Copie des bulles des papes Eugene 3e, de Lucius 3e, d’Innocent 3e et de Clement ; colationnées sur le vidimus de l’abbé de Sainte Margueritte : dans ces bulles, la fondation de Tart, ses revenus, ses biens, ses domaines et ses priviléges y sont bien détaillés. Cheville premiere. [page suivante] [En marge : Vidimus de l’abbé de Sainte Margueritte de la bulle du pape Eugêne 3e]. Abbas monasterii Santae Margaretae Ordinis Sancti Augustini Eduensis diecesis executor ad infra scripta deputatus a sede apostolica universis et singulis ecclesiarum rectoribus et eorum vicariis et capellanis ad quos praesentes litterae pervenerint salutem in Domino, et mandatis nostris immo verius apostolicis efficaciter obedire cum caeteris personis ecclesiasticis noveritis. Nos cum ea qua decuit reverentia recepisse septem paria litterarum apostolicarum cum filis deseritis veris bullis plombeis more Romanae curiae bullatarum, non chancellatarum, non vitiatarum, nec in aliqua sui parte vitiatarum seu corruptarum, sed omni vitis et suspitione carentium, nobis pro parte religiosarum et honnestarium monialium abbatissae et conventus monasterii de Tart Ordinis Cistersiensis, diecesis Lingonensis, presentatarum quarum siquidem litterarum apostolicarum tenor primae litterae sequitur, et est talis : [en marge : Bulle du pape Eugene troisiéme qui confirme la fondation, les privileges et tous les revenus de l’abbayë de Tart 1147] Eugenius episcopus servus servorum Dei dilectis in christo filiabus Helizabeth abbatissae de Tart ejusque sororibus tam praesentibus, quam futuris, regularem vitam professis in perpetuum desiderium quod ad religionis propositam et animarum salutem pertinere dignoscitur animo nos decet libenti concedere petentium desideriis congruum impertiri suffragium, quapropter dilectae in Domino filiae vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum locum in quo divino mancipata estis obsequio, sub beati Petri, et nostra protectione suscipimus ; et praesentis scripti privilegio communimus, statuentes ; ut quascumque possessiones, quaecumque bona, idem locus in presentiarum juste et canonice possidet aut in futurum concessione pontificum, largitione regum, vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci firma vobis vestrisque succedentibus et illibata permaneant, in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis locum ipsum de Tart. Et locum qui dicitur Marmot cum appendiciis suis et plenarium usagium totius nemoris grangiam de Lamblento cum appendiciis suis quam Humbertus de Bisseio vobis libere dedit cum Petro majore et haeredibus ejus de assensu Hugonis de Bellomonte, de cujus casamento erat. Et plenarium usagium totius nemoris de Villers, grangiam de Alta Sylva cum appendiciis suis, et usagium plenarium in campis et in sylvis et in pascuis. Et decimas quas possessores earum ante dedicationem ecclesiae illius grangiae in aspectu Domini praesulis Cabilonensis verprerunt, sane laborum vestrorum quos propriis manibus, aut sumptibus colitis, sine denutrimento vestrorum animalium nullus a vobis decimas exigere praesumat. Decernimus ergo, ut nulli hominum omnino liceat praefatum locum temere perturbare, aut ejus possessiones auferre, vel ablatas retinere, aut aliquibus vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur vestris usibus omni modis pro futura salva sedis apostolicae et diocesani episcopi canonica reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularis, vel persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire, tentaverit ; secundo tertio ve commonita, si non satisfactione congrua emendaverit potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicis existere deperpetrata iniquitate cognoscat. Et a sanctissimo corpore et sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus, sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant amen, amen, amen. Ego Eugenius catholicae ecclesiae episcopus ; datum apud Mausvile Lamberti per manum Guidonis Sanctae Romanae ecclesiae diacone cardinalis et cancellarii tertio nonas aprilis in dictione decima Incarnationi Dominicae anno millesimo centesimo quadragesimo septimo pontificatus vero Domini Eugenii tertii papae anno tertio. Tenor vero secundae litterae apostolicae talis est : [En marge : 1184. Bulle du pape Lucius troiséme qui confirme l’abbayë de Tart avec tous ses biens] Lucius episcopus servus servorum Dei dilectis in Christo filiabus, abbatissae et sororibus monasterii de Tart tam praesentibus quam futuris religiosam vitam proffittentibus in perpetuum prudentibus virginibus quae sub habitu religionis accensis lampadibus, per opera sanctitatis jugiter sepraeparent ire obviam sponso, apostolica sedes debet praesilium impertiri ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eas a proposito reposcet revocet, aut robur quod absit religionis sacrae infringat, quapropter dilectae in Christo filiae vestris justis postulationibus clementer annuimus et praeffatum monasterium de Tart in quo divino estis obsequio mancipatae, sub beati Petri, et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus ; inprimis siquidem statuentes ut ordo monasticus qui secundum Deum, et beati Benedicti regulam atque institutionem Cistercentium fratrum, in eodem monasterio noscitur institutus, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur ; praeterea quascumque possessiones, quaecumque bona, idem monasterium juste et canonice possidet, aut infuturum concessione pontificum, largitione regum, vel principum, oblatione fidelium, seu aliis modis Deo propitio poterit adipisci, firma vobis et his quae vobis successerint et illibata permaneant, in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis ; locum ipsum in quo fundata est abbatia praedicta cum sylvis et pascuis, piscationibus, aquarum gurgitibus, et aliis locis sicut ex donnatione Arnulphi Cornuti, et Amelinae uxoris ejus ecclesiae vestrae concessum fuit cum decimis de Robore et aliis pertinentiis suis, piscatores de Genleio, Wido scilicet Derexuns et Lambertus Suffetta cum fratribus et haeredibus suis ex donatione ipsius Arnulphi et Amelinae, locum de Marmot qui a bonae memoriae Ugone duce Burgundiae et Mathildae uxoris ejus et filiis suis libere vobis donatus est cum omnibus appendiciis suis, Andraeam de Corgoelem cum tenemento et haeredibus suis apud Divionem, Petrum Gaberot cum tenemento et haeredibus suis qui vobis ab inclitis ducibus donati sunt. Grangiam de Alta Sylva cum appendiciis suis quam Gaufridus de Alba Spina vobis donavit, et post modum Gaufridus de Mailleio cognomine Marcellus concessit ex donatione ejusdem Gaufridi. Pedagium in portu de Malleio rerum vestrarum videlicet et piscatores de Eschenon cum haeredibus suis. Grangiam Sancti Eusebii quam Girardus dominus Pullei et Aglentina mater ejus cum appendiciis ejus et cum loco molendini quiu Bugio dicitur, libere ecclesiae vestrae dederunt, cum usagio plenario in nemoribus et pasturis. Grangiam de Ceppo cum appendiciis suis quam Villelmus de Marrigneio et Fulco de Malleo libere vobis dederunt, et apud Parrigneium et Faverniatum vineas et terra et prata ; grangiam de Lamblinto cum appendiciis suis quam Humbertus de Lisseio vobis libere dedit cum Petro majore et haeredibus ejus de assensu Hugonis de Bellomonte de cujus casamento erat. Terram quam Stephanus et Wiardus de Faverniato vobis dederunt apud Longam Aquam ob remedium animae Saverici fratris sui quae accensuata Brutino et haeredibus ejus pro decem solidis annuatim solvendis assensu Fulconis de Malleo de cujus feodo erat, homines quos idem fratres Stephanus Viardus Savericus vobis et ecclesiae vestrae dederunt, Landricum videlicet de Faverniaco cum filiis et haeredibus suis cum manso et appendiciis ejus et cum omni tenemento eorum. Guidonem etiam Grossum denarium de Pluveio cum omnibus haeredibus et cum manso et omni tenemento suo apud Marcenniacum, mariricium regere. Odonem et Henricum fratres ejus cum mansis et appendiciis suis, vineis et aliis terris omnique tenemento eorum. Molendinum etiam cum manso, et toto allodio suo quod dedit vobis Hugo Frogerius apud Muressaltum cum duobus hominibus Vaslino et Roberto cum duabus vineis. Campum etiam quem dedit Gislebertus miles juxta molendinum de Aute. Molendinum apud Bizuntinum quod dedit Guido Eschoz, vineam de Muriaco cum dono et torculari et toto manso quam Gerardus qui preerat magister Domus Dei de Briscone vendidit vobis assensu fratrum suorum clericorum et conversorum et laicorum confratrum ejusdem domus et assensu Roberti decani Divionensis vices pontificis agentis. Grangiam etiam de Bautello quam Mathildis nobilis ducissa Burgundiae pro salute animae suae Deo et ecclesiae vestrae libere dedit, sicut jure proprio acquisierat, cum omnibus appendiciis in nemoribus, et planis vineis, terris, pratis cultis et incultis ; et quod etiam tempore precedente, tam oblatione fidelium, quam aliis justis modis estis adeptae. Mansum de Belna quem praefata ducissa juste acquisivit, assensu Hugonis filii sui, de cujus feodo erat ; et ecclesiae vestrae contulit, ex dono Villelmi Matisconensis comitis et uxoris suae et filiorum ejus. Saccum salis singulis haebdomadibus cum caudera sua bullit ex elemozina comitis Stephani, monteam salis singulis septimanis apud Ledonum assensu Judith commitissae uxoris suae. Terram quam Henricus de Longo Campo et Aymo filius ejus et prata et sylvas vobis dederunt, donum etiam quod nobilis comes Renaldus fecit ecclesiae de Tart, qui remisit et in perpetuum pedagium et ventam de omnibus rebus quas conversi ejus, seu famuli venderent aut emerent apud Dollam et apud Salinarum, et per totam terram ipsius. Quinque etiam sessiones salis cum patellis quas habet ecclesia vestra ex dono Mathei ducis Lotharingorum et quindecim effusiones salis et sex solidos et tres denarios quos habet ex dono Stephani quondam Metensis episcopi, sane laborum vestrorum quos propriis manibus, vel sumptibus colitis, sive de nutrimentis animalium vestrorum nullus a vobis decimas extorquere praesumat. Liceat quoque vobis, personas liberas et absolutas e seculo fugientes ad conversionem recipere et eas sine aliqua contradictione retinere. Prohibemus insuper, ut nulli sororum vestrarum post factam in eodem loco professionem, fas sit absque abbatissae suae licentia de eodem loco discedere discedentem vero sine communium litterarum cautione nullus audeat retinere. Libertates et immunitates monasterio vestro rationabiliter indultas ratas habemus, et eas futuris temporibus illibatas decernimus permanere ad haec authoritate apostolica, interdicimus, ut nullus archiepiscopus vel episcopus in vos, vel in ecclesiam vestram suspensionis, excommunicationis, seu interdicti sententiam sine manifesta et rationabili causa audeat promulgare, paci quoque et tranquillitati vestrae paternalia in posterum sollicitudine providere volentes ; authoritate apostolica prohibemus, ut nullus infra clausuras domorum seu grangiarum vestrarum violentiam, vel rapinam facere, furtum committere, hominem capere vel interficere audeat ; decernimus ergo, ut nulli omnino hominum fas sit praefatum monasterium temere perturbare, aut ejus possessiones aufferre, vel ablatas retinere minuere, seu quibuslibet vexationibus fatigare ; sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura salva sedis apostolicae authoritate. Si qua igitur in futurum ecclesiastica, secularis ve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire, tentaverit secundo, tertio ve commonita, nisi reactum suum congrua satisfactione correxerit potestatis, honnorisque sui careat dignitate reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore, ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni sujaceat, cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructam bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen. Ego Lucius catholicae ecclesiae espicopus, ego Joannes titulo Sancti Marci praesbiter cardinalis, ego Laborans praesbiter cardinalis Sanctae Mariae Transtyberi titulo Calixti, ego Humbertus titulo Sancti Laurentii in Damaso praesbiter cardinalis, ego Pandullus praesbiter cardinalis titulo Basilici Duodecim Apostolorum, ego Arduo diaconus cardinalis Sancti Theodorici, ego Theodinus Portuensis et Sanctae Rufinae sedis episcopus, ego Henricus Albanensis episcopus, ego Theobaldus Hostiensis et Valletrensis episcopus, ego Gratianus Sanctorum Cosmae et Damiamae diaconus cardinalis, ego Sofredus Sanctae Mariae in Via Lata diaconus cardinalis, ego Albinus Sanctae Mariae Novae diaconus cardinalis. Datum Veronem per manum Hugonis Sanctae Romanae ecclesiae notarii calendis decembris indictione tertia Incarnationis Dominicae anno millesimo centesimo octuagesimo quarto pontificatus vero Domini Lucii papae tertii anno quarto. Tenor autem tertiae litterae apostolicae talis est : [dans la marge : 13 juin 1198. Bulle du pape Innocent 3e qui confirme la maison du Bateault] Innocentius episcopus servus servorum Dei dilectis in Christo filiabus abbatissae et sororibus monasterii Sanctae Mariae de Tart salutem et apostolicam benedictionem. Cum a nobis petitur quod justum est et honnestum tam vigor aequitatis, quam ordo exigit rationis, ut id per sollicitudinem officii nostri ad debitum perducatur effectum, quapropter dilectae in Christo filiae vestris justis petitionibus annuentes locum et territorium Batelli juxta Belnam cum omnibus appendiciis suis, nemoribus, pratis, vineis, terris cultis et incultis, decimam ejusdem loci et quamdam vineam in privilleia quatuor sectarios vini quos Robertus Desvort habebat in vinea praedicta, totidem sectarios in alia vinea quam possident haeredes Landrici de Pomard, quemdam mansum Belnae qui fuit Stephani praepositi, et sensum ejusdem mansi, quatuor mansos in Seseia et medietatem unius mansi cursum in superficia illius loci in montanis, nemoribus, terris cultis et incultis. Et quidquid Robertus Desvort ibi jure haereditario possidebat, quidquid juris Seginus miles de Voleniaco habebat in ulmis a vinea et calpinesia sursum quidquid idem miles habebat in Bieria et in Corbet, et in veteribus vineis, terram de Jossupert, totum tenementum de Varanges praeter molendinum et quoddam pratum ad Marsuil quod fuit G. de Combertau, sicut ea juste et pacifice possedetis, vobis et ecclesiae vestrae authoritate apostolica confirmamus ; et praesentis scripti patrocinio communimus, nulli ergo omnino hominum liceat, hanc paginam nostrae confirmationis confringere, vel ei ausu temerario contrahire. Siquis autem hoc attentare praesumpserit indignationem omni potentis Dei et beatorum apostolorum Petri, et Pauli ejus se noverit incursurum. Datum Romae apud Sanctum Petrum idus junii pontificatus nostri, anno primo. Item quartae litterae apostolicae tenor sequitur in haec verba : [dans la marge : 12 juin 1200. Bulle d’Innocent pape 3e qui confirme la fondation de l’abbayë de Tart avec tous les revenus] Innocentius episcopus servus servorum Dei, dilectis in Christo filiabus, abbatissae et sororibus monasterii Sanctae Mariae de Tart tam praesentibus, quam futuris, religiosam vitam professis in perpetuum prudentibus virginibus, quae sub habitu religionis accensis lampadibus per opera sanctitatis jugiter sepraeparant ire obviam sponso, apostolica sedes debet praesilium impertiri, ne forte cujuslibet temeritatis incursus, aut eas a proposito revocet, aut robur, (quod absit) sacrae religionis infringat ea propter dilectae in Christo filiae vestris justis postulationibus clementer annuimus et praefatum monasterium de Tart in quo divino estis obsequio mancipatae, sub beati Petri, et nostra protectione suscipimus et praesentis scripti privilegio communimus inprimis si quidem statuentes, ut ordo monasticus, qui secundum Deum et beati Benedicti regulam ac institutionem Cistercentium fratrum in eodem monasterio institutus esse dignoscitur, perpetuis ibidem temporibus inviolabiliter observetur praeterea quascumque possessiones, quaecumque bona idem monasterium juste et canonice possidet, aut in futurum concessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, praestante Domino poterit adipisci ; firma vobis et hiis quae vobis successerint, et illibata permaneant in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis tocum ipsum in quo monasterium situm est cum sylvis, et pascuis, piscationibus, aquarum gurgitibus, et aliis locis sicut ex donatione Arnulphi Cornuti et Amelinae uxoris ejus ecclesiae vestrae concessum cum decimis de Robore et aliis pertinentiis suis, piscatores de Seuleio, Guido scilicet de Repuris et Lambertus Suffeta cum fratribus et haeredibus suis ex donatione ipsius Arnulphi et Amelinae, locum de Marmot qui a bonae memoriae Hugone duce Burgundiae et Mathildae uxore ejus et filiis suis libere vobis donatus est, cum omnibus appendiciis suis Andraeam de Corgoelen cum tenemento et haereditus suis apud Divionem. Petrum Gaberox cum tenemento et haeredibus suis, qui vobis ab inclitis ducibus donati sunt. Grangiam de Alta Sylva cum appendiciis suis, quam Gaufridus de Alba Spina vobis donavit et post modum Gaufridus de Malleio cognomine Marcellus concessit ; et donatione ejusdem Gaufridi pedagium in portu de Malleio rerum vestrarum videlicet et piscatores de Eschenon cum haeredibus suis. Grangiam Sancti Eusebii quam Girardus dominus Pullei et Aglintina mater ejus cum appendiciis suis et cum loco molendini qui Bugio dicitur libere ecclesiae vestrae dederunt cum usagio plenario in nemoribus et pasturis. Grangiam de Seppo cum appendiciis suis, quam Guillelmus de Marrigneo, Fulco de Malleio Ful libere vobis dederunt, et apud Parrigneum et Faverniatum vineas, terras et prata. Grangiam de Lamblinto cum appendiciis suis quam Humbertus de Liseio vobis libere dedit cum Petro majore et haeredibus suis de assensu Hugonis de Bellomonte, de cujus casamento erat. Terram quam Stephanus et Viardus de Faverniaco vobis dederunt apud Longam Aquam ob remedium Saverici, fratris sui quae accensuata est, Brutino et haeredibus ejus pro decem solidis annuatim solvendis, assensu Fulconis de Malleio de cujus fundo erat homines quos idem fratres Stephanus, Viardus, Savericus vobis et ecclesiae vestrae dederunt. Landricum videlicet de Faverniaco cum filiis et haeredibus suis cum manso et appendiciis ejus et cum omni tenemento eorum. Guidonem etiam Grossum Denarium de Pluveio cum omnibus haeredibus ejus, et cum manso et omni tenemento suo et apud Marcenniacum Moricium Regem, Odonem et Henricum fratres ejus cum mansis et appendiciis suis, vineis et aliis terris omnique tenemento eorum. Molendinum etiam cum manso et toto allodis suo quod dedit vobis Hugo Frogerius apud Muresaldum cum hominibus Vaslinum et Roberto cum duabus vineis, campum etiam quem dedit Gislebertus miles juxta molendinum de Ause. Molendinum apud Bizuntium quod dedit Guido Escoz. Vineam de Nurciaco cum domo et torculari et toto manso quem Girardus qui preerat magister Domus Dei de Briscone, vendidit vobis assensu fratrum suorum clericorum et conversorum et laïcorum confratrum ejusdem domus et assensu Roberti decani Divionensis vices agentis pontificis. Grangiam etiam de Batello quam Mathildis nobilis ducissa Burgundiae pro salute animae suae Deo et ecclesiae vestrae libere dedit, sicut jure proprio acquisierat, cum omnibus appendiciis in nemoribus et planis, vineis, terris, pratis cultis et incultis ; et quod etiam tempore precedente cum oblatione fidelium, quam aliis justis modis estis adeptae. Mansum de Belna quem praefata ducissa juste acquisivit assensu Hugonis filii sui de cujus feodo erat, et ecclesiae vestrae contulit ex dono Villelmi Matisconensis comitis et uxoris suae et filiorum ejus saccum salis singulis haebdomadis cum caudera sua bullit ex elemosina comitis Stephani monceam salis singulis septimanis apud Leodonium assensu Judith commitissae uxoris suae. Terram quam Ulricus de Longo Campo et Haymo filius ejus et prata et sylvas vobis dederunt. Donum etiam quod nobilis comes Reinaldus fecit ecclesiae vestrae, qui remisit vobis in perpetuum. Pedagium et ventam de omnibus rebus quas conversi vestri seu famuli venderent et emerent apud Dolam et apud Salins et per totam terram ipsius. Quinque etiam sessiones salis cum patellis quas habet ecclesia vestra ex dono Mathei ducis Lothoringiae et quindecim effusiones salis et sex solidos et tres denarios quos habet ex dono Stephani quondam Metensis episcopi. Domum quamdam apud Merre[i]um vineis pluribus : duas minas frumenti, quas debent vobis boni homines de Espesse, annuatim pro decima, ususagium in nemore de Villers quod dedit vobis Humbertus de Liceio. Duodecim nummos sensuales quos dedit vobis Guido de Varanges, quatuor solidos censuales quos dedit vobis Aimericus de Mailleio. Tres solidos sensuales quos dedit vobis Guido de Diacei. Quidquid habetis apud Varanges ex donatione Aimonis de Maigneyo et quinque solidos sensuales ex ipsius donatione. Unum sectarium olei apud Prumelle quod dedit vobis Acardus de Vergei. Tres solidos sensuales quos dedit vobis Petrus Escoz. Abbatiam insuper de Bellomonte, abbatiam de Estanchia, abbatiam de Ulvis. [...]