Ex parte dilecti filii Guillelmi, Cluniacensis abbatis, fuit propositum coram nobis quod cum ipse ad probandam coram dilectis filiis abbate sancte Genovefe Parisiensis ac conjudicibus suis monasterii de Charitate lesionem enormem quam in alienatione possessionum suarum incurrerat, et inveniendam pecuniam Templariis refundendam diligenter ac sollicite laboraret, jamque magnam partem pecunie sine ipsius monasterii gravamine invenisset, ac spem concepisset de inveniendo residuo meliorem. Gaufridus tunc prior ejusdem monasterii, Autissiodorensis diœcesis, ne ipsius abbatis studium supra hoc sortiretur effectum nequiter studuit impedire. Nam cum abbas precepisset eidem ut de his et aliis que ad ordinem pertinent tractaturus ad capitulum generale accederet, quod instabat, ipse quemdam clericum alienigenum et ignotum post eumdem abbatem apud Sezanniam ad appellandum transmisit, sicut idem clericus asserebat. Tunc abbas predictus, per hujusmodi machinationes et studia, videns super probatione lesionis enormis et solutione Templariis facienda, necnon et aliis utilibus procurandis impediri processum, disciplinamque monasticam dissolvi penitus et elidi, versus idem monasterium, licet jam instaret dies celebrandi capituli generalis, duxit celerius festinandum, volens supra hoc cum ejusdem loci conventu habere tractatum, ac de mandato nostro corrigenda corrigere, ac statuere statuenda, presertim cum de novo nostris fuisset literis redargutus, quod se in corrigendis excessibus subditorum in abbatiis et prioratibus sibi subjectis exhiberet tepidum et remissum ac nos mandassemus eidem ut, appellatione remota, corrigeret et reformaret in illis que correctionis et reformationis officio cerneret indigere. Verum Gaufridus predictus, captato favore servientium nobilis viri Comitis Nivernensis, prevenit abbatem, et conventum suis mendaciis circumvenit, in capitulo asserens quod abbas de monasterio ipso omnes proponebat ejicere, et de Cluniaco inducere alios numero pauciores. Cum ergo abbas predictus per servientem, quem premiserat, suum ipsis annunciasset adventum, iidem servientem ipsum cum injuria expellentes, ville et claustri portas firmiter obserarunt. Et cum illic abbas postmodum advenisset ipsis et aliis viris religiosis qui comitabantur eumdem, ville impudenter et claustri denegarunt ingressum. Verumtamen quidam de monachis monasterii antedicti, zelo devotionis accensus, quamdam portam ville, postquam abbas et socii ipsum et alios circumierant, reverenter reseravit eidem, quam iidem ingressi primam portam claustri quam quidam monachi eodem zelo ducti aperire curarunt, secundum consuetudinem ordinis intraverunt. Hoc comperto Gaufridus et monachi ac servientes armati, quos idem Gaufridus ad hanc preparaverat victimam, de campanilibus et eminentioribus locis in abbatem et socios lapides grandes et densos crudeliter projecerunt. Verumtamen misericors dominus miraculose abbatem servavit illesum, licet in equum ejusdem plures magni ponderis projecti lapides extitissent adeo quod idem equus in quatuor locis apparuit vulneratus. Tunc abbas tam atrocibus affectus injuriis, cum illi projicere lapides non cessarent censuit furori cedendum, et equo laxato fugam petiit et se recepit in villam. Quem quidam burgensis errantem inveniens, et quasi de mortis periculo erutum, trementem totis artubus et pallentem, misericordia motus, duxit in domum suam et curam ejus egit filialiter et devote. In illo autem conflictu, quando abbatem et socios lapidibus voluerunt obruere, quidam servientes et monachi majorem portam cum gladiis et fustibus excuntes sarcinulis oneratos retinuere tres equos, uno de abbatis servientibus vulnerato. Sed et eis Gaufridus et ejus complices non contenti, quinimo malis adjicientes pejora, balivos comitis memorati in grave prejudicium monasterii atque ville ad suorum defensionem facinorum et juris oppressionem necnon abbatis et ordinis advocarunt, quorum presentia et favore, campanilia et alia loca editiora armis, arcubus, balistis et lapidibus munierunt de nocte, ita celebrantes excubias cornibus, cautelenis, fistulis et clamore, ac si castrum obsessum ab hostibus custodirent, quanquam abbas per violentiam irrumpere claustrum, etsi posset, nullatenus voluisset, sed nobis vindictam potius reservare. Attendens igitur idem abbas, quod Gaufridus et sui nullam admonitionem admitterent, semper claustri, curie ac majoris ecclesie necnon omnibus aditibus observatis per quos ad eos adiri posset accessus, habito religiosorum virorum concilio ipsius Gaufridi et complicum ejus culpis clarescentibus evidenter, ipsum tanquam inobedientem, rebellem contumacem et dilapidatorem sententialiter amovit a regimine prioratus et tam ipsum quam omnes sibi taliter adherentes vinculo excommunicationis innodans, ecclesiam supposuit interdicto, donec redeuntes ad cor, undique satisfacerent de tam enormibus excessibus et offensis. Ipsi vero semper proniores ad pejus sententias in eos sic latas rationabiliter non servantes, pulsatis campanis divina presumunt solemniter celebrare. Cœterum, cum equi abbatis ducerentur ad aquam, ab hominibus comitis antedicti, quos introduxerunt in villam contra ipsius et monasterii libertatem, septem ex eis capti fuerunt, reliquis effugatis; iidem etiam ceperunt servientes abbatis in villa, in qua comes prefatus nullam habet justitiam, licet in nullo prefati excesserint servientes omnes; preterea ville portas et aditus per quos intratur in eam postmodum obstruxerunt, non patientes intrare quempiam peditem vel equitem ad abbatem, quos si quisquam portam ingrederetur ignotus, custodes perquirebant ipsum, ne ferret literas vel mandatum. Abbas igitur taliter impeditus et affectus tedio et langore, quoniam Cluniaci capitulum annuum non poterat celebrare in quo de sepedicti monasterii reformatione potissimum et pecunia Templariis refundenda tractare ac ordinare cum abbatibus et prioribus disposuerat. Ne tunc abbates et priores inaniter laborassent, ne ve propositum ejus circa relevationem ejusdem monasterii suo privaretur effectu, vocatis ad se abbatibus et prioribus, idem capitulum apud Charitatem celebrare decrevit, credens authoritate et presentia tantorum virorum posse prefatos rebelles a sua pertinacia revocari. Venerabilis quoque frater noster Gebennensis episcopus, et H. Rhemensis archidiaconus, sicut suis nobis literis intimarunt, accesserunt Cluniacum ad capitulum generale, sed cum abbas se per suas literas excusasset quod illuc ire nequiverat, a priore ac monachis de Charitate quos inobedientes et rebelles invenerat graviter impeditus, et diffinitores capituli ad Caritatem cum congregatis ibidem prioribus evocasset, ut ibi tam de rebellione prioris et monachorum quam de aliis agendis communiter tracteretur, iidem diffinitores cum prioribus ad mandatum abbatis, et episcopus et archidiaconus ad preces ipsorum, cum ipsis usque ad castrum quod Marchia dicitur accesserunt, ibidem diffinitoribus et prioribus remanentibus, iidem episcopus et archidiaconus ad prefatam villam iverunt de pace cum sepedicto abbate et priore ac monachis ipsius monasterii locuturi, sed invenerunt januas obseratas, rogaverunt autem eos quos viderant supra muros, ut ipsos permitterent introire; qui responderunt eisdem quod sine prioris mandato, nullatenus ipsis pateret ingressus. Cum ergo quidam serviens comitis memorati interrogasset qui essent, et ipsis respondentibus didicisset, rogatus ab eis ad priorem accessit, ut ipsis ingrediendi licentiam impetraret, quo moram diutius protrahente, idem archidiaconus divertit ad aliam ville portam, tentans si alium ingressum possent habere, sed nihil omnino profecit. Ad ultimum vero, post expectationem non modicam, serviens comitis responsum hujusmodi reportavit, quod non ingrederentur ullo modo, eo quod ad capitulum accesserant generale; sic ergo passi repulsam ad Marchiam redierunt. Die vero sequenti prefatus episcopus magistrum Philippum, officialem Nivernensem, rogavit ut priorem adiret et sibi et archidiacono impetraret ingressum quia loqui de pace cum eo et suis fratribus affectabant. Ipse vero cum priore locutus sic respondit eisdem quod prior ipsos nullo modo intrare permitteret, nec ipse ad episcopum iret, neque loqueretur cum eo. Tertia quoque die cum diffinitores et priores ad sepedictam villam simul proposuissent accedere, tentaturi si cum priore ac monachis possent loqui et habere ad abbatem accessum, servientes sepedicti comitis advenerunt inhibentes eisdem ne ad villam accederent sepedictam in personis et equis eorum gravia pericula in tentando, adjecerunt etiam quod si possent eosdem episcopum et archidiaconum introducerent, sed si cum diffinitoribus et prioribus irent nullo modo permitterentur introire. Ipsis igitur illuc venientibus occurrit thesaurarius Turonensis et ad quamdam portam duxit eosdem, ad quam post expectationem non modicam cum difficultate maxima stipatus militibus et servientibus equis armatis et monachis magnos ferentibus baculos venit prior, cui proposuerunt presentibus thesaurario supradicto, Bituricensi cantore, Autissiodorensi archidiacono et aliis pluribus verbum pacis ostendentes, damna que poterant ex hac discordia provenire, et quam gravis infamia occasione dissentionis ipsius, non solum eis, sed et religiosis aliis imminebat. Ad hec obtulerunt eidem ex parte diffinitorum ipsorum quod parati erant corrigere si qua essent tam circa ipsum abbatem, quam eosdem priorem et monachos corrigenda cum authoritate capituli generalis per sedem apostolicam approbati potestatem haberent corrigendi excessus, tam in capite quam in membris. Ipse vero respondit quod de diffinitorum correctione vel generalis capituli non curabat, cum non nisi coram nobis ad quem appellaverat, ut dicebat de spiritualibus responderet, et de temporalibus non nisi coram comite memorato in cujus erat custodia constitutus, nec aliquod verbum pacis aut compositionis alicujus admitteret, quamdiu abbas in eadem villa maneret. Asseruit enim quod monasterium Cluniacense aliquando gravarat eosdem et ipsi priori extiterat nunciatum quod abbas illum a prioratu proposuerat amovere et monachos in domibus aliis collocare, propter quod ipsum illic noluerunt recipere venientem. Ad hec autem rogaverunt eumdem ut ipsos loqui permitteret cum abbate qui post multa concilia dixit eis quod ipsum episcopum solum loqui cum eo presentibus suis et comitis servientibus pateretur, ita quod quandocunque ipsi vellent exiret. Porro extra villam prefato archidiacono remanente ad abbatem episcopus solus accessit, proponens eidem que sibi videbantur in facto hujusmodi expedire; abbas vero respondit quod monachos ejusdem monasterii tanquam bonus pater in spiritu mansuetudinis paratus erat recipere, si tanquam boni filii venirent ad ipsum, et cum eis quantum secundum Deum posset cum religiosorum virorum concilio dispensaret, atroces injurias quas eidem intulerant remissurus, cum enim pro ipsorum utilitate ad eorum accessisset monasterium, portas ville sibi clauserunt, quibus per quosdam ex fratribus reseratis, cum monasterium sicut pastor ecclesie ac ville dominus ingredi voluisset, violenter a monachis est repulsus qui equos capientes ipsius et a turribus monasterii in eum ingentes lapides jacientes equum suum graviter vulnerarunt, ipsum divina misericordia protegente, ac tres servientes capti a servientibus comitis villam cum monachis observantibus extiterunt; unde ad domum cujusdam burgensis in qua manebat declinaverat necessitate compulsus. Preterea asseruit plurimum se dolere quod executio mandati apostolici de alienatis possessionibus revocandis extiterat impedita, cum propter hoc ad deliberandum et tractandum cum ipsis specialiter accessisset, proponens se jam magnam partem pecunie, nisi staret per eas, sine damno monasterii et difficultate invenisse. Audito igitur responso ad priorem et monachos rediit in curia monachorum, et verbum pacis illis proposuit diligenter dicens quod benignum responsum receperat ab abbate ac ex parte generalis capituli dixit eis quod libenter corrigerent circa eumdem abbatem, vel ipsos si esset aliquid corrigendum. Monachi vero dixerunt quod de abbate vel diffinitoribus seu generali capitulo non curabant, nec pacem ipsorum vel per eos etiam requirebant. Prior vero addidit sicut prius, quod quandiu abbas esset in villa, sive in prioratus officio remaneret, sive removeretur ab illo, nullum admitteret verbum pacis. Cum igitur aliud a priore ac monachis responsum habere dictus episcopus nequivisset, priorem interrogavit eumdem, si ab ipso et suis essent securi ad suum abbatem monachi venientes. Ipse vero respondit quod guerram nemini faciebat; et cum idem episcopus institisset ut sibi plenius responderet, sic ait quod securitatem alicui non prestabat. Et statim Lethericus, serviens Comitis antedicti, ipso priore presente nec contradicente subjunxit, quod si Cluniacenses monachi de cetero tangerent ville portas et equos amitterint et personis periculum immineret, prohibens nihilominus ne amplius apud Marchiam, ejusdem comitis castrum, in quo prius hospitati fuerant, remanerent. Egressus igitur villam episcopus antedictus ad diffinitores et priores rediit cum archidiacono memorato, a quibus interrogati si boni aliquid invenissent aut profecissent in aliquo commonendo exposuerunt eisdem quod fecerant diligenter. Ipsi vero juxta muros ville sedentes suum capitulum ordinarunt et habito diligenti tractatu suam sententiam formaverunt, quam diffinitores redactam in scriptis, prefatis episcopo et archidiacono convocatis et audientibus, promulgarunt Gaufridum priorem ejusdem monasterii quia vocatus ad generale capitulum venire contempsit et abbatem suum accedentem ad idem monasterium non admisit, sed eum armis violenter rejecit et eosdem illuc correctionis gratia properantes, portis turpiter repulit obseratis, authoritate Dei et sua, necnon et generalis capituli propter inobedientiam, rebellionem et contumaciam manifestam, ac causas alias, excommunicationis vinculo innodantes, et deponentes a regimine prioratus, sigilla ejusdem Gaufridi pariter et conventus ejusdem monasterii, condemnando et omnes complices suos pari excommunicationis sententia involvendo, nisi infra septem dies a presumptione hujusmodi resipiscerent et regulariter emendarent; et ne ipsius monasterii negotia deperirent, dilectum filium W. Cluniacensem priorem prefecerunt eidem, ipsius sibi administratione concessa. Ne igitur tante presumptionis excessus remaneant incorrecti, discretioni vestre per apostolica scripta precipiendo mandamus, quatenus ad locum ipsum personaliter accedentes, et inquisita super iis plenius et cognita veritate, si rem inveneritis ita esse prolatam in sepedictum Gaufridum depositionis sententiam a regimine prioratus authoritate apostolica confirmantes et approbantes nihilominus quod de substitutione prioris, et sigillorum damnatione per prefatos diffinitores est factum, excommunicationis sententiam in prefatum Gaufridum ac ejus complices promulgatam faciatis, appellatione postposita usque ad satisfactionem condignam firmiter observari contradictores quoslibet aut rebelles, sive monachi vel clerici fuerint sive laïci, per censuram ecclesiasticam, sublato cujuslibet contradictionis et appellationis obstaculo, compescendo et quoniam audivimus prefatum Gaufridum multas sibi pecunias congregasse, volumus nihilominus et mandamus quatenus ad resignationem earum, per districtionem ecclesiasticam, appellatione remota compellatis eumdem, facientes ipsas pecunias in solutionem debitorum converti, vel in aliam utilitatem monasterii memorati. Eos vero quos excommunicatos constiterit temere celebrasse divina, pœna canonica percellatis. Testes autem qui fuerint nominati etc... usque substraxerint per censuram eamdem appellatione cessante cogatis veritati testimonium perhibere, nullis literis veritati et justitie prejudicantibus a sede apostolica impetratis. Quod si omnes etc. duo vestrum etc. Datum Signiæ, quarto kalendas julii, pontificatus nostri anno decimo quinto.