PETRVS primus, Abbas nonus Cluniacensis, fuit electus in octauis Assumptionis beatæ Dei Genitricis Mariæ,  incœpit regere anno Domini 1122. Hic PETRVS cognomēto Maturitij, ex nobilissimis Aruerniæ magnatibus originem ducens, ab ipsis infantiæ cunis a parentibus Deo sub Monastica obseruatione militaturus oblatus est,  a sancto Patre HVGONE in extremum vitæ suæ Monachali benedictione insignitus. Postea tempore domni Pontij Abbatis Cluniacensis Prior Viziliacensis factus Ordinem strenue rexit. Inde Prior de Domina factus, defuncto venerabili viro domno Hugone II. huius loci Abbate, a magnis famosisque, qui tunc florebant, huius loci Monachis ac personis Religiosis in vniuerso acclamantibus Conuentu, in Abbatem eligitur:  a Chrysopolitano Archiepiscopo eodem die benedicitur, cum esset annorum circiter xxx. Suscepto Abbatiæ regimine, humilitatis præcipuæ cultor,  sanctimonię magnificus  singularis custos extitit. Incessus eius grauis, sermo maturitatis,  gratiæ plenus, mores bene compositi, totus iocunda grauitate, grauique iocunditate redimitus, omnibus exemplar honestatis  monasticæ grauitatis præferebat. In suscipiendis cōfessionibus singularem suo tempore gratiam obtinens, in curandis occultis confitentium reatibus speciali callebat solertia: ita vt ipsum solum crederes, qui sciret curare sua,  aliena vulnera non detegere  publicare. In corripiendis apertis vitiis plus Patris exercuit quam Iudicis, plus clementiæ quam rigoris, plus misericordiæ quam censuræ. Statura corporis conspicuus adeo, vt inter omnes sui temporis personas vultus venustate, membrorum positione, morum compositione præclarior extiterit. Cum vir idem Petrus venerabilis Abbas Cluniacēsis ex Hispaniis rediens in Aniciensi ciuitate deuenisset, rusticus quidam affuit, qui  serpētem corpus suum intrasse lacrymabili lamētatione deplorabat,  per singula momēta morti proximum fieri. Quod vir Dei audiens, multum condoluit; cui  dixit: O frater, inquit, hæc nostra non sunt, sed Sanctorum Dei tantum, quia omnia possibilia sunt credēti. Ego pro te Dominum exorabo. Mane autem facto, idem vir sanctus piæ promissionis non immemor, Oratorium sancti Mayoli Missam celebraturus intrauit. Cum vero de Ascensione Domini Missam celebraret, illum qui torquebatur adesse constituit. Cum vero Euangelium legeretur,  ad illum locum deuenisset, vbi dicitur, Serpentes tollent, miser tunc os aperuit,  serpens caput emisit. Quem Pater, cunctis qui aderant stupentibus, in medium proiecit. Homo vero corruens fere spiritum præ angustia exalauit. Missæ vero solemnitate completa ad infirmum accessit, qui ab eo confessionem suscipiens,  eum sacrosanctis mysteriis communicans, incolumem remisit ad propria. Scientia singulari vir vitæ Venerabilis Petrus Abbas Cluniacensis suis temporibus floruit, nullusque sibi maior fuit. Quod vsque in hodiernum diem multiplicia eius scripta ostendunt, quæ in processu ipsius inseremus sigillatim, licet in his ordo seruetur minime. Durante tempore suæ administrationis multa scripta edidit vir vitæ Venerabilis Petrus noster Abbas Cluniacensis. Nam scripsit diuersas Epistolas cum tanta grauitate  stylo tam excelso, quod alter Augustinus videatur esse in sanorum descriptione librorum. In primis Epistolarum liber eius in sex libros diuiditur. Primus liber continet xxxvj Epistolas. Secundus liber continet LI. Tertius liber continet VII. Quartus liber continet xliij. Quintus liber continet IX. Sextus liber cōtinet L. inter quas inseruit Tractatum quinque Capitulorum distinctione diuisum,  omnium quæ dicta sunt, vel dici possunt, argumentorum rationibus aduersus Iudæorum inueteratam duritiam. Primum Capitulum ostendit quod Christus filius Dei sit. Secundum Capitulum ostendit quod Christus specialiter Deus esse probatur. Tertium Capitulum ostendit quod Christus, non sicut Iudæi putant, temporalis Rex, sed æternus sit  cœlestis. Quartum Capitulum ostendit quod Christus non sicut Iudæi desipiunt adhuc venturus sit, sed iam certo  præordinato tempore, ad mundi salutem venerit. Quintum Capitulum ostendit,  determinat de ridiculis atque stultissimis fabulis Iudæorum. Inseruit etiam idem Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis librum quem edidit  scripsit contra Petrobrusianos hæreticos, qui dicebant primo pueros baptizari inutiliter, quia credere non possunt. Secundus error erat, quia dicebant basilicas vel altaria fieri non debere, quoniam Ecclesia Dei, prout affirmabant, vnitate fidelium congregatorum constaret. Tertius error erat, quia dicebant Crucem Domini nec adorandam nec venerandam, sed magis confringendam  conculcandam esse. Quartus error erat, quia dicebant Missam nihil esse, nec celebrari debere. Quintus error erat, quia asserebant viuorum beneficia nihil prodesse defunctis. Sextus error erat, quoniam dicebant Deo non esse cantandum. Idem iste Petrus noster Cluniacensis Abbas ipso existente in Hispaniis cum Imperatore, transtulit de Arabico in Latinum Alchoranum de lege Mahometi hæretici. Et tamē in Cluniaco scripsit fortissime aduersus prædictam sectam, Opus suum diuidens in quinque Libros, qui Libri diuiduntur per Capitula. Iste idem Petrus Cluniacensis Abbas scripsit de Miraculis quæ suis temporibus aduenerunt, siue facta sunt. Et de his duo extant Libri. In primo siquidem Libro de xxviij. miraculis determinat cum magna  Ciceroniana elegantia, non solum in his operibus suis, verum in omnibus. In secundo narrat xxx. Item scripsit idē Petrus Sermones quatuor valde vtiles  elegantissimos, quorum. Primus de Transfiguratione Domini est. Secūd9 Sermo de Laude Sepulchri Domini est. Tertius Sermo de sancto Marcello Papa  Martyre est. Quartus est inscriptus in veneratione quarumlibet Reliquiarum. Insuper egregius ille Pater Petrus Venerabilis Cluniacensis Abbas scripsit Epistolam ad Petrum de sancto Ioanne societatis suæ veteranum, contra eos qui dicunt Christum numquam se in Euangeliis aperte Deum dixisse. Hæc Epistola vtilis  necessaria, plena instructionibus quamplurimis. Scripsit idem rythmum in laudem Saluatoris. Rythmum de sancto Hugone. Rythmum de S. Benedicto. Item rythmum de Resurrectione Domini. Fecit hymnum in honore sanctæ Mariæ Magdalenæ. Item alium hymnū in honore matris Domini. Fecit  Prosam de eadem Virgine Maria gloriosa. Nunc est videndum de gloriosi Patris nostri Petri Venerabilis Abbatis Cluniacensis prudentia, erga suorum Religiosorum prouisionem. Nam in libro quodam Statutorum huius Monasterij Cluniacensis ab ipso edito asserit, quod tempore suæ assumptionis in Abbatem, in ipso Cluniacensi Monasterio erant Religiosi plus quam tres-centum, sicut ipse testatur. Ipse namque ait. Notum facio igitur ego frater Petrus humilis Cluniacensis Abbas omnibus istud legentibus, Quod quando ad hoc officiū ante xxviij. annos assumptus sum, magnam quidem Ecclesiam, religiosam  famosam inueni, sed pauperrimam, magnarum expensarum,  comparatis redditibus cum expensis, nullorum pene reddituum. Trecēti erant vel eo amplius fratres, nec centū de propriis sumptibus dom9 illa procurare valebat. Turba hospitum, semper pauperū infinitus numerus. Congregata de omnibus decanis annona vix quatuor mensibus, aliquādo nec tribus: vinum vndecumque collectum, numquam duobus aliquando mensibus, nec vno sufficiebat. Panis peruus, puger,  furfureus. Vinum maxime aquatum, insipidum,  vere villum, præter alias  multo cū fœnore acceptas expensas. In emendo solummodo annonam  vinum, plusquam viginti millia solidorum Cluniacēsis Camerarius expendebat. Has angustias ego videns, habito cum sapientibus fratribus, qui tunc viuebant consilio, prout mihi  ipsis rationabile visum est, mesatica per Decanias constitui. Et vt Conuentum Cluniacēsem de pane  de fabis,  earum sagimine quidam ex Decanis vno mense, quidam tribus hebdomadis, quidam quindecim, quidam octo diebus, hoc est integro anno procurarent, ordinaui. Et vt supe annuatim hæc cōstitutio seruaretur, vniuersorum fratrum assensu  voluntate  in Capitulo præcepi,  scripto firmaui. Hoc ita vt decretum est, multis postmodum annis seruatum est. Tempore huius beati Patris Petri Venerabilis Cluniacensis Abbatis, anno videlicet 1131. dedicatio magnæ basilicæ Cluniacensis a domno Papa Innocentio secundo facta fuit. Anno Domini 1153. propter nimiam  effrenatam longe plus solito pessimorum raptorum malitiam, qui præcipus in res Cluniacenses furiose desæuiebāt, rogatu domni Petri Abbatis Cluniacensis,  amicorum Cluniacensium, domnus Oddo sanctæ Romanæ Ecclesiæ Cardinalis,  Apostolicæ sedis Legatus, domnus Eraclius Lugdunensis Archiepiscopus electus, cum suffraganeis Lugdunensis Ecclesiæ, hoc est Eduensi, Matiscensi, Cabilonensi Episcopis: cū Comite etiam Burgundionum Willermo, Comite Cabilonensi altero Guillelmo, Humberto de Bello-ioco, Ioceranno Grosso, Hugone de Berziaco, Hugone de Scalciaco,  aliis Burgundiæ nobilibus non paucis, conuenerunt apud Matisconem in Ecclesia sancti Vincentij. Qui tractarunt ibi circiter spatium trium dierum de negotiis,  præcipue de pace Ecclesię Cluniacen. reformanda: ita quod coram vniuerso clero  populo ciuitatis prædictæ, Decretum est ab eis iā prælibatis Dominis, vt Monachi dicti  laici,  omnes res ad Cluniacū pertinentes, quæ infra terminos Araris, Ligeris,  a Rhodano fluminum cōtinentur, additis partib. illarum terrarum, quæ infra Eduensem ciuitatem  castrum Camonis, quod est vltra Cabilonem, constitutæ sunt, plena  secura pace maneant. Et quicumque per dictum Cluniacum transeuntes cum ipsis  rebus ipsorum securi  pacifici permaneant  conseruentur. Ita quod prædicti domini de omnibus suis promiserūt prædictos Cluniacenses seruare indemnes, tam in rebus quam personis, etiam vsque procedere cōtra taliter malefacientes dictis Monachis Cluniacensibus vel rebus ipsorum ad arma,  obsidēda castra vel loca, in quibus tales malefactores se retraxerunt. Et habitatores Ciuitatis Cluniac. promiserūt ibidem dum hæc peragerentur, quod quotiens essent requisiti de procedendo ad arma, cum dictis Nobilibus  Dominis, quod irent,  Et etiam Prælati ex parte eorum contra tales promiserunt similiter procedere,  Tempore insuper huius præfati Petri Venerabilis Abbatis Cluniacensis, anno salutis humanæ 1155. vir illustris Hēricus Wintoniēsis Episcopus, rogatu dicti domni Petri Abbatis,  ab Adriano Papa IV. litteris inuitatus, simul etiā a Rege Frāciæ Ludouico Iuniore,  omnibus fere Burgūdiæ personis  Baronibus euocatus, Cluniacū venit, eandemque Ecclesiam grauis alieni pōderis oppressam, prudentia  expensis suis omni fere debitorū alienauit onere. Itaut tam ex persolutione debiti, quam etiā in comparandis possessionibus, necessariis etiam rei familiaris comparandis, sicut ex ore eius auditū fuit, prolatumq. ab ipso, quod plusquam septem millia marcharū argenti expēderit. Pauit enim per annum 460. Monachos tūc existentes in dicto Monasterio Cluniacēsi, vt habetur in libro Capituli dicti Cœnobij Cluniacensis. Iste Henricus Wintoniensis Episcopus fuerat olim huius Monasterij Cluniacensis alumnus  Monachus, ac nostrum nostriq. Cœnobij benefactor singularissimus suis temporib.  maximus. Anno Domini 1171. præfatus domnus Hēricus Wintoniensis V. Idus Augusti obiit. De Religiosis  Monachis illustribus tempore Venerabilis Patris nostri Petri Abbatis Clun. Svscepit vero Cluniacensis Ecclesia,  sæpe, vt dixi, suscepit multorum  diuersorum, non in terra, sed in cœlo thesaurizātium gazas. Auro igitur  topazio longe cariora Cluniacus a Leodiēsi Ecclesia munera suscepit, quando magnificos viros,  summa cum laude ac dulcedine recolendos ad nos venientes, humili Collegio Cluniac. copulauit. Nam a temporibus beati Patris nostri Hugonis vsque ad ipsius Petri Venerabilis Abbatis Cluniac. dies Leodiensis Ecclesiæ Cluniacum tres Canonici, Zelon scilicet, Tezelinus,  Algerus, magni suis temporibus magistri, humilitatisque discipuli venere. Quorum primus, videlicet Zelon, multo tempore pro Ecclesia, ad quam venerat laborans, singulari scientia,  prædicabili lingua non solum audientium mores instruxit; sed  corporalem nouæ Ecclesiæ fabricam plus cunctis mortalibus post Reges Hispanos  Anglos construxit. Sequens spiritualibus tantum studiis totum suum hominem occupans, in sancto proposito longæuus consenuit. Et prius Cluniaci sub sancto Patre Hugone, dehinc Vizeliaci cum domno Rainaldo Abbate eius nepote,  demum Lugdunensi Archiepiscopo degens, laudabilem vitam sancto fine conclusit. Tertius Algerus nomine, humilitate, puritate, vitæ totius sinceritate longe præcedētes exsuperās. Vnde de isto Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis libro I. Miraculorum narrat, quod, vt de beato Iob dicitur, ipse Algerus vere simplex  rectus, timens Deum,  recedens a malo erat. Sæpe multumque sibi institisse dæmones Venerabili Petro Abbati suo conquestus est. Iste Algerus erat subtilis ingenio, facūdus eloquio. Ipse namque pro Ecclesiasticis negotiis ad diuersas personas,  ad Ecclesias multas insignes Epistolas conscripsit. Et item inter cætera ingenij sui monumenta duos Tractatus edidit Ecclesiasticis valde vtiles negotiis,  Catholicæ fidei. Quorum primum intitulauit de misericordia  iustitia, quem tribus diuisit particulis. Quarum prima temperando iustitiam misericordia, sufficienter agit de malorum tolerantia. Secunda de Ecclesiasticis peccatoribus,  eorum canonica correctione. Tertia de his qui extra Ecclesiam sunt,  eorum sacrilega communione. Alium vero Tractatum edidit tanto nobiliorem quanto sublimiorem, vtpote de re mirifica  necessaria, de Sacramento scilicet Corporis  Sanguinis Domini. Hoc opus in tres partes diuiditur. Prima expedite agit de veritate  virtute corporis Christi continens xxij. Capitula. Secunda de ipsius Sacramenti variis quæstionibus, distincta decem Capitulis. Tertia sub XIV. Capitulis agit de ministris Ecclesiasticis,  extra peccatoribus hæreticis. Petri Venerabilis iam sæpe nominati Abbatis Cluniacensis temporibus Petrus Pictauiensis floruit, vir illustrissimus  doctissimus, qui plures ad Petrum Cluniacensem Epistolas scripsit,  multa alia, quæ apud nos sunt omnia. Eodem tempore floruit Richardus Monachus Cluniacensis, origine Pictauensis, qui magnus Historiographus sacræ Scripturæ fuit. Scripsit enim ab Adam Chronica vsque ad tempora Frederici. Hugo Catula nobilis miles se promittens Monachum facturum, in signum cuius sibi a Petro Abbate Cluniacen. comam abscidi fecit,  in huius testimonium custodiri. Quo facto præfatus Hugo mutato proposito Hierosolymam ire proponens, Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis ipsum ab itinere reuocat, ei insinuans  demonstrans maius bonum minori præferendum. Nam maius bonum est Deo perpetuo in humilitate  paupertate seruire, quam cū superbia  luxu Hierosolymam iter conficere. Quibus a præfato Hugone consideratis, Monachus iam sæpe nominati Petri Venerabilis Abbatis Cluniacēsis factus est. Albericus suo tempore Cluniacensis Monachus, deinde Hostiensis Episcopus, factus est Legatus sedis Apostolicæ in partibus Hierosolymitanis. Quare scribit Petro Cluniacensi  Religiosis eiusdem, vt eum in eorum orationibus pro sua peregrinatione commendatum habeant. Domnus Natalis prius Tresbacensis Abbas, fit deinde Monachus Cluniacensis, dimissa tamen Abbatia Tresbacensi. A cuius rei proposito multi ipsum perturbare volētes, præfatus Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis Innocentio Papæ humiliter supplicat pro eo domno Natali in quadam Epistola ad dictum Innocentium transmissa, sic in fine eiusdem. Quia, inquit, ergo non alibi quam in sinu vestro, hoc est in Cluniaco, requiescere maluit: Prouideat ei, vt dixi, pietas paterna quietem, quam iusto ordine post Marthæ mereatur habere laborem. Hugo Turonensis Archiepiscopus, cum in infirmitate esset Monachus Cluniacensis effectus, a Clero postulatus est, vt reuerteretur vnde exierat. Non siquidem requirebatur vt mercenarius, qui videns lupum dimisit oues Verum Pastor, qui pro domo Israel sibi commissa, murum se opponere,  stare in prælio in die Domini consueuit. Qui Hugo de communi schemate Cleri, ad Martini sui nigrum habitum conuersus est. Abelardus, Petrus nomine, ab erroribus fidei per Petrum Venerabilem Abbatem nostrum,  sanctum Bernardum Abbatem Clareual. reuocatus, quæ antea de fide dogmatizauerat perfide, Monachus Cluniacensis factus est. Et deinde mens eius, lingua eius, opus eius, semper diuina fuere, semper Philosophica, super eruditoria meditabatur, docebat, fatebatur, et sicut de Magno Gregorio legitur, momentum aliquod præterire solebat minime, quin semper aut oraret, aut legeret, aut scriberet, aut dictaret. Lectio ei continua erat, oratio frequens, silentium iuge: nisi cum aut fratrum familiaris collatio, aut ad ipsos in Conuentu de diuinis publicus sermo eum loqui vrgebat. Quare ipsum Petrus Venerabilis sollicite commendans, tale de ipso scripsit Epitaphium. Gallorum Socrates, Plato maximus Hesperiarum,  Reluxit illis diebus Matthæus vir non obscuri secundum carnem generis, ortus ex Rhemensi Prouincia, vtroque parente  nobilitate insignito,  mundanis opibus locuplete. Huic in pueritia litteris traditus est. Qui postquam adoleuit, in Laudunensi Ecclesia clericale officium adeptus est. Et statim a primis annis, quæ multorum Clericorum deprauatum morem cum ætate cœpit  honestate inualescere,  leuitatem vel lasciuiam consodalium fugiens  execrans, quod per rarum  in huiusmodi hominum genere, famosis honestate  religione Clericis adhærebat. Inter quos quendam probatioris vitæ Clericum, Rhemensis Ecclesiæ tunc Thesaurarium eligens, qui Radulphus nomine, Viridis cognomine dicebatur, ei se specialius religiosa familiaritate deuouit. Dehinc eodem Radulpho rapto,  in Remensem Archiepiscopum assumpto, non deseruit quem elegerat Matthæum: sed aliquamdiu sub ipso Remensis iam Ecclesiæ Canonicus perseuerauit. Qui postmodum Matthæus monasticam aspirans vitam, Ecclesiasticos honores dimisit. Et propter celebrē relationis famam, Cluniacum eligens, apud S. Martinum de Campis, Monachi habitū suscepit,  congrue. Erat enim idem S. Martini Monasterium sub Cluniacensi Monasterio, in Ordinis, Religionis, ac feruoris proposito, pro modo suo ita consimile,  in tantū conforme, vt velut simulacrū ceræ impressum, multis aliis ad Cluniacum pertinentibus Monasteriis, originalis sigilli imaginem familiarius repræsentet:  exceptis locorum distantiis, quæ simul esse non possunt, non diuersa, sed prorsus vnum sint. Cum itaque ibidem domnus Matthæus in Monasterio sancti Martini per annos septem claustri ordinem feruentissime tenuisset, iussione Abbatis successit in Prioratum, Priore suo iam defuncto. Qualiter vero, quantumque se iam dictus Matthæus factus Prior, imo etiam semper Deo subditis,  quibusque proximis ac remotis exhibuerit, vix explicari posset, tamen quam breuissime exsequamur. In primis vir Dei exhibebat se Deo, ac substernebat, vera cordis  corporis contritione præteritorum actuum, vel negligentiarum pœnitudine, mundi contemptu plenissimo, ac pene singulari inter multa millia Monachorum in Deum deuotionis affectu. Morabatur assidue in claustro cum fratribus,  post plurimos mundi discursus, pene velut ea, cui adhærebat claustri columna, sacræ lectionis intentus studio inuiolabiliter perdurabat. Vix poterat eum commissi Prioratus cura saltem ad horam a fratrum Collegio segregare, vel ab intentione semel in Deum defixa quolibet mundus occupationis suæ vino retrahere. Cumque sub ducatu eius fere trecenti fratres, tam intra, quam extra Monasterium Domino militarent, eisque corporalia subsidia prouidere vel per se, vel per alios ex officij debito cogeretur, Marthæ quidem importunas exactiones ex toto effugere non valebat, sed tamen toto animæ desiderio Mariæ otio inhiabat. Talem insuper domnus Matthæus subditis, eisque ad vitæ suæ terminum exhibuit  conseruauit: vt non solum quantum ad Deum, sed etiam quantum ad se misericordiam  iudicium eidem Deo secure cantaret. Misericors in subditos erat, necessaria eis pro viribus præparando,  vnicuique secundum Apostolicam  Benedicti Regulam, prout opus erat, multo labore quæsita largiendo. Mos ei erat infirmorum, pauperum, hospitum, inquātum Prioratus officium patiebatur, per seipsum potiorem curam gerere. Exhibebat Matthæus omnibus communē tam corde quam verbis dilectionis affectum. Et inquantum (salua propositi grauitate) poterat, iocundum se  hilarem quibuscumque alloquentib. offerebat. Ad omnes quidem, iuxta Patris Augustini verba, congruum charitatis habebat affectum. Ad eos vero quos poterat eiusdem charitatis effectum. Fecerat ea charitatis virtute Monasterium suum præ cunctis totius Franciæ Monasteriis commune vniuersorum hospitum,  velut generale absque alicuius exceptione cunctorum asylum Episcoporū, Abbatum, Nobilium etiam laicorum quotidianus concursus, Monachorum  Clericorum agmina, pauperumque numquam deesse poterat turba: domos vniuersas, hospitia cuncta assidue pene replebat. Suscipiebantur alacriter omnes, nec in suscipiente boni vultus hilaritatem tanta aduenientium importunitas turbare poterat. Hinc erat quod inter cæteros Principes, qui eum harum  similium virtutum fama exciti diligebant, quique illi de suis multa largiebantur, Ludouicus Rex Francorum, Rexque Anglorum Henricus singulari ipsum amore amplectebantur, adeuntem se gaudenter suscipiebant, multo susceptum honore colebant, ac discedentem numquam fere vacuum remittebant. Postmodum Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis domnū Matthæum, habita de ipso tanta fama, ad Ordinis adiutoriū, suæ vocationis anno primo Cluniacum euocauit, eisque statim Ordinis  claustri curam imposuit. Ad cuius rei adiutorium magnum hunc,  vere Christi non segnem operarium, verum insignem, eū ad introitum vir Venerabilis Petrus Abbas Cluniacensis expertus est. Cum itaq. iam sæpe nominatus domnus Matthæus tractus ad vrbem fuisset, causa schismatis Pontiani erga Ecclesiam Cluniacensem incitati, pacificandi: Eo schismate diffinito  penitus absorpto domnus Matthæus redire cum sociis ad propria festinabat. Sed qui nescientem vocauerat Deus, reditum impediuit,  quia super pauca fidelis fuerat, eum super [...]