Fisikaren historia

Fisika (antzinako grezieraz: φύσις

, "physis"; 'natura' esan nahi duena) zientziaren oinarrizko adar bat da, naturaren inguruko ikerketaz arduratzen dena. XIX. mende arte, fisika “naturaren filosofia” gisa ezagutzen zen, garai horretara arte naturaren inguruko ikerketa eta hausnarketa filosofikoa oso loturik baitzeuden. Gaur egun, aldiz, materia, energia eta bi horien arteko harremanen inguruko ikerketa bezala definitzen da.

Fisika, zentzu batean, zientzia puru oinarrizkoena eta zaharrena da; bertan ematen diren aurkikuntzek aplikazioa baitute zientzia naturaletan, materia eta energia mundu naturalaren oinarrizko osagaiak diren neurrian. Gainerako zientziak, orokorrean, mugatuagoak izan ohi dira eta fisikatik jaio diren adar gisa kontsideratuak dira gehienbat. Fisika, gaur egun ere, bi zatitan banatuta aurkezten da: fisika klasikoa eta fisika modernoa.

Antzinaroa.

Fisika izango zenaren lehendabiziko elementuak astronomia, optika eta mekanikaren esparruetan hasi ziren. Hiru eremu hauek geometriaren ikerketan uztartzen ziren. Diziplina matematiko hau Antzinaroan jaio zen, Babiloniar eta Heleniar idazleen eskutik, Arkimedes eta Ptolemy adibidez. Bitartean, Antzinako Filosofia natura eta bere funtzionamendua azaltzen saiatzen ari zen —baita “fisika” kontzeptuak zer esan nahi zuen ere— ideia desberdinen bitartez. Adibide gisa dugu Aristotelesen lau “kausa” moten ideia.

Antzinako Grezia.

Naturaren ulermen arrazional baterako mugimendua gutxienez Greziako Aro Arkaikoan (K.a. 650-480) hasi zen filosofo Presokratikoekin. Miletoko Tales (K.a. VII-VI), “Zientziaren Aita” izendatua, izan zen lehendabizikoa naturaren fenomenoen azalpen jainkotiar, erlijioso edo mitologikoa onartu ez zuena, aldarrikatuz gertaera ororen atzean kausa natural bat zegoela. Talesek aurrerapenak egin zituen K.a. 580. urtean esanez ura zela oinarrizko elementua. Imanekin eta anbar hagaxkekin esperimentatu zuen eta erregistratu den kosmologiarik zaharrena formulatu zuen. Anaximandrok, bere teoria proto-eboluzionistagatik ospetsua, Talesen ideiak eztabaidatu eta uraren ordez "apeiron" izeneko substantzia proposatu zuen materia osoaren oinarrizko elementu gisa. K.a. 500. urtearen inguruan, Heraklitok proposatu zuen Unibertsoa gobernatzen duen oinarrizko lege bakarra aldaketa printzipioa dela eta dena etengabe aldatzen ari dela, ezer ez dagoela egoera berean gelditurik. Ideia honek Heraklito unibertsoaren eta denboraren arteko auzia landu zuen lehendabiziko jakintsuetako bat bilakatu zuen, auzi hau oraindik ere egungo fisikan lantzen dela ezin ahaztuz. Leuzipo (K.a. V. mendeko lehen erdialdea) unibertsoko esku-hartze jainkotiarraren aurka tinko azaldu zen. Horren ordez, fenomeno natural orok kausa naturala zuela defendatu zuen. Leuzipo eta bere ikaslea zen Demokrito, atomismo izenez ezagutzen den teoriaren sortzaileak izan ziren. Teoria honek dio, gauza guztiak atomo izeneko elementu zatiezin eta iraunkorrez osatuta daudela.

Greziako Aro Klasiko (K.a. VI-IV) eta garai Helenistikoen baitan, filosofia naturala gutxinaka zeresan handiko ikerketa-esparru interesgarria bilakatzen joan zen. Aristotelesek (Greziarrez: Ἀριστοτέλης, "Aristotélēs") (K.a. 384-322), Platonen ikasleak, proposatu zuen fenomeno naturalak behatuz, mundua gobernatzen duten lege naturalak aurkitu eta ezagutu ditzakegula. Aristotelesek fisika, metafisika, poesia, antzerkia, musika, logika, erretorika, linguistika, politika, etika, biologia eta zoologiaren inguruan idatzi zuen. Berak idatzi zuen “fisikaren” inguruan jarduten duen lehen lana. K.a. IV. mendean Fisika Aristoteliko gisa ezagutzen den sistema proposatu zuen. Mugimenduaren (eta grabitatearen) ideia eta antzekoak azaltzen saiatu zen lau elementuen teoriaren bidez. Aristotelesek uste zuen materia guztia eter edo lau elementuen bidez osatuta zegoela: lurra, ura, airea eta sua. Aristotelesen arabera, lau elementu lurtar hauek barne-aldaketarako eta bere toki naturalera joateko mugimendurako ahalmena dute; horrela, harria kosmosaren erdigunera doan bitartean, sua goruntz doa, izarretan baitago bere toki naturala. Azkenik, Fisika Aristotelikoak arrakasta handia izan zuen mende askotan zehar Europan, Erdi Aroko zientzialari eta jakintsu asko fisika honen arabera prestatuak izan baitziren. Galileo Galilei eta Isaac Newtonen garaira arte, hau izan zen zientziaren paradigma nagusia.

Grezia Klasiko hasieran, Lurra biribila zelako ideia nahiko normala zen. K.a. 240 urte inguruan, Eratostenesek (K.a. 276-194), esperimentu baten bitartez, Lurraren zirkunferentziaren neurria estimatu zuen. Aristotelesen ikuspegi geozentristaren aurrean, Aristarko Samoskoak (Greziarrez: Ἀρίσταρχος; K.a. 310-230 gutxi gorabehera) Eguzki sistemaren eskema heliozentrikoaren aldeko argudio esplizitu bat proposatu zuen, Eguzkia jarriz sistemaren erdigunean. Seleuko Seleuziakoak, Aristarkoren teoria heliozentristaren jarraitzaileak, esan zuen Lurrak bere ardatzaren inguruan birak ematen zituela, eta aldi berean, baita Eguzkiaren inguruan ere. Bere argudioak galdu egin ziren, baina Plutarkoren bidez badakigu Seleuko izan zela lehendabizikoa arrazoiaren bitartez sistema heliozentriko bat proposatu zuena.

K.a. III. mendean, Arkimedes (Greziarrez: Ἀρχιμήδης; K.a. 287-212) matematikari greziarrak (antzinako matematikari handiena eta historiako onenetarikoa kontsideratua) hidrostatikaren eta estatikaren fundamentuak ezarri zituen eta palankaren azpian dauden matematikak kalkulatu zituen. Antzinako zientzialari puntakoa, Arkimedesek ere polea sistema desberdinak sortu zituen objektu handi eta pisutsuak esfortzu gutxirekin mugitu ahal izateko. Arkimedesen Torlojua izenekoak, hidroingenieritza modernoaren oinarriak finkatu zituen, eta bere guda makinek Erromatar tropak atzera botatzen lagundu zuten Lehen Gerra Punikoan. Arkimedesek ere Aristotelesen argudioei aurre egin zien, baita bere metafisikari ere. Matematikariaren ikuspuntuaren arabera, ezinezkoa da matematika eta natura banatzea, eta hau teoria matematikoak asmakuntza praktiko bilakatuz frogatu zuen. Aurrerago, K.a. 250 urte inguruan, “Gorputzen orekaz fluidoetan” obran, Arkimedesek flotagarritasunaren legea garatu zuen, Arkimedesen Printzipio gisa ezagutua. Matematikan, agortze metodoa erabili zuen parabola baten arkuaren azpiko azalera kalkulatzeko. Honi serie infinitu bat gehitu zion eta pi zenbakiaren gerturatze garrantzitsu bat egin zuen. Orekaren eta grabitate zentroen printzipioak ere garatu zituen, ondoren Galileo eta Newton jakintsu ospetsuek erabiliko zituzten ideiak, hain zuzen ere.

Hiparko Nizeakoak (K.a. 190-120), astronomian eta matematikan aditua, teknika geometriko sofistikatuak erabili zituen izar eta planeten mugimenduak mapatzeko, baita eguzki eklipseak aurreikusteko ere. Gainera, Lurraren, Eguzkiaren eta Ilargiaren arteko distantziak kalkulatu zituen, garaiko behaketa-tresnen gainean egin zituen hobekuntzetan oinarrituz. Ptolemy (K.a. 90-168) ere hasierako fisikarien artean ospetsuenetarikoa da, Erromatar Inperioaren garaiko puntako adituetako bat. Tratatu zientifiko askoren autorea izan zen eta bere tratatuetatik gutxienez hiruk garrantzi handia izaten jarraitu zuten ondorengo Islamiar eta Europar zientzian. Hiru horietatik lehendabizikoa, astronomiaren inguruko tratatu bat da, Almagest (Greziarrez: Ἡ Μεγάλη Σύνταξις; “Tratatu Handia”, hasieran Μαθηματικὴ Σύνταξις, “Tratatu Matematikoa) izenekoa. Bigarrena Geografia da, mundu greko-erromatararen geografiaren inguruko jakintzaren gaineko eztabaida.

Antzinaroko jakituriaren zati handi bat galdu egin zen. Pentsalari ospetsuenen lanetan ere, soilik pasarte batzuk biziraun dute. Hiparkoren kasuan adibidez, nahiz eta jakin gutxienez hamalau liburu idatzi zituela, bere obretatik ez zaigu ia ezer iritsi. Aristotelesen ehun eta berrogeita hamar obretatik ere, soilik hogeita hamar iritsi dira eta horietako batzuk irakurketa oharrak baino gutxi gehiago dira.

India eta Txina.

Indiar filosofian, Maharisi Kanada izan zen lehena sistematikoki teoria atomista bat garatu zuena K.a. 200. urtearen inguruan, nahiz eta autore batzuek K.a. VI mendean kokatzen duten. Teoria hau aurrerago ere garatua izan zen Dharmakirti eta Dignāga atomista budisten eskutik K.o. I. milurtekoan. K.a. VI mendean, Gautama Buddharen garaian, Pakudha Kaccayana filosofo indiarrak ere munduaren osaera atomikoaren inguruko ideiak proposatu zituen. Pentsalari hauek uste zuten gainontzeko elementuak (eterra izan ezik) fisikoki ukigarriak direla, eta hauek materia minuskulo estutuez osaturik zeudela. Azken partikula minuskuloari, zatiezina dena, Parmanu izena jarri zioten. Filosofo hauen iritziz, partikula hau suntsiezina eta betierekoa litzateke. Budistek uste zuten atomoak ikusi ezin daitezken objektuak direla, izatera datozenak eta berehala desagertu egiten direnak. Vaisheshika filosofoen eskolak, pentsatzen zuen atomoa soilik espazioko puntu bat dela. Eskola hau, lehena izan zen mugimendua eta indar aplikatuaren arteko harremanak deskribatzen. Atomoen inguruko teoria indiarrak nahiko abstraktuak ziren, hauek logikan oinarritzen baitziren eta ez esperientzia edo esperimentazio pertsonalean. Indiar astronomian, Aryabhatiyak (K.o. 499) Lurraren errotazio mugimendua proposatu zuen. Beste aldetik, Nilakantha Somayajik (1444-1544), Keralako astronomia eta matematika eskolakoa, erdi-heliozentrikoa zen eredu bat proposatu zuen, sistema Tychonikoaren antzekoa.

Antzinako Txinan magnetismoaren inguruko ikerketa K.a. IV. mendean kokatzen da. Ekarpen garrantzitsuak egin zituen bertan Shen Kuo-k (1031-1095), estatu-gizona eta diziplina desberdinen inguruko jakintsua. Lehendabizikoa izan zen nabigaziorako iparrorratz magnetikoa deskribatu zuena, baita “benetako iparra” kontzeptua proposatu zuena ere. Optikan, Shen Kuok kamara iluna garatu zuen.

Islamiar Zientzia.

VII eta XV. mendeen artean, garapen zientifikoa mundu Islamiarrean eman zen. Obra klasiko asko (indiarrak, asiriarrak, persiarrak eta greziarrak) arabierara itzuliak izan ziren, baita Aristotelesen obrak ere. Ibn Sīnā (980-1037), “Avizena” izenaz ezaguna, Bukharako (egungo Uzbekistan) polimata bat zen, garrantzitsua bere ekarpenengatik fisikan, optikan, filosofian eta medikuntzan. "Medikuntzako Araua" liburua idazteagatik ospetsua, izan ere, liburu hau medikuntza ikasteko erabili zen XVII. mende arte.

Ibn al-Haythamek (965-1040) ere ekarpen garrantzitsuak egin zituen. Basra-ko (egungo Irak) matematikaria zen eta optika modernoaren sortzaileetako bat kontsideratua dago. Ptolemy eta Aristotelesek uste zuten argia begitik irteten zela gainontzekoa argituz, edota objektuek ematen zutela argia, baina al-Haythamek (Alhazen latindarrez) proposatu zuen argia begiraino izpi moduan iristen zela objektuaren puntu desberdinetatik. Ibn al-Haytham eta Abu Rayhan Biruniren (pertsiar zientzialaria) lanak mendebaldeko Europara iritsi ziren Witelo eta Roger Bacon hauek aztertzen hasi zirenean. Omar Khayyam-ek (1048-1131), pertsiar zientzialaria, eguzki-urte baten iraupena kalkulatu zuen eta gaur egungo kalkuluekin alderatuz, soilik segundu baten frakzio baten aldea besterik ez zegoen. Kalkulu hau erabili zuen egutegi berri bat egiteko, egutegi Gregoriarra baina zehatzagoa dena eta bostehun urte beranduago iritsiko zena. Lehen zientzia komunikalari handi gisa kontsideratua da, esaten baita, adibidez, Sufi teologoa konbentzitu zuela esanez Lurrak bere buruaren baitan birak ematen dituela.

Nasir al-Din al-Tusi (1201-1274), Baghdaden hil zen persiar astronomo eta matematikaria, "Astronomiaren Altxortegia"ren autorea izan zen. Obra honetan Ptolemy-ren planeten mugimenduaren eskema, indarrean zegoena, erreformatu egin zuen, non planeta ororen mugimendu zirkularra deskribatu zuen, orbitak zehaztuz. Lan honen bitartez, bere ikasle batek geroago deskubrituko zuen orbiten mugimendua eliptikoa dela. Kopernikok ondoren obra hau eta bere ikasleenak erabiliko zituen, nahiz eta obra hauen eragina ez aitortu. Ptolemyren teoriaren pixkanakako bazterketak ondoren lekua emango dio heliozentrismoaren ideia iraultzaileari.

Erdi Aroko Europa.

Antzinako obren aurkikuntzak, Mendebaldea arabiarretik latinerako itzulpen prozesu batean sartu zuen. Obra hauen aurkikuntzak, Judeo-Islamiar teologiaren iruzkinekin batera, Erdi Aroko filosofoengan eragin handia izan zuen, Tomas Akinokoa filosofoan ondo ikusten da esaterako. Europar eskolastikoak, teologia kristaua eta antzinako filosofia uztartzeko ahaleginak egiten zituztenak, Aristoteles antzinako pentsalari handiena bezala aldarrikatu zuten. Aristotelesen fisika Europako Elizaren azalpen fisikoen oinarria bilakatu zen, hau zuzenean Bibliari kontrajartzen ez zitzaionez. Kuantifikazioa Erdi Aroko fisikaren elementu zentrala bilakatu zen.

Aristotelesen fisikan oinarrituz, fisika eskolastikoak gauzak bere natura esentzialaren arabera mugitzen zirela zehaztu zuen. Objektu zerutiarrak zirkuluetan mugitzen zirela esan zuten, izan ere, mugimendu zirkular perfektua zeruko esfera ustelezinen jatorrizko ezaugarritzat zeukaten. Inpultsoen Teoria, inertzia eta abiaduraren kontzeptuaren aurrekaria, John Philoponus eta Jean Buridan filosofoek garatu zuten paraleloki. Ilargiaren azpiko mugimenduak ez zituzten perfektu gisa ikusi. Lurreko erreinuko azalpen zientifikoak tendentzien arabera azaltzen ziren, hau da, fisika Aristotelikoan oinarrituz, harriek lur elementua zutenez, hauek Lurraren erdigunera jotzeko joera zuten.

Iraultza Zientifikoa.

XVI eta XVII. mendeetan zehar, Iraultza Zientifiko izenaz ezaguna den garapen zientifiko handia gertatu zen Europan. Korronte filosofiko nagusiekiko desadostasuna piztu zen Iraultza Zientifikoa baino lehen, horren lekuko dugu Erreforma Protestantea, baina zientziaren iraultza, naturaren filosofoak korronte eskolastikoari aurre egiten hasi zirenean hasi zen, hala nola, Francis Bacon. Eskolastikaren aurkako konfrontazio honetan, matematikaren garrantzia aldarrikatzen hasi ziren mekanika eta astronomiako eremuetan aplikatuz eta horrela, mugimenduaren eta beste kontzeptu batzuetan dauden lege unibertsalez jabetzen hasi ziren.

Nikolas Koperniko.

Nikolas Koperniko (1473-1543) astronomo prusiarrak egindako ekarpenak sekulako aurrerapena suposatu zuen astronomia modernorako; hori dela eta, astronomia modernoaren aita izendatua izan da. Eguzki sistemaren eskema heliozentrikoaren alde argudio sendoak proposatu zituen, baita planeten mugimenduak aztertzeko medio errazago eta sinpleagoak ere. Eguzki sistemaren eskema heliozentrikoan, Lurra Eguzkiaren inguruan dabil biraka beste gorputzekin batera Lurraren galaxian. Honek Ptolemy astronomo greziar-egipziarraren teoriaren aurka ere egiten zuen, zeinak Lurra unibertsoaren erdian kokatu zuen eta 1400 urtetan onartua izan zen. Aristarko Samoskoak (K.a. 310-230) jada proposatu zuen bere garaian Lurra Eguzkiaren inguruan bira ematen zuela, baina Kopernikoren arrazoiketak ekarri zuen azkenik, ideia “iraultzaile” honen onarpen orokora. Teoria hau aurkezten duen liburua ("De revolutionibus orbium coelestium," “Esfera zerutiarren iraultzei buruz”) Kopernikoren heriotza baino lehen publikatua izan zen, 1543an. Gaur egun, obra hau astronomia modernoaren abiapuntutzat hartzen da, baita Iraultza Zientifikoarena ere. Kopernikoren ikuspegi berriak, Tycho Brahek egindako oharrekin batera, Johannes Kepler (1571-1630) astronomo alemaniarra planeten mugimenduen legeak formulatzera bultzatu zuen, zeinak gaur egun oraindik erabiltzen diren.

Galileo Galilei.

Galileo Galilei (1564-1642) italiar matematikari, astronomo eta fisikaria Iraultza Zientifikoaren ikur zentrala da, Kopernikoren ideiak sutsuki defendatu, esperimentu enpirikoen erabilera bultzatu eta ekarpen garrantzitsuak egin baitzituen astronomiaren inguruan, hala nola, teleskopioaren hobekuntza. Matematikari gisa, Galileoren lana unibertsitate garaiko hiru gai nagusiren menpe zegoen: zuzenbidea, medikuntza eta teologia (filosofiarekin oso lotuta zegoena). Hala ere, Galileok uste zuen diziplina teknikoen eduki deskriptiboak interes filosofiko batzuen zerbitzura zeudela, izan ere, behaketa astronomikoaren ikerketa matematikoak -gehien bat, Kopernikoren Eguzkiaren, Lurraren, Ilargiaren eta planeten mugimenduen ikerketak- aditzera ematen zuen filosofoen unibertsoarekiko ikuspegia oker egon zitekeela. Galileok ere esperimentu mekanikoak bideratu zituen, azpimarratuz mugimenduak berak —berdin dio hau “naturalki” edo “artifizialki” eraginda zegoen— bazituela ezaugarri unibertsal batzuk zeinak matematikoki deskribatuak izan zitezkeen.

Galileoren hasierako ikasketak Pisako Unibertsitatean izan ziren, medikuntzaren arloan, baina berehala matematika eta fisikaren eremuetara mugitu zen. Hemeretzi urterekin, penduluaren natura isokronikoaz jabetu eta frogatu egin zuen. Hau egiteko, bere pultsua erabili zuen Pisako katedraleko lanpara baten kulunken oszilazioak neurtzeko, eta horrela konturatu zen, kulunka bakoitzak denbora tarte berdina behar zuela kulunken anplitudea zein zen axola gabe. Berehala ospetsu bilakatu zen bere balantza hidrostatikoaren asmakuntzari esker, baita bere gorputz solidoen grabitate zentroari buruzko tratatuagatik ere. Pisako Unibertsitatean irakasle gisa jardun zuen bitartean (1589-1592), gorputzen mugimenduari buruz ikertzen hasi zen, eta honen ondorioz, garaian onartua zen Aristotelesen eskemarekin kontraesanak ikusi zituen. Ikusi zuen gorputzak ez zirela erotzen euren pisuaren araberako abiadura batean. Galileoren istorio famatua, non esaten den Pisako dorretik objektuak botatzen zituela, apokrifoa da, baina bai konturatu zen bala baten ibilbidea parabola bat zela, eta bere ondorioak esan daiteke Newtonen mugimendu legeen aurrekari bat direla. Horretan oinarrituta, egun Galieoren erlatibitatea deritzona dago, lehen aldiz denbora eta espazioaren ezaugarriak modu zehatz batean formulatzen dituena geometria tridimensionaletik at.

Galileo “behaketa astronomiko modernoaren aita”, “fisika modernoaren aita”, “zientziaren aita” eta “zientzia modernoaren aita” kontsideratua izan da. Stephen Hawkingen arabera: “Galileo, agian beste edozein pertsona bezala, baina zientzia modernoaren jaiotzaren arduraduna da”. Erlijio ortodoxoak eredu geozentriko edo Tychonikoa soilik onartzen zuenez, Galileoren babesak teoria heliozentrikoaren eztabaida sortu zuen, eta inkisizioarekin arazoak izan zituen. “Heresiaren susmoa” leporatu zioten eta bere hitzak ukatzera behartu zuten, baita etxe barruko arrastatzera kondenatu ere.

Galileok behaketa astronomian ekarpen garrantzitsu desberdinak egin zituen: Artizarraren faseen teleskopio bidezko frogapena, 1609an Jupiterren ilargi handienen aurkikuntza (ondoren “Galilear ilargiak” izena jarri zioten ilargi multzo honi), eta eguzki-orbanen behaketa eta azterketa. Teknologian eta zientzia aplikatuan ere zenbait lorpen lortu zituen asmakuntza desberdinak sortuz, hala nola, iparrorratz militarra. Jupiterren ilargien aurkikuntzaren inguruko lana 1610. urtean publikatu zuen eta, honi esker, matematikari eta filosofo gisa Medicitarren gortean sartu ahal izan zen. Tradizio aristotelikoan kokatzen ziren filosofoekin ere eztabaidan aritu zen, eta bere lanei esker ospe handia lortu zuen ("“Bi zientzia berriei dagozkien diskurtso eta frogapen matematikoak”" eta "“Saiakera-idazlea"”). Galileoren esperimentuen gaineko interesak eta mugimenduaren deskribapena matematikaren bidez egiteko interesak, esperimentazioa filosofia naturalaren ardatzean kokatu zuen. Tradizio honi, matematikoa ez den “historia esperimentalen” enfasia gehituz (hala nola, William Gilbert eta Francis Bacon filosofoen eskutik), eragin handia izan zuen garaiko eta ondorengo jarduera zientifikoan, baita Galileoren heriotza eta gero. Eredu honekin jarraitu zutenetako batzuk: Torricelli Ebangelista eta Cimentoko Akademiako kideak izan ziren Italian; Marin Mersenne eta Blaise Pascal Frantzian eta Christiaan Huygens Herbereetanm, Robert Hooke eta Robert Boyle Ingalaterran.

René Descartes.

René Descartes (1596-1650) filosofo frantsesa garaiko sistema filosofikoarekin oso lotuta zegoen, bertan eragin handia zuen bitartean. Descartesek asmo handiko helburua zuen: tradizio filosofiko eskolastikoari amaiera ematea, filosofatzeko modu zuzenago bati lekua uzteko. Zentzumenen bidez hautematen den errealitatea kuestionatuz, hauteman daitezkeen fenomeno guztiak “korpuskulu” itsaso ikusezin batera erreduzitzen saiatu zen. (Pentsamendu gizatiarra eta Jainkoa eskema honetatik at mantendu zituen, hauek unibertso fisikotik aparte zeudela uste baitzuen). Egitura filosofiko hau proposatzean, Descartesek mugimendu mota desberdinak deduzitu zituen, planeten mugimendua eta lurreko objektuen mugimendua kontrajarriz, zeinak ez diren oso desberdinak, baina printzipio unibertsalak jarraitzen dituzten mugimendu korpuskularren adierazpen desberdinak diren. Eragin handia izan zuen bere azalpenak mugimendu astronomiko zirkularren inguruan, espazioan barrena korpuskuluen zurrunbilo-mugimenduaz hitz egitean (Descartesek zioen, bere sinesmenen arabera, hutsa ez zela existitzen). Grabitatea azaltzeko, esan zuen hau objektuak beherantz bultzatzen dituzten korpuskuluen ondorioa dela.

Galileok bezala, Descartesek azalpen matematikoei garrantzia handia eman zien, eta bera eta bere jarraitzaileak XVII. mendeko matematika eta geometriaren garapenaren erantzule handiak izan ziren. Mugimenduaren deskribapen matematiko kartesiarrak zioen formulazio matematiko orok ekintza fisiko zuzen batengatik justifikatua izan behar zuela, Hyugens eta Gottfried Leibniz pentsalariek babestutako baieztapena, azken honek ondoren bere eskolastikaren aurkako sistema filosofiko propioa sortuko zuen "“Monadologia”"rekin. Descartes “Filosofia modernoaren aita” izendatua izan zen, ondorengo Mendebaldeko filosofiaren zati handi bat bere lanei erantzuten dieten idazkiak izango baitira. Gaur egun, bere obrak unibertsitateetako filosofia departamentuetan ikertzen jarraitzen dira. Matematikaren gaineko eragina ere aipagarria da, hala nola, Koordenada-sistema kartesiarra —ekuazio algebraikoei bi-dimentsioko koordenada sistema batean grafiko bidez espresatuak izateko ahalmena ematen diena— bere omenez izendatua izan zen. Geometria analitikoaren (geometria eta aljebraren arteko zubia) aita dela esan daiteke, garrantzitsua kalkulua eta analisiaren aurkikuntzarako.

Isaac Newton.

XVII. mende amaieran eta XVIII. mende hasieran Iraultza Zientifikoaren figura handienaren lorpenak eman ziren: Cambridge Unibertsitateko fisikari eta matematikaria, Sir Isaac Newtonenak (1642-1727); askok eragin handiena izan duen zientzialaririk handiena kontsideratu dutena. Ingalaterrako "Royal Society"-ko kidea, bere mekanika eta astronomiako aurkikuntza propioak aurrerago eman ziren aurkikuntzekin uztartu zituen unibertsoaren funtzionamenduaren deskripzio sistematiko bat sortzeko. Mugimenduaren hiru lege formulatu zituen, baita grabitazioaren unibertsalaren legea ere, zeinak ondoren objektuen erorketa mugimendua azaltzeaz gain, gorputz zerutiarren mugimendua ere azalduko duena. Emaitza hauetara iristeko, Newtonek adar matematiko erabat berria asmatu zuen: kalkulua (Leibniz-ek ere bere kabuz asmatu zuen adar hau), fisikaren adar gehienen garapenean parte fundamentala bilakatuko dena. Newtonen aurkikuntzak "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" (“Filosofia Naturalaren Printzipio Naturalak”) obran azaldu zituen 1687an, eta honek mekanika eta astronomiaren aro modernoaren abiapuntua markatu zuen.

Newtonek mekanikaren tradizio kartesiarra alde batera utzi zuen, ez baitzegoen ados korpuskuluen indarren teoriarekin. Mugimenduaren hiru legeak eta grabitatearen lege unibertsala erabiliz, frogatu zuen objektuek ez zituztela naturaren formak determinatutako ibilbideak jarraitzen. Horren ordez, esan zuen erregularki behatutako ibilbideak, baita etorkizuneko mugimendu guztiak ere, matematikoki deduzituak izan daitezkeela, ematen den mugimenduan, masan eta objektuen gaineko indarrean oinarrituz. Dena den, mugimendu zerutiarrak ez ziren hain ondo egokitzen Newtonen legeetara, eta horregatik, Newton sinisduna izanik, pentsatu zuen nolabait Jainkoak esku hartzen zuela mugimendu hautan eguzki sistemaren egonkortasuna bermatzeko.

Newtonen printzipioak (baina ez bere tratatu matematikoak), eztabaida ekarri zuen filosofo kontinentalekin, hauek Newtonen mugimenduaren eta grabitatearen azalpen metafisikoa filosofikoki onartezina zela uste baitzuten. 1700 urte inguruan hasita, filosofia kontinentalaren eta analitikoaren arteko bereizketa eman zen, non eztabaida filosofikoez gain, Newton eta Leibnizen jarraitzaileek eztabaida pertsonalak ere izan zituzten. Alde bakoitzak bere kalkuluaren teknika analitikoen alde egin zuen, hauek independenteki garatuak izanik. Hasieran, tradizio leibniztar eta kartesiarra nagusi ziren kontinentean (Leibnizen kalkulua nagusi zen Ingalaterran izan ezik). Newton bera ere kezkatzen zuen grabitazioaren inguruko azalpen filosofikorik ez egoteak, nahiz eta bazekien ez zela beharrezkoa honen funtzionamendua azaltzeko. XVIII. mendea aurrera zihoan neurrian, filosofo kontinentalak Newtonen matematika bidez azaldutako mugimenduen formulak onartzen joan ziren.

Newtonek lehen errefrakzio-teleskopio eraginkorra eraiki zuen eta kolorearen inguruko teoria garatu zuen, “Optika” obran publikatu zuena; horretarako, argi zuria deskonposatzen zuen prisman oinarritu zen, non kolore ugarik espektro ikusgarria osatzen zuten. Newtonen argia, partikula ñimiñoek osatzen zutela azaltzen zuen bitartean, 1690ean Christiaan Huygensek uhinen bidez egiten zela azaldu zuen Newtonen teoriari aurre eginez. Hala ere, XIX. mendera arte ez zuen arrakasta handirik izan, garai horretan filosofia mekanikoaren nagusitasunak Newtonen azalpenaren alde egin baitzuen. Newtonek hozte lege enpiriko bat ere proposatu zuen, soinuaren abiadura ikertu zuen, berretura-serieak aztertu zituen, binomio teoria frogatu zuen eta erro karratuetara hurbiltzen zen metodo bat ere garatu zuen. Garrantzitsuena agian, Newtonek lurreko objektuen eta zeruko gorputzen mugimenduak lege berdinen araberakoak direla estea izan zen, zeinak ez diren ez ausazkoak ezta gaiztoak ere. Keplerren mugimendu planetarioen legeen eta bere grabitazio teoriaren arteko trinkotasuna frogatuz, heliozentrismoaren inguruko azken zalantzak uxatu zituen.

Beste lorpen batzuk.

Iraultza zientifikoaren garaian, fisikaren beste adar batzuetan ere aurrerapenak eman ziren. William Gilbertek, Elizabeth I Erreginaren gorteko fisikaria, magnetismoaren inguruko lan garrantzitsua publikatu zuen 1600. urtean, non Lurra iman erraldoi moduko bat dela esan zuen. Robert Boylek (1627-1691) ganbera batean itxita, gasen portaera aztertu zuen eta bere izena daraman gasen inguruko legea formulatu zuen. Psikologian ere ekarpenak egin zituen eta kimika modernoaren hastapenetan lagundu ere egin zuen. Iraultza zientifikoaren garaian akademia eta elkarte ugari sortu ziren herrialde desberdinetan, handienak Ingalaterrako Royal Society (1660) eta Frantziako Zientzien Akademia (1666) ziren. Ingalaterrakoa Londresen kokatu zen instituzio pribatu bat zen, eta bertatik zientzialari ospetsu asko igaro ziren: John Wallis, Willian Brouncker, Thomas Sydenham, John Mayow eta Christopher Wren, hala nola. Pariskoa, instituzio publikoa zen, eta bertatik kide atzerritarrak ere igaro ziren, Dutchman Huygens nabariena. XVIII. mendean, Berlinen (1700) eta San Petersburgon (1724) ere akademia garrantzitsuak sortu zituzten. Akademia eta elkarteek espazio garrantzitsu bat aurkezten zuten iraultza zientifikoaren eta ondorengo garaietan ere eztabaida, publikazio eta garapen zientifikorako. 1690ean, James Bernoullik frogatu zuen zikloikdea zela tautokronaren arazorako konponbidea; eta ondorengo urtean, Johann Bernoullik frogatu zuen bi puntutatik zintzilikaturiko kate batek katenari bat sortuko duela. Beranduago, zikloideak kurba brakistokronaren arazoa ere konpontzen zuela frogatu zuen.

Lehen termodinamika.

Otto von Guerickek 1650ean motorraren aurrekaria diseinatu zuen, historiako lehen huts ponpa diseinatu eta eraiki baitzuen, eta lehenbiziko aldiz hutsa "sortu" zuen, “Magdeburg hemisferioak” izeneko esperimentuaren bidez. Hutsa frogatu nahi zuen, Aristotelesen “naturak hutsa gorroto du” ideia zabaldua faltsatzeko. Pixkat aurrerago, Boyle fisikari eta kimikari irlandarrak Guerickeren diseinuak ikasi zituen eta 1656an, Robert Hooke zientzialari ingelesarekin batera, aire ponpa bat eraiki zuen. Ponpa hau erabiliz, Boyle eta Hookek presio-bolumenaren arteko korrelazioa ikusi zuten gas baten baitan: "PV=k", non "P" presioa den, "V" bolumena den eta "k" konstantea den. Korrelazio hau Boyleren Legea izenaz ezagutzen da. Garai horretan, airea mugimendurik gabeko partikulaz osatuta zegoela uste zuten, eta ez mugimenduan dauden molekulen sistema bat bezala. Mugimendu termikoaren nozioa bi mende ondoren etorriko da. Dena den, 1690eko Boyleren publikazioak kontzeptu mekaniko baten inguruan jarduten du: aire jauzia. Ondoren, termometroaren asmakuntza eta gero, tenperaturaren ezaugarria kuantifikatua izan zitekeen. Tresna honek Gay-Lussac-i bere legea aldatzeko aukera eman zion eta gasaren lege ideala formulatu zuen. Lege hau formulatu aurretik, Boylen bazkide batek (Denis Papin) lurrun digestore bat sortu zuen. Hau ontzi itxi bat da, tapa fin batekin, zeinak lurruna mantentzen duen presioa igotzen den arte.

Ondorengo diseinuek balbula bat erantsi zioten makina lehertu ez zedin. Balbula honen mugimendua ikusirik, Papin-i pistoi (eta zilindro) motorraren ideia bururatu zitzaion. Dena den, ez zuen bide horretan aurrera egin. Thomas Savery izan zen 1697an motore hau eraiki zuena. Nahiz eta hasierako motoreak eraginkorrak ez izan, zientzialari askoren atentzioa lortu zuten. Hala, 1689an eta lurrun-makinaren aurretik, zaldiak erabiltzen ziren meatzetatik ura ateratzeko. Ondorengo urteetan, lurrun-makinaren moldaketak eraiki ziren, Newcomen makina adibidez, eta ondoren Watten makina. Makina hauek zaldiak ordezkatu zituzten berehala. Hala, makina hauek zaldiekin alderatzen hasi ziren, eta horrela, zaldien indarraren neurriak erabiltzen ziren makinetarako (hortik dator gaur egungo "zaldi" potentzia). Hasieran makinek bazuten arazo bat: mantsoegiak eta traketsak ziren, soilik erregaiaren %2a bilakatzen zuten indar erabilgarri. Beste hitz batzuetan esanda, ikatz (edo egur) pila bat behar zen indar gutxi lortu ahal izateko. Hala, motoreen dinamikaren inguruko zientzia berri bat sortu zen arazo hau konpontzeko: termodinamika.

XVIII. mendeko garapenak.

XVIII. mendean zehar, Newtonek sortutako mekanika zientzialari askoren eskutik garatua izan zen, eta matematikari geroz eta gehiago kalkuluaren inguruan ikertzen hasi ziren. Mugimenduaren arazoen inguruko analisi matematikoaren aplikazioa, mekanika arrazional gisa ezagutzen zen, baita matematika mistoak bezala ere (ondoren mekanika klasikoa bezala izendatuko zen).

Mekanika.

1714an, Brook Taylorek ekuazio diferentzial bat ebatzi zuen eta bertatik soka tentsatu baten bibrazio frekuentzia oinarrizkoa ondorioztatu zuen, tentsioa eta masa erlazionatuz. Daniel Bernoulli (1700-1782) matematikari suitzarrak gasen portaeraren inguruko ikerketa matematikoak egin zituen, mende baten ondoren garatuko den teoria zinetikorako oinarriak ipiniz. 1733an zintzilikaturiko kate baten frekuentzia eta harmonika ondorioztatu zituen ekuazio diferentzial bat ebatziz. Hurrengo urtean, mutur batetik heldutako barra elastiko baten bibrazioen ekuazio diferentzial bat ebatzi zuen. Benoulliren fluidoen dinamikaren tratatua eta bere fluidoen korronteen inguruko azterketa 1738ko "Hydrodynamica" lanean sartu zituen.

Mekanika arrazionala hasieran, behatutako mugimenduen inguruko tratatu matematikoak egiteaz arduratzen zen, printzipio Newtoniarretan oinarrituz, kalkulu konplexuen ebazpenen aurrerakuntzan nabarmenduz. Mende amaierarako, tratatu analitikoak jada nahikoa indartsuak ziren eguzki sistemaren egonkortasuna azaltzeko, Newtonen legeetan oinarrituz inongo esku-hartze jainkotiarraren azalpena azaldu gabe. 1705ean Edmond Halley-k Halley kometaren mugimendua eta iraupena zehaztu zituen, William Herschel-ek Urano aurkitu zuen 1781ean eta Henry Cavendishek grabitazio unibertsalaren konstantea neurtu eta Lurraren masa determinatu zuen 1798an. 1783an John Michellek proposatu zuen existitu daitezkeela hain handiak diren objektuak, non argiak ere ezin duen hauengandik alde egin.

1739an, Leonhard Euler-ek osziladore harmonikoaren ekuazio diferentziala ebatzi eta erresonantziaren fenomenoaz konturatu zen. 1742. urtean, Benjamin Robinsek “Artilleriako Printzipio Berriak” lana publikatu zuen, aerodinamikaren zientziari hasiera emanez. Ingalaterrako lanak atzean geratu ziren kontinentean eman ziren aurrerapenekin alderatuz. Bertako akademietan, lanak aurrera egin zuen Bernoulli, Euler, Lagrange, Laplace eta Legendre bezalako zientzialariekin. 1743an, Jean le Rond d’Alembertek "Traite de Dynamique" publikatu zuen, non indar orokortuen kontzeptua proposatu zuen azelerazioan edo mugatuta zeuden sistementzako, eta lan birtualen ideia aplikatu zuen, D’Alemberten printzipioa izena jaso zuena, Newtonen bigarren legearen etsaia. 1747an, Pierre Louis Maupertuisek mekanikari gutxieneko printzipioak aplikatu zizkion. 1759an, Eulerek danbor laukizuzenaren bibrazioaren ekuazio diferentzial partziala ebatzi zuen. 1764ean, Euler danbor biribilen bibrazioaren ekuazio diferentzial partziala ikertzen ari zela, Bessel-en funtzioaren ebazpen bat aurkitu zuen. 1776an, John Smeatonek esperimentuei buruzko idazki batean indarra, lana, momentu lineala eta energia zinetikoa lotu zituen, eta energiaren kontserbazioaren ideia babestu zuen. 1788. urterako, Joseph Louis Lagrangek, Lagrangeren mugimenduaren ekuazioak proposatu zituen "Mécanique Analytique" lanan, non mekanika osoa lan birtualaren printzipioaren inguruan antolatzen duen. 1789an, Antoine Lavoisier-ek masa kontserbazioaren legea definitu zuen. XVIII. mendean mekanika arrazionala oso ondo ulertu daiteke bai Lagrangeren 1788ko lanean, baita Pierre-Simon Laplace-ren "Mechanics"-ean ere.

Termodinamika.

XVIII. mendean zehar, termodinamika pisurik gabeko “fluido neurtezinen” inguruko teorien bitartez garatu zen. Fluido hauetako batzuk beroa, elektrizitatea eta flogistoa (berehala nitrogenoa eta karbono dioxidoa zirela konturatuko ziren). Kontzeptu hauek benetako fluidoak zirela onartuz, hauen ibilbide eta mugimenduak kontrola zitezkeen aparatu mekaniko edo erreakzio kimikoen bidez. Esperimentazio tradizio honek esperimentazio-aparailu berrien garapena ekarriko du, Leyden ontzia adibidez; baita neurtzeko tresna berriak ere, kalorimetroaren antzera; eta bertsio zaharren hobekuntzak, termometroaren kasua adibidez. Esperimentuek ere kontzeptu berriak sortu zituzten. Glasgow-eko Unibertsitatean Joseph Blacken bero latentea eta Benjamin Franklinen fluido elektrikoen karakterizazioa (esaten zuen fluidoak gehiegi eta gutxiegi zeuden lekuen arabera mugitzen zirela, ondoren hau karga positibo eta negatibo gisa berrinterpretatua izan zen) garaiko garapenaren ondorio dira. Franklinek ere, 1752an frogatu zuen tximistak elektrizitatea baino ez zirela.

Beroaren inguruko XVIII. mendeko teoriak, hau fluido mota bat bezala definitzen zuen, teoria kalorikoa bezala ezagutua. Nahiz eta ondoren frogatu zen teoria hau okerra zela, zientzialari askok teoria honengan konfiantza zuten eta aurrerapen handiak egin zituzten teoria modernoa garatu zen arte, horien artean koka ditzakegu Joseph Black (1728-1799) eta Henry Cavendish (1731-1810). Teoria honi kontrajarria, bazegoen gutxiago onartua zen teoria bat Newtonen garaikoa, esaten zuena beroa substantzia baten partikulen mugimenduaren ondorioa dela. Teoria mekaniko honek indarra lortu zuen 1798an Count Rumfordek (Benjamin Thompson) kanoi zulatuaren esperimentua egin zuenean, non beroaren eta energia mekanikoaren arteko harreman zuzena aurkitu zuen.

XVIII. mende hasieran elektrostatikaren eta indar magnetikoen inguruko teoria orokorrak bilatzen saiatu ziren Newtonen printzipioetara egokitzen zirenak, baina ez zen horrelakorik gertatu. Ezintasun hau pixkanaka desagertuz joan zen praktika esperimentalaren gorakadaren aurrean, eta XIX. menderako jada praktika hau zentrala zen, "Royal Institution"en jada oso ohikoa zen. Bitartean, mekanika arrazionalaren metodo analitikoak fenomeno esperimentalei aplikatzen hasi ziren. Honen arduradun handienetako bat Jospeh Fourier frantsesa izan zen, beroaren zirkulazioaren tratatu analitikoaren ondorioz, 1822an publikatua. Jospeh Priestleyk 1767an aldderantzizko karratu elektrikoaren legea proposatu zuen eta Charles-Agustin de Coulombek alderantzizko karratuaren legea sartu zuen elektrostatikan 1798an.

Mende amaieran, Frantziako Zientzien Akademiako kideak esparru honetan nagusitu ziren. Aldi berean, Galileok eta bere jarraitzaileek bultzatutako tradizio esperimentalak iraun zuen. "Royal Society" eta Frantziak Zientzien Akademia ziren lan esperimentalaren inguruko lanak egiten zituzten zentro handienak. Mekanikan, optikan, magnetismoan, elektrizitate estatikoan, kimikan eta fisiologian esperimentuak egiten zituzten, eta XVIII. mendean ez zeuden hain bereiziak bata bestearengandik. Aurrerago, azalpen eskemak desberdinduz joan ziren eta adar hauek geroz eta gehiago bereizten joan ziren, esperimentu eskema desberdinak ere sortuz.

XIX. mendea.

1800. urtean, Alessandro Voltak bateria elektrikoa (pila voltaikoa) asmatu zuen eta honek korronte elektrikoak ikertzeko bideak zabaldu zituen. Urte bete beranduago, Thomas Youngek argiaren uhin izaera frogatu zuen -Augustin-Jean Fresnelen lanak oinarri esperimentala eman zion-, baita interferentzia printzipioa ere. 1813an, Peter Ewartek energiaren kontserbazioaren ideia defendatu zuen “Mugimendu indarren neurketaren inguruan” idazlanean. 1820an, Hans Christian Ørstred-ek eroale elektrikoek indar magnetikoa handitzen dutela ikusi zuen, eta astebete geroago, André-Marie Ampère konturatu zen bi korronte elektriko paralelok indarrak eragiten dizkietela elkarri. 1821ean, William Hamilton, Hamiltonen funtzio bereizgarrien gainean ikertzen hasi zen. 1821ean, Michael Faradayk motore-elektriko bat eraiki zuen; bitartean, Georg Ohm-ek erresistentzia elektrikoaren legea zehaztu zuen 1826ean; tentsioa, korrontea eta zirkuitu elektrikoaren erresistentziaren arteko erlazioa finkatuz.Urte bete geroago, Robert Brownek mugimendu Browniarra deskubritu zuen: uraren gaineko polenaren mugimendua likidoaren atomoen mugimenduen ondorioa da. 1829an, Gaspar Coriolisek lana eta energia zinetikoa terminoei gaur egun dituen esanahia eman zien.

1831ean, Faradayk (eta beste aldetik Joseph Henryk) Faraday efektua deskubritu zuen, magnetismoaren bidezko korronte edo karga elektrikoaren sorrera -indukzio elektromagnetikoa; bi aurkikuntza hauek motore elektrikoaren eta sorgailu elektrikoaren oinarriak dira. 1834ean, Carl Jacobik funtzio eliptikoen teoria sortu zuen. 1834ean, John Russellek agortzen ez den ur uhin bat deskubritu zuen Edinburgotik gertu, eta ur-tankea erabili zuen ur olatu baten abiaduraren dependentzia luzeeraren eta uraren sakoneraren gainean zein zen aztertzeko. 1835ean, Willian Hamiltonek Hamiltonen mugimenduaren ekuazio kanonikoak zehaztu zituen. Urte berean, Gaspar Coriolisek gurpil hidraulikoen funtzionamendua teorikoki aztertu zuen eta Coriolis efektua ondorioztatu zuen. 1841ean, Julius Robert von Mayer-ek, zientzialari hasiberria, energiaren kontserbazioaren inguruan idatzi zuen, baina bere esperientzia falta zela eta, ez zuen onarpenik izan. Hurrengo urtean, Christian Doppler-ek Doppler efektua proposatu zuen. 1847an, Hermann von Helmholtzek energiaren kontserbazioaren legea formalki zehaztu zuen. 1851ean, Léon Foucaultek, pendulu handi baten bidez (Foucault pendulua) Lurraren errotazio-mugimendua frogatu zuen.

Ingurune jarraien mekanikan ere aurrerapen handiak eman ziren mendearen lehen erdian, elastikotasun legeak formulatu ziren solidoentzako, eta Navier-Stokes ekuazioak aurkitu zituzten fluidoen inguruan.

Termodinamikaren legeak.

XIX mendean, beroaren eta energia mekanikoaren legeak kuantitatiboki ezarriak izan ziren Julius Rober von Mayer eta James Prescott Joulen bidez, zeinak beroaren baliokide mekanikoa neurtu zuten 1840an. 1849an, Joulek bere esperimentuen emaitzak publikatu zituen (baita pedalen bidezko gurpilaren esperimentua ere), eta bertan beroa energia mota bat dela frogatu zuen. Ondorio hori 1850ean onartua izan zen. Beroaren eta energiaren arteko harremana lurrun-makinen garapenerako garrantzitsua izan zen, eta 1824ean, Sadi Carnoten lan teoriko eta esperimentala publikatu egin zen. Carnotek termodinamikaren zenbait ideia hartu zituen bere makina eraginkorraren inguruko eztabaidan. Sadi Carnoten lanak termodinamikaren lehenengo legearen oinarria finkatu zuen —energiaren kontserbazioaren legearen berrespena—, zeina William Thomsonek (Kelvin Jauna) eta Rudolf Clausiusek formulatu zuten 1850. urtean. Kelvin Jaunak, zero absolutuaren kontzeptua gasetatik substantzia guztietara zabaldu zuena 1848an, Lazare Carnoten, Sadi Carnot eta Émile Clapeyronen ingeniaritzaren teoriaren inguruan idatzi zuen lehendabiziko lege hori formulatu ahal izateko.

Kelvin eta Clausiusek ere termodinamikaren bigarren legea zehaztu zuten. Lege hau lehenago beste modu batean zegoen formulatua: beroa ez doa berez gorputz hotz batetik beroago batera. Bestelako formulazio batzuk berehala planteatu ziren eta Kelvinek nolabait ulertu zituen legearen inplikazio orokor batzuk. Bigarren Legeak dio gasak mugimenduan dauden molekulek osatzen dutela (Daniel Bernoullik 1738an planteatu zuen antzeko zerbait, baina ez zuen arrakastarik izan). 1850ean, Hippolyte Fizeau eta Léon Foucaultek argiaren abiadura neurtu zuten uretan, eta ikusi zuten airean baino mantsoagoa zela, argiaren uhin izaera azpimarratuz. 1852an, Joule eta Thomsonek frogatu zuten gas bat abiadura handian zabaltzen baldin bada hoztu egiten dela, honi Joule-Thomson edo Joule-Kelvin efektua deritzo. Hermann von Helmholtzek unibertsoaren heriotza termikoaren ideiarekin aurrera egin zuen 1854ean. Urte berean, Clausiusek dQ/T-ren garrantzia ezarri zuen (Clausiusen teorema).

James Clerk Maxwell.

1859an, James Clerk Maxwellek molekulen abiaduraren banaketaren legea deskubritu zuen. Maxwellek frogatu zuen eremu elektriko eta magnetikoak beren sorgunetik kanpora zabaltzen direla argiaren abiadura berdinean, eta argia erradiazio elektromagnetiko mota bat baino ez dela, soilik frekuentzia eta uhin luzeeragatik bereizten dena. 1859an, Maxwellek gas baten molekulen abiaduren banaketaren inguruko matematiketan lan egin zuen. Argiaren uhin izaeraren teoria onartua izaten ari zen Maxwellen elektromagnetikaren inguruko lanak aurrera egiten zuen ahala, eta hortik aurrera, argiaren eta elektrizitatearen eta magnetismoaren inguruko ikerketak areagotu egin ziren. 1864ean, Maxwellek eremu-elektromagnetikoaren teoria dinamikoaren inguruan idatzi zun eta argia fenomeno elektromagnetikoa dela esan zuen 1873an "Treatise on Electricity and Magnetism" obran. Lan hau Carl Friedrich Gauss eta Wilhem Weberen lan teorikoetan oinarritu zen. Beroa mugimendu partikularrean enkapsulatuz, eta honi dinamika Newtondarraren indar elektromagnetikoak gehituz, indar teoriko oso handia eman zien behaketa fisikoei.

Argia uhin formako energia transmisio bat dela (eter luminiszente batetik zehar), eta Heinrich Hertzen erradiazio elektromagnetikoaren hautematea, teoria fisikoaren garaipen handia izan zen, eta oinarrizko teoria askoren garapena ahalbidetuko zuen etorkizunean. Maxwellen teoriaren frogapen esperimentala Hertzek bideratu zuen, uhin elektrikoak sortu eta detektatzea lortuz 1886ean. Horrela, hauen ezaugarriak deskribatu zituen, eta hauek irrati, telebista eta beste aparailu batzuetan aplikatzea ahalbidetu zuen. 1887an, Heinrich Hertzek efektu fotoelektrikoa deskubritu zuen. Uhin elektromagnetikoen aurkikuntza ondoren hasi zen, zientzialari eta asmatzaile desberdinek esperimentu desberdinak bideratu zituzten uhin hauen ezaugarriak ezagutzeko. 1890 urtean, Guglielmo Marconik erradio uhin bat sortu zuen haririk gabeko telegrafo sistema baten bidez.

Materiaren teoria atomikoa XIX. mendean proposatua izan zen berriz John Dalton kimikariaren eskutik, eta Clausius eta James Clerk Maxwellek beraien gasen teoria zinetiko-molekularrean hipotesi gisa erabili zuten termodinamikaren legeak azaltzeko. Ludwin Boltzmann (1844-1906) eta Josiah Willard Gibbs (1839-1903) zientzialariek esan zuten energia (baita beroa ere) partikulen abiaduraren neurri bat dela. Egoera desberdinen partikulen antolakuntzen posibilitatea eta egoera hauen energia harremanduz, Clausiusek energiaren desagerpena berrinterpretatu zuen, eta esan zuen energia molekulen tendentzia estatistikoa dela. Termodinamikaren bigarren legearen interpretazio estatistikoa edo absolutuaren arteko eztabaida piztu zen hamarkada askotarako, zeina ez zen konpondua izango XX. mendean atomoen portaera zehaztu ahal izan zen arte.

XX. mendea: Fisika Modernoaren sorrera.

XIX. mende amaieran, fisika hainbeste garatu zen, non mekanika klasikoak arazo desberdin ugari azaldu zitzakeen: termodinamika eta teoria zinetikoak garatuak zeuden; optika geometrikoa eta fisikoa uhin elektromagnetikoen bidez ulertua zen; eta energia eta masaren kontserbazio legeak onartuak zeuden oro har. Hain handia zen garapena, non jada uste zen fisikaren lege garrantzitsuenak deskubrituta zeudela eta ikerketak, handik aurrera arazo partikular eta txikiagoak konpontzera bideratua egon behar zuela metodoaren hobekuntzaren bidez. Hala ere, 1900. urtean zalantzak piztu ziren teoria klasikoen inguruan, baita beraien ezintasuna zenbait fenomeno fisiko azaltzeko ere (gorputz beltzen erradiazioa eta efektu fotoelektrikoa, hala nola); gainera, zenbait formulazio teoriko paradoxa bilakatzen ziren hauek muturrera eramatean. Hendrik Lorentz, Emil Cohn, Ernst Wiecher eta Wilhem Wien bezalako fisikariek uste zuten Maxwellen ekuazioen inguruko aldaketa batzuek fisikaren lege guztien oinarri bat sortu zezaketela. Fisika klasikoaren akatsak ez ziren inoiz konponduak izan eta ideia berriak beharrezkoak ziren. XX. mendearen hasieran, iraultza handi batek fisikaren mundua astindu zuen, garai berri bati hasiera emanez: fisika modernoa.

Erradiazio esperimentuak.

XIX mendean, esperimentu batzuetan erradiazio forma ezezagunak detektatzen hasi ziren: Wilhelm Röntgenek X-izpiak deskubritu zituen 1985ean; 1896an Henri Becquerelek zenbait materia mota deskubritu zituen zeinak erradiazioa emititzen duten. 1897an, J.J. Thomsonek elektroia deskubritu zuen, eta Marie eta Pierre Curiek elementu erradioaktibo berriak aurkitu zituzten. Honek ustez suntsiezina den atomoaren eta materiaren izaeraren inguruko eztabaida piztu zuen. Mari eta Pierrek “erradioaktibitate” terminoa erabili zuten ezaugarri hau definitzeko, eta radioa eta polonioa elementu erradioaktiboak isolatzea lortu zuten. Ernest Rutherford eta Frederick Soddyk Becquerelen erradiazio formetako bi indetifikatu zituzten elektroi eta helioaren bitartez. Rutherfordek erradioaktibitatearen bi mota izendatu zituen eta 1911. urtean frogatu zuen atomoak bazuela positiboki kargatutako nukleo dentsoa, zeina karga negatiboa duten elektroiez inguratuta dagogen. Teoria klasikoaren arabera, egitura honek ezin zuen egonkorra izan. Teoria klasikoa ere oker zegoen, XIX mende bukaeran egin ziren bi esperimenturen emaitzak ikustean. Esperimentu hauetan ikusi zen ez zela beharrezkoa “eter luminiszenterik” fenomeno elektromagnetikoak azaltzeko. Erradiazioaren eta erradioaktibitatearen inguruko ikerketak ardatz izan ziren ondorengo urteetan, eta 1930.eko hamarkadan fisio nuklearra deskubritu zen, zeinak energia atomikoari bide eman zion.

Albert Einsteinen erlatibitatearen teoria.

1905ean, 26 urte zituen Albert Einstein (1879-1955) fisikariak, frogatu zuen nola denbora eta espazioaren neurriak behatzailearentzat eta behatuarentzat desberdinak ziren. Einsteinen erlatibitatearen teoria erradikalak iraultza berri bat suposatu zuen zientziarentzat. Nahiz eta beste ekarpen garrantzitsu asko ere egin zituen Einsteinek, erlatibitatearen teoriak bere baitan inoiz izan den lorpen intelektual handienetako bat suposatu zuen. Nahiz eta erlatibitatearen kontzeptua ez zuen Einsteinek ezarri, azaldu zuen espazio huts batean argiaren abiadura beti konstantea dela, hau da, behatzaile guztientzako berdina eta mugimenduarentzako muga absolutua. Honek ez du eragiten pertsona baten egunerokoan, izan ere objektu gehienen abiadura argiarena baino askoz ere txikiagoa da. Baina argiaren abiadurara hurbiltzen diren objektuetan, erlatibitatearen teoriak frogatzen duena da, hauetan erlojuak ipiniko bagenitu, denbora askoz ere mantsoago igaroko litzakeela lurrean geldirik dagoen behatzaile batentzat baino. Einsteinek "E=mc2" formula ere deduzitu zuen, massa eta energiaren arteko baliokidetasuna zehazten duena.

Erlatibitate berezia.

Einsteinek esan zuen argiaren abiadura konstantea dela erreferentzia-sistema inertzial guztietan eta lege elektromagnetikoak erreferentzia-sistema dena delakoa izanik, baliozkoa izan behar dutela. Baita ere esan zuen masa eta energia elkar trukagarriak direla bere "E=mc2" formularen arabera. Urte berean publikatutako beste artikulu batean, Einsteinek baieztatu zuen erradiazio elektromagnetikoa kantitate txikitan (quantum) transmititzen dela, Max Planck teoriko fisikoak proposatutako konstante batean oinarrituz.

Erlatibitatearen teoria, behaketa fisikoen eta espazio eta denboraren kontzeptuen arteko harremanen inguruko formulazioa da. Teoria elektromagnetikoaren eta Newtonen mekanikaren arteko kontraesanetatik jaio zen eta bi esparru hauetan eragin handia izan zuen. Arazoa zen ea beharrezkoa zen uhin elektromagnetikoak bideratzen zituen “ether” horren inguruan eztabaidatzea, baita honen inguruko mugimendua eta honen antzematea ere, izan ere, Michelson-Morley esperimentuan ez zen hau lortu. Einsteinek eztabaida honekin eta “ether” kontzeptuarekin amaitu zuen bere erlatibitatearen teoria bereziarekin. Hala ere, bere oinarrizko fomulazioak ez du teoria elektromagnetiko detailatua sartzen.

Einsteinek “zer da denbora?” galderari Newtonek emandako erantzuna zalantan jarri zuen, osagabea dela esanez. Horren aurrean, “behatzaileak” beharrez bere denboraren eskalaren erabilera egin behar du, eta mugimendu desberdinean dauden bi behatzaileentzako, denbora eskalak desberdinak izango dira. Honek denbora eta espazioa bi kontzeptu lotu bilakatzen ditu, izan ere, behatzailearen mugimenduaren (espazioa) araberakoa da denboraren jarduna. Behatzaile bakoitza bere espazio-denboraren egituraren jabe da. Erreferentzia absoluturik gabe, gertakarien inguruan behatzaileek neurketa desberdin baina baliozkoak egiten dituzte. Einsteinen hitzetan, konstante irauten duen gauza bakarra hauxe da: “Fisikaren oinarrizko legeak identikoak dira bata bestearekiko abiadura erlatibo konstantea duten bi behatzailerentzako”

Erlatibitate bereziak eragin sakona du fisikan: teoria elektromagnetikoaren birmoldaketa gisa hasi, baina naturaren simetria lege berri bat suposatu zuen, "Poincaré simetria"z ezagututa, simetria Galilearraren ordez indarrean jarri zena.

Erlatibitate bereziak dinamikan ere eragin handiak eduki zituen. Nahiz eta hasieran “masa eta energiaren bateratze” gisa ulertua izan zen, berehala ikusi zuten dinamika erlatibistak pausagunean dagoen materiaren eta sistema baten energia eta momentuaren artean bereizketa zorrotza egiten duela. Masa terminoak aldaketa semantikoa izan zuen XX. mende bukaeran, eta hortik aurrera soilik pausagunean dagoen masari egiten dio erreferentzia.

Erlatibitate orokorra.

1916. urterako, Einsteinek teoria jada mugimenduaren egoera guztietara orokortzea lortu zuen, baita uniformeak ez diren azelerazioetara ere, horrela ezagutzen da Erlatibitatearen Teoria Orokorra. Teoria honetan Einsteinek kontzeptu berri bat barneratu zuen, espazio-denboraren kurbaturaren kontzeptua, zeinak espazioko puntu guztietako efektu grabitazionala deskribatzen duen. Honek Newtonen grabitazio lege unibertsala alde batera utzi zuen. Einsteinen arabera, grabitazioaren indarra nolabaiteko ilusioa da espazioaren geometriak eragina. Masa baten presentziak espazio-denboraren kurba eragiten du masaren inguruan, eta kurbatura honek espazio-denboraren ibilbidea determinatzen du, askatasunez mugitzen diren objektuek jarraitzen duten ibilbidea. Teoria honekin deduzitu zuen grabitateak argiarengan eragina zuela ere (geroago esperimentuen bidez baieztatua izan zena). Erlatibitatearen tankera honek eguzkiaren inguruko argiaren tolestura azaldu zuen, zulo-beltzak aurreikusi zituen eta baita hondo-erradiazio kosmikoaren ezaugarriak ere. Erlatibitatearen, efektu fotoelektrikoaren eta gorputz beltzen inguruko erradiazioaren lanei esker, Einsteinek 1921ean Nobel Saria irabazi zuen.

Einsteinen erlatibitatearen teoriaren geroz eta onarpen handiagoak, argiaren transmisioaren izaerak, eta Niels Bohren atomoaren ereduak konpondutako arazoak bezain besteko arazo berriak sortu zituzten, eta fisika osoa printzipio fundamental berrien gainean berrezartzeko helburua zen nagusi. Einsteinen erlatibitate orokorrak ondorioztatu zuen espazioa kurbatua eta finitua dela, eta lente grabitazionalen eta eremu grabitazionaletako denboraren distortsioaren fenomenoak aurreikusi zituen.

Mekanika kuantikoa.

Erlatibitateak konpondu ez zuen arazoa izan zen gorputz beltzek emititzen duten erradiazio elektromagnetikoaren inguruko azalpena. Fisika klasikoak zioen hau infinitua bilakatzen zela, baina esperimentuek kontrakoa zioten. Arazo hau mekanika kuantikoaren teoria berriak konpondu zuen. Mekanika kuantikoa atomoen eta sistema subatomikoen teoria da. XX. mendeko lehendabiziko 30 urteetan zehar jaio eta garatu zen teoria hau. Teoria kuantikoaren oinarrizko ideiak Max Planckek (1858-1947) proposatu zituen, zeinak Fisikaren Nobel Saria jaso zuen 1918an, deskubritu zuenean energiaren izaera kuantifikatua. Teoria kuantikoa onartua izan zen Compton Efektuak frogatu zuenean argiaren partikula izaera.

1905ean, Einsteinek teoria kuantikoa erabili zuen efektu fotoelektrikoa azaltzeko, eta 1913an Niels Bohr fisikari daniarrak konstante berdina erabili zuen Rutherforen atomoaren egonkortasuna azaltzeko, baita hidrogeno gasak ematen duen argiaren frekuentzia ere. Atomoaren gaineko teoria kuantikoak mekanika kuantikoaren garapenari ate guztiak ireki zizkion 1920ko hamarkadan. Quantum-aren printzipio berriak Werner Heisenberg, Max Born eta Pascual Jordanek mekanika matrizialaren bitartez formulatu zituzten, eta “egoera” bereizien arteko harreman probabilistikoak landu zituzten, kausalitatearen posibilitatea ukatuz. Mekanika kuantikoa Heisenberg, Wolfgang Pauli, Paul Dirac eta Erwin Schrödingeren eskutik asko garatu zen. Heisenbergek 1927an “ziurgabetasunaren printzipioa” eta mekanika kuantikoaren “Kopenhageko interpretazioa”ren ekarpenek kausalitate fundamentalaren ukazioa azpimarratzen zuten, nahiz eta honen aurkako asko izan (Einstein hauen artean). Mekanika kuantukoa tresna ezin garrantzitsuagoa bilakatu zen maila atomikoko fenomenoen inguruko ikerketa eta azalpenentzako. 1920. urtean, Satyendra Nath Bose zientzialari indiarrak fotoien gaineko lana bideratu zuen, eta mekanika kunatikoak Bose-Einstein estatistika fundatu zuen, Bose-Einstein kondentsatuaren teoria.

Spinaren estatistikaren teoremak ezarri zuen mekanika kuantikoko edozein partikulak bosoia (estatistikoki Bose-Einstein) edo fermioia (estatistikoki Fermi-Dirac) izan behar zuela. Beranduago jakingo zen oinarrizko bosoi guztiek indarra transmititzen dutela, eta elektromagnetismoa fotoiek transmititzen dutela.

Fisika garaikidea eta partikulen fisika.

Eremu kuantikoen teoria.

Filosofiaren esparrura gerturatzen zirenek unibertsoaren natura eztabaidatzen zuten bitartean, teoria kuantikoak proposatzen zihoazten, Paul Dirac-en erlatibitate kuantikoaren teoriarekin hasiera emanez 1928an. Hala ere, teoria elektromagnetikoa kuantifikatzeko ahaleginek oztopo handia ikusi zuten 1930eko hamarkadan, izan ere, energia infinituen formulazio teoriak nagusitzen hasi ziren. Egoera hau ez zen guztiz ebatzia izan Bigarren Mundu Gerra igaro arte, Julian Schwinger, Richard Feynman eta Sin-ltiro Tomonagak independenteki birnormalizazioaren teknika proposatu arte, zeinak elektrodinamika kuantiko sendo baten sorrera ahalbidetu zuen.

Bitartean, oinarrizko partikulen inguruko teoriak sortu ziren eremu-teoria kuantikoaren ideiaren garapenarekin batera, zeinak dioen eremu elektromagnetikoak partikula eremuen antzeko izaera dutela. Hideki Yukawak proposatu zuen nukleoaren karga positiboak batera mantentzen zirela partikula baten bitartezko indar baten bidez, zeinaren masa elektroiaren eta protoiaren artean kokatzen den. Partikula hau, “pioi”, 1947an identifikatu zen Bigarren Mundu Gerraren ondoren partikula talde batekin batera. Hasieran, partikula hauek izpi kosmikoek utzitako ionizazio erradiazio gisa aurkituak izan ziren, baina ondoren berriagoa eta indartsuagoa zen partikula-azeleragailu baten bidez sortzea lortu zen.

Partikulen fisikatik at, garaiko aurrerakuntza garrantzitsu batzuk:

Eremu batuen teoria.

Einsteinek pentsatzen zuen naturako oinarrizko interakzio guztiak teoria bakar batean azaldu daitezkeela. Eremu bateratuen teoria interakzio desberdinak uztartzeko ahaleginak izan ziren. Teoria honen formulazioetako bat gaugen eremuen teoria izaz zen, simetriaren ideiaren orokortze bat. Eredu estandarra izan zen arrakastatsua indarraren, ahuleziaren eta interakzio elektromagnetikoen arteko bateratzean. Grabitazioa beste edozer gauzarekin lotzeko ahaleginek huts egin zuten.

Eredu estandarra.

Sakontzeko, irakurri: «Eredu estandarra»

Partikula hauen zabaltze eta deskonposizioaren bidezko interakzioak, oinarrizko teoria kuantiko berriei lekua utzi zien. Murray Gell-Mann eta Yuval Ne’eman-ek partikula berri hauei ordena berri bat eman zieten kualitate zehatz batzuen arabera klasifikatu baitzituzten, Gell-Mannek izendatutako “Zortziko bidea”rekin hasiz. Bere ondorengo garapenera arte, Quark Eredua hasieran ez zen aproposa iruditu elkarrekintza nuklear bortitza deskribatzeko, bide emanez S-Matrizea bezalako teoriei. 1970ean, Kromodinamika kuantikoaren ezarpenarekin oinarrizko eta elkartrukeko partikulen inguruko auziari amaiera eman zitzaion, eta honek “Eredu Estandarraren” ezarpena ahalbidetu zuen, gaugen eremuen teoriaren matematiketan oinarrituz. Honek indar guztiak deskribatu zituen, grabitatearena izan ezik, eta gaur egun oraindik onartua da.

Eredu Estandarrak elektroahulen interakzioaren teoria eta kromodinamika kuantikoa klasifikatzen ditu, hauek gauge taldean sartzen ditu. Abdus Salami, Steven Weinberg eta ondoren, Sheldon Glashow-ri zor diegu elektromagnetismoaren eta interakzio ahulen uztartzearen formulazioa eredu estandarraren baitan. Elektroahularen teoria ondoren izan zen baieztatua esperimentazio bidez, eta 1970an Fisikaren Nobel Saria eman zitzaion.

1970etik aurrera, oinarrizko partikulen fisikak unibertso goiztiarraren inguruko kosmologian ezagutzak eskaini ditu, batez ere Big Bang teoriak, Einsteinen erlatibitatearen teoria orokorraren ondorioa. Dena den, 1990ean hasita, behaketa astronomikoak erronka berriak ere ekarri ditu, hala nola, egonkortasun galaktikoaren (materia iluna) inguruko azalpenak eta azeleratutako unibertsoaren (energia iluna) ingurukoak.

Azeleragailuek Eredu Estandarraren alderdi batzuk baieztatu dituzten bitartean, partikulen interakzio desberdinak detektatuz; oraindik ez da eman erlatibitate orokorraren eta Eredu Estandarraren arteko uztartzea egiten duen teoriarik. Supersimetria eta korden teoria, askoren ustez uztartze hau emateko bide zuzena da. Dena den, Hadroi Kolisore Handiak, 2008an funtzionatzen hasi zena, oraindik ez du ebidentziarik aurkitu bi teoria hauen alde.

Kosmologia.

Esan ohi da kosmologia ikerketa auzi garrantzitsua bilakatu zela Einsteinen Erlatibitate Teoria Orokorrarekin bat, 1915ean, nahiz eta “erlatibitate orokorraren urrezko aroa” arte ez zen zabaldu.

Hamarkada bat geroago, “eztabaida handiaren” erdian, Hubble eta Slipherek unibertsoaren zabalkundea deskubritu zuten 1920an. Einsteinen erlatibitate orokorra erabiliz, Lemaitre eta Gamowk big bang teoria bezala ezaguna izango zen teoria formulatu zuten. Honen aurka, egoera geldikorraren teoria formulatu zuten Hoyle, Gold, Narlikar eta Bondik.

Hondoko erradiazio kosmikoa 1960an baieztatua izan zen Penzias eta Wilsonen eskutik. Aurkikuntza honek big bang teoria indartu zuen egoera geldikorraren teoriaren aurrean.

Gaur egun, materia iluna eta energia ilunaren inguruko arazoak agenda kosmologikoaren ardatza osatzen dute.

Higgs-en bosoia.

Peter Higgs izan zen 1964ean Higgsen eremua (melaza kosmikoa) asmatu zuena, hiru taldetan lan egiten zuten beste sei fisikariekin batera. Bere taldekideak Tom Kibble, Carl Hagen, Gerald Guralnik, François Englert eta Robert Brout ziren.

Nahiz eta hauek inoiz ez ikusi, Higgs-en antzeko eremuek paper oso garrantzitsu bat jokatzen dute unibertsoaren teorietan eta korden teorian. Baldintza batzuetan, eremu hauek indar antigrabitazionala eragiten duen energiaz inguratuak izan daitezke. Eremu hauek zabalkuntza handi baten iturri izan daitezkela proposatu da, inflazio gisa ezagututa. Unibertso hasieraren eta, agian, energia ilunaren sekretua izan daitezke, zeinak badirudien orain unibertsoaren zabalkundea azkartzen ari dela.


Ramon Penyafortekoa

Ramon Penyafortekoa (Vilafranca del Penedès, ca. 1175 - Bartzelona, 1275eko urtarrilaren 6a) kataluniar erlijio-gizona izan zen. Bolonian zuzenbideko, filosofiako eta teologiako ikasketak egin ondoren, kalonje izendatu zuten Bartzelonan. Domingotarren jeneral izendatu zuten 1238an, eta musulmanen aurkako gurutzada zuzendu zuen. Ama Birjina Mesedetakoaren ordenaren sortzaileetako bat izan zen. "Corpus juris canonici" eta "Somme de poenitencie et matrimonio" lanak argitaratu zituen. Gregorio IX.aren aginduz "Décrétales" bilduma antolatu zuen.


Washington udalerria, Starke konderria (Indiana)

Washington udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Indiana estatuko udalerri bat da, Starke konderrian. Azken zentsuaren arabera biztanle zituen, eremuan.

Ekonomia.

2020ko zentsuaren arabera, Washington udalerriak 950 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak estatubatuar dolar ziren.


Bellingham (Massachusetts)

Bellingham Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Norfolk konderrian kokatuta dago, Massachusetts estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Saint-Clair (Vienne)

Saint-Clair Frantziako udalerri bat da, Vienne departamenduan dagoena, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Saint-Clair udalerrian erroldatutako biztanleak 202 ziren. Familiak 92 ziren, horien artean 32 pertsona bakarrekoak ziren (20 bakarrik bizi ziren gizonak eta 12 bakarrik bizi ziren emakumeak), 32 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 28 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

"Erroldatutako biztanleak"

<noinclude>

Etxebizitza.

2007an 140 etxebizitza zeuden, 91 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 35 bigarren erresidentzia ziren eta 14 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 140etxeak ziren. 91 etxebizitza nagusietatik 80 bere jabearen bizilekua ziren, 6 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 13 etxek bi gela zituzten, 25 etxek hiru zituzten, 20 etxek lau zituzten eta 33 etxek bost zituzten. 27 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 44 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 37 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 110 ziren, horien artean 81 aktiboak ziren eta 29 inaktiboak ziren. 81 pertsona aktiboetatik 72 lanean zeuden (38 gizon eta 34 emakume) eta 9 langabezian zeuden (4 gizon eta 5 emakume). 29 pertsona inaktiboetatik 13 erretiraturik zeuden, 10 ikasten zeuden eta 6 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Saint-Clair udalerrian 89 unitate fiskal zeuden, 194 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 14.713 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 8 komertzioetatik, 2 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen eta 1 zerbitzu enpresa zen.

2000. urtean Saint-Clair udalerrian 10 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Saint-Clair

Aulnay (3,5 km)

La Chaussée (3,6 km)

Martaizé (4,1 km)

Saint-Jean-de-Sauves (4,8 km)

Moncontour (6,2 km)

Marnes (7,0 km)


Heterophasia gracilis

Heterophasia gracilis "Heterophasia" generoko animalia da. Hegaztien barruko Leiothrichidae familian sailkatua dago.


Carnwadric

Carnwadric, Eskoziako gaeleraz: A' Chloch

eta eskozieraz: Carndouk

, Eskoziako Glasgow hiriko auzo bat da, Clyde ibaiaren hegoaldean.


Fraser Stoddart

Sir James Fraser Stoddart (Edinburgo, 1942ko maiatzaren 24a) eskoziar-estatubatuar kimikaria da. 2016ko Kimikako Nobel Saria jaso zuen Jean-Pierre Sauvage eta Ben Feringarekin batera molekulak erabilita munduko makinarik txikienak garatzeagatik.

Zientzia eta filosofia ikasketak egin zituen Edinburgoko Unibertsitatean. Kimikako irakaslea da Ipar-mendebaldeko Unibertsitatean. Kimika supramolekularraren eta nanoteknologiaren arloan lan egiten du.


Betibizi hori

Betibizi horia ("Helichrysum stoechas") Asteraceae familiako espezie baten izen arrunta da, Mediterraneoan jatorria duena.

Hiru azpiespezie ditu :


Thuy

Thuy (frantsesez eta ofizialki: "Thuy

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Pirinio Garaiak departamenduan dago, Okzitania eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Thuy udalerrian erroldatutako biztanleak 14 ziren. Familiak 8 ziren, horien artean 4 pertsona bakarrekoak ziren (4 bakarrik bizi ziren gizonak) eta 4 seme-alabarik gabeko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 7 etxebizitza zeuden, 6 familiaren etxebizitza nagusia ziren eta 1 hutsik zegoen. Etxebizitza guzti hauek 5etxeak ziren. 6 etxebizitza nagusietatik 4 bere jabearen bizilekua ziren, 1 alokairuan okupaturik zegoen eta 2 doan lagata zeuden; 1ek bi gela zituen, 2 etxek hiru zituzten, 2 etxek lau zituzten eta 2 etxek bost zituzten. 5 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 3 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 3 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 8 ziren, horien artean 6 aktiboak ziren eta 2 inaktiboak ziren. 6 pertsona aktiboak lanean(3 gizon eta 3 emakume) zeuden.. 2 pertsona inaktiboetatik 1 ikasten zegoen eta 1 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Ekonomia jarduerak.

2007an herrian zegoen saltoki bakarra ostalaritza eta jatetxe enpresa batena zen.

2000. urtean Thuy udalerrian 3 nekazaritza-ustiategi zeuden.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Thuy

Peyriguère (1,4 km)

Aubarède (1,6 km)

Goudon (1,8 km)

Cabanac (1,9 km)

Moulédous (3,4 km)

Marquerie (3,4 km)

Coussan (3,5 km)

Gonez (3,7 km)

Mun (3,7 km)


Karatxaiera-balkarera

Karatxaiera-balkarera (Къарачай-Малкъар тил, "Qaraçay-Malqar til" edo Таулу тил, "Tawlu til") karatxaien eta balkarren hizkuntza da. Bi aldaeratan banaturik dago: karatxaiera-baksanera-txegemera, /tʃ/ eta /dʒ/ fonemak ahoskatzen dituena, eta balkarera, /ts/ eta /z/ fonemak ahoskatzen dituena.


Litoria multicolor

Litoria multicolor "Litoria" generoko animalia da. Anfibioen barruko Hylidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


São Sebastião da Amoreira

São Sebastião da Amoreira Brasilgo udalerri bat da, Paraná estatuan kokatua. biztanle ditu km²ko eremuan.


Lethrinops mylodon

Lethrinops mylodon "Lethrinops" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.


NGC 4095

NGC 4095 galaxia bat da, Coma Berenices konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.


Imperial (Nebraska)

Imperial Nebraskako hiri bat da. Chase konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


Victoria (Arkansas)

Victoria Ameriketako Estatu Batuetako inkorporatutako herri bat da. Mississippi konderrian dago, Arkansas estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Ereinotz nabar

Ereinotz pikardatua edo ereinotz nabarra ("Aucuba japonica") landare fanerogamo mota bat da, Garryaceae familiakoa.

Deskribapena.

1 eta 5 metro arteko luze den zuhaixka bat da, jatorriz Japonia eta Txinako mendi eta ibarretako basoetakoa. "Aucuba japonica" adioikoa da, hots, landare desberdinetan aurkezten ditu sexu femenino eta maskulinoa. Oso ohikoak dira Europako lorategietan. Zuhaixka hau Amerikako Estatu Batuetan ere oso ohikoa da, han "Gold Dust Plant" izena ere ematen zaio (urre hauts landarea).

Taxonomia.

"Aucuba Japonica" Carl Peter Thunbergek deskribatu eta "Nova Genera Plantarumen" argitaratu zuen 3: 62. 1783.


Grudziądz landa-udalerria

Grudziądz (]

) Poloniako Kujavia-Pomeraniako voivoderriko landa-udalerri bat da, Grudziądz barrutian kokatuta. 165,33 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 12513 biztanle zituen.


Joan zaretenean

Joan zaretenean euskarazko eleberri bat da, Jokin Muñoz nafar idazlearena, 1997an Alberdania argitaletxeak plazaratua.


Warngau

Warngau Alemaniako udalerria da. Bavariako estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Utah Jazz

Utah Jazz NBAn jokatzen duen AEBetako Utah estatuko Salt Lake Cityko saskibaloi taldea da. 1974an sortu zen, jatorria New Orleans hirian du (hortik dator jazz izena) baina 1979tik aurrera Utah Estatuan finkatuta dago.

New Orleans Jazz (1974-1979).

Bost urte eman zituen Jazz frankiziak New Orleansen (74/79) urte horietan talde galtzailea zen bertan Pete Maravich jokalari aparta egon arren.

Utah Jazz (1979).

1979an taldea Utah-ra eramatea erabaki zuten, ez hori bakarrik, Jazz izena mantentzea erabaki zuten nahiz eta musika estilo horrek Utah estatuko kulturarekin zerikusirik ez izan.

Urte zailak izan ziren taldearentzat, (1980an Maravich bota zuten) 1983-1984ko denboraldian historian lehenengo aldiz "playoff" jokatzea lortu zuten arte. "playoff"-ean 2.fasean kanpo gelditu ziren Phoenix Suns-en kontra.

Stockton-Malone Aroa (1985-2003).

1984ko Draft-ean John Stockton antolatzailea aukeratu zuten Gonzagako Unibertsitatetik eta hurrengo urtean 1985an Karl Malone Hegal-Pibota Louisiana Tech Unibertsitatetik, bi jokalari hauei esker Utah Jazz taldeak pixkana pixkanaka beste taldeen errespetua irabazten joan zen, urte guztietan playoff jokatzeko sailkatu ziren.

Stockton eta Malone ospe handia lortu zuten (urte guztietan "all-star game" jokatzen zuten), eta taldeak bien bitartean gero eta zale gehiago lortu zituen.

1988an Jerry Sloan laguntzaileak, taldearen entrenatzaile nagusia izendatu zuten (Oraindik 22 urte geroago jarraitzen duena), eta berarekin taldeak historian lehenengo aldiz, 50 garaipen baino gehiago lortu zituen.

1990eko hamarkada.

1990eko hamarkadan taldea hobetuz joan zen, eta 96-97ko denboraldian 64-18 errekorra egin eta gero (historiako garaipen gehieneko urtea) NBAko finaletara heldu ziren, baina Michael Jordanen Chicago Bullsen kontra galdu zuten 6 partidutan.

Urte horretan Karl Malonek denboraldiko NBAko Jokalari Baliotsuenaren Saria saria eskuratu zuen.

Hurrengo denboraldian (97/98) nahiz eta hasiera zaila izan (stockton lesionatu zen) azkenean NBAko Finalak berriro jokatzeko sailkatzea lortu zuten, berriz ere Chicago Bulls-en eta aurrekoan bezala galdu zuten, final honetan Jordanek azken segundoetan Byron Russelen aurrean NBAko saskiraketarik famatuenetarikoa lortu zuen.

1999an NBAn "lockout" denboraldi eztabaidatsua izan zenez, denboraldia erdira laburtu zen, Utah Jazzek 37-13 errekorra lortu zuen, baina konferentziako finalerdietan Portland Trail Blazersen kontra galdu zuten. Denboraldi labur hartan, Karl Malonek NBAko Jokalari Baliotsuenaren Saria lortu zuen bigarrenez.

Bikotearen amaiera (1999-2003).

99-00. urtean Playoffs-eko bigarren fasean galdu zuten, urte horretan Jeff Hornacek saskiratzailea erretiratu zen, hurrengo urteetan denboraldi honak egin zituzten baina playoffs-ean lehengo fasean galdu zuten.

2003. urtean John Stockton erretiratu zen eta Karl Malone Los Angeles Lakersera alde egin zuen Utah-n lortu ezin zuen NBAko eraztunaren bila, beraz urte horretan Stockton-Malone Aroaren amaiera heldu zen,taldean izugarrizko hutsunea sortuz .

Berregituraketa (2003-2006).

Stockton eta Malone joan eta gero taldeak denboraldi txarra egin zuen, ez zen sailkatu playoffs-ak jokatzeko, garai horretan Andrei Kirilenko jokalari Errusiarra zen taldearen burua.

Hurrengo denboraldian(04/05) Utah Jazzek Cleveland Cavaliers-etik Carlos Boozer eta Detroit Pistons-etik Mehmet Okur sinatu zituen, taldeak asko hobetu zuen, baina Kirilenko,Raul Lopez, Carlos Arroyo eta Carlos Boozeren lesioen ondorioz ezin izan zuten playoffs-era heldu.

2005ko Draftean Deron Williams aukeratu zuten, baina ezin izan zioten hasiera bikain bati (12-1) jarrraipena eman eta berriro ere playoffs-etatik kanpo gelditu ziren.

2006an Ronnie Brewer (14.postuan) eta Paul Millsap (47.postuan) aukeratzeaz aparte Derek Fisher sinatu zuten, eta azkenik, 4 urte playoffs-ak jokatu gabe egon eta gero, 2007. lortu zuten.

Playoffs Taldea (2007- ? ).

2007.urtetik aurrera Playoffs guztietan parte hartu du taldeak.

-2007an Konferentziako finaletara heltzea lortu zuten, bertan San Antonio Spurs taldearen kontra galdu zuen (4-1)

-2008ko Playoffs-etan 2.fasera heldu zen Los Angeles Lakers-en kontra 4-2 galduz.

-2009an 1.fasean galdu zuten, berriz ere Los Angeles Lakers-en kontra (4-1).

Azken urte hauetan Stockton eta Malonek eratu zuten bikotearen antzera, beste bikote bat da Taldea gidatzen duena, bikote hau Deron williams eta Carlos Boozerrek osatzen dute.


Eddie Cochran

Edward Ray Cochrane (Albert Lea, Minnesota (AEB), 1938ko urriaren 3a - Bath, Somerset, Ingalaterra, 1960ko apirilaren 17a) estatubatuar rock musikaria izan zen.

Biografia.

Edward Ray Cochrane Albert Lean jaio zen, Minnesotan (AEB), 1938ko urriaren 3an.

1955ean hasi zituen bere musika ikasketak, laguna zuen Hank Cochranekin batera, etorkizunean country musikako letrista izango zena. Abizen bera bazuten ere, ez zegoen ahaidetasunik bi lagunen artean, baina "The Cochran Brothers" izena eman zioten taldeari. Gehien bat country egin zuten, baina lehen rockabillyaren adibide izango ziren tema ederrak utzi zituzten: "Fool's paradise", "Latch on", "Tired and sleepy" eta abar.

Garai honetan hasi zen Eddie saio-musiko lanean eta bere abesti propioak idazten.

Jerry Capehart ezagutu zuen, gero manager eta ekoizle izango zuena, eta bultzada handia suposatu zuen bere bakarlari bidean. Harekin grabatu zuen lehen maketa eta Liberty Recordsekin kontratua lortu zuen horrela.

1956an egin zuen debuta, "Skinny Jim" singlearekin. Abesti ederra zen, baina ez zuen komertzialki arrakastarik izan.

Urte berean, Boris Petroffek "The Girl Can't Help It" filman agertzeko eskaintza egin zion eta Eddiek "Twenty-Flight Rock" abestu zuen. Une horretan modan zegoen estiloa zen eta geroago artista ezberdinek bertsionatuko zuten rock and rolleko klasikoetako bat izango zen, baina, garaian, ez zuten asko promozionatu.

1957an, Cochranek lehen arrakasta lortu zuen; "Sittin in the Balcony" izan zen, John D. Loudermilkek idatzitako abestia. Beste tema batzuk ere ospea lortu zuten inguruan, "Jeannie, Jeannie, Jeannie" edo "Cut across Shorty". Zale askoren iritzian, rockabillyaren ardatzetako bat da Eddie.

Hala ere, "Summertime Blues" izango da gehien gogoratuko zaion abestia, 1950 eta 1960ko hasieran, rockaren etorkizuna lirikoki eta musikalki modelatzen lagunduko zuena. Ahots zartatuagoa eta gitarraren soinu metalikoago bat, ikuspegi berri bat eman zion rock and rollari eta Billboarden pop zerrendetan 9. lekuan kokatu zuen.

"Summertime blues" arrakastatsuaren ondoren, Cochranen ibilbide motzak ez zituen beste asko lortu: "C'mon Everybody", "Somethin' Else" eta hil ondoren etorriko zen "My Way" (Ez Paul Ankari esleitzen zaiona! ), "Weekend", "Nervous Breakdown", edo Erresuma Batuan lehen postura iritsiko zen "Three Steps to Heaven".

1959ko otsailean, aire-istripuz hil zitzaizkion Ritchie Valens, The Big Bopper eta Buddy Holly lagunak eta depresio handi batek hartu zuen Cochran, hil arte ez zuena gainetik kenduko.

"Three stars" abestiaren bertsio sentitu bat kantatu zuen hildako lagunen omenez.

Heriotza.

1960ko apirilaren 16an, Eddie Cochranek trafiko-istripua izan zuen Chippenhamen, bere autoak farola baten kontra talka egin zuenean. Londrestik Bristolera zihoan taxiari gurpilak eztanda egin zion eta, bat-batean, kontrola galdu zuen. 3 estatubatuar artista zeuden auto barruan, Ingalaterran biran zebiltzatenak. Zaharrenak 25 urte besterik ez zituen, Gene Vincent abeslaria, "Be-Bop-A-Lula" abestiarekin oso ezagun zena. Berriro hautsi zuen 5 urte lehenago hautsi zuen hanka bera. Orduan sendagileek apurtzekotan egon ziren eta berak uko egin zion, eta oraingoan ere ezezkoa esan zuen abeslariak, baina bizi zen bitartean oinaze latzak pasatu beharrean izango zen, drogarantz eramango zutenak, eta hamar bat urte geroagao, heriotzara. Oraingo honetan, Sharon Sheeley andregaia eta letrista eta Gene Vincent abeslaria eta lagunmina bizirik irten ziren, baina Eddie hil egin zen hurrengo egunean, 1960ko apirilaren 17an, arratsaldeko 16:10ean, Batheko St. Martin's ospitalean. Kalifornian eman zioten lur, Cypressen, Forest Lawn Cypress hilerrian.

Hil eta gero, 1964an, "My Way" albuma atera zuten. The British Label Rockstar Records Cochranen lan ezezagunen bila ari da oraindik eta, 1970az geroztik, musikoa bizirik zegoenean baino material gehiago argitaratu du.

Eragina.

Genero bereko izar izan ziren Elvis Presley, Bill Haley, Chuck Berry, Bo Diddley, Jerry Lee Lewis, Buddy Holly, Fats Domino edo Little Richarden antzera, Cochranek eragin handia izan du, konpositore eta letrista bezala; baita estudioko musiko eta berritzaile bezala ere eta, Jerry Capehartekin batera, pista eta recordingen bikoizketa teknika berriak garatu zituen.

Lan instrumental ugari grabatu zuen; kategori handiko jole eta arregista zela frogatu zuen eta, askotan, berak grabatzen zituen instrumentu guztiak. Ospe handia eman zion gustukoen zuen instrumentuari, Gretsch 6120 gitarra elektrikoa.

Badirudi John Lennonek Paul McCartney ezagutu zuenean, hau "Twenty-Flight Rock" abestiaren bertsio bat egiten ari zela eta horrela erakarri zuela haren arreta.

Artista ugarik jasan zuen Cochranen eragina: The Whok "Summertime blues" bertsioa egin zuten eta arrakasta handia lortu zuten. Rod Stewartek oso goiz egin zuen "Cut Across Shorty"; Rory Gallagher edo T. Rex bandako kide zen Marc Bolanek Eddie Cochranen Gretsch 6129a balitz bezala margotu zuen bere Gibson Les Paul gitarra; Rolling Stones bandak, "Still live" zuzenekoan, "20th flight rock" abestiaren bertsioa egin zuten. Edo Brian Setzer, Cochranen amak semearen jantzietako asko eman zizkion honi, eta bere Stray Cats taldea. Setzer izango zen Eddie Cochranen papera egingo zuena "La Bamba" filman (1987).

1970eko hamarkadan, punk mugimenduak gaztaroko inkonformismo eta errebeldia puntua ikusi zuen Eddiegan eta "The great rock and roll swindle" (1979) lanean, Sid Viciousek oso ezagun egingo ziren "C'mon everybody" eta "Something else" abestien bertsioak egin zituen.

1987an, Eddie Cochran Rock and Rollaren aretoan hartu zuten, mitoaren errekonozimendu ofiziala egin ziotelarik.


Jembke

Jembke Alemaniako udalerria da. estatuan kokatuta dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


NGC 5596

NGC 5596 galaxia bat da, Boötes konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.


Cuevesko geltokia

Cueves Asturiasko Printzerriko tren geltoki bat da, Ribeseya udalerrian kokatuta dagoena.

Egoera.

Geltokia honako burdinbide hauen ibilbidearen zati da:


Vandar Tokare

Vandar Tokare "Star Wars"en fikziozko unibertso hedatuko pertsonaia bat da.

Jedi maisu liderra Dantooine planetako Jedi Kontseiluan, Antzinako Errepublikako Zaldunen jokoan ikus daitekeena, Yoda maisuaren espezie zahar bereko estralurtar bat da, 900 urte bizi izan zena.

Uste denez, maisu honek Dodonna amiralari lagundu zion Sithen eta errepublikaren arteko guduan izarretako errementaldegia suntsitzen, Darth Revanek Mandaloriar Gerren amaieran aurkitu zuena, Revan eta Malak izeneko beste jedi bat indarraren Alde Ilunean erori zirenean. Darth Nihilusek hil zuen Katarrgo konklabean.


Spinoso

Spinoso Italiako udalerri bat da. Potenzako probintzian kokatuta dago, Basilicata eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Spinosok honako udalerri hauekin egiten du muga:


Henri Frédéric Amiel

Henri Frédéric Amiel (Geneva, Suitza, 1821eko irailaren 27a - Geneva, 1881eko maiatzaren 11a) filosofoa eta frantsesezko idazlea izan zen. Familia protestante batean sortua, Heidelbergeko eta Berlingo unibertsitateetan ikasi zuen. Estetika eta Filosofia irakatsi zituen Genevako Unibertsitatean. Literatura, filosofia eta politika gai duten saio eta artikuluak "Essaies critiques d´Amiel" (1923) liburuan bildu dira. Amielen baitan eragin handia izan zuen XIX. mendeko filosofia idealista alemanak (Hegel, Schelling).

"Fragments d´un journal intime" (1883 eta 1923) da Amielen obrarik ezagunena, egilearen izpiritu kritikoaren argia erakusten diguna, bai eta bere buruaz eginiko analisiaren erabateko egiatasuna ere.


Tibalt Biarnokoa

Tibalt Bearnokoa (? - † 1171), ziur asko, Bearnoko bizkonde asmatua izan zen.

Biografia.

Gaston V.a Bearnokoa bere neba oinordekorik gabe hil zenean, Maria Bearnokoak titulua jarauntsi zuen. Orduan Aragoiko Erresumapean zegoen bizkonderria eta erregeak Gilen Montcadakoa hautatu zuen bizkonde eta Mariaren senar. Bearnotarrek aurka egin eta matxinatu ziren. Hori zela eta, Bigorrakoa zen Tibalt hautatu zuten bizkonde.

Bearnoko foruak errespetatu ez zituenez, aukeratu bezain pronto, biarnotarrek erail zuten.

1171


Stephen Curry

Wardell Stephen Curry II (Akron, Ohio, Ameriketako Estatu Batuak, ) Golden State Warriors taldean (NBA) jokatzen duen saskibaloiko jokalaria da. Haren aita, Dell Curry, saskibaloi jokalari profesionala izan zen orobat. 1,91 m garai da, eta 84 kg pisatzen du. Bi posiziotan joka dezake: antolatzaile edo eskolta.

Unibertsitatea.

Davidson College-ean jokatu zuen 3 denboraldietan. Lehengo denboraldian Southern Conference-an liderra izan zen puntuetan. Bigarrenan All American-en bigarren bostekoan egon zen. Gainera denboraldian hiru puntuko jaurtiketa gehien sartu zuena izan zen (162). Azken denboraldian unibertsitatean 28,6 puntu sartu zuen partidu bakoitzean. All American-en lehengo bostekoan sartu zen.

Profesionala.

2009 an Golden State Warriors-ak draft-ren zazpigarren posizio aukeratu zuten. 2013-2014 bere bostgarren denboraldia da, eta bere lehengo All Star game jokatu du, mendebaldeko konferentziaren taldearekin. Ere hiru puntuko txapelketan parte hartu du.

Curry-ren saskiratze topea 54 puntu dira, New York Knicks-en aurka.

Errecor bat badauka. Denboraldi batean hiruko jaurtiketa gehien saskiratu duen jokalaria izan da, 2012-2013 denboraldian. Errekor honek Ray Allen-i kendu zion. Curry-k 272 hirukoak sartu zuen eta Allen-ek 269.


Zielonki udalerria

Zielonki Poloniako Polonia Txikiko voivoderriko landa-udalerri bat da, Krakovia barrutian kokatuta. 48,58 km²ko azalera du eta 2017ko datuen arabera 21774 biztanle zituen.


Placidochromis communis

Placidochromis communis "Placidochromis" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.


Wieprz

Wieprz (ˈvjɛpʂ ahoskatua, euskaraz: «basurde»

, translit. : "Vepr") ekialdeko Poloniako ibaia da, Vistularen adarra. 348,9 kilometroko luzera eta 10.415 km²ko arroa ditu.

Bere ibaiadar nagusiak Łabuńka, Wolica eta Tyśmienica (eskuinaldetik) Por, Giełczew, Bystrzyca eta Minina (ezkerraldetik) dira. Bere ibilbidean Krasnobród, Zwierzyniec, Szczebrzeszyn, Krasnystaw, Łęczna, Lubartów eta Dęblin zeharkatzen ditu.


Italiako Giroa

Italiako Giroa (italieraz eta ofizialki: "Giro d'Italia", ˈdʒiːro diˈtaːlja ahoskatua), askotan Giroa bezala soilik ezagutua, Italiako txirrindularitza lasterketa garrantzitsuena da. 1909. urtean izan zuen lehen ekitaldia eta Luigi Ganna Italiarrak irabazi zuen.

Itzuli handien sailean sailkatuta dago eta Maiatzean ospatzen da, hiru astez Italiako txoko guztiak zeharkatuz.

Historia.

Italiako Giroa Frantziako Tourrarekin inspiratu zen, eta lasterketa frantsesa "L'Auto" egunkariak antolatzen bazuen, Italiako Giroa "La Gazzetta dello Sport" egunkaria hasi zen antolakuntza lanetan. Historiako aurreneko Giroa Milanen hasi zen, zortzi etapa ziren eta 2448 km guztira. Luigi Ganna izan zen ekitaldi honen irabazlea.

Maillotak.

Frantziako Tourrean ez bezala Italiako Giroan sailkapen orokorreko liderrak Maglia Rosa (Maillot Arrosa) janzten du, 1931. urteaz geroztik, kolore hau baitzen "La Gazzetta dello Sport" egunkariko orrien kolorea. Mendiko erregeak Maillot berde bat eramaten du, eta sprintetako sailkapeneko liderrak Maglia Ciclaminoa (Maillot Morea). Italiako Giroak Intergiro delako sailkapena ere badu eta honen liderrak maillot urdin bat janzten du.

Palmaresa.

2022ko edizioa barne kontuan hartuta, garaipen bat baino gehiago lortu dituzten txirrindulariak hauexek dira:


Lissemys scutata

Lissemys scutata "Lissemys" generoko animalia da. Narrastien barruko Trionychidae familian sailkatuta dago.


Dasia subcaerulea

Dasia subcaerulea "Dasia" generoko animalia da. Narrastien barruko Scincidae familian sailkatuta dago.


Civican

Civican Nafarroako Iruñea hiriburuko Donibane auzoan dagoen kulturgune bat da. Civivox kultur-etxe eta liburutegi publikoen sarearen barnean dago.

Kokalekua.

Errozko dorrea eta Barañain etorbidearen hasieraren alboan dago, Donibane auzoaren hego-mendebaldeko sarreran eta Iturrama auzoaren alboan, Pio XII.a etorbidea eta Gazteluko Ingurunea kalearen arteko elkargunean, eta Iruñeko zitadela eta Eraikin Singularretik hurbil.

Historia.

2003an CANen ekimenez eraiki zen.

Eraikina.

Bertan hainbat zerbitzu eta aretoez gain, haurrentzako nahiz helduentzako liburutegi bana daude.


Pseudochromis fuscus

Pseudochromis fuscus "Pseudochromis" generoko animalia da. Arrainen barruko Pseudochromidae familian sailkatzen da.


El insólito embarazo de los Martínez

El insólito embarazo de los Martínez 1974ko Javier Aguirre donostiar zinema zuzendariaren filma da.

Argumentua.

Oharra: "Atal honek istorio osoa edo amaiera argitzen du. "

Ezkondu zenetik, Federicok beti amestu du aita izatea. Berak eta Laurak, bere emazteak, ahal zuten guztia egin dute, baina semea ez dator. Federicok aita izateko zuen obsesioa hainbesteraino iristen da, non azkenean haurdunaldia iritsi egiten baita, baina berarentzat. Ginekologo bat bestearen atzetik eta diagnostikoa erabatekoa da: Federico zazpi hilabetekoa da eta, beraz, ama izateko zorian dago.


Pete Townshend

Peter Dennis Blandford "Pete" Townshend (Londres, Ingalaterra, 1945eko maiatzaren 19) rock musikako gitarra-jotzailea, abeslari eta abesti-idazlea da. The Who taldearen gitarra-jotzailea eta abesti-idazlea izateagatik da ezaguna batez ere.


Cardigango badia

Cardigango badia (galeseraz "Bae Ceredigion" eta ingelesez "Cardigan Bay") Irlandako itsasoan kokatzen den badia handi bat da, Galesen barneratuz, Llŷn penintsula eta Pembrokeshire artean zabaltzen da.

Cardigango badiak hondartza ugari eta itsas habitat paregabe bat du, honek Erresuma Batuko kostalde garrantzitsuenetako bat bilakatzen duelarik. Bertan kostalde hau zeharkatzen duen Ceredigion Coast Path ibilbidetik Izurde Handi nahiz Foka Grisak ikus daitezke.

Kostalde honetako eremuri gehiena ereiteko leku oparoa da, herri eta udaleku ugariz beteta, hauen artean garrantzitsuenak honako hauek lirateke: Fishguard, New Quay, Aberaeron, Aberystwyth, Borth, Aberdyfi, Tywyn, Barmouth, Porthmadog eta Pwllheli lirateke.

Badia honetan itsasoratzen diren ibai nagusiak hauek dira:l Afon Glaslyn, Teifi, Rheidol, Dyfi, Aeron, Dysynni eta Mawddach.

XX. mendearen hasieran, Cardigango badiak itsas industria indartsu baten kokalekua zen. Cardigan hiria Teifi ibaia itsasoratzen den lekuan dago, eta denbora luzez Cardiff hiriburua bera baino portu garrantzitsuagoa ere izan zen.

Kondairazko Cantre'r Gwaelod erresuma delakoa badia honetako erdialdeko eta iparraldeko eremuetan kokatzen da.


Dolní Novosedly

Dolní Novosedly Txekiar Errepublikako udalerri bat da. 221 biztanle ditu eta 8,5181 kilometro koadroko azalera. Písekeko barrutian dago.

Historia.

Udalerriaren lehen aipamen idatzia 1384 urtean egin zen.


Lekeitioko Paparroiak Saskibaloi Elkartea


Lipova

Lipova Errumaniako udalerri bat da, Bacău konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Herriak.

Udalerrian honako herriak daude:


Kataluniako Finantza Institutua

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

Kataluniako Finantza Institutua (katalanez eta ofizialki, "Institut Català de Finances") edo ICF, 1985ean sortutako finantza-entitate publikoa da, non entitatearen akziodun bakarra Kataluniako Generalitatea den. ICFaren helburu nagusia Kataluniako ekonomia bultzatzea da, enpresa-sareari finantzaketa-sarreran lagunduz, sektore finantziero pribatuaren konplementu modura. Hala, ICFak, mailegu, abal eta arrisku-kapitaleko inbertsio bidez, enpresa-proiektu ezberdinak finantziatzen ditu, besteak beste, merkatu nazional eta internazionaletatik jasotako diruarekin.

ICFa zuzenbide pribatuaren eraginpean dagoen entitate publikoa da; hau da, entitateak pertsonalitate juridiko propioa du eta bere aktibitatea bere lege propioaren eraginpean dago, bai eta Kataluniako Enpresa Publikoen Estatutuaren zein bestelako ordenamendu juridikoaren eraginpean ere. Hala, ICFaren aktibitatea 4/2002 Legislazio Dekretupean dago, 1985ean onetsitako 2/1985 Legea ("Kataluniako Finantza Institutuaren Legea") modifikatzen duena, besteak beste. Dekretu hau, halaber, hainbat alditan izan da modifikatua; garrantzitsuenak, 2/2015 edo 4/2015 Lege Dekretuen bidez zein 5/2017 Legearen bidez.

Barne-gobernua, estruktura eta bestela jardunbideak Europako banku-arautegiari jarraitzen diote (nagusiki, 2013/36/EU Zuzentaraua, 575/2013 Araua eta Basilea III) bai eta arautegi espainolari ere (10/2014 Legea eta 84/2015 Errege Dekretua, aurreko legea hedatzen duena).

Bi dira ICFaren gobernu-organoak: Gobernu Batzordea ("Junta de Govern") eta kontseilari delegatua ("conseller/a delegat/da"), egun Víctor Guardiola Flores dena. 2020. urtean 1,328.9 milioi euro eman ziren, zeinetatik 1,046.1 ICFaren bidez eman ziren eta, bestelako 282.9ak, Avalis de Catalunya-ren bidez, ICFaren menpeko sozietatea, 123,500 lanpostu sortu edota mantentzeko aukera eman zuena. Azken urtean emandako maileguen %97a, aurreko urteetako tonikari jarraituz, autonomo-kolektiboari eta pymei eman zitzaien.

Negozio-eredua.

Esan bezala, entitatearen helburu nagusia enpresa-proiektu ezberdinak finantziatzea da, hiru sistema nagusiren bidez:

ICF Taldearen sozietateak.

ICFa, Talde mailan, bi eskumendeko sozietate ditu: IFEM (Enpresa Berritzaileentzako Finantza-Tresnak; katalanez eta ofizialki, "Instruments Fincancers per a Empreses Innovadores") eta ICF Capital. Lehenengoaren bidez hazkuntza ekonomikoaren hasiera-faseetan dauden enpresak finantziatzen diren bezala, maileguen bidez, bigarrenak arrisku-kapitaleko entitateekin du harremana; hala, ICF Capitalek, zuzenean, halako hiru entitate gestionatzen ditu: ICF Capital Expansió II, ICF Venture Tech II eta BCN Emprèn.

Aipatutako bi eskumendeko sozietateez gain, zeinetan jabea, %100ean, ICF den, entitateak, bestelako finantza-entitate eta enpresa-sektoreekin batera, Avalis de Catalunya sozietatean parte hartzen du ere, Kataluniako Generalitateak 2003an bultzatutakoa eta autonomo eta pymeentzako abal tekniko zein ekonomikoak errazteko helburuarekin sortutakoa, jatorri publiko-pribatuko kapitalarekin finantziatutakoa.


Labidochromis strigatus

Labidochromis strigatus "Labidochromis" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Cichlidae familian.


Nafarroa Arena pilotalekua

Nafarroa Arenako frontoia erabilera anitzeko Nafarroa Arena pabiloaren part frontoia da. Eraikina Iruñeko kanpoaldean dago, eta 3.000 lagunentzako lekua du. 2.000 besaulki bilkor ditu, erdiko pistara eta frontoira bideratutako harmaila teleskopikoei esker. Harmaila hori sotoan ezkuta daiteke, lehen aipatutako pabiloiko bi pistak bateratuta. Harmailen banaketak jokotik hurbil egotea eta kantxaren ikuspen ona ahalbidetzen du.

Ekipamendua eta zerbitzuak.

Nafarroa Arenak eraikin osoan emititzeko aukera ematen duen soinu-sistema bat dauka, eremuka doitzeko aukerarekin. Frontoiak 6x4 m-ko bi LED pantaila ditu, ikus-entzunezko edukia eta markatzailea transmititzeko gaitasuna dutenak. Gainera, frontoiak pilotari eta epaileentzako aldagela osoak, pilotarientzako beroketa gunea, armairuak, erizaintza, kafetegia eta barra, prentsa aretoa eta prentsa aulkiak baditu. Gainera, sistema geotermikoei eta biomasarekin beroa sortzeko sistemei esker azpiegitura jasangarria da.

Inaugurazioa.

Nafarroa Arenako frontoiaren inaugurazioa irailaren 29an izan zen, Masters Codere Finalarekin.


Paraliparis macrocephalus

Paraliparis macrocephalus "Paraliparis" generoko animalia da. Arrainen barruko Liparidae familian sailkatzen da.


Klimograma

Klimograma toki bateko batez besteko tenperatura eta prezipitazioa jasotzen dituen diagrama, hilabetez hilabete eta urtebetean zehar, erreferentzia hainbat urte harturik, urte jakin batean izan daitezkeen gorabeherak ezabatzeko. Tokiko klimaren adierazgarritzat jotzen da.

Nola egin.

1- Ardatz horizontal bat marraztu, bere bi ertzetan bi marra horizontal jarri.

2- Ardatz horizontalean urteko 12 hilak markatu.

3- Ezkerreko aldean tenperaturak jarri.

4- Eskuineko aldean bertikalean prezipitazioak jarri.

5- Eta azkenik dagoen tenperaturak eta abar jarri.


Clay udalerria, Jones konderria

Clay udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Iowa estatuko udalerri bat da, Jones konderrian. Azken zentsuaren arabera biztanle zituen.

Ekonomia.

2020ko zentsuaren arabera, Clay udalerriak 106 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak estatubatuar dolar ziren.


Minasgeraisita-(Y)

Minasgeraisita-(Y) silikato motako minerala da eta gadolinita subtaldearen kidea da.

Ezaugarriak.

Minasgeraisita-(Y) silikato mineralaren formula kimikoa hau da: <chem>BiCa(Y,Ln)2(\square,Mn)2(Be,B,Si)4Si4O16 [(OH),O]4</chem>. Sistema triklinikoaren arabera sortzen ditu kristalak. Mohs eskalaren arabera duen gogortasunaren balioa 6 - 7 da.


Al Hollywood madrileño

Al Hollywood madrileño 1927ko Nemesio Manuel Sobrevila bilbotar zinema zuzendariaren film esperimental mutua da. Bilbo, Huesca eta Biarritz artean grabatu zuen.


Guozijian kalea

Guozijian kalea (#BIRZUZENDU ), Txinako Herri Errepublikako Beijing udaltasuneko Dongcheng Barrutian dagoen kalea da.

Antzina Chengxian kalea deitzen zen (#BIRZUZENDU ).

Ondarea.

Yuan eta Ming dinastia garaietako Guozijian delako ikastetxe inperiala (1306koa) eta 1302ko tenplu konfuziarra kale honetan daude.

Yonghe tenplua kalearen ekialdeko sarreraren ondoan dago.


Austrolebias cheradophilus

Austrolebias cheradophilus "Austrolebias" generoko animalia da. Arrainen barruko Rivulidae familian sailkatzen da.


Ur-dorre

Ur-dorrea ura metatzeko erabiltzen den ontzi erraldoia da. Ontzi horretan ura kantitate handitan gordetzen da. Ontzi horrek garaiera handian egon behar du uraren banaketa sistemak presurizatzeko. Presurizazioa uraren igoerarekin lortzen da: 10 zentimetro igota pascal bat lortzen da; horren arabera, 30 metrorekin 300 kPa lortzen dira; horrekin nahikoa da ur-banaketa presioaren bidez lortzeko.

Alde batzuetan, New Yorken esaterako, eraikuntza bakanetan ur-dorre txikiagoak eraikitzen dira.

Ur-dorre ezagunak.

Hauek dira ur-dorre ezagun batzuk:


Preseglie

Preseglie Italiako udalerri bat da. Bresciako probintzian kokatuta dago, Lombardia eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Presegliek honako udalerri hauekin egiten du muga:


Saint-Trojan

Saint-Trojan (frantsesez eta ofizialki: "Saint-Trojan

") Okzitaniako udalerri bat da. Administratiboki Frantziako Gironda departamenduan dago, Akitania Berria eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Saint-Trojan udalerrian erroldatutako biztanleak 309 ziren. Familiak 120 ziren, horien artean 28 pertsona bakarrekoak ziren (12 bakarrik bizi ziren gizonak eta 16 bakarrik bizi ziren emakumeak), 44 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 40 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 8 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 144 etxebizitza zeuden, 125 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 7 bigarren erresidentzia ziren eta 12 hutsik zeuden. 140 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 125 etxebizitza nagusietatik 109 bere jabearen bizilekua ziren, 11 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 3 etxek bi gela zituzten, 12 etxek hiru zituzten, 42 etxek lau zituzten eta 67 etxek bost zituzten. 103 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 52 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 58 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 196 ziren, horien artean 138 aktiboak ziren eta 58 inaktiboak ziren. 138 pertsona aktiboetatik 123 lanean zeuden (66 gizon eta 57 emakume) eta 15 langabezian zeuden (8 gizon eta 7 emakume). 58 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 13 ikasten zeuden eta 21 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Saint-Trojan udalerrian 132 unitate fiskal zeuden, 318 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 15.352 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 15 komertzioetatik, 3 eraikuntza enpresak ziren, 4 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 2 higiezinen enpresak ziren, 5 zerbitzu enpresak ziren eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 2 zerbitzu publikoetatik, 1 margolaria zen eta 1 zurgina.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra 120 m2 baino gutxiagoko denda bat zen.

2000. urtean Saint-Trojan udalerrian 21 nekazaritza-ustiategi zeuden, 176 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako barreiatutako lehen-hezkuntzako eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Saint-Trojan

Samonac (1,8 km)

Berson (2,3 km)

Mombrier (2,4 km)

Saint-Ciers-de-Canesse (2,4 km)

Teuillac (2,6 km)

Comps (2,6 km)

Gauriac (3,4 km)

Villeneuve (3,7 km)

Saint-Seurin-de-Bourg (3,9 km)