Domno abbati Alberico et fratribus qui secum sunt, frater Lambertus abbas sancti Petri pultariensis salutem. Quod ad me misistis, ut preter spem vestram a rudi erudiremini, nisi quidem et vite vestre conversatio cultus est justicie, videretur quasi ironia fuisse, non indigentia scientie. Nam misistis, ut vulgo dicitur, ovem ad capram mutuare lanam, ut ego scilicet jam desipiens, jam delirus senex, jam letargia obsitus, ore balbutienti utpote edentulus, ipsam docerem Minervam. Sed tamen ne forte opinaremini me non ex veritate ignorantie, non ex paupertate intellectus, sed potius ex ignavia vel contemptu vestram repudiasse petitionem, ex his que vel a magistris didici, et vix recolligere potui, vel ex longo usu retinui, quedam pavida manu temerarius scriptor hic et in Psalterio subnotare substitui, vos amicos nostros nostre insipientie supportatores arbitratus, non subsannatores. Quorum si qua placent, Dei ex merito vestro misericordie, si qua vero displicent, errori meo imputate et insipientie. Et tamen, si factus sum insipiens, vos me coegistis. Dicimus itaque usquémodo, quanquam rectius videremur penultimam acuere: dicimus aliquomódo, quoquomódo, quonammódo, quodámmodo nullómodo. Est enim, dicente Prisciano, quando due partes pro una accipiuntur in diversis significationibus adverbiorum, ut nullómodo, nullátenus, omnímodo, usquémodo, et cetera hujusmodi. Dicimus alicújus et alicujúsmodi, nulliúsmodi, istiúsmodi, aliúnde, próinde, éxinde, súbinde, déinde, ábintus, déintus, déintro, déforis, áforis. Dicit enim Priscianus, quia cum apud Grecos prepositio composita cum dictionibus quibusdam penultimam habentibus acutam, ante penultimam eam i, talem acutam facit scilicet apud nos in uno, id est in solo adverbio hoc solet facere, scilicet antepenultimam acuere, ut inde, déinde; intus, déintus; ábintus; intro, déintro; longe, délonge, álonge; ámodo, et cetera, ne si gravetur prepositio et non acuatur, per appositionem esse putetur ante adverbium, quod fieri non licet. Ex hiis vel supradictis potest colligi qualiter usquemodo debeat accentari. Et notate quod in quibusdam usus, in quibusdam ratio prevalet; in quibusdam vero et usus et ratio et auctoritas conveniunt. Dicunt quidam enimvéro, quidam enímvero. Sed quia hic mihi usu vacillante, nec auctoritas suffragatur, nec firma ratio, vestro relinquo judicio vel excellenti ingenio. Possumus tamen dicere quod enimvéro penultima producta ideo dicitur quia hoc nomen, quod est vero simplex, habet naturaliter ve productam, et quod habet in simplici, nolunt auferre in composito. Enímvero autem, quod proferetur penultima correpta ideo fit ne due partes esse videantur. Dicimus équidem, quandóquidem, quoniámquidem, átubi, ástubi, ubíubi, úbinam, quísnam, quánam, ubi non endesis sed sillabica videtur epentesis, ut in quibusdam nominibus et pronominibus et adverbiis invenitur. Dicimus quámobrem, áttamen, sédtamen, éttamen, síquando, alíquando, néquando. A primitivo enim temporali adverbio, quod est quando, composita sunt, síquando, alíquando, néquando. Que, ut dicit Priscianus, antepenultimam habent acutam, ne due partes putentur esse divise et differentie causa. Ab aliquánto, quod consimilem sonum habere videatur, acuitur antepenultima in alíquando. Dicimus quámdiu, támdiu, aliquándiu, tantómagis, quantómagis, multómagis, siquóminus, vel ut quidam volunt in Evangelio, siquominus dixissem vobis, id est si in aliquo minus deesset, dixissem vobis, paulóminus, nichilóminus, multomínus, tantomínus, quantomínus, quomínus, paulópost, alióquin. Controversia de qua quesistis cum ceteris penultimam correptam habet, Prisciano in denominativis sic dicente: Secunde declinationis nomina in us desinentia, c antecedente, quotcumque sint sillabarum, nisi sint regionum nomina que dirivantur ex hiis et alia tantum dissillaba quacumque consonante ante us posita, et ea que in is desinentia tertie declinationis, similem habent nominativo genitivum; si secunde quidem sunt in genitivo, si tertie in dativo assumunt tia, ut amicus, amici, amicitia; inimicus, inimici, inimicitia; letus, leti, letitia; durus, duri, duritia; segnus, segni, segnitia; tristis, tristi, tristitia, id est tam penultima quam antepenultima ubique correpta. Alia vero in supradictis casibus assumunt a tantum penultima, id est ubique in hiis quoque correpta, ut controversus, controversi, controvérsia, et hoc ipsum nomen ponit in exemplo cum aliis que secuntur. Dicitur ex quodam usu recensitum penultima producta, sed regula habet ut supina in ítum desinentia venientia a preteritis in vi desinentibus, penultimam habeant productam, ut quesivi, quesítum; petivi, petítum; cupivi, cupítum; lacessivi, lacessítum, et cetera, exceptis itum, litum, situm, quitum, citum et ex hiis compositis. Que vero a preteritis in ví divisas desinentibus veniunt, corripiunt penultimam, ut monui, mónitum; alui, altum vel alitum; inhibui, inhíbitum; prebui, prébitum; merui, méritum; cohercui, cohércitum et sic secundum horum analogiam, a recensui, recénsitum, penultima correpta, deberet facere, si in itum faceret, sed Priscianus aliter format. Dicit enim de activis: Nam neutra supina a preteritis in vi divisas desinentibus venientia deficiunt, ut canui, stupui, horrui, parui, egui, preter carui, quod facit caritum vel cassum et etiam metui et timui que sunt activa. Unde sic dicit: Activa plerumque .u.i. vocales in i correptam convertentia assumunt tum, ut, habui, habitum, et cetera; pauca vero ui in tum vertunt nisi consonantium natura prohibeat, ut tenui, tentum; docui, doctum, et sic, inquit, censui deberet facere censtum et facit censum. Et quare hoc? Dat causam: Quia scilicet in simplici dictione n antecedente s et t sine r sequi non possunt. Nam in compositis sequi inveniantur ut constans et inconstans, non autem in simplicibus sine r, ut monstrum, menstruum. Unde ergo censitum vel recensitum, quod in plerisque locis in divina pagina legitur, fiat. Nondum invenimus nisi forte dicamus quod tamen ab auctore non habemus, quia censtum propter supradictam causam dici non potuit, i fuisse interpositum ut diceretur censitum et sic recensitum secundum analogiam preteritorum in ui divisas desinentium que faciunt supina in itum, ut alui, alitum; cohercui, cohercitum; exercui, exercitum et cetera ut supra ostendimus. Dicimus propémodum, alfabétum, íntersit, ínterest, monarchía. Dicimus tamen neoménia, scenophégia, correpta penultima ad similitudinem latinorum nominum, in quibus raro invenitur i vocalis longa ante a vel aliam vocalem, quamvis ei diptongus, que est apud Grecos in hujusmodi dictionibus in i longam apud nos debeat mutari. Ipsi enim dicunt tragedeia, comedeia, alexandreia, pro qua apud nos ei mutata in i longam tragedía, alexandría et cetera, i producta, dicuntur. Sed sequimur interdum in hoc latinos poetas qui hec more suo i correpta protulerunt, ut Oracius : Effutire leves indigna tragédia versus (Art., 231) et Juvenalis : ... namque comédia mimus Quis melior, plorante gula? (Sat. V, 157-158). Emendavimus in Psalterio dirumpamus et dirupisti, s ablata. Nam, teste Prisciano, licet dis et di prepositiones, que non nisi composite inveniuntur eandem habeant significationem, tamen dis non preponitur, nisi quando c vel f vel s vel p vel t vel i, loco consonantis sequitur, ut discumbo, differo, s mutata in f, dissero dispergo, distraho, disjungo. Aliis vero quibuscunque consonantibus sequentibus, di preponitur, ut dimitto, diduco, digero, diluo, dirumpo, dirimo, diruo, dirigo. Preterea sciendum est de librariis scriptoribus quod con tunc mutant n in m quando b sequitur vel m vel p. Tunc convertunt eam in sequentes consonantes quando l vel r sequuntur, ut combibo, comburo, imbuo, communis, compello. Mutatur vero m sequentes, ut colligo, illido, corripio, irruo, irritus, quamvis raro l vel r sequentibus soleant hoc scribentes servare. Sed cum Grecorum auctoritatem in omnibus pene sequimur, in hoc quoque imitari debemus. Sunt etiam et alie quedam littere sequentes precedentem consonantem in eadem sillaba quod scriptoribus et lectoribus, equum est, non ignorare. Quarum figure vel nomina hec sunt c et f et g, m et p et s. C quando est aliquam consonantem ejusdem sillabe est cujus et ipsa consonans, ut actus, tactus et hiis similia, nisi sit in compositione, ut accidit, vel nisi sequatur eadem ut vacca, Flaccus, siccus et hiis similia. F quando est ante aliquam consonantem ejusdem sillabe est cujus et ipsa consonans ut Africa, nisi sit in compositione, ut afflatus vel nisi sequatur eadem, ut offa. G quando est ante aliquam consonantem ejusdem sillabe est cujus et ipsa consonans, ut agnus, magnus, ignis, nisi sit in compositione, ut aggero, suggero vel nisi sequatur eadem, ut aggero, aggens. M quando est ante aliquam consonantem ejusdem sillabe est cujus et ipsa consonans, ut omnes, amnis, nisi sit in compositione, ut imminet, vel nisi sequatur eadem, ut summum, nummum. P quando est ante aliquam consonantem ejusdem sillabe est, cujus et ipsa consonans, ut ipse, aptus, nisi sit in compositione, ut apparet, approbo, vel nisi sequatur eadem, ut cippus, lippus, lappa. S quando est ante aliquam consonantem ejusdem sillabe est, cujus et ipsa consonans, ut hasta, casta, hostis, vestis, nisi sit in compositione, ut assidet, assecutus, et nisi sequatur eadem, ut assis, asses, classis, tussis et cetera. Queritur etiam a quibusdam simplicibus in scientia vel pronuntiatione litterarum minus eruditis quot sunt littere quibus latini utuntur et earum quot vocales et cur ita vocentur et que consonantes et consonantium que sint semivocales et quot et quare ita vocentur et qualiter enuntiando proferantur, que vero mute et quot et cur ita vocentur et que sit in proferendo earum enuntiatio. Quibus, docente Prisciano, sic respondemus: Figure litterarum quibus utimur XXIII esse dicuntur. Quarum quinque sunt vocales: a, e, i, o, u. Que ideo vocales dicuntur, quia per se voces perficiunt, vel sine quibus vox litteralis proferri non potest. Cetere vero consonantes appellantur quia semper in oratione cum his vocalibus proferuntur. Harum consonantium alie sunt semivocales, alie mute. Que semivocales sunt septem: f, l, m, n, r, s, x, sic dicte eo quod in proferendo medium sonum habeant a vocalibus que ab e littera incipientes desinunt in se, id est in naturalem sonum, absque x, que ab i incipit, ut ef, el, em, en, er, es, ix. Sed x, ut dictum est, ab i incipit per apostrophen, id est per conversionem greci nominis xi, quia necesse fuit cum sit semivocalis, a vocali incipere et in se terminari. Que littera scilicet x novissime a latinis sumpta de grecis post omnes ponitur litteras quibus latine dictiones egent. Quod vero ab i incipit, nomen ejus ostendit etiam Servius in Commento super Donatum. Id etiam Eutropius confirmat dicens: Una duplex ix que ideo ab i incipit, quia apud Grecos in eandem desinit. Apud quos quidem idem Grecos omnes dictiones vel in vocales vel in semivocales desinunt. Apud Latinos autem, ex maxima parte, non tamen omnes. Nam inveniuntur quedam in mutas etiam desinere, ut caput, lac. Et nota, ut diximus, semivocales sic appellari quia per se plenam vocem sine vocalibus non habent. Ad comparationem quarum scilicet semivocalium et vocalium benesonantium, mute sunt appellate, non ut quaque parte careant vocis, sed quia exiguam ipsius vocis partem habeant. Que, ut quibusdam videtur, numero sunt novem: b, c, d, g, h, k, p, q, t; que a se incipiunt et in vocalem e desinunt, exceptis q et k quarum altera [in u] altera in a finiens, sua faciunt nomina; h[......] est nota aspirationis, quam littera quamvis m[.....] pro littera ponatur. Utimur etiam y causa gr[ecorum nomi]num; z quoque utimur in grecis dictionibus. Siq[uidem] natura litterarum amplius scire voluerit, hoc inte[....] quia puerile est pretermisso, ad eximios doctores, ubi major copia est scientie se conferat, scilicet Priscianum, Bedam, Ysidorum ceterosque doctissimos qui inde multipliciter tractaverunt ibique aviditatem suam plenissime saturare poterit. Nobis autem non licuit tot agros circuire, ne excederemus modum epistole. Redeamus igitur ad propositum ut exolvamus debitum ad quod nos impulit fraterne petitionis placitum et quantum ad nos cum obedientia caritatis vinculum. De Sichima vel Sicima pariter quesivistis. Isidorus in libro Ethimologiarum dicit: Sichem Samarie urbem, que latine et grece Sichima vocatur, edificavit Emor, appellavitque eam nomine filii Sichem. Ipsa est nunc Neapolis civitas samaritanorum. Quod nomen per ch ubique in Hystoria scriptum invenimus. In hiis vocabulis scilicet cassia et pellicanus in plerisque antiquioribus libris s et l geminatam invenimus; sed hec geminatio an ex ipsorum nominum creatione fieri debeat, non legimus. Hec tantummodo de hiis in Ethimologiarum suarum libro dicit Ysidorus. Pellicanus est avis egyptia, habitans in solitudine Nili fluminis, unde et nomen sumpsit; nam Canopus dicitur egyptus. Hactenus de vocabulo. Item idem cum de aromaticis arboribus tractaret: Cassia, inquit, nascitur in Arabia, virga robusti corticis et purpurei, foliis ut piperis. Nil amplius Hec qualiacunque hic et in Psalterio ex amici vestri languida scientia que quasi extorsistis, cum non obedire timui, si non displicent interim assumite; et si quid vobis aliud aliunde verius eluxerit, hec queso, nostra immo non nostra, nisi quia per nos, si tamen non erravimus, recensita, penitus abradere non differatis, ne forte alicujus sinceritatem, quod absit, fiant acescere. Valete, et nobis inter Scillam et Caribdim navigantibus, sed pre nimia tempestate vix remigare sustinentibus, orationibus et consilii vestri manu subvenite ne absorbeamur.