Sanctus Hugo primus, Abbas sextus, incepit regere anno millesimo quadragesimo nono. Fuit itaque natione sanctus Hugo Eduensis; generosis parentibus illustris, sed prærogatiua vitæ pariter  virtutum titulis illustrior. Cum enim is B. Hugo in Conuentu  Capitulo Cluniac. suam ediceret petitionem, quidam fratrum Spiritu sancto edoctus, O felicem, inquit, Cluniacum, qui preciosiorem vnum thesauro hodie suscepit thesaurum! Mutata namque cum habitu vita, beatus Hugo monastici Ordinis primos gradus deuote conscendit, obedientiam dico  humilitatem, quæ in Christiana religione morum obtinent principatum. Eius vitam  mores si describere vellem, multorum annorū lucubratio studiosa sufficeret minime. Hildebertus tamen Cenomanensis Episcopus illam descripsit. Beatus siquidem Hugo postquam assumptus est in Abbatem Cluniacensem, multa miracula fecit, leprosum curauit, paralyticum sanauit, puerum defunctum vitæ restituit. Et quod prætereundum est nequaquam, cum Papa Stephanus in ciuitate Florentia supremo teneretur incommodo, ex voto ipsius Papæ gloriosus Pater Hugo illuc accessit, comitantib. eum Monachis consummatæ sanctitatis, quibus, iuxta Pauli vocem, viuere Christus erat,  mori lucrū. Testatus autem præfatus antistes ad introitum quidem serui Dei Hugonis, a camera Papæ malignum discessisse spiritum, ad egressum vero remeasse: beatum profecto virum, cuius  vitam satanas abhorruit,  præsentiam expauit. Quod vbi compertum est a summo Pontifice, summis precibus postea detentus beatus Hugo, vsque ad exitum eius cum eo permansit,  corpus eius suis manibus lotum,  funereis vestibus inuolutum in sepulcro locauit. Nec mirū si ad tanti viri præsentiam diabolus fugabatur, cuius spiritus intantum Deo adhærebat, vt etiam ipse in persona sua Dominus Iesus Christus ad eum visitandum venire dignaretur. Nunc de reuelatione miraculosa fundationis  constructionis magnæ basilicæ Clun. sibi facta aliquid dicamus, Cum quidam abbas Monasterij cui Balma vocabulum est, Gauzo nomine,  Require supra. pag. 457. Tametsi dedicatio præfatæ basilicæ post longa fuerit interualla facta, tamen ne diuertamus ab hac materia huius sanctæ Basilicæ, de ipsius dedicatione nunc dicendum erit. Dedicatio Maioris Cluniacensis Ecclesiæ, quæ quantum ad fabricam cunctis pene totius mundi operibus suo tempore præcellens consecrata est a venerandæ memoriæ Domino Innocentio huius nominis Papæ secundo. Affuit cum eo huic dedicationi totus Episcoporum  Cardinalium Romanorum, qui cum ipso ab vrbe ad Gallias venerat, Conuentus: aliorum Pontificum  Abbatum magnus numerus: Cleri  populi exultantis,  Deum laudantis maxima multitudo. Anno itaque Incarnationis Dominicæ 1131. hæc dedicatio facta fuit. Cuius siquidem Ecclesiæ altaria inibi existentia sequuntur, quæ infra scilicet maiorem Ecclesiam, quæ dicitur Sancti Hugonis, sunt. Altare maius. Altare matutinale. Altare S. Orientij. Altare S. Benedicti. Altare beatæ Magdalenæ. Altare S. Agathæ. Altare S. Nicolai. Altare S. Martini. Altare S. Nazarij  Celsi. Altare S. Vincentij Martyris. Altare S. Andreæ Apostoli. Altare S. Clementis Papæ. Altare S. Iacobi Apostoli. Altare S. Dionysij  sociorum eius. Altare S. Leodegarij  Guineforti. Altare S. Eutropij, in quo bonæ memoriæ Dominus Ioan. de Borbonio fecit suam Capellam. Altare S. Martialis Episcopi  Confessoris. Altare S. Stephani protomartyris. Altare S. Gabrielis Archangeli in turri campanarum. Altare ante Crucifixum. Altare S. Sebastiani Martyris. Altare S. Marcelli Papæ  Martyris. Altare S. Thomæ Cantuariensis. Altare xj. millium Virginum. Altare S. Michaelis super portale maioris Ecclesiæ. In hac Sancta Ecclesia Cluniacensi mos consuetus  deuotissimus habetur, deuoteque ab antiquo obseruatus semper, vt more illo, quo Christus pauit discipulos in die Cœnæ, Sacerdos maioris altaris pascit suos in Sacrosancto mysterio ministros sub vtraque specie, videlicet corporis sacri,  diuini sanguinis Christi, Diaconum scilicet, Subdiaconum,  duos sibi adsistentes ministros,  istud quotidie in celebratione maioris Missæ. Est insuper amplum Refectorium, longitudinis circiter xxxviij.  latitudinis xxiiij. passuum: In quo sunt sex mensæ ordinatæ per longitudinem, tam in medio, quam a dextris  sinistris. Sunt  aliæ tres mensæ in capite ipsius Refectorij, scilicet mensa Præsidentis, quæ supereminet alias mensas:  item mensa Prioris majoris a dextris,  mensa Prioris claustralis a sinistris mensæ ipsius Præsidentis. Ista domus Refectorij habetur gloriosa in picturis tam noui quam veteris Testamenti, principum fundatorum  benefactorum Cœnobij Cluniacensis cum immensa imagine Christi,  repræsentatione magni ipsius iudicij: In quo scribuntur versus qui sequuntur: Ecce dies magnus, quo Iudex præsidet Agnus, Sponte, vel ingratum cui subditur omne creatum: Infelix vere, cui non datur ista timere, Nam præsens ignis domus est æterna malignis, Deo gratias. Ad hæc in ista basilica Cluniacensi, ante eius magnum altare est candelabrum cupreum miræ magnitudinis  excellentiæ, desuper totum deauratum, opere fusorio  mirifico operatum, lapidibus cristallinis  berillinis ornatum: altitudinis in hastili decem  octo circiter pedum,  in modum traditum Moysi a Domino in Exodo 25. cap. factum. Hastile enim eius  calamos, cyphos,  speculas, ac lilia ex ipso procedentia. Sex siquidem calami egrediuntur de lateribus, tres ex vno latere,  tres ex altero. Tres cyphi quasi in nucis modum per calamos singulos, sperulæque simul,  lilium,  tres similiter cyphi instar nucis, in calamo alto, sperulæque simul,  lilium. Hoc est opus sex calamorum, qui producuntur de hastili,  cætera quæ ibi habentur, ad modum illius diuini Candelabri facta sunt, in isto nostro Candelabro magno, quod ex dono Reginæ Matildis habemus. In hoc siquidem nostro Candelabro versus inscripti sunt sequentes. Ad fidei normam voluit Deus hanc dare formam, Quæ quasi præscriptum doceat cognoscere Christum: De quo septenæ sacro spiramine plenæ Virtutes manant,  in omnibus omnia sanant. Nunc videamus quid beatus Hugo vigilia Natalis Domini in capitulo narrauerit, quod Petrus Venerabilis in lib. suo I. Miraculorum cap. XV. narrat, cuius tenor sequitur. Mos est eiusdem Monasterij Cluniacensis Natiuitatem Saluatoris,  cætera. Require supra, pag. 1272. Nunc vero de Sancti Patris nostri Hugonis discipulis pauca dicenda sunt. Nam ipse secum viros consummatæ sanctitatis habebat, quibus viuere Christus erat,  mori lucrum. Wldaricus, qui cum Geraldo Cluniacum venit,  ab ipso patre Hugone susceperunt habitum monachalem. Iste vero Geraldus fuit Ratisponensis ciuitatis, scholasticus  rogatus a S. Wldarico adiit Romanam vrbem cum prædicto Wldarico,  obtenta absolutione suorum peccatorum exploratores virtutum venerunt ad sanctum Hugonem,  sub ipso in Clun. Monasterio secundam regenerationem susceperunt. Ipse vero Geraldus erat sapientia, consilio, ac morum grauitate insigniter præpollens. Non post multos annos maior Prior constitutus, ac postmodum iubente Apostolicæ sedis Præsule Gregorio, scilicet VII. Hostiensis Ecclesiæ Pontificatu sublimatur. Cuius sedis curam cum summa rexit sollicitudine, creditæque sibi negociationis talentum Domino suo cum duplicata reportans vsura, meruit audire, Euge serue bone  fidelis, intra in gaudium Domini tui. Sanctum quoque Wldaricum diuinis magnificum exercitiis Sanctus Hugo Abbas ad sacerdotale promoueri fecit officium, sibique constituit Capellanum  Consiliarium. Et quia sciebat eum virtute ac sapientia totum esse compositum, suo etiam gregi apud illum Confessionis præparauit aditum. Vnde accedebant ad eum tam senes quam iuuenes diuersis passionibus laborantes, tanto sincerius, quanto securius conscientias suas illi aperientes. Ipse vero cum summa charitate omnes suscipiebat,  more sapientissimi Medici congruis quosque pœnitentiæ remediis curabat. Iste vero sanctus Wldaricus ex illustri prosapia Bannariorum Ratisponæ ciuitatis procreatus, velut Lucifer inter cætera poli sydera, sic inter totius cognationis suæ relucebat nobile stema. Cætera eius virtutum merita  miracula in libro gestorum eius habentur. Festiuitas seu ipsius solemnitas apud nos agitur decima die mensis Iulij. Vnum tamen singulare in honorem huius sacri Monasterij non esse prætereundum a nostrorum memoria temporum legi. Quod in libro Consuetudinum quas ipse fecit, in titulo  rubrica, de Septimana ieiunij quatuor temporum, ipse ait in hunc, qui sequitur modum. Aliquando, inquit ipse Wldaricus, forte libellus venit in manus nostras, simulans, quod olim scriptus esset ante plures annos: In quo inter cætera habetur, Nostram esse consuetudinem in hoc sacro Monasterio Cluniac. vt in Natali Domini ministerium coquinæ faciant domnus Abbas  Cellerarius simul cum Decanis. Quod ideo tacere nolui, vt animaduertas a quanta sanctitate locus noster incepit. Hæc ille. Hildebertus fuit discipulus  Monachus sancti Hugonis, qui tandem promotus fuit ad dignitatem Episcopalem Cenomanensis Ecclesiæ,  consequenter translatus ad Ecclesiam Archiepiscopalem Turonensem. Iste fuit vir illustris  doctissimus, spēr in versibus scribendis. Qui  ipse descripsit luculenter vitam præfati sancti Hugonis Domini sui  Abbatis. Beatissimi Hugonis discipulus  Monachus suit Otho siue Oddo Prior Cluniacensis, qui assumptus in Papam Vrbanus secundus dictus est. Iste Vrbanus Papa secundus statuit in Concilio Claromontensi, quod Horæ beatæ Mariæ Virginis quotidie dicerentur. Postea congregauit Concilium apud Claromontem pro passagio vltramarino, in quo quasi totum Occidentem congregauit in terræ sanctæ subsidium,  specialiter regnum Franciæ. Et per sua media, ciuitas Hierusalem extitit a Christianis de manu Sarracenorum recuperata. Nunc vero dicendum est de Goderanno Monacho  Capellano sancti Hugonis. De quo siquidem Goderanno legitur  contigit aliquando sanctum Hugonem Eucharistiam præbuisse cuidam leproso, communioni hominum corporaliter subtracto. Tunc vero communicanti, qui tumentibus labiis  vlceroso ore corpus Domini sacrum iniuriose masticans, portiunculam importuna secatione reiecit, sequente nimirum nausea  spuma horribili; Christi miles Goderannus qui aderat, Domini sui sacramēta indigne conspiciens agitari, quod diligebat celeri collegit obsequio. Et ecce vir magnanimus manus vtrasque supponens viuificis sacramentis, in ore suo proiecit vomitum nauseantis ægri, lethalibus coleris cohærentibus fideliter absorbens. Qua in re magister pius beatus Hugo stupefactus  hærens, discipuli perfectione attonitus Laurentij craticulam tolerabiliorem fuisse indubitanter asseruit. Hic denique Goderannus ad Episcopatum Xantonicum promotus, quo altius conscendit, eo latius refulsit. Beatus Morandus fuit etiam sancti Patris nostri Hugonis discipulus, cuius gesta quis volens scire, eius vitam apud nos descriptam legat. Solemnitas vero ipsius celebratur apud nos tertia die Iunij. Hildebrandus insuper beati Hugonis discipulus fuit. Qui postea Gregorius Vij. Papa factus est. Hic etenim Prior Cluniacensis fuit, Cardinalis postea factus. Dum quadam die in Cluniacensi Capitulo, vtpote Monachus adhuc, tamen Romanæ Ecclesiæ subdiaconus Cardinalis beato viro Hugoni assideret, conuersus Dominum Iesum illi consedere vidit,  quasi in singulis iudiciis eius illi faueret, beato scilicet Hugoni, vultu  habitu Dominus noster Iesus Christus hilaris apparebat. Mox ille Cardinalis beatus, cunctis stupentibus rem siquidem penitus ignorantibus, tanto Iudici assurgens medium volebat constituere Dominum. Tandem a Patre sanctissimo Hugone, cur de sede surrexisset requisitus, visionem, quam quibus oculis vidisset nescire fatebatur, vt perlibauimus, exposuit. In quo perpendere possumus qua puritate  æquitate culpas discutiebat, qui iudicem sæculorum assessorem habere merebatur. Iste Gregorius fuit vir sanctus,  multas persecutiones pro iustitia perpessus est. Tandem in Apulia moritur, miraculis coruscans. Hæc in vita beati Hugonis leguntur. Nec obmittendum censeo de Wigone Albionensi Comite facto Monacho sancti Hugonis. Qui nimirum Wigo dum quadam die cum sancto patre Hugone sermocinaretur, inter alia Monachum se posse fieri denegauit, nisi veste sæculari ad votum  semper indui permitteretur. Quod vbi vir Dei Hugo audiuit,  voluntati eius æquiescendo satisfecit,  animam eius Deo lucrifecit. Nam Monachus factus primum melioribus  preciosioribus vestibus sub cuculla indutus incedebat. Deinde cum videret fratrum humilitatem, simulque vitæ  habitus simplicitatem, se inter oues Christi quasi Leonem reprehendens, sponte sua sæcularia  pomposa quæque abiecit. Et sic breui spatio conuersioni se circiter viginti dierum curriculum beato fine quieuit. Postremo de Duranno gloriosissimi Patris nostri Hugonis Monacho, postea Tolosanæ ciuitatis Episcopo, quod legimus nunc in campum deducatur. Fuit vir quidam Durannus nomine, miræ simplicitatis  gratiæ: qui quamuis religiosus vita fuisset, tamen ex animi iocunditate aliquando verba risum mouentia proferebat, honesta tamē, sed iocosa,  facete illa dicebat. De qua re cum sæpius a S. Patre Hugone, cuius  Monachus erat, argueretur; Quadam die in spiritu prædixit ei, quia postquam ab hac vita migraret, ore spumoso per visum ipse Durannus alicui fratrum appareret. quod ita factum est. Nam cuidam Capellano suo nomine Seguino post decessum Durannus frater apparuit; atque vt vir Dei sanctus Hugo prædixerat, spumosus labra fratrem edocet de oris deformitate, scilicet quod vaniloquij culpa pœnas lueret. Et vt pio patri Hugoni causam eius aperiat, deposcit. Cui postquam reuelata visio est, vir plenus Spiritu sancto beatus Hugo septem fratribus hebdomada vna silentium indicit. Sed vnus ex eis violauit, quod sex illibatum seruarunt. Tūc Episcopus iterum prædicto fratri ore quidem iam mundiore, sed aperte quadam adhuc quasi saliua defluente apparuit, dicens se obedientia fratrum, qui silentium seruauerunt, purgatum, sed conqueri quia nundum penitus purgatum:  illud quod adhuc modicum imminebat sordidum in eo, propter silētium septimi fratris fractum, illa pars nōdum curata restabat. Itaque visa iterum beato Patri Hugoni intimantur,  fractura silentij altera hebdomada solidata. Tertio demum idem Episcopus Durannus fratri sine vlla deformitate se manifestauit. Hæc Renaldus in vita gloriosi patris Hugonis retulit. Anno Verbi Incarnati 1109. Beatæ memoriæ venerabilis, gloriosissimusque Pater Hugo, anno ordinationis suæ 61. ætatis vero 86. viam vniuersæ carnis ingressus beato fine migrauit a sæculo III. Kal. Maij, in maiori Ecclesia quam ipse in honorē Apostolorum Petri  Pauli construxit, sepultus retro altare matutinale fuit: demum releuatus,  super maius altare dictæ basilicę nunc corpus eius requiescit.