VITA Auctore Gisleberto monacho. LIBER I PROLOGUS. [1] Adest nobis dies venerandæ commemorationis beatissimi Romani, egregii Confessoris Christi; quæ licet omnibus pie viventibus sit venerabilis et colenda, nobis tamen est præcipua devotione suscipienda, quos proniores in ejus venerationem dignissima reddit affectio. Hic enim noster est specialis patronus et certa provisio, quos sacratissima exornat præsentia, protegit meritis, virtutibus illustrat. Qui quondam beati Patris Benedicti alumnus, et in rebus divinis extitit cooperator ac socius. Quem ad spiritalis agonis tirocinium properantem, tamquam miles emeritus, et diutina jam exercitatione instructissimus præliator, doctrina instruxit, pane aluit, exhortatione firmavit. Vere felix, vere gloriosus, cui concessum est, ut illius educator existeret, qui Monasticæ religionis arcem, jam super Christum fundatam, quaquaversum per orbem nobiliter excoleret, proveheret, sublimaret. Jure eos æquales meritis possidet cælum, quos in terris adhuc positos Christi caritas et germana dilectio inseparabiliter tenuit sociatos. Sed hodie nobis de beato Romano semper agitur, cujus tota conversatio bonorum operum speculum facta est mundo, cui, juxta Apostolum, vivere Christus fuit, et mori lucrum: et carne in terris positus, mente semper in cælestibus versabatur, dissolui cupiens et esse cum Christo: quique secundum quod Vates divinus præcipit, spiritale canticum, in tuba ductili et voce tubæ corneæ, Deo jugiter modulatus est. Tuba quippe ductilis, quæ crebris percussionibus ex metalli massa producitur, mortificationem carnis designat. Et ille in tuba ductili Deo canit, qui carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifigit, qui castigat corpus suum et in servitutem redigit, ut productum extenuatumque disciplinis cælestibus, supernam possit concinere melodiam. Tuba vero cornea cælestem conversationem figuraliter exprimit: cornu quippe de carne nascitur, sed carnem excedens, carneam mollitiem deserit, et in osseam proficit firmitatem. In tuba ergo cornea Deo psallit, quia ea quæ sursum sunt quærit, non quæ super terram. Talis hujus sancti Patris conversatio, talis ejus tota vita fuit, sancta, innocua, cœlebs, gratiosa, pudicitiæ floribus perornata, fide integra, spe robusta, caritate diffusa, omni postremo bonitate conspicua: de qua nihil est quod digne satis valeat dici. Idcirco hæc breviter perstringimus, et veluti quasdam conversationis ejus lineas ducimus: quia quod non sine magno cordis dolore dicimus, nusquam eam scriptam reperire valuimus. [2] Et quidem tanti viri actus et miracula non dubitamus fuisse scripta; esset quippe inhumanissimum, immo impium, supprimi silentio, quæ per famulum suum ad profectum multorum Deus operari dignatus est: sed incandescente contra Ecclesiam immanissima persecutione, adeo ut plurimis vel fugientibus, vel in necem occumbentibus, maxima raritas superesset Christianorum; et ut noster Poëta dicit, vacabat tunc temporis potentibus opprimere, prioribus rapere, privatis perdere, miseris flere; hoc modo sicut et aliorum multorum Sanctorum, sic etiam vitam hujus de quo loquimur Patris, perditum iri contigit, dum unusquisque cogitabat magis qualiter Vitam morti jam jamque imminenti eximeret, quam ut custodiendis proferendisque libris operam daret. Atque ideo quæ in prima ætate gesserit, quas diaboli tentationes pertulerit, quæ miracula ostenderit, vel quo fine mundum deseruerit, ignoramus. Illud sane magnum sanctitati ejus præbet testimoniū, quod Beatus Papa Gregorius in libris Dialogorum de eo commemorat, quod et nos breviter supra tetigisse meminimus. Sed et in Vita B. Mauri Monachi, dilectissimi Benedicti discipuli, quæ a S. Fausto suo condiscipulo elegantissime digesta est, ejus memoria honorifice, et sicut Sanctum decet, facta reperitur. Quædam etiam ad nos, per succedentium relationem, fideli narratione contigit emanasse: de quibus omnibus quasi quoddam breve corpusculum colligentes, quæ de Sancto nobis comperta sunt, ipsius adjuti precibus conabimur explanare. CAPUT I. [3] Vir Domini Romanus, a pueritia monachus, disciplinis monasterialibus apprime eruditus est. Assuescebat adhuc puerulus crebris subdere membra jejuniis, sanctis interesse assidue vigiliis, et in tenero corpusculo senum cruces ac caumenias nitebatur adhuc invalidus experiri. Jam vero transcursis adoloscentiȩ metis, cum in robur virilis evasisset ætatis, omni ex parte in virtutum studio probatus ac spectabilis habebatur, adeo ut suo exemplo multos ad contemptum seculi ac desiderium sancti propositi accenderet. Quodam itaque tempore, cum sanctus ac dulci semper memoria recolendus Benedictus, spretis seculi actibus abjurataque mundi gloria, eremum peteret; hunc de quo loquimur, Sanctum obvium habuit, quo tenderet inquisivit. Cujus cum desiderium cognovisset, et secretum tenuit, et adjutorium impendit, eique sanctæ conversationis habitum tradidit, et in quantum licuit ministravit. Vir autem Domini ad destinatum locum perveniens, in arctissimo specu se tradidit, tribusque annis excepto Romano monacho, hominibus incognitus mansit. Qui Romanus non longe in monasterio sub Adeodati Patris Regula degebat: sed pie ejusdem Patris sui oculis furabatur horas, et quem sibi ad manducandum subripere poterat, diebus certis, Benedicto panem deferebat. Ad eumdem vero specum a Romani cella iter non erat, quia excelsa desuper rupes eminebat: sed ex eadem rupe in longissimo fune religatum Romanus deponere panē consueverat. In qua etiam resti parvum tintinnabulum inseruit, ut ad sonum tintinnabuli vir Dei cognosceret, quando sibi Romanus panem præberet, quem exiens acciperet. Sed antiquus hostis, unius caritati indivens, alterius refectioni; cum quadam die submitti panem conspiceret, jactavit lapidem et tintinnabulum fregit: Romanus tamen modis congruentibus ministrare non desiit. [4] Ea tempestate gravissimæ persecutionis procella per totam Italiam, ac pene per omnem Romani Imperii terram detonabat, Gothis, Alanis et Wandalis omnia flammis et ferro proterentibus. Quo tempore destructæ ecclesiæ, subversa monasteria, captæ urbes, desolatȩ domus, diruta castra, strages hominum innumeræ factæ, et multus ubique humani generis sanguis effusus est. Quod cernens vir Domini Romanus, non cessabat Dominum deprecari, ut suam respiceret Ecclesiam, quam sibi suo sanguine acquisierat; nec sineret eam insanis subjici nationibus, sed eam in fide nominis sui conservaret illæsam. Cum hoc indesinenter ageret, noctes diesque in oratione continuans; quadam nocte per divinam revelationem audivit, permissione Dei ista fieri; omnemque terram, justo sed occulto ejus judicio, sævis gentibus traditam; inde mutabilem fore cælitus prolatam sententiam; atque ideo non eum debere sic in immensum tristari, sed glorificare potius Dominum, juste salubriterque omnia disponentem; qui percutit et sanat, vulnerat et medetur; quique idcirco temporaliter peccantibus flagella irrogat, ne in æternum pereant: præterea juberi sibi a Deo, ut relicta Italia ad Gallias tenderet, et verbi divini semina longe lateque spargeret, ac sanctæ conversationis exempla cunctis præberet. [5] Hoc responso Spiritus sancti accepto, convocatis Fratribus sic eos allocutus est: Fratres et Domini mei, dulce lumen oculorum meorum, maximumq; pignus amoris mei et gaudii, audite me servum Christi, sanctæ fraternitatis vestræ commilitionem ac socium. Cernitis quibus malis mundus premitur, quibus cladibus perurgetur. Ubique luctus, ubiq; pavor, et plurima mortis imago. Non hæc casu, verum manifestissima ira Dei contingunt. Peccatis enim hominum Dei patientia exacerbata, versa est in furorem; mansuetudo mutata est in severitatem; adeo ut mirum sit, quod adhuc tolerat, leviora peccatoribus inferens quam merentur; et non sicut quondam Sodomitas et Gomorritas, ita nunc sceleribus plenam terram nubibus exurat fulmineis. Cum hæc ita sint, Fratres, non debemus de mundi percussionibus dolere, quem scimus ipsis suis percussionibus interire. Vita enim nobis alia a Christo est promissa, cujus promissio inconcussa atq; immobilis permanet, finis ignara, doloris nescia: in qua gaudium est, epulatio et pax imperterrita, ubi beata immortalitas et immortalis beatitudo, ubi æterna securitas et secura regnat æternitas. Hanc expectantes adversa seculi non debemus pavescere; sed magis appropinquantem nostram redemptionem, levatis sursum capitibus, hoc est exhilaratis cordibus, expectare. Me si Deus meo voto res agere, et secundum meum velle vivere sineret, optaveram, sanctissimi Fratres, vobiscum omnia seculi discrimina perferre: quæcumque prospera, quæcumque adversa contigissent, collato vobiscum robore sustinere, simulque patienter vivere, simul delectabiliter mori. Sed quia non est in hominis potestate via ejus, sed in illius qui cum magna tranquillitate disponit omnia; quæso ne me retinere velitis. Deus præcipit ut pergamus ad Gallias; parere debemus, eundum est: vos oro ut mei benigne memores sitis; quia et ego, dum spiritus hoc luteum vasculum inhabitando vegetaverit, vos in corde et in visceribus meis, ut fas est et decet, semper habebo. Deus autem omnipotens vos sancta custodia circumvallet; atque a præsenti seculo nequam ereptos, salvos faciat in regnum suum cæleste; et concedat mihi exiguo et humili in illa vita vos sine confusione videre. [6] Hæc dicens et valefaciens eis, parvo sumptu profectus est; ignotus mundo, adscriptus civis in cælo. Transmissa Italia, Gallias ingressus, pervenit tandem in pagum Autissiodorensem, in locum qui Fons-Rogi appellatur: ubi aliquanto tempore demoratus, monasterium statuit: ibique plurimos a vanitate seculi conversos, ad quietam et sobriam conversationem, monitis simul et exemplis provocatos, adduxit. Quo in loco habetur Basilica, ejus nomine, et miraculorum quæ per eum Deus operatur privilegio, nobiliter insignis. Non multo post tempore, Beatus Bertingranus, Cenomannicae civitatis Episcopus, legatos ad deiferum Patrem Benedictū direxit, cui etiam exenia transmisit decentissima; exposcens ut ei perfectissimos quosq; et in monastica disciplina experientissimos ex suis discipulis dirigeret viros, qui in fundo Episcopii ejus monasterium, secundum instituta Regulȩ ipsius sanctissimi Patris, ædificare deberent. Nil ergo moratus Dei famulus, alacriter ad hoc opus direxit S. Maurum, sibi familiariter obedientia et omni morum probitate dilectum discipulum: cui etiam quatuor alios addidit Fratres, cum quibus rantæ expeditionis laborem subiret intrepidus. Sane ex illis quatuor Fratribus unus fuit hic Faustus, qui f Vitam ejusdem Beati. Mauri eleganti admodum descripsit stylo: cujus etiam verbis, ut certior legentibus constet fides, quæ sequuntur censuimus intimanda. Nos itaque cum appropinquante solennitate Paschali, quotidie profectionem acceleraremus, eo die quo Dominica celebratur Cœna, in pagum devenimus Autissiodorensem. [7] Audiens autem Beatus Maurus opinionem S. Romani monachi, qui beatissimo Patri nostro Benedicto in initio adjutor et cooperator extitit, sicut in historia Vitae ejus plenissime invenitur; quique per revelationem Gallias petens, cœnobiolum in eodem pago, in loco qui Fons-Rogi nuncupatur, aedificabat; petiit duces itineris nostri, ut eo divertentes, ibidem sanctum Pascha celebraremus. Hoc autem Beatus Maurus maxime expetebat, quia et sequenti die transitum sanctissimi Magistri nostri complendum esse sciebat, et colloquio B. Romani desiderabiliter frui cupiebat. Ductores vero nostri, petitionibus viri Dei libenter annuentes, concito gradu illuc tendere festinarunt. Die itaque Parasceves, hora illic sexta pervenientes, devotissime a Beato Romano suscepti sumus. Cumque nos omnes, qui cum Beato Mauro pergebamus, ad ea quae opus ad diem festum erant praeparanda vel emenda occupati essemus; ipsi sanctissimi viri dulcia invicem perennis vitae serebant colloquia. Et cum jam vespertina hora post solenne officium, quod specialiter (utpote annuatim) eo celebratur die, propinquaret; vir Dei Sanctus Maurus Beato Romano dixit: Crastina die beatissimus Pater noster Benedictus, terreni deposito corporis onere, cœlibem gaudens et hilaris scandet ad patriam. Quod audiens S. Romanus, illico in lacrymas resolutus, flere inconsolabiliter cœpit. Quem Beatus Maurus consolari cupiens, aiebat: Gaudere potius quam flere ideo de ejus migratione debemus; quia et Patronum magnum praemittimus, et praesentiorem eum nunc, quam si in carne viveret, fumus habituri. Haec tamen dicens nec ipse se poterat a fletu cohibere. [8] Noctem illam quae duodecimo Kalendas Aprilis habebatur, et qua sacratissimum vigiliarum Paschae illucescebat Sabbatum, tam beatissimus Maurus ac nos qui cum eo ibamus, quam Sanctus Romanus cum aliquibus suis, jejuni pervigilem duximus: unusquisque nostrum secreto apud se (ut illis diebus in Ecclesia Romana mos erat) psalmos et orationum preces devote pro exitu ejusdem Patris nostri Deo dilectissimi Benedicti consummantes. Cum vero transacta jam hora quasi tertia ipsius sacratissimae diei, Beatissimus Maurus in ecclesia consistens, transitum ejus qualicumque eveniret hora, orando et psallendo prȩmunire, longe licet positus, satageret, seque pavimento in orationem dedisset; raptus in spiritu, subito se transpositum in loco de quo egressi fueramus vidit, conspexitque viam palliis stratam ac innumeris coruscam lampadibus, recto Orientis tramite ab ejus cella in caelum usq; tendentem: in qua etiam visione duos Congregationis nostrae Fratres socios habuit, cum quibus eamdem simul visionem conspexit. Itaq; cum viam quam cernebant mirarentur attentius, venerando habitu vir desuper clarus assistens, cujus esset via quam cernerent, inquisivit: quod illi se nescire professi sunt. Quibus ille respondit: Haec est via, qua dilectus Domino caelum Benedictus ascendit. Hanc visionem unus ex illis duobus Fratribus nostris; qui eam simul cum Beato Mauro viderunt et in nostro morabatur cœnobio, alter vero, ut Beatus scripsit Gregorius, longius positus vidit. Mox vero ut Beatus ad se reversus est Maurus, ocius Sanctum Romanum ac nos evocans, cuncta quae viderat lucide nobis per ordinem retulit; diemque illam et sequentem Dominicam, qua specialiter dies Resurrectionis Dominicae colebatur, solennem et celebrem omni cum gaudio et laetitia peregimus. [9] Secunda autem feria festivitatis ipsius, antequam proficisci cœpissemus, Sanctus Romanus Beato Mauro dixit: Si absque animae periculo locum hunc deserere potuissem, melius tecum, amantissime Frater, cuperem habitare, quam alibi finem vitae terminare. Sed quia et hos deserere periculum est, et ultimus mihi jam jamque imminet dies; perge felix quo mitteris, ac prospere felici utere sorte. Deus autem omnipotens semper sit tecum, et cum Fratribus qui tecum pergunt; et recto itinere perducat vos ad veram repromissionis terram, quam omnibus electis suis polliceri est dignatus, ubi praeparavit eis, quae nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt; nisi in illorum qui terrena omnia amore ejus proterentes, ac desiderio caelestium abdicantes, dicere cum Apostolo valent, Nobis autem revelavit Deus per spiritum suum. Romanus itaque Dei famulus, post gloriosam et plenam virtutibus vitam, post innumeram multitudinem vitae aeternae acquisitam, consummato viriliter monasticae possessionis curriculo, felici et jam dudum exoptato transitu migravit ad Dominum. Tumque, ut vere fatear, mori desiit et vivere cœpit; exutusque mundi tenebris, caelesti est claritate vestitus. Nunc assistit vultui omnipotentis Dei, accipiens de manu ejus stolam candidam, animae dico incorruptionem et indefectivam beatitudinem. Praestolatur autem stolam duplicem, cum resumpto in fine mundi corpore, carnis simul et animae gaudebit immortalitate. Sepultus vero est in sua ipsius Basilica a Fratribus, quos gemina in diversum dispertiebat affectio; quoniam quidem illi laetandum esse noverant, sibi dolendum; illius congaudendum glorificationi, suae ingemiscendum desolationi. CAPUT II. [10] In hoc igitur loco per aliquot annos beati viri corpus digna veneratione servatum est. Verum quia nefas erat mundanis tenebris lucernam obnubi sideream, et ipsa per se Veritas civitatem supra montem positam non posse abscondi protestata est; inconveniens et damnosum erat sacratissimi corporis thesaurum diu in loco minus celebri minusque noto latere; sed ad communem omnium utilitatem atque profectum cunctis innotescere ac divulgari. Crescente itaque fidelium devotione, corpus beati viri de loco primariae sepulturae ad urbem Autissiodorum delatum, atque in ecclesia Beatissimi Amatoris honorifice conditum est. Aliquot anni jam fluxerant, et Sancti nomen ac veneratio, omnium pectoribus insinuata, magis magisque increbrescebat. Unde Fratres ex cœnobio ter Beati Germani, Pontificis et Confessoris Christi, fide in Deum, spe in Sanctum feruentes, Heribaldo Autissiodorensi Ecclesiae praesidente Episcopo, venerandum saepe dicti viri Dei corpus obnixe ut sibi daretur expetierunt; et licet aegerrime ac cum magni sudore laboris, tandem obtinere meruerunt. Sicque inde levatum, et cum staurophoria ac cereostata, cumque divinorum melodia coruscantibus, deportatum est. Erat ibi tunc quidam Presbyter ecclesiae turis, cui vocabulum est Bonus-hortus, Aaron nomine; qui Fratribus jam dicti loci optime notus et familiaris habebatur. Is ergo, cum sanctae Reliquiae feretro componerentur, accessit; eisque quibus id officium deputatum erat, sese importunus miscuit; ac nemine circumspiciente, os capitis, quo superne cerebrum tegitur, quodque vulgo testa dicitur, furto sublegit; atque optimo potitus spolio, ad suam trepidus repedavit ecclesiam: ibique plurimo tempore sacrum pignus permansit, frequentibus se circa aegrotantes praestitae sanitatis declarans indiciis. Jamque instabat tempus quo Dominus Sanctum suum mirificaret, quemque apud se glorificaverat in caelo, apud homines magnificaret in mundo. Hoc tali constat ordine gestum. [11] Ansegisus erat Sanctae Senonum Metropolis Ecclesiae Archiepiscopus, vir in cunctis optime agens, et in ecclesiasticis negotiis experientissimus. Hic cum anxie animo cogitare cœpisset, Sancti hujus undecumque impetrare Reliquias; nuntiatum est ei, quod in ecclesia suae diœceseos Sancti haberentur Reliquiae. Cumque ille, quaenam haec esset ecclesia, curiosa indagatione perquireret; dictum est ei de hoc Presbytero, quod praecipuam partem Sancti hujus haberet verticis. Quo audito, Antistes gavisus quam maxime, Deoque agens gratias de oblata sibi desideratae rei opportunitate, Presbyterum ad se accersiri praecepit; a quo omni re certius agnita, mature accedit ad locum, jubetque caelestem sibi ostendi thesaurum: suscipiensque Sancti Reliquias, amplectitur, applicat oculis, avidioribus demulcet osculis; sicque voti compos, suam laetus redit ad urbem. Deinde majori adhuc desiderio accenditur, quaerere [cœpit] ubi sancti corporis haberentur Reliquiae; comperiensque in jam dicto Beatissimi Germani caenobio Sancti corpus haberi, deprecatus est primum Domnum Hugonem loci ipsius Abbatem, re autem vera regni totius moderatorem ac principem: dein direxit illuc Abbonem, Nivernensis Ecclesiae Episcopum: nam quia res magna petebatur, magnis profecto utendum erat interpretibus ac ministris. Veniens ergo Episcopus, convocatis loci primoribus, causam, propter quam missus fuerat exposuit. Fratribus hoc satis durum et difficile cœpit videri, haerebantque, et quid responderent ignorabant, Sed quia Abbatis pie praecipientis imperiis obviare nefarium, et Episcoporum precibus non acquiescere impium erat; victi tandem succumbunt, et se facturos quod Archiepiscopus petierat repromittunt. [12] His acceptis promissionibus, Reverentissimus Antistes ad suam quamfestine reversus est urbem. Atque omnis morae impatiens, sumptis secum Cleri primoribus, atque adunata religiosi apparatus frequentia, et nihilominus non modica plebis caterva, Autissiodorum properat. Jamque eo appropinquante dici non potest quanto studio, quamque ardentissima devotione tota civitas obviam venerit; adeo ut maximo se salutis et gaudii munere caruisse duceret, qui huic spectaculo defuisset. Procedunt splendifico habitu, hinc sacra Monachorum agmina, inde veneranda Cleri candidiseri turba. Cerneres in terris caelestem chorum, et splendidissimum Angelicae societatis conventum. Omnia divinis laudibus et superni melodimatis concentibus personabant. Cum tali itaque pompa ingrediuntur ecclesiam; et praemissa oratione ac data solenniter benedictione, accedit Episcopus ad locum, quo sanctissimi somatis thesaurus erat reconditus, Fratribus cum letania divinum suffragium invocantibus; sumitque glebam praedicti corporis, divini odoris nectare fragrantem; reponens loco eodem pretiosissimas multorum Sanctorum ac Martyrum Reliquias, quae hodieque ibidem condigno venerantur honore. Adepto itaque exoptato munere, et voti sui compos effectus Episcopus, cum gaudio reversus est ad cœnobium, quod Vallilias sive Vallis-lilii nuncupatur; ibique pro maximo ac pretiosissimo thesauro, sacrosancti corporis pignus collocavit; tantaque se circa locum ipsum benevolentia et largitate profudit, ut eum summa dilectione semper incoleret, et necessarios reditus abundantissime delegaret, artium quoque diversarum magistros studiossime praepararet. [13] Hoc itaque ad Christum migrante, et post diutinos labores ad laborum praemia transeunte, successit in Sede Pontificali Ebrardus, venerandus Archiepiscopus, non minus doctrina quam vita virtutibus plena et miraculis: cujus tempore gens incredula Northmannorum per Gallias se se diffudit, caedibus, incendiis, atque omni crudelitatis genere debacchata. Siquidem peccatis nostris exigentibus, atque vires adversariis suggerentibus, subversa sunt castra, desolatae urbes, destructae ecclesiae, succensa monasteria, ut ad nos vel maxime illud pertinere videatur, quod Esaias Propheta, praevidens sanctae illius civitatis et augustissimi templi ruinam, lugubri ad Deum voce querebatur dicens: Ubi laudaverunt te patres nostri, facta est combustio ignis. Tunc quoque praefatum Sancti Remigii cœnobium incensum et ad solum usque dirutum est, Suavo strenuissimo loci ipsius Abbate cum Fratribus ad Senonicam urbem confugientibus, atque ut Deus afflictum populum placatus [...]