INCIPIT EPISTOLA GILONIS DE VITA SANCTI HUGONIS CLUNIACENSIS ABBATIS. DILECTISSIMO patri cum jucunditate animi semper recolendo, dompno Pontio abbati, frater Gilo, latibulo dignior quam vocabulo, filios cum ipso et per ipsum mellea paradisi dulcedine satiari. Quoniam celsitudinis vestre reverentia de viro ineffabili me quoque fari commonuit, elegi plus apparere presumtor temerarius, quam vestre voluntati contrarius. Et quidem tanti lucernam luminis aureo sustollendam candelabro super arundineum et fragile vehiculum attollens videor deprimere dum levare cupio; utque trahunt oculos radiantia lumina solis, ita nimio sui splendore nostre mentis hebetudinem tanti patris gesta reverberant. Ceterum ut mendicatis tinnulis ne utar sermonibus Si vox infragilis, pecctus mihi firmius esset, Pluraque cum linguis pluribus ora forent : Non tamen idcirco compleaerer omnia verbis, Materia vires exsuperante meas. Invida me spatio natura coercuit arto, Ingenio vires exiguasque dedit. Cui vero bona voluntas pro fatto sepe reputatur, si non est unde comparetur gratia, venia saltem non negabitur : hinc est quod vidua que duo misit era in gazophilacium Cresi divitiis preferatur, qui sinceram devotionem obtulisse creditur divitiis ditiorem. Oportebat sane non in sapientia verbi santturn efferre, qui suorum luce meritorum satis choruscat. Sed licet mensis regalibus nettareus liquor patulis distribuatur phialis, tamen et angustis ciathis interdum propinatur. Dignum profetto fuit, ut vita illius Rome particulatim scriberetur, qui dum vixit Romanorum principum, Petri dico et Pauli, maximus cultor exstitisse cognoscitur. Si hoc modo culpam evasero, vestre dignationi deputabitur quam dedistis animos ut inciperem, et congruum rebus ordinem prefixistis. Denique jussionem vestram tanta comitatur efficacia, quod quidquid injungitis non gravat, licet arduum sit in natura. Verum difficile reperi, quod mea magis fecere delicta, mundo me redditum , qui duram Pharaonis servitutem abdicaveram. Nunc primum novi jam in terris celestis regni habitaculum. O si liceret ulterius cetibus sanctorum associari, pedibus vestris procumberem ; ne a consortio beatorum obsessum omni crimine caput excluderetur. Ego saucius peccatis, et spoliatus virtutibus, languentium medicos animarum adieram, et iterum latronibus expositus, plagis recrudescentibus compellor exclamare : Putruerunt et corrupte sunt cicatrices mee. Ego morbida ovis procul a stabulis aberrans, nisi me pius pastor reducat, cito deficiam ; et in ipso conamine vestigia consident assurgentis. Ego prodigus ille substantiam patris perdidi, dum quod Cluniacus docuit Rome servare non potui. Ego ne cum multis perirem, Loth egredientem ad montana sequi proposueram ; sed retro respiciens versus in statuam semitas justorum non observavi. Superest ut magnitudinis vestre clementia me regredi ab Urbe precipiat, qui progredi non possum, et oratu fratrum, me Sancti Spiritus aura provehat ad portum optatum. EXPLICIT EPISTOLA GILONIS. INCIPIT PREFACIO EJUSDEM IN VITA SANCTI HUGONIS. Piissimum patrem nostrum sanctum Hugonem clementi apud Deum intercessione mihi plurimum confido profuturum, si ejus actus quanta possum diligentia celebrans, proponam nescientibus imitandos. Verum in hoc opere illud me admodum coartat, quod amplissimi viri opinatissime majestati jacentis elucubratio sermonis parum respondere videtur, quem accuratiori eloquio convenienti oporteret restituere dignitati. Eadem propter ne sensus inopia prejudicium adducat virtutis, nos qui similagine divine lectionis pascimur, sententie illi subdi dedignamur que quasi gemmula inter gazas opulentissimi Egyptii resplendens, sic loquitur : Eorum qui fecere virtutes opinio tanta habetur, quantum eam verbis potuerunt extollere preclara ingenia. Sane omissis pluribus que dum adviveret egit, parva gestorum illius monumenta silentio minime supprimenda hinc narrare aggrediar, non ingenioli mei, sed divine gratie fiducia, digna dumtaxat memoratu. EXPLICIT PREFACIO. INCIPIT TEXTUS VITE SANCTISSIMI HUGONIS CLUNIACENSIS ABBATIS. Hic itaque Augustudunensis territorii indigena fuit nobilis genere, sed multo nobilior sanctitate. Pater ejus DALMATIUS vir consularis Sinemuri castri dominus, multa seculari ambitione illustris ambiebatur. Ut se hominum cupiditas habet, bellicis rebus intentus fugitiva sequens, et cum transitoriis transiens, per hec mundana preceps admodum agebatur. Mater AREMBURGIS, matronali dotata pudore, generositatem mentis et gentis qua florebat dupliciter, honestatis prerogativa multipliciter illustrabat; sicque factum est, ut filius luminis ad tenebrosum patrem relatus tanquam rosarium de spineto procedat, pia reduEtus genitrice velut fluvius de fonte purissimo deducitur, qui multorum maculas postmodum abluat. Taceamus interim parentum laudes nec de alienis extollamus, cui propria sufficiunt, beata scilicet vita, propositum, moresque predicabiles. Porro hoc dicimus, non ut de sanguinis altitudine populi comparemus favorem, sed ut de contemtu celsitudinis divini amoris designemus ardorem : quoniam non magni est non possidere divitias, sed pro Christo eas contemnere. Quippe gloria appetitores sui deserens, appetit contemtores ; seculares eos suscipiunt qui talibus pollent privilegiis; nos mirum in modum habentes parvi pendimus, si habere noluerint predicamus. Dum vero adhuc vir tantus infra materni uteri angustias teneretur, felici auspicio qualis futurus esset divinitus presignatur : jam profecto juxta Baptiste Dominici disponebatur nativitatem magisterii, cujus in processu temporis adepturus erat professionem. Mira res, antequam prodiret in auras proditur, religioque ei ingenita sic manifesta predicitur. Cum generosa genitrix gravida gravaretur, et naturali malo laborans fastidia partus egra sustineret, quemdam suorum Dei sacerdotem religiosum pro sui liberatione et nascituri salute missam celebrare exoravit. Qui dum missarum solempnia attentius peroraret et in contemplatione suspensus super se semet extolleret, vidisse fertur in calice, cui ardentius incumbebat, speciem infantilem supra humanum modum mirifice radiantem. Digna prorsus visio, et vere prefata futura. In calice apparuit nondum natus, qui ab adolescentia calicem salutaris accipiens, passionis imitator Dominice, Evangelii verba vertit in operam et usque in senectam nomen Domini invocavit. Deinde cum civibus Caini nolens hic habere manentem civitatem, in imagine pertransivit, mundique blandimenta quosdam syrenarum cantus reputans felici commercio pro celesti harmonia commutavit. Quod in tanti speculo sacramenti homo Dei videret, matri instillare non distulit, que omnia in peetoris reponens sacrario letum rei exitum taciturna prestolabatur. In pupillaribus annis constitutus, non ut illa etas assolet lascivie frena laxavit, nec inerti luxu emollitus nugales ineptias seetatus est; sed, secundum quod scriptum est, innocenter habitabat domi. Ex tunc pomiferi delicias paradisi de longinco odoratus, precepta vivendi aure intenta hauriens, utilitatem mandatorum vite institutionem mediocriter servabat. Nec pretereundum est quod sepenumero furto laudabili ecclesiarum limina terebat, scholis ultro se ingerebat, callidusque explorator latenter id agebat ut patrem lateret. Pater siquidem filium militia seculari gestiens accingere, pugne preludus informabat docte colla equi flectere, vibrare hastam, clypeum circumferre, ledere et non ledi, et cetera manus equestris deliramenta, quibus illud hominum genus desudat inaniter ut cadat infeliciter. Talibus ut assuesceret documentis, immo detrimentis, mittitur cum coevis in predam. Confutatur quia refutat, deridetur utpote qui rebus gerendis incongruus apparens, inertie se tradidisset et otio. Comitatur Israeliticus Egyptios et alterius urbis municeps cum Babylonicis cujusdam rusticane persone substantiolam diripuit invitus. Cujus illiciti non modicus estimator jaeturam in posterum accumulanter recompensavit, dampnumque suum homo feneratus annuatim quod semel perdiderat suscepit. Taceo pubertatis Deo dedicate tyrocinia volens progredi ad sequentia. Pretereo qualiter veste respuens indui pretiosa, abjectiorem appetebat, obscurus exterius ut interius resplenderet. Erat illo in tempore Autissiodori Episcopus HUGO, vir magne opinionis qui in infulis constitutus una Cabilonensem comitatum interim gubernabat. Hujus pronepos pater Hugo exstitit. Hujus causa proficiscendi ad urbem illam a patre vix licentiam obtinuit, immo magis extorsit. Illic grammaticam prelibavit, multaque comitate studio conquisita, celestia ardentius appetebat. Denique bonorum videns defectum, et pene omnes ad interitum decurrere, exilii hujus erumpnas altius pensans, clamabat affectu , non vocis strepitu : Quis dabit mihi pennas sicut columbe, et volabo et requiescam(!)? Tandem innumeris difficultatibus superatis, tollens se supra se, pauper spiritu pauperiem Christo recompensans, seculum dimisit patre nesciente, cui nec sepulturam, quod omnibus debetur, debere se sciebat, quoniam crudeli pietate impedimento ei erat ad patriam suspiranti. Dehinc Cluniacum adiens beato ODILONI tunc abbati se tradidit; mutansque vitam cum tunica, habitum sacre religionis devotissime suscepit. Cum ex more capitulum ingressus ante celestis curie senatores suam ediceret petitionem, unus seniorum, divina, ut credimus, inspiratione promotus in hec verba prorupit : O felicem, inquit, Cluniacum, qui thesaurum hodie suscepit auro pretiosiorem ! Parvo tempore ordinis honestatem addiscens, orationibus ac vigiliis vacans, locum a Deo sibi oblatum ornamento sue indolis illustravit omniumque studia in se convertit.. Letatur juvenis in adolescentia sua ubertim faciem lacrymis rigans quas magnitudo letitie jndices puri cordis effundebat. Corpus laboris impatiens et delicatum servitio spiritus mancipaverat, flammamque divini amoris, quem gestabat in peCtore, oculis scintilla fidei radiantibus declarabat. Consequenter de rubigine mundana in camino discipline ad purum excoCtus, subito calore longum teporem plurimorum superavit. Monachorum insignia tantum ejus decorem prestabant, ut patris etiam judicio pulchrior solito diceretur. Qui cum e natura esse arbitraretur et infelicissimum filios separari a patribus, hac infelicitate postea se sensit felicem. Sed quid ore balbutienti attempto quod exprimere non datur? Sileat lingua ut faeta manifestius loquantur. Approbate adolescens honestatis columpna in domo Domini erigitur, ac vivis lapidibus qui civitatem magni Regis construunt firmamentum dignitatis merito preficitur. Ordinat eum priorem sancti ODILONIS providentia, laudat factum fratrum concordia. Suscipit juvenis senum negotia, idque celitus agitur ne virtus tacita sine exercitio consenesceret. Spargitur late lucerna tanti luminis, legationesque ad regum palatia pro ecclesiasticis rebus strenuus exequitur defensor. Tunc ad Regem Theutonicorum direetus PATERNIACENSI cenobio gratiam reportavit, imperatoris amicitiam resarsit a qua monachi illi non impune exciderant. Insuper ampla munera a potente suscepta Cluniaco intulit cum honore et gloria. Laudabiliter itinere emenso post successum patris benignissimi deploravit decessum, beati scilicet OOILONIS obitum, qui sicut jubar solis parvos stellarum igniculos obscurat, ita hominum illius temporis virtutes mansuetudine inestimabiliter superaverat, eoque dignitatis processerat, ut Archangelus monachorum vocaretur. Quocirca fratres tanta dejecerat tristitia, ut nichil liberet nisi flere, conqueri, jejunare, lamentis tabescere. Recalescebat lućtuum magnitudo quotidie recordatione pietatis egregie. Mitigat dolorem prior Hugo, cum et ipse doleat; adhibet solatia, cum se ipsum vix compescat; egris medicinam distribuit, qui eadem egritudine laborat. Ceterum ne congregatio sine pastore labefactaret, maturant elećtionis consilium, premissis ex more jejuniis et orationibus. Intrat conventus capitulum , totus de virtutibus compactus , inter quos ADALMANNUS ordinis ordonator, qui fere quadraginta annis claustralis promissor extiterat, pollens consilio, auctoritate et sententia. Ad senectutem hujus accedebat exterioris hebetatio luminis, et tamen habens animum intentum tanquam arcum, ferventibus dabat exemplum, desidibus et pigris incitamentum. Hic itaque qui summa auetoritate audientiam sibi ipsi fecerat, ceteris tacentibus, nominat dompnum Hugonem priorem. Resonat in assensu concors concionis acclamatio. At ille in lacrymis prorumpens, reniti volens et obloqui, sustollitur, laudes Deo dantur, majori cordium jubilo quam vocum. Tempore congruo quo beatum Petrum sublimavit Cathedra venerabilem, Hugonem suscepit abbatia, idemque in eodem consecratur in abbatem a dompno Hugone, Crisopolitano archiepiscopo. Tunc plantata est oliva fruetifera in domo Dei, cujus olei pinguedine multi salutem reciperent, interna egritudine laborantes, infuso divine gratie unguento. Benificia deinceps ab eo collata nec sensus ad investigandum sufficit, nec scientia suppetit ad laudandum ; quoniam immensitas beneficiorum superat cogitationes sensuum, et innumera multitudo donorum vincit volubilitatem verborum; nec si totum vite nostre temporis obsequia occupent, laudes teneant, gratiarum actiones insistant, poterimus recompensare deifico homini quod debemus. Jam vero qualem se prestiterit assignabimus, non absolvemus. Lectione insatiabilis orationi instabat, in altero Deum sibi, per alterum se Deo jugiter commendans. Simulatione calcata prudenti simplicitate purus incedens, hujus mortalis vite non ad oculum sed ad vite vitalis bravium deducebat. Multa illi in vigiliis fortitudo, mira compunctio, patientia vero atque humilitas ultra dignitatis gradum ; nam castitatem in eo laudare non est necesse, quam tanta observavit diligentia quod quecumque titillationem carnis possunt submittere non modo tangere, sed nec inspicere dignaretur, salutaris exemplum cautele consequenter proponens. Bonus scientia, melior conscientia, optimus temperantia; imperabat temperantia, agebat obtemperantia nichil prorsus intemperanter; forma angelicus, moribus compositus, naturali incessu conspicuus, sermone non affectato suavis. Cumque de schola celestis magisterii spiritualia hauriret documenta, loquela frequenter tacente, vita incessanter gaudia vite loquebatur. Honestatum multiplici dote ornatus, eminenti virtute que est charitas supereminens, charitate totus ardebat, propensior ad bene merendum quam ad reposcendum. Quoscumque indigentes ampliato misericordia gremio excipiens, famelicis cibum, nudis vestimentum, peregrinis hospitium curabat. Orphanis patrem, morientibus consolatorem, viduis sponsum se exhibens, necessitatibus omnium alacriter concurrebat. Pauperes, quorum precipue curam inierat, proficiscentem illum faćto exercitu sequebantur; in his tot et tanta effundebat, que si numerari facultas concedatur, magnorum regum thesauris merito preferantur : mirum in modum aureos atque argenteos circumquaque seminabat; non inconsulte tamen, ne juxta sapientis did:um liberalitas liberalitate periret. Sudabat elemosina in manu tribuentis, et consideratione personarum et inopie munera procedebant, tali cuncta disponens judicio ut psalmiste preconio dignus habeatur : Jocundus homo qui miseretur et commodat, disponit sermones suos in judicio. Denique ut fidelis dispensator semper ad manum haberet distribuenda, plerisque suorum id injunxerat officii, ut fora circuirent, panes et carnes diversaque edulia compararent, cum pannorum multiplici textura. Vidimus circa lectum ejus diversas rerum suppelectiles ad usus pauperum coemtos, hinc calceorum, vel interularum, sive tunicarum fasces, illinc panum massam, et carnium reponi acervos. Viduas aridissimas, orphanos inopia depressos, pupillos debiles, clinicas anus importunas, senes incurvos, homines doloribus contraêtos, egros fame decurrentes, propius admonebat. Horum singulos prius blande percundatus, postmodum ut opus erat benignissime confovebat. Induebat nudos vestibus, immo in nudis Christum, quas cum monachis sibi familiari sedulitate adherentibus ipse sarciebat. Monasteriis quoque non suis interdum copiose subvenit, sicut Marsiliensibus domesticarum egestate rerum laborantibus frugaliter consuluit. His et hujusmodi charismatibus pater sanêtus speêtabilis, primates etiam ipsos sancto demulcebat obsequio. Hos certe blande commonebat, dispensatorie munerabat, et ut debitam defensionem servis Dei impenderent, tam prece, quam pretio feroces animos molliebat. Verum timorem Dei aêtionibus anteponens, et in se charitatem ordinare et apostolicam sententiam juxta positionem ordinis obstruere vigilantius curabat. Apostolus quippe Deitati primo et principaliter, potestati secundo et aliter obsecundari debere epistoraliter innotuit. Deum, inquit, timete, regem honorificate. Assignato virtutum fulgore sanctus Hugo Cluniacum illustrans per diversos mundi tractus celebris habebatur, prudentium ore frequentabatur, principum favore colebatur. Unde multa ab eo promissa prudenter, acta constanter, responsa acute passim publicabantur. Tandem fama tanti viri regis Romanorum pervenit ad aures. Illo jam tempore Henricus secundus imperator regni apicem strenuissime gubernabat, cujus pater augustus insignia que Rome gestavit regni adeptione Cluniaco reliquit. Quapropter filius dileêtionem Cluniaci 'quasi jus hereditarium medullitus retinens floridum patrem nostrum colligare sibi artius decrevit. Itaque sanctum Hugonem pubescenti etate vernantem venire ad se invitavit, invitatum gloriosissime excepit, et ut filium suum Henricum tertium de sacro fonte levaret gratanter obtinuit. Tunc etiam Pascha celebravit paschalis agni filius una cum imperatore, angelico cluniacensium seniorum stipatus caterva, in Agrippina Colonia. Qui cultus humilitate purpuratos principes, suavi persuasione magniloquos Saxones, vultus mansuetudine Alemannos crudeles ad glorificandum Deum mirabiliter excitabat. Nec multo post vix ab Augusto laxatus Cluniacum rediit, muneribus comitatus et gratia, bonis devotionem et sanEte conversationis emulationem relinquens in curia. Similiter et munera detulit a rege Hungarorum aurumque illud quo effigiatum fuit grande satis turribulum. Illuc jussu Romani pontificis profeEtus, pace reformata et expleta legatione rediens, a quodam duce Theutonicorum captus, secundum quod scriptum est, Qui recedebat a malo prede patuit. Confestim ad sanctum Majolum conversus, quem in opportunitatibus sepe senserat advocatum, a tyranno compunEto suis in crastinum investitus pro satisfaEtione duetorem habuit et largitorem eum qui direptionem intulerat. Et quidem durus homo taEtum ejus sentiens qui tangit montes et fumigant, lupinam deposuit feritatem et agnina lenitate recepta suum animum patris orationibus studuit commendare. Apostolice sedi ita redoluit sanctitatis ejus fragrantia ut nullius reetoris studio tantum confideret de nobilitandis cenobiis, de inserendis virtutibus, et vitiis exstirpandis. Is etenim perspicaciter adnotabat homines religioni opportunos, et votum monachi ab eis eliciens precipiendo meliores reddebat. Ita sensim ad altiora eos inducens ex ieris et immanibus mites creabat et mansuetos. Nec certe nisi divina subministratione perficere potuisset, ut multi numero a jocundissima sibi consuetudine se converterent, presertim cum monachorum religio plurimum defecisset. Per ipsum Spiritu Sancto cooperante diverse professionis et potentie magnates, quasi ex aliqua turbida tempestate in portum,sic ex seditiosa et tumultuosa vita ad quietem monastici otii se conferebant. Ejus gratia Stephanum papam non fugit, qui cum in civitate Florentie valetudine constrietus decumberet, adveniente sand:o Hugone inimicum recedere, exeunte eodem accedere circumstantibus protestatus est. Quare ne infederabilis infestationibus hostis urgeretur, sedulitatem ipsius jugiter exorabat, cujus presentia insidiator confundebatur; jamque malignos incursus lacryme patris longe removerant cum vir Apostolicus in sinu presidentis animam exalavit; cujus manibus digne compositus traditus est sepulture. Sed et reverendissimo Hildebrando, mutato nomine et gradu postmodum Gregorio nuncupato, manifestissime claruit quod multum gratie spiritualis pater Hugo obtineret. Hic sane nondum pluviali insignitus positus in Cluniacensi capitulo ipsum mundi judicem perhibuit se vidisse sancto Hugoni collateralem ; qui sedens a dextris regularem disciplinam favore prosequebatur. Hinc papa faEtus blandum tyrannum eum vocitare solebat, quem sevis leonem , mitibus agnum acceperat, haud ignarum parcere subjeetis et castigare superbos. Esset opere pretium scire auditori, si donetur facundia relatori, quanta erat patri celsitudo sermonis, quam fecunde ubertatis eloquium, quam capacis memorie arcanum, qualis disponendi ordo, quam congrua pronunciandi modulatio, quanta in cogitatu profunditas, quanta in ambiguis docilitas. Quibus nimirum virtutibus religio ornamentum, auctoritas presidium conferebat. Doceat ex parte Remense concilium, quod nos enarrare nedum ornare vix possumus. Tempore sancti Leonis pape noni Remis translatum est corpus beati Remigii. Prefuit tante translationi Apostolicus, et generale concilium precipue contra simoniacos celebravit. Interfuit pater Hugo, fide armatus, ipsumque ingens illustrium virorum sequebatur agmen. Et tanta erat perversorum multitudo, ut boni vix auderent reprehendere, et si ausi fuissent, facilius erumperet reclamatio male viventium quam vox libera eorum qui sanius sentiebant. Porro quo indignius virginitatem Ecclesie violabat impiorum temeritas, eo studiosius consulendum erat et vehementius illis resistendum quos ceca dampnatio animi cupiditas ad se explendam perniciosissime pulsabat. Ibi tunc de sui ipsius inthronizatione pater Hugo interrogatus : Caro, inquit, voluit, spiritus repugnavit. Sic in sermonis principio sui accusator faEtus justus apparuit, et communem illarum mentium morbum brevitas aperuit. Mox exhortatiohem synodalicam jussu domini pape, et persuasione cujusdam nominatissimi viri sancti Constantii remensis canonici et aliorum, laudabiliter egit, et probabiliter confutavit tergiversatores, qui contra verum mendacio stare consueverant. Quo declamante eo usque zelus domus Dei processit, ut simoniaci tam populares quam clerici presbyterique uxorati .a catholicorum communione arcerentur, et ab ecclesiis eliminarentur. Post itinerum varias difficultates, pyreneos quoque montes exsuperans, ab Hispania gazas innumerabiles ad celeste gazophilacium, Cluniacum dico, reportavit. Hildefonsussiquidem, rex Hispanorum, patrem sanEtum plus omnibus excolens, votis ardentibus ut eum videre mereretur impetravit. Primo quia a captione fratris sui Sancii precibus sancti Bugonis. emersit, deinde quia conjunctionem patris sui Fredelandi et Cluniacensium compaginare fortius disponebat; alioquin beato Petro inobediens, beneficiisque ingratus constitueretur. Is eni-m cum artissima teneretur custodia, et Cluniacenses pro eo orationi incumberent, per Episcopum quemdam beatus Petrus sibi innotuit, qualiter jnstantia precum sancti Hugonis et suorum pulsatus brevi ipsum propriepotestati consignaret, et ad sceptrum usque proveheret. Nec mora, Claviger celi Sancio regnum usurpanti terribiliter noctu apparens mortem intentavit, nisi fratrem mox dimitteret. Surrexit otius exturbatus tyrannus, et eo a vinculis emancipato cubitum [...]