GESTA ET PASSIO SANCTI LEUDEGARII EPISCOPI ET MARTYRIS DOMINO VERE SANCTO ET APOSTOLICA VENERATIONE COLENDO HERMINARIO URBIS AGUSTUDUNENSIS EPISCOPO Dum sepe a vobis iussus et spiritalium fratrum sancta flagitatione conpulsus, gesta beati Leodegarii martyris atque pontificis tandem scribere sum adgressus. Ideo enim diu implere iussa vel petita distuli, dum duplicem opinionem contra me videbam consurgere, unam ignorantiae caligine metuens et ignaviae, aliam prudentibus in dirisu o verens patescere. Oro ergo vestram fidelem devotionem inprimis, ut meae rusticitati veniam detis et tantummodo, quae vobis placuit, clam soli interim lectitetis, donec aut cultiore sermone ea, quae nos, vobis iubentibus, usurpavimus, reparitis, aut aliorum presolum correcta iuditio, inreprehensibilis, quam post elegitis, post vos probata resedeat dictio. Hoc specialiter peto, ut vires ad huc opus exsequendum, quas mihi conscia denegat imperitia, vestrarum precum solerti studio apud Deum opteneat oportuna suffragia. EXPLICIT PROLOGUS ( 1 ). Gloriosus igitur ac praeclarus Leodegarius urbis Agustedunensis episcopus, qui christianorum temporibus effectus est martyr novus, ut terrena generositate nobiliter exortus, ita, divina gratia comitante, dum a primeva aetate in virili robore adcresceret, in quodcumque gradu vel ordine provehebatur, extitit prae ceteris erectus. Cumque a Didone avunculo suo Pectavi urbe episcopo, qui ultra adfines suos prudentia divitiarumque opibus insigne copia erat repletus, fuisset strinue aenutritus et ad diversis studiis, quae saeculi potentes studire solent, adplene in omnibus disciplinae esse lima politus, in eadem urbe ad onus archidiaconatus fuit electus. Tanta in eo subito fortitudinis atque sapientiae robor emicuit, ut inpar prae suis antecessoribus appareret ; praesertim cum mundanae legis censuram non ignoraret, saecularium terribilis iudex fuit. Et dum canonicis dogmatibus esset repletus, extitit clericorum doctor egregius. Erat quoque in disciplina delinquentium vividus, qui carnis luxo numquam extitit resolutus ; sagati cura pervigil in ecclesiasticorum offitiis, strinuus in ratiociniis, prudens in consiliis, rutilans in eloquiis. (2). Incubuit interim causa necessitatis, ut in Agustudunense urbe eum ordinare deberent episcopum. Siquidem nuper inter duos contentio de eodem episcopatu exorta fuerat et usque ad sanguinis effusionem certatum. Cumque unus ibidem occubuisset in morte, et alter pro perpetrato scelere datus fuisset in exilii etrusionem, tunc Balthildis regina, qui cum Chlothario filio Francorum regebant palatium, divinum, ut credimus, inspirata consilium, ad memoratam urbem hunc strinuum direxit virum ibidem esse episcopum, quatenus et ecclesia, quae pene biennium iam quasi viduata in saeculi fluctuatione remanserat, huius gubernationem vel fortitudinem tueretur et ab his quibus inpugnabatur defensaretur. Quid multa ? ita in adventum eius territi sunt omnes ecclesiae vel urbes illius adversarii, necnon et hii qui inter se odiis et homicidiis incessanter certabant, ut memoriam transacti scandali non vellent audire : quia quos praedicatio ad concordiam non adduxerat, iustitiae terror cogebat. Iam enim in episcopato, despensante Domino, quantum in alimonia pauperum eius extetit praecipua cura, longum est enarrare per singula. Sed nobis ista tacentibus eius testantur opera vel matricola, quae ab eodem instituta residet ad ecclesiae ianuam, vel specierum pulchritudo, quae aureo fulgore rutilant in ecclesiae ministerio, necnon et baptisteri ornamenta miris operibus fabricata. Quantumque in amore martyrum eius mens fuit devota, silentibus indicat sancti Simphoriani martyris sepultura seu translatio sancti corporis gloriosa. Praeterea innuunt eius industriam ecclesiae pavimenta velaque aurea et atrii constructio nova, murorum urbis restauratio, domorum reparatio, et quae erant nimia vetustate consumpta per se reddentecrata, visa videntibus testimonia. Suffitiant haec inprimis pauca de plurimis. Ad illud tempus convertamus eloquio, quo adleta Christi contra diabolum dimicandi sumpsit exordium. (3) Sanctus itaque pontifex Leodegarius dum in Agustidunense urbe felix in pace conversavit episcopus, postquam omnia quae deruta fuerant innovassit et in divinis offitiis clericos erudisset praedicationemque assiduus caelestia populum commoneret, elymosinarum largitate pauperes refoveret et in Dei custodiendis mandatis eius animus esset totus intentus, ita fuit efficax illius voluntas in omnibus, ut quaeque implere decrevisset, ei a Domino absque difficultate tribueretur effectus. Nec enim inmerito suam omnipotens Deus illi contulerat gratiam, quia prius ipsi se totum devoverat custodire mandata. Sed quia bona voluntate semper discordat malitia et antiquus serpens invidus semper invenit, per quos scandalum seminet, aliquid honorati spiritalia nescientes, sed potius potentiam secularem timentes, videntes hunc virum inflexibilem per iustitiae culmen existere, invido coeperunt livore torquere et statuunt, si sit aditus eius obviare profectibus. (4) Erat enim in illis temporibus Ebroinus, ut dicimus, maiordomus, qui sub rege Chlothario tunc regebat palatium ; nam regina, quam supra diximus, iam in monasterio, quod sibi antea praeparaverat, resedebat. Praeterea memorati invidi adeunt Ebroinum et contra Dei virum eius in furore suscitant animum, et dum veritatis accussationem non invenerunt, mendatium falsitatis confingunt, quasi dum omnes Ebroini iussionibus oboedirent, solus Leodegarius episcopus eius iussa contempneret. Erat enim memoratus Ebroinus ita cupiditatis face succensus et in ambitionem pecuniae deditus, ut illi coram eo iustam causam tantum haberent, qui plus pecuniam detulissent. Cumque alii timoris causa, alii pro redimenda iustitia eum auri argentique inmensa replessent pecunia, quorundam animi ob huius causam expolii dolore tacti, contra eum fuerant iam commoti, et quia non solum rapatitatis exercebat commertium, verum etiam pro leve offensa sanguinem nobilium multorum fundebat innoxium. Sanctum itaque Leodegarium episcopum ideo habebat suspecum, quia eum superare non valebat in verbo, nec adulationis ut ceteri ei inpendebat obsequium, et contra omnes minas suas semper eum cognoverat permanere intrepidum. Tyrrannicum edederat tunc edictum, ut de Burgundiae partibus nullus praesumeret adire palatium, nisi qui eius accepisset mandatum. Tunc de metu prioris fuerunt omnes suspecti, quod excogitaret ad suum facinus commulandum, ut aut quosdam capitis amissionem damnaret aut dispendia facultatum infligeret. (5) Interim donec causa suspenditur, rex Chlotharius a Domino vocatus de hac luce migravit. Sed cum Ebroinus eius fratrem germanum nomen Theodericum, convocatis obtimatis, cum solemniter, ut mos est, debuisset sublimare in regnum, superbiae spiritu tumidus eos noluit deinde convocare. Ideo magis coeperunt metuere, eo quod regem, quem ad gloriam patriae publicae debuerat sublimare, dum post se eum retineret pro nomine, cui malum cupierat audenter valeret inferre. Cumque multitudo nobilium, qui ad regis novi properabant occursum, mandante Ebroino, iteneris accepissent repudium, inito in cummune consilium, relicto eo, omnes expetiunt Childericum, iuniorem eius fratrem, qui in Auster sortierat regnum. Quod consilium qui tunc noluit adquiescere, aut fugaciter evasit, aut cum vitae periculum incendium comminatus, adquievit invitus. (6) Cum enim omnes ob Ebroinum tyrrannico metu Childericum in duxissent tam Neustrico quam Burgundiae regnum, cognuscens tyrrannus suum hoc facinus perpetratum, ad ecclesiae confugit altare, eiusque in multis partibus subito fuit thesaurum direptum : et quod iniquus diu congregaverat male, dispersum est subito bene. Episcopis tunc quibusdam intercedentibus et praecipue intervento antestitis Leodegarii eum non interficiunt, sed Luxovio monasterio dirigitur in exilium, ut facinora, quae perpetraverat, evadisset penitendo. Sed quia terrenae cupiditatis pulvere oculos cordis habuit cecos, et ideo in animam malivolam spiritalis non profuit sapientia. Cum enim Childericus germanum suum, supra quem petitus venerat, sibimet praesentare iussisset, ut adloqui ei deberet, tunc quidam, qui in regno videbant esse primarii et Childericum cupiebant a caede adulando placare, crinem sui domini temeritatis auso iusserunt amputare, sicque fratri suo eum studuerunt praesentare. Sed cum ab eo interrogaretur, quid de se age vellet, ille vero hoc solum, eo quod iniuste fuerat de loco regni deiectus, iuditium sibi a Deo celerem expectare professus. Tunc ad monasterium sancti martyris Dionisii resedere est iussus, ibique eo usque salvatus, donec crinem, quam amputaverunt, enutriret. Et Deus caeli, quem se iudicem est habere professus, feliciter postmodum ipsum permisit regnare. (7) Interea Childerico rege expetiunt universi, ut talia daret decreta per tria quam obtinuerat regna, ut uniuscuiusque patriae legem vel consuetudinem deberent, sicut antiquitus, iudices conservare, et ne de una provintia rectores in aliis introirent, neque unus ad instar Ebroini tyrrannidem ad sumeret, ut postmodum sicut ille contubernales suos despiceret ; sed dum mutua sibi successione culminis habere cognoscerent, nullus se alio anteferre auderet. Ut vero illi libenter petita concessisset, stultorum et pene gentilium depravatus consilio, ut erat iuvenile levitate praeventus, subito quod per sapientium consilia confirmaverat refragavit. (8) Sanctum igitur Leodegarium, eo quod cognoverat prae omnibus sapientia luce esse conspicuum, secum assidue retinuerat in palatium. Huius rei causa malorum crevit invidia redeviva, atque contra eum rursus accussationum exquirentes initia, ita ut, quaeque rex ageret aut iusto iniustove iuditio daret, illius criminant factum. Cuius si obtemperasset consiliis, in mandatis ambulasset divinis. Sed quia caelitus iam supervenerat data sententia, ideo cor eius non valuit adprehendere iustitiae disciplinam ; sed iudicium, quod Theodericus se a Domino professus est expectare, caelerem meruit sententiam terminari. Vir autem Domini ut cognovit contra se invidiam diaboli recalescere, tunc iuxta apostolum sumens loricam fidei et galeam salutis et gladium Spiritus, quod est Dei verbum, contra antiquum hostem inivit singulare certamine. Et quia sacerdotalis integritas minas regis nescit metuere, Childericum coepit arguere, cur consuetudinis patrias, quas conservare praeceperat, tam subito in mutasset, simulque fertur dixisse, quod reginam, quam habebat coniugem, filia sui esset avunculi; et nisi aut haec facinora cum reliquis inlicitis sceleribus emendatione corregeret, aut divinam certe sibi ultionem subito imminere cognosceret. Et quidem primitus libenter coeperat auscultari, sed satellitum praeventus consiliis, dum verba eius debuerat ad emendationem aptari, de illius morte occasionis coepit inquirere, suadentibus hoc illis, qui iustitiam cupiebant evertere et indisciplinati iuvenalia opera regi favebant exercere , nec non et his, qui suum decretum ei elicuerant inrupisse. Metuebant enim hii omnes et horum similes, in voluptatibus saeculi conversantes, a Dei homine sua opera destrui, dum enim iam noverant per iustitiae callem inflexibile iter gradire ; virilitatem enim caelesti civi senex mundus, gravatus vitiis, non valuit sustinere. (9) Adfuit enim tunc in illis diebus vir quidam nobilis Hector vocatus nomine, qui tunc regebat in fascibus patriciatum Masiliae, quique generis nobilitate et prudentia saeculari, ut claro stigmate ortus, ita erat prae ceteris praeditus. Hic enim ad Childericum regem pro quadam causa advenerat et per viri Dei intercessionem optinere petita sperabat, eumque gratia hospitalitatis in urbe sua Dei sanctus reciperat, donec, sicut petierat, suis intercessionibus eum regem comendare deberet. Nam sepedicto Childerico in ecclesia urbis suae in paschale solemnitate rogaverat advenire. Hanc invidi repperierunt occansionem, per quam nequitiam, quam nuper in cor regis effuderant, adimplerent. Maiorum domus tunc nomine Vulfoaldum in sua occasione coniungunt, mendacem fabulam de Leodegario et Hectore confingunt, quasi ideo insimul fuissent coniuncti, ut regiam dominationem averterent et potestatis iura sibimet usurparent. (10) Aderat etiam tunc quidam sub religionis habitu ad monasterium sancti Simphoriani martyris, corpore non mente reclausus, nomine Marcolinus, sed ut postea publice patuit, potius ambiendis humanis laudibus vel honoribus specie ficti religionem nimium cupidus. De cuius conversatione, maxime dum omnibus patuit, melius puto silere quam loqui. Hunc ergo sepe dictus rex ignorans, quasi Dei prophetam habebat in omnibus, eo quod de viri Dei accusationibus eius voluntatem favendum adulabat prae omnibus. Ea igitur nocte, qua sanctae paschae vigiliae celebrantur in urbe, rex iam quasi suspectus ibidem noluit advenire, sed cum paucis tunc factoribus de praefati hipocritis requirentes consilium, iam contra Dei famulum malignum gestiens animum, illic temporaneum paschalem non timuit recipere sacrificium. Postea vero cum dedecore a vino iam temulentus, aliis ieiuniis sancta sollemnia praestolantibus, ecclesiam fuisset ingressus, Leodegarium clamitans requirebat ex nomine, ut eum quasi in fugam verteret, dum gladii percussione iam inter nuntios minitans terruisset. Cumque eum sepius clamitans esse in baptisterio cognovisset, ibi quoque introiens, ad tanti luminis claritatem seu odorem chrismatis, quae illic in baptizantium sanctificatione gerebantur, obstipuit. Sed cum ad clamorem eius ipse responderet : ' Adsum ', ipsum nullatenus recognoscens, pertransiit atque in ecclesiae domum, ubi paratum erat, resedit. Episcopi vero alii, qui cum Dei viro vigilias celebraverant, redierant ad hospitia ; ipse vero ut sacrum peregit officium, intrepidus adiit regem iratum eumque verbis mitibus requisivit, cur ante vigilias non venisset, vel in tam sacrae noctis sollemnia repletus ira persisteret. Nam dum illius ineffabili sapientiae aliud turbatus non valuisset respondere, suspectum se eum quadam de causa dixit habere. (11) Igitur vir Domini Leodegarius cernens apud eius animum esse defixum, quod, suadentibus satellitibus, eum una cum Hectore, sicut decreverat, redderet interfectum, aut Hector in angustia, sicut timebant, contra regem subiret contemptum, non de sua veritus morte, sed de illorum, qui ad eum causa tuitionis advenerant, pertractans salutem, elegit potius interim latere per fugam, quam occasionem praeberet, ut per eius martyrium in resurrectionis Christi sollemnia cruentaretur vel diriperetur ecclesia, ut ne hi qui ad eum converterant inconsulte amitterent vitam suam. Nec enim quis eum aestimet formidasse adeo usque martyrium ? Nam cum pridem per quendam monachum nomine Bertharium ei in dominica caena de suo ei fuisset in teritu nuntiatum, die passionis Domini crastino regis adiit palatium, et ultro se ingerens, in eo die sanguinem offerre voluit Christo, quo pro mundi salute sanguinem Christus effuderat suum. Nam et rex eadem die ipsum propria manu percutere voluit, sed ob diei reverentiam optimatum quorundam sapientia consilium prohibitus fuit. Indubitanter credendum ad hoc eum devenitus tunc fuisse servatum, ut si quid de humana conversatione, quae sine culpa non ducitur, aliquid contrarium fortassis adtraxerat, longa persecutionis fornax exureret, ut postea velud aurum mundum in diadema sui regis inpositus, ad instar gemmarum fulgentium miraculorum virtutibus coruscaret. Cum igitur ab his, qui occasionis huius expectabant eventum, persequutio velox fuisset commota post eum, praedictus ibidem est interfectus ; et quia viriliter se fuerat defensare conatus, permittente Domino, a multitudine fuit oppressus cum aliquis, qui comitabantur cum eo. Nec enim inpossibile creditur sancti martyris meritis posse apud Deum illis animabus veniam optinere, qui cum eodem innocenter persequutionis procella voluerant declinare. (12) Igitur Leodegarius Dei famulus cum a quibusdam tunc fuisset detentus, Childerico subito nuntiant factum ; maximam regis gratiam se credidit habiturum, qui valuit conprehendere Leodegarium. Per consilio tunc optimatum vel episcoporum iubetur interim duci Luxovio monasterio, donec in commune consulerent, quid facerent de tanti nominis viro. Interea, cum hii qui videbantur esse primi palatii, cum simul ab Childerico fuissent conquisiti, quod iudicium de sancto Dei decernerent, hoc consona responder nt voce, ut, si ei vitam concederet, sub perpetuum exilium eum in Luxovio permanere iuberet, confirmans subito super hoc decretum iudicium, episcopis vero aliquibus vel sacerdotibus ideo consentientibus, ut ad praesens eum ab ira regis redderent liberum. Nam sepedictus rex pravorum inlectus consilio, eum adduci iusserat de Luxovio, ut ad voluntatem accusantium cum inrisione depositum, prout voluissent, redderent interfectum, sicut quondam Herodis disposuerat Iudaeis facere Petrum. Aderat enim venerabilis vir abba sancti Simphoriani basilicae nomine Hermenarius, cui post discessum viri Dei rex petitionibus populi Agustidunum commendaverat urbem, cum inmensis praecibus crebro regis pedibus provolutus, ut eum in Luxovio permitteret resedere, ne ad expectatione crudelium, quos diabolus contra eum in furore succenderat, iuberet adduci. Tandem ob huiuscemodi precibus est tunc ab interfectionem salvatus, falso quidam opinantes, quasi ideo regis habitaculum frequentaret, ut accusantium primus esset, quo facilius ei episcopatum aliud tenere liceret. Nam longe aliter extitit, et quia carnales oculos spiritalem dilectionem non vidit, testes enim postea illius extiterunt opera, quia, quousque praesente superfuit vita, eius necessitatibus in quod valuit caritate ministravit devota. (13) In illis igitur diebus adhuc exsul in Luxovio resedebat Ebroinus monachali habitu tonsoratus, simulatam gerens concordiam, quasi dum uterque unam, sed disparem exilii accepissent sententiam, concordem ducerent vitam. His interim ita gestis, divina non diu distulit ultio suum de Childerico dare iudicium. Nam eius dissoluta conversatio omnibus increverat optimatibus palatinis. Tunc unus ex eis hoc molestius ferens prae ceteris, dum venationem in silva securus exerceret, eum vulnere mortis percussit. (14) Igitur priusquam evenisset, dum duces quidam duo, quibus iussum fuerat sanctum Leodegarium abduci de Luxovio, eatenus demorassent, conspiraverat unus eorum minister, ut si famulum Dei extra Luxovio cerneret, ipsum gladii percussione occideret. Ut enim ad hoc perventum fuit, ita cor illius intollerabilis pavor perfudit, ut non solum dixisse, sed cur etiam de Dei famulo tam gravia cogitasse, voce publica confiteret, et tremens eius provolutus vestigiis, indulgi sibi ab eo hanc nequitiam deprecaret. (15) Igitur cum Childerici mors subito nuntiata fuisset, tunc hii qui ob eius iussionem exilii fuerant condemnati, tamquam verno tempore post hiemem solent de cavernis serpentia venenata procedere, quidam sine metu fuerunt reversi : quorum debachante furore surrexit magna turbatio patriae, ita ut manifeste crederetur adventum imminere Antichristi. Hii vero, qui rectores regionum esse debuerant, surrexerunt contra alios, et qui pacis foedere debuerant continere, odiis se invicem coeperunt lacessere ; et dum rex tunc non erat stabilitus in culmine, quod unicuique rectum videbatur in propria voluntate, hoc agebant sine formidine disciplinae. Adeo tunc ira Dei manifesta cognovimus evenisse, ut etiam stella appareret in sidere, quam astrologii vocant comitem : in cuius ortu adserunt fame terram turbare, mutatione regum vel commotione gentium, percussione gladium imminere. Haec enim omnia manifesta ex tunc constitit evenisse. Sed quia, ut scriptum est, stulti non correguntur verbis, quantum minime signis, hii cum malivolo animo redierunt de exsilio ; quicquid pro sua pertulissent facinora, Leodegarii factionibus haec se incusant fuisse perpessus. (16) His enim diebus vir Domini commemoratis ducibus erat ob salvationem detentus, a quibus nuper de Luxovio fuerat iam eductus. Tunc enim ibidem famulo suo gratia superna concesserat venerabilem dignitatem, ut in illis locis tam praedicti duces quam eorum matrone simulque ministri universequae familiae necnon et vulgus populi ita in eius conspirassent amore, ut si ita necessitas immineret, semet ipsos a pro eo non dubitarent offerre. Cumque illi, qui secum Dei famulum retinebant, circa se manentibus potestatibus aliis nuntiassent, eo quod divinam gratiam super Dei famulum Leodegarium cognovissent, religioso christianitatis amore iam se eorum auxilio fuerunt sociati, et conspirantes inter se confirmaverunt, ut dum indisciplinata hic dominata erat exorta turbatio, si priusquam Theodericum pariter sublimassent in regno, aliquis forsitan sanctum voluissent ledere Leodegarium, eorum protegeretur auxilium. His enim diebus egressus est de Luxovio etiam Ebroinus Iuliano similis, qui vita fincta monachorum tenuit. Etenim cum ipse tam amicorum quam famulorum constiparetur subito comitatu, praedicti exulis ad eius expetentes obsequium, malum quod de sua accusatione confixerunt, ipsum in capud constituunt, ut eius auxilium vel consilium usi in Dei homini valerent unanimiter vindicare. Ipse enim Ebroinus capud relevavit venenosum, et quasi vipera restaurans venena sua, simulans se esse tunc Theoderici fidelis et ob hoc ad eum cum sociis quantocius festinare. (17) Cum enim vir Domini cum sociis superscriptis eodem festinarent itinere, factum est, quantum nec unius diei itineris spatium, antequam Agustidunum urbe accederent, urguentibus factoribus, Ebroinus inmemor amicitiae dudum promissae eum ibidem voluit conprehendere, si non Genesi metropolis Lugdunensis episcopi consiliis fuisset prohibitus, aut manu valida qui cum eo adherant perteritus : et fictam rursus simulans amicitiam et mixto agmine pariter pervenerunt in urbem. Laetatur ecclesia de pastoris praesentia redeviva, [...]