Qvoniam tam dulcibus  iocundis amici literis, quibus  ipse iocundus  citus occurrere debuissem, tardus rescriptor occurro: mirabitur fortassis solers sanctitas vestra,  segnitiei vel contemptui, vt timeo, deputabit. Sed absit vtrumque, nec absit tātum, sed prorsus vtrumque abest: cum fere nihil vmquam, quantum ad literas pertinet, vel libentius susceperim, vel studiosius legerim. Tarditatis causa ex parte extitit lator earum, qui Cluniacum veniens, nec me ibi inueniens: cum ipse non valde remotus, hoc est Marciniaci essem, literas quas ferebat mihi nec detulit, nec misit, sed Cluniaci dimisit. Et ne velut accusare bonum virum videar: credo eum aut quibuslibet negotiis retractum, aut acerrimæ, quæ tunc incumbebat, hyemis austeritate, ne me conaretur adire, deterritum. Moratus sum  ego ibidem, tam niuibus quam negotiis detentus per mensem:  vix in initio Quadragesimæ domum redij. Suscepi tandem a Subpriore, cui traditæ fuerant, literas illas vestras. Tractus est statim animus,  cum in affectum vestri multum ante caleret: longe amplius per easdem litteras flatu pectoris vestri succensus, nihil vltra frigidum tepidumve sibi inesse permisit. Tractus inquam, sicque tractus est: vt quod nunquam, nisi sacrorum reuerentia librorum me fecisse memini, perlectam Epistolam mox exosculatus sim. Et vt eos quos poteram, quia tunc non omnes poteram, in vestræ charitatis affectum, more mihi solito excitarem, circumpositis quibusque quod mihi soli legeram relegi, eosque erga vos in maiorem dilectionis affectum pro viribus commoui. Recondi statim eas,  argenteis siue aureis, quos pro more mihi a patribus relicto, ad opus eleemosynæ mecum ferre soleo, adiunxi. Nec incongrue. Nam super omne aurum  argentum vestra mihi gratia bona, vestra charitas est preciosa. Rescribere quod animo insederat sequenti die statim volui: sed a quotidiano, immo pene continuo exactore alia reposcente prohibitus, conticui. Imperaui mihi plane silentium, cui resistere non poteram, durissimus imperator:  cura multiplex infinitarum causarum, non vno tantum, sed multis me diebus silere coegit. Transibant quandoque quindecim dies, quandoque integer mensis, quandoque continui menses, quibus scribere semper nitebar: nec imperatore iam dicto permittebar. Rupi tandem importunum vinculum:  licet ægre, iugum oneris  sceptrum exactoris furtim scriptitando superaui. Ac ne superfluus videar, tantopere excusans tarditatem rescribendi, ipse excusare coegistis, dum dixistis. Non multum temporis est, ex quo scribens ad vos, coronam vestram debita veneratione salutaui,  non respondistis mihi verbum: nec multo ante rursum ex vrbe Roma vobis scripseram,  nec tunc quidem vel vnum iota recepi. Modo miramini, quod reuertenti nuper de Hispaniis nugas meas denuo vobis ingerere non pręsumpsi? Quod si culpa est, quacumque ex causa non scripsisse: sine culpa profecto non erit noluisse, ne dicam contempsisse, rescribere. Hoc quidem vos. Sed quid ego? Istud plane. Negare, inquam, culpam quā imponitis nullo modo possem, si tanto amico primo scribenti rescribere contempsissem. Fateor enim quod primum scribenti, vere rescribere debuissem: sed prout recolere possum, dum in vrbe moraremini, scripsi ego prior, rescripsistis posterior vos. Non ergo ad me pertinuit rescribere, qui prior scripseram: sed vestrum fuit rescribere, quia prior scripseram. Et potuissem quidem rescribere etiam rescribenti, sed plena scriptoq. meo ad vnguem satisfaciens responsio vestra silentium mihi imposuit respondendi. Quod si ita est, culpa mihi imposita me deserens, vos incipit intueri; quia inculpabilem culpare,  sarcina aliena, ne dicam vestra, aggrauare humeros fratris innocentis voluistis. Quod vero vice alia idem a me factum dicitis, quia rei memoria menti non inest, responsio deest. Quæ si forte adesse potuerit, aut probabilis excusatio, aut humilis satisfactio deesse non poterit. Sed addidistis. En in quo pro me faceret iustitia. Et ego. Interim iuxta causas præmissas pro me facit iustitia, quia apud me non inuenitur culpa. Iam non, si non parcerem,  læsum, quod de vobis dixistis, amicum me vocare potuissem:  læsionis vel iniuriarum pœnam merito exigerem. Sed parco more meo, sed cuncta etiam non rogatus remitto. Nullarum, vt dixistis, memor sum iniuriarum. Nam  hoc ad sequentem materiam pertinet, vt qui notas simultates de multorū cordibus non ludo, sed serio excludere satago,  ad excludendum vos incitare intendo: prior ipse omnibus indulgeam,  quod vt alij faciant laboro, ante ipse faciam. Sed rursum forte dicetis. Ita- ne iocari libet? Libet equidem, sed vobiscum. Vobiscum certe, sed non ita cum aliis. Nam cum quibusdam aliis grauitatem excedere, vanitatem incurrere formidarem. At vobiscum vanitatem non vereor, charitatem, ne labatur, persequor. Vnde dulce mihi est semper vobiscum loqui,  melleam, inter nos charitatis dulcedinem iocundis sermonibus conseruare. Caueo enim quantum possum de illorum fratrum numero esse, qui oderant Ioseph in corde suo, nec poterant ei quicquam pacifice loqui. Vtinam  sic, quod nō glorians dico, omnes nostri vestrique fratres facerent,  a linea charitatis, qua sola post fidem,  baptismatis sacramentum fratres dicuntur,  qua speciali consanguinitate sibi iunguntur, non degenerarent, metuerentque quod ait Apostolus, Periculum in falsis fratribus. Vtinam plane hoc omnes facerent,  cor a cogitatu doloso, linguam iuxta Psalmum quem frequentant, a verbo aspero custodirent. Videntur ista, quæ præmisi, magna promittere,  velut ad peragenda maxima se præparare. Sed ne de his illud vsitatum dicatur, Quid tanto dignum feret hic promissor hiatu? fateor me non tantum maximam, sed nec magnam, nec modicam habere causam vobis scribendi: earum tamen rerum, quas magnas vel maximas seculares æstimant,  de quibus se magnos vel maximos fieri posse filij seculi sperant. Est tamen magna,  in tantum causas omnes pręcellens, vt excellentior omnibus ab Apostolo dicatur. Et si eius nomen quæritur, ab eo charitas nominatur. Hæc mihi tota,  sola causa scribendi fuit, quam me personæ vestræ integram seruare confido: quamque nostros vestrosque sibi adinuicem melius solito seruaturos, vestro maxime studio non despero. Nam quantum ad eam charitatem spectat, quam vobis in abdito cordis mei iam ab antiquo reseruo: videtur mihi quod aquæ multæ, vt scriptum est, non poterunt eam extinguere, nec flumina obruere. Hoc in quibusdam casibus mihi sæpe expertus videor, quod aquæ multæ non poterunt eam extinguere, nec flumina obruere. Quando enim extingui vel obrui poterit sincerus erga vos,  ignitus mei pectoris affectus quibuslibet sinistri rumoris riuulis: cum nec aquæ multæ decimarum potuerint eum extinguere nec impetus Lingonensium fluminum obruere? Nostis quod dico, nec ob aliud dico, nisi vt constantis in amoris proposito erga vos animi mei insignia recolens, stabilem de cætero me esse posse, prudentia vestra præsumat. Præsumo  ego hoc idem de vobis, nec a cordis vestri penetralibus, me cuiuslibet impulsu posse excludi confido. Sed cum vterque nostrum pastor dicatur, cum ouilia nostra non parua ouium Christi multitudine sint referta: cum vtrique præcipiatur, Diligenter agnosce vultum pecoris tui: videndum est si pecus nostrum nobis notum est, si valet, si languet, si debile, si robustum, si mortuum certe vel viuum. Nam cum dilectus ille discipulus dicat, qui non diligit, manet in morte: quid ego de languore pecudis meę sollicitor, cum eam iam mortuam esse cognoscam? Si enim in morte manet qui non diligit, in qua morte manet qui odit? Si in morte manet qui non diligit, in qua morte manet qui detrahit? Ad quid hoc dico? Cerno aliquos tam de nostris ouilibus quam de vestris, aduersum se inuicem iurata bella suscepisse:  eos, qui in domo Domini habitare vnanimes debuerant, a charitate mutua desciuisse. Video eos de eiusdem Domini esse familia, de eiusdem Regis esse militia: eodem nomine Christianos, eodem  monachos nuncupari. Intueor non solum communis fidei vinculo, sed insuper eiusdē monasticæ regulæ iugo submissos: Dominicum agrum multis, sed diuersis sudoribus excolere: Et cum eos, vt dixi, Christianum nomen coniungat, cum monastica professio vniat: sola eos mentium nescio quæ occulta,  nefanda varietas separat,  ab illa sincera cordium vnitate, in quam videntur congregati, disgregat. Et, o res plena lamentis, nec vllis lachrymarum fontibus digne deflenda! superbum Archangelum de cœlis proiectū rursum cœlestia occupasse,  qui in Aquilone sedem suam stabilire non potuit, in Meridiana, hoc est in splendidiore cœli parte, eam firmasse. Vere ita plane, ita se fecisse gloriatur, quādo expulso eo, qui habitat in cœlis,  cuius locus nō in mutuo rancore, sed in fraterna pace factus est, mentibus hominum professione cœlestium, exemplo splendentium, iure tyrannico principatur. Cumque fortem illum, atrium suum diurtuna pace custodientem fortior superueniens vicerit, cum mundi principem foras eiecerit, cum solium eius, qui rex est filiorum superbiæ, etiam in laicis Christianis euerterit: quibus putas planctibus erit dolendum, si euersum in aliis nequitiæ suæ thronum Sathan in monachorum cordibus erexerit? Absit, absit, vt ille qui sic a Saluatore eneruatus dicitur, vt ipsius etiā ancillis ligetur, vt ipsi a seruis eius velut aui illudatur: in tantum ipse seruis eius  ancillis illudat, eisque vt vilibus mancipiis dominetur. Sed cur sibi aduersantur? cur sibi detrahunt? cur ab inuicem consumuntur? Veniat rogo, veniat materies litis in medium:  si quid iustæ querelæ aduersum se inuicem afferre potuerint, ęquis decernentibus arbitris terminetur. Quid exigis, quæso, frater a fratre?  vt in duobus nominatis omnium dissidentium varietas comprehendatur, quid exigis, inquam, frater Cluniacensis, a fratre Cisterciensi, vel econuerso? Si vrbes sunt, si castra, si villæ, si fundus, si possessio aliqua terrena vel parua, vel magna: si denique aurum, si argentum, si quælibet quātitas vel qualitas pecuniæ: dic, age, propone. Adsunt iudices non iniquitatis, sed æquitatis: omnes huiusmodi lites statim dirimere præparati. Facile pax reformabitur, læsa charitas curabitur: postquam pro talibus vel similibus ortum fuisse tātum cordium discidium cognoscetur. Sed video vtrumque vestrum omnia ista abiecisse, nihil vobis in terris residui fecisse: pauperem Christum beata paupertate ditatos, vos sequi proposuisse. Non est ergo hic materies quam quærebam. Sed non desistam, non fatigabor, non quiescam, donec ad fundum inquisitæ veritatis perueniam. Est fortasse inter vos litis huius causa diuersa consuetudo, varia monastici ordinis obseruatio. Sed si hęc, charissimi, tanti mali causa est: valde irrationabilis,  quod salua vtriusque vestrum gratia loquor, valde puerilis  stulta est. An non videtur vobis irrationabilis, puerilis,  stulta, quā omnis ratio destituit,  cui omnis sanum sapiens contradicit? Nam si varia cōsuetudo, si multiplex rerum infinitarum varietas, Christi seruos a mutua charitate diuellere debet: quid iam pacis, quid concordiæ, quid vnitatis, quid tandem de lege Christi non solum monachis, sed  omnibus Christianis residuum erit, de qua a magno Apostolo dictum est, Alter alterius onera portate,  sic adimplebitis legem Christi? Si inquam lex Christi, id est charitas, ab omnibus diuersos vsus sequentibus relinquenda est: nusquam plane vltra quærenda est. Nusquam enim inueniri poterit, postquam ab omnibus morem diuersum sequentibus exclusa fuerit. Nonne, charissimi, totus orbis terrarum Christi Ecclesiis iam ab antiquo refertus est? Cumque omnē pene numerum excedat multiplicitas ecclesiarum sub vna fide,  eadem charitate Deo famulantium: tāta pene apud eas inuenitur varietas vsuum, quanta infinitas est locorū. Hoc in cantibus, hoc in lectionibus, hoc in omnibus ecclesiasticis officiis: hoc in vestitu vario, hoc præter autentica, quæ mutari non possunt, ieiunia, in ieiuniis diuersis. Hoc in vniuersis similibus, quæ pro temporum, locorum, gentium, regionum varietatibus, a prælatis ecclesiarum, quibus, secundum Apostolum, quantum ad talia pertinet, in suo sensu licet abundare, instituta sunt. Relinquent ergo omnes istæ ecclesię charitatem, quia mutauerunt consuetudinem? Cessabunt esse Christiani, quia videntur in diuersis vsibus varij? Peribit ab his omnibus summum pacis bonum, quia vnusquisque modo vario operatur bonum? Non ita sensit vita  verbo Doctor Ecclesiæ Ambrosius, qui de ieiunio sabbati loquens, quod Romæ seruari viderat,  Mediolani Episcopus factus seruari non inuenerat, ait. Quando Romæ sum, ieiunium a Romana Ecclesia seruatum custodio. Quando Mediolani, morem eiusdem ecclesiæ sequens, nō ieiuno. Hinc  pater Augustinus bonę matris suæ deuotionem describens, narrat eam iuxta morem, quem apud Africanas Ecclesias teneri viderat, oblationes suas contra Ecclesiarum Italiæ obseruantiam Mediolani voluisse offerre, sed ab Ambrosio prohibitam fuisse. Sed quid in istis laboro? Frustra rem patentem multiplicibus testimoniis vel exemplis cingerem: maxime cum nec apud antiquos ipsius Paschalis temporis dissonantia, nec apud modernos ipsius sacrificij Christiani inter Græcos,  Latinos nota varietas, charitatem lædere, vel schisma aliquod vnitatis gignere potuerit. Testes sunt præcedentis rei Patres sancti,  eorum, quos Ecclesiæ reliquerunt, approbati libri, quod alio tempore Oriens, alio Occidens, alio in eadem Britanniæ insula Angli, alio Scoti Christiani scilicet antiquiores, Pascha Domini celebrabant. Testes sumus  nos temporis nostri, qui Romanam Ecclesiam,  totam Latinam linguam offerre Deo salutare sacrificium azimi panis videmus: cum Græca Ecclesia,  maxima Orientis pars, ac Barbaræ, sed Christianæ gentes, sacrificare de fermentato dicantur. Cum hoc ita sit, nec antiqui, nec moderni propter tam celebres,  famosas vsuum dissonantias a charitate mutua desciuerunt: quia nihil quod fidem vel charitatem lęderet, in his omnibus inuenerunt. Ad quid istud? Vt si propter varios vsus vestri, o fratres, animi variati sunt, si propter diuersitatem consuetudinum diuersificati sunt, si propter alium,  alium morem ab Ecclesiarum institutoribus vobis traditum, a pacis vel vnitatis charitate languerūt: tantorum Patrum tam venerandis exemplis in vnum redeant,  more sanctorum, qui conualuerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello, a charitatis super omnem morbum formidando languore, conualescant. Sed dicetis. Aliter vsuum varietas accipiēda est in diuersis Ecclesiis, aliter in eiusdem ordinis viris. Si Ecclesiarum multarum vsus salua fide,  charitate variantur, mirum non est: sed si eiusdem propositi,  professionis homines, non eumdem institutionum morem seruauerint, mirum est. Estne, inquam, hoc totum, quod vos charissimi abinuicem diuidit? Est hoc totum, quod charitatem in vobis lædit? Est hoc totum, quod filios pacis inter se pacificos esse non sinit? Si laicus homo cum his qui oderant pacem pacificus erat, monachus homo cū monacho homine, nefando duello certabit? Filius lucis, filios tenebrarum ne pacis bonum turbetur diligit: filius lucis, filium lucis quod ad propositum non ad monachum refero, impugnabit? Si hæc certe tota est animorum vestrorum indignatio, si hęc tota charitatis læsio, facile curabitur, sed si abfuerit obstinatio. Attendite ergo ne lucem sensuum vestrorum propriæ sententiæ amor obnulibet, quia vnitatem assequi non meretur quisquis non ipsam, sed quod vult, ipse tuetur. Vnde rogo, vt absque studio partium,  propriæ sententiæ defensandæ: vtrū hæc iusta discidij causa sit discutiatis,  cum iniustam esse cognoueritis, discissos animos vniatis. Nam ecce sub eadem regula vterque vestrum militat, qua speciali militia salutem æternam se quisque vestrum posse consequi sperat. Quod si neuter vestrum spe sua frustratur, nescio quis locus discordiæ, quis discidio, quis oblocutioni superesse iam possit. Dixistis enim mirum esse, si eiusdem propositi  professionis homines, non eumdem institutionum seruauerint morem. Ad quod ego. Si eiusdem propositi  professionis homines, non eumdem institutionum morem seruauerint,  tamen obseruationibus diuersis ad eandem salutem,  æternam vitam peruenerint, quid refert? Quid plane refert, quid obest: si vario tramite ad eandem regionem, si multiplici via ad eandem vitam, si multiplici itinere ad eandem, quæ sursum est, Hierusalem peruenitur, quæ est mater nostra? Si enim tu o Cluniacensis Cisterciensem, aut tu Cisterciensis Cluniacensem in assumpto proposito errare cognosceres,  iuxta scripturam per viam, quæ videtur hominibus recta, ad interitum tendere prouideres: iusta fateor tibi esset causa fratrem corrigendi, reuocādi, aut si audire te nollet, obiurgandi  detestandi. Tunc certe si obloquereris, si contradiceres, si  odires: te iuste iudicare, te recte agere confiterer: maxime cum de talibus audiam magnum Prophetam Deo dicentem, Nonne qui oderunt te, Domine, oderam:  super inimicos tuos tabescebam? Perfecto odio oderam illos, inimici facti sunt mihi. Gratularer insuper, te non surdum esse auditorem Scripturæ dicentis, Discurre, festina, suscita amicum tuum, ne des somnum oculis tuis, nec dormitent palpebræ tuæ. Et illius. Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine. Tunc iustas plane odiorum tibi causas esse faterer,  ad debellandos hostes Dei,  eos qui secundum Apostolum in hypocrisi faciunt mēdacium, gressus tuos,  ego accinctus zeli gladio comes indiuiduus comitarer. At nunc cum sub eadem variis, sed sacris, institutis vtrumque vestrum de terris ad cœlos tendere videam,  per diuersas semitas ad idem brauium tendentes sic currere vt comprehendatis: non superest tibi, vt mihi videtur, causa aliqua indignandi, non odiendi, non obloquendi. Sed exigis adhuc, vt quod dixi probem,  quomodo sub eadem regula vel eiusdem regulæ professione, per diuersos tramites tuto monachus incedere possit, ostendam. Ad quod mihi perfacilis patet responsio,  auctoritas iuncta rationi non deest: posse  te Cluniacensem tuo vsu,  te Cisterciensem tuo more,  feliciter per viam mandatorum Dei currere,  felicius ad finem cursui debitum peruenire. Et quia eam, quæ semper in talibus præmittenda est, auctoritatem præmisi: præmittatur  in hac serie ipsa, nec ratio modico saltē interuallo disiungatur ab ipsa. Sed quid obiicis frater? Dico eiusdem regulæ professos, eiusdem regulæ mandata non similiter obseruare. Verum est, inquam, quod dicis, eiusdem regulæ mandata in quibusdam capitulis ab eiusdem regulæ professis dissimiliter obseruari. Sed ne huiusmodi monachos propter ista reos existimes, ne hac de causa pręuaricationis arguere audeas: audi cœlestem, immo Regis cœlorum auctoritatem, Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit. Audi  Apostolum, Omnia vestra in charitate fiant. Audi  patrem Augustinum. Habe charitatem,  fac quicquid vis. Audi  ipsum Regulæ scriptorem, immo ipsius Regulæ dictatorem Spiritum sanctum. Sic, inquit, Abbas omnia temperet atque disponat, vt animæ saluentur:  quod faciunt fratres, absque murmuratione faciant. Et quid clarius, quid apertius, quid lucidius? Nonne ipsa verborum serenitas absque omni prorsus nubilo se esse ostendit,  clarissimam veritatis lucem, remoto omnium nubium velamine mortalibus manifestat? Ecce magister cœlestis totum corpus tuum, o frater, simplicitate oculi, hoc est vniuersa opera tua, puritatis intentione, lucida esse docet: ecce post ipsum summus ecclesię Doctor omnia tua in charitate fieri præcipit, ecce maximus post Apostolos ecclesiarum instructor, omnem tibi quæ volueris faciendi potestatem, charitate manente, concedit: ecce ipse, cui inniteris, Benedictus Pater, Abbatem sic omnia temperare iubet, vt animæ saluentur,  murmur absit:  saluti sub eadem regula diuersa sequentium metuis? Nonne cernis tutissimos ab omni periculo, quorum  quod maius est præcepta a qualibet varietatis mobilitate vel culpa, intentio saluandi animas iuxta ipsam regulam excusat? Sed iam, vt  ipsa ratio auctoritatibus præmissis in omnibus famulari intelligatur, eisque indiuisibiliter cohærere: subiungantur aliqua de instanti quæstione capitula, in quibus simplici oculo, sincera charitate, saluandarum animarum intentione, quædam mutata monstrentur. Nam his demonstratis, nihil, vt arbitror, quantum ad pręsens negocium pertinet, tibi quærendum relinquam. Simplici namque oculo tu vteris, qui non nisi post annum nouitio aditum claustri aperis: quia iuxta Apostolum  Regulæ verba, Spiritum nouiter venientis, vtrum ex Deo sit, per totius anni spacium perscrutaris. Simplici oculo  tu vteris, qui aduenientem infra eiusdem anni metam suscipis: quia eum per tantum temporis dilatum, ad pristinas fæces,  ad prioris vitæ detestanda mala redire formidas. Simplici oculo [...]