Vetustissima laudabilisque consuetudo ecclesie Autissiodorensis hactenus habuit a primo ipsius pontiffice, videlicet beato Peregrino, imposterum gesta notabilia pontificum singulorum sedis eiusdem post ipsorum cuiuslibet obitum scribi et registrari in libro ad hoc prouide et perspicaciter ordinato, ut ex eorum recitatione frequenti gestorum laudes Deo redderentur successoresque ipsorum peramplius ad actus strenuos  incitarentur, suorum exempla predecessorum immitantes. Ex incuria tamen seu ystoriografforum carencia eclipsata consuetudo predicta extitit a tempore obitus bone memorie domini Eraldi de Lisignis exclusiue cuius obitus dies extitit quinto decimo kal. aprilis, anno domini millesimo ducentesimo septuagesimo septimo, et sic ab octuoginta quatuor annis citra in libro predicto de premissis scriptum nichil inuenitur,usque ad aduentum reuerendi in Christo patris domini Nicolay de Arceis, nunc ipsius ecclesie pontificis, numero octuagesimi primi, promoti a sancta sede apostolica, anno domini M°CCC° septuagesimo tertio, qui fuit sic promotus per sanctissimum in Christo patrem dominum Gregorium papam undecimum in tempore aduentus domini, anno predicto. Cui domino nunc pontiffici ecclesie sepedicte uisum est expedire ad ipsius consuetudinis usum reuerti fecitque diligenter ueritatem inquiri de gestis pontificum qui dicte ecclesie medio tempore prefuerunt, et quicquid inuentum extitit, cum quanta potuit fieri diligencia, seriatim lucideque registrari. Iuxta quod propositum, post exactissimam habitam diligenciam, in premissis inuenta sunt singula que sequntur. Sed cum de omnibus et singulis ad plenum inueniri nequiuerit certitudo, parcat huius lector operis ystoriograffo, qui non omnes uidit sequentes pontifices de quibus infra scripsit, uidelicet primos quatuor, de quibus per relacionem condignam gesta calamo contexuit. Reliquos uero uidit et scit quod uera sunt que scripsit de eisdem, quorum plurium seruitor extitit continuus et de ceterorum gestis sedulus indagator. Plurima enim alia sancta operati sunt pro salute sua et suorum subditorum, que, etsi in libro presenti scripta non sunt, firmiter credendum est ea in libro uite non deesse. Confisus tamen exemplo  beati Gregorii, in Dyalogi sui principio, III capitulo, ibi Ea que mihi sunt etc., dicentis quod Marcus et Luchas euuangeliste quod discripserunt non uisu sed auditu didicerunt, ut dubitacionis occasionem legentibus subtrahant per singula que describant. Que nisi hec audientibus sint comperta magnifesta, hoc autem sentire cupit quod in quibusdam omnes hoc opus legentes quod in quibusdam sensum solummodo, in quibusdam etiam uerba cum sensu teneri oportet, quia de personis omnibus et singulis ipse specialiter uerba tenere uoluisset hec rusticano usu prolata stilus scribentis non apte susciperet. Seniorum ualde uenerabilium didici relationem quam narro, submittens tamen hoc opusculum correccioni debite dominorum et relacioni seniorum. Hec sunt nomina pontificum, de quibus hoc opus est confectum. Guillelmus de Gressio, LXV. Petrus de Mornaio, LXVI. Petrus de Bella Pertica, LXVII. Petrus de Gressio, LXVIII. Petrus de Mortuo Mari cardinalis, LXIX. Thalerandus Petragoricensis cardinalis, LXX. Emericus Guenaudi , LXXI. Iohannes de Blangiis, LXXII. Petrus de Villanis, LXXIII. Bernardus Bruni, LXXIIII. Petrus de Croso cardinalis, LXXV. Auduinus cardinalis, LXXVI. Iohannes de Auxcio, LXXVII. Ytherius de Iarrossa, LXXVIII. Iohannes Germani, LXXIX. Petrus Emonis, LXXX. 65. [Guillelmus de Gresio] Guillelmus de Gresio, sexagesimus quintus episcopus, nacione Gallus, de patria Wastineti oriundus, nobilis genere et moribus, successit inmediate Heraldo de Lisoniis. Hic fuit uir scientifficus strenuusque, ita quod ante hanc promotionem esset inter clericos propinquior regi assistens et auctorizabilior ; ex qua causa aliis suis uirtutibus gratancius fuit dictam promocionem assequtus, liberalis et dapsilis multum. Hic per peritiam suam multas lites, que a longo tempore erant inter episcopos et comitem Autissiodorensem aliosque nobiles, partim per litigia, partim per compositiones ad finem perduxit, sicque in sui fine regiminis aliquam controuersiam non reliquit episcopatui apparentem. Acquestus plures fecit potissime in territorio de Appoigniaco, super quibus suum fundauit anniuersarium, de uiginti libris annualibus ecclesie Autissiodorensi soluendis et distribuendis die anniuersarii predicti. Vixitque diu et paciffice, scilicet per sexdecim annos uel circa, attento obitu Heraldi precedessoris sui, qui fuit anno domini ducentesimo septuagesimo septimo, et obitu dicti domini Guillelmi, qui fuit anno domini millesimo ducentesimo nonagesimo tertio, die ueneris ante festum purificationis beate Marie uirginis, estque sepultus in choro ecclesie a parte sinistra chori contigue scallis et prope nobilem tumulum bone memorie domini Guidonis de Melloto, ymaginatum, deauratum et super nigra marmore. Qui Guido fuit sexagesimus tercius episcopus. 66. [Petrus de Mornayo] Petrus de Mornayo, LXVIus episcopus, nacione Gallus, Biturricensis uir nobilis genere, successit in episcopatu Guillelmo  de Gressio. Vir utique in utroque iure peritissimus, magni consilii circa regem, auctorizabilis multum, inde cancellarius regis factus, creatus fuit episcopus Autissiodorensis et usque ad uite exitum officium cancellarie predictum obtinuit. Hic fecit plures acquestus sedi episcopali. Primo acquisiuit terram de Odanto, a domino de Tholeta, cuius erat dicta terra de feodo tamen sedis episcopalis ; sed quia multas iniurias inferebant domini de Tholeta habitatoribus Verziacensibus, tunc enim erat tota terra illa seruilis condicionis ad usus Niuernensis commitatus ; hoc motu principali fecit acquestum ad procurandum pacem et quietem sue uille Verziacensi. Item acquisiuit prope uillam et castrum de Moreto speciosam domum, cum eius pertinenciis terris uidelicet et uineis in uillam de Brocia, parrochiatus de Heritiaco prope monasterium de Barbel ordinis cisterciensis ab opposita parte uille et pontis de Samoisio super fluuium Secane . Item acquisiuit magnam partem domorum episcopalium que sunt Parisius, contigue porte que nominatur Inferni , licet antiquitus solebat nominari de Ferto, et obtinuit a rege magnam plateam extra muros contiguos, in qua construi fecit cultilia et uiridaria amenissima et circoncingi muris ; sed propter guerras demum ibidem sunt fossata concauata. Item dedit ecclesie sue Autissiodorensi speciosissimum uelum quadragesimale, quod adhuc durat. Item plures acquestus fecit in Appoigniaco super quibus fundauit anniuersarium suum uiginti librarum annui redditus ecclesie Autissiodorensi soluendarum a successoribus suis. In fine dierum resedit Regennis et ibi uitam finiuit. Adductumque corpus eius honorifice sepultum est in choro ecclesie sue a parte dextra iuxta tumulum nobilem domini Guidonis de Melloto suprascripti, anno domini millesimo trecentesimo sexto, die scripta in dicto tumulo. Sic sedit tredecim annis uel circiter. 67. [Petrus de Bella Pertica] Petrus de Bella Pertica, sexagesimus septimus episcopus, nacione Gallus de partibus Bourbonensibus, de castro Belle Pertice super fluuium Alligeris, mediocris generis et status parentibus, successit Petro de Mornaio predicto, et in episcopatu ex prouisione apostolica, et in officio cancellarie promocione regia. Vir iste peritissimus in iure ciuili, in quo citra montes pater  habebatur peritorum . Huius enim labor et pericia uersati sunt in dubiorum obscuritatumque iuris ciuilis elucidacione  ut patet in libro suo appellato  Glosarum, uidelicet super libro Codicis, et quamplurimorum aliorum scriptorum suorum, secundum que in studiis generalibus regni, potissime Aurelianis, informantur erudiri perfecte cupientes. Habuit enim magistrum illum famosissimum dominum Iacobum de Rauigneio, qui similiter scripsit super Digesto  ueteri, quem magistrum sedule secutus similis eidem in magisterio est effectus. Iste Petrus parum resedit in diocesi, semper uaccans circa officium cancellarie predictum et comitando regem. Verumptamen fecit introitum in ciuitate, in quo rex interfuit et ipsum auctoritate regia introduxit in ciuitatem absque illa antiqua solempnitate secundum quam comes Autissiodorensis, baro de Donzeio, dominus de Thoceyo de Puiseya, dominusque de Sancto Verano ex natura et debito feodorum suorum debent et tenentur portare nouum episcopum ab ecclesia sancti Germani in ecclesiam Autissiodorensem, reseruato ex parte regia dictis episcopis et dominis in futurum iure solempnitatis predicte. Obiit autem a Parisius, sed dies incertus est. Attenta tamen die obitus predecessoris sui et die promotionis successoris sui infrascripti proximo, qui fuit anno domini millesimo trecentesimo octauo, sequitur quod sedit iste Petrus circiter duos annos. Hic fundauit quatuor prebendas in ecclesia Ville Noue prope Bellam Perticam pro remedio anime sue. 68. [Petrus de Gressio] Petrus  de Gressio, LXVIIIus episcopus, nacione Gallus, patria Vastineti, nobilis genere, ut suus auunculus Guillelmus suprascriptus in utroque iure peritus, fuit cancellarius Francie, et suis meritis cundigno regioque fauore apostolica prouisione ad sedem episcopalem promotus ; uirtute liberalitatis ac hospitalitatis honore prepolens ultra contemporaneos prelatos. Relicto officio supradicto cancellarie, rexit sedem suum strenue et honorabiliter, ab omnibus dilectus. Cuius hospitalitatis frugalitas nullum petentem exclusit. Tandem pondere carnis onustus et ob hoc in regiminis exercicio totaliter impeditus, coadiutores habuit, et finaliter ad diem extremam ueniens animam Deo reddidit, uicesima prima die septembris, uidelicet in festo sancti Mathei apostoli, anno domini millesimo trecentesimo uicesimo quinto. Cuius corpus sepultum est honoriffice in choro ecclesie Autissiodorensis, iuxta tumulum auunculi sui supra dicti, a parte chori sinistra contigua tumulo domini Guidonis de Melleto suprascripti . 69. [Petrus de Mortuo Mari] Petrus de Mortuo Mari, sexagesimus nonus episcopus, nacione Acquitanie, genere mediocri, uir accutissimi ingenii, utriusque iuris solemnis professor, inter consiliarios regis strenuissimus, a sancta sede apostolica regiarum interuentu precum ac eius exigentibus meritis promotus successit Petro de Gressio proximo suprascripto, et intrauit cum debita solempnitate ciuitatem et ecclesiam Autissiodorensem cum principibus et dominis aliis temporalibus qui ipsum portare debebant et portauerunt, inter quos fuit comes Flandriensis ratione baronie de Doziaco. Qui comes facto homagio ipsi episcopo uoluit et nisus fuit rapere anulum dicti episcopi sed non potuit. Verumptamen promisit episcopus se informare si spectaret ad ius ipsius comitis et sibi facere super hoc rationem. Strenue rexit sedem, sed parum, quia effectus extitit sacrosancte Romane ecclesie cardinalis, in quo statu diu uixit, partem sollicitudinis dicte sedis strenue portans et de sancta uita famatus. Fundauit in loco originis proprie quatuor conuentus ordinum monachorum, uidelicet Carturiensium. Item alios duos ordinis mendicancium. Tandem ab humanis discessit eius anima corpusque eius deportatum ad locum predictum, inter dictos religiosos tumulatum. Promotus fuit anno domini M°CCC° uicesimo quinto in festo omnium sanctorum ad sedem hanc, et uicesimo octauo, in festo natiuitatis domini ad cardinalatum, sic sedit per tres annos in sede episcopali. Obiit autem circiter annum millesimum CCCXXXVI, in nouitate pape Benedicti duodecimi. Fuerat antiquitus socius spiritalis illius magni uiri, quem fecit Iohannes papa uicesimus secundus excoriari, uidelicet episcopi Caturcensis, sed sapienter recedens de curia ad reffugium uenit ad regem Francie, qui ipsum honorifice recepit et in magnum consiliarium et postmodum in cancellarium, et demum fuit regis compater. Ex hiis processit sua digna promocio predicta. 70. [Talerandus] Talerandus, filius comitis Petragoricensis, nacione Acquitanie, nobilissimus uir, et iuris ciuilis peritus apostolica prouisione promotus, successit predicto Petro de Mortuo Mari. Non intrauit ciuitatem, quasi continue mansit studendo in domo de Odanto prope Verziacum que fuerat acquisita per dominum Petrum de Mornayo supradictum. In qua dictus Talerandus speciosam aulam ac cameram construi fecit et ad opus studendi unum claustrum retro ad modum religiosorum et ibi multum studendo profecit. Demum assumptus in cardinalem sancte Romane ecclesie, in quo statu strenuissime se habuit. Fuitque ad sedem Autissiodorensem promotus, anno domini millesimo trecentesimo uicesimo ottauo et translatus ad cardinalatum anno sequenti tricesimo, et uaccauit sedes quasi per annum propter contrarietatem prouisionis durantem in sancto collegio promouendi dominum Stephanum de Mornayo, cancellarium Francie. Sed multos habuit aduersarios. Ideo promotus fuit ille qui sequitur anno XXXI°, in festo Natiuitatis domini. Sic solum sedit Thalerandus circiter tres annos. Obiit cardinalis anno M° CCC° sexagesimo quarto. Sepultus Auinioni et demum translatum dicitur corpus ad partes suas. Ipse legauit pro anniuersario suo fundendo in ecclesia Autissiodorensi centum florenos et soluti sunt. 71. [Aymericus Guenaudi] Aymericus Guenaudi, nacione Gallus, patria Pictauensis, septuagesimus primus episcopus, uir nobilis genere, scientia et moribus, legum professor, consiliarius regius, in hospicio regio residens, et officium magistri requestarum exercens per longa tempora, tandem rege et regina intercedentibus et exigentibus meritis suis promotus est ad sedem Autissiodorensem post predictum Thalerandum, anno domini M° CCC° tricesimo primo, sabati in quatuor temporibus ante festum natiuitatis domini per sanctam sedem apostolicam, tempore domini Iohannis pape uicesimi secundi. Hic uir magni honoris extitit, omnibus amabilis, curialitate plenus, nobilium dulias atque statum multum habens gratum, pacifice rexit sedem suo tempore, excepto litigio magno quod habuit cum religiosis de Karitate, uidelicet priore de Boniaco, pro duobus clericis anglicis quos suspendi fecerat prepositus de Boniaco. Unde uiriliter prossequtus factum hujus modi, propter quod misit in Angliam duos prouidos uiros, quorum unus nominabatur Boute Vilain de Autissiodoro, ad inquirendum et refferendum de titulo clericatus, in tantum quod habuit explettum iusticie per curiam parlamenti ad honorem interdictionis spiritualis. Hic fundauit unam cappellaniam ad altare sancti Martini in ecclesia Autissiodorensi, de uiginti libris annui et perpetui redditus, super pluribus conquestibus per eum factis in Appoigniaco. Item fundauit anniuersarium suum de uiginti libris turonensium annui et perpetui redditus ibidem percipiendis. Hic primus construxit claperia cuniculorum Regennis in garenna. Translatus fuit ad sedem Rothomagensem anno XXXVIII°, sic recxit per octo annos. 72. [Johannes de Blangeriis] Iohannes de Blangeriis, septuagesimus secundus episcopus, nacione Gallus, patria Normanica, famosus magister in theologia studens ac legens Parisius, domini Benedicti pape duodecimi motu proprio in translacione domini Aymerici promotus extitit ad sedem episcopalem Autissiodorensem, anno domini M° CCC° tricesimo octauo. Memor enim extitit quod fuerant ipsi ambo contemporanei in studio Parisius in dicta scientia et in eius lectura concurrentes et eciam licencie et doctoratus insimul honorem atque culmen pariter assequti. Idcirco de ipso proprio motu prouidit ecclesie Autissiodorensi, in qua tamen parum rexit, semper anelans Parisius reuerti. Et ob hoc tempore domini Clementis pape VI, supradicti Benedicti pape XII successoris, cessit episcopatui suo. Et certa pensione pro ipso ad uitam ordinata a sede predicta, reuersus Parisius pro uita contemplatiua ducenda. Cum per nauigium ueheretur, frigora passus et reuma, febrem incurrit continuam, in qua intrauit Parisius, et infra paucos dies expiravit. Et corpus eius in ecclesia fratrum carturiensium inhumatum tempore pascali, anno M° CCC° quadragesimo quinto, mense aprili in fine. Sic sedit circiter sex annos. 73. [Petrus de Villanis] Petrus de Villani, Septuagesimus tercius, natione Gallus, patria Normannie, ex gracia sedis apostolice per prefati domini Iohannis de Blangeris renunciacionem promotus ad sedem episcopalem, nacione extitit uir nobilis, facundus et strenuus. Loca fortalicia de Regennis et Villa Catuli emparauit et in summa debita fortaliciorum posuit et muniuit machinis, gallandis et fossatis, et demum translatus extitit ad sedem Baiocensem, unde erat oriundus. Fecerat tamen in domo Odanti capellam et cameram opere regali nobilissimo. Hic libertatus donauit terram et homines de Odanto, mediante annuo redditu bladi et aliorum per singulas familias et domos. Sed successor infrascriptus se fortiter opposuit huic concessioni et ex causa. Cum uero fuit in sede Baiocense translatus, urgente guerrarum inedia, penituit se dimisisse primam sedem. Translatus autem extitit de Autissiodorense ad Baiocensem ecclesiam circa annum Domini M.CCC. quadragesimum septimum. Sic sedit circiter tres annos cum dimidio. Hic per comitem Autissiodorensem solum ingressus fuit ciuitatem hora uespertina, sabato, in crastinum tamen fecit conuiuium, aliis nobilibus minime requisitis et insciis. Fuit igitur promotus ad sedem hanc Auitissiodorensem per resignationem supra proximo scriptam Iohannis de Blangiaco, anno domini millesimo trecentesimo quadragesimo quarto more gallicano in hyemali tempore, uidelicet post festum natiuitatis domini. Sic sedit tribus annis cum dimidio. Sepultus est Baiocensi, dies apud nos non est certa. 74. [Bernardus Bruni] Bernardus Bruni, septuagintus quartus episcopus, nacione Gallus, patria Lemouica, de episcopatu Morinensi translatus, extitit ad sedem Autissiodorensem statim post translacionem proximo supradicti Petri de Autissiodorensi sede ad Baiocensem anno domini M° CCC° XLVII° in Penthecoste. Hic uir antiquissimus et sapientissimus et doctissimus, ultra omnes prelatos contemporaneos strenuissimus iurium ecclesie custos ac prossequtor, non intrauit ciuitatem suam. Hic incepit infirmare libertatem quam contulerat suus predecessor hominibus terre de Odeto et quia, infirmitate grauatus de qua obiit, nequibat tempore suo dictam litem perducere ad optatum finem, reliquit in suo testamento legatum mille florenorum auri successori suo infrascripto, in prossequcione dicte litis contra dictos homines et contra suum predecessorem dumtaxat conuertendos. Huic erat modus uiuendi talis quod in ortu solis prandebat, et ante horam none cenabat, quem modum a nutrimento iuuentutis tenere dicebatur a quodam auunculo suo cardinali qui sic uiuebat. Obiit autem in castro de Villa Catuli, anno domini M° CCC° quadragesimo nono circa festum omnium Sanctorum, et fuit corpus suum apud Lemouicas portatum et tumulatum. Sedit per duos annos et IIIIor menses. Hic multum diligebat mansionem de Odeto, et circumcinxit locum et domos pallitis de magnis turribus et construi fecit ibidem tres turres quadratas ; non defficiebat nisi una quin fuisset ibi fortalicium quadratum muris corespondentibus de turre ad turrem. Sed totum hoc fuit postmodum destructum tempore guerrarum, domino Itterio La Iarrossa existente episcopo, ut inferius continetur. 75. [Petrus de Croso] Petrus de Croso, septuagesimus quintus, nacione Gallus, patria Lemouica, excellens magister in theologia, prius decanus Parisiensis, demum episcopus Siluanatensis, demum ad sedem Autissiodorensem translatus a domino Clemente papa VI° per obitum supra proximo Bernardi predicti ; fuerant enim dictus dominus papa et ipse contemporanei in studio, legendo et regendo, erantque compatriote. Hic uir una cum sciencie excellencia gracia maxima pollebat in loquela omnique gestu multum amabilis uniuersis prudensque et callidus in agendis. Hic receptis mille florenis supra proximo dictis pro litigando contra homines de Odanto, incepit perseuerare in dicta lite. Tandem amicabiliter tractatum et concordatum extitit, quod annuos redditus loco seruitutis constitutos creuerunt super quolibet de aliqua portione. Sic fuit lis sopita, et statim assumptus extitit cardinalis. Non intrauit ciuitatem, sed in suo recessu appropinquauit eandem in pratis prope fontem sancti Amatoris et ibi eggregie predicauit et a clero et populo honeste recepit commeatum. Sedit per unum annum cum dimidio, fuitque assumptus cardinalis in principio anni quinquagesimi primi, circiter festum natalis domini. Obiit autem cardinalis in curia romana, uidelicet Auenioni, mense septembri, anno M° CCC° sexagesimo primo. Hic legauit magnam summam florenorum ecclesie Autissiodorensi pro suo anniuersario, sed testamentum absconditum est, et non adhuc potuit ueritas inueniri . 76. [Audoynus] Audoynus, septuagesimus sextus, nacione Gallus, patria Lemouica, antea Nouiomensis postque Parisiensis episcopus, demum translatus ad sedem Autissiodorensem, in translacione dicti Petri predecessoris ad cardinalatum, uidelicet in principio anni millesimi trecentesimi quinquagesimi primi in natiuitate domini. Hic uir erat peritus in utroque iure et consultissimus, arbitratusque extitit cum consensu decani et capituli Autissiodorensis, quod inutilis et dampnosa erat domus de Bello Redditu propter magnas reparacionum missiones, attenta pluralitate domorum episcopalium alibi et prope existencium. Ordinatum tamen extitit retineri in statu stabula longa duplicia intra crucem dicte domus ac magnum altumque portale in introitu domus ac paruam domum dicto portali continguam ad recipiendum gentes episcopales, illuc pro uenando uel alias accedentes, item furnum ab alia parte portalis ; et hec uisa sunt sufficere pro colono et familia, ad opus nutrimenti peccorum ibidem collocandi in futurum. Translatus fuit ad cardinalatum per hunc modum. Quia illo tempore duo  erant cardinales sub nominacione Autissiodorensi, uidelicet Thalerandus Petragoricensis et Petrus de Croso, translatus extitit ad sedem Magalonensem anno quinquagesimo tercio more curie romane in Natali domini, more gallicano anno quinquagesimo secundo, in festo Purificationis beate Marie sequenti factus cardinalis. Et sic nominatus fuit cardinalis Magalonensis. Hoc fuit tempore auunculi sui domini [...]