ALIA VITA S. ODILONIS  AVCTORE B. PETRO DAMIANO S. R. E. CARDINALE. PROLOGVS AVCTORIS. [1] Petrus Damianus sanctis Ecclesiis, quae sunt in occidentalibus Galliarum partibus constitutae, salutem, quae est in Christo Iesu. Hugo Cluniacensis monasterii rector, et spiritualis militiae dux ac praecipuus informator, hoc mihi laboris iniunxit, ut vitam Beati Odilonis, decessoris videlicet sui, proprio stylo succincte perstringerem, et ex his, quae in anterioribus paginis latius reperiebantur esse diffusa, utiliora quaeque, magisque necessaria breui compendio deflorarem. Cuius ego compulsus imperio, non luculenti venustatem aucupabor eloquii; sed sicut ex oblatis apicibus deprehendere potero, cū Dei omnipotentis auxilio, merae veritati deseruire tentabo. Superfluum quippe est, lucernam manibus adhibere, dum micantium stellarum conaris signa distinguere. Ego quoque dum actus mirabilis viri, tamquam sereni cuiusdam atque perlucidi caeli stellas ostendo, facetiis vrbanae facundiae non indigeo. Ipsa quippe per se Sanctorum vita fideliter enarrata, sic rutilat, ut splendorem accurati sermonis, ad illustranda fidelium corda non requirat. Huc accedit, quia rusticitas sermonis inculti, suspicionem consueuit purgare mendacii. Nam qui vix sufficit, ut elimatum saltem depromat eloquium, quomodo nouerit fabricare commentum? Et certe maioris tibi honoris est, ut Rex in ferro, quam seruus attituleris in auro: et habilior est aqua perspicua in vase fictili, quam lutulenta vel lurida, quam non sapor proprius, sed exteriora commendant ornamenta gemmarum. Sic et melior est veritas in simplicibus verbis, quam sit mendacium in elucubrati venustate sermonis. Sed iam res ipsa producatur in medium, et illius summae veritatis auxilium imploremus, quae abbreuiatum verbum per Prophetam factura promittitur: quatenus in huius scriptionis articulo et competenti breuitate succinctos, et a nota mendacii nos exhibeat alienos. [2] Beatus igitur Odilo Aruerniae oriundus, ex equestri quidem ordine genus duxit, sed terrenae prosapiae lineam caelestis vitae nobilitate transcendit. Hic dum adhuc puerili teneretur infantia, tanto repente est omnium fere membrorum languore constrictus, ut incedendi quoque prorsus amitteret facultatem. Accidit autem aliquando, ut nutrix eum ante ianuam cuiusdam Basilicae, quae in honore beatae Dei genitricis erat dedicata, relinqueret, et ipsa suis intenta compendiis, per diuersa procul abiret. Puer itaque se conspiciens sine custode relictum, ac nutriciae sedulitatis ministerio destitutum, diuino quodam prouocatus instinctu, tentare cœpit, si valuas ecclesiae quolibet nisu posset attingere. Fluctuabat igitur innocens reus Dei, et sub diuino verbere constitutus, quid ageret, nesciebat. Innocens, inquam, utputa qui non peccauerat; reus autem Dei, quia caelesti verbere vapulabat. Tandem repens, et quasi quodam se manuum pedumque remigio fulciens, vix peruenit ad ianuam, paulatimque progressus intrauit. Iamque spe concepta valētior, pallam altaris arripuit, et sic se erigere quibus poterat conatibus cœpit. Sed dum intempestiue conatur, necdum soluti languoris adhuc nodositate restringitur. Quid plura? Tandem diuinae virtutis auxilium sensit: et omni languore deposito factus incolumis, ad referendum Deo gratias intuentium animos prouocauit. Et quia tunc alius deerat, qui pro se intercederet, Sāctus ipse (ut ita loquar) in se signum virtutis exhibuit: ipse pro se interuenit: et de se ipso miraculum faciens, medicinam diuinae curationis obtinuit. Hoc est enim egregium et insigne miraculum, cum homo non per alium, sed ipse sibi consciscit diuinae virtutis auxilium. [3] Qui praeterea dum ad grandiusculae iam aetatis adolosceret incrementum, prius apud sanctum Martyrem Iulianum factus est clericus: deinde B. Maioli confessoris egregii se magisterio tradidit, et in Cluniacensi monasterio habitum sanctae religionis accepit. Ubi dum quietus et simplex humiliter in sancta religione persisteret, et in ipso rudis ac nouitiae conuersationis exordio, quaedam iam in eo perfectionis insignia praelucerent, vix euolutis quatuor annis, B. Maiolus obdormiuit in Domino. Sed antequam humanitatis debitum solueret, proximus tamen beatae dormitionis articulus immineret, B. Odilonem sibimet in pastoralis officii cura substituit, [Mox Abbas.] suumque super Dominici gregis custodiam vicarium dereliquit. In quem protinus omnium Fratrum vota concurrunt: omnes se ad obedientiam ei vnanimi deuotione substernunt: quique se eatenus orbatos remanere defleuerant, iam decessionis paternae iacturam, supparis vicarii reformatione compensant. [4] Iam vero in commissi regiminis sollicitudine cōstitutus, plurimis sanctae religionis cœpit florere virtutibus. Nimirum ut Psalmodiae studiis vigilanter insisteret, dura corpus inedia maceraret, atque a sacris altaribus non recedens, quotidianum fere omnipotenti Deo sacrificium laudis offerret. Inter quas profecto piae deuotionis excubias, uberrimis plerumque lacrymarum compunctionibus affluebat. [5] Porro autem Adraldus Abbas Bremetensis monasterii, vir videlicet religiosus, ac sanctae conuersationis honestate conspicuus, qui discipulus eius extiterat, nobis aliquando retulit, quia vir Dei dum in eo, quo postmodum defunctus est, languore decumberet, illi praecepit, ut ex calcularis abaci supputatione colligeret, quae posset esse summa Missarum quas celebrauit per spatium quinquaginta sex annorum, quibus monasterium rexit. In quo facto liquido deprehenditur, quam diuturna, quam indeficiens diuini amoris flamma beati viri pectus excoxit, quem nimirum ab offerēdis quotidie salutaribus hostiis cohibere tot curarum, tot ingruentium negotiorum sollicitudo non potuit. [6] In erogandis praeterea eleemosynis ita largus erat, ut nonnulli dum eum omnia dispergentem sine cunctatione conspicerent, non dispensatorem, sed prodigum iudicarent. Praesertim quodam tempore, dum fames valida Aquitaniae fines vehementer affligeret, ac plurimas Galliarum prouincias pestilenter arctaret, exhaustis iam in pauperū vsus aerariis, et horreis quorumcumque prouentuum non mediocriter profligatis, mox etiam plurima sacrarii vasa confregit, insignia ecclesiae ornamenta distraxit, coronae quoque, quam sibi Imperator Henricus ob sui memoriam destinauerat, non pepercit. Ut igitur tam acerbae famis in quibus valuit temperaret inopiam, quidquid hinc inde corradere potuit facultatum, in sustentationes et alimenta contradidit egenorum. [7] Quodam sane die dum per publicum pius equitator incedit, duos in itinere pueros fame peremptos reperit. Mox equo desiliens, laneam, qua indutus erat ad carnem, subduxit sibi interulam; eaque prout velaminis quantitas permittebat, utrumque cadauer obuoluens, exhibet mortuis sepulturam. Nam et vespillones mercede conduxit, et funereis vsque ad tumulum prosecutus exequiis, defunctis fratribus debitum humanae pietatis exoluit. [8] In eadem quoque gestorum eius reperitur historia, quia corpus suum non modo duris consueuerat attenuare ieiuniis, asperrimis edomare ciliciis, sed quibusdam ferreis nexibus coarctabat. In percipiendis autem ita se moderabatur eduliis, ut apposita quaeque contingens, ac naturali dumtaxat necessitati dispensatiue subseruiens, et vanitatem superstitionis effugeret, et sobrietatis continentiam reseruaret. [9] In promulgandis porro iudiciis ac modis pœnitentiae praefigendis, tam pius erat, et tanta mœrentibus humanitate compatiens, ut nequaquam districtum patris imperium, sed maternum potius exhiberet affectum. Vnde se reprehendentibus, huiusmodi verbis solebat eleganter alludere: Etiamsi damnandus sim, inquit, malo tamen de misericordia, quam ex duritia vel crudelitate damnari. [10] Inter ceteros autem Sanctos circa beatam Dei genitricem tam ardentissima deuotione flagrabat, ut constitutus in choro psallentium, cum ad illum veniretur ex modulantium alternatione versiculum: Tu ad liberandum suscepturus hominem, non horruisti Virginis uterum, in terram se prosterneret, sicque per corpus ostenderet, quibus desiderii caelestis in mente facibus aestuaret. [11] Vir igitur sanctus cum in bonis moribus per quotidiana piae conuersationis incrementa succresceret, seseque quotidie melior ad perfectionis culmen feruentius anhelaret; cœpit nonnullis coruscare miraculis: ut qui clarus erat in probitate morum, claresceret etiam in ostensione signorum: et qui in obtutibus omnipotentis Dei erat lucerna ardens, fieret etiam coram hominibus lucens. Unde diuino disponente iudicio factum est, ut quia de illis erat, quibus dictum est: Vos estis lux mundi, primum de luce miraculum exhiberet. Aliquando siquidem dum esset in quadam sui iuris villa, quae Bersoniacum dicitur, videt puerum venustum quidem forma, sed caecum a natiuitate. Super quo consulens, didicit, quia filius esset villici, et quia visum penitus numquam habuisset. Cui mox pia benignitate compatiens, et apud se racitis precibus latenter insistens, utputa qui talia nondum expertus, aduocat tandem paruulum, signum illi salutiferae crucis in fronte depingit: et confestim visum, quem natura negauerat, puer accepit. [12] Alio quoque tempore dum esset vir Dei apud suum quoddam monasterium, quod Vallis Aurea vocatur, quarta videlicet feria primae quadragesimalis hebdomadae, quae caput ieiunii dicitur, surgentibus a mensa fratribus, ille pugillum cineris latenter impleuit, et apposito pane discubuit. Cumque cinerem tamquam panem manducaret, ut potum quoque, iuxta Prophetam, cum fletu temperaret, innuit fratri, ut clam sibi aquam nullo teste deferret. Ille quod erat iussus, impleuit; aquam attulit. Quae dum labiis adhibetur, austeritatem vini redolere sentitur. Reprimit ergo manum, abigit poculum, atque ut sibi aquam minister afferat, signis euidentibus imperat. Ad quod minister obstupuit; et vinū se a mensa referre, qui aquam propinauerat, admiratus expauit. Geminat tamen officium: vinum proiicit: conuasat aquam: denuo porrigit discumbenti. Sed ecce dum aqua potanda repetitur, vinum rursus in poculo reperitur. Iam itaque vir sanctus diuinae erga se pietatis beneficium recognoscens, quod Deum sibi misericorditer indulgere considerat, cum gratiarum actione percipere non recusat. [13] Praeterea, cum vir Dei cum Henrico Rege, qui postmodum factus est Imperator, in Ticinensi simul vrbe consisteret, et Dominicae natiuitatis gloriam celebraret, contigit ut velamen mensae eius, artificiosa textrini laboris operatione conspicuum, sacrilega fuisset fraude sublatum. Postquam autem vir Dei cum Rege discessit, fur qui rapuerat, iam securus, proposuit velamen in foro venalium. Sed dum illi dispositio caelestis obsistit, sancta distrahi praeda non potuit. Ter igitur quod subduxerat, inter nundinarum merces exposuit, tertio subtiliter attentauit; sed cum emptoribus de pretio penitus conuenire non potuit, nec inter distrahentem et coementem pacisci valuit venale commercium: quia diuina dispositio conatibus hominum negauit effectum. Interea sceleris huius auctorem vltio diuina corripuit, et manus, quae sacrilegium perpetrauerant, ac pedes, quibus raptor aufugerat, arefaciens, intolerabili dolore constrinxit. Mox itaque compulsus languore, ad ecclesiam Beati Maioli manibus alienis aduehitur, mantile sublatum ad reatus indicium coram cunctis appenditur; et diuina clementia ab omni populo, qui percitus huius famae rumore confluxerat, imploratur. Sic itaque Beati Maioli meritis, ac precibus fratrum sibi seruientium, sanus et incolumis factus, velamen reddidit alienum, et recepitsemetipsum. Probauit ergo quo praemio dignus esset, qui Beatum offenderet Odilonem. [14] Alius quoque fur, cum vir Dei in eadem vrbe consisteret, stabulū eius nocturnus irrupit, et equum, cui specialiter ipse insidere cōsueuerat, caute subduxit. Sed quia illis in partibus deprehendi fur sacrilegus timuit, concitus ad oppidum Laudense profugit. Securus itaque recognoscentium, proponit equum, emptores inuitat, vehiculum laudat, commercium flagitat. Sed sic hominem diuina dispositio praepediuit, ut nec cum quolibet emptore componere, nec animal potuisset pecunia permutare. Postremo autem reuersus ad se, et pœnitentia ductus, bestiam ad locum sui criminis conscium reuocat, et quid sibi contigerit, ad sui confusionem, et omnipotentis Dei gloriam, non occultat. [15] Vir idem venerabilis dum esset in itinere constitutus, quia causa dictabat, Ticinum festinanter ac sine mora transire cupiebat; sed intumescentibus aquis, etiam nauigium deerat. Protinus ergo confisus in Deum, vnum e famulis vocat, seque in nomine Christi praecedere per alueum fluminis imperat. Obedit illico famulus: spumantes profluentium vndarum cumulos ingredi non moratur. Deinde vir sanctus cum omni commeantium turba subsequitur: et sic omnes in vlteriorem aluei crepidinem absque vllo prorsus incommoditatis offendiculo transponūtur. Quod dum nonnulli, qui aderant, mirarentur, velut aemuli praecedentium, cœperunt attentare meatum. Sed mox ut adorsi sunt extremos citerioris ripae fluctus attingere, nisi equos sub celeritate repressissent, profluentis aquae submersi voragine, procul dubio naufragium pertulissent. [16] Unus autem ex his, qui tunc aderant, ut tam insigne miraculum vidit, obstupuit, hominemque Dei, ut suae domus subire dignaretur hospitium, fusis humiliter precibus, impetrauit. Intempestae vero noctis silentio vis venti vehementior irruit, et lucernam, quae in dormientium cubiculo dependebat, extinxit. Expergefactus autem cubicularius, cum lumen agnouisset extinctum, ad abigendam noctis tenebrosae caliginem, diuini luminis infulgere postulat claritatem: Deus, inquit, omnipotens, qui lumen es verum, pro amore serui tui Odilonis, ab hac domo tenebras dimoue, eamque gratiae tuae luce perfunde. Confestim de caelo coruscae lucis splendor emicuit, et totam domum superni splendoris claritas illustrauit. Si ergo hoc agebat Odilo tunc sopore depressus, quid putas nunc apud Deum potest, carnalis sarcinae corruptione solutus? [17] Paullo ante Natiuitatem Domini, per hyemalium inclementiam imbrium sanctus senex ad Beati Marcelli Martyris monasterium festinabat. Venerunt autem ad quoddam flumen, quod ita fluctibus exundantibus inhorruerat, ut prorsus intransmeabile videretur. Confisus autem in Domino, dirigit praeuium, qui vada praetētet; et ipse mox cum comitibus subsequens, pertransiuit illaesus. Sed in hoc vadantium transitu illud mirabile fuit, quia cum ceteris aqua pertingeret vsque ad femora, viro Dei nec corrigia quidem pedis aquarum est inundatione perfusa. In illo scilicet solo madoris sui perdidit vnda vires; in reliquis autem naturalem ingeniti iuris exhibuit facultatem. Istum aqua tangere potuit, humidare non nouit: illos autem, quod natura dictauerat, vndique madefecit. [18] Praeterea, dum vir Domini apud monasterium Beati Martini, quod Ad publicam stratam dicitur, receptus esset hospitio, sicut moris erat, ut ubicumque maneret, quocumque se verteret, monachorum illico frequentia non deesset; non paruus ei cœtus fratrum affluxit. Quos ille cum alacritate suscipiens, et prius eis ineffabilis eloquii familiaritate communicat; et postmodum, ut sibi pro caritate conuescantur, inuitat. Sed dum in longum sermo protrahitur, semotim quosdam ex familia seruos accipit: utrum sit, vnde refici fratres valeant inuitati, solerter inquirit. Qui de ceteris quidem alimentis constare utique perhibēt quantitatem; de piscibus autem pene nihil esse, quod ad tantam hominum perueniat multitudinem. Ad quos ille, In nomine, inquit, illius, qui nouit quinque millia hominum ex pane modico et gemino pisce reficere, non quasi nihil, ut dicitis, sed vberrimam nobis et hospitibus nostris piscium copiam ministrate. Cum igitur mensae discumbentium pauci, qui aderant, pisces a dapiferis inferuntur, cœpit esca in manibus discumbentium crescere, et quo magis a conuescentium turba consumitur, exuberantius abundare. Adeo ut satiatis omnibus, plurima superessent, quae non modo seruitoribus cunctis, sed et aliis, si superuenirent, oblata sufficerent. Cui protinus famuli, Ecce pater, inquiunt, quod pusillanimitas nostra non credidit, vestrae fidei meritum diuinitus impetrauit. Iam non dubitare didicimus, si promissionem vestram in articulo cuiuslibet difficultatis audimus. At ille, ut semper erat mitis et humilis, non suae fidei, quod diuinitus factum erat, asscripsit, sed illorum potius obedientiae, et sanctorum hospitum meritis imputauit. [19] Huic etiam illud non dissimile est, quia, cum Dei famulus in Romana vrb consisteret, et hospitium in monte Auentino apud monasterium Beatae Dei genitricis haberet, contigit ut, sicut illius Vrbis familiare est, omnino tale vinum deesset, quod sancto viro saporis habilitate congrueret. Inquirit ergo Abbatem, utrum melius habeat. Qui se confestim et profitetur habere, et quantum ipse praeceperit, libenter afferre. Vir autem Domini modicum, quod ante se erat vasculum, dedit, ut sibi plenum deferretur, expetiit. Allatum ergo ante se posuit, et ipse potissimum more pincernae sibi dumtaxat et Abbati, qui iuxta se discumbebat, expendit. Cumque iam a mensa surgendum refectio completa dictaret et paullulum adhuc vini in vasculo superesset, Pater sanctus blande subridens, Non, inquit, fratres mei, plene circa vos officium caritatis exhibui, qui vinum, quod mihi sapuit, vobiscum participare neglexi. Arripiens ergo cyathum, infudit merum, et singulis singulum pro benedictione largitur. Res mira: cum fratres essent fere duodecim, et eis bibentibus potus copia non defecit, et eorum completo numero, nil omnino superfuit. Illis itaque quod factum fuerat admirantibus, vir verae humilitatis custos, ut in alium diuinae gratiae munus impelleret, et ipse fauoris humani gloriam declinaret, caritati dumtaxat illius, qui vinum dedit, miraculum supernae benedictionis applicuit. [20] Dehinc dum egressus Roma reuerteretur ad propria, quidam intra Taurinensem vrbem nimium febris patiebatur ardorem. Hic furtiue per ministros aquam, qua vir Domini manus abluebat, accepit: fideliter bibit, et sic absque mora, deposita prorsus omni febricatione, conualuit. Iam que Iouini montis praerupta conscendens, obuios habuit pauperes, prae difficilis viae lassitudine potum aestuanti desiderio flagitantes. Pius itaque Pater sui negligens, aliis in necessitate compatiens, iussit ut quidquid vini propriis haberetur in vasculis, absque vlla reseruationis industria, vel potius diffidentia praeberetur egenis. Paullo post necessitate naturae cogente, discumbunt omnes, ut capiant cibum. Et ecce utres, qui studio fuerant piae compassionis exhausti, vino reperiuntur, Deo scilicet debitum persoluente, repleti. Nam iuxta Scripturam, Qui dat pauperi, Domino fœneratur. In hoc ergo felici commercio, ubi Dominus debitor, famulus fuerat fœnerator, quod a seruo fideliter est depositum, a bono debitore non segniter est solutum. [21] Aliquando Imperator Henricus dum apposita mensa discumberet, vas illi holouitreum valde pretiosum et Alexandrini operis arte compositum, cum tritis est pigmentis allatum. Mox aduocat duos aulae Regiae Capellanos, Albericum videlicet et Landulphum: quorum alter Cumanae, alter vero Taurinensis Ecclesiae postmodum Episcopi facti sunt. His itaque vasculum tradidit, et per eos beato viro Odiloni odoriferi nectaris xenium destinauit. Quod profecto vasculum Capellani sancto viro, prout decebat, humiliter offerunt, ac pro eo postmodum redituri, ad Regis interim conuinium reuertuntur. Paullo vero post sicut humanae curiositatis mos est, ut noua quaelibet et insueta inhianter adspiciat, cœperunt monachi praefatum vas sub admirationis intuitu contrectare, et de manu in manum solerter inspiciendo transponere. Cum ecce de manibus incaute se tenentium labitur, et, ut fragilis est naturae, continuo frangitur. Quod mox ut vir sanctus accidisse cognouit, grauiter tulit, et praesertim clericis, qui reliquerant, paterna pietate condoluit: ne videlicet Augustum innocentes offenderent, et non modo iacturam gratiae, sed et Regii motus periculum sustinerent. Mox ergo cum fratribus ecclesiam pius Pater ingreditur, et ne hi, qui erant immunes a culpa, motum Regiae indignationis incurrant, orationibus et psalmis incumbens, clementiam diuinitatis implorat. Iam igitur oratione completa, vir Dei fractum sibi vas iubet offerri. Manibus contrectat, oculis vndique subtiliter inspicit. Et ecce nulla prorsus in eo fracturae vestigia deprehendit. Tunc indignatus in fratres, eos cum austeritate redarguit, cur vas conquererentur confractum, quod omnino permanserat illibatum. Illi vero vehementer attoniti, tam euidentis ostensione miraculi, et austeritatem libenter corripientis accipiunt, et ad referendas omnipotenti Deo gratias feruentius accenduntur. [22] Praeterea religiosus quidam vir, oriundus de pago Rotenensi, reuertebatur ab Hierosolymis: qui dum mare transiret, quod a Sicilia versus Thessalonicam per plurima fluctuum periculosa loca protenditur, eumque cum multis aliis furentium ventorum horror impelleret; applicuerunt ad insulam quamdam siue rupem, ubi sanctus quidam seruus Dei manebat inclusus. Rotenensis itaque vir illic aliquamdiu commorans, et tranquillitatem sedandi maris expectans, delectabatur cum seruo Dei frequenter habere colloquium. Sed dum hinc nonnulla dicuntur, illinc plurima referuntur, perquisitus hospes a viro, vnde genus duceret originaliter; Aquitanum se esse respondit. Requisitus insuper utrum cœnobium illud, quod dicitur Cluniacum, et Odilonem eiusdem loci nosset Abbatem, quod quaerebat, se nosse perhibuit. Sciscitatur homo, cur hoc Dei seruus ab eo requirat. Ad quem ille, Sunt, inquit, vicina nobis loca ex quibus grauissima flammarum furentium euomuntur incendia, in quibus etiam locis animae reproborum diuersa luunt pro meritorum qualitate tormenta. Ad quorum semper exaggeranda supplicia innumerabiles sunt daemones deputati, qui intolerabiles eorum pœnas quotidie renouant, et eos ad rediuiua supplicia indesinēter instaurant. Quos tamen ego frequenter audiui querulis lamentationibus eiulantes et lacrymabili vociferatione deflentes, quod orationibus et eleemosynis quorumdam aduersus eos infœderabiliter concertantium, frequenter ex eorum manibus eriperentur animae damnatorum. Inter cetera de Cluniacensium cœtu permaximam et eorum Abbate querimoniam faciunt, quia quam saepe per eos sui iuris vernaculos perdunt. Quamobrem terribile Dei nomen obtestor, ut sanctis fratribus illic haec, quae tibi dixi, fideliter referas, et ex nostra quoque illis parte denunties, ut eleemosynis et orationibus magis ac magis [...]