Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

Diretório Revolucionário Ibérico de Liberação edo Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación, DRIL (euskaraz: «Askapenerako Iberiar Direktorio Iraultzailea»

) 1959an erbestean bizi ziren portugaldar militar batzuek sortutako talde armatu bat izan zen, Portugalgo eta Espainiako diktadurak amaiarazteko helburua zuena. DRILen baziren espainiarrak ere, galiziarrak gehienak.

DRILek bi idazkari nagusi zituen, Humberto Delgado eta Xosé Velo Mosquera ("Xunqueira de Ambía"). Taldeko kideen artean, aipatzekoak dira Henrique Galvão eta José Fernández Vázquez ("Jorge de Soutomaior"); azken hori, PCEko kide ohia eta Espainiako Gerra Zibilean Errepublikako Itsas Armadako komandantea izana.

DRILen komunistek, anarkistek eta gebaristek parte hartzen zuten, borroka armatuaren bidez Salazarren eta Francoren diktadurak bukaraztea xede zutenak. Iñaki Egaña historialariak adierazi duenez, DRILen hainbat ekintza Espainiako Gobernutik aginduta egin ziren, Espainiako Polizia infiltratua baitzegoen erakunde horretan.

Historia.

DRILek lehenengo ekintza armatuak 1960ko otsailean burutu zituen Madrilen (Espainia) hiriaren udal egoitzaren eta Mugimendu Nazionaleko lokalen aurka. Ekintza honetan DRILeko kide José Ramón Pérez Jurado hil zen eta Antonio Abad Donoso kidea atxilotu zuten. Gazte hau urte bereko martxoaren 8an exekutatu zuen erregimen frankistak. 1960ko ekainean, DRILek Bartzelonan eta Madrilgo aireportuan eta, Euskal Herrian, Bilboko Atxuriko eta Donostiako Amarako tren geltokietan lehergailuak zartarazi zituen (azken ekintza hori ETAri egotzi izan zitzaion arren).

DRILen bonba bidezko ekintzek "modus operandi" bera jarraitzen zuten, hots, leku publikoetan ipinitako lehergaiz beteriko maleten bidez.

"Santa María" ontziaren bahiketa.

DRILen ekintza ezagunena "Santa María" portugaldar itsasontziaren bahiketa izan zen. Ontzi honek Caracas-Lisboa-Vigo bidea egiten zuen eta DRILek 1961eko urtarrilaren 22 eta otsailaren 4aren artean bahitu egin zuen. Ekintzan DRILeko hogeita lau kidek hartu zuten parte, eta ontzian zihoazen 586 itsasgizon zein bidaiari atxeki zituzten. Antza, ekintzaren helburua nazioartean Portugal eta Espainiako egoeraz arreta deitzea izan zen. Horrela, itsasontzia "Santa Libertade" gisa berrizendatu zuten.

Jánio Quadrosek zuzendutako Brasilgo gobernuarekin hitz egin ondoren, DRILeko kideek armak utzi eta ontzia Recifera eraman zuten errefuxiatu politikoen estatusa lortzearen truke. Ondoren, ontzia jabeei itzuli zieten.

Bahiketaren ostean, DRILek krisia ezagutu zuen, besteak beste erakundearen zuzendaritzan sortutako barne-borroken eraginez. Hala ere, taldeak 1964ra arte ekintzak egiten jarraitu zuen.

1960ko ekaineko leherketak.

Sakontzeko, irakurri: «1960ko ekaineko DRILen atentatuak»

Aipatu bezala, 1960ko ekainaren 27an lehergailu batzuk lehertu ziren espainiar estatuko toki batzuetan, tartean Donostiako Amara auzoko tren geltokian. Leherketa horretan, Begoña Urroz 22 hilabeteko Lasarte-Oriako haurrak bizia galdu zuen. Gobernazio Ministerioaren arabera, leherketa hori Espainiar Estatuko beste hiri batzuetan antzeko lekuetan eta modu berean egindako beste eraso batzuekin lotua zegoen.

2000 urtera arte, hortaz, ekintza horren egilea DRIL izan zenik ez zuen inork zalantzan jarri. Urte horretan, baina, Ernest Lluch Espainiko ministro ohiak atentatuaren atzean ETA egon zitekeela esan zuen El Correo egunkariko iritzi artikulu batean. Hala ere, besteak beste Xurxo Martínez galiziar idazleak ekintza DRILek egin zuela gogorarazi zuten, eta hori frogatzen zuten dokumentuak bazituela jakinarazi. Iñaki Egaña historialariak ere Amarako atentatuaren egiletzari buruz izandako manipulazioa salatu zuen. Historialari berak, Portugalgo zerbitzu sekretuen artxiboetan eta DRILeko buruzagi izandakoaren dokumentuetan oinarrituz, DRILen Espainiako Polizia frankistako kideak infiltraturik zeudela jakinarazi zuen. Gainera, atentatua gertatu eta gutxira, DRILeko komendoetako kideak Belgikan atxilotu zituztela argitara eman zuen. Atxilotu eta berehala, Polizia frankistaren balizko infiltratuak libre utzi zituzten, Espainiako enbaxadore frankistaren eskariz. Hala ere, Belgikako justiziak DRILeko kideak lehergailuak izateagatik eta Begoña Urrozen hilketan parte hartzeagatik akusatu zituen modu ofizialean. Egilea DRIL izan zela dago jasota, berriz, Espainiako poliziak 1961ean egindako txostenean (2013 arte isilpean gordea).

Hala ere, Begoña Urroz haurraren hilketa ETAri egotzi zitzaion Espainiako Diputatuen Kongresuan ekainaren 27a -atentatuaren eguna, hain zuzen- "Terrorismoaren biktimen eguna" izendatzeko ekitaldian.


Rutherford konderria (Ipar Carolina)

Rutherford konderria (ingelesez: "Rutherford County"

) Ipar Carolinako konderri bat da, Ameriketako Estatu Batuetan. Hiriburua Rutherfordton da. 2010eko zentsuaren arabera biztanle zituen, kilometro koadroko azaleran.

Geografia.

Rutherford konderriak kilometro koadro ditu. Horietatik ura dira. Beste lurra dira. Biztanleria dentsitatea 46,27 da.

Demografia.

2010eko zentsoan bizi ziren pertsonetatik txuriak edo hispanoak dira. Horietatik "hispano edo latino" kategorian dira. beltzak edo afroamerikarrak. amerikar natiboak ziren eta Hawaii edo Pazifikoko irletako natiboak. asiarrak ziren. "Bestelako arraza bat" kategorian biztanle daude. Bukatzeko euren burua arraza bat baino gehiagotan pertsonek kokatzen zuten.


1956ko Italiako Giroa

1956ko Italiako Giroa Itzuli Handi honen 39. edizioa izan zen. 1956ko maiatzak 19 eta ekainak 10 artean ospatu zen, 3523 kilometroko ibilbidea eginez 23 etapatan, garaileak, Charly Gaul luxenburgotarra izan zena, batez beste 34,677 kilometro orduko abiaduran bete zituenak. Itzulia Milanen hasi eta amaitu zen.

105 txirrindularik hasi eta 43k amaitu zuten proba.

Charly Gaul luxenburgotarrak irabazi zuen Italiako Giroaren ediziorik gogoangarrienetako bat, 24. postuan, liderra zen Pasquale Fornaragandik ia 17 minutura egotetik 21. etapan, Monte Bondonen amaitu zen amaitu zen eta baldintza klimatologiko oso kaxkarretan ospatu zen mendiko etapa gogor batean lider izatera pasa baitzen. Gaulek irabazi zuen etapa, etapan bigarren izan zen Alessandro Fantiniri zortzi eta hirugarren izan zen Fiorenzo Magniri 12 minutu ateraz. Ordurarte geratzen ziren txirrindularien erdiak baino gehiagok (89tik 46k) egun horretan utzi zuten itzulia.

Mendiko sailkapena hiru sailkapen ezberdinetan banatu zen, horietako bakoitza, itzuliko mendigune batekin lotua. Federico Martín Bahamontesek irabazi zuen Apeninoei zegokiena, Aurelio del Riok Stelviori zegokiona eta Charly Gaulek Dolomitena.


Etheostoma blennius

Etheostoma blennius "Etheostoma" generoko animalia da. Arrainen barruko Percidae familian sailkatzen da.


Tau (argipena)

Tau hitzak esanahi eta erabilera hauek ditu:


1961eko Andaluziako Itzulia

1961eko Andaluziako Itzulia txirrindularitza itzuli honen 8. edizioa izan zen. 1961eko otsailak 12 eta 19 artean ospatu zen, 8 etapatan banatutako 1334 kilometroko ibilbidea eginez, Malagan hasi eta amaituz.

60 txirrindularik parte hartu zuten 10 taldetan banatuta, eta 49 izan ziren proba amaitu zutenak.

Garailea Angelino Soler izan zen, eta proba, batez beste, 35,147 kilometro orduko abiaduran bete zuen, mendiko sailkapena Antonio Gómez del Moralentzat eta tarteko helmugena Jacinto Urrestarazurentzat izan ziren bitartean. Taldekakoa Faema taldeak irabazi zuen.

Antonio Barbosa portugaldarra izan zen Andaluziako Itzuliaren historian etapa garaipen bat lortu zuen lehen atzerritarra.


Upper Killay

Upper Killay, galesez: Cilâ Uchaf

, Galesko Swansea hiriko komunitate bat da. Gower penintsularen ekialdeko sarbidea da. 2001ko erroldaren arabera 1.308 biztanle zituen.


Nymphargus vicenteruedai

Nymphargus vicenteruedai "Nymphargus" generoko animalia da. Anfibioen barruko Centrolenidae familian sailkatuta dago, Anura ordenan.


3623 Chaplin

3623 Chaplin asteroide baten izena da. urriaren 4an aurkitu zuen L. G. Karachkina-ek Nauchnij Behatokitik.

Izendapena.

Hasiera batean asteroideak 1981 TG izena zeraman. Ondoren Charlie Chaplin (1889-1977), zinema mutu zein soinuduneko aktore, zinema zuzendari, gidoigile eta ekoizlea omentzeko izena eman zitzaion.

Orbitaren ezaugarriak.

3623 Chaplin asteroidearen orbitak batezbeste 2,538 UAko distantzia du Eguzkiarekiko. Hurbilketa maximoa 1,779 distantziara egiten du eta hurruntze maximoa 3,298 distantziara. Eszentrikotasuna 0,299 da, eta makurdura orbitala 6,89ºkoa da.

Ezaugarri fisikoak.

Magnitude absolutoa 12.8 da.


Almócita

Almócita Almeriako udalerria da, Alpujarras izeneko eskualdekoa. 2006an 167 biztanle zituen.


Indonesia

Indonesia, ofizialki Indonesiako Errepublika (indonesieraz: "Republik Indonesia"

, rɛpublik ɪndonesia ahoskatua), hego-ekialdeko Asiako herrialdea da, Indiako ozeanoaren eta Ozeano Barearen arteko ekuatorearen partean dagoena, Indotxinaren eta Filipinetako uharteen eta Australiaren artean. Munduko uhartedi-estaturik handiena da, 17.508 uharte eta 1.904.569 kilometro koadroko eremuarekin. Biztanleriari dagokionez, munduko laugarrena da eta gehiengo musulmana duen lehena, 2010ean 237.641.326 biztanle baitzituen. Hiriburua Jakarta da.

Herrialdeak baliabide natural baliotsuak ditu, hala nola, petrolio eta gas natural hobiak (itsasokoak nahiz lehorrekoak), oso egur estimatua ematen duten baso tropikalak, eta mineral ugari, horien artean eztainua, nikela eta kobrea. Asia Hego-ekialdeko Nazioen Elkarteko (ASEAN) kide sortzailea eta G-20ko kidea da.

Geografia.

Sakontzeko, irakurri: «Indonesiako geografia»

Indonesia Indotxinatik Australiaraino hedaturik dago, 11°S eta 6°N latitudeen artean, eta 95°E eta 141°E longitudeen artean. Munduko uhartedi-estaturik handiena da, 5.120 kilometro luze ekialdetik mendebaldera eta 1.760 kilometro zabal iparraldetik hegoaldera. 17.508 uhartek osatzen dute, eta 6.000 ingurutan bizi da jendea.

Bost irla nagusiak Java, Sumatra, Kalimantan (Borneoren Indonesiako aldea), Ginea Berria (Papua Ginea Berriarekin partekatua) eta Sulawesi dira. 1.919.440 kilometro koadroko eremu hartuz, Indonesia munduko 16. herrialderik handiena da. Biztanle dentsitate 124,6 biztanle/km² da (munduko 84.a), baina Javak, munduko uharterik populatuenak, 940 biztanle ditu kilometro koadroko.

Mugak.

Indonesiak lur mugak ditu Malaysiarekin Borneo uhartean (1.881 km), Papua Ginea Berriarekin Ginea Berria uhartean (824 km), eta Ekialdeko Timorrekin Timor uhartean (253 km). Singapur, Malaysia, Filipinak eta Australiarekin ur mugak ditu, horietako batzuk oso gertukoak.

Uharteak.

Hauek dira Indonesiako uhartedi eta uharte nagusiak:

Erliebea eta hidrografia.

Uharte handi gehienak menditsuak dira: Sumatra, Java, Bali, Lombok, Sulawesi eta Seramen 3.000-3.800 metro bitarteko gailurrak daude. Beti ere, mendirik garaiena Ginea Berrian dago: Puncak Jaya (4.884 m). Sumatran eta Borneon baino ez da ordokirik. Ibairik luzeenak Kalimantan uhartean daude: Kapuas (1.143 kilometro luze), Mahakam (980 km) eta Barito (890 km). Kontuan hartzekoa da Sumatrako Toba aintzira (1.775 kilometro koadro).

Klima.

Indonesiak klima tropikala du, beroa eta euritsua. Batez besteko tenperatura beti-berdintsua da urte guztian: 28 °C itsasetzeko ordokietan, 26 °C barnealde eta mendietan, eta 23 °C mendigune gorenetan. Hezetasun erlatiboa aski handia izaten da beti, %70 eta %90 artekoa. Prezipitazioa, berriz, aldakorragoa da, montzoiari lotua. Bi urtaro izan ohi dira, lehorra, ekainatik irailera, eta hezea, abendutik martxora. Eskualderik euritsuenak herrialdearen iparralde eta mendebaldea dira, handik sartzen baitira montzoiaren haize hezeak. Hori dela eta, urteko batez besteko prezipitaziorik handienak mendebaldeko Sumatra, Java, Bali, Kalimantango barnealdea, Sulawesi eta Irian Jayan biltzen dira, 2.000 mm baino gehiago urtean, eta 6.100 milimetrora irits daiteke lurralde menditsuetan. Iraila eta abendua bitartean, tifoiek haize eta erauntsi bortitzak eragin ditzakete; haien indarra, ordea, asko aldatzen da urte batetik bestera.

Arrisku naturalak.

Ozeano Bareko Suzko Eraztunean dagoenez, Eurasiako plaka eta Indoaustraliako plakaren arteko subdukzio gunean, Indonesian sumendi ugari daude eta lurrikarak ohikoak dira. 76 sumendi aktibo daude, Krakatoa eta Tanbora ospetsuak barne. Toba supersumendiaren eztanda, duela 70.000 urte inguru gertatua, inoiz izan den handienetakoa izan zela uste da; munduko klima aldarazi zuen eta giza populazioa asko txikitu zen. 2004ko Indiako tsunamia, Sumatran 167.736 lagun hil zituena, eta 2006ko Yogyakartako lurrikara izan dira XXI. mendeko hondamendirik handienak. Hala ere, sumendietako errautsek oso lur emankorrak sorrarazi dituzte.

Historia.

Sakontzeko, irakurri: «Indonesiako historia»

Indonesia izena hitz elkartua da: latinetiko "Indus"

(«India») eta grekotiko "nesos" («uharte»), hau da, "«uharte(di) indiarrak»".

Lehen historia.

Hondakin arkeologikoek erakusten dutenez, "Homo erectus"-a, "Javako gizona" esaten zaiona, Indonesian bizi izan zen duela 500.000 urte arte. "Homo sapiens"-ak orain dela 40.000 urte iritsi ziren. K.a. 2000 inguruan, Taiwango austronesiarrak iritsi ziren, egungo biztanleria gehiena osatzen dutenak; austronesiarrak uhartedian zehar hedatu ahala, jatorrizko biztanle melanesiarrak zokoraturik gelditu ziren ekialde muturreko uharteetan. K.a. VIII. menderako arroza zelai hezeetan hazteko teknika menderatzea lortu zuten. Teknika horiek eta nekazaritzarako baldintza bikainek, herri, hiri eta erresuma txikien loraldia ahalbidetu zuten K.a. I. mendean. Gainera, haren kokapen estrategikoari esker, salerosteak ere azkar garatu ziren. Izan ere, Indiako erresumarekiko zein Txinarekiko merkataritza Kristo baino zenbait mende lehenago sortu zen. Harrezkero, salerosketek moldatu zuten Indonesiako historia.

Merkataritzaren eraginez, VII. mendetik aurrera, Srivijaya itsaso-erresuma boteretsua loratu zen Sumatran. Horren bidez, hinduismoa eta budismoa inportatu ziren. VIII. eta X. mendeen artean, Sailendra eta Mataram dinastien goraldia eta gainbehera gertatu ziren Javan. Garai hartakoak dira Borobudur, Ratu Boko eta Prambanango monumentu ederrak. X. mendeko lehen laurdenean, Mpu Sindok-ek erresumaren erdigunea ekialdera aldatu zuen, Mataram aldetik Brantas ibaiaren haranera, eta Isyana dinastia sortu zuen. 1030 aldean, Sondako Erresuma berrezarria izan zen mendebaldeko Javan. Baliko Erresuman, berriz, Warmadewa dinastiaren esku gelditu zen X. mendean. XIII. mendean, Majapahit erresuma hindua sortu zen ekialdeko Javan, eta Gajah Madaren agindupean haren eragina ia egungo Indonesia eta Malaysia osora hedatu zen.

Merkatari musulmanak hego-ekialdeko Asiara goiz iritsi baziren ere, Indonesian populazio musulmanen lehendabiziko zantzuak XIII. mendekoak dira, Sumatrako iparraldean. Ezari-ezarian, Islama beste eskualde batzuetara hedatu zen, eta XVI. mendearen amaierako bilakatu zen Java eta Sumatrako erlijio nagusi. Balin gehienek jarraitu zuten hinduista izaten.

Garai koloniala.

Lehenengo europarrak 1512an iritsi ziren Indonesiara, Javara hain zuzen ere. Francisco Serrão buru zuten portugaldar merkatariak saiatu ziren hainbat espeziaren merkataritza monopolizatzen. Herbeheretarrak eta ingelesak geroago heldu ziren. 1602an, Ekialdeko Indietako Herbeheretar Konpainia sortu zen, XVII. eta XVIII. mendeetan uhartediko europar botere nagusia izan zena. Portugaldarrek ekialdeko Timor besterik ez zuten atxiki.

Porrot baten ostean, konpainia 1800ean desegin zen; orduan, Herbehereetako gobernuak Ekialdeko Herbeheretar Indiak kolonia nazionalizatutzat hartu zituen. 1883ko abuztuaren 27an, Krakatoa uharteko Perbuatan sumendiak leher egin zuen; uharte erdia itsasperatzaz gain, tsunami izugarriak eragin zituen, Java eta Sumatra uharteetan hainbat herri suntsitu zituztenak. 36.000 pertsona inguru hil ziren.

Garai kolonialaren aldi gehienean, herbeheretarren kontrola lausoa izan zen, zenbait kostaldetan izan ezik. Baina XX. mendearen hasieran, egungo Indonesia osora hedatu zen haien nagusitasuna. Bigarren Mundu Gerran, 1942ko martxoan, Japoniak Indonesia inbaditu zuen, herbeheretarren agintea deuseztatuz. Hasieran askatzailetzat hartu bazituzten ere, japoniarren okupazioa basatia eta zapaltzailea izan zen, eta independentziaren aldeko mugimendua, ordura arte erreprimitua, bizkortu zen. 1945eko abuztuan, Japonia errenditu eta bi egun geroago, Sukarno buruzagi nazionalistak independentzia adierazi zuen; bera hautatu zuten errepublika sortu berriaren lehenbiziko presidente. Herbehereak beren agintea berrezartzen saiatu ziren; alabaina, borroka armatu eta diplomatiko latzaren ondoren, 1949ko abenduan Indonesiaren independentzia onartu behar izan zuten.

Indonesia independentea.

Sukarno demokraziatik autoritarismo aldera lerratu zen. Armada eta Alderdi Komunistaren ("Partai Komunis Indonesia", PKI) indarrak orekatuz agintean irautea lortu zuen. 1965eko irailaren 30ean, armadak estatu-kolpe saiakera bat indargabetu zuen. Armadaren erantzuna komunisten aurkako garbiketa bortitza izan zen; komunistez gain, sindikalistak, emakumeen eskubideen aldeko ekintzaileak, irakasleak eta baita txinatar jatorriko pertsonak ere jazarriak izan ziren, eta 500.000-1.000.000 lagun hil zituzten.

Orduko Sukarnoren aginpidea erabat ahuldurik zegoen eta, 1968ko martxoan, Suharto jenerala, armadaren burua eta zapalkuntzaren arduraduna, presidente izendatu zuten. Haren gobernua AEBek babestua zen eta inbertsio atzerritarrak sustatu zituen. Horrela, hurrengo hamarkadetan herrialdeko ekonomiak gora egin zuen. Nolanahi ere, Suhartoren gobernuari ustelkeria eta oposizioa bortizki erreprimitzea leporatzen zizkioten ahots ugarik.

Asiako Finantza Krisialdiak, 1997an eta 1998an, Indonesia bete-betean jo zuen, Suhartoren gobernuaren aurkako haserrea eraginez. Protesten aurrean, 1998ko maiatzaren 21ean Suhartok dimititu zuen. 1999an Ekialdeko Timorrek Indonesiatik independizatzearen alde bozkatu zuen, 25 urteko okupazioaren ostean. 2002an independentzia lortu zuen, XXI. mendean burujabe bihurtutako lehen herrialdea izanda.

Suhartoren ondoren, erreforma garaia iritsi zen Indonesiara. Prozesu demokratikoak, autonomikoak barne, indartu egin ziren. 2004an egin ziren Indonesiako lehendakaritzarako lehen hauteskunde zuzenak, eta Susilo Bambang Yudhoyono segurtasuneko ministro ohia aukeratu zuten lehendakari. Urte bereko abenduaren 26an, Banda Aceh estatutik kilometro batzuetara epizentroa zuen lurrikarak, Richter eskalan 9,2 gradukoak, 210.000 hildako eragin zituen (320.000 mundu osoan). 2005an, Aceh-ko gatazka armatua amaitu zen bake akordio baten bidez. Egun, erlijio eta etnia anitzen arteko harremana nahiko baketsua da, eskualde batzuetako arazoak gorabehera.

Gobernua eta administrazioa.

Banaketa administratiboa.

Sakontzeko, irakurri: «Indonesiaren banaketa administratiboa»

Indonesia 34 probintziatan (indonesieraz: "provinsi"

) banaturik dago, eta probintzia horiek erregeordetza (indonesieraz: "kabupaten"

) eta hiritan (indonesieraz: "kota"

). Bi horiek barrutitan (kecamatan

) banatzen dira, eta hauek desa

eta kelurahan

edo herrietan. Probintzia bakoitzak bere gobernadorea eta bere kontseilu legegilea ditu. Aceh, Jakarta, Yogyakarta, Mendebaldeko Papua eta Papuak estatus berezia dute.

Aceh

Ipar Sumatra

Mendebaldeko
Sumatra

Riau

Riau
uharteak

Bangka-
Belitung

Jambi

Hego
Sumatra

Bengkulu

Lampung

Banten

Jakarta

Mendebaldeko
Java

Erdialdeko
Java

Yogyakarta

Ekialdeko
Java

Bali

Mendebaldeko
Nusa Tenggara

Ekialdeko
Nusa Tenggara

Mendebaldeko
Kalimantan

Erdialdeko
Kalimantan

Hego
Kalimantan

Ipar
Kalimantan

Ekialdeko
Kalimantan

Ipar
Sulawesi

Ipar
Molukak

Erdialdeko
Sulawesi

Gorontalo

Mendebaldeko
Sulawesi

Hego
Sulawesi

Hego-ekialdeko
Sulawesi

Molukak

Mendebaldeko
Papua

Papua

Probintziak honako hauek dira:

Sumatra

Java

Sondako Uharte Txikiak

Kalimantan

Sulawesi

Moluka uharteak

Papua

Demografia.

Biztanleria.

2010ean Indonesiak 237.641.326 biztanle zituen. Biztanleriaren banaketak gorabehera handiak ditu, nahiz eta azken hamarkadetan kanpotarrak erakartzeko politika aplikatu den uhartediko ekialdeko uharte biztanle gabeetan. Javan, lurralde osoaren %7an, biztanleen %57 bizi dira, eta arroz soroetan munduko landaldeko dentsitaterik handiena dago, zenbaitetan 1000 biztanle kilometro koadrotik gorakoa (750 batez beste); aldiz, Irian Jayan, lurraldearen %22 hartzen duelarik, biztanleen %1,5 bizi da, eta dentsitatea 8,6 biztanle kilometro koadroko da.

Aspalditik aplikatu badira ere famila plagintza ofizialak, biztanleria gorantz doa (%0,92 2015ean), eta biztanleen %43k 25 urtetik behera dute. Hiriak asko handitu dira (badira milioi bat biztanletik gorako 11 hiri), baina 2015ean biztanleen %46,3 landaldean bizi ziren. Bizi itxaropena, 2015eko estimazioen arabera, 72,4 urtekoa da.

Banaketa etnikoa.

Etnia eta hizkuntza aniztasun handia dago Indonesian, 300 talde etniko eta 700 bat hizkuntza baitaude. 2010eko datuen arabera, javatar etniakoak %40,1 dira, sondatarrak %15,5, malaysiarrak %3,7, batakak %3,6 eta maduratarrak %3. Ekialdeko uharteetan melanesiarrak bizi dira. Txinatarrak, bestalde, 3.500.000 inguru dira.

Hizkuntzak.

Indonesiako uharteetan 700 mintzaira baino gehiago erabiltzen dira. Gehienak austronesiarrak badira ere, papuar familiako batzuk ere mintzatzen dira. Indonesiera ("Bahasa Indonesia") da hizkuntza ofiziala, malaysieraren aldaera bat, aspalditik uhartediko "lingua franca" izan dena. Indonesiera merkataritzan, administrazioan, hezkuntzan eta hedabideetan erabiltzen da batez ere, baina bigarren hizkuntza da indonesiar gehienentzat. Javera da hiztun gehien dituen tokiko hizkuntza: 84 milioi.

Erlijioa.

Indonesiako konstituzioak sei erlijio onartzen ditu: islam, protestantismoa, katolizismoa, hinduismoa, budismoa eta konfuzianismoa. Biztanleen %87,2 musulmanak dira, gehienak sunitak; izan ere, Indonesia da munduko herrialde musulmanik jendeztatuena. Kristauak %10 inguru dira (%7 protestanteak eta %2,9 katolikoak) eta hinduistak %1,7.

Ekonomia.

Sakontzeko, irakurri: «Indonesiako ekonomia»

Etorkizun handiko herrialdetzat hartzen da Indonesia, eta esan daiteke "dragoi berria" dela Ozeano Bareko eskualdean: hazkundea handia da, kanpoko desorekak gutxiagotu dira, atzerrira zabaldu da. Hego-ekialdeko Asiako ekonomiarik indartsuena da, eta G-20 taldeko kidea da. Barne produktu gordina 668.656 milioi eurokoa izan zen 2014ean, eta Per capita errenta, berriz, 2.652 eurokoa. Kontuan izan behar da 1999an 644 eurokoa zela. Munduko 30. esportatzailerik handiena da; 2015ean Japonia (%12), AEB %10,8, Txina %10, Singapur %8,4, eta India %7,8 izan zituen merkaturik garrantzitsuenak. Herrialdearen arazo nagusia lurralde oso zabal eta oso zatikatu baten gobernua eta kudeaketa da, trukeen oreka ahula baita oraindik, eta nabarmenak garapenaren desberdintasunak. 1967az gero Asia Hego-ekialdeko Nazioen Elkarteko (ASEAN) kide da .

Nekazaritzak biztanle aktiboen 38,9 enplegatzen zuen 2012an. Arroza da oinarrizko elikagai eta laborea, eta "iraultza berde" delakoaren abantailak baliatu ditu (bi eta hiru uzta urtean). Javako uharteak, ikaragarri jendeztatua izanik ere, bere beharrak asetzen ditu, eta esportatu ere egiten du, urte oparoetan. Gai asko lantzen da: kafea, tea, azukre kanabera, tabakoa, kopra, kakahueteak, esentziazko olioak, espeziak. Munduko palma olio ekoizlerik eta kontsumitzailerik handiena da; izan ere, munduko palma olio ia erdia Borneon ekoizten da, eta oihanaren %40 suntsitu dute horretarako.

Basoa lehen mailako baliabide iturria da, eta munduko lehenbizietakoa da Indonesia zur tropikalen esportazioan. Petrolio eta gas naturalaren ekoizpena ere gorantz ari da (Sumatran, Javako itsasoan eta Borneoko hego-ekialdean), eta dibisa asko ekartzen dio herrialdeari; orobat da garrantzitsua meatzaritza: eztainua, kobrea, nikela, bauxita, manganesoa eta zilarra erauzten dira. Industria garapena, estatuaren kontrolaren mende egon ondoren luzaroan, pribatizazioaren bidetik abiatu zen 1988tik aurrera, eta atzerritar kapitaletara zabaldu zen (japoniar eta amerikar kapitaletara batez ere), langileen kostua apala baita. Industria sektoreak ugaltzen ari dira (nekazaritza-elikagaiena, kimikagintza, aluminiogintza, ehungintza, zur eta papergintza), eta langileen %13,2 enplegatzen ditu. Zerbitzuetan, berriz, %47,9 aritzen da (2012).

1997-1998ko finantza krisia.

1997ko amaiera - 1998ko hasieran, rupiak berebiziko beheraldia izan zuen, eta 1998an %13,7 murriztu zen NPG, bankuek finantza arazo handiak izan baitzituzten, eta mailegu asko utzi zuten ordaindu gabe. Hasieran, Indonesiako gobernuak zalantza egin zuen beteko ote zituen Nazioarteko Diru Funtsarekin itundu zituen baldintzak 42 mila milioi dolarreko laguntza sorta bat eskuratzeko; zalantza horiek inbertsoreen konfiantza falta areagotu zuten, eta kapital askok alde egin zuen. Aldi berean, istilu handiak izan ziren, jatorri txinatarreko negozioburuen kontra gehienak, eta horrek areago hondatu zuen egoera. Horren guztiaren ondorioz, Suharto presidenteak dimisioa eman zuen 1998ko maiatzaren 21ean. Haren ondorengoak, B. J. Habibiek, NDFarekiko lankidetza hobetu zuen. Diru hornigaiak hilabete gutxitan segurtatu ziren, eta urrirako, inflazioa –urteko %70ra iritsia zena–, asko jaitsi zen. Gobernuak orobat iragarri zuen 1998aren bukaeran bankuak berriz kapitalizatzeko programa bat, baina 1999aren hasieran plagintza horrek arazoak izan zituen, funts publikoekiko mendekotasuna zela-eta.


New Yorkeko Polizia Departamentua

|qualifier =P580 |qualifier2=P582 |colformat1=Y |colformat2=Y

|qualifier3=P1083 or P115/P1083

|rowsubformat3= $3

|qualifier4=P131 or P115/P131 |rowsubformat4=: $4 |case4=locationcontext

|separator= | tablesort=1

e_izenburua =Etxean|

e_gorputza =ffffff|

e_g_eredua =_unknown|

e_prakak =ffffff|

e_p_eredua =|

k_izenburua =Kanpoan|

k_gorputza =eeeeee|

k_g_eredua =_unknown|

k_prakak =eeeeee|

k_p_eredua =|

3_izenburua =Alternate|

3_gorputza =|

3_g_eredua =_unknown|

3_prakak =|

3_p_eredua =|

New York City Police Department (bere ingelesezko siglak diren NYPDgatik ezaguna eta New Yorkeko Polizia Departamendua euskaraz) New York hiriko tokiko Polizia Gorputza da, organikoki New Yorkeko Udaletxearen agindupean dagoena. 1845ean sortua izan zen Londresko Metropolitar Poliziaren eredua jarraituz.

Gaur egun ia 50.000 agente inguruk osatzen dute, AEBetako tokiko polizia gorputzik handiena delarik, ondoren Chicagokoa (13.619 agente) eta Los Angeleskoa (9.500 agente) datozelarik.

Bere egoitza One Police Plazan du, udaletxetik gertu.


Batis crypta

Batis crypta "Batis" generoko animalia da. Hegaztien barruko Platysteiridae familian sailkatua dago.


Sphaerodactylus streptophorus

Sphaerodactylus streptophorus "Sphaerodactylus" generoko animalia da. Narrastien barruko Sphaerodactylidae familian sailkatuta dago.


Tomales (Kalifornia)

Tomales Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Marin konderrian kokatuta dago, Kalifornia estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Boabdil Gaztea

Abu Abdallah Muhammad ibn Ali (arabieraz: أبو عبد الله محمد الثاني عشر

"Abū ‘Abd Allāh Muḥammad al-thānī ‘ashar") (Granada 1459?-Fez 1533), Abu Abd Allah Muhammad XII.a bezala ezagutua (orain Ibn ʿĀṣimen "Yunna"ri esker Muhammad izeneko hamaikagarren erregea izan daitekeela ebaz dezakegun arren) eta historiara Boabdil Gaztea izenarekin pasa zena, hala ezagutu baitzuten kristauek, nasri dinastiako kidea izan zen, modu herrikoian الزغابي Al-Zugabi "Dohakabea" bezala ezagutzen zena.

Bere aita Muley Haceni tronua kendu zion, eta denbora batez honekin eta bere osaba El Zagalekin borrokatu zuen tronuagatik. Abu 'Abd Allāh izena granadar hizkeran Bu Abdal-lah edo Bu Abdil-lah bezala ahoskatu behar zen, eta hortik Boabdil izena, izen honi "Gaztea" gehitu zitzaiolarik, bere osaba Abu 'Abd Allāh "Zaharra"rengandik ezberdintzeko.

Boabdil izango zena Alhambran (Granada) jaio zen 1459 aldera eta Muley Hacen eta Aixa sultanen seme zen.

1482an, Guadixen matxinatu zen bere aitaren aurka eta, abenzerrajeak eta bere amak lagunduta, tronura iritsi zen. Aita eta osabaren aurka borrokatu beharrean izan zen, haiek ere Granadako Erresumako errege legitimoak izateko nahia baitzuten. Azkenean, Errege-erregina katolikoek hartu zuten preso Lucenan. Horri esker Gaztelak gerra bukatu ahal izan zuen 1492ko urtarrilaren 2an eta Granadaz jabetu. Boabdil deserriratu egin zuten Fezera eta Gaztelako tropek ziurtatu zuten bere kolaboraziorako ahalegina. Frogatzerik ez badago ere, kondairak dioenez, erbesterako bidea hartu zuenean, errege ohiak burua jiratu zuen eta negar egin zuen azken aldiz Granada ikustean. Ama Aixak horrela esan omen zion:

Horregatik deritzo muino horri "Suspiro del moro".

Alpujarrako erbesteratzean, Laujar de Andarax izan zuen penintsulako azken bizileku eta hortik alde egin zuen betirako Afrikarantz.

Boabdilen itxura.

Julio Quesada-Cañaveralek, VIII. San Pedro de Galatinoko dukeak, horrela deskribatu zuen Boabdil:

Tradizioak, ordea, oso bestelako itxura ematen dio, beltzarana bai azala eta baita ilea ere, eta horrela ikus ohi dugu normalean irudikapenetan:


Trophy Club (Texas)

Trophy Club Texasko herri bat da. Denton konderrian kokatua dago. 2010ean biztanle zituen, kilometro koadrotan banatuta.


NGC 4404

NGC 4404 galaxia bat da, Virgo konstelazioan. William Herschelek aurkitu zuen n.


Green udalerria, Hamilton konderria (Ohio)

Green udalerria Ameriketako Estatu Batuetako Ohio estatuko udalerri bat da, Hamilton konderrian. Azken zentsuaren arabera biztanle zituen, eremuan.

Ekonomia.

2020ko zentsuaren arabera, Green udalerriak 22990 etxebizitza zeuden. Per capita diru-sarrerak estatubatuar dolar ziren.


Málagako Euskal Etxea

Málagako Euskal Etxea, ofizialki Malagako Euskal Etxea - Casa Vasca de Málaga, Espainiako Andaluzia autonomia erkidegoko Málaga hirian dagoen euskal etxe bat da. Blanco Villegas doktorearen kaleko 4 blokeko 3. zenbakian dago.


Arnaldo Tapia Caballero

Arnaldo Tapia Caballero (Santiago, 1907ko otsailaren 20a - Santiago, 2002ko uztailaren 8a) Txileko pianista, irakaslea eta diplomazialaria izan zen.

Biografia.

Ruperto Tapia Mirandaren (jabetza-artekaria) eta Rosa Caballero Iturriagaren semea, Juan Guzmán Cruchaga poetaren koinatua, eta Juan Guzmán Tapia epailearen osaba izan zen. Pianoko oinarrizko ikasketak egin zituen Sibila Arayarekin, eta unibertsitate ikasketak Txileko Unibertsitateko Kontserbatorioan Raúl Hügel maisuarekin. 1921. urtean piano-irakasle titulua lortu zuen, eta 1924an kontzertista maila lortu zuen musika-tresna berean. Gero, hainbat hiritan hobetu zen, besteak beste, Londresen, Vienan eta New Yorken. Txilen, Australian, Zeelanda Berrian, Estatu Batuetan eta Europako eta Latinoamerikako hainbat herrialdetan aurkeztu zen. Ganbera-musika ere ikasi zuen, 1976an munduari bira bat egin zion Unescoren ganbera-musika taldearen zuzendari zela.

1926ko Txileko pianista onenaren Orrego Carvallo saria irabazi zuen, 1932ko Londresko pianista onenaren Saxton Noble saria, eta 1975ean Arte Ederretako Txileko Akademiako kide izendatu zuten.

1947an hasi zen diplomazialari gisa, eta ad honorem kultura-agregatu gisa aritu zen Txileko enbaxadan, Mexikon, Egoitza Santuan, Austrian eta Perun.

1957tik, ganbera-musikako irakasle aritu zen Txileko Unibertsitateko Kontserbatorioan; horrez gain, pianoko interpretazio-ikastaroak eman zituen Mexikon, 1958an, eta Perun, 1960 eta 1961 artean; eta ganbera-musikakoak, 1975ean.


Le Vilhain

Le Vilhain Frantziako udalerri bat da Allier departamenduan dagoena, Auvernia-Rodano-Alpeak eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Le Vilhain udalerrian erroldatutako biztanleak 267 ziren. Familiak 116 ziren, horien artean 36 pertsona bakarrekoak ziren (16 bakarrik bizi ziren gizonak eta 20 bakarrik bizi ziren emakumeak), 40 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 28 seme-alabarik gabeko bikoteak ziren eta 12 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

Etxebizitza.

2007an 184 etxebizitza zeuden, 121 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 41 bigarren erresidentzia ziren eta 22 hutsik zeuden. 179 etxeak ziren eta 5 apartamentuak ziren. 121 etxebizitza nagusietatik 96 bere jabearen bizilekua ziren, 20 alokairuan okupaturik zeuden eta 5 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 11 etxek bi zituzten, 34 etxek hiru zituzten, 32 etxek lau zituzten eta 42 etxek bost zituzten. 101 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 70 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 40 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 174 ziren, horien artean 119 aktiboak ziren eta 55 inaktiboak ziren. 119 pertsona aktiboetatik 106 lanean zeuden (61 gizon eta 45 emakume) eta 13 langabezian zeuden (8 gizon eta 5 emakume). 55 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 12 ikasten zeuden eta 19 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Diru sarrerak.

2009an Le Vilhain udalerrian 125 unitate fiskal zeuden, 283 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 13.847 euro zen.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 11 komertzioetatik, 1 janari enpresa zen, 1 bestelako produktu industrialen fabrikazioko enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren, 1 garraio enpresa zen, 1 ostalaritza eta jatetxe enpresa zen, 1 informazio eta komunikazio enpresa zen eta 1 «beste zerbitzu jarduera batzuk» multzoan sailkatutako enpresa zen.

2009an zeuden norbanakoentzako 4 zerbitzu publikoetatik, 1 funeraria zen, 1 zurgina, 1 ile apaindegia eta 1 jatetxe.

2009an zegoen establezimendu komertzial bakarra harategi bat zen.

2000. urtean Le Vilhain udalerrian 32 nekazaritza-ustiategi zeuden, 2.288 hektarea erabiltzen.

Hezkuntza eta osasun ekipamenduak.

2009an inguruko herriekin osatutako haur-eskola bat zegoen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Le Vilhain

Louroux-Bourbonnais (4,5 km)

Saint-Caprais (4,8 km)

Theneuille (5,8 km)

Le Brethon (6,1 km)

Cérilly (6,7 km)

Hérisson (8,7 km)

Vieure (9,0 km)

Venas (9,8 km)

Cosne-d'Allier (9,9 km)


Arminio

Arminio (latinez: "Arminius"

Bizitza.

Germanian jaio zen K.a 18an. Segimer agintari keruskoaren semea zen. Laster lortu zuen erromatar hiritartasuna. K.o 4. urtetik, kerusko talde baten agintari izan zen, talde hau, erromatar legioaren talde laguntzailea zelarik, eta Panoniako altxamenduak baretzera joan zen.

Keruskoen agintaria.

K.o 7. edo 8. urtean itzuli zen Germaniara. Berehala, beste tribu batzuetako agintariekin, erromatarren aurkako konplot bat prestatzen hasi zen

Varo eta Teutoburgoko guda.

Sakontzeko, irakurri: «Teutoburgoko oihaneko gudua»

K.o. 9. urtean, Augustok, Varo bidali zuen Germania Magnara, probintzia hori, behin betiko, erromatar bihurtzeko asmoz. Baina germaniarrak prest zeuden, eta Arminiok, Varoren konfiantza bereganatuz, erromatarra eta bere gudarostea, Rhineko kanpamenduetatik asko urrutiratu zituen, Teutoburgora heldu ziren arte. Han, erromatar gudaloste osoa germaniarrek prestaturiko segada batean erori zen, eta gudarosteko hiru legioak txikiturik geratu ziren.

Germanikoren erasoak.

Gudu hori gertatu eta lau urtera, Germanikok, 50.000 soldaduko gudarostearekin, lurralde berbera inbaditu zuen, eta hainbat borroka irabazi zituen inguruan.

Arminiok ondo eutsi zien hainbat guduri eta Zezinak gidatutako beste gudaroste bat ia deuseztatu zuen. Ingiomerrek, Arminioren osabak, baina, kanpamendu erromatarra behar baino lehenago eraso zuen, eta hori izan zen Zezinak Varo bezala ez amaitzearen arrazoi nagusiena. Cecinak kanpamendua utzi eta geratzen zitzaizkion soldaduekin ihes egin zuen, Ingiomerrek erromatar kanpamendua arpilatzen zuen bitartean.

Thusnelda.

Bi urte geroago, 15. urtean, Germanikok berriz eraso zituen germaniarren kokalekuak, eta Thusnelda, Arminioren emaztea harrapatu zuen, honen aita zen Segestesek erromatarrei emana, Arminioren aurkako mendeku moduan. Izan ere, Segestek bere alaba beste gizon bati eskaini zion emaztetzat, baina Thusneldak Arminiorekin ihes egin zuen, eta bikotea ezkondu egin zen, Teutoburgoko guduaren ondoren. Segestes eta bere taldea erromatarren bezero ziren, eta Arminioren askapen politikaren aurka zeuden.

Flavok, Arminioren anaiak, erromatarrekin elkarlana egiteko esan zion honi, baina ezezkoa eman zion. Horren ondoren, Idistavison erromatar eta germaniarren arteko gatazka handi bat sortu zen, Minden herritik gertu, ziurrenik. Baina Arminiok ezin izan zuen bere emaztea berreskuratu.

Thusnelda Erromara eraman eta Germanikoren garaipen desfilean erakutsia izan zen, 18an. Ez zen sekula gehiago Germaniara itzuli, eta ez zuen sekula gehiago bere familia ikusi ahal izan, historiatik erabat desagertuz. Gatibutzan izan zuen semea, Tumeliko, Arminioren semea ere bazena, Ravennan gladiadore bezala prestatua izan zen. 30 urte bete aurretik hil zen, gladiadoreen arteko borrokaldi batean.

Azken gudua.

Aipaturiko Idistavisoko gudua izan zen Germaniko eta Arminioren artean gertatu zen azkena, 16. urtean gertaturikoa, Weser ibaitik gertu. Berriz ere, Ingiomer Arminioren osabaren trakeskeriagatik, erromatarrek beste porrot bat eragotzi ahal izan zuten. Hauxe izan zen erromatarrek Germania Magna konkistatzeko egin zuten azkeneko saiakera. Hemendik aurrera, Inperioko iparraldeko muga Rhin ibaia itsasoratzen zen tokian geratu zen behin betiko.

Elkartasuna hautsia.

Erromatarrak Rhin ibaiko mugara itzuli ondoren, oraingo Bohemia txekiar eskualdean bizi ziren markomanoek Arminioren keruskoen aurkako gudua izan zuten, eta honek, Arminio eta Marbod markomanoen agintariaren arteko elkartasuna hautsi zuen. Arminiok erromatarren aurkako elkartasun gogor bat sortu nahi zuen, baina Marbodek ez zuen Arminioren euskarri gisa jokatu nahi, nahiz eta keruskoek Varoren burua bidali zioten.

Traiziozko heriotza.

Marbod eta Arminioren arteko gudua lehenaren atzera egite batekin amaitu zen. Arminiok, nahiko lan zuen bere emaztearen familiak eta erromatarren aldeko beste agintari batzuek sortzen zizkioten arazoak konpontzen. Arminio 21. urtean hil zuten haren emaztearen senide batzuek.


Sărmășag

Sărmășag Errumaniako udalerri bat da, Sălaj konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Herriak.

Udalerrian honako herriak daude:


Moncalvillo

Moncalvillo Burgosko probintziako (Espainia) udalerria da. 2009ko urtarrilaren 1eko erroldaren arabera herriak 106 biztanle zituen. 27 km²-ko azalera du.


Fox Farm-College (Wyoming)

Fox Farm-College Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Laramie konderrian dago, Wyoming estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Habeko Mik

Habeko Mik HABE erakundeak sustaturiko komiki aldizkari-bihilabetekaria izan zen, 1982-1991 bitartean argitaraturikoa. 55 ohiko ale argitaratu zituen eta 18 ale berezik osatu zuten bilduma, ohiko aleen osagarri berezi bezala argitaratuak 1994 urte arte.

Aurrekari zuzena izan zen HABE Aldizkariak komikiei eskeintzen zizkien lau orrialdeak. Helburuen artean eginkizun pedagogikoa hizkuntzarekiko, euskara ikasleei irakurketa maialakatuak eskeintzea bazen ere, azpimarratzekoa da jatorrizko euskal komikiak bultzatzeko egitasmoa ere bazela, kanpokoak itzultzearen ordez. Horren ondorioz, Euskal Herriko gaiak eta pertsonaiak ugalduko dira komikigintzan, kalitatezko produktuekin batera. Bestalde, hizkuntzarekiko erronka propioak plazaratuko ditu komikien lengoaia (aipatuenak, onomatopeiak, interjekziok, etab) eta hizkuntza menperatzen ez duten egileen kasuan, zenbait komikien balibide komunikatiboak urriagoak direla aipatu da.

Izan ere, komiki lan hauen argitalpenak beste hizkuntzetan egiten zena euskaraz ere egin daitekela erakutsi zuen, hizkuntza modernizatzen..


Pierre Gueraçague Soules

Pierre Gueraçague Soules (Donapaleu, 1880 - 1954) Nafarroa Behereko abokatu eta politikaria izan zen.

Bordeleko Unibertsitatean egin zituen Zuzenbideko ikasketak. Donapaleuko alkate hautatu zuten legealdi anitzetan (1912-1954 urteetan). Errepublikarra zen, eta kartsu borrokatu zen Ibarnegaray eskuindarraren aurka; baina, Donapaleutik kanpo ez zuen arrakasta handirik izan. Lan handiak bideratu ziren bere agintaldian, Donapaleuko aldean.


Casinhas

Casinhas Brasilgo udalerri bat da, Pernambuco estatuan kokatua. biztanle ditu km²ko eremuan.


Aingeru Irigarai

Aingeru Irigarai Irigarai (Bera, Nafarroa Garaia, 1899ko martxoaren 1a - Donostia, Gipuzkoa, 1983ko azaroaren 28a) euskal idazle, sendagile eta euskaltzain osoa izan zen, Pablo Fermin Irigarai "Larreko"ren semea eta Jose Angel Irigarairen aita. "Apat-Echebarne" ezizena erabili zuen lan anitzetan.

"Gure Herria", "RIEV", "Yakintza", "Príncipe de Viana" eta "Egan" aldizkarietan eman zituen argitara, euskaraz eta gaztelaniaz, lanik aipagarrienak. 1951. urteaz geroztik "Egan" aldizkariko zuzendaritzako kidea izan zen, Antonio Arrue eta Koldo Mitxelenarekin batera. "Euskalerriko Ipuinak" (1957), "XXgarren mendeko Nafarroako euskal idazlariak" (1958) eta "Una geografía diacrónica del euskara en Navarra" (1974) dira haren obra nagusiak.

Lehen urteak eta ikasketak.

Aingeru Irigarai Berako Altzate auzoan jaio zen, 1899ko martxoaren 1ean. Gurasoak, Pablo Fermin Irigarai Goizueta eta Felisa Irigarai Apat, auriztarrak ziren. Aingeruk aitarengandik hartu zuen euskararen aldeko maitasuna; izan ere, sendakin ospetsua izateaz gain, izen handiko euskaltzalea eta idazlea ere izan zen.

1909tik aitzina, Lekarozko ikastetxean ikasi zuen, sei urtez. Baztanen hasi eta mamitu zitzaion euskal kontzientzia. Aitak etxean sortutako giroa ez ezik, ikastetxean zeuden batzuena gehitu behar zaio, Celestino Caparrosokoarena eta Eusebio Etxalarkoarena, kasu. Lekarozko ikasketak bukaturik, Zaragozara joan zen medikuntza ikastera. Han pare bat urte egon ondoren, beste lau ikasturte Bartzelonan egin zituen.

Doktore mailako ikasketak Basurtun egin eta gero, Parisera joan zen espezialitate batzuk egitera, eta ondotik Alemaniako Friburgo hirira. Bertan, medikuntzako hainbat adarretan trebatzeaz gain, hizkuntzak ere landu zituen; ingelesaz eta frantsesaz landa, alemanez ere ikasi zuen poliki. 1924an Iruñera itzulitakoan, lanean hasi zen Udalaren menpe zegoen Sorospen Etxean. Kontsultategi pribatua ere zabaldu zuen hiru urte geroago, eta aita-semeak batera aritu ziren lanean Iruñeko Orreaga hiribideko kontsultategian. 1927an, Parisera jo zuen espezializazioko ikasketak amaitzera, eta bueltan, artean 30 urte bete gabea, medikuntza lana beste esparru batera ere eraman zuen: sindikalismora; hain zuzen, ELAko kide egin zen. Alderdi abertzalearen ekintzetan parte hartzen hasi zen, eta Irlandan egon zen beste abertzale batzuekin batera.

Euskararen aldeko lana.

1930eko hamarkadan, euskararen aldeko lanari eta idazteari ekin zion. Eta, berarekin batera, beste batzuek ere, hala nola Blas Fagoagak eta Paz Zigandak. Bi belaunaldiren arteko zubi izan zen, aitzinetik lanean ari ziren Larreko, Manezaundi, Jose Agerre, Damaso Intza eta besteekin ere bat egin zuelako. Denak Iruñeko Euskararen Adiskideak elkartean batu ziren. Bestalde, urte haietako euskaltzale ospetsuenak ezagutu zituen: Arturo Kanpion, Resurreccion Maria Azkue edo Julio Urkixo. Gainera, etxean zuen giroak eta Nafarroak Lapurdirekin eta Nafarroa Beherearekin zuen loturak sentiberatasun handia eragin zion mugaz haraindiko euskaldunei buruz.

Eusko Ikaskuntzan eta Euskaltzaindian ere aritu zen. Eusko Ikaskuntzan 1924an sartu zen. Erakundeak ospe eta itzal handia zuen gerra baino lehen, eta 1933an batzorde iraunkorreko kide izendatu zuten, eta handik urtebetera, berriz, idazkari ordezko. Harreman handia izan zuen erakundeko kide eta laguntzaileekin, horien artean Joxe Migel Barandiaranekin. 1929an urgazle egin zuten Euskaltzaindian; beraz, mahuka bete lan zebilen: lanbidea, zaletasunak, ikerketak, izkribuak eta familia.

Nafarroa Garaiko beste euskaltzaleak bezala, euskararen galera ikaragarriak oso kezkatzen zuen. Ordurako, tokitan zeuden Bonaparte printzeak 1863an egindako maparen mugak. Galeraz oharturik, hizkuntzaren geografiari buruzko lehendabiziko ikerlanak egiteari eta agiri zaharrak biltzeari ekin zion. Lan ibilera horien emaitza izan zen euskararen egoeraz argitaratu zuen mapa, hau da, noraino iristen zen euskara 1933an, eta herri bakoitzean euskarak zuen indarra edo ahuldadea. Ikerketa Errepublika garaian egin bazuen ere, hogei urte geroago ikusi zuen argia, tartean Francoren altxamendua gertatu baitzen.

Gerra aurreko urteetan, ezin konta ahala artikulu eta idazlan idatzi zituen. Lehenbizikoak 1926koak dira: "Atsotitzak euskara garbia ikasteko" eta "Notas al nuevo mapa del Pats Vasco" idatzi zuen "RIEV" aldizkarian. Hortik aurrera, hainbat artikulu izkribatu zituen hamaika aldizkari eta argitalpenetan: "Gure Herria"-n, "Yakintza"-n, "Eusko Folklore Urtekaria"-n, "La Voz de Navarra" egunkarian. Izkiriatutako lan horietan hainbat gai jorratu zituen: euskal idazleak eta haiek plazaratutako lanak, literatur hizkera, euskararen ortografia, herri kantak, euskararen gaineko agiri zaharrak eta hizkuntzaren lekukotasun historikoak, usadio eta ohitura zaharrak, besteak beste.

Gerra eta gerraondoa.

1934an Maria Rosa Imazekin ezkondu zen, Lezon, eta Iruñea hautatu zuten bizileku. Bi urte geroago, Espainiako Gerra Zibila hasi zen, beldur aroaren hasiera izan zena. Gerra ikaragarrizko zartakoa izan zen harentzat. Nafarroan erreketeek eta falangistek jende asko hil zuten. Aingeruk Sarara ihes egin zuen, baina familiagatik eta Diputazioaren presioengatik itzuli egin zen. Orduan hasi ziren harentzako zinezko urte latzak. Udalak mediku kargutik bota egin zuen, arrazoi politikoak zirela medio. Euskarari dagokionez, urte gogorrak izanen ziren.

Gerra ondoan euskal mundua mutu zegoen. Aingeru Hondarribira aldatu zen, hango sendakin postura. 1942a zen, eta hurrengo urtean familia Donostian jarri zen bizitzen. Familian hiru heriotza gertatu ziren urte gutxiren buruan: aita, emazte Maria Rosa eta ama Felisa Irigarai Apat hil zitzaizkion. Aingeru lau seme-alabekin alargun gelditu zen.

1953an, Iruñeko Udalak eta Diputazioak atzera bota zituzten 1937an lanetik kanporatuak izateko erabakiak. Hala ere, Iruñean lanean hasteko lanposturen bat libre gelditu behar zen, eta hori ez zen gertatu 1962ra arte. Hortaz, Donostian lanean eta ondoren Iruñean, eta halaxe jarraitu zuen bi hiriburuen artean, erretiratu arte. Bestalde, gerra ondorengo urteetan sukin garrrantzitsuenetarikoa izan zen Aingeru Irigarai. Nafarroaren izenean, Eladio Espartzarekin batera, Euskaltzaindiko kide izendatu zuten 1941ean, eta lumari heldu zion berriro. Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko buletinean hasi zen idazten.

Elkarte bereko "Egan" literatur aldizkarian ere idazten hasi zen, euskara hutsean, gai-nera. 1950eko hamarkadan, "Príncipe de Viana" erdal aldizkarian ere argitaratu zituen lanak. Nafarroako Diputazioko Príncipe de Viana erakundeak eratutako Euskararen Sailean, Pedro Diez de Ultzurrun iruinsemearen gidaritzapean, lan handia egin zuten berak, Jose Mari Satrustegik eta beste hainbat kolaboratzailek. Hamaika ekitaldi antolatu zituzten: euskal jaiak, haur azterketak edota bertsolari txapelketak. Era berean, euskarazko aldizkari bat plazaratu zuten, eta Iruñeko Diario de Navarra egunkarian "Nafar Izkuntzan orria" sortu. Orobat, garai hartan Diputazioak bi aldizkari atera zituen: "Fontes Linguae Vasconum" eta "Cuadernos de Etnologia y Etnografia", Satrustegiren zuzendaritzapean. Horietan ere aritu zen izkribatzen Aingeru. Eusko Ikaskuntzan, bestalde, Joxe Migel Barandiaranekin eta Agustin Zumalaberekin, erakundea berriro eratzen aritu zen.

Txepetxek bere garaian esan bezala, euskararen iragana aztertzen ez ezik, hizkuntzari etorkizuna ematen ere saiatu zen Irigarai, eta euskararen batasunaren aferan bertan erdiko bidea proposatu zuen muturrekoak gailentzen ari zirela sumaturik. Horrela jokatu zuen hainbatetan, 1983ko azaroaren 28an heriotzak eraman zuen arte, Donostian.

Lanak.

Artikulu anitz argitaratu zituen hainbat aldizkari eta argitalpenetan. Maiz "Apat-Echebarne" izengoitia erabili zuen. Gaiak ere denetarikoak dira.


Dompierre-sous-Sanvignes

Dompierre-sous-Sanvignes Frantziako udalerria da, Saona eta Loira departamenduan dagoena, Borgoina-Franche-Comté eskualdean. 2013an biztanle zituen.

Demografia.

Biztanleria.

2007an Dompierre-sous-Sanvignes udalerrian erroldatutako biztanleak 74 ziren. Familiak 28 ziren, horien artean 8 pertsona bakarrekoak ziren (8 bakarrik bizi ziren gizonak), 8 seme-alabarik gabeko familiak ziren eta 12 seme-alabak dituzten bikoteak ziren.

Biztanleriak, denboran, ondorengo grafikoan ageri den bilakaera izan du:

"Erroldatutako biztanleak"

<noinclude>

Etxebizitza.

2007an 37 etxebizitza zeuden, 31 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 3 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. Etxebizitza guzti hauek 37etxeak ziren. 31 etxebizitza nagusietatik 22 bere jabearen bizilekua ziren, 7 alokairuan okupaturik zeuden eta 2 doan lagata zeuden; 8 etxek hitu gela zituzten, 7 etxek lau zituzten eta 16 etxek bost zituzten. 27 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 18 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 12 etxetan bat baino gehiago zituzten.

Biztanleria-piramidea.

2009an sexu eta adinaren araberako biztanleria-piramidea hau zen:

Ekonomia.

2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 47 ziren, horien artean 41 aktiboak ziren eta 6 inaktiboak ziren. 41 pertsona aktiboetatik 39 lanean zeuden (23 gizon eta 16 emakume) eta 2 langabezian zeuden (1 gizon eta 1 emakume). 6 pertsona inaktiboetatik 2 erretiraturik zeuden, 1 ikasten zegoen eta 3 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.

Ekonomia jarduerak.

2007an zeuden 3 komertzioetatik, 1 eraikuntza enpresa zen eta 2 zerbitzu enpresak ziren.

2000. urtean Dompierre-sous-Sanvignes udalerrian 13 nekazaritza-ustiategi zeuden, 1.300 hektarea erabiltzen.

Gertuen dauden herriak.

Diagrama honek gertuen dauden herriak erakusten ditu.

Dompierre-sous-Sanvignes

Saint-Romain-sous-Versigny (2,9 km)

Perrecy-les-Forges (4,3 km)

Sanvignes-les-Mines (5,4 km)

Marly-sur-Arroux (7,8 km)

Ciry-le-Noble (7,9 km)

Génelard (8,0 km)

Toulon-sur-Arroux (8,0 km)


Hessigheim

Hessigheim Alemaniako udalerria da. Baden-Württemberg estatuan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Pio X.a

San Pio X.a (latinez, "Pius PP. X"), jaiotzaz, Giuseppe Melchiorre Sarto (Riese, Lombardia-Veneto, gaur egungo Italia, 1835eko ekainaren 2a - Erroma 1914ko abuztuaren 20a), Eliza Katolikoko Aita santu izan zen 1903ko abuztuaren 4tik bere heriotza egunera arte.

Familia eta ikasketak.

Giovanni Battista Sarto postariaren eta Margarita Sanson jostunaren hamar seme-alabetatik bigarrena izan zen. Jaio eta hurrengo egunean bataiatu zuten. Familia apalekoa izan arren, haren gurasoek heziketa ona baloratzen zuten.

Lehen ikasketak herriko ikastetxean egin zituen. Egunero sei kilometro ibili behar zituen eskolara iristeko. Herriko parrokoarekin hasi zen latina ikasten. 1846an Venetoko Liceo Classicora bidali zuten. 1850ean Trevisoko gotzainak diru-laguntza bat eman zion ikasketetan segi zezan.

1858an apaiztu zen. Tomboloko parroko izan ostean, kanonigo, seminarioko errektore eta bikario izendatu zuten, besteak beste.

Gotzain eta kardinal.

Leon XIII.ak Mantuako apezpiku izendatu zuen 1884an. 1893an kardinal eta Veneziako patriarka izendatu zuen Aita Santuak.

Aita Santu.

Leon XIII.a hil zenean, konklabera deitutakoen artean izan zen. Lau egun behar izan zituzten Giuseppe Sarto Aita santu izendatzeko.

Sendotasunez gidatu zuen Eliza Katolikoa sekularizazioa indartzen zihoan garaian. Modernismoa ere gero eta esanguratsuagoa zen, baita ikasketa biblikoen alorrean ere. Gauzak horrela, modernismoa gaitzetsi zuen "Pascendi Dominici gregis" entziklikan (1907ko irailaren 8an).

Liturgian erreforma sakonak egin zituen, kristauek Eukaristian parte hartzea bultzatuz. Besteak beste, haurrek lehen jaunartzea egin zezaten agindu zuen, kristau ikasbidea behar beste ikasi ondoren. Zuzenbide kanonikoko kodea idatziz eta batuta argitaratzeko agindu zuen.

1904ko konstituzioaren bidez, estatu katolikoek Aita santua aukeratzeko konklabeetan zuten beto eskubidea deuseztu zuen. Pio IX.aren "Non Expedit" entziklika leundu egin zuen, kristau italiarrei beraien estatuko politikan parte hartzeko eskubidea emanez.

Heriotza eta kanonizazioa.

1914ko abuztuaren 20an hil zen Erroman. Vatikanoko Grutetan hilobiratu zuten, 1951n beatifikatu zuten arte; ordutik aurrera haren gorpua San Petri basilikan dago fededunek benera dezaten.

1951ko ekainaren 3an beatifikatu zuen Pio XII.ak, eta 1954ko irailaren 3an santu izendatu zuen. Haren jaieguna abuztuaren 21ean da. Erromes gaixoen zaindaria da.


Erythropygia leucosticta

Erythropygia leucosticta "Erythropygia" generoko animalia da. Hegaztien barruko Muscicapidae familian sailkatua dago.


Historia

<templatestyles src="Paperezko aipua/styles.css" />

Iragana oroitu ezin duten horiek errepikatzera kondenatuta daude.

Historia (antzinako grezieratik, «Ikerkuntza; ikerketak lortutako ezagutza» esan nahi du) iraganaren azterketa eta dokumentazioa da. Idazketa-sistemak asmatu aurreko gertaerak historiaurrekotzat hartzen dira. "Historia" terminoak iraganeko gertaerak nahiz gertaera horien memoria, aurkikuntza, bilketa, antolaketa, aurkezpena eta interpretazioa biltzen ditu. Historialariek iragana ezagutzea bilatzen dute iturri historikoak erabiliz, hala nola dokumentu idatziak, ahozko kontakizunak, artea eta tresna materialak, eta markatzaile ekologikoak. Historia osatu gabe dago, eta, oraindik ere, eztabaidagarriak diren misterioak ditu.

Historia diziplina akademiko bat ere bada, eta narratiba erabiltzen du iraganeko gertaerak deskribatzeko, aztertzeko, zalantzan jartzeko eta analizatzeko, eta horien kausa- eta efektu-ereduak ikertzeko. Historiaren filosofiak dio historiatik ikasi daitekeela. Historialariek gertakari bat hobekien azaltzen duen kontakizunari buruz eztabaidatu ohi dute, bai eta kausen eta efektuen garrantziari buruz ere. Historialariek, halaber, historiaren izaera bera helburu gisa eztabaidatzen dute, bai eta orainaldiko arazoei ikuspegia emateko duen erabilgarritasuna ere.

Kultura jakin baten istorio komunak, baina kanpoko iturrietan oinarritzen ez direnak (Aitorren inguruko mitologia, adibidez), kultura-ondare edo kondaira gisa sailkatu ohi dira. Historia mitotik bereizten da, ebidentzian oinarritzen baita. Hala ere, antzinako eragin kulturalek historiaren izaeraren interpretazio desberdinak sortzen lagundu dute, mendeetan zehar eboluzionatu dutenak eta gaur egun ere aldatzen jarraitzen dutenak. Historiaren azterketa modernoa oso zabala da, eta eskualde espezifikoen azterketa eta gaikako edo ikerketa historikoko zenbait elementuren azterketa barne hartzen ditu. Historia lehen eta bigarren hezkuntzan irakasten da askotan, eta historiaren ikasketa akademikoa diziplina garrantzitsua da unibertsitateko ikasketetan.

Herodoto, K. a. V. mendeko greziar historialaria, mendebaldeko tradizioan "historiaren aitatzat" hartzen da, baina "gezurraren aitatzat" ere hartu izan da. Tuzidides garaikidearekin batera, iraganeko gertaera eta gizarteen azterketa modernoaren oinarriak finkatzen lagundu zuen. Bere lanak gaur egun ere irakurtzen dira, eta kulturan zentratutako Herodotoaren eta arlo militarrean zentratutako Tuzididesen arteko arrakalak idazkera historiko modernoan euste- edo ikuspegi-puntua izaten jarraitzen du. Ekialdeko Asian, "Udaberriko eta Udazkeneko Urtekaria" izeneko estatu kronika K. a. 722an idatzi zela pentsatzen da, nahiz eta K. a. II. mendeko kopia bat baino ez den gaurdaino iritsi.

Etimologia.

Historia hitza historíatik dator (antzinako grezieraz: ἱστορία, erromanizatuta: historíā, lit. «galdeketa, ikerketatik ezagutza edo epaile»). Zentzu horretan erabili zuen Aristotelesek hitza "Animalien Historia"n. Arbaso-hitza ἵστωρ editzera emana da Homeroren ereserkietatik, Heraklito, Atenasko efeboen zina eta inskripzio beotikoetan (zentzu juridikoan, "epaile" edo "lekuko" edo antzekoa). Greziar hitza latin klasikora mailegatu zen historia moduan, hau da: «ikerketa, kontsulta, kontua, deskribapena, iraganeko gertaeren idatzizko kontakizuna, historiaren idazketa, narrazio historikoa, iraganeko gertaeren ezagutza erregistratua, istorioa, narrazioa». Historia hitza latinetik (baliteke irlandera zaharra edo gales zaharraren bidez) maileguan hartu zuen ingeles zaharrak, stær (historia, narrazioa, istorioa), baina hitz hori, ingeles zaharraren amaieran, erabilerarik gabe gelditu zen. Bien bitartean, latina frantses zaharra (eta anglo-normandarra) bihurtu zen heinean, historia hitzak istorie, estoire eta historie moduko formak garatu zituen, esanahiaren garapen berriekin: «pertsona baten bizitzako gertaeren kontakizuna (XII. mendearen hasiera)», kronika, pertsona edo pertsona talde bati, orokorrean, garrantzitsuak diren gertaeren kontakizuna (1155), gertaera historikoen irudikapen dramatiko edo irudikatua (1240), giza bilakaerari buruzko ezagutza multzoa, zientzia (1265), benetako edo irudimenezko gertaeren narrazioa, errelatoa (1462).

Anglo-normandarretik, historia ingeles ertainera pasa zen, eta iraun du; XIII. mendean, "Ancrene Wisse"-n agertzen da, baina badirudi XIV. mendearen amaieran bihurtu zela hitz arrunta John Gower-en "Confessio Amantis" liburuan 1390eko hamarkadan (VI.1383) aitorpen goiztiar bat agertzen zelarik: «Gai honi buruzko liburu konpilatu batean aurkitu dut historia zahar bat, zein nire memoriara datorren». Erdialdeko ingelesez, historiaren esanahia istorioa zen; oro har, XV. mendearen erdialdean sortu zen «iraganeko gertakariei buruzko ezagutzaren adarra; iraganeko gertaeren erregistro edo azterketa formala, batez ere giza kontuak» esanahiari mugatuta. Errenazimenduarekin, hitzaren zentzu zaharragoak berpiztu ziren, eta hitza, greziar zentzuan, Francis Baconek erabili zuen XVI. mendearen amaieran historia naturalari buruz idatzi zuenean. Haren ustez, historia zen «espazioaren eta denboraren arabera zehazten diren objektuen ezagutza», memoriak emandako ezagutza mota (zientziak arrazoiak ematen duenean eta poesiak fantasia).

Sintetikoa vs analitikoa/isolatzailea dikotomia linguistikoaren adierazpenean, ingelesak txineraren antzera (史 vs. 诌), baita euskarak ere (historia vs istorioa), giza historiarako eta oro har ipuinetarako hitz bereiziak ditu. Alemana, frantsesa eta hizkuntza germaniar eta erromaniko gehienetan, oso sintetikoak eta flexio handikoak, oraindik, hitz bera erabiltzen da historia eta istorioa adierazteko. Historialaria, historiaren ikertzaile zentzuan, 1531tik egiaztatzen da. Europako hizkuntza guztietan, historia substantiboa oraindik ere erabiltzen da, bai gizakiarekin gertatutakoa, bai gertatutakoaren ikerketa akademikoa ikertzeko ere; azken zentzu hori, batzuetan, letra larriz edo historiografia hitzarekin bereizten da.

Deskribapena.

Historialariek beren garaiko testuinguruan idazten dute, eta iragana interpretatzeko egungo ideia nagusiei erreparatuta, eta, batzuetan, beren gizarteari irakaspenak emateko idazten dute. Benedetto Croceren hitzetan, «historia guztia historia garaikidea da». Historiak «iraganeko benetako diskurtsoa» eratzea errazten du kontakizunen eta giza arrazarekin lotutako iraganeko gertaeren analisiaren bidez. Historiaren diziplina modernoa diskurtso horren ekoizpen instituzionalera dedikatzen da.

Benetako formaren batean gogoratzen eta gordetzen diren gertaera guztiek osatzen dute erregistro historikoa. Diskurtso historikoaren zeregina da iraganeko kontakizun zehatzak sortzen lagungarrienak diren iturriak identifikatzea. Beraz, historialariaren artxiboaren eraketa artxibo orokorrago bat xedatzearen ondorioa da, zenbait testu eta dokumenturen erabilera baliogabetzerakoan (faltsutuz «benetako iragana» irudikatzeko duten gogoak). Historialariaren eginkizunaren zati bat da iraganeko iturri ugariak (gehienetan artxiboetan aurkitzen direnak) trebe eta objektiboki erabiltzea da. Narrazio bat sortzeko prozesuak eztabaida sortzen du ezinbestean, historialariek iraganeko gertakari desberdinak gogoratzen edo azpimarratzen baitituzte.

Historiaren azterketa, batzuetan, humanitateen parte gisa sailkatu izan da; beste batzuetan, gizarte zientzien barruan. Bi eremu zabal horien arteko zubi gisa ikus daiteke, bietako metodologiak barneratuz. Historialari batzuek irmo bultzatzen dute sailkapen bat edo bestea. XX. mendean Annaleen eskolak historiaren azterketa irauli zuen historia globalaren azterketan kanpoko diziplinak erabiliz, hala nola ekonomia, soziologia eta geografia.

Tradizioz, historialariek iraganeko gertaerak erregistratu izan dituzte, idatziz edo ahozko usadio bat transmitituz, eta galdera historikoak erantzuten saiatu izan dira idatzizko dokumentuen eta ahozko kontuen azterketaren bidez. Hasieratik, historialariek iturri desberdinak erabili dituzte: monumentuak, inskripzioak eta irudiak. Oro har, ezagutza historikoaren iturriak hiru kategoriatan bereiz daitezke: idatzitakoa, esaten dena eta fisikoki kontserbatzen dena, eta historialariek hirurak kontsultatzen dituzte sarri. Baina idazketa da historia aurretik datorrena bereizten duen marka.

Arkeologia bereziki lagungarria da lurperatutako aztarnategiak eta objektuak azaleratzeko eta historiaren azterketan laguntzen dutenak. Aurkikuntza arkeologikoak oso gutxitan daude isolatuak; iturri narratiboak osatzen dituzte aurkikuntzak. Arkeologiaren metodologiak eta planteamenduak independenteak dira historiaren arlotik. "Arkeologia historikoa" arkeologiaren adar espezifikoa da, eta, askotan, bere ondorioak testu-iturri garaikideenekin kontrastatzen ditu. Adibidez, Mark Leone Annapolis historikoko (Maryland) AEB zulakari eta interpreteak ulertu nahi izan du "askatasuna" idealizatzen duten testu-dokumentuen eta erregistro materialen arteko kontraesana, zeinak agerian uzten duten esklaboen jabetza eta aberastasun desberdintasunak ingurune historiko osoaren azterketan.

Historia antolatzeko, hainbat modu daude: kronologikoki, kulturalki, lurralde historikoki eta gaika. Zatiketa horiek ez dira elkarren artean baztertzen, eta elkargune esanguratsuak daude. Baliteke historialariek gai oso zehatzez eta oso orokorrez arduratzea, nahiz eta joera espezializaziora jotzea izan den. "Historia Handia" izeneko arloak aurre egiten dio espezializazio horri, eta eredu edo joera unibertsalak bilatzen ditu. Historia, sarritan, helburu praktiko edo teoriko batekin ikertu izan da, baina jakin-min intelektual soiletik iker daiteke.

Non hasten da historia?

Oro har, iragan guztia gertatu denetik historia dela esan baliteke ere, adiera klasikoei jarraiki historia gizaki eta gizarteen denboran zeharkako joana dugu gizakia gizaki denetik edo iraganeko gertakari jakin batez geroztik, horrela historia iraganeko une batetik une honetara arte doan aroa genuke, eta historiaren hasiera irizpide subjektiboek zehazten dute.

Zenbaitentzat historia unibertsoaren beraren edo lur planetaren sortzearekin hasten da, besteentzat berriz historia gizakia bere arbasoengandik eboluzionatu ostean hasten da. Badira historia idazkerarekin hasi zela diotenak idazkerak jakituriaren transmisioa irauli zuelako edota historiaren hasera gertakari erlijiosoei esleitzen diotenak, adibidez zenbait kristau korronteek historiaren muga Jesukristoren jaiotzan ipintzen dute. Muga den lekuan dela ere, historia izenez aipaturiko aroaren aurreko garaiari "historiaurrea" deritzo eta historia bera azpi-aro anitzetan banatzen da.

Historiaurrea.

Sakontzeko, irakurri: «Protohistoria»

Giza historia munduan zehar, Homo sapiens sapiens-en iraganeko esperientziaren memoria da, esperientzia hori, neurri handi batean, idatzizko erregistroetan gorde baita. Historiaurrearekin, historialariek, idatzizko erregistrorik ez dagoen eremu batean, iraganaren ezagutza berreskuratzea esan nahi dute, edo kultura baten idazkera ulertzen ez den eremu batean. Pintura, marrazkiak, tailak eta bestelako artefaktuak aztertuz gero, informazio batzuk berreskuratu daitezke idatzizko erregistrorik ez badago ere. XX. mendez geroztik, historiaurrearen azterketa ezinbestekotzat jotzen da historiak zenbait zibilizazioren bazterketa inplizitua saihesteko, hala nola Saharaz hegoaldeko Afrikakoak eta Kolonaurreko Amerikakoak. Mendebaldeko historialariak kritikatuak izan dira mendebaldeko munduan neurrigabeko arreta jartzeagatik . 1961ean, E. H. Carr historialari britainiarrak idatzi zuen:

Definizio horrek historiaren esparruan barne hartzen ditu herrien interes sendoak, hala nola iraganeko Australiako indigenen eta Zeelanda Berriko maoriena, eta ondorengo belaunaldiei mantendu eta transmititutako ahozko erregistroak, europar zibilizazioarekin harremanetan jarri aurretikoak ere.

Historiografia.

Sakontzeko, irakurri: «Historiografia»

Historiografiak erlazionatutako hainbat esanahi ditu. Lehenik eta behin, historia nola sortu den aipa daiteke: metodologia eta praktiken garapenaren historia (adibidez, epe laburreko narratiba biografikotik epe luzeko analisi tematikora igarotzea). Bigarrenik, ekoitzitakoari erreferentzia egin diezaioke: idazkera historiko zehatz bati (adibidez, "1960ko hamarkadan, Erdi Aroko historiografia"k esan nahi du 1960ko hamarkadan idatzitako Erdi Aroko historiaren lanak). Hirugarrenik, historia zergatik sortzen den aipa daiteke: historiaren filosofia. Iraganaren deskribapenen meta-mailako analisi gisa; hirugarren ikuskera hau lehen biekin lotu daiteke, analisiak, normalean, beste historialari batzuen kontakizunetan, interpretazioetan, mundu-ikuskeran, frogen erabileran edo aurkezteko metodoetan oinarritzen baita. Historialariek historia narrazio koherente bakar gisa edo kontakizun lehiakor gisa irakats daitekeen eztabaidatzen dute.

XX. mendean, historialari akademikoek gutxiago zentratu ziren nazioa edo gizon handiak goraipatzeko joera zuten narrazio nazionalista epikoetan, eta indar sozial eta intelektualen analisi objektibo eta konplexuagoetan zentratu ziren. XX. mendeko metodologia historikoaren joera nagusietako bat historia gizarte-zientzia gisa tratatzea izan zen arte gisa baino, tradizionalki hala izan baitzen. Historia, izan ere, gizarte-zientzia gisa hartzearen aldeko defendatzaile nagusiak Fernand Braudel eta E. H. Carr biltzen zituen jakintsuen talde anitza izan zen. Horietako asko diziplina anitzeko ikuspegiagatik nabarmentzen dira; adibidez, Braudelek historia eta geografia uztartu zituen. Hala ere, diziplina anitzeko ikuspegi horiek ez zuten historiaren teoriarik sortu. Ordura arte, historiaren teoria bakarra zetorren historialari profesional batetik. Historiaren beste teoria batzuk beste alor batzuetako adituek idatzi zituzten (adibidez, Historiaren teoria marxista). Historia digitalaren eremua hasi da informatika erabiltzeko moduak jorratzen datu historikoei galdera berriak planteatzeko eta beka digitala sortzeko.

Historiak gizarte zientzia gisa duen aldarrikapenen aurka, Hugh Trevor-Roper eta beste historialariek historialarien lanaren gakoa irudimenaren boterea zela argudiatu zuten, eta, horregatik, historia arte gisa ulertu behar zela defendatu zuten. Annaleen eskolarekin lotutako historialari frantsesek historia kuantitatiboa sartu zuten, datu gordinak erabiliz gizabanako tipikoen bizitzaren jarraipena egiteko, eta historia kulturalaren ezarpenean nabarmendu ziren. Herbert Butterfield eta beste historialari intelektual batzuek ideiek historian duten garrantziaren alde egin dute. Amerikako historialariek (eskubide zibilen garaiak bultzatuta) lehen ahaztuta zuten talde etniko, arraza eta sozioekonomikoetan zentratu ziren. Bigarren Mundu Gerra ondoren sortu zen historia sozialaren genero bat "Alltagsgeschichte "(Eguneroko bizitzaren historia) izan zen. Ian Kershaw eta beste jakintsu batzuek XX.mendeko Alemaniako jende arruntaren eguneroko bizitza nolakoa zen aztertu zuten, batez ere Alemania nazian.

Historialari marxistek Karl Marxen teoriak balioztatu nahi izan zituzten historia marxistaren ikuspegitik aztertuz. Historiaren interpretazio marxistari erantzunez, François Furet eta beste historialari batzuek historiaren interpretazio antimarxistak eskaini dituzte. Historialari feministek emakumeen esperientzia aztertzearen garrantzia defendatu zuten. Postmodernistek historiaren baliozkotasuna eta beharra zalantzan jarri dute historia guztia iturrien interpretazio pertsonalean oinarritzen dela oinarritzat hartuta. Keith Windschuttle-ren 1994ko "The Killing of History" liburuak historiaren balioa defendatu zuen.

Gaur egun, historialari gehienek artxiboetan hasten dute ikerketa, plataforma fisiko edo digitalean. Askotan, argudio bat proposatzen dute, eta ikerketak erabiltzen dituzte horren alde egiteko. John H. Arnold-ek proposatu zuen historia argudio bat dela, eta horrek aldaketa sortzeko aukera sortzen du. Informazio digitaleko enpresek, Google-k adibidez, polemika piztu dute Interneteko zentsurak informazioaren sarbidean duen eginkizunaren inguruan.

Teoria marxista.

Sakontzeko, irakurri: «Materialismo historiko»

Materialismo historikoaren teoria marxistak gizarteek, funtsean, une jakin bateko baldintza materialek zehazten dutela teorizatzen du, hau da, pertsonek elkarren artean dituzten harremanak oinarrizko beharrak asetzeko, hala nola elikadura, arropa eta etxebizitza berentzako eta beren familientzako. Orokorrean, Marxek eta Engelsek mendebaldeko Europan baldintza material horien garapenaren ondoz ondoko bost etapa identifikatu zituztela aldarrikatu zuten. Historiografia marxista, garai batean, ortodoxia izan zen Sobietar Batasunean, baina, han komunismoa erori zenetik, haren eragina nabarmen murriztu da.

Historiaren ekoizpenean izan daitezkeen gabeziak.

Historialari askok historiaren ekoizpena aurrejuzguz txertatuta dagoela uste dute historiako gertakariak eta gertakari ezagunak hainbat modutan interpreta daitezkeelako. Constantin Fasoltek iradoki zuen historia politikari lotuta dagoela isiltasunaren beraren praktikaren bidez. Honela esan zuen: «Historia eta politikaren arteko loturaren bigarren ikuspegi komun bat historialariek politikaren eraginpean sarritan jasaten duten oinarrizko behaketan oinarritzen da». Michel-Rolph Trouilloten ustez, prozesu historikoa artxiboetan errotuta dago; beraz, isiluneak edo ahazten diren historiaren zatiak historiako eremuak nola gogoratzen diren agintzen duen estrategia narratibo baten nahitazkoak izan daitezke. Omisio historikoak modu askotan gerta daitezke, eta erregistro historikoetan eragin handia izan dezakete. Informazioa nahita baztertu, edo nahi gabe albora daiteke. Historialariek informazio historikoa ezabatzearen ekintza deskribatzen duten hainbat termino asmatu dituzte, besteak beste: "isiltzea", "memoria selektiboa" eta "ezabaketak". Gerda Lerner, XX. mendeko historialaria, bere lanaren zati handi bat emakumeek eta haien lorpen historikoetan zentratu zuenak, huts horiek gutxiengo taldeetan izan zuten eragin negatiboa azaldu zuen.

William Cronon ingurumen-historialariak hiru modu proposatu zituen alborapenei aurre egiteko eta narrazio benetakoak eta zehatzak bermatzeko: narrazioek ez dute errealitate ezagunen kontraesanean egon behar; zentzu ekologikoa izan behar dute (bereziki ingurumenaren historiarako), eta argitaratutako lanak komunitate akademikoek eta beste historialari batzuek berrikusi behar dituzte erantzukizuna ziurtatzeko.

Metodo historikoak.

Bere liburuaren hitzaurrean, "Muqaddimah" (1377), Ibn Khaldun arabiar historialari eta hasierako soziologoak ohartarazi zuen historialariek egindako 7 akatsez. Kritika horretan, iragana arrarotzat eta interpretazio beharrez jo zuen. Ibn Khaldunen originaltasuna zen beste garai bateko kultura-desberdintasunak material historiko garrantzitsuaren ebaluazioa gobernatu behar zuela aldarrikatzea, ebaluazioa egitea posible izan zitekeen printzipioak bereiztea eta printzipio arrazionalei esperientziaren beharra sentitzea, iraganeko kultura bat baloratzeko. Ibn Khaldunek «alferrikako sineskeria eta datu historikoen onarpen akritikoa» kritikatu zuen. Historiaren azterketarako, metodo zientifiko bat sartu zuen, eta bere "zientzia berria" gisa izendatu zuen. Haren metodoak estatuaren, komunikazioaren, propagandaren eta historian alborapen sistematikoaren eginkizuna behatzeko oinarriak ezarri zituen, eta, beraz, "historiografiaren aita"tzat edo "historiaren filosofiaren aita"tzat hartzen da.

Mendebaldean, historialariek historiografia metodo modernoak garatu zituzten XVII. eta XVIII. mendeetan, batez ere Frantzian eta Alemanian. 1851n, Herbert Spencerrek laburbildu zituen metodo hauek: «Gure gordailu historikoen ondoz ondoko estratuetatik, [historialariek] arreta handiz biltzen dituzte kolore handiko zati guztiak, bitxi eta distiratsu den guztiari jauzi egiten diote, eta, umeak balira bezala, barre egiten dute beren eskurapen distiratsuen gainean; Baliorik gabeko hondakin horien artean adarkatzen dira jakituria aberatsak, zain, guztiz baztertuta, Zabor bolumen astunak irrikaz metatzen dira; zulatu behar ziren eta urrezko egiak utzi zezaketen mineral aberats masa horiek erakutsi eta bilatu gabe geratzen dira». Spencerrek "mineral aberatsarekin" historiaren teoria zientifikoa esan nahi zuen. Bien bitartean, Henry Thomas Buckle-k, egunen batean, historia zientzia bihurtzeko ametsa adierazi zuen: «Naturari dagokionez, itxuraz irregularrenak eta kapritxotsuenak diren gertaerak azaldu dira, eta frogatu da lege finko eta unibertsal batzuen araberakoak direla. Hori izan da trebetasun-gizonek eta, batez ere, pentsamendu pazientziatsu eta nekaezineko gizonek gertakariak aztertu dituztelako haien erregulartasuna ezagutzeko asmoz, eta giza-gertaerak antzeko tratamendua jasango balute, eskubide osoa dugu antzeko emaitzak itxaroteko». Buckleren ametsaren aurka, metodoetan eragin handiena izan zuen historialaria XIX.mendeko Leopold von Ranke alemaniarra izan zen. Historia "benetan gertatu zenera" mugatu zuen, eta, horren bidez, eremua zientziatik urrunago bideratu zuen. Rankerentzat, datu historikoak bildu beharko lirateke arretaz, objektiboki aztertuta eta zorroztasun kritikoz elkartuta. Baina prozedura horiek «zientziaren aurrebaldintzak eta aurretiazkoak baino ez dira. Zientziaren muina aztertzen ari diren datuetan, ordena eta erregulartasuna bilatzea da, eta horiei buruzko orokorpenak edo legeak formulatzea».

Iragana aztertzen dutenak.

Esan bezala, historiaren amaiera orainean dagoela argi badago ere, historiaren hasiera zehaztugabea da, eta irizpide subjektiboen bidez lehenago hala beranduago ezarri dezakegu. Tradizionalki historiak lehen erregistro idatziak ditugun arotik aurrerako garaia landu du. Gizakiaren arbasoetatik "Homo sapiens" bihurtzeko bidea ordea antropologiaren lan eremuak hartzen du. Iraganean, ez soilik gizakiak baizik eta izaki guztiek izan duten eboluzioari historia natural esaten zaio eta historia ikuspuntu horretatik aztertzen duten diziplinei natura zientzia deritze, zeintzuen artean biologia eta bere espezialitateak dauden. Izaki bizidunez gain, Lurreko materia guztiaren iragana aztertzen duen zientzia geologia da, eta lurra existitzen ez zeneko garaiak (baita Lurra existitu izan den garaiko Lurraz kanpoko unibertsoaren historia hurbila ere) berriz fisika, astronomiari eta astrogeologiari dagozkio. Filosofiak denboraren joana eta gertakariak ere aztertu ditu muga jakinik izan gabe eta bereziki arrazoi eta motibazioak aztertuz. Diziplina guztiek aztertzen dute gehiago hala gutxiago eskuartean dutenaren historia, horrela historia ekonomiko, zientziaren historia edo medikuntzaren historiaz arituko ginateke.

Historiaren historia.

Historia beraren historia aztertuko bagenu Grezia klasikoko historialariak izango genituzke Europan behintzat, beren garaiari buruzko testigantza fidagarria uzteaz arduratu ziren lehenak. Ditugun antzinako idazkiez soilik hitz egin dezakegunez (ziurrenik dokumentu baliotsu ugari galdu baita) gaurdaino oso egoera honean iritsi direlako eta gertakariak kontatzeko moduarengatik Halikarnasoko Herodotoren idatziak ditugu lehenetariko testu historikoak, hori dela eta Halikarnasoko Herodotori "historiaren aita" esaten zaio, gaurdaino iritsi zaigun Herodotoren obra bakarra "Historia" deitzen da hain zuzen ere.

Historia unibertsala.

Sakontzeko, irakurri: «Historia unibertsala»

Historia unibertsala gizateriaren historia da (edo giza historia), eta zenbait diziplinek definitzen dute, besteak beste, arkeologiak, antropologiak, genetikak, hizkuntzalaritzak...; epemuga aldetik, hasiera idazketaren asmakuntzan dago, eta aintzat hartzen ditu erregistroetan jasotako historia eta baita bigarren mailako iturri diren ikerketak ere.

Gizateriaren historia idatziaren aurretik historiaurrea dago, Paleolitoarekin hasi zena; Neolitoa izan zen ondoren etorri zen aroa. Neolitoan Nekazaritza-Iraultza hasi zen, K.a. 8000 eta 5000 artean, Ekialde Hurbileko Ilgora Emankorrean. Garai honetan gizakia hasi zen nekazaritza eta abeltzaintza jorratzen. Nekazaritzak aurrera egin ahala, gizaki gehienek bizimodu nomada utzi eta sedentario bilakatu ziren. Segurtasun erlatiboak eta produktibitatearen gorakadak baimendu zuen unitate sedentario horiek handitzea, bereziki garraio-hobekuntzen ondorioz.

Historiaurrean zein garai historikoetan, gizakiek beti behar izan dituzte ur edangarri iturri finkoak. K.a. 4. milurtekoan hasi ziren jada ibaien inguruan bizitzen, Mesopotamian Tigris eta Eufratesen artean, Egipton Niloaren inguruan, Indus ibaiaren magalean eta Txinako ibai garrantzitsuenen inguruan. Nekazaritzaren garapenak zereal ezberdinak lantzea hobetu zuen, urtaroen artean aleak gordetzea baimentzen zuen lanaren banaketa batekin. Lanaren zatiketak goi klase baten sorrera ekarri zuen, hiriak sortuz. Hiri horiek izan ziren zibilizazioen sortzaileak. Gizartearen konplexutasunak kontabilitate eta idazketa ekarri zituen.

Zibilizazioen loraldiarekin, Antzinaroa hasi zen, Antzinate klasikoa barne (500. urte ingurura arte), inperio ezberdinen sorrera eta gainbeherarekin. Historia post-klasikoan (Erdi Aroa barne, 500-1500 artean) Kristautasunaren hedapena, Islamaren Urrezko Aroa eta Pizkundea gertatu ziren. XV. mendearen erdialdean inprenta asmatu zen, tipo mugikorrak erabiliz; honek komunikazioaren iraultza ekarri zuen, informazioa inoiz baino errazago elkarbanatzea baimenduz: Erdi Aroaren amaiera eta Iraultza zientifikoaren hasiera ekarri zuen. Aro Modernoaren hasieran, 1500-1800 artean, Argien Garaia eta Esplorazioen Aroa gertatu zen. XVIII. mendean ezagutzaren eta teknologiaren metaketak masa kritiko nahikoa zuen Industria Iraultza baimentzeko. Honekin, Aro Moderno Berantiarra hasi zen, 1800etik aurrera eman zena.

Eskema eta historiaren zatiketa hau Mundu Zaharraren, eta bereziki Europa eta Mediterraneoaren historia azaltzeko sortu, garatu eta erabili zen. Eskualde hauetatik kanpo, bereziki Txina eta Indian, zatitze historikoak ezberdinak izan ohi dira. Hala ere, XVIII. mendetik aurrera, kolonialismoaren ondorioz, zibilizazio gehienen historiek bat egin dute. Azken milurtekoaren laurdenean, biztanleria, ezagutza, teknologia, komunikazio, merkataritza, armen suntsipen gaitasuna eta ingurumenaren degradazioa etengabe handitu dira, azelerazio konstantean; ondorioz, aukera eta arrisku berriak sortu dira planetan bizi diren komunitate guztientzat.


Amorrua (filma)

Amorrua (gaztelaniaz: "Rabia"

) Sebastián Corderok zuzendutako filma da, Gustavo Sánchez Parra eta Martina Garcíak protagonizatuta. 2010eko maiatzaren 28an estreinatu zuten.

Sinopsia.

Jose Maria igeltseroa eta Rosa etxeko langilea Hego Ameriketatik Europara etorritako etorkinak dira. Espainian lan egiten dute eta duela aste bi harreman bat hasi dute. Jose Mariak izaera aldakorra du eta, berarekin eztabaida bat izan ostean, bere ugazaba hil egingo da, "istripu" baten eraginez. Jose Mariak ez du zer egin jakingo eta Rosaren lantokian, luxuzko etxe batean, ezkutatuko du bere burua, hari ezer esan gabe.


Petri (apostolua)

Petri (asiriera klasikoz: ܫܸܡܥܘܿܢ ܟܹ݁ܐܦ݂ܵܐ

, "Shemayon Keppa, arabieraz: شمعون الصفا

, Shamaon Safa", hebreeraz: שמעון בר יונה

"Shim'on bar Yona", antzinako grezieraz: Πέτρος

, "Petros", latinez: "Petrus"

Erromako Eliza Katoliko, Eliza Ortodoxo eta Eliza Anglikanoaren ustetan, Simon Petri santua da, eta Erroman Elizako sorrerarekin lotzen dute, nahiz eta egungo kristautasunean honen garrantzia eta Aita Santuaren nagusitasuna zehazterakoan bat ez etorri. Batzuek argudiatzen dute bere nagusitasuna ohorezkoa baino ez zela, hau da, berdinen artean burua. Batzuen irudikoz, nagusitasun hori ez zen ondorengoei igarotzekoa. Oro har, protestanteek ez diote "santu" titulua ematen.

Erromatar Martirologiak ekainaren 29a ezartzen du San Petri eta San Pauloren festarako, egun hori bere heriotzen urteurrena dela baieztatu gabe. Aditu batzuen ustez, San Petriren heriotzaren data 64ko urriaren 13a izan liteke. Usadio kristauan erromatar agintariek gurutzatuta hiltzera zigortu zutela iritzi dute. Usadio honen arabera, hankaz gora gurutzatu zuten San Petri, Jesus bezala ez hiltzearren. Halaber, heriotzaren tokia egungo San Petri basilikako aldare nagusian kokatzen da, usadio beraren aburuz. Artean, zeruko erresumako giltzak eskuetan zituela irudikatzen da San Petri, eta, katolikoek horretan Elizaren gaineko nagusitasuna ikusten dute.

Izena.

Sakontzeko, irakurri: «Petri»

Simon "Keipha" Ben-Yonah/Bar-Yonah, Simon Petri, Cephas edo Keipha izenekin ere ezagutzen da. Azken izen honetatik dator Sabin Aranak proposaturiko euskarazko "Kepa".


Ulmu, Brăila

Ulmu Errumaniako udalerri bat da, Brăila konderrian. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Herriak.

Udalerrian honako herriak daude:


Wireless Application Protocol

WAP (Wireless Application Protocol), haririk gabeko komunikazioak erabiltzen dituzten aplikazioetarako estandar irekia da, adibidez, telefono mugikor batetik Internet sarbidea izateko.

Posta elektronikoari, berri-taldeei eta beste batzuei sarbidea izateko ere balio du, komunikazio protokolo multzo normalizatua eta aplikazio ingurune estandarra baita.

Zerikusia duten beste teknologiak.

I-mode WAP bezalako helburuekin sortutako aplikazio ingurunea da, Japonian, bere sorterrian, arrakasta handia izan duelarik.

J2ME (Java2 MicroEdition) teknologia osagarria da. Ahalmen gutxiko gailetarako berezi diseinatutako java plataforma da.


Adenbach

Adenbach Alemaniako udalerria da. Renania-Palatinatua estatuan dago, barrutian. 2014an biztanle zituen kilometro koadrotan banatuta.


Chabuca Granda

María Isabel Granda y Larco (Cotabambas Auraria, Progreso, Grau, Apurímac, 1920ko irailaren 3a-Miami, 1983ko martxoaren 8a), arte munduan Chabuca Granda izenarekin ezaguna, Peruko sortzaile handia izan zen. Arlo ugaritan aritu zen: folkloren, musikan, literaturan, abestiak sortzen... Musika kreolera eta afroperuanoan izen handia izan zen. 2017an, bere musika-lana Nazioaren Ondare Kultural izendatu zuten, eta 2019an, Peruko gobernuak, hil ondoren, kondekorazio nazional gorena eman zion, "El Sol del Perú" Ordena.

Ibilbidea.

Nazioartean ospea lortu zuen "la flor de la canela", "José Antonio", "El puente de los suspiros", "Cardo o ceniza" eta "fina estampa" abestiei esker. Bizitza artistikoko hiru hamarkadatan zehar, inspirazio musikaleko hainbat etapa igaro zituen, hasi j Lima dotore baten eta bere pertsonaia tipikoen konposizio oroigarrietatik, konpromiso sozialeko abestietatik, eta bere konposizioetan eragin afroperuanoraino. Peruko musikari ezagunen ondoan lan egin zuen, hala nola Oscar Avilés, Lucho González, Félix Casaverde eta Álvaro Lagos gitarristekin eta Carlos «Caitro» Soto eta Eusebio Sirio «Pititi» kaxoi-jotzaileekin. Hainbat bira egin zituen Iberoamerikako hiriburu askotan, eta denboraldi luzeak eman zituen Buenos Airesen, Mexiko Hirian eta Madrilen.

Diskografia.

Bere diskografia ofizialean 12 estudioko album jasotzen dira. Horietatik 8 egile abeslari gisa eta 4 ekoizle gisa.

Filmografia.

Filmak.

Como protagonista:


Creagrutus bolivari

Creagrutus bolivari "Creagrutus" generoko animalia da. Arrainen barruko Actinopterygii klasean sailkatzen da, Characidae familian.


Brookhurst (Wyoming)

Brookhurst Ameriketako Estatu Batuetako erroldak esleitutako leku bat da. Natrona konderrian dago, Wyoming estatuan. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.


Africo

Africo Italiako udalerri bat da. Reggio di Calabriako probintzian kokatuta dago, Calabria eskualdean. biztanle ditu, kilometro koadroko azaleran banatuta.

Mugakideak.

Africok honako udalerri hauekin egiten du muga:


Koba Errota

Koba Errota Gautegiz-Arteagako Ozollo auzoan dagoen errota da, Euskal Herrian oraindik ikusgai dagoen marea-errota bakarrenetarikoa dena.

1999ko apirilaren 6an, Eusko Jaurlaritzak "monumentu" izendatu zuen, Sailkatutako Kultura Ondasuna.

Deskribapena.

Koba Errota izeneko errota Gernikako itsasadarraren ezkerraldean dago. Gaur egun ibai bazterrean kokaturik dagoen eraikina da eta bere atzealdean uholde-urak eta Gautegiz Elexaldetik jaisten den erreka txiki batek dakartzan urak pasatzen ez uzteko urontzi oso-oso handi bat dauka. Eraikina ixteko elementuak metalezkoak dira eta ura irteten den ateen aurrean dago. Eraikinaren barrualdean, beheko solairuan, errota honek hasieran izan zituen hiru harrietatik bi kontserbatzen dira. Errota gurpil horizontalekoa da eta hautsetakoa, txurrua eta erlaitza dauzka. Birrintzeko gainontzeko harriak eta harri landutako azelinak ere errotan jarraitzen dute, baina euren berezko lekutik at, gerra zibilaren osteko urteetan desmuntatuak izan baitziren.

Errotari buruzko agirietan agertzen denaren arabera, errota Arteagako Casa Fuerteko jauntxoek agindurik 1683. urtean eraiki zen, euren jabetzako lursailetan. Errota errotariei alokatzen zitzaien. Koba Errota esaten zaio, mareek dakartzaten urez gain, koba baten bidez Gautegizgo Elexalden sortzen den ur gaziko iturburu batetik elikatzen delako.

Errotaren oinarriak harlanduz eginak daude, eta horiek, urtegiko urak eusteko paretaren funtzioa daukate, bere funtzionamendurako derrigorrezkoak direnak. Eusteko pareta, eskuinaldeko ointokitik 50 metro luzatzen dena, lurrez babestutako harlanduz eraikita dago.

Urtegiko uraren altuera erregulatzeko hiru ate daude errotaren azpian, errota bertatik ireki eta ixten direnak. Laugarren ate bat ere badu, marea igotzen denean itsasoko ura sartzen uzten eta ateratzen galarazteen duena.

Harlanduzko horman, eskuineko ointokian, ate bat dago urtegiaren lasaibide gisa funtzionatzen duena.

Errotaren funtzionamendua biltegiratutako urak pasatzen direlako gertatzen da. Ur horiek bi iturritik datoz:

Ur horrekin eta ateak behar bezala irekiz gero, urtegia goraino betetzen da.

Ubidearen luzera, ardatzean, 1.000 metrotik gorakoa da guztira. Urtegiko eremuak lur batzuk hartzen ditu barne, eta Koba iturburua errotaren eraikinarekin lotzen duen ubidea, ihitzetan eta belardietan hainbat ur-sarrera aprobetxatuz egin zen. Horretarako, errotaren funtzionamendurako eta aprobetxamendurako urak bildu eta bideratzen dituzten beharrezko lan artifizialak egin ziren.

Lan artifizial horiek garai bateko baliabide xumeekin egin ziren eta ubidea lurrezko hormen bidez, hain zuzen. Lurrezko horma horiek ondoko lurrak baino altuago daude, horrela, urtegiak gutxieneko kopurua izango du, marearen maila edozein delarik ere. Urtegia baino gorago dauden lurretan estolda-sistema bat dago, urtegiaren azpialdetik igarotzen dena. Estolda- edo isurbide-sistema hori tutu eta ateez osatua dago (hasierakoa zurezko piezen bidez eginak) eta itsas-ura lur haietara iristea galarazteen du.

Urtegia egiterakoan aurretik zeuden ubideez baliatu ziren, baina hala ere badira artifizialak diren bide batzuk ere. Azken bide horiek gabe ur gezak zein gaziak paduran galduko ziren. Iturburuko kobaren barnean harriz eginiko ubide bat dago, urtegiko ura errotaraino eramateko ubidearen hasiera dena.

Errotako makinaria harriak horizontalki ezarririk dituen errota bati dagokio, eta honako pieza hauetaz osaturik dago:

Koba Errota oso eraikin xumea da, teilatuak, solairuak eta kargako inguruko paretek egurrezko egitura dute. Bi solairu eta sotoa dauzka (estolda eta azelinak). Beheko solairuan oraindik irauten duen errotaren makinaria dago. Lehen, 1950eko hamarkada arte, beste bi gurpil gehiago zeuden oraingo leku berean. Solairu horretan hasiera-hasierako sukaldea dago, su-baxukoa, eta gela horren amaieran ukuilua zegoen. Goiko solairuan etxebizitzaren logelak daude.

Kanpoaldean, inguruan, zurezko ataria egin da, eraikinaren sarrera estaltzen duena. Era berean, estolden ondoan beteketa artifizial batzuk egin dira, horrela, eraikinak lursail txiki bat hartu dio errekari. Beteketa horien artetik hormigoizko pasabide bat egin da, estolden arkuen artean kokaturiko hormigoizko zutabe batean sostengatutako eraikinari itsatsirik.


Hippocampus montebelloensis

Hippocampus montebelloensis "Hippocampus" generoko animalia da. Arrainen barruko Syngnathidae familian sailkatzen da.


Emilio Altzugarai

Emilio Altzugarai Goikoetxea (Iruñea, - Tolosa Okzitania, ) nafar militarra izan zen, Espainiako Armadako koronel izandakoa.

1909an Melillako Gerran parte hartu zuen, Otsoaren Amildegiko guduan hain zuzen ere. 1920an Muluya ibaira bidalita, hurrengo urtean Annualgo hondamendian izan zen eta armadatik bota zuten.

Espainiako Bigarren Errepublikan bere kargua berreskuratu zuen. Gerra Zibila piztu zenean, armadara itzuli zen eta Madrilgo defentsan aritu ziren Euskal Milizia Antifaxistak ("Milicias Vascas Antifascistas"

) zuzendu zituen. Azaroan zauriturik, Bartzelonara joan zen.

Frantzian erbesteraturik, Perpinyan inguruan espiatzeari ekin zion ingelesen alde. Gestapok atxilotu eta bere konboia Frantziako Erresistentziak erasotua izan zenean hil zen.


Pagasesko golkoa

Pagasesko golkoa (grezieraz: Παγασητικός κόλπος, "Pagasitikós kólpos") Greziako golko bat da, Eubeako golkoan dagoena. Magnesia eskualdeko kostaldean dagoen golko honek Volos du portu nagusia.


Maia Iribarne

Maia Iribarne Olhagarai (Donibane Garazi, Nafarroa Beherea, 1995) euskal musikaria eta bideogilea da. Garazi eskualdeko Xofaldia Prod taldeko kidea da.

Biografia.

Ama musikaria izanik, umetatik aritu izan da musikan. Zazpi urterekin Donibane Garazitik Baionara joaten zen astero musika kontserbatoriora, biolina ikastera. Ikus-entzunezkoetara ere txikitatik gerturatu zen, aitak aunitz grabatzen zuen etxean, eta horrek erakarri zuen Maia.

18 urterekin Ikus-entzunezko Komunikazioa ikasi zuen HUHEZIn, Aretxabaletan (Gipuzkoa). Ondoren dokumentalgintzan formatu da Ardèchen (Frantzia).

Musika.

Habia.

Sakontzeko, irakurri: «Habia (musika taldea)»Ipar Euskal Herriko kideak dituen folk musika taldea da, 2020. urtean sortu zena.

Bideogintza.

Busti.

Kanaldude herri telebistan sortutako Busti saioko parte izan zen. Saioak Argia saria irabazi zuen.

Bañolet.

Sortzaile nafartar gazteak, Paxkal Irigoyenekin batera, Bañolet ikus-entzunezkoa sortu zuen 2021ean. Proiektuak Durangoko Azokak esleitzen duen Sormen Beka irabazi zuen 2020an. Filmaren zuzendaritzan aritzeaz gain, musika ere sortzen aritu zen, "Bañolet kantuz" diskoa osatzeko.


Deabruaren abokatu

Deabruaren abokatua (latinez: "advocatus diaboli"

) edo fedearen aldezkaria (latinez: "promotor fide"

) Eliza Katolikoaren antzinako epaiketa edo kanonizazio-prozesuetan prokuradore fiskala aipatzeko herri-apelazioa da. 1983ko erreformetatik aurrera bere izena justiziaren aldezkaria (latinez: "promotor iustitiae"

) da.

Oro har zuzenbide kanonikoan doktoraturiko abokatu honen eginbeharra beato edo santu izateko ustezko hautagaiak dituen merituak frogatzeko aurkeztutako dokumentazio guztian frogak objektibatzea, eskatzea eta akatsak aurkitzea izaten zen. Nahiz eta bere eginkizuna, itxura batean, hautagaiaren aurka daudenen artean lerrokatzea zen, egiazki, katolikoek imitatu beharreko eredu bezala proposatua izango denaren bertuteen benetakotasuna defendatzeaz arduratzen zen.

1587an Sixto V.a aita santuak lanbidea ezarri eta 1983an Joan Paulo II.ak abolitu zuen. Aldaketa honek ia 500 kanonizazio eta 1.300 beatifikazio baino gehiago egitea ahalbidetu zion, bere aurrekoek XX. mendean izan zituzten 98 kanonizazioen aurrean.

"Deabruaren abokatu" terminoa, hedaduraz, nahitaez sinesten ez duten posizio bat defendatzen duten pertsonei aplikatzen zaie, edo beste eztabaidagile bati sinesten duten posizio baten aurkako argudio bat aurkezten diotenei. Prozesu horri esker, jatorrizko argudioaren kalitatea egiaztatu eta haren defentsaren ahuleziak identifika daitezke.