerikaren jaiotza-agiria" deitu izan zaio [54] Waldseemüllerrek ere mapa inprimatuak sortu zituen, globo gores deituak, globo bat sortzen duten esferetan moztu eta itsatsi daitezkeenak.

Hau oso eztabaidatua izan da XVI. mendeko inbasioa baino lehenagoko Amerikako historia indigena zabalari buruz, hau da, "jaiotza-agiri" baten inplikazioak aurrekari huts bat suposatzen duela.

Errenazimentua.

Errenazimentua geografiako aurkikuntza handien garaia izan zen. Kopernikoren eta Galileoren lanek Lurra biribila zelako teoria baieztatu zuten, eta Ptolomeo greziarraren kartografiako irudikapenak oso aintzakotzat hartu ziren. Aipagarria da Gerardus Mercator geografoak asmatu zuen proiekzio teknika; 1569an munduko mapa proiekzio zilindrikoarekin argitaratu zuen.

XVI. mendetik aurrera.

XVIII. mendean, zientziaren garapenak hartara bultzatuta, geografia adarretan hasi zen banatzen. XIX. mendean Alexander von Humboldt eta Carl Ritter geografoei esker erabat aldatu zen geografiaren funtsa eta helburua, eta ordu arte Lurra nolakoa zen azaltzera mugatzen bazen ere, harrezkero zergatiak, arrazoiak eta ondorioak bilatzen eta horiek aditzera ematen saiatu ziren. Ildo horretatik, asko ugaritu dira geografiaren adarrak; gaur egun espazio fisikoa ikertzeaz gainera, gizonengan duen eragina ere aztergai du geografiak.

Mendebaldean.

Geografiak, zientzia den aldetik, Iraultza Zientifikoan eta Erlijioaren Erreforman eragiten du. Garai viktoriarrean, gehiegizko esplorazioak identitate instituzionala eman zion eta geografia "inperialismoaren zientzia nagusia" zen. Inperialismoa kontzeptu erabakigarria da europarrentzat, erakundeak esplorazio geografikoan eta proiektu kolonialean parte hartzen baitu. Autoritatea zalantzan jarri zen, eta baliagarritasunak garrantzia hartu zuen. Ilustrazioaren garaian, geografiak ezagutza sortu zuen, eta intelektualki eta praktikoki posible egin zuen unibertsitateko diziplina gisa. Teologia naturalak geografia eskatzen zuen mundua jainkozkoaren makina handi gisa ikertzeko. Bidaia eta bidaia zientifikoek geografiaren ezagutzatik eraiki zuten botere geopolitikoa, hein batean Royal Societyk babestua. John Pinkertonek XVIII. mendeak "zientzia ororen aurrerapen erraldoia izan zuen, eta bereziki informazio geografikoarena" eta "estatu eta mugetan aldaketa gertatu da. "(hitzordua behar da)

Historia geografikoaren diskurtsoak pentsamendu eta teoria berri askori bide eman zien, baina europar akademia maskulinoaren nagusitasunak mendebaldekoak ez ziren teoriak, behaketak eta ezagutzak baztertzea ekarri zuen. Adibide horietako bat gizakien eta naturaren arteko elkarrekintza da, pentsamendu marxistak natura kapitalismoaren baitako merkantzia gisa kritikatzen duenean, Europako pentsamenduak natura giza gizartetik bereizten duen kontzeptu erromantiko edo objektibo gisa ikusten duenean, eta diskurtso natibo amerikarrak natura eta gizakiak kategoria bakar baten barruan ikusten dituenean. Erakunde horietan zehar betikotu zen jakintzaren hierarkia inplizitua duela gutxi baino ez da zalantzan jarri, eta Geografia Errege Elkarteak XX. mendean emakumeak kide gisa sartzeko aukera eman zuen.

Ingalaterrako Gerra Zibilaren ondoren, Samuel Hartlibek eta bere komunitate baconiarrak aplikazio zientifikoa sustatu zuten, erabilgarritasunaren ospea erakusten zuena. William Pettyren ustez, administratzaileek "astrologia judizialaren araurik onenetan trebeak" izan behar dute "gaixotasunen gertaerak kalkulatu eta eguraldia iragartzeko". "Institutuan, Gresham Collegek aurrerapen zientifikoa zabaldu zuen jende gehiagorengana, merkatariak bezala, eta, geroago, institutu hori Royal Society-n sartu zen. William Cuninghamek kosmografiaren funtzio utilitarioa mapak praktikan jarriz ilustratu zuen. John Deek matematika erabili zuen kokapena ikasteko, geografiarekiko zuen interes nagusia, eta baliabideak ustiatzera bultzatu zuen, bidaietan bildutako aurkikuntzekin. Erlijioaren Erreformak esplorazioa eta ikerketa bultzatu zituen. Philipp Melanchthonek ezagutza geografikoaren ekoizpena "Idazteuneko orrietatik" munduko esperientziara aldatu zuen. " Bartolome Keckermann-ek geografia teologiatik bereizi zuen, "probidentziaren funtzionamendu orokorrak" ikerketa enpirikoa eskatzen zuelako. Bere jarraitzaileak, Bernhardus Vareniusek, geografia zientzia bihurtu zuen XVII. mendean, eta Geographia Generalis argitaratu zuen, Newtonek Cambridgen geografia irakasteko erabili zuena.

Zientzia enpirismoarekin batera garatzen da. Enpirismoak bere erdigunea lortzen du, eta horri buruzko gogoeta ere hazten da. Magiako eta astrologiako profesionalek, lehenik, ezagutza geografikoa besarkatu eta zabaldu zuten. Teologia erreformatzaileak Probidentzian jarri zuen arreta lehen bezala sorkuntzan baino gehiago. Esperientzia errealista, Idazteunetik itzuli ordez, prozedura zientifiko gisa sortu zen. Ezagutza geografikoak eta metodoak funtzio batzuk betetzen dituzte hezkuntza ekonomikoan eta aplikazio administratiboan, Puritanoko programa sozialaren zati gisa. Atzerriko bidaiek ikerketa geografikoak eta teoria formatuak eskaintzen zituzten, adibidez ekologismoa. Irudikapen bisualak, mapak edo kartografiak bere balio praktiko, teoriko eta artistikoa erakusten zuen.

"Espazioa" eta "lekua" kontzeptuek atentzioa ematen dute geografian. Zergatik dauden gauzak hor, eta ez beste inon, gai garrantzitsua da geografian, espazioari eta lekuari buruzko eztabaidekin batera. XVI eta XVII. mendeetakoak izan daitezke, M. Curryk "espazio natural", "espazio absolutu", "espazio erlazional" (espazioari eta praktika espazialari buruz) bezala identifikatuak. Descartesen filosofiaren printzipioen ondoren, Lockek eta Leibnizek espazioa erlatibotzat hartu zuten, eta horrek epe luzerako eragina du espazioaren ikuspegi modernoan. Descartes, Grassendi eta Newtonentzat, lekua "absoluzio espazioaren" zati bat da, neuronalak eta emanak. Hala ere, John Lockek dioenez, "lekuari buruzko gure ideia ez da beste ezer, gauza baten halako posizio erlatiboa baino" (giza adimenari buruzko saiakeran). "Distantzia" espazioaren biraketa da, zeren "Espazioa bi izakiren artean luzeran bakarrik kontsideratzen baita, haien artean beste ezer kontuan hartu gabe". Gainera, lekua gizakumeek egina da, beren erabilera komunerako, beronen bidez gauzen kokapen partikularra diseinatu ahal izateko. Clarkeri erantzuteko V. Liburuan, Leibnizek honela zioen: "Gizakiek lekuak, aztarnak eta espazioa imajinatzen dituzte, nahiz eta gauza horiek erlazioen egian bakarrik datzan, eta ez ezein errealitate absolututan". Espazioa, "elkarbizitzaren ordena" gisa, "adimenduak erlazioaren aplikazioa bururatzen duen ordena jakin bat duen gauza ideala" besterik ezin da izan. Leibniz urrunago joan zen "distantzia" terminora, "tartearekin" eta "egoerarekin" batera, ez bakarrik izaera neurgarri batekin. Leibnizek, koalitateari eta kantitateari lekua eta espazioa erosiz, honela dio: Koalitatea, aldiz, gauzetan ezagut daitekeena da, banan-banan behatzen direnean, inolako konpresentziarik behar izan gabe. " Espazio modernoan, erlatibo gisa, lekua eta dagoena integratzen dira. "Espazioaren nagusitasuna" E. Caseyk ikusten du lekua Leibnizen arrazionalismoak eta Lockeren enpirismoak "posizio eta puntu" gisa ebazten dutenean.

Ilustrazio garaian, zientziaren aurrerapenek giza ezagutza zabaltzea eta natura gehiago ustiatzea ahalbidetzen dute, industrializazioarekin eta inperioaren hedapenarekin batera Europan. David Humek, "filosofia positibistaren benetako aitak", Leszek Kolakowskiren arabera, "egitateen doktrina" zekarren, behaketa zientifikoen garrantzia azpimarratuz. Egitatea sentsazionalismoarekin lotzen da, objektua ezin dela bere sentipenezko pertzepzioetatik bereizi, Berkeleyren iritzi bat. Galileok, Descartesek, geroago Hobbesek eta Newtonek materialismo zientifikoaren alde egin zuten, unibertsoa — mundu osoa eta baita giza adimena ere — makina gisa ikusiz. Munduaren ikuspegi mekanista Adam Smithen lanetan ere aurkitzen da, metodo historikoetan eta estatistikoetan oinarrituta. Kimikan, Antoine Lavoisierrek "zientzia eredu zehatza" proposatu zuen eta esperimentu eta matematikatik metodo kuantitatiboak azpimarratu zituen. Karl Linnaeusek espezie finkoen suposizio batean oinarrituta sailkatu zituen landareak eta organismoak. Geroago, eboluzioaren ideia, espezieentzat ez ezik, gizartearentzat eta giza adimenarentzat ere sortu zen. Historia Natural Orokorrean eta Zeruen Teorian, Kantek bere eboluzio kosmikoaren hipotesia azaldu zuen, eta "eboluzioaren kontzepzio zientifiko modernoaren sortzaile handi" bihurtu zuen, Hastieren arabera.

Francis Baconek eta bere jarraitzaileek uste zuten zientziaren eta teknologiaren aurrerapenak gizakiaren hobekuntza ekarri zuela. Sinesmen hori Jean-Jacques Rousseauk atxiki zuen, zeinak giza emozioak eta morala defendatzen baitzituen. Geografiaren heziketari buruzko bere eztabaidak tokiko eskualde-ikasketak gidatu zituen. Leibnizek eta Kantek materialismo mekanikoaren erronka nagusia osatzen zuten. Leibnizek mundua osotasun aldakor gisa kontzeptualizatu zuen, bere atalen batuketa makina gisa baino gehiago. Hala ere, aitortu zuen esperientziak interpretazio arrazionala eskatzen duela: giza arrazoiaren boterea.

Kantek zentzuaren eta arrazoimenaren banaketa uztartu nahi izan zuen, naturaren esperientzia estetikoan oinarritutako arrazionalismo morala "ordena, harmonia eta batasun" gisa azpimarratuz. Ezagutzarako, Kantek agerpenak (sentimenezko mundua) eta noumena (adimenezko mundua) bereizten zituen, eta baieztatzen zuen agerpen guztiak espazioaren eta denboraren erlazioetan hautematen zirela. " "Zientzia arrazionalaren" eta "zientzia enpirikoaren" arteko lerro bat marraztuz, Kantek natur zientziatzat hartu zuen geografia fisikoa, espazioarekin lotuta. Königsbergen egon zen garaian, Kantek geografia fisikoari buruzko hitzaldiak eman zituen 1756az geroztik, eta Physische Geographie hitzaldi-oharrak argitaratu zituen 1801ean. Kantek zientzia enpiriko eta arrazionalari buruz egindako lanak eragina du Humboldtengan eta neurri txikiagoan Ritterengan. Manfred Büttnerrek zioenez, "geografiaren askapen kantiarra teologiatik. "

Humboldt geografo handi bat bezala miresten da, D. Livingstoneren arabera, "geografia modernoa zientzia sintetizatzaile bat izan zen lehenik eta behin, eta horrela, Goetzmannek sinetsi behar badu, garaiko jarduera zientifiko giltzarri bihurtu zen". Humboldtek George Forster geografoa ezagutu zuen Göttingeneko Unibertsitatean, eta haren deskribapen geografikoak eta idazkera zientifikoak eragina izan zuten Humboldtengan. Bere Geognosia, arroken, animalien eta landareen geografia barne, "eredu garrantzitsua da geografia modernoarentzat". Prusiako Meatze Ministerioak bezala, Humboldtek Stebengo Meatze Eskola Askea sortu zuen meatzarientzat, geroago institutu horien prototipotzat hartu zena. Naturphilosophie alemaniarrak, batez ere Goethe eta Herderren lanak, Humboldten zientzia unibertsalaren ideia eta ikerketa bultzatu zituen. Bere gutunean, behaketak egiten zituen, bere "arreta ez da inoiz bistatik galduko indar bateratuen harmonia, mundu bizigabeak animalien eta landareen erresuman duen eragina. " Bere bidaia amerikarrak landareen geografia azpimarratu zuen zientziaren ardatz gisa. Bitartean, Humboldtek metodo enpirikoa erabili zuen Mundu Berriko indigenak aztertzeko, giza geografiako lanik garrantzitsuentzat jotzen zena. Relativo historique du Voyage-n, Humboldtek Physique du monde, Theorie de la Terre edo Geographie physique deitu zien ikerketa hauei. 1825etik 1859ra bitartean, Humboldt Kosmosen aritu zen, naturaren ezagutzaz. Mundu Berriari buruzko gero eta obra gehiago daude. Jeffersoniar garaian, "Amerikako geografia Amerikako geografiatik sortu zen", hau da, ezagutzaren aurkikuntzak diziplina osatzen lagundu zuen. Ezagutza praktikoa eta harrotasun nazionala tradizio teleologikoaren osagai nagusiak dira.

Geografia Errege Elkartea bezalako erakundeek geografia diziplina independente gisa adierazten dute. Mary Somervilleren Geografia Fisikoa izan zen... Integrazio unibertsalaren ideal baconiarra ". Francis Baconen arabera, "ez dago fenomeno natural bakar bat ere bere kabuz egokiro aztertzerik, baina, ulertu ahal izateko, natura osoarekin lotuta dagoen heinean hartu behar da kontuan. "

XIX. mendea.

XVIII. menderako, geografia diziplina diskretu bihurtu zen, eta Europako (batez ere Paris eta Berlin) unibertsitate-curriculum tipiko baten parte bihurtu zen, nahiz eta ez Erresuma Batuan, non geografia, oro har, beste gai batzuen azpidiziplina gisa irakasten zen.

Geografiaren eta naturaren ikuspegi holistiko bat ikus daiteke Alexander von Humboldt XIX. mendeko polimataren obran [56]. Garai honetako lan handienetako bat Humboldten Kosmos izan zen: unibertsoaren deskribapen fisiko baten zirriborroa, zeinaren lehen liburukia alemanez argitaratu baitzen 1845ean. Horixe izan zen Mary Somerville doktoreak Cambridgeko Unibertsitateko bere Geografia Fisikoaren argitalpena, Kosmos irakurtzen. Von Humboldtek berak konbentzitu zuen argitaratzeko (editoreak ale bat bidali ondoren).

1877an, Thomas Henry Huxleyk bere Fisiografia argitaratu zuen unibertsaltasunaren filosofiarekin, ingurune naturalaren azterketaren ikuspegi integratu gisa aurkeztua. Geografiako unibertsaltasunaren filosofia ez zen berria, baina Alexander von Humboldt eta Immanuel Kanten obretatik eboluzionatzen ari zela ikus daiteke. Huxleyren fisiografiaren argitalpenak geografia forma berri bat aurkeztu zuen, kausa eta efektua mikro-mailan aztertu eta sailkatu zituena, eta gero horiek makro-eskalan aplikatu zituena (mikroa makroaren parte zela eta, beraz, mikro-eskala guztien ulermena beharrezkoa zela uste izateagatik). Planteamendu honek datuen bilketa enpirikoa azpimarratzen zuen teoriaren gainean. Planteamendu bera erabili zuen Halford John Mackinderrek ere 1887an. Hala ere, geosfera, atmosfera eta biosfera fisiografian integratzea berehala amaitu zuen Davisiar geomorfologiak.

Azken bi mendeetan ezagutza eta erreminta kopuruak eztanda egin du. Lotura sendoak daude geografiaren eta geologia eta botanika zientzien artean, baita ekonomia, soziologia eta demografiaren artean ere.

Royal Geographical Society Ingalaterran sortu zen 1830ean, nahiz eta Erresuma Batuak ez zuen bere lehen geografia katedra osoa lortu 1917ra arte. Erresuma Batuko geografian sortu zen benetako lehen adimen geografikoa Halford John Mackinder izan zen, 1887an Oxfordeko Unibertsitatean irakurle izendatua.

National Geographic Society 1888an sortu zen Estatu Batuetan, eta National Geographic aldizkaria argitaratzen hasi zen. Gizarteak aspalditik babestu ditu ikerketa geografikoa eta hezkuntza.


Olivadi

Olivadi Italiako udalerri bat da. Catanzaroko probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Olivadik honako udalerri hauekin egiten du muga:


Lepidoblennius haplodactylus

Lepidoblennius haplodactylus "Lepidoblennius" generoko animalia da. Arrainen barruko Tripterygiidae familian sailkatzen da.


Muskulu-distrofia

Oharra: . "Tratamendua behar duzula uste baduzu, jo ezazu sendagilearengana."

Muskulu-distrofia muskulu-ehun ildaskatuen ahultasuna eta galera sortzen duen herentziazko gaixotasun talde bat da. Mota ohikoena Duchenneren muskulu-distrofia da, eta gizonei eragiten die; emakumeek transmititzen dute. Jaiotako 3500 mutiletik bati eragiten dio, eta lehen sintomak haurtzaroan agertu ohi dira.

Kausak.

Muskulu-distrofia mota guztiak Gene baten akats batek eragiten ditu. Geneek, organismo baten ezaugarriak finkatzen dituzte; hala nola, begien kolorea, altuera eta muskuluen garapena. Kasu gehienetan, zeluletan, Proteina espezifiko baten sintesian parte hartzen dute, “nola egin” esaten diete.

Bizitza osoan zehar, muskulu zelula batek 10000 proteina inguru sortu behar ditu, bakoitza funtzio espezifiko batekin. Proteina hauek guztiz beharrezkoak dira hazkunde, garapen eta muskulu-jarduera normal baterako. Akats bat gene horietako batean bakarrik egonda, 10000 proteina horietako bakar bat sortu ezinik, gaixoak muskulu-distrofia nozituko luke.

Gizakiok 46 kromosoma ditugu, eta 44k 22 autosoma eratzen dituzte. Bikote bakoitzeko kromosoma bat amarengandik heredatzen da eta bestea aitarengandik. Geratzen den pareak, X eta Y kromosoma eratzen ditu, eta seme-alabaren sexua finkatzen dute. Gizona bada, X kromosoma amarengandik heredatzen du, eta Y-a aitarengandik. Bestetik, emakumea izanik, bi X kromosomak izango ditu, bi gurasoengandik heredatuak. Azkenik, ADNaren zati bat mitokondrioetan dago, eta kromosoma mitokontriala deitzen da. Kromosoma guzti hauek amarengandik datoz.

Gaixotasun genetikoak errezesiboak eta dominanteak deitzen dira. Dominantea denean, gene pareko batek kontrolatzen du gaixoaren ezaugarria. Errezesiboetan, ordea, bi geneek hartzen dute parte ezaugarriaren garapenean. Horregatik, muskulu-distrofia esandako moduetara transmititu daiteke:

Motak.

Muskulu-distrofia mota ohikoenak hurrengoak dira:

Epidemologia.

Mundu osoan ageri den gaixotasuna da, eta orokorrean 2000 jaioberritik batek sufritzen du. Distrofia ohikoenak, miotonikoa eta Duchennerena dira. Miotonikoa helduetan ageri da batik bat, 10000 jaioberritik batek edukita; eta Duchennerena, umeetan ohikoena eta larriena, 3500 gizon jaioberritik batek sufritua.

Pronostikoa.

Normalean pronostiko txarra eduki ohi dute, asko mugatzen baitu gaixoa edo heriotza sortu. Denak okertzen dira progresiboki, deformazioak, gaitasun eza, mugimenduen galera, arnasa hartzeko zailtasunak, kardiomiopatia eta abarrak sortuz.

Tratamendua.

Oraingoz ez dago sendagai efektiborik gaixotasuna prebenitzeko edo eteteko. Hala ere, terapia fisikoek sintomak atzeratu ditzakete, eta muskuluen funtzionamendua ahalik eta gehien luzatu. Bestetik, Kortikosteroideen erabilpena handitu da, nahiz eta efektu negatibo asko izan (pisua irabazi, presioa igo, kataratak, osteoporosia etab.) Hainbat zerula ere erabiltzen dira muskuluak ahalik eta luzatuen mantentzeko, kontrakturak ekidinez. Azken aukeratzat, operazio kirurgikoa egiten da, bizkarrezurra zuzentzeko adibidez.

Prebentzioa.

Froga genetikoak egitea; hala bada, garaiz detektatzeko.

Errehabilitazioa.

Diziplina askotako talde batek lagundu dezake gaixoa mugikortasuna ahalik eta gehien berreskuratzeko eta deformazioak ekiditeko.


La Brea (Los Angeles)

La Brea putzu edo aintzira multzo bat dira, asfaltozko aintzirak izatez, Los Angeles hiriaren erdian daudenak, egun Hancock Park izeneko parkean integratuta, eta bere garaian Rancho La Brea izeneko arrantxo baten parte izan zirenak. Izena kolonizazio garaiko espainolengandik datorkio tokiari.

Ezaugarriak.

Asfalto naturala (gaztelaniaz "brea"), betun, bike edo mundrun izenez ezagutzen dugun gai likitsu beltza, lur azpitik azaleratzen da goian duen hezegunera, eta tarte batzuetan likido beltza agerikoa da, baina beste batzuetan, hautsez, hostoz edo ur gardenagoz estali ohi da.

Inguru horietara milaka urtez animaliak gerturatu izan dira, eta mundrunetan harrapatuta geratu. Pleistozenoko belarjale handien kasuan, harrapatutakoek beste haragijale batzuk erakarri eta haiek ere harrapatuta geratzen ziren.

Ondorioz, kuaternarioko fosilen biltegi ikaragarria da La Brea, naturgune babestu bezala izendatua dago, eta bertan aurkitutakoak erakusten dituen museo bat dago ondoan, George C. Page museoa, non ez bakarrik dauden erakusketak, baizik eta indusketa eta hezur eta fosilen garbiketa etengabea ere erakusten dituzten.

Ugaztun handien fosil ikusgarriak atera dira, baina asfaltoak mikrofosilak ere gordetzen ditu, mikropaleontologoentzako altxorra: egur eta landareen hondarrak, karraskarien hezurrak, intsektuak, moluskuak, hautsa, haziak, hostoak eta baita polen aleak ere. Hezurren datazio erradiometrikoak 38.000 urteko adina eman du aztarna zaharrenentzat. Gaur egunean ere, fosilak sortu zituen mekanismoa bere horretan da, La Brea gauza da organismoak mundrunean harrapatzeko, eta ondorioz putzu gehienak hesituta daude gizakiak eta animaliak babesteko. Putzuetako batean, hondoratzen ari den mamut baten eskultura dago, Los Angelesko irudi ikonikoetako bat.

Aurkitutako fosilak.

Zerrenda murritz bat, aukerako batzuekin; † zeinuak adierazten du desagertutako espeziea dela.

Gizaki bakar baten hondarrak ere aurkitu dira, duela 10.000 urteko emakume gazte baten hezurdura.

Hegaztiak.

Nabarmentzeko batzuk:


Chavanac

Chavanac (frantsesez eta ofizialki: "Chavanac

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Corrèze departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Chavanac udalerrian erroldatutako biztanleak 61 ziren. Familiak 30 ziren, horien artean 13 pertsona bakarrekoak ziren (13 bakarrik bizi ziren gizonak), 9 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 4 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 4 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 63 etxebizitza zeuden, 30 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 29 bigarren erresidentzia ziren eta 4 hutsik zeuden. 60 etxeak ziren eta 3 apartamentuak ziren. 30 etxebizitza nagusietatik 20 bere jabearen bizilekua ziren, 5 alokairuan okupaturik zeuden eta 4 doan lagata zeuden; 2 etxek bi gela zituzten, 2 etxek hiru zituzten, 8 etxek lau zituzten eta 18 etxek bost zituzten. 11 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 14 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 15 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 39 ziren, horien artean 28 aktiboak ziren eta 11 inaktiboak ziren. 28 pertsona aktiboetatik 26 lanean zeuden (15 gizon eta 11 emakume) eta 2 langabezian zeuden (2 gizon). 11 pertsona inaktiboetatik 5 erretiraturik zeuden, 4 ikasten zeuden eta 2 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Chavanac

Millevaches (1,7 km)

Saint-Merd-les-Oussines (4,2 km)

Saint-Sulpice-les-Bois (4,3 km)

Saint-Setiers (8,2 km)

Saint-Germain-Lavolps (8,9 km)

Sornac (9,1 km)

Peyrelevade (9,3 km)

Pérols-sur-Vézère (9,8 km)


Ban Jelačićen plaza

Ban Jelačićen plaza (kroazieraz: "Trg bana Jelačića"

) Zagrebeko alde zaharraren bihotzean dagoen plaza ezaguna da. Ilica eta Radićeva etorbideen arteko bidegurutzea da.

Oinezkoentzako enparantza denez jendea biltzen den plaza nagusia da.

Historia.

XVII mendean eratu zen eta hasierako izena "Harmica" izan zuen. Hala ere, gaur egun inguruan dauden eraikinen artean zaharrena 1827koa da. 1866an Josip Jelačić banaren estatua ezarri zuten Austriako agintariek eta Ban Jelačićen plaza izena hartu zuen. 1947an Jugoslaviako gobernuak estatua kendu zuen.

Hasieran Medveščak errekak zeharkatzen zuen plaza baina 1898an estali egin zen eta Manduševac iturria eraiki zen.

1987an unibertsitateen topaketa egin zenean hiria berpiztu nahian enparantza berriztu zen. 1990an independentzia lortu zenean Josip Jelačić erreferentziatzat hartua izan zen eta berriz ezarri zen estatua enparantzaren erdian.


Ianire de Andres

Ianire de Andres Olabarria (Markina-Xemein, 1986) euskal arkitektoa da, "Aldiri. Arkitektura eta abar" aldizkariko dinamizatzaileetako bat da eta erredakzio-kontseiluko kide. Arkitekturaz gain beste hainbat diziplina ere ukitzen ditu aldizkariak, besteak beste, hirigintza, artea, ekologia, paisaia, eraikuntza, geografia eta soziologia.

TIPI kooperatiban ere aritzen da, komunitateetarako hirigintza lantzen, bertan bizi diren pertsonentzako hiri-inguruak hobetzearren; adibidez, artikulu hauetan idatzi du gai horri buruz:

Hezkuntza eta espazioari buruzko zenbait jardunalditan ere parte hartu izan du, Iruñean, esaterako, 2018an Ula Iruretagoienarekin eta 2019an.


Muonio (argipena)

Muonio hauetako bat izan daiteke:


Ángel Sandóval probintzia

Ángel Sandóval probintzia (gaztelaniaz: "Provincia de Ángel Sandóval"

) Boliviako Santa Cruz departamenduko probintzia bat da. 32030 km²ko azalera du eta 2001eko erroldaren arabera 13073 biztanle zituen.


Carrigtwohill

Carrigtwohill (irlanderaz "Carraig Thuathail", "Tuathal-en Harkaitza" esan nahi du) Irlandako hego-mendebaldeko Cork konderriaren hegoaldean dagoen udalerria da. N25 errepidean eta Cork hiritik 16 kilometro ekialdera dago. Irlanda osoan hazkunde azkarrena izaten ari den hirietako bat da, eta farmazeutika eta bioteknologia gune garrantzitsua ere bada.

Carrigtwohill GAA izeneko joko gaelikoetako talde bat du.


Romano Mussolini

Romano Mussolini ( Forlì, 1927ko irailaren 26a - Erroma, 2006ko otsailaren 3a ) italiar "jazz" pianista eta margolari entzutetsua izan zen .

Biografia.

Benito Mussoliniren eta Rachele Guidiren laugarren semea, txikitatik musikarako grina sentitu zuen, Vittorio bere anaiak kutsatu zion grin hori, anaiak zinema maitale handia zuen.

1940ko hamarkadaren amaieran, faxismoa erori eta Bigarren Mundu Gerra amaituta, bere lehen diskoak grabatu zituen. Urte haietan laukote baten parte izan zen Carlo Loffredorekin batera, eta harekin grabatu zuen "How high the moon" .

Bere momentu musikal onena 1950eko eta 1960ko hamarkadetan bizi izan zen, "Romano Full" ezizenarekin Nunzio Rotondo tronpeta musikariarekin batera lan egin zuenean. 1957an ere jo zuen, hirukote bat osatuz, Carlo Loffredorekin (kontrabaxua) eta Pepito Pignatellirekin (bateria). Piano jotzaile gisa ospetsua zenez, Oscar Peterson pianista estatubatuarraren musika, "jazzaren" birtuosoetako bat, bere herrialdean ezagutzera eman zuen. Bere ibilbidean zehar, Italiako "jazzaren" izen ospetsuekin jo zuen, hala nola, Dino Piana, Enzo Scoppa, Gil Cuppini eta Franco Tonani . Estatu Batuetan eta Europako herrialdeetan ere jo zuen.

Mussoliniren seme gazteenak ez zuen inoiz aitak egindako politika publikoki gaitzetsi. Hala ere, Italian batez ere musikari gisa ezagutzen zen eta ez bere abizenarekin. "Il Duce, mio padre" (RCS MediaGroup, 2004) argitaratu zuen eta hurrengo urtean lan berria egin zuen, "Ultimo atto." "The verità nascoste sulla fine del Duce" .

Anna Maria Scicolonerekin ezkondu zen, Sophia Lorenen ahizpa, eta harekin bi alaba izan zituen: Alessandra (Aliantza Nazionaleko eta Askatasuneko Herriaren diputatua) eta Elisabetta (Perugia-ko notarioa). Scicolonerekin banandu ondoren, Carla Maria Puccini aktorearekin ezkondu zen, harekin bere bizitzako hogeita hamar urte igaro zituen. Bigarren ezkontza horretatik bere hirugarren alaba, Rachele jaio zen.


Philautus tytthus

Philautus tytthus "Philautus" generoko animalia da. Anfibioen barruko Rhacophoridae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


Poissonnière (Parisko metroa)

Poissonnière Parisko metroaren geltokia da, Paris udalerriko 9. barrutian eta 10. barrutian dagoena.


Wellington Regional Stadium

Wellington Regional Stadium (Komertzialki Sky Stadium izenez ezagutzen dena eskubideen bidez) Zeelanda Berriko Wellington hiriburuan dagoen errugbi estadio bat da. 2000. urtean inauguratu zuten eta 36.000 eserleku ditu.


Bulgaria-Bizantzio gerrak

<templatestyles src="Infobox event/styles.css" />

Bulgaria-Bizantzio gerrak bizantziar eta bulgariarren arteko gatazka armatu batzuk izan ziren. Borrokak Asia Txikiko protobulgariar talde bat Balkanetako penintsulan kokatu zirenean hasi ziren, V. mendean, eta, 680. urtearen ondoren, hego-ekialderantz zabaltzen hasi zen, Asparukh khan buru zela. Hurrengo mendean zehar, bulgariarrek eta bizantziarrek borrokan jarraitu zuten, Krum buru zuten bulgariarrek bizantziarrak garaitzea lortu zuten arte. 814an, Krum hil ondoren, bere seme Omurtagek hogeita hamar urte iraun zuen bakea sinatu zuen Bizantziorekin. 893an, gerra biziaren beste fase batean, Simeon I.ak, Bulgariako tsarrak, berriro garaitu zituen bizantziarrak Ekialdeko Europan inperio handi bat eraikitzeko saiakeran, baina azkenean porrot egin zuen.

971n, Joan I.a Tzimiskes bizantziar enperadoreak, Bulgariako Inperioaren zatirik handiena menderatzea lortu zuen Boris II.a garaitu eta Preslav hiriburua konkistatu ostean. Basilio II.ak 1018an amaitu zuen Bulgariaren konkista, Klidio-ko guduan irabazi ostean. Hurrengo hamarkadetan, bizantziar boterearen aurkako matxinada ugari izan ziren, baina, 1185. urtean, Teodoro Pedrok eta Ivan Asen I.ak Konstantinoplako uztarria astintzea lortu zuten, Bizantziar Inperioko dinastiko gatazkak aprobetxatuz.

1204an, gurutzatuen Konstantinoplaren konkistaren ondoren, Kalojan Bulgariako enperadorea lagunarteko harremanak ezartzen saiatu zen sortu berria zen Inperio Latinoarekin, baina gurutzatuek uko egin zioten hurbilketari. Jasandako arbuioaren aurrean, Kalojan Nizeako Inperioarekin aliatu zen (Konstantinopla erori ondoren sortutako bizantziar estatuetako batekin) gurutzatuen boterearen aurka. Inperio Latindarraren erorketaren ostean, bizantziarrek (bulgariarrek bizi zuten gerra zibila aprobetxatuz) Traziako zatiak konkistatu zituzten, nahiz eta handik gutxira Teodoro Svetoslav enperadoreak berreskuratu zituen. Bulgaria-Bizantzio harremanak ezegonkorrak izan ziren otomandarren botere berriak 1422an Bulgariako Inperioa eta 1453an Bizantziar Inperioa suntsitu zituen arte.

Bulgaria eta Bizantzioren erorketa.

1422an, Bulgaria turkiar otomandarrek konkistatu zuten, eta Konstantinopla haien esku geratu zen 1453an. Hortik aurrera, bi estatuak Otomandar Inperioaren parte bihurtu ziren Bulgaria eta Bizantziar Inperioaren arteko liskar sorta luzeari amaiera emanez.


Poeciliopsis sonoriensis

Poeciliopsis sonoriensis "Poeciliopsis" generoko animalia da. Arrainen barruko Poeciliidae familian sailkatzen da.


Ammer aintzira

Ammer aintzira (alemanez: "Ammersee"

) Alemaniako alpetar aintzira da, Bavaria Garaian dagoena. Azken glaziazioan glaziarrek sortua, 46,6 km²-ko azalera du eta herrialde osoko seigarren handiena da.


Maider Olleta

Maider Olleta Pérez (Iruñea, 1977ko urriaren 10a - ) nafar gimnasta erritmiko ohia da.

Biografia.

SCDR Anaitasuna klubean ekin zion gimnasia erritmikoari hiru urte besterik ez zituela. 1993an Espainiako selekziorako hautatu zuten. Europako Txapelketan bi brontzezko domina lortu zituen. Gimnastika utzi zuenean, EHUn Soin Hezkuntzako Euskal Erakundean ikasi zuen.


Coelorinchus commutabilis

Coelorinchus commutabilis "Coelorinchus" generoko animalia da. Arrainen barruko Macrouridae familian sailkatzen da.


Jose Maria Jimeno Jurio

Jose Maria Jimeno Jurio (Artaxoa, 1927ko maiatzaren 13a - Iruñea, 2002ko urriaren 3a) historialari eta etnografo nafarra izan zen. Nafarroako historia, ohiturak, hizkuntzak, tradizioak eta toponimia ikertuta, liburu ugari argitaratu zituen. ohorezkoa izendatu zuten 1991n. Sabino Arana Fundazioak saria eman zion 1997an eta Manuel Lekuona Saria jaso zuen 1998an.

Bizitza.

Iruñeko apaizgaitegian apaiz ikasketak egin zituen. Apaizgoa 1970ean utzi, eta irakasle jardun zuen geroago, Lehen Hezkuntzan. Geografia, historia, euskal toponimia eta folkloreari buruzko lan ugari eman zituen argitara; besteak beste, "El Miliario", "Príncipe de Viana", "Fontes Linguae Vasconum", "Cuadernos de etnología y etnografía de Navarra" eta "Punto y Hora" aldizkarietan.

Eusko Ikaskuntzako presidenteordea izan zen hainbat urtez. Medikuntzaren Historiaren Euskal Elkartearen kide sortzailea izan zen, Ateneo de Navarrako kidea, eta Euskal Dantzarien Biltzarreko ohorezko lehendakaria. Roldan Jimeno semeak aitaren ibilbideari jarraitu dio kulturaren arloan eta Jimeno Jurioren obra osoa 56 liburutan bildu du Pamiela argitaletxearen laguntzaz.


Cumberland (Maryland)

Cumberland Ameriketako Estatu Batuetako hiri bat da. Allegany konderrian dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Eophona personata

Eophona personata "Eophona" generoko animalia da. Hegaztien barruko Fringillidae familian sailkatua dago.


Malterdingen

Malterdingen Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


John Banville

William John Banville (Wexford, Irlanda, 1945ko abenduaren 8a), batzutan John Banville sinatzen duena eta beste batzutan Benjamin Black bezala, irlandar idazlea, drama egokitzailea eta gidoilaria da. Ezaguna da haren prosa zehatza, hotza eta kirugikoatik, Nabokoviar irudimenagatik eta umore beltzagatik. Hala, Banville gaur egungo "ingelesezko eleberrigile irudimentsuenen artean dagoela kontsideratzen da".

Nobela beltzeko lanetan Benjamin Black gisa sinatzen du eta haren pertsonai nagusia "Quirke" da, Dublinen bizi den irlandar patologoa.

Donostia bere eleberri batean.

2021ean Banvillek "April in Spain" ("April Espainian", April pertsonaia baten izena da) eleberria argitaratu zuen. Liburuari gaztelaniazko bertsioan "Quirke en San Sebastian" izenburua jarri zioten (Negra Alfaguara, 2021). Narrazioa, neurri handi batean, Gipuzkoako hiriburuan kokatu zen, frankismoaren azken urtetan. Liburuan Donostiaren toki askoren errferentziak eta paisaiak jaso zituen, baita ere zentzu politikoko ideiak, esaterako frankismoaren aurkako kritikak edo euskal nazionalismoaren inguruko erreferentziak.


North Beach (Maryland)

North Beach Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Calvert konderrian kokatuta dago, Maryland estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Fuhlendorf (Schleswig-Holstein)

Fuhlendorf Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Trewithick

Trewithick, Ingalaterrako Kornualles konderriko herrixka bat da, St Stephens by Launceston Rural parrokian.


María Tubau

María Álvarez Tubau (Madril, 1854ko maiatzaren 4a- 1914ko martxoaren 13a) Madrilgo aktorea izan zen, María Guerreroren garaikidea.

Biografia.

Espoz eta Mina de Madrid kaleko 14. zenbakian jaioa, María Álvarez Mercedes Tubauren (Bartzelonakoa) eta Manuel Álvarez Roblesen (Avilésekoa) alaba izan zen. Hamabi urte zituela hasi zen interpretazioan, Matilde Díezekin batera, eta Vicorekin osatu zuen prestakuntza, Apolo antzokian eta Emilio Mariorekin, komedian. Aktore komiko gisa eta "antzerki erromantiko" deritzon generoan nolabaiteko ospea lortu zuen.

Ibilbidea.

1877an lehen aldiz ezkondu eta alargun geratu ondoren, 1882an berriro ezkondu zen Ceferino Palencia antzerkigile eta antzerki-zuzendariarekin, eta bere karrera indartu zuen, Madrilgo eszenako interpreterik garrantzitsuenetakoa bihurtu arte; elkarrekin osatu zuten beren antzerki-konpainia Teatro de la Princesan.

Bere garaiko autore espainiar garaikideen lanak interpretatu zituen, hala nola Vital Aza, Ramos Carrión, Eusebio Blasco eta Benito Pérez Galdós (1896an estreinatutako antzerki-bertsio polemikoan Doña Perfektaren interpretazio berezi eta polemikoan). Leandro Fernández de Moratín edo Bretón de los Herreros bezalako neoklasizista ilustratuak ere eszenaratu zituen, baina Espainiako antzerki-panoraman egindako ekarpen handiena Henry Bataille, Victorien Sardou edo Alexandre Dumas (semea) bezalako dramaturgo frantsesak sartzea izan zen.

Aintzatespenak.

Hogeita hamazazpi urte zituela, "Arte Dramatikoko doktore" izendatu zuten, 1891n argitaratu eta José Zorrilla, Nuñez de Arce, Campoamor, Emilio Castelar eta José de Echegaray kazetari, politikari eta intelektualek sinatutako agiri batean.

Espainian eta Amerikan birak egin zituen, eta 1904tik Madrilgo Musika eta Deklamazio Kontserbatorioko irakasle izan zen. 1914an hil zen.


Eagle (Michigan)

Eagle Michigango herri bat da. Clinton konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Coutanceseko barrutia

Coutanceseko barrutia Mantxa departamenduaren barruan dagoen Frantziako barruti bat da. 76.861 biztanle ditu 1.301 kilometro koadrotan. Guztira 130 udalerri ditu. Bere hiriburua Coutances da.


Hervé Faye

Hervé Faye (Saint-Benoît-du-Sault, 1814ko urriaren 1a - Paris, 1902ko uztailaren 4a) frantses astronomoa izan zen. Epe jakinetan azaltzen den kometa bat aurkitu ("Faye kometa", 1843), eta haren izaera eta osagaiak zehaztu zituen. Laplaceren kosmogonia zalantzan jartzen zuen teoria bat proposatu zuen (1865). Bere esanetan, makina termiko baten antzekoa da Eguzkia.


Canthigaster investigatoris

Canthigaster investigatoris "Canthigaster" generoko animalia da. Arrainen barruko Tetraodontidae familian sailkatzen da.


Neopomacentrus miryae

Neopomacentrus miryae "Neopomacentrus" generoko animalia da. Arrainen barruko Pomacentridae familian sailkatzen da.


The Road to Glory

The Road to Glory (euskaraz "Loriarako Bidea"), 1936ko Howard Hawks estatubatuarrak zuzendutako gerra drama film bat da. Fredric March, Warner Baxter, Lionel Barrymore eta June Lang aktoreek antzeztu zuten.

Argumentua.

Oharra: "Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du. "

Lehen Mundu Gerra (1914-1918), Frantziako Armadaren gerra fronteko luebakiak, gatazka denboran luzatzen den heinean soldaduak hiltzen jarraitu eta beste batzuek ordezkatzen dituzte, ondorioz Michel Denet (Fredric March) teniente arduragabea gero eta gizaseme ilunagoa bihurtuz doa. Gainera, Monique (June Lang) erizainaz maitemindua dago eta haren amodioarengatik Paul La Roche (Warner Baxter) kapitainarekin lehiatu beharko da.


NGC 3018

NGC 3018 galaxia espiral bat da, Sextans konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.