VITA  Auctore Stephano Africano Presbytero.  [1] Amator, vir summae castitatis splendore perspicuus, et sui qualitate vocabuli Deo placitus atque dilectus, parentibus nobilissimis natus, et in cunis segmentatis educatus est atque nutritus. Ejus autem pater Proclidius civis Autissiodorensis, mater vero Usiciola est nuncupata; quae non dissimili genere de numero Procerum est Aeduensium procreata. Horum profecto supellex ac patrimoniorum possessio inaestimabilis fuit. Tanta igitur locupletatio agrorum ejus bonis parentum accesserat, ut prae latitudine eorum et regionum diversitate in quibus siti fuerant, quantitatem ignorarent. His ergo nulla alia proles fuit, quae tantae facultatis possessione frueretur, nisi praedictus Amator, vir Dei prudentia ab ipsis cunabulis praeventus atque repletus. Hunc igitur tenere diligentes, et cum summa solicitudinis diligentia educantes, litteris non solum communibus verum etiam liberalibus tradiderunt. Cujus ingenium quoniam Deo fuerat dedicatum, ita intra breve tempus omnium artium doctrinam et disciplinarum subtilitatem est consecutum, ut poeticarum adinventionum schemata, oratorum enthymemata, jurisperitorum nodos atque aenigmata, Philosophorum quoque syllogisticas quaestiones facili disputatione penitus enarraret. [2] Erat autem eodem tempore Valerianus, vir moribus probatissimus, praefatae civitatis Antistes. Igitur saepissime antefatum juvenem percunctatus, admirabatur in eo non solum bonum naturae, verum etiam tantae capacitatis prudentiaeque solertiam. Cumque per dies singulos ejus disciplinae processus adspiceret; cœpit intra sui recessus pectoris ruminare ac dicere: Quid putas erit hic juvenis, cui tanta inest prudentiae claritas atque simplicitas? Credo equidem, nec vana est fides credentis, quod vas est praedestinatum electionis, et templum purissimum majestatis. Hujus itaque frequentissime saepe dicti juvenis larga mansuetudine vir venerabilis institutor, Dei sibi omnipotentis prece auxilium impetrans, aggreditur juvene et salutaribus monitis adhortatur, ut Dei praeceptis religionique Catholicae magis suae mentis intentionem, quam vanis superstitionibus, applicaret. Qui ita primordia sanctarum suasionum ejus fertili corde suscepit, tamquam si in his fuisset a principio eruditus. Ex hoc jam praefatus Episcopus non destitit divinarum Scripturarum eum confirmare testimoniis, et Domini consolidare praeceptis. Haec autem omnia clam parentibus agebantur. [3] Cumque adolesceret, et ad eam aetatis possibilitatem perveniret, ut matrimonio copularetur; ajunt ad eum parentes ejus. Cognitum est tibi, fili, quod praeter te aliam sobolem non habemus, per quam generis nostri germina propagentur. Idcirco, dilectissime, libentius parentum suasioni attende, et consensum devotioni nostrae atque ardori citius praebe; ut similis tui a nobis in conjugium puella despondeatur, quo possis et mundi oblectationibus frui, et tuae propaginis per solennia nuptiarum progeniem renovare. Amator vero vir solertissimus, cujus animus caelum jam tendebatur; declivior praeceptis Dominicis, sibi a beatissimo Valeriano frequentius inculcatis, habebatur; quam in mundanis suasionibus, quae ei a parentibus molestissime ingerebantur. Videntes autem parentes ejus, acclivem esse eum et pronum in sacratissimi Valeriani praedicationibus; cogitaverunt ei desponsare puellam, honestissimo semine procreatam, et natalibus parem; ut per ejus conjunctionem mentem Deo deditam ad secularia declinarent. Desponsata est autem ei virguncula, Martha nomine; ex oppido Lingonicae civitatis, celeberrimis atque famosissimis parentibus edita. Cum autem definitus nuptiarum dies secundum pactorum qualitatem inter se habitorum adventaret, invitantur de more cunctorum nobilium familiae, exornantur aedes, thalamus intra aediū splendidissima spatia rite construitur. Cujus pars auro plumata nitet: alia vero cocco, ac serico non semel tincto, eboreque lucido coruscat. Stat in foribus non segnis achates: jaspis lumen obumbrat: onyx prostratus calcatur, cunctarumque divitiarum illic copia reponitur, quibus natura speciatim nomen imposuit. Deinde virgo ornatricum certatim manibus comitur, quae turrita corona frontem comprimunt, et laxos amictus balthei gemmis astringunt, nudatos etiam lacertos suppara prȩcingunt angusta, et luteola flammea splendidissimos vultus obnubunt, sicut ritus ac mos elegantissimorum fuerat Romanorum. Tunc reverentissimus juvenis thalamo adesse parentum auctoritate jubetur. [4]  Invitatur de more religiosorum, ad introitum thalami, illico Valerianus Episcopus, ut conjunctionis eorum auspicium Dominicis invocationibus confirmaret. Qui dum appropians libellum sacrarum precum dextera arriperet, divino jam instinctu atque providentia perennis naturae humanae pro societatis coadunatione atque bono conjugali effundere preces cum vellet, sacro eos Levitarum dedicavit officio. Sed nullus astantium, quae ab Episcopo gesta fuerant, nisi tantum hi qui benedictionibus fruebantur, cognoscere potuerunt. Sed cum jam advesperasceret, et copulationis tempus urgeret; dum strata fulcris mira pictura variatis ornantur, dum pro nuptiis unici filii sui parentes oppido laetantur, talibus aggreditur vir Deo plenus sibi divinitus associatam Virginem verbis: Dic quaeso, immortali sponso dedita atque inclyta virgo; dic quaeso, Dei omnipotentis filia, putasne intellexisti, quae per ora sunt in nos effusae preces Episcopi? Cui respondens virgo ait: Intellexi, dilectissime, et nimio sum prostrata terrore formidinis. Cui rursus adolescens: Ne quaeso paveas, nec te tui corporis rigor exagitet. Et hoc enim non est imperitiae deputandum,  sed Dei potius potentiae adscribendum, quae per os antedicti Pontificis suam in nobis pietatem exercuit. Propterea obsecro, ut si voluntati tuae insidet, hoc munus conservare illaesum, nobis misericordia Dei praerogatum et datum, meae notitiae pandas. Cui sacratissima virgo respondit: Jam enim, dilectissime frater, ex uno dependemus arbitrio, et ideo quae tibi Deo favente sunt placita libenter amplector. Ex eadem scilicet hora non jam conjugali se oblectatione fovebant, sed divinis potuis alteruter eorum testimoniis fruebatur, ut sacrarum Scripturarum, non conjugii amatores aspiceres. O ineffabilis et invisibilis Dei largitas, quae non solum nomina horum Sanctorum, sed cum niminibus etiam coaequat merita. Incorrupta soror Lazari Martha, Domino discumbenti aequanimiter ministravit: haec Martha, in caelo summo Regi regnanti mentis corporisque puritatem exhibuit. Illa sibi tantum simplicem pudoris coronam promeruit: haec dum sibi associatum juvenem castitatis proventu exornat, congeminatam sibi victoriae pro munere palmam nobilitat. [5] Illis ergo alternatim se praeceptis Dominicis foventibus, atque exemplis suae radices dilatantibus perseverantiae;  inusitatus odor, in medio eorum fragravit, non vulgaris, sed secreti luminis a Mediatore delatus. Cujus virgo repentinam admirata suavitatem, consociatum sibi juvenem talibus percunctatur sermonibus: Narra obsecro, juvenis, cujus tanta suavitas sit odoris. Nonne omnium florum suavitatem hiems procellosi rigoris adussit? Et unde nunc tanta inspirationis bonitas, in alieni temporis metas prosilivit? Ad haec juvenis, Jam, inquit, saepe tuis, virgo, mentibus inculcavi, quae sit divinae potentiae possibilitas. Hic profecto odor, qui est in naribus nostris, non temporalium pratorum metis concluditur, sed aeternae Ecclesiae campis vernantibus propagatur. Propterea oportet nos corporum nostrotum mentiumque inviolatam integritatem modis omnibus custodire, quibus se divina Majestas in odoribus praebet, et castitatis amator per suae creaturae suavitatem apparet. Thorus igitur conjugalis, strati tantum communis consortium existat, non in mundanis illecebris. Ego etenim puellarum consortium ab infantia mea vitavi, et execratus sum mundi blandimenta, quibus assolet castitatis exorbitare pudicitia. Et ut nunc tuo affectui, virgo castissimis ornamentis praedita, praebuissem assensum, non voluntas mea, sed parentum persuasit frequens impulsio: quorum nefas putavi jussa contemnere, sperans me perpetui patris,dum mortalibus obedio, imperium possidere. Isti soli indesinenter grates exsolvo, qui talem te mihi conjugem praebuit, de qua non terrenis actibus, sed caelestibus complacerem. Et his dictis post longae confabulationis eloquia utrosque sopor oppressit. [6] Intempesta autem nocte expergefactus vir Deo dilectus Amator, aspicit haud procul a se Angelum consistentem, duplex sertum gestantem in manibus, qui ultro his compellat juvenem: Suscipite, juvenes, munus vobis Domini pietate concessum, et vestrum in omnibus incontaminatae mentis custodite propositum. Has voces ex ore Angeli prolatas pervigil juvenis audiebat, et suis speculabatur ora eloquentis obtutibus: sed illa quasi per somnium geri, quae vere dicta fuerant, existimabat. Erant namque ibidem pedissequae duae, excubantes in obsequium Dominorum: quae cernentes ea quae gerebantur, prostratae sunt terribili visione. Altero autem die diluculo consurgentes, propter ostensum sibi miraculum poscebant se ancillas Dei fieri. [7] Peractis vero diebus celeberrimis nuptiarum, alacres atque concordes ad Sanctum Eladium Episcopum, qui beatissimo Valeriano successerat, gressus Amator et Martha tendunt: et procidentes coram eo votorumque suorum desideria depalantes, ille Clericum se fieri deposcebat, illa religiosarum numero sociari magis ac magis postulabat. Tunc Antistes, considerans atque contemplans Dei eos amore fervere, et propter ejus dilectionem velle secularem habitum commutare; utrisque impiger paruit, illum crinibus exonerans, illam castimonialium religionis cœtui devotissime jungens ac socians. Perfecto itaque in eis sanctificationis officio, sic eos limpidissimis Pontifex exhortatur eloquiis. Gratias ago omnipotenti Deo, qui vos sibi immaculatos atque incontaminatos elegit. Nam vere, filii, satis fuit in vestra conjuctione prostratus Episcopus mœroribus, quando pro conjunctionis vestrae congruis precibus, ordinationis ac sanctificationis Levitarum preces effudit. Sed quoniam illa praefigurate, propter hanc confirmationem, voluntate fortuita gesta sunt; debetis, sacratissimi juvenes, cognoscere cui vos servitio mancipastis, et quem professionis cultum hodie recepistis. Omnis enim qui Deo militat, debet se ab omnibus abstinere; et ei tantummodo operibus complacere, cui se devovit, ac tradidit. Omnia quae supervenerint aequanimiter sustinete. Nulla vos tribulatio a caritate Christi separet, nulla lucra secularia longanimitatis vestrae hilaritatem obfuscent: sic denique bonae retributionis mercedem consequi poteritis, et haereditatis justorum esse participes. Hoc dicens, Dei excitatus ardore, Amatorem sanctissimum levitico gradui admovit, et sacri ministerii sublimavit officiis. Revertuntur igitur ambo in diversorio gratulantes, et omnipotentis Dei sibi concessa miracula hymniferis vocibus collaudantes. [8] Non post multum tempus consecrationis ejus, erat quidam, Eraclius nomine, ex civitate AEduensi, excellentissimo germine progenitus. Cui uxor erat, nomine Palladia, moribus ac genere viro aequiparans, nec non et opibus copiosis opulentior. Haec a culturis daemoniorum abscedens, verae se religionis fidei tradiderat atque dogmatibus; et regenerationis lavacrum, viro suo in pristinis erroribus commorante, adepta fuerat. Libuit autem eam, post  consummationem sacri baptismatis, in Autissiodorensium civitatem pergere, in cujus vicinitate patrimonium possidebat. Posita autem ea in suburbio, Paschalis dies advenit. Ipso autem die Dominicae resurrectionis, utpote neophyta, ad sanctam Ecclesiam lampificis ornamentis obsita processit: ita enim diverso splendore gemmarum praefata Palladia perlucebat, ut nitorem solis obnubilaret, et lucem diei pretiosis ornamentis absconderet. Perfecto itaque sacrificio, dum Eucharistiae libamina Sanguinis quoque Dominici haustu confirmare voluisset, accessit ad beatissimum Amatorem, tunc Diaconum, qui sacratissimum Calicem in vitam aeternam populis porrigebat. Quam ille pomposis cernens cultibus exornatam, ita aggressus est: De hoc calice sanguinis Domini nostri Jesu Christi non gustabis,  nisi a te onus ornamenti projeceris: scelus enim hac nocte pollutionis exercuisti, et oportet lugubri cultu indui, et profluvio lacrymarum nocturnum facinus abluere, et sic te sacratissimis epulis applicare. Non ita te pollicita es victuram, quando cum Deo pactum fecisti, renuntians diabolo et angelis ejus, atque illecebris et incentivis quibus ille crassatur. [9] Haec illa audiens, quoniam palam omnibus fuerat increpata; et quae putabat absconsa, vulgata fuerant in populo et revelata, exarsit: et a crimine audaciam sumens. tamquāleaena gemitibus frendens, de ecclesia est egressa. Cum autem appropinquaret ad locum in quo illustris vir ejus consistorium habebat, cœpit singultibus ei suggerere, et suam lacrymis pulchritudinem defœdare, ut viri sui ipso quodammodo luctu ad iracundiam animum provocaret. Suggestionis ergo suae tale principium fecit: Conjunx tua, siquidem tua sum, nescio a quo pseudodiacino, coram tota Ecclesiae multitudine, lacerata sum. Ego enim, ut tuis conspectibus complacerem, et solito cultior cunctis festivitatem frequentantibus apparerem, quidquid vestimenti superbissimi habui induta sum libens, ac etiam aureis ornamentis, lapillorumve monilibus memet decenter exornavi atque curavi: ob quam rem graviter vulnerata sum, ac labefacta contumeliis. Suscepta namque Eucharistia, cum vellem sanctificati Calicis latices delibare, me bajulus Calicis exacerbans repulit, minatus quod nisi vestimenta simul cum ornamentis deposuissem, et pœnitentiam admissi nocturni suppliciter peregissem, nullatenus communicarem. Tu ergo, vere dilectissime, ne moreris ulcisci, quam te superstite tamquam viduam lacerari prospicis atque contemni. Cui maritus: Desinant paulisper, conjunx dulcissima, in pace lacrymae tuae, me nunc in sacrilegi cruore ultorem videbis. [10] Ex hoc jam cœpit, utpote Paganus, rimare causas, et apta insidiis loca requirere, quo possit facilius laesam conjugem vindicare. Hoc autem agebat per dies singulos, abjectis omnibus causis ac negotiis utilitatis eorum. Sed ne suae cogitationis malȩ potiretur effectu, illico ille doli machinator nequissimo arripitur spiritu; illa vero lethifero morbo, qui membrorum compagem dissolvisset. Erant autem ambo jacentes sine ullius remedii aut consolationis adjutorio, quoniam Deus omnipotens per eos voluit in saepedicto Amatore suam demonstrare virtutem, et ostendere quantum fuerit ei carissimus et fidelissimus famulis. Cumque in his languoribus versarentur atque suspiriis, paululum palpebris eorum somnus obrepsit:  et ecce vox Domini Salvatoris in aures eorum insonuit his verbis, dicens: Adhuc in malitiis vestris versamini, et nefariis consiliis obcaecati atque hebetes facti, vestri estis immemores? Recordamini, quibus vos flagitiis afflixistis, vel quae causa malitiae super vos repente obvenit. Si vultis tandem aliquando hujus languoris vinculo, quo astringimini, ambo absolvi; revertimini ad cor vestrum, et scrutamini illud, quod in necem complaciti famuli mei Amatoris indecenter armaveritis; et cognoscetis, quoniam haec malitia vos circumsepsit. Si enim non fueritis contrito corde ad eum conversi, ut pro vobis, orationem effundat; scitote vos in vestris iniquitatibus atque in deteriori languore pariter consummari. [11] His illi auditis, maturius consurgentes rogabant, ut ad Dei hominem pervenirent. Et quoniam ita fuerant diutinae aegritudinis laqueis impediti, ut pedibus suis niti non possent, vectantur vehiculis; pergunt suppliciter tristes, et pugnis pectora contundentes. Verum ubi se recognoscunt jam propius esse Amatori viro sanctissimo; desilientes de tergo vehentium jumentorum, solo tenus prosternuntur, concordi voce clamantes atque dicentes: Miserere nostri, amice Dei: absolve nefandis vinculis colligatos tuis aequissimus meritis. Jam luce clarius tuae virtutis fulgent insignia, et fidei firmitas latius propagatur. Fatemur nos, vir beatissime, velle propter redargutionem iniquitatis nostrae innocentem morti contradere, peccatum peccato adjicientes: Ne, quaesumus, malum malis retribuas: satis sit ultio quae nos merito tui invasit. En, quaecumque habemus tuae sanctitatis palmis offerimus, in quibuscumque volueris usus praerogare; tantum pristinae nos tuis Deo placitis precibus sanitati restitue, et robur corpor s animaeque concede. Ad quos reverendissimus Amator sic exorsus est: Si credideritis in toto corde vestro, quaecumque petieritis concedentur vobis. Ubi enim sincerae fidei splendor irradiat, ibi curationum integritas quoque conregnat. [12] Tunc illi iterum cum ejulatu nimio, paululum faciem lacrymis irrigatam ad famulum Dei erigentes, dixerunt: Scis jam, Domine, qualis vel quanta sit fides ac credulitas in cordibus nostris: neque enim tibi occulta sunt, quae a nobis miseris peraguntur. O investigabiles viae Domini! o admiranda potentia! quae ita humanae praesumptionis temeritatem redarguit, ut acquirat non perdat, ut salvet potius quam occidat. Vere in his evidentissime exorbitantibus claruit, quae clamat et dicit: Occidam, et vivere faciam; percutiam, et ego sanabo. Promerentur illico sanitatem, ab eo cui injuste manus injicere conabantur: et provolvuntur ante pedes illius cum luctu prostrati, de cujus exitio pertinacissime cogitabant. Convocato itaque Presbytero, Sanctus Amator maritum quoque saepe dictae mulieris baptizavit. Quos aliquotiens ita admonebat dicens: Cavete ne ultra voluntates vestras in die festivissimo faciatis, ne deterius vobis contingat. Tunc demum accepto oleo benedixit, et invocato nomine Domini corpora eorum perunxit: Et continuo ab illo spiritus nequitiae est fugatus, et eam morbus contagii derelinquens, utrique sunt sanati. Hoc primum miraculum palam est Deus operatus per servum suum: qui occulte semper agit per singulos, et collaudatur jugiter, et benedicitur per universos. [13] Post haec, non post multi temporis curricula, Auxentius, orthodoxȩ fidei inimicus, cœpit S. Martinum insequi, et multas ei ingerere molestias, ita ut eum ad capitale inquireret periculum. Tunc ille, quoniam divina praecepta non ignorabat, quibus concessum est propter exardescentem persecutionis rabiem de civitate in civitatem transire; de loco in quo fuerat, ad insulam quae Gallinaria nuncupatur commigravit: in qua Beelzebub princeps daemoniorum, exclusis habitatoribus, cum militibus suis conregnabat. Sed statim ut vir Dei pedem illuc attulit, praesentiam ejus sufferre non valens, locum a se possessum deseruit. Egressus est igitur, a praefati viri praesentia seclusus, cum ululatibus nimiis atque fragoribus; et ad locum se cum universis comitibus suis, qui appellatus est Altricus, recepit: ibique non longe viarum in praecipiti caute considentes, cœperunt per momenta gradientes invasione quadam ac feroci terrore graviter detorquere, maxime autem meridianis horis, ut impleretur quod scriptum est; a ruina et daemonio meridiano. Sic faciebant non per breve tempus, ita ut omnium pene hominum pectora opinionis pravae terror invaderet, et illius viae rectioris iter fortiter evitarent. Hoc S. Amator comperiens, quadam die illius viae iter arripuit. Quo viso frequens populus civitatis glomeratim se portis proripiebat, signum Domini nostri Jesu Christi fronti infigens, per quod beatissimus triumphabat Amator. Nec non etiam hi qui ante dictorum spirituum tentationibus agebantur, certatim accurrebant; potentiae Dei, quae per famulum suum Amatorem operabatur, non diffidentes. [14] Tunc daemones, voce magna clamantes, dicebant: Cur nos et hic, famule Dei Amator, persequeris? cur nos non licet in quolibet loco quiescere? Huc nos Martinus de domiciliis nostris pepulit, et a nostris liminibus effugavit: nunc etiam Amator a peregrinis nuper locis possessis excludit. Ad quos Beatus. Amator: Cedite huic loco, et loca a vobis temeranter arrepta relinquite. Non enim sinemini Christi possessionem, unde jam per lavacrum regenerationis expulsi estis, iterum possidere. Vere fidelis Dominus in verbis suis, qui ita se exemplum omnibus praebuit, ut quod ipse habebat per naturam, accommodaret subjectis per gratiam: meruit enim Amator per fidem, quae in eo regnabat, audere quae Christus operatus est potestate. Nam ipsi, prius vociferantes ac confitentes Dominum esse totius creaturae, daemones conclamabant; Quid nobis et tibi est, Jesu Nazarene? venisti ante tempus perdere nos. Increpans autem eos Beatus Amator dixit: Maturate fugam, et obsessa a vobis corpora illaesa abscedentes relinquite. Non ego vobis impero, sed Jesus Christus, qui saevienti pelago imperavit, et elatio fluctuum in semetipsam resedit; qui pigris nubibus imperat, et praecipiti lapsu in terram defluunt. Quo nomine illi audito conterriti et soluti formidine,  humilitate prostrati, non sine lacrymosis clamoribus, locum in quo esse cœperant reliquerunt: et exeuntes de loco, in quo corporeis imaginibus populos deterrebant, tamquam fumus in aëre defluxerunt. Tunc populus, lacrymoso gaudio exhilaratus, Domino, quantum possibilitatis habebat, grates exsolvit, dicens: Gratias agimus tibi, Domine Jesu Christe, quia omnibus te in curationum munere praestitisti: et personarum acceptio penes te nullo modo potest reperiri. [15] His ergo peractis miraculis, brevisque temporis curriculis transeuntibus, Elladius vir Apostolicus corpus terrae, animam caelo transmisit. Tunc exorta est felix seditio populorum, concordi voce clamantium, Pastorem basilicae Amatorem succedere, et Elladii spiritalem haereditatem suscipere. Quorum voces dignis sunt Dei ordinationibus confirmatae, et eorum desideria B. Amatori dedita, inania non fuerunt, sed statim in Episcopatus est honorem promotus. [16] Post tres autem annos Pontificatus ejus, adversarius spiritus, qui bonis semper invidet, et evitantibus calliditates ejus letales laqueos tendit, in Litini Archidiaconi ejusdem reverentissimi Amatoris pectus illapsus, cœpit eum aculeis suis stimulare, ut adversus eum aliqua detestabilia machinaretur. Tunc ille, aggregans secum nonnullos e Clericis, et ex laicorum numero quosdam temerarios, cœpit semina odii in populis jactitare, et adversus Dei Pontificem novae adinventionis lubricamenta malitiae, ita ut haec eorum insania suasisset, conjugii maculam atque adulterii notam casto infigere. Dicebant enim: Sacerdotibus sancitum est ut in Clericatu virginibus socientur; postquam vero adepti fuerunt honoris praemium, non eis licet ulterius uxoribus jungi: hic autem noster Episcopus, non solum particeps mensae, verum etiam lecti, quod nefas est, invenitur. His ergo in universa plebe rumoribus mortiferae cogitationis virus evomentes, dicebant: Exite et separamini ab eo, et ne ultra participes sitis communicationi ejus: quam enim nobis purgationis nostrae veniam promereri potest, qui quotidie in luxuria volvitur, et voluptatibus suis satisfacere palam omnibus pervidetur ? [...]