Precor in exordio, vt placide verba mea auris paterna accipiat,  si quid forte ex ignorantia secus dixero quam oportet, benignitas vestra, quæ sapientibus  insipientibus debitrix est, animo æquo supportet. Nobilis vir, domnus Humbertus de Bello-ioco nuper a partibus transmarinis rediens, tanta cum exultatione ab vniuersa nobis adiacente terra susceptus est: vt vix hoc credere possem, nisi post a quodā itinere regressus, (nam tunc forte absens eram) ipse vidissem. Gaudebant clerici, lætabantur monachi, exultabant burgenses, ipsique qui præda raptorum, immo qui cibus luporum esse solebant, rustici, agricolæ, pauperes, viduæ, orphani, omneque vulgi genus, ita vt vix se caperent, gratulabantur. Econuerso pauperum deprædatores, Ecclesiarum destructores, clericorum ac monachorum oppressores: etsi non palam, quia non audebant, apud seipsos gemebāt, fortemque obicem nequitiæ suę oppositum, plusquam dicere possim, dolebāt. Est enim misera illa terra nostra, vt nouit sapientia vestra, cunctis pene terrarum partibus in hac parte miserior: quod sine Rege, sine Duce, sine Principe, vel defensore existens, exposita est ferarum dentibus,  vt scriptum est, quod ad literam nunc accipio, omnes bestiæ agri ludunt ibi. Nam si qui in ea nomen Ducum, Comitum, vel Principum occupant: ita se habēt, ac si non ad defensandum, sed ad deuorādum populum Dei principarentur. Qui quanto sunt maiores, tanto peiores: quanto fortiores, tanto ferociores impotentum  pauperum oppressores. Eapropter gens auida pacis,  ad eam totis animi votis anhelans, aduentum iam dicti Humberti, non aliter quam sibi hac de causa a Deo directi amplexi sunt. Et ne id frustra sperasse viderentur, ex plurima hoc iam parte experti sunt. Nam, vt quod verum noui Domino  Patri fatear, ita in aduentu suo alteratus apparuit,  in tantum mutatus ab illo quem noueram: vt quantum ad verba eius vel facta pertinet, (nam cordium scrutator non sum) vere cum antiquo illo dicere posset, Non sum qui fueram,  nos de ipso illud diuinū, hoc est, Mutatio dexteræ Excelsi. Ita in breui quicquid guerrarum in circuitu nostro fremebat compescuit, ita militum castrensium discordias solo verbo sedauit: vt eius maxime timore,  inter illos pax reformaretur,  Ecclesiis vel pauperibus, eorum tyrannidem formidantibus, securitas redderetur. Iam nihil mercatores in stratis publicis, nihil agricolæ in agris hostile metuebant: tota iam pene terra illa, inter Ararim  Ligerim posita, nouo quodam pacis lumine perfusa, gaudebat. His tam bonis ei principiis illecta, longe maiora  meliora sperabat. Cum in his omnes lætarentur,  præcipue Cluniacus vestra, cuius se defensioni totam deuouerat, tam pro his quæ videbat, quam pro his quæ sperabat, non minimum exultaret: ecce subito tristis fama gaudia nostra turbauit, dicens eum non cum plena gratia a vobis recessisse, atque habitum religiosum absque vestra licentia in secularem mutasse. Multorū quippe relatione persuasum nobis fuerat, hoc tam assensu vestro quam iudicio Sedis Apostolicæ factum. Quod postquam non sic esse didicimus, noluimus impeditum pacis bonum,  seruauimus erga ipsum eum quem debuimus modum. Sed attende Pater, attende  vide: si quomodo salua iustitia, homo tam vtilis,  quantum ad opera Principe digna, in partibus nostris pene solus, nobis  paci communi restitui possit. Vt enim quod multi nostrorum sentiunt dicam, si de canonicali, si de monastico, si de heremitico, si de quolibet antiquitus instituto Ordine recessisset: iure illum ad illicite dimissa, censura Ecclesiastica redire compelleret. At cum non nisi de militia ad militiam transierit, cum gladium, quem contra Sarracenos assumpserat, contra falsos Christian os Sarracenis deteriores transtulerit: cum ab vxore sua, quod maius est, vt a pluribus  fide dignis accepi, non legitime recesserit: videat sapientia vestra, vtrum cogendus sit an tolerandus, quousque rei veritas lucide declaretur,  tanta de tanto viro quæstio iudicio Apostolico terminetur. Videat certe  recogitet toti Ecclesiæ Dei prælata prudentia,  discretio vestra: vtrum personæ, quæ, iuxta scripturam, remoto altiore sacramento, etiam ad literam de duabus vna caro factæ fuerant, ita ab inuicem secerni possint vel debeant: vt vna videatur seruire Deo sub religioso habitu, alia seruiat mundo sub seculari vestitu: immo (vt clarius loquar) vna viuat caste, altera impudice: vna non iungatur, nisi vni  soli Deo, altera per innumera stupra  adulteria, vni  soli integre  perfecte prostituatur diabolo. Inde est, quod nec nudis (vt audiui) verbis, mulier, quæ ei iuncta fuerat, ab aliquo audita est castitatem vouisse: quam etsi solis verbis vouisset, votum tale quid esset? Si plane huiusmodi vota, aut ex odio, aut ex leuitate, aut ex intentione liberius peccandi facta, viris Christianis,  eorū vxoribus passim indulta fuerint, videat Pater Ecclesiæ quam late pateat perditionis campus: quotque milia virorum ac mulierum auidis faucibus absorpturus sit hac occasione infernus. Vnde, licet vt minus sapiens loquar, dando ei consilium, a quo accipere debeo: videretur mihi iustum, videretur canonicum, vt aut si vota horum coniugum, rei veritate diligenter perspecta, irrita esse debent, rursum in inuicem redire cogerentur: aut si stare, vterque Deo sub certo religionis proposito seruire compelleretur. Alioquin saluato isto, perdito illo: immo, quod verius est, altero alterius causa condemnato: illo in seculo pereunte, altero nec in religioso proposito se saluare valente: quid proderit vnius conuersio, vbi vtriusq. certa sequetur perditio? Quādo enim honorabile connubium  thorus, iuxta Apostolum, immaculatus seruari poterit: vbi vnus castitati, alter libidini: vnus sanctitati, alter impuritati: vnus mundiciæ, alter nequitiæ operam dabit? Quando  illud seruabitur, quod idem Apostolus dicit, His autē, qui matrimonio iuncti sunt, præcipio non ego, sed Dominus, uxorēm a viro non recedere, quod si recesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari:  vir vxorem ne dimittat? Quid dicis Apostole? Quid dicis, Præcipio non ego, sed Dominus? Nonne quod tu præcipis, præcipit Dominus? Nonne tu ipse dixisti, an experimentum quæritis eius, qui in me loquitur Christus? Cum ergo in te loquatur Christus: nonne quod præcipis, præcipit  Christus? Verum est, inquit, verum est. Quod Christus dicit, dico  ego: quod ego dico, dicit  Christus. Sed ne forte mei temporis rudibus adhuc in fide hominibus, minoris precij mea viderentur verba quam Christi: proposui ab ipso verba eius, quibus magis auctoritate maioris nominis adquiescere cogerentur, boni, sed noui auditores eius. Est  aliud, vnde non tamen rudibus, sed vniuersis hæc dicens consulere volui: vt intelligerent rem, de qua igitur, non a me pro velle dispensandam: sed vt a Domino tradita est, cōseruandam. Sunt enim quæ dispensare pro velle, iuxta rationem possumus: sunt  alia, quæ non vt statuta sunt, dispensatiue mutare nec possumus nec debemus. De his quæ mutare possumus, sunt quæ subieci. Cæteris ego dico, non Dominus. Si quis frater vxorem habet infidelem,  hæc consentit habitare cum eo, non dimittat illam. Et si qua mulier virum habet infidelem,  hic consentit habitare cum illa: non dimittat virum. Et paucis verbis interpositis. Quod si infidelis discedit, discedat. Non est enim seruituti subiectus frater aut soror in eiusmodi. Quod si in huiusmodi non est seruituti subiectus frater aut soror: liberum est Christiano paganam vxorem, aut Christianæ vxori paganum virum dimittere. Liberum est plane his  cohabitare si voluerint:  abinuicē recedere si voluerint. Idcirco quia ista dispensari possunt, hæc ego dico, non Dominus. Sed Dominus, non ego, præcipit, vbi vterque fidelis, scilicet Christianus est: vxorem a viro non discedere, nec virum vxorem dimittere. Hic plane, hic, inquit Apostolus, dispensatio admittenda non est. Nimium præsumpsi,  profusius quam debui loquendo,  velut patrem ac magistrum docendo. Sed non doceo patrem filius, non doceo magistrum discipulus. Absit a me tanta præsumptio. Non doceo doctorem, non instruo magistrum: sed oro, precor, supplico, vt vestra Apostolica, quæ omnibus inuigilat, sollicitudo, nobilis viri saluti, quem valde præmissis de causis periclitari timeo, prouideat:  si, vt supradixi, salua iustitia fieri potest, terræ nostræ, cui lōge magis quam transmarinæ necessarius est, benigne illum dimittat. Ibi enim pro vno  solo, apud nos autem pro decem millibus computabitur.