Svscepit vero Cluniacensis Ecclesia,  sæpe, vt dixi, suscepit multorum  diuersorum, non in terra, sed in cœlo thesaurizantiū gazas. Auro igitur  topazio longe cariora Cluniacus a Leodiēsi Ecclesia munera suscepit, quando magnificos viros,  summa cum laude ac dulcedine recolendos ad nos venientes, humili Collegio Cluniac. copulauit. Nam a temporibus beati Patris nostri Hugonis vsque ad ipsius Petri Venerabilis Abbatis Cluniac. dies, Leodiensis Ecclesiæ Cluniacum tres Canonici, Zelon scilicet, Tezelinus,  Algerus, magni suis temporibus magistri, humilitatisque discipuli venere. Quorum primus, videlicet Zelon, multo tempore pro Ecclesia, ad quam venerat laborans, singulari scientia,  prædicabili lingua non solum audientium mores instruxit; sed  corporalem nouæ Ecclesiæ fabricam plus cunctis mortalibus post Reges Hispanos,  Anglos construxit. Sequens spiritualibus tantum studiis totū suum hominem occupās, in sancto proposito longæuus consenuit. Et prius Cluniaci sub sancto Patre Hugone, dehinc Vizeliaci cum domno Rainaldo Abbate eius nepote,  demum Lugdunensi Archiepiscopo degens, laudabilem vitam sancto fine conclusit. Tertius Algerus nomine, humilitate, puritate, vitæ totius sinceritate longe præcedentes exsuperans. Vnde de isto Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis libro I. Miraculorum narrat, quod, vt de beato Iob dicitur, ipse Algerus vere simplex  rectus, timens Deum,  recedens a malo erat. Sæpe multumque sibi institisse dæmones Venerabili Petro Abbati suo conquestus est. Iste Algerus erat subtilis ingenio, facūdus eloquio. Ipse namque pro Ecclesiasticis negotiis ad diuersas personas,  ad Ecclesias multas insignes Epistolas conscripsit. Et item inter cætera ingenij sui monumenta duos Tractatus edidit Ecclesiasticis valde vtiles negotiis,  Catholicæ fidei. Quorum primum intitulauit de misericordia  iustitia, quem tribus diuisit particulis. Quarum prima temperando iustitiam misericordia, sufficienter agit de malorum tolerantia. Secunda de Ecclesiasticis peccatoribus,  eorum canonica correctione. Tertia de his qui extra Ecclesiam sunt,  eorum sacrilega communione. Alium vero Tractatum edidit tanto nobiliorem quanto sublimiorem, vtpote de re mirifica  necessaria, de Sacramento scilicet Corporis  Sanguinis Domini. Hoc opus in tres partes diuiditur. Prima expedite agit de veritate,  virtute corporis Christi continens xxij. Capitula. Secunda de ipsius Sacramenti variis quæstionibus, distincta decem Capitulis. Tertia sub XIIII. Capitulis agit de ministris Ecclesiasticis,  extra peccatoribus hæreticis. Petri Venerabilis iam sæpe nominati Abbatis Cluniacensis temporibus Petrus Pictauiensis floruit, vir illustrissimus  doctissimus, qui plures ad Petrum Cluniacensem Epistolas scripsit,  multa alia, quæ apud nos sunt omnia. Eodem tempore floruit Richardus Monachus Cluniacensis, origine Pictauensis, qui magnus Historiographus sacræ Scripturæ suit. Scripsit enim ab Adam Chronica vsque ad tempora Frederici. Hugo Catula nobilis miles se promittens Monachum facturum, in signum cuius sibi a Petro Abbate Cluniacen. comam abscidi fecit,  in huius testimonium custodiri. Quo facto præfatus Hugo mutato proposito Hierosolymam ire proponens, Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis ipsum ab itinere reuocat, ei insinuans  demonstrans maius bonum minori pręferendum. Nam maius bonum est Deo perpetuo in humilitate,  paupertate seruire, quam cum superbia  luxu Hierosolymam iter conficere. Quibus a pręsato Hugone consideratis, Monachus iam sæpe nominati Petri Venerabilis Abbatis Cluniacensis factus est. Albericus suo tempore Cluniacēsis Monachus, deinde Hostiensis Episcopus, factus est Legatus sedis Apostolicæ in partibus Hierosolymitanis. Quare scribit Petro Cluniacensi  Religiosis eiusdem, vt eum in eorum orationibus pro sua peregrinatione commendatum habeant. Domnus Natalis prius Tresbacēsis Abbas, sit deinde Monachus Cluniacensis, dimissa tamen Abbatia Tresbacensi. A cuius rei proposito multi ipsum perturbare volentes, præfatus Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis Innocentio Papæ humiliter supplicat pro eo domno Natali in quadam Epistola ad dictum Innocentium transmissa, sic in fine eiusdem. Quia, inquit, ergo non alibi quam in sinu vestro, hoc est in Cluniaco, requiescere maluit: Prouideat ei, vt dixi, pietas paterna quietem, quam iusto ordine post Marthæ mereatur habere laborem. Hugo Turonensis Archiepiscopus, cum in infirmitate esset Monachus Cluniacensis effectus, a Clero postulatus est, vt reuerteretur vnde exierat. Non siquidem requirebatur vt mercenarius, qui videns lupum dimisit oues Verum vt Pastor, qui pro domo Israel sibi commissa, murum se opponere,  stare in prælio in die Domini consueuit. Qui Hugo de communi schemate Cleri, ad Martini sui nigrum habitum conuersus est. Abelardus, Petrus nomine, ab erroribus fidei per Petrum Venerabilem Abbatem nostrum,  sanctum Bernardum Abbatem Clareual. reuocatus, quæ antea de fide dogmatizauerat perfide, Monachus Cluniacensis factus est. Et deinde mens eius, lingua eius, opus eius, semper diuina fuere, semper Philosophica: semper eruditoria meditabatur, docebat, fatebatur. Et sicut de Magno Gregorio legitur, momentum aliquod præterire solebat minime, quin semper aut oraret, aut legeret, aut scriberet, aut dictaret. Lectio ei continua erat, oratio frequens, silentium iuge: nisi cum aut fratrum familiaris collatio, aut ad ipsos in Conuentu de diuinis publicus sermo eum loqui vrgebat. Quare ipsum Petrus Venerabilis sollicite commendans, tale de ipso scripsit Epitaphium. Gallorum Socrates, Plato maximus Hesperiarum,  pag. 1354. Reluxit illis diebus Matthæus vir non obscuri secundum carnem generis, ortus ex Rhemensi Prouincia, vtroque parente  nobilitate insignito,  mundanis opibus locuplete. Hic in pueritia litteris traditus est. Qui postquam adoleuit, in Laudunensi Ecclesia clericale officium adeptus est. Et statim a primis annis, quæ multorum Clericorum deprauatum morem cum ætate cœpit,  honestate inualescere,  leuitatem vel lasciuiam consodalium fugiens  execrans, quod perrarum  in huiusmodi hominum genere, famosis honestate  religione Clericis adhærebat. Inter quos quendam probatioris vitæ Clericum, Rhemensis Ecclesiæ tunc Thesaurarium eligens, qui Radulphus nomine, Viridis cognomine dicebatur, ei se specialius religiosa familiaritate deuouit. Dehinc eodem Radulpho rapto,  in Remensem Archiepiscopum assumpto, non deseruit quem elegerat Matthæum: sed aliquamdiu sub ipso Remensis iam Ecclesiæ Canonicus perseuerauit. Qui postmodum Matthæus Monasticam aspirans vitam, Ecclesiasticos honores dimisit. Et propter celebrem relationis famam, Cluniacum eligens, apud S. Martinum de Campis, Monachi habitū suscepit,  congrue. Erat enim idem S. Martini Monasterium sub Cluniacensi Monasterio, in Ordinis, Religionis, ac feruoris proposito, pro modo suo ita consimile,  in tantū conforme, vt velut simulachrū ceræ impressum, multis aliis ad Cluniacum pertinentibus Monasteriis, originalis sigilli imaginem familiarius repræsentet:  exceptis locorum distantiis, quæ simul esse non possunt, non diuersa, sed prorsus vnum sint. Cum itaque ibidem domnus Matthæus in Monasterio sancti Martini, per annos septem claustri ordinem feruentissime tenuisset, iussione Abbatis successit in Prioratum, Priore suo iam defuncto. Qualiter vero, quantumque se iam dictus Matthæus factus Prior, imo etiam semper Deo subditus,  quibusque proximis ac remotis exhibuerit, vix explicari posset, tamen quam breuissime exsequamur. In primis vir Dei exhibebat se Deo, ac substernebat, vera cordis  corporis contritione præteritorum actuum, vel negligentiarum pœnitudine, mundi contemptu plenissimo, ac pene singulari inter multa millia Monachorum in Deum deuotionis affectu. Morabatur assidue in Claustro cum fratribus,  post plurimos mundi discursus, pene velut ea, cui adhærebat claustri columna, sacræ lectionis intentus studio inuiolabiliter perdurabat. Vix poterat eum commissi Prioratus cura saltem ad horam a fratrum Collegio segregare, vel ab intentione semel in Deum defixa quolibet mundus occupationis suæ vino retrahere. Cumque sub ducatu eius fere trecenti fratres, tam intra, quam extra Monasterium Domino militarent, eisque corporalia subsidia prouidere vel per se, vel per alios ex officij debito cogeretur, Marthæ quidem importunas exactiones ex toto effugere non valebat, sed tamen toto animæ desiderio Mariæ otio inhiabat. Talem insuper domnus Matthæus subditis, vtque ad vitæ suæ terminum exhibuit  conseruauit: vt non solum quantum ad Deum, sed etiam quantum ad se misericordiam,  iudicium eidem Deo secure cantaret. Misericors in subditos erat, necessaria eis pro viribus præparando,  vnicuique secundum Apostolicam  Benedicti Regulam, prout opus erat, multo labore quæsita largiendo. Mos ei erat infirmorum, pauperum, hospitum, inquantum Prioratus officium patiebatur, per seipsum potiorem curam gerere. Exhibebat Matthæus omnibus communem tam corde quam verbis dilectionis affectum. Et inquantum (salua propositi grauitate) poterat, iocundum se  hilarem quibuscumque alloquentibus offerebat. Ad omnes quidem, iuxta Patris Augustini verba, congruum charitatis habebat affectum. Ad eos vero quos poterat eiusdem charitatis effectum. Fecerat ea charitatis virtute Monasterium suum præ cunctis totius Franciæ Monasteriis cōmune vniuersorum hospitium,  velut generale absque alicuius exceptione cunctorum asylum. Episcoporū, Abbatum, Nobilium etiam laicorum quotidianus concursus, Monachorum  Clericorum agmina, pauperumque numquam deesse poterat turba: domos vniuersas, hospitia cuncta assidue pene replebat. Suscipiebantur alacriter omnes, nec in suscipiente boni vultus hilaritatem tanta aduenientium importunitas turbare poterat. Hinc erat quod inter cæteros Principes, qui eum harum  similium virtutum fama exciti diligebant, quique illi de suis multa largiebantur, Ludouicus Rex Francorum, Rexque Anglorum Henricus singulari ipsum amore amplectebantur, adeuntem se gaudenter suscipiebant, multo susceptum honore colebant, ac discedentem numquam fere vacuum remittebant. Postmodum Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis domnum Matthæum, habita de ipso tanta fama, ad Ordinis adiutorium, suę vocationis anno primo Cluniacum euocauit, eique statim Ordinis  claustri curam imposuit. Ad cuius rei adiutorium magnum hunc,  vere Christi non segnem operarium, verum insignem eum ad introitum vir Venerabilis Petrus Abbas Cluniacensis expertus est. Cum itaq. iam sæpe nominatus domnus Matthæus tractus ad vrbem fuisset, causa schismatis Pontiani erga Ecclesiam Cluniacensem incitati, pacificandi: Eo schismate diffinito,  penitus absorpto domnus Matthæus redire cum sociis ad propria festinabat. Sed qui nescientem vocauerat Deus, reditum impediuit,  quia super pauca fidelis fuerat, eum super multa vt expertum dispensatorem promouit. Iniungit ei cum honore Papa Honorius secundus, maioris honoris  oneris pastoralem curam,  eum labori suo socium adhibens in Episcopum Albanū consecrat. Prouectus ergo domnus Matthæus ad sublimem Pontificalis ordinis gradum,  super Ecclesiæ cādelabrum ad lucendum omnibus qui in domo Dei erant, magnifice exaltatus, nihil de Monacho quorumdam more dimisit. Sed sicut de magno Martino legitur, eadem in corde eius humilitas, eadem in vestitu eius vilitas mansit. Nihil de officiis, nihil de cantibus, nihil de prolixa Cluniacensi Psalmodia, quarumlibet curarum prætextu reliquit. Seruabat in palatio instituta claustri,  mundo expositus firmo  longo vsu, velut innato religionis proposito, a sæcularium vanitatibus se quasi septo firmo secernebat. Possent quidem adhuc plura de ipso digna memoria litteris tradi. Verum illud tacendum non est, quod suis diebus parem non habuit sibi. Tandem prima aduētus Domini hebdomada, vir beatus domnus Matthæus Albanēsis Episcopus omnimodum iam naturæ defectum post multos labores,  certamina ferre non valens lecto decubuit. Qui ante decessum eius ab hoc seculo, gloriam, quā sibi Deus præparauerat, videre meruit. Et finaliter die Natiuitatis Domini diem in Christo Iesu clausit extremum. Qui in Ecclesia sancti Fridiani sepultus est. Gregorium insuper tempore Petri Venerabilis Abbatis Cluniacensis, Monachum eiusdem fuisse legimus. Iste Gregorius vir illustris,  doctissimus fuit. Qui, iuxta Hieronymum, studuit semper sacræ Scripturæ, ex quo vicia carnis non amauit. Ipsum mirum in modum Petrus noster Venerabilis Abbas Cluniacensis commendat ac laudat, quod qui voluerit videre, legat in Epistola XX. lib. IIII. Epistolarum ipsius Petri Venerabilis Abbatis Cluniacensis. Eiusdem Petri Venerabilis Cluniacensis Abbatis temporibus fuit Monachus Cluniacensis, Raynaldus Archiepiscopus Lugdunensis, qui primo Monachus Cluniacensis, deinde Abbas Viziliacensis, postremo Archiepiscopus Lugdunensis, cuius Epitaphium Petrus ipse Venerabilis fecit. De Geraldo sanctæ Cluniacensis Ecclesiæ Monacho scribit Petrus Cluniacensis Abbas in libro primo Miraculorum, cap. 8. eius vitam  mores sanctos. Iste in habitu clericali seruiebat sancto Hugoni Abbati Cluniacensi, a quo tandem factus est Monachus in Cluniaco. Cui a beato Patre Hugone propter eius vitam laudabilem, regimen  administratio Ecclesię S. Saluatoris Niuernensis commissa fuit. Tādem a Petro Venerabili Abbate Clun. euocatus factus est Prior in Monasterio de Alto-iugo, in quo loco finem vitæ peregit. In quo siquidem Prioratu de Alto-iugo, dum vigilias obseruaret,  ne intempestiue fratres surgerent sollicitus prouideret, frequenter in eadem Ecclesia voces cuiusdam melodiæ audiebat,  merito. Quoniam illorum est audire cœlestia, quorum aures dedignantur audire terrena. Iste requiescit in dicto loco de Alto-iugo. Vir vitæ Venerabilis Petrus Abbas Cluniacēsis,  alium discipulum habuit nomine Armanum. Hic itaque dum esset nobilis,  miles diues in sæculo, tractus diuino spiritu, ac mundo renunciare disponens, prius equos  vestes multi pretij, magnumque pondus argenti,  omnia pene sua Cluniacum direxit,  sic pauper  peregrinus Hierosolymam petiit. Ibi Domini adorato sepulchro,  sanctissimorum locorum visione aliquanto tēpore recreatus, cum vitæ terminum quem sibi summopere adipisci desiderabat, differri videret, rediit, atq. Cluniaco habitum Religionis induit. Cum quo  animū ita ab omni mundano affectu mutauit, vt nec omnia bona, nec priuata diuersarum exercitationum lucra, spirituali cordis eius ardori satisfacere possent. Non ei dies ad orationem, non nox sufficere poterat. Vix cibo, aut somno eo studio indulgebat. Eidem Armanno nouicio contigit post Domini Natalem, nocte quæ diem præcedit beati Ioannis Euangelistæ, vt in Cella nouiciorum cum aliis nouitiis ipse adhuc nouicius iaceret, ipse solitis orationibus fatigatus cum se in lectum collocasset,  leui somno solutus, vrsum tam terribilem vidit, vt omnem humanum terrorem eius incomparabiliter tremendæ visionis horror excederet. Quare  ecce clamare terribiliter cœpit, sicque perseueranter, vt omnes fratres de lectis suis surgere,  ad se vndique concurrere cogeret. Qui etiam domnum Petrum Venerabilem aduocare coacti sunt. Ex cuius visione, terrore, ac formidine, idem Armannus excitatus somnium quod viderat incipiens contemnere; rursus quem dormiens viderat, integre vigilans supra ipsum eundem vrsum conspexit, tantum in aere subleuatum, quo eum si vellet manu contingere potuisset. Cuius stupendus erat rictus nefandi oris vltra omnem modum horrendi, vt de eo scriptum est, Per girum dentium eius formido, vngues longissime recurui,  se ad rapiendum auidissime exerentes, tota hirsuti corporis habitudo quasi in prædam iam iamque rapiendam dirissime infremebat. Et sic eum diabolus diu terrore fatigatum a mente sua excedere coegit, sed Dei misericordia liberatus. Tamen ex terrore illo tantam contraxit debilitatem, vt Conuentui per triduum interesse non potuerit. Hæc Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis narrat. Fuit  alius, vt de magno Benedicto legitur, gratia Benedictus  nomine. Qui priusquam ad monasticalem ordinem venisset, religiosus valde Presbyter extitit, qui apud Cluniacum mutato habitu, verus est factus Monachus. Corpus quippe attenuatum, facies macilēta, capilli incompti, ipsaque canicie venerandi, vultus demissus, oculi vix numquam patentes: os sine requie sacra verba ruminans, non in terra, sed in cœlo positum, hominem indicabant. Silebat perpetuo, nisi cum eum certa,  grauis causa loqui cogebat. Verba eius breuissima, a nugis, iocis, atque omni prorsus ociositate aliena. Si quando vero de spiritualibus sermo erat, numquam sine suspiriis, numquam sine lachrymis fiebat, psalmodia indeficiens, scripturarum sanctarum nocte dieq. meditatio. Propter quod,  Psalterium glossatū semper circumserebat: quoniam Psalmos non perfunctorie, vt quibusdam moris est, sed summa cum attentione atque deuotione cantabat: Vbi si quid quod non intelligeret, offendisset, ad glossas statim oculum conuertebat. Diem totam psallendo, meditando, noctem vigilando  orando peragebat. Habebat idem Benedictus pro cella domum orationis in turri altissima atque remotissima, in honore sancti Michaelis Archangeli consecratam. Iam si eius per singula vitā describere vellem, non transeunter ab illo commemorādum, sed diutius esset immorandum. Cum idem beatus vir domnus Benedictus infirmitate grauatus in lecto iaceret, respiciens domum infirmorum in ipsa vidit infinitam multitudinem albatorū aduenire,  paulatim omne domus illius spatium complere. Cumque domum præclarissimis illis spiritibus repletam vidisset, fratrum Conuentum esse suspicatus, custodem infirmorum bonæ religionis virum Otgerum nomine vocauit, eique dixit: Frater Otgeri, hiccine ordo noster est, vt Conuentus albis indutus in infirmariam veniat? Crede mihi, hodie video quod numquam retro contigisse audiui. Sed cum frater ille nullum albatorum in infirmaria illa esse affirmaret, adhuc in eadem opinione persistēs adiecit. Miror valde, quomodo hæc dicere potes, cum nō pars domus, sed tota eisdē albatis viris plena sit, Et te ipsum, vbi nunc loqueris, ex omni parte iidē circumdant. Tunc tandem intellexit cui hoc dicebat, non hominum illum Conuentum, sed beatorum esse Angelorum. Et paruo interuallo accidit, vt seruus Domini Benedictus ab illis quos viderat albatis,  gloriosis spiritibus ascitus obiret, beatamq. animam eis tradens, ad regna cœlestia, vt dignum est credere, cum ipsis. † Gaufredus vir nobilis fuit, Dominus Castri, quod Sinemurum vocatur. Postquam multum tēpus magnifice in sæculo conuersatus est, tractus diuino spiritu mundo renunciauit, atq. cum filio  tribus filiabus apud Cluniacum habitum Religionis induit; vbi sancte ac sine querela diu conuersatus, merito Religionis atq. prudentiæ Marcigniacensium sororum Prior effectus est. Quarū curam dum per aliquot annos humiliter,  benigne administrasset, more mortalium molestia corporis tractus, defunctus est. Ipsius Petri Venerabilis tempore fuit Bernardus Monachus Prior Cluniacensis, totus religiosus, totus erga Conuentum laboriosus,  Ecclesiam Cluniacensem semper summa cum charitate amplectens. Quem ipse Petrus Venerabilis Abbas Cluniacensis commendans Epitaphium de ipso Bernardo tale quod sequitur descripsit. Egregius senior cui nil iuuenile cohæsit, Bernardus Prior hac pausat humatus humo. Hic post militiam cœlestia castra subintrans, Consenuit, certans hoc in agone diu. Iste sibi pro te numquam Cluniace pepercit, Huic sibi nulla dies absque labore fuit. Sic bene totius pondus tolerando diei, Nummum promeritum sero reportat ouans. Huius vos fratres memores estote sepulti, Nec cadat ex animo, quod tegat ossa solum. Huius Petri Venerabilis Abbatis Clun. Monachus,  Religiosus fuit domnus Radulphus, qui tandem scripsit mores  gesta, ac vitam mortemque ipsius Petri Abbatis Cluniacensis. Verum enimuero obmittendum est minime, qualiter Angelus Domini locum vbi fratres moriuntur, Cruce Christi signauerit. Quod miraculum Petrus ipse Clun. Abbas descripsit in hunc qui sequitur modum. Quoniam antiqui hostis aperta contra Christi milites prælia,  Integra narratio extat lib. 1. Mirac. ca. 19. supra, quam hic repetere superfluum fuisset. Tempore huius Petri Venerabilis Abbatis Cluniacensis numerus fere quatuor centum Monachorum in Cluniaco redolebat. Quorum quidam habitabant in syluis illi loco proximis, inter quos ipse aliquando Petrus Abbas conuersabatur cum ipsis fratribus. Eorum enim habitacula sanctorum Patrum Monachorum in præfatis syluis erāt Cappell. deuot. sicut in Capella sanctæ Radegundis, sancti Romani super Boutauanum, Capella S. Vitalis prope Cluniacum, Capella sancti Ioannis de Bosco,  Ecclesia de Costa, in quibus locis cum magna deuotione Christo militabant. Ex quibus omnibus supradictis,  ratione quorum ordo Cluniacensis,  ipsius Monastica Religio extensa,  propagabatur vsque ad vallem Iosaphat, Sepulchrum Matris Domini nostri Iesu Christi, vbi Gelduinus Monachus Clun. illius vallis Monasterij Abbas extitit. Et item ipsi Monasterij Clun. Monachi cum Monachis,  fratribus habitantibus in sancto monte Thabor, vbi Deus transfiguratus est, sortiti sunt confraternitatem. Consequenter ipsi Cluniacenses obtinuerunt Monasterium, quod Ciuitot dicitur, quod est in suburbio Constantinopolis ciuitatis. Tandem  per successum temporis isti patres Cluniacenses traxerunt in suam cōfraternitatem  societatem, Ecclesias, Collegia,  Monasteria vsq. ad numerum fere cccxiiij. Et sub ipsius Abbatiæ Cluniacensis subiectione fuerunt tam Abbatiæ, Prioratus, Decanatus, Præposituræ, officiaque tam mediate quam immediate eidem subiecta, circa duo millia vel amplius. Nunc de triumpho Patris Domini Petri Venerabilis Abbatis Cluniacensis quem in schismate Pontij Abbatis septimi obtinuit, de versibus Petri Pictauiensis inserendo, pauca dicenda sunt, quem ille stylo nimium prolixo prosequitur. Iam tibi Petre noui celebrantur vbique triumphi, Iam tibi sub pedibus pars inimica iacet,  Nunc etiam de glorioso fine Petri Venerabilis Abbatis Clun. [...]