Labastide-Clermont

Labastide-Clermont (frantsesez eta ofizialki: "Labastide-Clermont

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Garona Garaia departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Labastide-Clermont udalerrian erroldatutako biztanleak 624 ziren. Familiak 207 ziren, horien artean 38 pertsona bakarrekoak ziren (25 bakarrik bizi ziren gizonak eta 13 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 97 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 253 etxebizitza zeuden, 217 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 19 bigarren erresidentzia ziren eta 18 hutsik zeuden. 250 etxeak ziren eta 1apartamentu bat zen. 217 etxebizitza nagusietatik 190 bere jabearen bizilekua ziren, 18 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 5 etxek bi zituzten, 29 etxek hiru zituzten, 74 etxek lau zituzten eta 107 etxek bost zituzten. 171 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 85 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 119 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 366 ziren, horien artean 271 aktiboak ziren eta 95 inaktiboak ziren. 271 pertsona aktiboetatik 244 lanean zeuden (142 gizon eta 102 emakume) eta 27 langabezian zeuden (8 gizon eta 19 emakume). 95 pertsona inaktiboetatik 27 erretiraturik zeuden, 30 ikasten zeuden eta 38 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Labastide-Clermont udalerrian 230 unitate fiskal zeuden, 619,5 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.453 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 27 komertzioetatik, 15 eraikuntza enpresak ziren, 6 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 1 administrazio publikoko enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 5 igeltseroak, 1 margolaria, 4 zurginak, 1 argiketaria eta 2 eraikuntza enpresak.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.

2000. urtean Labastide-Clermont udalerrian 19 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.144 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Labastide-Clermont

Bois-de-la-Pierre (2,4 km)

Savères (2,8 km)

Gratens (3,1 km)

Marignac-Lasclares (5,2 km)

Bérat (5,5 km)

Peyssies (6,1 km)

Lafitte-Vigordane (6,6 km)

Pouy-de-Touges (6,9 km)

Rieumes (7,0 km)

Lautignac (7,2 km)

Saint-Élix-le-Château (7,9 km)


Sortzez Garbiaren eliza (Bilbo)

Sortzez Garbiaren eliza Bizkaiko Bilbo hiriburuan dagoen eliza bat da. Sabino Arana etorbidearen 42. zenbakian dago, Garellano auzoan.


Senatuaren jauregia (Errusia)

Senatuaren jauregia (errusieraz Сенатский дворец, "Senatski dvorets") edota Kremlingo senatua, Errusiako Mosku hiriburuan dagoen jauregi neoklasiko bat da. Kremnlinarren barnean dago.

1776an Katalina II.a Errusiakoak eraikitzea agindu zuen eta 1788an Matvey Kazakov arkitektoak amaitu zen, eta 1991 urteaz geroztik Errusiako presidentearen lan egoitza da.


Podeni

Podeni Errumaniako udalerri bat da, Mehedinți konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Herriak.

Udalerrian honako herriak daude:


Liliane Bettencourt

Liliane Henriette Charlotte Bettencourt, jaiotzez abizenez Schueller (1922ko urriaren 21a, Paris - 2017ko irailaren 21a, Paris) frantziar negozio emakume, socialité eta enpresa-sortzaile bat izan zen. Nestlé taldearekin batera L'Oréal kosmetiko enpresaren akzionista nagusienetako bat izan zen.

Eugène Schueller frantziar kimikari eta kosmetikogilearen alaba, 1940an André Bettencourt kazetari, epresari eta politikariarekin ezkondu zen, biak elkarrekin batera Neuilly-sur-Seine udalerrian biziz, 2007. urtean André hil zen arte.

Forbes negozio aldizkariaren arabera, munduko emakume aberatsenetako bat omen zen, 2017an 42.000 milioi dolar inguruko dirutzaren jabea izanik.


Morihei Ueshiba

Morihei Ueshiba (Tanabe, Japonia, 1883ko abenduaren 14a - Iwama, Japonia, 1969ko apirilaren 16a) Japoniako aikido-irakaslea izan zen, arte martzial horren asmatzailea.

Biografia.

Judoarekin batera, Japoniako beste borroka-arte tradizionalak ikasi zituen. Ikasketa horietan, esku hutseko borroka eta arma tradizionalen erabilera ikasi zuen: ezpata, makila eta lantza, batez ere. 1912-1926 bitartean hainbat bidaia egin zituen Txinara hango arte martzial tradizionalak ikertzeko. Ikasketa horien guztien ondorioz, denak biltzen zituen sintesia egin zuen: aikidoa. 1925ean zabaldu zuen lehen aikido-eskola Kukuban. Geroztik, 1945 ondoren zenbait urtez aikidoa Estatu Batuetako agintariek Japonian ere debekatu zuten arren, berehala zabaldu zen munduan zehar.


Beta-laktamasa

Beta-laktamasak (β-laktamasak) bakterio batzuek ekoizten dituzten entzimak dira, hainbat antibiotikoren aurrean (penizilina eta zefalosporinak, besteak beste) bakterio horiei erresistentzia ematen dietenak.

Beta-laktamasean aurrean sentikorrak diren antibiotiko guztiek (antibiotiko betalaktamikoek) ezaugarri bat partekatzen dute: beren molekulan eraztun betalaktamikoa dute, hiru karbono atomo eta nitrogeno bat dituena. Eraztun kimiko hori da, hain zuzen, beta-laktamasek puskatzen dutena.

Bakterio Gram negatiboek (batik bat) eta Gram positibo batzuek ekoizten dituzte entzima hauek.

Beta-laktamasa asko daude, 200 baino gehiago . Penizilinaren aurka jarduten dutenei penizilasa deritze, eta identifikatu ziren lehenengo beta-laktamasak izan ziren.

Beheko irudiak beta-laktamasen jarduera hidrolitikoa penizilinaren gainean zehazten du:

Antibiotiko beta-laktamikoek bakterioen zelula-hormaren sortze prozesua prozesua inhibitzen dute, zelula-horma horren peptidoglikanoaren sintesia blokeatzen dutelako. Beta-laktamasek ekoizten dituzten bakterio batzuek entzima horiek ekoiztu ondoren kanporatzen dituzte, horrela antibiotikoa neutralizatzen dute honek jardun ahal izan baino lehen. Beste batzuek, aldiz (Gram negatiboek, bereziki) ez dituzte beta-laktamasak kanporatzen, eta entzima horiek bakterioaren espazio periplasmikoan jarduten dute .

Beta-laktamasak kodetzen dituzten geneak bakterioaren kromosoman egon daitezke, plasmido batean edo transposoietan.

Asko dira beta-laktamasak sortzen dituzten bakterioak, Gram negatiboak zein Gram positiboak. Lehenengo taldean, enterobakterio batzuk daude, Pseudomonas aeruginosa eta Haemophilus influenzae, besteak beste. Bigarren taldean, Staphylococcus aureus eta Acinetobacter baumannii, esaterako.


Lacertaspis gemmiventris

Lacertaspis gemmiventris "Lacertaspis" generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.


Hemibagrus nemurus

Hemibagrus nemurus "Hemibagrus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.


Ferden

Ferden Suitzako udalerria da. Valais kantonamenduan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.

Mugakideak.

Honako udalerri hauekin egiten du muga:


Jefferson udalerria, Wells konderria (Indiana)

Jefferson udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Wells konderrian. Azken zentsuaren arabera biztanle zituen, eremuan.

Ekonomia.

2020ko zentsuaren arabera, Jefferson udalerriak 2442 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak estatubatuar dolar ziren.


Nikkōko tenplu eta santutegiak

Nikkōko tenplu eta santutegiak (japonieraz: 日光の社寺, nikkō no shaji)

Nikkō herrian, Japoniako Tochigi prefeturan dagoen tenplu eta santutegi multzoa da, 1999an UNESCOk Gizateriaren Ondare izendatu zuena. Guztira 103 eraikin hartzen ditu, denak bi santutegi xintoista (Tōshō-gū eta Futarasan) eta budista bati (Rinnō-ji) dagozkio, eta 9 garrantzitsuenak Japoniako Altxor Nazional izendaturik daude.

Santutegiak eta tenpluak.

Tōshō-gū santutegia (東照宮).

Sakontzeko, irakurri: «Nikkō Tōshō-gū»

Tokugawa Iemitsu shogunak eraiki zuen 1636an bere aitona Tokugawa Ieyasuren mausoleo izan zedin. Bi urtetan zehar Japoniako 15.000 artisauek egin zuten bertan lan. Meiji berrezarkuntzan santutegi izendatu bazuten ere oraindik elementu budistak kontserbatzen ditu, esate baterako Niomon atea. Bost solairutako pagoda 1818an gehitu zitzaion.

UNESCOk 42 eraikin babestu ditu eta hauetatik 8 Japoniako Altxor Nazional izendatu dira.

Futarasan santutegia (二荒山神社).

Sakontzeko, irakurri: «Futarasan santutegia»

Tenplua 767an sortu bazen ere gaur egungo eraikin gehienak XVII mendekoak dira, 1619tik aurrera jasotakoak dira. UNESCOk 23 eraikin babestu ditu.

Rinnō-ji tenplua (輪王寺).

Sakontzeko, irakurri: «Rinnō-ji»

15 tenplo budisten multzo hau Nikkōn eraiki zen lehena izan zen, Shōdō Shōnin monjeak 766an hain zuzen ere. Rinnō-jik gobernatzen duen "Taiyuin-byo" tenplua 1653an eraiki zen Tokugawa Iemitsu shogunaren mausoleoa izateko.

Paisaia.

Tenpluak mendialdean eraiki ziren. XVII mendean zedroak landatu ziren eta gaur egun zedro baso ederra dago bertan. Tenpluak, santutegiak eta zedroak Nikkō Parke Nazionalean sartuta daude.


NGC 2859

NGC 2859 galaxia bat da, Leo Minor konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.


Baldiri Aleu estadioa

Baldiri Aleu estadioa (katalanez "Estadi Baldiri Aleu") Kataluniako Sant Boi de Llobregat udalerrian dagoen errugbi estadio bat da. Bertan Unió Esportiva Santboiana taldeak etxeko partiduak jokatu ohi ditu, gainera Super Iberiar Ligako Catalunya Blaus Almogàvers kataluniar frankiziaren jokolekua ere bada.

Izena Baldiri Aleuren omenez darama, Unió Esportiva Santboiana taldearen sortzailea eta Katalunian errugbiaren sustatzailea.


Le Pin-en-Mauges

Le Pin-en-Mauges Frantziako udalerria da, Maine eta Loira departamenduan dagoena, Loirerria eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Le Pin-en-Mauges udalerrian erroldatutako biztanleak 1.276 ziren. Familiak 431 ziren, horien artean 103 pertsona bakarrekoak ziren (57 bakarrik bizi ziren gizonak eta 46 bakarrik bizi ziren emakumeak), 141 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 179 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 471 etxebizitza zeuden, 441 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 6 bigarren erresidentzia ziren eta 23 hutsik zeuden. 454 etxeak ziren eta 16 apartamentuak ziren. 441 etxebizitza nagusietatik 308 bere jabearen bizilekua ziren, 129 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 22 etxek bi gela zituzten, 59 etxek hiru zituzten, 110 etxek lau zituzten eta 251 etxek bost zituzten. 396 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 197 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 225 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 778 ziren, horien artean 588 aktiboak ziren eta 190 inaktiboak ziren. 588 pertsona aktiboetatik 554 lanean zeuden (297 gizon eta 257 emakume) eta 34 langabezian zeuden (15 gizon eta 19 emakume). 190 pertsona inaktiboetatik 65 erretiraturik zeuden, 67 ikasten zeuden eta 58 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Le Pin-en-Mauges udalerrian 461 unitate fiskal zeuden, 1.233 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 16.302 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 49 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 2 janari enpresak ziren, 1 material elektrikoaren fabrikazioko enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 12 eraikuntza enpresak ziren, 10 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 ostalaritza eta jatetxe enpresak ziren, 5 finantziazio enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren, 7 administrazio publikoko enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 14 zerbitzu publikoetatik, 1 banku bulegoa zen, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia, 1 igeltseroa, 2 margolariak, 5 zurginak, 1 iturgina, 1 ile apaindegia eta 2 jatetxeak.

2009an zeuden 6 establezimendu komertzialetatik, 1 supermerkatu zen, 1 120 m2 baino gutxiagoko denda zen, 1 okindegi zen, 1 liburu denda zen, 1 arropa denda zen eta 1 lore-denda zen.

2000. urtean Le Pin-en-Mauges udalerrian 40 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.470 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an psikiatriko 1 eta botika 1 bat zegoen.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Le Pin-en-Mauges

La Poitevinière (3,0 km)

Saint-Quentin-en-Mauges (4,4 km)

Sainte-Christine (5,2 km)

Neuvy-en-Mauges (5,6 km)

La Salle-et-Chapelle-Aubry (6,6 km)

Jallais (6,8 km)

Chaudron-en-Mauges (7,5 km)

Beausse (7,6 km)

Bourgneuf-en-Mauges (8,0 km)


Kito (argipena)

Kito hitzak adiera zenbait ditu:


Moreauita

Moreauita fosfato motako minerala da.

Ezaugarriak.

Moreauita fosfato mineralaren formula kimikoa hau da: <chem>Al3(UO2)(PO4)3(OH)2 * 13H2O</chem>. ]]ren arabera sortzen ditu kristalak.


Gerygone dorsalis

Gerygone dorsalis "Gerygone" generoko animalia da. Hegaztien barruko Acanthizidae familian sailkatua dago.


NGC 6941

NGC 6941 galaxia bat da, Aquila konstelazioan. Édouard Stephanek aurkitu zuen n.


Gurutz Jauregi

Gurutz Jauregi Bereziartu (Urretxu, 1946 - ) konstituzio-zuzenbideko katedraduna da Euskal Herriko Unibertsitatean, non errektoreorde eta dekanoa ere izan zen. Demokrazia, nazionalismo eta ETAren historia ikertzeagatik da ezaguna.

Zuzenbideko Irakaslea.

Euskal Herriko Unibertsitateko errektoreorde, Zuzenbide Fakultateko dekano, eta Konstituzio eta Administrazio Zuzenbideko Departamentuko zuzendari izan da.

Irakasle bisitaria izan da Europako, Estatu Batuetako eta Latinoamerikako hainbat unibertsitatetan: Oxford (Erresuma Batua), Consiglio Nazionale delle Recerche (Erroma), Reykjavik; Reno, Puerto Rico (AEB); Dominikar Errepublika, Bolivia, Peru, Txile, Brasil, Guatemala eta Mexiko.

Ikertzailea.

Nazio Batuen Erakundeko aholkulari zientifikoa izan da.

Ikerketa lan gehienak gai hauen inguruan egin ditu: euskal nazionalismoa, nazioaren teoria, demokraziaren teoria, edo Europar Batasuneko integrazio politikoa.

2007az geroztik, 40 ikertzaile baino gehiago dituen talde baten buru da, Eusko Jaurlaritzak finantzatuta, Europar Batasuna eta Oinarrizko Eskubideak aztergai dituena.

Hamalau liburu idatzi ditu eta berrogeita hamar liburu baino gehiagotan parte hartu du edo zuzendari izan da; hogeita hamar artikulu baino gehiago idatzi ditu, gaztelaniaz, euskaraz, katalanez, ingelesez, frantsesez, italieraz, alemanez, edo portugesez. -

Euskarazko hiztegiak.

Partu hartu zuen UZEIren hiztegi hauen argitalpenean:


Rock Dog

Rock Dog 2016ko Ash Brannon zinema zuzendariek zuzendutako komedia eta akziozko konputagailuzko animazio filma bat da. Luke Wilson, Eddie Izzard, J. K. Simmons, Lewis Black, Kenan Thompson, Mae Whitman, Jorge Garcia, Matt Dillon, eta Sam Elliott aktoreek bikoiztu zuten.


Irmenach

Irmenach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Monterrey (udalerria)

Monterrey Mexikoko udalerri bat da. Nuevo León estatuan kokatua dago. 2010ean biztanle zituen km²ko azaleran. Herriburua Monterrey da.


Humanitate digitalak

Humanitate digitalak (HD) konputazioa, teknologia digitalak eta gizarte-zientziak batzen dituen esparru akademiko bat da. Gizarte Zientzietan baliabide digitalen erabilera sistematikoa eta euren aplikazioaren inguruko ondorioak aztertzen ditu. Ikasketa-prozesu akademikoaren barnean ikerketa, irakaskuntza eta argitaratze-prozesuan konputazioarekin lotutako kolaborazio-tresna eta diziplinartekoak barneratzen ditu. Tresna eta metodo digitalak gizarte-zientzien ikasketara ekartzen ditu, onartuz hitz idatzia jada ez dela ezagutzaren sorrera eta sakabanatze medio nagusia.

Aplikazio eta teknika berriak sortuz eta erabiliz, HDen barruan ikerketa eta ikasketa modu berriak erabiltzen dira, aldi berean honek ondare kulturalean eta kultura digitalean duen inpaktua ikertuz eta kritikatuz.Beraz, HDk bi norabideko harremana sortzen dute humanitateen eta erabiltzen den teknologiaren artean: akademikoki erabiltzen da teknologia humanitateen ikasketa eta ikerketan, eta teknologia hori ikerketa esparrua da ere gizarte-zientzien ikuspegitik. Askotan, aldi berean gertatzen dira bi prozesuak.

Definizioa.

Humanitate digitalen definizioa etengabe eraldatzen ari dira. Alorra jarraiki aldatzen eta garatzen ari denez, definizio espezifikoak azkar zaharkitu daitezke edo etorkizunerako garapena murriztu dezakete. "Debates in the Digital Humanities"-eko (2016) bigarren aleak alorra definitzeko zailtasuna onartzen du: “Artxibo digitalekin, analisi kuantitatiboekin, eta tresna-eraikin proiektuekin batera behin bereizgarri izan zirenak alorrean, orain HDek metodoen eremu zabal bat kontuan hartzen dute: irudi-sorta handien bistaratzeak, tresna historikoen modelatzea 3Dn, 'natibo digitalen' hitzaldiak, traol-aktibismoa eta horren analisia, txandakako errealitate-jokoak, "makerspace" mugikorrak, eta abar."

Historikoki, humanitate digitalak humanitate informatikoetatik kanpo garatu ziren eta informatika humanistikoarekin, informatika sozialarekin, eta komunikabide-ikasketen alorrarekin erlazionatu zen. Termino zehatzetan, humanitate digitalek gai askotarikoak barne hartzen dituzte, iturri primarioen bildumak antolakuntzatik (nagusiki testuzkoa), datu kulturalen sorta handien datu-meatzaritzara eta gai-modeloetara.

Humanitate Digitaletan, bai material digitalizatuak (egokituak) bai berez digitalak diren materialak sartzen dira. Bi metodologia elkartzen ditu: alde batetik, humanitatezko diziplina tradizionalak (historia, filosofia, hizkuntzalaritza, literatura, arte ederrak, arkeologia, musika eta kultura azterbideak) eta beste alde batetik, gizarte zientziak, informatikarako tresnekin (hipertestua, hipermedia, datu-bistaratzea, informazio-berreskuratzea, datu-meatzaritza, estatistika, testu-meatzaritza, mapping digitala), eta argitaratze digitala.

Humanitate digitalekin erlazionatutako azpi-alorrak sortu dira: software-ikasketak, plataforma-ikasketak, eta kode-ikasketa kritikoak, esate baterako. Humanitate digitalak parekatzen dituzten beste alorren artean, komunikabide (ikasketa) berriak, informazio-zientziak edota konposizioari buruzko komunikabide teoriak topa ditzakegu, joko ikasketak, bereziki humanitate digitalen diseinu eta produkzioarekin erlazionaturikoak, eta kultura ikerketak.<br>

Historia.

Humanitate digitalek humanitate informatikoen alorrean dute jatorria, eta hauen hasiera XX. mendeko 40 hamarkadaren bukaeran izan zen, Josephine Miles ingeleseko irakasle aitzindariari, Roberto Busa jesuitari eta enplegatu zituen emakumeei esker. Hauek Tomas Akinokoaren lanetarako konputagailuaren bitartez sortutako "Index Thomisticus" aurkibide elektronikoa sortu zuten. Beste akademiko batzuk makro-konputagailuak erabiltzen hasi ziren hainbat lan automatizatzeko, hala nola hitzen bilaketa, sailkapena eta kalkuluak, horrela eskuz egitea baino azkarragoa baitzen.

Humanitate digitaletan espezializatutako lehen aldizkaria "Computers and the Humanities" izenekoa izan zen, 1966. urtean sortua. Urte batzuk beranduago, 1973an, informatikako aplikazioen eta metodo kuantitatiboen elkartea sortu zen arkeologian (CAA). Geroagokoak dira literaturako eta hizkuntzalaritzako konputazioen elkartea (ALLC) eta humanitate eta konputagailuentzako elkartea.

Testu digitalak etiketatzeko protokolo estandar baten beharra ikusi zen segituan, beraz, testu-kodekedatarako gidalerroak ekimena (Text Encoding Initiative, TEI) sortu zen. Proiektu hau 1987an sortu zen eta lehen bertsio osoa 1994an argitaratu zen. TEIk testu elektronikoaren ikerketa egituratzen lagundu zuen eta XML bideratu zuen. 90. hamarkadan testu eta irudien fitxategi garrantzitsuak sortu ziren Estatu Batuetako humanitaterako konputazio zentroan. Bertan frogatu zen testu kodetzailearen modifikazio eta sendotasuna literaturarako. Konputagailu pertsonalaren eta "World Wide Web" delakoaren sorrerari esker, Humanitate digitalak testuetan gutxiago zentratzen hasi ziren, diseinuari garrantzi gehiago emanez eta Interneteko multimedia naturalaren ondorioz audio, bideo eta beste osagai batzuetan lanean hasiz.

"Humanitate konputazionala" deitzetik "Humanitate digitala" deitzera pasatzearen ardura John Unsworthena, Susan Schreibmanena eta Ray Siemensrena da, izan ere, esparru hau digitalizaziotzat soilik hartzea ekidin nahi zuten.

2006. urtean, Giza zientzien erakunde nazionalak (ingelesez, NEH) bultzatu zuen Humanitate digitalaren ekimena. Honekin, termino hori ia guztiz atzeraezin bihurtu zen Amerikako Estatu Batuetan.

Proiektuak.

Milaka humanitate digital proiektu daude, bai finantzaketa mugatuko edo finantzaketa gabekoak, bai urte askotako laguntza ekonomikoa dutenak ere. Hauetako batzuk etengabe eguneratuz doaz. Beste batzuk, aldiz, ez dute hori lortuko, laguntza edo interes galerak direla medio. Hala ere, mantendu ahal izango dute "online" beta bertsioan zein bukatutako eran. Hona hemen arloko proiektuen adibide batzuk:

Artxibo digitalak.

Emakume Idazleen Proiektua (1988an hasita) epe luzeko ikerketa proiektua da, garaiko emakumeak idazle bikainak bihurtzeko, testu arraroen bilduma elektroniko bat eskuragarri jarriz. Walt Whitman Artxiboak (1990eko hamarkadan hasita) Whitmanen lanen hipertestua eta jakintza editatu nahi zuen. Gaur egun, argazkiak, soinuak eta Whitmanen kritikaren bibliografia integrala eskaintzen ditu.

Liburuzainen eta artxibozainen inplikazioak funtsezko papera betetzen du humanitate digitalen proiektuetan. Izan ere, hauen eginkizunaren hedapena da arlo garrantzitsuenetako bat, kontratazio digitala deiturikoa. Honek aktibo digitalen hautaketa, kontserbazio, mantenu, bilketa eta artxibatzean datza. Adibidez, artxibozainek bekadunei eta akademikoei laguntzen diete beraien proiektuak eraikitzen. Laguntza hau liburutegiko bildumetarako metadatuen eskemak ebaluatzeko, ezartzeko eta pertsonalizatzeko esperientziaz baliatuz eskaintzen dute.

Mexikoko Unibertsitate Nazional Autonomoan egindako ekimena humanitate digitalen proiektuen beste adibide bat da. Honek XVII. mendeko eskuizkribuen digitalizazioa eta hispano aurreko gune arkeologikoak 3D-n bistaratzea du helburu.

Analisi kulturalak.

Analisi kulturala honako honi dagokio: metodo konputazionala erabiltzea bilduma bisual handiak eta gaur egungo euskarri digitalak arakatu eta aztertzeko. Kontzeptu hau 2005ean garatu zuen Lev Manovichek, zeinak 2007an, laborategi bat sortu zuen. Laborategiak informatika alorreko metodoak erabili izan ditu, ikus-entzunezko euskarri historiko eta garaikide ugarirekin batera. Esaterako, 1923 eta 2009 bitartean argitaratutako Time aldizkariaren azal guztiak , New York-eko Museum of Modern Art-en bildumako 20.000 argazki historiko , Manga liburuetako milioi bat orri eta 17 hiri globaletan Instagramen partekatutako 16 milioi irudi . Euskarrien diseinua eta datuak ikusteko metodoen erabilera ere erabiltzen da analisi kulturalean. Hau bilduma bisual handiak esploratuz interfaze bisual interaktiboak sortzeko gauzatu ohi da; adibidez, Selfiecity eta On Broadway.

Analisi kulturalaren ikerketak hainbat galdera teoriko ere jorratzen ditu. Nola ikus ditzakegu unibertso kultural erraldoiak, gaur egun erabiltzaileek sortutako edukiak eta eduki profesionalak, kanpoko edo lehendik zeuden kategorietara murriztu gabe? Nola funtziona dezakegu datu kultural handiekin kulturei buruzko gure estereotipoak eta hipotesiak zalantzan jartzeko? Zein kontzeptu eta eredu kultural teoriko berri behar dira kultura digital globala aztertzeko bere eskala, abiadura eta konektibitate berriekin?

Gaur egun, analisi kulturala terminoa beste ikertzaile askok erabiltzen dute.

Testu-meatzaritza, analisia eta bistaratzea.

2004an sortutako WordHoard aplikazioa erabiltzaile akademikoei etiketatutako testuak irakurtzeko eta aztertzeko aukera ematen die. 2008an sortutako "Letren errepublikak", aldiz, ilustrazioko idazleen sare soziala ikusarazi nahi du, horretarako mapa elkarreragileak eta ikustarazteko tresnak erabiltzen ditu.

Joera makroskopikoen azterketa aldaketa kulturalean.

Kulturomika lexikologia konputazionalaren forma da, testu digitalizatuen analisi kuantitatiboaren bidez gizakien portaera eta kultura joerak aztertzen dituena. Ikertzaileen datuek artxibo digital handiak biltzen dituzte hizkuntzaren eta hitzen erabileran islaturiko fenomeno kulturalak ikertzeko.

2017ko ikerketa batek argitaratu zuen 2010eko Science artikuluko liburu digitalizatuetan n-gramen ibilbidea denboran zehar, 150 urtetan zehar Erresuma Batuko egunkarien corpus zabal batean aurkitutakoekin alderatuz. Ikerketan hizkuntzaren prozesamendurako teknika aurreratuagoak erabiltzen jarraitu da, historia eta kulturaren joera makroskopikoak ezagutzeko, generoaren arteko lotura, arreta geografikoa, teknologia eta politika barne, eta gertaera zehatzetarako data zehatzak ere.

"Online" argitalpena.

1995. urtean sortutako Stanforden Filosofiako entziklopedia esparruko akademikoak mantendutako filosofiako termino, kontzeptu eta pertsonen erreferentzia dinamikoak jasotzen dituen lana da. MLA Commonsek orrialde ireki bat du, non edonork idatz dezaken, bertan "humanitatean pedagogia digitala: kontzeptuak, ereduak eta esperimentuak" erakusteko ikastaroak daude. Sareko analisia eta datuen ikusaraztea ere esparruaren inguruan hausnartzeko erabiltzen dira, izan ere, ikertzaileek sare sozialetan interakzioen mapak sor ditzakete edo humanitate digitalen inguruko datu akademiko eta proiektuetatik abiatuz infografiak sortu ere.

Wikimedia proiektuak.

Ikerketa erakunde batzuek Wikimedia Fundazioarekin edo komunitateko boluntarioekin egiten dute lan.

Adibidez, baimendutako multimedia fitxategiak Wikimedia Commonsen bidez eskuragarri jartzeko edo datu multzoak Wikidatarekin lotzeko edo kargatzeko.

Humanitate digitalen garapena Euskal Herrian.

Euskal herrian ere zabaltzen ari da Humanitate digitalen lanketa, eta horren erakusgarri dira HDGunea proiektua, Euskal Herriko Wikilarien Elkarteak sustatutako ikerketa bekak, eta Humanitate Digitalen Aditu Titulua. Hiruetan Udako Euskal Unibertsitateak parte hartzen du beste hainbat eragilerekin batera.


Bedua

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau Urola ibaiaren uharteei buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Bedua (Zestoa)»."

Bedua Urola ibaiaren estuarioaren goialdeko meandro eta uharteak dira. Eskuinaldean eta iparralderantz Artadi auzoa dago, eta ezkerraldean aldiz Narrondo eta Oikia; hirurak dira Zumaiako auzoak. Zestoako lurrak pixka bat hegoalderago daude, hurbil xamar.

Antzina ingurune hori padura zen nagusiki, baina historian zehar gizakiak lehortu eta nekazaritzarako eta industriarako erabili du. Itsasaldiek eta ibaiak ekarritakoak ekosistema berezia sortu dute, hala floraren nola faunaren aldetik.


Xenotyphlops grandidieri

Xenotyphlops grandidieri "Xenotyphlops" generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.


Woodland Hills

Woodland Hills, AEBetako Kalifornia estatuko hiririk handiena den Los Angeleseko mendebaldeko barruti edo auzo bat da. San Fernando Haranaren hegomendebaldeko zatian kokatua dago, ekialdean Calabasasekin, mendebaldean Tarzanarekin eta iparraldean West Hills, Canoga Park eta Winnetkarekin muga egiten du. Woodland Hillsetik, Route 101 errepidea igarotzen da (Venturako errepidea), baita Ventura Boulevarda ere, Woodland Hillsen hasten dena.

Barruti hau, Los Angeleseko beroenetakotzat hartua da.


Noah Gordon (eleberrigilea)

Noah Gordon (Worcester, Massachusetts, Ameriketako Estatu Batuak, 1926ko azaroaren 11 - Dedham, Massachusetts, 2021eko azaroaren 22a) ingelesezko eleberrigilea eta kazetaria izan zen. Estatu Batuetako bere garaiko idazle hoberenetako bat.

Bizitza.

Kazetaritza eta Letretako ikasketak egin zituen Bostongo Unibertsitatean. Medikuntza ere ikasi zuen, gurasoek hala eskatuta, eta mundu horrekin lotu zen pixkanaka, ikasketak bukatu gabe utzi bazituen ere. 1951n, zenbait egunkarirentzat idazten hasi zen kazetari gisa, "Worcester Telegram" eta "The Boston Herald" argitalpenentzat, besteak beste. 1964an, kazetaritza zientifikoa egiten hasi zen. "Psychiatric Opinion" medikuntza-aldizkari ospetsuan argitaratzaile izan zen hamar urtez, eta Estatu Batuetako aditu handienetako bat izatera iritsi zen gai horretan.

Idatzi dituen eleberrien artean, aipagarriak dira "The Rabbi" (1965), "The Death Committee" (1969) eta "The Jerusalem Diamond" (1979).

Medikuntza gaitzat harturik, berriz, trilogia bat idatzi zuen: "The Physician" (1988), "Shaman" (1992,) eta "Matters of Choice" (1996). Hiru eleberri horietan, mediku-lanbidearen azterketa zabala eta sakona egiten du, Erdi Arotik hasita gaur egun arte. "The Physician" eta "Matters of Choice" eleberriek Gipuzkoako liburu-saltzaileek Donostiako Liburu Egunean gehien saltzen den liburuari ematen dioten saria irabazi zuten 1992an eta 1995ean, hurrenez hurren.

Orduz geroztik, "The Last Jew" (1999), "Sam and Other Animal Stories" (2002) eta "The Bodega" (2007) idatzi zituen.


Ons

Ons uhartea (galizieraz "Illa de Ons" eta gaztelaniaz "Isla de Ons") Galiziako Pontevedrako probintzian dagoen uhartea da. Ozeano Atlantikoan, Pontevedrako itsasadarraren hasieran kokatzen da.


Batasio merianiensis

Batasio merianiensis "Batasio" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Bagridae familian.


Barbus kerstenii

Barbus kerstenii "Barbus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cyprinidae familian.


602

"Daturen bat gaineratzen baduzu, egunaren lotura segi dezakezu han ere sartzeko. Eskerrik asko!"


Donejakue bidea Euskal Herrian

Donejakue bidea Europa osoko erromesek Compostelako Donejakue izen historikoa duen Santiago de Compostela hirira (Galizia) iristeko eta handik itzultzeko egiten duten bidea da, Erdi Aroan sortua. Euskal Herriak garrantzia handia du Donejakue Bidean, Iberiar penintsulaz kanpoko Europako lurretatik datozen erromesak bertatik igarotzen baitira. Euskal lurraldeak zeharkatzen dituzten bideek pisu historikoa izan dute eta bertako gizartean eragin sakona izan dute, jakuetar tradizioaren hasiera baino lehenagotik, Erdi Aroan barrena eta gaur egun arte. Euskal Herria zeharkatzen duten bideen artean daude frantses bidea, kostaldeko bidea, Aragoiko bidea eta jatorrizko bidea, besteak beste.

Bideak.

Nafarroako bidea.

Nafarroako bidea, historikoki garrantzirik handiena izan duen bidea izan da, bere osotasunean historikoki bidaiari gehien eduki izan dituena izan delako. Mendeetan zehar Donejakue bidea egiteko aukera guztien artean Frantzia iparralde eta Europa erdialdetik etorritako erromesentzat erreferentzia bihurtu zen. Frantses bideak penintsula zeharkatzen du, iparraldetik mendebaldeko muturreraino. Donejakue bide guztietatik enborreko bidea da, beste erromes ibilbide gehienak harekin bateratzen direlako.

Euskal Herrian garrantzi handia du Frantses Bideak. Gaur egun Donibane Garazi herrian hasten da. Iparraldeko herri hau Frantses Bidearen erreferentzia hasiera da. Azken ikerketek bidea iraganean Nafarroa Behereko Izura-Azme herrian hasten zela ondorioztatu dute. Herri hori Donejakue bideko geldialdi esanguratsua izan zen erromesarentzat Aymeric Picaud frantses gidaren idatzien arabera.

Nafarroa zeharkatzen duen Frantses bidearen ibilbideari Nafar bidea esaten zaio. Nafar bideak Nafarroa Beherea iparraldetik hegoaldera zeharkatzen du, eta Nafarroa Garaia ipar-ekialdetik hego-mendebaldera.

Bidea, Nafarroa Behereko lurrak zeharkatu ondoren, Nafarroa Garaian sartzen da, Orreaga eremu historikotik.

Lehenengo geldialdi garrantzitsua da Iruñea.

Erreniegako pasabidetik igaro ondoren, Iruñeko merinaldean barrena joaten da Gares herrira. Gares Donejakue Bidean garrantzi handiko herria da, bertan bi bide elkartzen direlako, Nafar bidea eta Aragoikoa.

Frantses bideko azken euskal herria Viana da, hortik aurrera ibilbidea Errioxako lurretan barna sartzen da.

Ibilbidea:

Kostaldeko bidea.

Sakontzeko, irakurri: «Kostaldeko Donejakue bidea»

Kostaldeko Donejakue bidea Bizkaiko golkoa edo Kantauri itsasoaren kostaldea zeharkatzen duen Donejakue bidea egiteko ibilbideetako bat da. Antzina Ipar Europatik itsasoz portuetara iristen ziren erromesek zeharkatzen zuten ibilbidea zen. Berez, Frantziako mendebaldeko lurraldeak igarotzen dituen Soulac ibilbidearen jarraipena da. Euskal Herrian, Baionatik sartu, Hendaia eta Irunen Bidasoa ibaia zeharkatu eta kostaldeari jarraituz Compostelara zuzentzen da. Jada Galizian, Arzúa udalerrira iristean Donejakue bidearen ibilbide nagusiarekin bat egiten du.

Bide hau oso zaharra da. Lehenetariko bat izan zen, eta beti egon den ezjakintasun bat da, lehenengo bidea zein izan ote zen: Kostaldeko bidea edo Nafarroako bidea. Logikoa zen pentsatzea Kostaldekoa izan zela lehenengo bidea, musulmanen inbasioa zela-eta, kostaldeko bidea zelako bide seguruena eta errekonkistaren liskarretatik urrun zegoelako.

Hala eta guztiz ere, gaur egun, historialari askok diotenaren arabera, Kostaldeko bidea beranduago izan zen, eta erromes gutxiagok egiten zuten bide hori; batez ere arrazoi orografikoengatik.

Ibilbide nagusia:

Aragoiko bidea.

“Aragoiko bidea” Somporteko mendatetik sartzen da (Huescatik) iberiar penintsulara, Aragoi ibaitik jaitsiz. Nafar lurraldera Zangozatik sartzen da. Ibilbidea Garesera iristen da, eta honetan Bide Frantsesarekin elkartzen da. Garesko herria Donejakue bideko elkartze puntu nagusienetako bat da.

Baztango bidea.

XV. mendean merkatari, militar eta erromes askok Frantziatik penintsulara sartzeko bide bezala erabili zuten “Baztango bidea”. Bide hau Baionan lehorreratzen ziren bidaiariek Iruñeraino iristeko erabiltzen zuten aukera ohikoena zen, garai hartan. Europako erromes askok Donejakue bidea hasteko hau aukeratzen zuten, zuen luzera motza eta erraztasunagatik, eta Pirinioak zeharkatzea saihesten zuelako. Azken hamarkadetan ibilbide honek indar handia eduki du, eta erromes kopurua nabarmen handitu egin da.

Sakanako bide primitiboa.

Nafarroan erregistratu zen lehenengo bidea eta zaharrena Sakanako bidea izan zen. Arakil eta Burunda trokartea zeharkatzen zuen galtzada erromatar batetik, Arabako norantzan. IX. mendean Santiagora joateko biderik seguruena zen, hegoaldeko lurrak musulmanen esku zeudelako. XII. mendean, ordea, Nafarroako erregeek hegoaldeko lurrak irabazten zituzten heinean bide ofiziala aldatu zuten, Erreniega mendia pasabide bezala ezarriz. Horrela, bidea Nafarroa hegoaldetik bideratu zen.

Garai hartatik gaur egunera arte Sakanako bidea baztertua gelditu da, eta ez da Donejakue bidea egiteko erabili. Hala ere gaur egun oinarrizko bide honen historia indartzeko ekimenak antolatzen hasi dira Sakanako bailarak duen ondare historikoa berpizteko.

Ibilbideari dagokionez, ez daude zehaztuta bide honek zituen geldialdi guztiak. Argi dago Iruñetik ateratzen zela eta ondoren Sakanako bailaran murgiltzen zela Andia eta Urbasa mendilerroen artean. Etxarri Aranatz, Altsasu edo Ziordia ziren bideko geldialdiak. Nafarroatik igaro ostean Arabako lurretan sartzen zen eta orduko Arabako bidearekin batzen. Bideak Araba zeharkatzen zuen eta Euskal Herriko lurrak atzean uzten zituen, Burgosen sartzean. [3]

Eragin historikoa Euskal Herrian.

Europa osoko erromesen joan-etorriekin batera, ideia, jakintza eta estilo arkitektoniko berriak ere transmititzen ziren bidean zehar. Islandia eta Europako ipar eta erdialdeko artista eta arkitektoen eraginak penintsulako hegoaldeko arkitektura moriskoarekin bat egin zuen, eta estilo arkitektoniko berri bati hasiera eman.

Frantziako eta Italiako erromesek transmititutako arte erromanikoak eta gotikoak, geroago, arrasto sakona utzi zuten bidean zehar. Jarduera arkitektoniko hau gehienbat kleroaren esanetara bazegoen ere, eliza eta monasterioen eraikuntzara zuzenduta, arkitektura erromanikoarekin bereziki, erromesei zuzendutako ostatuak, ospitaleak edota deboziorako tokiak ere eraiki zituzten, bereziki XII. mendetik aurrera, arkitektura gotikoaren gorakadarekin batera.

Arte joerekin batera Donejakue bideak bertako gizartean ere aldaketak eragin zituen. Erromesen beharrak asetzeko, merkataritzak eta zerbitzuek gora egin zuten, aurrerago estamentu sozial berri baten sorrera eragingo zuena: burgesia. Merkataritzaren hazkuntzaren eraginez merkatariek prezioak finkatu eta lege berriak sortu zituzten. Erromesen aurkako erasoak zigortzeko zenbait arau ere ezarri zituzten, erromesei hainbat eskubide eman zitzaizkien, eta Erdi Aroko gizartea pixkanaka atzean utzi zuten.

Gaur egun.

Garai batean Donejakue bideak zuen izaera erlijiosoa atzean geratu da, gaur egungo bide turistikoari lekua uzteko. Oraindik fedeak bultzatutako erromesak badaude ere, bidea burutzen duen jendea, inguruko erakunde eta zerbitzuak eta abar modernizatu egin dira, egungo turismo modeloari aurre egiteko.

Masifikazioa.

Donejakue bidea masifikatuta dagoenaren ustea nahiko zabaldua badago ere, 2018an eginiko ikerketa batek erromes bidearen eskaintzak erromesen eskaera baino handiagoak direla azaldu zuen. Honetaz aparte, nahiz eta 2018an 317.000 erromes izan, gehienak bidearen azkenen txanpan pilatzen dira, bereziki udako hilabeteetan zehar. 2016an 20.000 erromes igaro ziren Euskal Herritik eta egunean 40 euroko gastua zuten batez beste, bertako ostatu eta merkataritza guneetan.

Kredentziala.

Azken urteetan, Donejakue bidearen hazkunderen ondorioz, kredentziala sortu da, erromesak egiaztatzeko agiri bat. Agiri horrek erromes bezala egiaztatzen ditu bidea egin dutenak. Oso garrantzitsua da egiaztagiria, aterpeetan lo egin ahal izateko. Baina agiri horren helburu nagusia, Compostela izeneko dokumentua lortzea da. Compostela bakarrik ematen zaio oinez edo zaldiz azken 100 km egin dituztenei, edo bizikletaz azken 200 km egin dituztenei. Kredentziala ez da derrigorrez eraman behar, egin daiteke koaderno batekin; baina kontuan izan, baliagarria izateko, beharrezkoa dela bidea hasi aurretik erakunde katoliko baten zigilua izatea.


Hegazti idazkari

Hegazti idazkari edo hegazti sugekari ("Sagittarius serpentarius") "Sagittarius" generoko animalia da. "Sagittariidae" familian sailkatuta dago eta hegazti harraparia da. Afrikako espezie endemikoa da eta kontinente hartako erdialdeko eta hegoaldeko sabanetan bizi da.

Erraz ezagutzen den hegaztia da, hanka luzeak, arrano itxurako enborra eta luma luzeak buruaren eta lepoaren atzealdean. 1'3 metroko altuera har dezake. Sabanako eremu zabalak atsegin ditu eta sugeak harrapatzen dituenez, historikoki espezie errespetatua da. 2000. urtean ordea IUCN elkarteak galzoriko espezie izendatu zuen.

Etimologia.

Arnout Vosmaer naturalista herbeheretarrak 1769an deskribatu zuen Lurmutur Hiritik Herbeheretara bidalitako ale bat ikustean. Vosmaerrek proposatu zuen kolono herbeheretarrek "Sagittarius" ("gezilaria") izena eman izango ziotela arkulariek geziak gordetzen zituzten bizkarreko kutxaren antza zutelako haren luma berezigarriek, eta ohikoa zen "Secretarius" izenaren aldaera baino ez zela.

1779an John Frederick Miller ilustratzaile ingelesak "Icones animalium et plantarum" liburuan aurkeztu zuen eta "Falco serpentarius" izena eman zion, "belatz sugejalea". 1783an Johann Hermann naturalista alsaziarrak "Tabula affinitatum animalium" liburuan izen biak batu eta "Sagittarius serpentarius" deitu zion.

Deskribapena.

Oso erraz ezagutzen den hegaztia da, arrano burua eta gorputza eta kurrilo hankak baititu. Hegazti garaia da, 1'3 metroko altuera baitu, eta hego-zabalera 1'1-1'5 metro artekoa du. 3'74 kg eta 4'27 kg arteko pisua du, batez beste 4'05 kg. Isatsa 57-85 cm luze da eta hankako tarso hezurra, 31 cm batez beste. Lepoa laburra du eta hegaztiak makurtu beharra dauka lurrera iristeko.

Kolorez gris argia da. Hegoetako luma arraunlari primarioak eta sekundarioak beltzak dira eta hanketako lumak ere bai. Isatseko lumak gris argia dira barrenaldean, beltzak kanpoaldean eta ertz zuria dute. Begien ingurua laranja-gorri kolorekoa da eta mokoa, grisa. Buruaren atzealdetik hasita, lepoan zehar luma beltz solteak ditu, hegaztiari izena ematen diotenak. Sexu dimorfismoa txikia da. Arrek orokorrean luma luzeagoak dituzte eta luma gehiago lepoaren atzealdean.

Hankak gris-arrosak dira eta atzaparrak, laburrak, ohiko harraparienak baino % 20 laburragoak. Atzerako hatza laburra da oso eta aurrerako hirurak sare txiki batek lotzen ditu oinarrian.

Gazteek kolore apalagoak dituzte. Aurpegiko kolorea horixka da eta gorputzeko lumajea, gris-marroixka.

Helduak isilak izaten dira. Kortejatze garaian edo habian daudenean eztarriko karranka soinu sakonak egin ditzakete, bikotekideak agurtzeko, lehiakideak mehatxatzeko edo beste hegazti batzuen aurka borrokatzeko. Soinua egitearekin batera, burua atzerantz eramaten dute. Izutzen denean, karranka ozenak egiten ditu.

Banaketa geografikoa.

Saharaz hegoaldeko Afrikako hegazti endemikoa da eta ez du migraziorik egiten. Azalera txikian mugitzen da euri zaparradak jarraituz harrapakinen ugaritasunaren bila. Senegaldik Somaliara aurki daiteke eta handik hegoaldera Hegoafrikaraino.

Kostaldean aurkitzen da eta baita lurralde garaietan ere. Sabana, belardi eta sasitza lautada handiak atsegin ditu. 0'5 metroko garaiera duten belarren eremuetan aurkitzen da gustoren eta metro batetik gorakoak saihesten ditu. Klima beroegiko eremuak eta basamortuak ez zaizkio gustatzen.

Ekologia.

Ez da taldekoia. "Acacia" eta "Balanites" generoko zuhaitzetan pausatzen dira atseden hartzera egun osoa lurreak harrapakin bila ibili ondoren. 2'5-3 km/h abiaduraz ibiltzen dira lurrean, 120 pausu minutuko bataz beste. Urtaro lehorrean ur putzu baten inguruan 50 ale inguru elkar daitezke, bai eta karraskarien edo otien bapateko agerraldiak direnean ere. Hegan egiteko aire berozko korronteak erabiltzen dituzte eta lurretik 3.800 metrotako altueran ere aurkitu izan dira.

10-15 urte bizi daitezke; zoologikoetan 19 urtera ere iritsi izan dira.

Ugalketa.

Hegazti idazkariak bikote monogamoak eratzen dituzte eta lurralde zabalak defendatzen dituzte, 50 km2 arterainokoak. Urteko edozein unetan ugal daitezke, baina ohikoena urtaro lehoarren amaieran izaten da. Kortejuan emeak eta arrak hartzen dute parte, hegaldi akrobatikoak eginez, soinuak atereaz eta bata besteari jarraituaz. Dantza horiek lurrean edota zuhaitz gainean egiten dituzte.

Akazia adar hostotsuetan egiten dute habia arrak eta emeak elkarlanean, lurretik 2'5-11 metroko altueran, harrapariak saihesteko. 1-1'5 metroko luzerako makilekin, habia lau xamarra egiten dute: 30-50 cm-ko sakonera du. Zuloa belarrez eta gorotzez estaltzen dute. 1-3 arrautza erruten dituzte 3 eguneko tartean: haien tamaina 78 mm × 57 mm da eta pisua 130 gramokoa. Txandaka erruten dituzte: gauean, normalean, emea arduratzen da. Txitak 45 egunen ondoren jaiotzen dira eta habia handia denez, ez da ohikoa txiten artean borrokarik izatea; dena dela, janari eskaseko garaietan txita bakarrak bizirauten du. Txiten harrapariak beleak, erroiak, hontz handiak eta kalaoak dira. Txitak lumatxa zuriz estalita jaiotzen dira eta bi astean gris ilunagoa bihurtzen da. Hankak eta aurpegia horiak izaten dira.

40 egunekin autonomoki elikatzeko gai dira, baina helduek segitzen dute kumeak elikatzen. Habia uzteko garaia 75-80 egunekin izaten da normalean. Idazkari gazteek habiatik salto egiten dute eta planeatuz lurrera iristen dira. 4 eta 7 hil artean, jaio diren eremuan biziko dira.

Elikadura.

Ohiko hegazti harrapariek ez bezala, hegazti idazkariek lurrean korrika eginez ehizatzen dute. Bikoteek elkarrekin egiten dituzte erasoak, batzuetan gazteek ere hartzen dute parte. Harrapakin ohikoenak intsektuak (otiak eta kakalardoak), ugaztunak (saguak, erbiak, mangostak...), karramarroak, muskerrak, sugeak, dortokak, txori txikiak, arrautzak... Ez dira sarraskijaleak, baina animalia hilberriak aurkituz gero, jateko balia ditzakete. Ehizatzeko, hankak erabiltzen ditu: erpeekin harrapatu eta lurraren kontra zapaldu eta kolpatzen ditu, hil arte.

Izen zientifikoak iradokitzen du sugezalea dela, baina antzina uste zen baino ehuneko txikiagoa hartzen du haren dietan. Hala ere, toki batzuetan suge pozoitsuen (sugegorri, kobra...) harrapari nagusia izaten da.

Digestio hodia laburra du eta haragia jateko espezializaturik dago. Paparoa handituta dago eta errota ez da gihartsua, ez baitute belarra txikitzeko funtziorik betetzen. Digeritzen ez duen janaria kanporatu egiten du 40x45mm-tako bolatxoetan: horiek habiaren edo lotarako zuhaitzaren inguruan pilatzen dira.

Hilkortasuna.

Ez dute harrapari ezagunik. Arrano nagiek batzuetan idazkariak erasotu eta harrapakina lapurtzen diete, baina ikusi izan da aurre egin eta buruan kolpatuz lurrera botatzea ere.

Bizkarroiak izaten dituzte eta hilkortasunaren erantzule nagusiak hauek dira: hematozooen (odoleko parasito) artean ohikoenak "Leucocytozoon beaurepairei" eta "Hepatozoon ellisgreineri" dira; ektoparasitoen artean, zorriak daude, "Neocolpocephalum cucullare" eta "Falcolipeurus secretarius".

Gizakiarekiko harremana.

Gizakien kulturan.

Egipto Garaiko Abu Zaidan indusketa eremuan Naqada III kulturako (K.a. 3200) bolizko laban batean hegazti idazkari baten irudia ikusten da. Horrek erakusten du gaur egun baino iparralderago ere bizi zela.

Afrikan animalia adierazgarria izan da alde batetik duen itxura bereziagatik eta bestetik suge eta izurrien aurka laguntzen zuelako usteagatik. Onuragarria izate horregatik bakean utzi izan zaio historikoki, orain, ordea, idazkarien kopurua jaisten hasi da. 1969an Sudango armarrian irudikatu zen eta 2000n Hegoafrikako armarrian sartu zen, biak ala biak gau egun hartzen duen eremuaren muturretan daude. Afrikako herrialde askotako zigiluetan ere irudikatu izan da, baita hegaztia existitzen ez den herrialdetan ere. Nazio Batuen Erakundeak ere atera izan ditu zigiluak idazkariaren ilustrazioarekin.

Kenyako Masai leinuak "ol-enbai" izena ematen dio, "gezi bat". Beren medikuntza tradizionalean haren atalak erabili izan dituzte. Lumak erre ondoko kea epilepsia tratatzeko, egunean bi arrautza jatea burukomina kentzeko eta haren gantza egosi eta edan haurrak hazteko edota abereen osasuna indartzeko. Xhosa leinuak inteligentziaren erreferente dauka eta "inxhanxhosi" esaten dio. Zulu leinuak "intungunono" deitzen dio.

Mehatxuak eta kontserbazio maila.

1968an Afrikako Natura eta Natur Baliabideen Kontserbaziorako Konbentzioak hegazti idazkaria babestu zuen. Naturaren Kontserbaziorako Nazioarteko Erakundeak (IUCN) espezie kaltebera izendatu zuen 2016an baina populazioaren jaitsiera azkarra ikusita 2020an galzoriko espezie izendatu zuen.

Banaketa eremu handia badu ere, populazio txikiak dira. Hegoafrikako Kruger Parke Nazionalean, esate baterako, populazioa jaitsi egin da, landaretza asko hazi delako, eta idazkariak zelai zabalak behar ditu ehizatzeko.


Hilberten espazio

Matematikan, Hilbert-en espazioaren kontzeptua espazio euklideoaren kontzeptuaren orokortze bat da. Orokortze horrek aljebra linealeko metodoak eta bi dimentsio eta hiru dimentsioko espazio euklideoan aplikatutako kalkulua dimentsio arbitrarioko espazioetara zabaltzen ditu, dimentsio infinituko espazioak barne. Nozio eta teknika horien adibide dira bektoreen arteko angelua, bektoreen ortogonaltasuna, Pitagorasen teorema, proiekzio ortogonala, bektoreen arteko distantzia eta segida baten konbergentzia. Espazio horiei emandako izena David Hilbert matematikariaren omenez da, ekuazio integralak aztertzeko erabili baitzituen.

Formalki, barne-produktuaren espazio bat da, barne-produktuak definitutako arau bektorialarekiko osatua. Hilberten espazioek Fourier-en serieen kontzeptua argitzeko eta orokortzeko balio dute, baita zenbait transformazio lineal ere, hala nola Fourier-en transformazioa. Gainera, funtsezkoak dira mekanika kuantikoaren formulazio matematikoan.

Hilberten espazioak eta haien propietateak azterketa funtzionalaren barruan aztertzen dira.


Anatole Kopp

Anatole Kopp (San Petersburgo, 1915eko azaroaren 1a - 1990eko maiatzaren 6a) sobietar historialaria izan zen. Arkitekturaren historialaria izan zen. 1960ko hamarkadatik aurrera hainbat lan idatzi zituen Sobiet Batasuneko teoria eta forma abangoardistak ezagutarazteko. Parisen eta Estatu Batuetako Massachusettseko Teknologia Institutuan (MIT) ikasi zuen arkitektura, eta Paul Nelson funtzionalista estatubatuarrarekin lan egin zuen. Paris-VIII Unibertsitateko hirigintza-saileko irakaslea izan zen. Lan aipagarrienen artean ditu: "Hiria eta iraultza" (1967), "Stalinen garaiko" (1978), "Modernotasuna estiloa ez, baizik eta arrazoia zenean".


Proteina

Proteinak aminoazido-hondakinen kate luze batek edo gehiagok osatutako biomolekula eta makromolekula handiak dira. Proteinek askotariko funtzioak dituzte organismoetan, hala nola erreakzio metabolikoak katalizatzea, DNA erreplikatzea, estimuluei erantzutea, zelulak eta organismoak egituratzea eta molekulak leku batetik bestera eramatea. Proteinak, nagusiki, beren aminoazido-sekuentziagatik bereizten dira. Aminoazidoen sekuentzia geneen nukleotido-sekuentziak ematen du, eta proteinaren jarduera zehazten duen hiru dimentsioko egitura espezifiko batean tolesten da.

Polipeptido deritzo aminoazidoen kate lineal bati. Proteina batek gutxienez polipeptido luze bat du. Polipeptido laburrak, 20-30 aminoazido baino gutxiago dituztenak, oso gutxitan hartzen dira proteinatzat eta normalean peptido esaten zaie. Banakako aminoazidoak lotura peptidikoen eta aldameneko aminoazidoen bidez lotuta daude. Proteina baten aminoazidoen sekuentzia gene baten sekuentziak definitzen du, kode genetikoan kodetuta. Oro har, kode genetikoak 20 aminoazido estandar zehazten ditu; baina zenbait organismotan, kode genetikoak selenozisteina eta -zenbait arkeobakterioetan- pirrolisina jaso dezake. Handik gutxira edo sintesian zehar, proteina baten hondakinak kimikoki aldatu ohi dira, aldaketa postadukzionalen bidez; horrela aldatu egiten dituzte propietate fisikoak eta kimikoak, tolestea, egonkortasuna, jarduera eta, azken batean, proteinen funtzioa. Proteina batzuek talde ez-peptidikoak dituzte elkartuta, talde prostetiko edo kofaktore deritzenak. Proteinek ere elkarrekin lan egin dezakete funtzio jakin bat lortzeko, eta, askotan, proteina-konplexu egonkorrak eratzeko elkartzen dira.

Eratu ondoren, proteinak denbora-tarte jakin batean baino ez dira existitzen, eta, ondoren, zelula-makinek degradatu eta birziklatu egiten dituzte, proteinen ordezkatze prozesuaren bidez. Proteina baten bizitza erabilgarria haren bizi-erdiaren bidez neurtzen da, eta espektro zabala hartzen du. Minutu gutxi batzuk edo urte luzez egon daitezke, eta batez beste 1-2 eguneko bizitza izan dezakete ugaztunen zeluletan. Proteina anomaloak edo gaizki tolestuak azkarrago degradatzen dira, suntsitzen direlako edo ezegonkorrak direlako.

Beste makromolekula biologiko batzuk bezala, hala nola polisakaridoak eta azido nukleikoak, proteinak organismoen funtsezko zatiak dira eta ia prozesu zelular guztietan parte hartzen dute. Proteina asko erreakzio biokimikoak katalizatzen dituzten eta metabolismorako ezinbestekoak diren entzimak dira. Proteinek ere funtzio estrukturalak edo mekanikoak dituzte, hala nola aktina eta miosina muskuluan eta zitoeskeletoaren proteinak, zelula-formari eusten dion aldamio-sistema osatzen dutenak. Beste proteina batzuk garrantzitsuak dira zelula-seinaleetan, immunitate-erantzunetan, atxikipen zelularrean eta zelula-zikloan. Animalietan, proteinak beharrezkoak dira dietan sintetizatu ezin diren funtsezko aminoazidoak emateko. Digestioak proteinak deskonposatzen ditu erabilera metabolikorako.

Proteinak beste zelula-osagai batzuetatik purifika daitezke, zenbait teknikaren bidez, hala nola ultrazentrifugazioa, prezipitazioa, elektroforesia eta kromatografia; ingeniaritza genetikoa iristean, metodo batzuk erabili dira purifikazioa errazteko. Proteinen egitura eta funtzioa aztertzeko erabili ohi diren metodoen artean daude immunohistokimika, tokira zuzendutako mutagenesia, X izpien kristalografia, erresonantzia magnetiko nuklearra eta masen espektrometria.

Historia eta etimologia.

XVIII. mendean, Antoine Fourcroyk eta beste autore batzuek ikusi zuten proteinak molekula biologikoen beste mota bat zirela, eta beroarekin edo azidoarekin egindako tratamenduetan koagulatzeko edo flokulatzeko duten gaitasunagatik bereizten zirela. Garai hartako adibide aipagarriak ziren zuringoaren albumina, odoleko serumaren albumina, fibrina eta gari-glutena.

Gerardus Johannes Mulder kimikari holandarrak lehen aldiz deskribatu zituen proteinak, eta Jöns Jacob Berzelius suediarrak izena eman zien 1838an. Mulderrek proteina arrunten oinarrizko analisiak egin zituen eta ia proteina guztiek formula enpiriko bera zutela aurkitu zuen: <chem>C400H620N100O120P1S1</chem>. Okerreko ondorioa atera zuen: molekula mota bakar batek (oso handiak) osatuak egon zitezkeela. Molekula horiek deskribatzeko "proteina" terminoa Berzeliusek proposatu zuen, Mulderren bazkideak; proteina hitza grekozko πρώτειος

hitzetik dator, "primarioa", "buruan" edo "aurrean doana" esan nahi duena. Mulderrek proteinen degradazio-produktuak identifikatu zituen, hala nola leuzina aminoazidoa. Horretarako, 131 Da-ko pisu molekularra (ia zuzena) aurkitu zuen. "Proteina" baino lehen, beste izen batzuk erabiltzen ziren, hala nola "albuminak" edo "material albuminosoak".

Nutrizioaren lehen zientzialariek, hala nola Carl von Voit alemaniarrak, uste zuten proteina zela elikadurarik garrantzitsuena gorputzaren egiturari eusteko, oro har uste baitzen "haragiak haragia egiten duela". Karl Heinrich Ritthausenek azido glutamikoa identifikatuz handitu zituen forma proteiko ezagunak. Connecticuteko Nekazaritzako Estazio Esperimentalean, Thomas Burr Osbornek landare-proteinen berrikuspen zehatza bildu zuen. Lafayette Mendelekin lan eginez eta laborategiko arratoien elikaduran Liebigen minimoaren legea aplikatuz, nutrizioaren ikuspegitik funtsezkoak diren aminoazidoak ezarri ziren. William Cumming Rosek jarraitu eta jakinarazi zuen lana. Proteinak polipeptido gisa ulertzea Franz Hofmeister eta Hermann Emil Fischeren lanei esker iritsi zen 1902an. Organismo bizidunetan entzima gisa proteinek zuten eginkizun nagusia ez zen guztiz hauteman 1926ra arte, James B. Sumnerrek frogatu zuenean ureasa entzima proteina bat zela berez.

Proteinak kantitate handitan purifikatzeko zailtasunak asko zaildu zuen proteinetan espezializatutako lehen biokimikarien azterketa. Horregatik, lehen azterketetan, kopuru handitan purifika zitezkeen proteinak aztertu ziren, hala nola, odolarenak, arrautza-zuringoarenak, hiltegietatik ateratako digestio-/metabolismo-toxina eta -entzimak. 1950eko hamarkadan, Armour Hot Dog Co.-k ardien pankreatik eratorritako A erribonukleasa kilogramo bat purifikatu zuen, eta doan jarri zuen zientzialarien eskura; keinu horri esker, A erribonukleasa azterketa biokimikoaren helburu nagusietako bat bihurtu zen hurrengo hamarkadetan.

Linus Paulingek proposatu zuen hidrogeno-loturetan oinarritutako proteinen bigarren mailako egitura erregularren ideia. William Astburyk azaldu zuen lehen aldiz ideia hori 1933an. Desnaturalizazioari buruz Walter Kauzmannek egin zituen ondorengo lanek, neurri batean Kaj Linderstrøm-Lang taldearen aurretiazko azterketetan oinarrituta, proteinen tolestea eta egitura ulertzen lagundu zuten, interakzio hidrofobikoen bidez neurtua.

Sekuentziatutako lehen proteina intsulina izan zen, Frederick Sangerrek 1949an. Sangerrek behar bezala zehaztu zuen intsulinaren aminoazidoen sekuentzia, eta garbi erakutsi zuen proteinak aminoazidoen polimero linealez osatuta zeudela, eta ez kate adarkatuz, koloidez edo ziklolez. Lorpen horrengatik Nobel saria jaso zuen 1958an.

X izpien kristalografiaren garapenak proteinen egiturak sekuentziatzea ahalbidetu zuen. Konpondutako lehen proteina-egiturak hemoglobinarenak izan ziren, Max Perutz eta mioglobinarenak, John Kendrewek proposatua 1958an. Ordenagailuen erabilerak eta kalkulu-potentzia gero eta handiagoak ere proteina konplexuen sekuentziazioa erraztu zuten. 1999an, Roger Kornbergek RNA polimerasaren egitura konplexua sekuentziatzea lortu zuen, sinkrotroi bateko intentsitate handiko X izpiak erabiliz.

Ordutik, multzo makromolekular handien kriomikroskopia elektronikoa (cryo-EM) garatu da. Kriomikroskopia elektronikoak proteina izoztuen laginak erabiltzen ditu kristalen eta elektroi izpien ordez X izpien ordez. Laginari kalte gutxiago egiten dio, eta, horri esker, zientzialariek informazio gehiago lortu eta egitura handiagoak azter ditzakete. Lagina gutxiago kaltetzen denez, zientzialariek informazio gehiago lor dezakete eta egitura handiagoak azter ditzakete. Proteina-eremu txikien egituraren iragarpen konputazionalak ere lagundu die ikertzaileei proteina-egituren bereizmenera hurbiltzen. 2017an, Proteinen Datu Bankuak 126.060 proteina-egitura baino gehiago ditu ebazpen atomikoarekin.

Genoman kodetutako proteina kopurua.

Genoma batean kodetutako proteinen kopurua bat dator, gutxi gorabehera, gene-kopuruarekin (hala ere, proteinen RNA kodetzen duten gene asko egon daitezke, adibidez, RNA erribosomikoak). Birusek proteina gutxi batzuetatik ehunka batzuetara kodetu ohi dituzte, arkeobakterioak eta bakterioak ehunka gutxi batzuetatik mila batzuetara arteko; eukariotoek, berriz, milaka gutxi batzuetatik dozenaka mila proteinara kodetu ohi dituzte.

Biokimika.

Sakontzeko, irakurri: «Biokimika», «Aminoazido» eta «Lotura peptidiko»

Proteina gehienak 20 L-α-aminoazido arteko serieetatik sortutako polimero linealez osatuta daude. Aminoazido proteinogeniko guztiek egitura-ezaugarri komunak dituzte, α-karbono bati lotutako amino talde bat, karboxilo talde bat eta alboko kate aldakor bat. Prolina baino ez da oinarrizko egitura horretatik bereizten, N muturreko amino taldean ezohiko eraztun bat baitauka, CO-NH frakzioari formazio finko bat lotzen zaiona. Aminoazido estandarren albo-kateek, aminoazido estandarren zerrendan zehaztutakoek, egitura eta propietate kimiko ugari dituzte; proteina baten aminoazidoen alboko kate guztien efektu konbinatuak zehazten du, azken batean, haren egitura tridimentsionala eta erreaktibotasun kimikoa. Kate polipeptidiko bateko aminoazidoak lotura peptidikoen bidez lotuta daude. Behin proteina-katean elkartuta, aminoazido indibidual bati hondakin esaten zaio, eta karbono, nitrogeno eta oxigeno atomoen serie estekatuari kate nagusi edo eskeleto proteiko deritzo.

Lotura peptidikoak bi erresonantzia-forma ditu, lotura bikoitzaren nolabaiteko izaera ematen dutenak eta ardatzaren inguruko errotazioa inhibitzen dutenak; beraz, alfa karbonoak gutxi gorabehera planokideak dira. Lotura peptidikoaren beste bi angelu diedroek proteinaren eskeletoak hartzen duen forma lokala zehazten dute. Amino talde aske bat duen muturra N-terminal edo aminoterminala da, eta karboxilo talde aske bat duen proteinaren muturra, berriz, C-terminal edo karboxi-terminal. Proteinaren sekuentzia N-terminaletik C-terminalera idazten da, ezkerretik eskumara.

Proteina, "polipeptido" eta "peptido" hitzak anbiguo samarrak dira eta beren esanahian gaindi daitezke. Oro har, proteina erabiltzen da molekula biologiko osoa konformazio egonkor batean adierazteko; peptidoa, berriz, aminoazidoen oligomero motz baterako gordetzen da, zeinak, askotan, ez baitu egitura tridimentsional egonkorrik. Baina bien arteko muga ez dago ondo zehaztuta, eta, maiz, 20-30 bat hondakin artean dago. Polipeptidoa aminoazidoen edozein kate lineal sinple izan daiteke, eskuarki haien luzera edozein dela ere, baina, sarritan, ez da konformazio zehatzik izaten.

Elkarrekintzak.

Proteinek elkarrekintza ugari izan ditzakete molekula askorekin, tartean beste proteina batzuekin, lipidoekin, karbohidratoekin eta DNArekin.

Ugaritasuna zeluletan.

Tamaina ertaineko bakterioek zelula bakoitzeko 2 milioi proteina inguru dituztela kalkulatzen da (adibidez, "E. coli" eta "Staphylococcus aureus"). Bakterio txikienek, hala nola "Mycoplasma"k edo espiroketek, molekula gutxiago dituzte, 50.000 eta 1 milioi artean. Zelula eukariotoak, aldiz, handiagoak dira, eta, beraz, askoz proteina gehiago dituzte. Adibidez, kalkulatzen da legamia-zelulek 50 milioi proteina inguru dituztela, eta giza zelulek, berriz, 1.000 eta 3.000 milioi bitartean. Proteina mota bakoitzaren kopien kontzentrazioa zelula bakoitzeko molekula gutxi batzuetatik 20 milioira bitartekoa da. Proteinak kodetzen dituzten gene guztiak ez dira zelula gehienetan adierazten, eta haien kopurua, adibidez, zelula motaren eta kanpoko estimuluen araberakoa da. Adibidez, giza genomak kodetutako 20.000 proteinetatik 6.000 baino ez dira detektatzen zelula linfoblastoideetan.

Sintesia.

Biosintesia.

Proteinak aminoazidoetatik abiatuta sintetizatzen dira, geneetan kodetutako informazioa erabiliz. Proteina bakoitzak bere aminoazido-sekuentzia bakarra du, kodetzen duen genearen nukleotido-sekuentziak zehaztua. Kode genetikoa kodoi izeneko hiru nukleotidoren multzoa da, eta hiru nukleotidoren konbinazio bakoitzak aminoazido bat adierazten du; adibidez, AUG (adenina urazilo-guanina) metioninaren kodea da. DNAk lau nukleotido dituenez, guztira 64 dira kodoi posibleak; horregatik dago nolabaiteko erredundantzia kode genetikoan, aminoazido batzuk kodoi batekin baino gehiagorekin zehazten baitira. DNAn kodetutako geneak RNA aurremezulari (mRNA) gisa transkribatuko dira lehenik, RNA polimerasaren gisako proteinen bidez. Ondoren, organismo gehienek RNApre-m (transkribatu primario ere esaten zaio) prozesatzen dute transkripzio ondoko zenbait aldaketaren bidez, RNA heldua eratzeko; erribosomak proteinen sintesirako molde gisa erabiltzen du. Prokariotetan, mRNA sortu bezain laster erabil daiteke, edo erribosoma batek lotu dezake nukleoidetik urrundu ondoren. Eukariotoek, aldiz, zelula-nukleoan sortzen dute mRNA, eta mintz nuklearretik garraiatzen dute zitoplasmaraino, non proteinen sintesia gertatzen baita. Proteinen sintesi-tasa handiagoa da prokariotetan eukariotoetan baino, eta segundoko 20 aminoazidoraino irits daiteke.

Itzulpen deritzo proteina baten sintesi-prozesuari, mRNA batetik abiatuta. mRNA erribosoman kargatzen da, eta hirunaka irakurtzen da hiru nukleotidotan, kodoi bakoitza eta baseak parekatzeko antikodoia bat eginik. Transferentziako RNA molekula batean dago kodoiari dagokion aminoazidoa. Aminoazil tRNA sintetasa entzimak tRNA molekulak aminoazido zuzenekin "kargatzen" ditu. Hazten ari den polipeptidoari kate jaioberri esaten zaio. Proteinak beti biosintetizatzen dira N-terminaletik C-terminalera.

Sintetizatutako proteina baten tamaina aminoazido-kopuruaren eta bere masa molekular osoaren bidez neur daiteke. Masa hori, eskuarki, dalton unitateetan adierazten da (masa atomikoko unitateen sinonimoa), edo kilodalton unitate deribatuaren (kDa) bidez. Proteina baten batez besteko tamaina handitu egiten da Archaeatik Bakteriora eta Eukariotara (283, 311, 438 hondakin eta 31, 34, 49 kDa, hurrenez hurren), goi-mailako organismoetan proteinak domeinu gehiago dituelako. Adibidez, legamien proteinen batez besteko luzera 466 aminoazidokoa da eta masa 53 kDa-koa. Ezagutzen diren proteina handienak titinak dira, muskulu-sarkomeroaren osagaia, ia 3.000 kDa-ko masa molekularra eta 27.000 aminoazidoko luzera dituena.

Sintesi kimikoa.

Proteina laburrak kimikoki sintetiza daitezke sintesi peptidiko izeneko metodo-familia baten bidez; metodo horiek sintesi organikoko tekniketan oinarritzen dira, hala nola lotura kimikoan, errendimendu handiko peptidoak ekoizteko. Sintesi kimikoari esker, kate polipeptidikoetan aminoazido ez-naturalak sar daitezke, hala nola zunda fluoreszenteak aminoazidoen alboko kateekin lotzea. Metodo horiek erabilgarriak dira laborategiko biokimikan eta biologia zelularrean, baina ez aplikazio komertzialetarako. Sintesi kimikoa ez da eraginkorra 300 aminoazidotik gorako polipeptidoentzat, eta sintetizatutako proteinek erraz har dezakete beren jatorrizko egitura tertziarioa. Sintesi kimikoko metodo gehienak C-terminaletik N-terminalera doaz, erreakzio biologikoaren kontrako noranzkoan.

Proteinen degradazioa.

Proteinen sintesia bezala, makromolekula hauen degradazioa ere prozesu konplexua eta modu finean erregulatua da. Proteinak degradatzeko ubikitinaz markatzen dira. Ubikitina 74 aminoazidoz osatutako polipeptidoa da. Eboluzioan zehar asko kontserbatu da ubikitina eta bakterioetatik bestelako bizidunetara zabaltzen da. Oro har onartuta dago ubikitinarekin lotzeko proteinaren terminalean NH2- talde bat aske edukitzea ezinbestekoa dela, baina prozesua gertatzeko behar den konformazioa oraindik ikertzeke dago.

Ikerketa-metodoak.

Proteinen egiturak eta aktibitateak "in vitro, in vivo" eta "in silico" azter daitezke. Ingurune kontrolatuetan purifikatutako proteinen "in vitro" ikerketak proteinek bere funtzioa nola betetzen duten ulertzeko baliagarriak dira. Esate baterako, zinetika entzimatikoko saioek entzima baten aktibitate katalitikoaren mekanismo kimikoak eta substratu desberdinekiko afinitateak aztertzen dituzte. "In vivo" saioak, aldiz, zelula baten zein organismo oso baten testuinguruan entzimak duen rol fisiologikoa aztertzeko erabiltzen dira. Azkenik, "in silico" saioetan proteinak aztertzeko metodo konputazionalak erabiltzen dira.

Proteinen purifikazioa.

Proteina baten "in vitro" analisia egiteko, gainontzeko zelula-osagaietatik banatu behar da. Prozesua zelularen lisiarekin hasten da, alegia, zelularen mintzaren apurketarekin eta barruko edukiaren kanporaketarekin. Soluzioa zentrifugazio diferentzial bidez purifikatu, eta hainbat frakzio lortzen dira: proteina disolbagarriak, lipidoak eta mintzeko proteinak, organuluak eta azido nukleikoak. Proteinak kontzentratzeko, gatz-kontzentrazio handien bidezko prezipitazio-metodoa erabil daiteke. Intereseko proteina edo proteinak isolatzeko, askotariko kromatografiak daude, masa molekularrean, karga netoan zein lotura-afinitatean oinarritzen direnak. Azkenik, purifikazio-maila monitoriza daiteke: gel-elektroforesi bidez proteinaren masa molekularra eta puntu isoelektrikoa ezagutzen dira. Ondoren, proteina espektroskopia bidez aztertzen da ezaugarri egokiak dituen ikusteko. Proteinak isoelektroenfoke-teknika bidez ere isola daitezke. Isoelektroenfokea proteinaren kargan oinarritzen da.

Proteina naturalen kasuan, purifikazio-urrats asko behar izaten dira beharrezkoa den purifikazio-mailara iristeko. Prozesua sinplifikatzeko, askotan ingeniaritza genetikoa erabiltzen da proteinari ezaugarri-kimikoak gehitzeko; modu horretan, purifikazioa errazagoa da eta ez dira proteinaren egitura eta funtzioak aldatzen. Teknikarik ohikoena proteinaren amaieran etiketa bat lotzean datza, aminoazido-sekuentzia bat izaten dena (histidina). Lisia nikela duen kromatografia-zutabetik pasatzen da eta histidinaren eta nikelaren arteko lotura eratzen da. Intereseko proteina zutabean itsatsita gelditzen da eta lotu ez diren konposatu guztiak zutabetik ateratzen dira.

Kokapena zelulan.

Proteinen "in vivo" saioetan zelulan duten kokapena eta sintesi-lekua zein diren aztertzen da. Jakina da zelula barruko proteina asko zitoplasman sintetizatzen direla eta mintzeko eta mintzeko proteinak eta proteina jariakorrak erretikulu endoplasmatikoan sintetizatzen direla, baina proteina bakoitza organuluetara eta egitura desberdinetara nola garraiatzen den ez da ongi ezagutzen. Hori dela eta, zelulako kokapena estimatzeko, ingeniaritza genetikoa erabiltzen da fusio-proteina baten adierazpena erabiliz. Proteina horrek bi osagai ditu: proteina naturala eta gehitzen zaion markatzailea, proteina berde fluoreszentea ("green fluorescent protein", GFP). Fusio-proteinaren kokapena mikroskopia bidez aztertzen da, irudian ikus daitekeen bezala.

Proteinak zelulan lokalizatzeko beste aukera bat da antigorputz markatuak erabiltzea, hau da, zeharkako immunofluoreszentzia.

Eboluzioa.

Biologia molekularrean, funtsezkoa da proteinek nolako bilakaera duten aztertzea. Bestalde, mutazioek eragindako egitura- eta funtzio-aldaketak ere aztertzen dira. Proteina baten aminoazido gehienak aldatu egin daitezke jarduera edo funtzio-aldaketarik pairatu gabe, espezie desberdinetako proteina homologoetan ikusi den moduan. Mutazioen ondorio larriak saihesteko, gene bat bikoiztu egin daiteke libreki mutatu baino lehen.

Entzima askok substratuaren espezifikotasuna alda dezakete mutazio batekin edo gehiagorekin. Substratuaren espezifikotasunaren aldaketak substratuaren promiskuitateak errazten ditu, hau da, hainbat substratu elkartu eta prozesatzeko entzima askoren gaitasuna.

Mutazioak gertatzen direnean, entzima baten espezifikotasuna handitu edo txikitu egin daiteke entzima-jarduerarekin batera. Horri esker, bakterioak edo beste organismo batzuk substratu ez-naturalak diren elikagai-iturrietara egokitu daitezke, hala nola plastikora.

Egitura.

Proteinek lau antolakuntza-maila dituzte eta horietako bakoitzak aurrekoak espazioan duen egitura azaltzen du.

Egitura primarioa.

Egitura primario deritzo kate polipeptidikoen barruan aminoazidoek duten segida linealari.

Egitura sekundarioa.

Egitura sekundarioak proteinaren aminoazido-sekuentziak dituen toleste-patroi lokalak dira, eta elkarrekiko gertu dauden aminoazioen arteko hidrogeno-zubiei esker sortzen dira. Hidrogeno-zubiak lotura peptidikoan parte hartzen duten karbonoen karbonilo (-CO-) eta amino (-NH-) taldeen artean sortzen dira. Hidrogeno-zubiak ahulak direnez, proteinek erraz galtzen dute haien egitura sekundarioa. Egitura sekundario ohikoenak hauek dira:

Egitura tertziarioa.

Polipeptido baten bigarren mailako egitura bere buruarekiko tolesten denean sortzen den egiturari egitura tertziario deritzo. Egitura tertziarioa proteinaren osaketa globaltzat har daiteke eta aurreko egiturek baldintzatzen dute. Gainera, proteinaren funtzio biologikoa baldintzatzen du. Disulfuro loturek (S-S), Van der Waalsen indarrek eta hidrogeno-zubiek egonkortzen dituzte proteinen egitura tertziarioak.

Egitura kuaternarioa.

Proteina berdinak edo ezberdinak elkartzen direnean eratzen den goi-mailako proteinen egiturari egitura kuaternario deritzo. Egitura kuaternariodun proteinak azpiunitatez osaturik daude. Unitateok elkarrekintza hidrofobikoz eta elektrostatikoz loturik daude, eta haien hirugarren mailako egitura mantentzen dute. Hemoglobinak eta entzima batzuek egitura kuaternarioa dute.

Funtzioak.

Proteinak zelularen barruko aktore nagusiak dira, eta geneetan kodetutako informazioak zehaztutako funtzioak betetzen dituztela esaten da. RNA mota batzuk izan ezik, gainerako molekula biologiko gehienak proteinek eragiten dieten elementuak dira. Proteinak "Escherichia coli" zelularen pisu lehorraren erdia dira, eta beste makromolekula batzuk, hala nola DNA eta RNA, %3 eta %20 baino ez dira, hurrenez hurren. Zelula-mota jakin batean adierazitako proteina-multzoari proteoma deritzo.

Era askotako funtzioak dituzten proteinen ezaugarri nagusia beste molekula batzuekin modu espezifiko eta estuan lotzeko gaitasuna da. Beste molekula bat elkartzeaz arduratzen den proteina-eskualdeari lotura-gune deritzo, eta depresioa edo poltsikoa izaten da gainazal molekularrean. Lotura-ahalmen hori proteinaren hirugarren mailako egituraren (lotura-gunearen poltsikoa definitzen du) eta inguruko aminoazidoen alboko kateen propietate kimikoen araberakoa da. Proteinen elkarketa oso estua eta berariazkoa izan daiteke; adibidez, erribonukleasak inhibitzen dituen proteina giza angiogeninarekin elkartzen da kontzentrazio subfemtomolarren (10-15 M) disoziazio-konstante batekin, baina ez da inola ere bat egiten homologo anfibioa den onkonasarekin (>1 M). Askoz aldaketa kimiko txikiagoak, hala nola metil talde bakar bat elkartzea, batzuetan nahikoak izan daitezke lotura ia erabat ezabatzeko; adibidez, valina izeneko aminoazidoarentzat espezifikoa den tRNA aminoazil sintetasak diskriminatzen du oso antzekoa den isoleuzinarekin.

Proteinak beste proteina batzuekin eta molekula txikien substratuekin lot daitezke. Proteinak molekula beraren beste kopia batzuei lotzen zaizkienean, oligomerizatu egin daitezke zuntzak eratzeko; prozesu hori, askotan, egitura-proteinetan gertatzen da, hots, zuntz zurrunak eratzeko berez elkartzen diren monomero globularretan. Proteina-proteina elkarrekintzek jarduera entzimatikoa ere erregulatzen dute, zelula-zikloaren bidezko progresioa kontrolatzen dute eta funtzio biologiko komun batekin lotura estua duten erreakzio asko egiten dituzten proteina-konplexu handiak mihiztatzeko aukera ematen dute. Proteinak ere zelula-mintzekin lotu daitezke, baita mintz horietan integratu ere. Lotura-kideek proteinetan konformazio-aldaketak eragiteko duten gaitasunari esker, seinaleztapen-sare oso konplexuak eraiki daitezke. Proteinen arteko elkarreraginak itzulgarriak direnez eta, neurri handi batean, funtzio multzo diskretuak egiteko gai diren agregatuak osatzeko elkartutako proteina-talde desberdinak izatearen mende daudenez, proteina espezifikoen arteko elkarrekintzak aztertzea funtsezkoa da funtzio zelularraren alderdi garrantzitsuak ulertzeko, eta, azken batean, zenbait zelula-mota bereizten dituzten propietateak ulertzeko.

Entzimak.

Sakontzeko, irakurri: «Entzima»

Proteinek zelulan duten funtziorik ezagunena entzimena da, erreakzio kimikoak katalizatzen baitituzte. Entzimak oso espezifikoak izaten dira eta erreakzio kimiko bakarra edo gutxi batzuk bizkortzen dituzte. Entzimek metabolismoan inplikatutako erreakzio gehienak gauzatzen dituzte, DNAren erreplikazioa, DNAren konponketa eta transkripzioa bezalako prozesuetan manipulatzeaz gain. Entzima batzuek beste proteina batzuei eragiten diete talde kimikoak gehitzeko edo ezabatzeko, trantsizio osteko aldaketa gisa ezagutzen den prozesu batean. Entzimek katalizatutako 4.000 erreakzio inguru ezagutzen dira. Katalisi entzimatikoak emandako abiaduraren azelerazioa handia izaten da askotan: orotato deskarboxilasaren kasuan, abiadura 1017 aldiz biderkatzen da katalizatu gabeko erreakzioarekiko (78 milioi urte entzimarik gabe, 18 milisegundo entzimarekin).

Entzimei lotutako molekulei substratuak esaten zaie. Entzimak ehunka aminoazidoz osatuak egon daitezkeen arren, normalean hondakinen zati txiki batek baino ez du substratuarekin kontaktuan jartzen, eta zati txikiago batek (batez beste, hiru-lau hondakin) zuzenean esku hartzen du katalisian. Substratuarekin bat egiten duen eta hondakin katalitikoak dituen entzimaren eskualdea gune aktibo gisa ezagutzen da.

Proteina nagusiak beste entzima batzuek sintetizatutako konposatu baten estereokimika diktatzen duten proteina mota batekoak dira.

Sailkapena.

Proteinak sailkatzeko hainbat irizpide erabil daitezke, ez baitago sailkatzeko sistema unibertsalik.

Nutrizioa.

Mikroorganismo eta landare gehienek 20 aminoazido estandarrak biosintetiza ditzakete, eta animaliek, gizakiak barne, zenbait aminoazido lortu behar dituzte dietatik. Organismo batek sintetizatu ezin dituen aminoazidoei aminoazido esentzial deritze. Zenbait aminoazido sintetizatzen dituzten entzimak ez daude animalietan, aspartokinasa, esaterako, zeinak aspartatoaren, lisinaren, metioninaren eta treoninaren sintesiaren lehenengo urratsa katalizatzen duen. Aminoazidoak ingurunean badaude, mikroorganismoek energia kontserba dezakete inguruko aminoazidoak xurgatuz eta haien bide biosintetikoak murriztuz.

Animaliek proteinatan aberatsak diren elikagaiak janez lortzen dituzte aminoazidoak. Irentsitako proteinak aminoazidotan deskonposatzen dira digestioaren bidez eta, normalean, proteinak desnaturalizatu egiten dira azidoaren eraginpean egoteagatik eta hidrolisi entzimatikoaren ondorioz. Sortutako aminoazido batzuk proteinen biosintesirako erabiltzen dira; beste batzuk, berriz, glukoneogenesiaren bidez glukosa bihurtzen dira, edo azido zitrikoaren zikloan sartzen dira. Proteina erregai gisa erabiltzea oso garrantzitsua da inanizio-egoeran. Izan ere, aukera dago gorputzeko proteinak bizia bermatzeko helburuarekin erabiltzeko, bereziki muskuluan daudenak.


Lycenchelys jordani

Lycenchelys jordani "Lycenchelys" generoko animalia da. Arrainen barruko Zoarcidae familian sailkatzen da.


Curtis T. McMullen

Curtis Tracy McMullen (Berkeley, Kalifornia, ) estatubatuar matematikaria da.

Biografia.

Williamstownen, Cambridgeko Unibertsitatean eta Parisen egin zituen lehenengo ikasketak. 1985ean bukatu zuen doktoregoa, Harvarden. Unibertsitate askotan aritu zen, Berkeleyko Kaliforniako Unibertsitateko irakasle izan baino lehen. 1998tik aurrera Harvarden irakasten du. 1998an Ameriketako Arte eta Zientzietako Akademiako kide aukeratu zuten. Geometrian eta dinamika konplexuetan (sistema dinamikoen teoriaren arloa) egindako lanari esker, Fields domina eman zioten. McMullenek beste ekarpen asko egin ditu matematikako alor desberdinetan, besteak beste ekuazio arbitrarioen ebazpenean eta Mandelbroten multzoan.


Betliar

Betliar Eslovakiako udalerri bat da, Rožňavako barrutian kokatuta. 24,67 km²ko azalera du eta 950 biztanle 2017ko datuen arabera.

Historia.

Idatzizko lehen aipamena 1330. urtekoa da.


Estremadura

Estremadura Portugalgo mendebaldeko antzinako eskualde edo probintzia bat izan zen, Tajo ibaiaren ibarraren eta Ozeano Atlantikoaren artean kokatua. Leiria, Santarem eta Lisboa hartzen zituen. Hiri nagusiak: Almada, Barreiro, Caldas da Rainha, Leiria, Lisboa, Nazaret, Peniche, Seixal, Setubal, Sintra.

Orografia.

Eskualdeak lautada zabal bat eratzen du, itsas maila gainetik batez beste 200 metro dituena, batetik bestera alde handiak dituena, ordea. Zezera eta Tajo ibaiek zeharkatzen dute lurraldea.

Ekonomia.

Garia eta artoa dira nekazaritzaren ekarri nagusiak. Olibondoa eta mahatsa (Torres Vedras) ugariak dira. Fraide zistertarrek indartu zuten Alcobaçako eskualdeak fruituak eta lekariak ematen ditu. Hegoaldean (Sintra) landaretza oparoa du. Itsasertzeko portuetan, arrantza egiten da. Lisboako inguruetan bakarrik dago industria (Almada, Barreiro, Seixal).

Historia.

Lusitaniako probintzia erromatarreko lurralde izan ondoren, bisigodoek hartu zuten, eta Toledoko erresuman sartu zuten 569. urtean. Musulmanen eskura joan zen ondoren. Portugalgo eskualde izan da Burgundiako dinastiako errege portugaldarrek askatu zutenetik (1147). Estremaduraren historia Lisboaren historiarekin uztarturik joan da beti.


Gröde

Gröde Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Lezkairuko igogailua

Lezkairuko igogailua Iruñeko igogailu bat da.

Igogailua 2012ko martxoaren 22an inauguratu zuen, Iruñeko zazpigarren igogailua izateko.

Igogailuak funtzionamendu guztiz autonomoa du, baina giza interakzioa behar du aktibatzeko.

Historia.

Eraikuntza.

Igogailu horren eraikuntza 2011ko urrian hasi zen, Lezkairuko planaren hirugarren faseko obren koadroaren barruan. Horrela, lurraren egokitzapenarekin eta azpiegituraren eraikuntzarekin hasi ziren.

Igogailua 2011ko martxoaren 22an inauguratu zen, Lezkairu auzoaren barruko bideekin batera, eta auzoaren eraikuntza amaitutzat eman zen. Honen ondoren, eraikin ugari eraiki ziren beste urte askoan luzatuko den eremuan.

Bilakaera.

Akatsak zuzentzea.

2017ko maiatzaren 29tik ekainaren 16ra bitartean, hasieran iragarritakoa baino bi aste gehiago, kalteak konpontzeko eta konpontzeko lanak egin ziren eremu horretan. Igogailuaren ondoan, ibilbide bereko eskailera batzuk daude. Denbora horretan, igogailua itxita egon zen, Lezkairuko unitatean eta, zehazki, III. fasean.

Koronabirusaren krisia.

Artikulu nagusia: «COVID-19 pandemia Euskal Herrian»2020ko martxoaren 13an, COVID-19 pandemiaren ondorioz konfinamendu orokorra deklaratu ondoren, Iruñeko Udalak hau eta hiri osoan zehar banatutako beste 9 igogailu ixtea erabaki zuen. Hala, konfinamendu osoan itxita egon ziren ekainaren 22ra arte, egun horretan berriz ireki baitzuten, baina edukiera txikiarekin.

Azpiegitura.

Igogailuaren behealdea "Soto de Lezkairu" kota baino 5 metro gorago dago, Eguesibar eta Monjardin kaleen arteko biribilgunearen euste-horman bermatuta. Goialdea biribilgune horretatik bertatik iristen da, hegoaldetik.

Goiburuak.

Igogailu bi goiburu ditu:

Ustiapena.

Igogailu honen funtzioa Lezkairu eta Agoitz kalea, Iruñeko Bigarren Zabalgunean, artean dagoen desnibel edo malda zuzen-zuzenean igotzea da, honela Eguesibar kalea saiestuz.

Etorkizuna.

Oraingoz ez da neurri gehigarririk aurreikusi igogailuan.


Gillotina (papera mozteko)

Papera mozteko gillotina bulegoetan, eskoletan eta inprimatze lantegietan erabiltzen den tresna da. Hau erabiliz eta tamainuaren arabera paper mordoak moz daitezke.

Historia.

Papera mozteko gillotinen lehenengo patenteak Guillaume Massiquot 1844an eta 1852an por Guillaume Massiquot. Dena dela, 1830tik erabiltzen ari ziren, Thirault-ek gainalde baten gainean mozteko aizto finkoa sortu zuenean. XIX. mendean lantegi desberdineak hasierako asmakizunari hobekuntzak egin zizioten, besteak beste, Ameriketako Estatu Batuetako Oswego and Seybold, Alemaniako Fomm and Krause de Alemania eta Ingalaterrako Furnival lantegia.

Deskribapena.

Papera mozteko gillotinek oso tamainu desberdinetan komerazializatzen dira, 30 zm-tik 85 zm-ra. Zabaleran koadrikula bat marraztua eta erregela bat izaten dute. Gillotina gehienek, tresna hauek erabiltzeko unean istripuak saihesteko, erabiltzailearen behatzak babesteko sistemak izaten dituzte. Dena dela, arreta handia eskatzen du.

Industria.

Paperaren industria handian paper eta kartoi multzo handiak mozteko makina handiak erabiltzen dira. Makina horiek mozteko bertikalki gora eta behera higitzen diren xaflak erabiltzen dituzte. Alemaniako Polar lantegiak, adibidez, 430 zentimetroko orri-multzoak ebakitzen ditu.


Stan Ockers

Constant "Stan" Ockers (Anberes, 1920ko otsailaren 3a - "ibidem. ", 1956ko urriaren 1a) Belgikako txirrindularia izan zen, 1941 eta 1956 artean profesionala izan zena.

Txirrindularitzako Munduko Txapelketak eta Lieja-Bastogne-Lieja irabazteaz gain, Frantziako Tourrean hiru etapa lortu zituen eta zazpi aldiz amaitu zen sailkapen orokorreko lehenengo hamarren artean. 1956ko Anberesko Sei Egunak pistako proban parte hartzen ari zela hil zen istripuz.

Kirol ibilbidea.

Bigarren amaitu zuen Frantziako Tourrean 1950ean eta 1952an, eta puntukako sailkapena bitan irabazi zuen: 1955ean eta 1956an. 1955ean La Flèche Wallonne, Lieja-Bastogne-Lieja eta Munduko Txapelketa irabazi zituen, Erromatik gertu dagoen Frascati hirian.

1956ko irailaren 29an, Anberesko Kirol Jauregiaren (Sportpaleis) pistan eroriko bortitz bat izan zuen eta urriaren 1ean hil zen istripu horretan jasandako zaurien ondorioz. Belgikan heriotza tragiko honek dolu nazionala eragin zuen, eta Eddy Merckx, orduan 11 urteko mutikoa eta Ockersen miresle handia zelarik, biziki hunkituta izan zen.

1957an monumentu oroigarri bat eraiki zen bere omenez Ardenetako Gomzé-Andoumont herrian, Forges muinean hain zuzen, Lieja-Bastogne-Lieja lasterketaren ohiko ibilbidean dagoena. Bere heriotzaren berrogeita hamargarren urteurrenean, Borgerhouteko bere jaioterrian (gaur egun Anberesko udalerriaren barruan dagoena) plaka oroigarri bat jarri zuten Stan Ockersstraat izeneko kalean.

Borgerhouten lurperatuta dago.

Palmaresa.

1941

1943

1944

1946

1947

1948

1949

1950

1951

1952

1953

1954

1955

1956


Pedro Regueiro

Pedro Regueiro Pagola (Irun, - Mexiko Hiria, ) gipuzkoar futbolaria izan zen, erdilari moduan aritzen zena.

Gerra Zibilean gudarako fondoak biltzeko sortutako futbol selekzioan parte hartu zuen eta Mexikon erbesteratu zen.


Maria Xurotxkina

Mariya Vladimirovna Xurotxkina, errusieraz Мария Владимировна Шурочкина, (Mosku (Errusia), 1995eko ekainaren 30a) igeriketa sinkronizatuan aritzen den kirolari errusiarra da.

Olinpiar Jokoak.

2016ko Udako Olinpiar Jokoetan, Rio 2016an (Rio de Janeiro), urrezko domina eskuratu zuen Errusiako taldearekin,Txinako taldearen (zilarrezkoa) eta Japoniakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuz. Hauek osatzen zuten taldea: Natalia Istxenko, Svetlana Romaxina, Aleksandra Patskevitx, Alla Xixkina, Elena Prokofieva, Helena Topilina, Maria Xurotxkina, Svetlana Kolesnitxenko eta Vlada Txigiriova-k.

2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, Tokio 2020an (Tokio), berriro, urrezkoa lortu zuen, oraingoan, ROCen taldea ordezkatzen, Txinako taldearen (zilarrezkoa) eta Ukrainakoaren aurretik (brontzezkoa) sailkatuz. Hauek osatzen zuten taldea: Marina Goliadkina, Svetlana Romaxina, Aleksandra Patskevitx, Alla Xixkina, Polina Komar, Mariya Xurotxkina, Svetlana Kolesnitxenko eta Vlada Txigiriova-k. Kontuan izan, NOBek (Nazioarteko Olinpiar Batzordea) ezarritako zigorra zela medio, Tokioko 2020ko Udako Olinpiar Jokoetan, errusiar kirolariek ezin izan zutela Errusiaren izenean esku hartu eta ROCen (Russian Olympic Committee) izenean eta banderapean lehiatu zirela.

Kanpo estekak.


Northcliff (Texas)

Northcliff Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Guadalupe konderrian kokatuta dago, Texas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


NGC 5463

NGC 5463 galaxia bat da, Boötes konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.


Jasokundeko Andre Mariaren eliza (Aniz)

Jasokundeko Andre Mariaren eliza Nafarroako Baztan udalerriko Aniz herrian dagoen eliza bat da.

Kokalekua.

Herrigunean dago.

Historia.

Nahiko eraikuntza berriko eliza da,Jasokundearen Ama Birjinaren ohoretan eraiki zen.

Eraikina.

Bere harrizko eskailerak nabarmentzen dira, haien bidez disko itxurako hilarri batzuetara iris daiteke. Hareharrizko harrietan landutako hilobi-monumentuak dira, oro har behe-erliebe teknikaz landuak. Bi dira gehien errepikatzen diren gaiak: gurutzeak, arrasto paraleloz eratuak, eta besoetan eguzki-formako kiribildunak, eta Salomonen zigilua. Harri horiek lurrean sartzen zituzten zutik, hildakoen hilobien buru, eta, gehienetan, sortaldera begira. Erran beharra dago gaur egun bakar bat ere ez dagoela bere jatorrizko lekuan. Batzuk herritik kanpokoak dira, beharbada bat-bateko heriotzaren bat edo muga adierazteko. Bertze guziak elizen inguruan egiten ziren ehorzketetan zeuden. Vidal Perez de Villarealek erraten du bizipen sakonak adierazteko modu plastikoa direl


Blomac

Blomac (okzitanieraz "Blomac

", frantsesez eta ofizialki: "Blomac

") Okzitaniako udalerria da. Administratiboki Aude departamenduko Frantziako udalerria da, Languedoc-Rousillon eskualdean.


Euskaltzaletasun

Euskaltzaletasuna euskararekiko, eta oro har, euskal kulturarekiko, engaiamendu, atxikimendu edo zaletasuna adierazten duen pentsamoldea da. Euskararen zabalkundea, garapena eta normalkuntza izaten ditu helburu maiz, nahiz eta kasu batzuetan ikerketara eta zaletasun soilera mugatu.

Euskararen alde egiten duten eragile (euskara elkarte, herri mugimendu, ikastola, euskaltegi...) euskaltzale anitzei, euskalgintza deritze euren osotasunean.

Politikan.

Alderdi politiko batzuek "euskaltzaletasun" eta "euskaltzale" hitzak erabiltzen dituzte gaztelaniazko "vasquismo" eta "vasquista" adierazteko.


2045 Peking

2045 Peking asteroide gerrikoan aurkitutako 2045. asteroidearen izena da. 1964ko urriak 8an aurkitu zen Nankingo Mendi Gorrindoleko Behatokitik. Bere behin-behineko izendapen zientifikoa 1964 TB1 zen. Bere izena Txinako hiriburua den Pekingatik jasotzen du.


Hombre Lobo

Hombre Lobo Eels taldeak estudioan grabatutako zazpigarren diskoa da. "Hombre Lobo" trilogia baten aurreneko lana da, jarraiko 2010eko grabaketek osatua: "End Times" eta "Tomorrow Morning".


Belža

Belža Eslovakiako udalerri bat da, Košice-okolie barrutian kokatuta. 5,49 km²ko azalera du eta 410 biztanle 2017ko datuen arabera.


Chaetodon sanctaehelenae

Chaetodon sanctaehelenae "Chaetodon" generoko animalia da. Arrainen barruko Chaetodontidae familian sailkatzen da.


Rocchetta di Vara

Rocchetta di Vara Italiako udalerri bat da. La Speziako probintzian kokatuta dago, Liguria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Rocchetta di Varak honako udalerri hauekin egiten du muga:


Afrotyphlops bibronii

Afrotyphlops bibronii "Afrotyphlops" generoko animalia da. Narrastien barruko Typhlopidae familian sailkatuta dago.


Hasemania nana

Hasemania nana "Hasemania" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.


Mehmed VI.a

Mehmed VI.a (turkieraz: "Mehmed Vahideddin" edo "Mehmet Vahdettin"

Lehen Mundu Gerra izugarrizko porrota izan zen Otomandar Inperioarentzat. Indar britainiarrek Bagdad eta Jerusalem hartu zituzten gerra-garaian, eta Inperioaren parterik handiena aliatu europarren artean banatu zen. 1920an San Remon egindako hitzaldian, frantsesei Siriaren gaineko agintea eman zitzaien, eta britainiarrei Palestina eta Mesopotamiaren gainekoa. 1920ko abuztuan, Mehmeden ordezkariek Sevresko ituna sinatu zuten. Itun horretan, aipatutako aginteak onartzen ziren, Anatoliaren eta Esmirnaren gaineko kontrol otomandarra baztertzen zuen, eta Al-Hijaz estatu independente gisa onartzen zuen.

Nazionalista turkoak ez zeuden gustura sultanak ituna onartu izanarekin. Kemal Atatürk politikariak gidatuta, gobernu berri bat eratu zuten, Batzarre Nagusi Turkoa zeritzona, 1920an, eta Ankaran gunea zuena. Urte bereko apirilaren 23an konstituzio berria onartu zen.

Nazionalistek izandako garaipenek sultanerria 1922an abolitua izatea ekarri zuen. Mehmed gerraontzi britainiar batean joan zen Konstantinoplatik Maltako deserrira. San Remon, Italian, hil zen, maiatzaren 15ean. 1922ko azaroan, Mehmeden lehengusu propioa eta printze oinordekoa kalifa hautatu zuten, eta dinastiako buru izan zen Abdulmecid II.a izenarekin.


Jura

<templatestyles src="Argitzeko/styles.css" />

"Artikulu hau departamenduari buruzkoa da; beste esanahietarako, ikus «Jura (argipena)»."

Jura Borgoina-Franche-Comté eskualdeko departamendua da (39), Indre eta Loira ibaiak zeharkatua. Prefektura Lons-le-Saunier hirian dago.

Mugakide ditu Doubs, Saona Garaia, Côte-d'Or, Saona eta Loira eta Ain departamenduak eta Suitzako Vaud kantonamenduan.


Emakumezkoen Audeko Itzulia

Emakumezkoen Audeko Itzulia (ofizialki frantsesez: "Tour de l'Aude Cycliste Féminin"

) Frantzian, Aude departamenduan, urtero egiten zuten etapako txirrindularitza lasterketa izan zen.

Gizonezkoen lasterketa baten oinordekoa, emakumezkoen txirrindularitza proben artean aste bete baino gehiagoko iraupena zuen etapakako proba gutxietako bat izan zelarik Emakumezkoen Italiako Giroa eta Emakumezkoen Frantziako Tourra edo Grand Bouclearekin batera. 2010ean desagertu zen.


Le Berceau de cristal

Le Berceau de cristal 1976ko Philippe Garrel frantziar zinema zuzendariaren filma da.

Sinopsia.

Oharra: "Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du. "

Ilunkara dagoen gela batean, ohe gainean, beltzez jantzitako emakume bat zigarro bat erretzen dago, irakurtzen, altxa eta oinez egiten du, teklatu batean nota bakan batzuk jotzen ditu.


Mittelstenahe

Mittelstenahe Alemaniako udalerria da. estatuan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Champlost

Champlost Frantziako udalerria da, Yonne departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Champlost udalerrian erroldatutako biztanleak 794 ziren. Familiak 311 ziren, horien artean 88 pertsona bakarrekoak ziren (48 bakarrik bizi ziren gizonak eta 40 bakarrik bizi ziren emakumeak), 115 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 108 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

"Erroldatutako biztanleak"

<noinclude>

Etxebizitza.

2007an 434 etxebizitza zeuden, 329 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 73 bigarren erresidentzia ziren eta 33 hutsik zeuden. 429 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 329 etxebizitza nagusietatik 291 bere jabearen bizilekua ziren, 28 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 1ek gela bat zuen, 6 etxek bi zituzten, 46 etxek hiru zituzten, 90 etxek lau zituzten eta 186 etxek bost zituzten. 224 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 144 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 158 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 490 ziren, horien artean 383 aktiboak ziren eta 107 inaktiboak ziren. 383 pertsona aktiboetatik 354 lanean zeuden (205 gizon eta 149 emakume) eta 29 langabezian zeuden (11 gizon eta 18 emakume). 107 pertsona inaktiboetatik 53 erretiraturik zeuden, 15 ikasten zeuden eta 39 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Champlost udalerrian 340 unitate fiskal zeuden, 822 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 19.340 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 29 komertzioetatik, 3 erauzte enpresak ziren, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 7 eraikuntza enpresak ziren, 5 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 garraio enpresak ziren, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 2 higiezinen enpresak ziren, 4 zerbitzu enpresak ziren eta 2 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 10 zerbitzu publikoetatik, 1 ibilgailuen konpontzeko eta nekazaritza tresnetako lantokia zen, 2 igeltseroak, 1 margolaria, 2 zurginak, 2 iturginak, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra okindegi bat zen.

2000. urtean Champlost udalerrian 34 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.530 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Champlost

Venizy (3,1 km)

Mercy (3,2 km)

Saint-Florentin (4,9 km)

Bellechaume (5,1 km)

Brienon-sur-Armançon (5,3 km)

Turny (5,8 km)


Hibbert Doktorea

Julius M. Hibbert Doktorea "Simpsondarrak" telesailko pertsonai bat da.

Deskribapena.

Simpson familiaren doktorea da. Noizean bein irribarrez dago. Bernice Hibbertekin eskonduta dago, eta bi seme eta alaba bat dauzka.


Cuvat

Cuvat Frantziako udalerria da, Savoia Garaia departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Cuvat udalerrian erroldatutako biztanleak 935 ziren. Familiak 324 ziren, horien artean 60 pertsona bakarrekoak ziren (36 bakarrik bizi ziren gizonak eta 24 bakarrik bizi ziren emakumeak), 72 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 156 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 36 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

"Erroldatutako biztanleak"

<noinclude>

Etxebizitza.

2007an 374 etxebizitza zeuden, 336 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 14 bigarren erresidentzia ziren eta 24 hutsik zeuden. 324 etxeak ziren eta 45 apartamentuak ziren. 336 etxebizitza nagusietatik 282 bere jabearen bizilekua ziren, 44 alokairuan okupaturik zeuden eta 10 doan lagata zeuden; 4 etxek gela bat zuten, 17 etxek bi zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 64 etxek lau zituzten eta 226 etxek bost zituzten. 301 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 101 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 222 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 631 ziren, horien artean 481 aktiboak ziren eta 150 inaktiboak ziren. 481 pertsona aktiboetatik 459 lanean zeuden (244 gizon eta 215 emakume) eta 22 langabezian zeuden (11 gizon eta 11 emakume). 150 pertsona inaktiboetatik 49 erretiraturik zeuden, 67 ikasten zeuden eta 34 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Cuvat udalerrian 333 unitate fiskal zeuden, 988 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 26.023 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 21 komertzioetatik, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 4 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen, 1 finantziazio enpresa zen, 4 zerbitzu enpresak ziren, 3 administrazio publikoko enpresak ziren eta 3 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresak ziren.

2009an zeuden norbanakoentzako 3 zerbitzu publikoetatik, 2 zurginak ziren eta 1 argiketaria.

2000. urtean Cuvat udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 126 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Cuvat

Villy-le-Pelloux (2,8 km)

Allonzier-la-Caille (2,9 km)

Saint-Martin-Bellevue (2,9 km)

Charvonnex (3,1 km)

Pringy (3,6 km)

Argonay (4,1 km)

Metz-Tessy (4,2 km)

Choisy (4,8 km)

Épagny (4,9 km)

Les Ollières (5,0 km)


Maudétour-en-Vexin

Maudétour-en-Vexin Frantziako udalerria da, Val-d'Oise departamenduan dagoena, Île-de-France eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Maudétour-en-Vexin udalerrian erroldatutako biztanleak 195 ziren. Familiak 72 ziren, horien artean 16 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak eta 8 bakarrik bizi ziren emakumeak), 24 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 32 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 79 etxebizitza zeuden, 74 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 2 hutsik zeuden. 76 etxeak ziren eta 2 apartamentuak ziren. 74 etxebizitza nagusietatik 66 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 4 etxek bi gela zituzten, 7 etxek hiru zituzten, 17 etxek lau zituzten eta 46 etxek bost zituzten. 58 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 35 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 38 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 138 ziren, horien artean 109 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 109 pertsona aktiboetatik 104 lanean zeuden (52 gizon eta 52 emakume) eta 5 langabezian zeuden (4 gizon eta 1 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 6 erretiraturik zeuden, 14 ikasten zeuden eta 9 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Maudétour-en-Vexin udalerrian 71 unitate fiskal zeuden, 195 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 27.762 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 4 komertzioetatik, 1 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.

2000. urtean Maudétour-en-Vexin udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden, 312 hektarea erabiltzen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Maudétour-en-Vexin

Arthies (1,2 km)

Aincourt (3,1 km)

Genainville (3,3 km)

Villers-en-Arthies (3,8 km)

Banthelu (4,1 km)

Charmont (4,1 km)

Wy-dit-Joli-Village (4,4 km)

Vienne-en-Arthies (4,8 km)

Saint-Cyr-en-Arthies (4,9 km)

Drocourt (4,9 km)

Hodent (5,1 km)

Lainville-en-Vexin (5,4 km)

Cléry-en-Vexin (5,5 km)

Guiry-en-Vexin (5,6 km)