Inuestiganti mihi diutissime,  sollicite huc illucque circumductis oculis disquirenti, quibus communicare cordis mei secreta, vel apud quos animi nuper conceptum dolorem exponere,  si fieri posset, etiam deponere valerem: nemo iustius occurrit quam vos, quibus  eadem causa mœrendi,  communis est mecum materies mœrorem solandi. Adhibete animos,  affectus vbiubi dispersos pariter congregate: nec legendum negligenter putetis, cui non solum vestra studia, sed etiam vosipsos debetis. Non debet aliqua cordium vestrorum portio rei, de qua nunc agitur, quibuslibet impedimētis deesse, per quam vos diuinitatis dispositio perduxit ad esse. Regresso mihi nuper a Pisano Concilio, post multa, quæ in illo itinere incommoda prouenerunt: omni mœrore tristior nuncius occurrit,  alternas confabulationes, quæ de euasione periculorum, de incolumitate sociorum, de aliis prosperis euentibus, vt mos est, cum gaudio proferebantur, repentino suo aduentu turbauit. Nā inter loquentes taciturnus assistens, inter lætentes nubilum mœroris indicem vultum prætendens ad me propius accessit,  funereas litteras mihi nihil talium suspicanti ingessit. Ego, vtpote qui nuncium domesticum agnoscerem,  vnde esset scirem,  a partibus illis nihil mihi sinistri nunciari posse præsumerem: velut securus Epistolam a notis missam suscepi,  quasi optima referentem citato eam oculo percurrere cœpi. Cumque præmissa salutatione ad sequentia festinarem, subito quasi trabea mole repulsus hæsi, velut saxo caput percussus obstupui, sicut acri vulnere telo transfixus ingemui: quando beatæ matris meæ celerem,  velut furtiuum de mundo recessum, litera silenter loquente cognoui. Tunc nimia doloris vi pectus vrgente,  literis antequam eas perlegerem lachrymarum nimietate humefactis, a loco, quem iam exosum habebam, cito surrexi,  secretiori petens aliquanto liberius gemitu,  fletibus impatienti ad horam animo satisfeci. Inde cū vltra modum mœror procederet: meoque iam contempto imperio, etiam a magnis, quæ aderant, personis consolari renuerem, nox superuenit,  quod alij non poterant, quiete sua doloris quantulumcumque magnitudinem sedauit. In crastino dilectam animam pio Redemptori commendaturus, ad altare accessi: sacrificium spiritus contribulati salutari hostiæ adiungens, repropitiari eius excessibus diuinam clementiam imploraui. Aderant in comitatu nostro venerabiles  præcipuæ dignitatis viri Archiepiscopi, Episcopi, Abbates, sapientes clerici, religiosi monachi, Remensis, Rothomagensis, Trecensis, Constantiensis, Sagiensis:  alij quamplurimi de diuersis partibus terrarum congregati. Hi supradicti Concilij occasione itineri nostro indissolubiles socij adhæserant,  ab eadem Synodo mecum pariter redibant: horum benigna consolatione,  maxime illorum reuerenda societate compulsus, ne mœsticiæ meæ nubilo tantorum virorum serena iocunditas offuscaretur, violenter tandem me mihimetipsi subegi,  verum comprimens mente dolorem, fallacem sciens sociis hilaritatis repente vultum exhibui. Qua mea permutatione  ipsi mutati, qui prius cum dolente doluerant, me consolatum rati gaudenti pariter aggaudere cœperunt. In hoc simulaticio alacritatis gaudio, postquam quod reliquum erat viæ spatium emensum est: ipsis, vt decebat, Cluniaci solenniter exceptis, ego Marciniacum, vale dicens eis, velociter profectus sum. Nam  hoc mihi stimulos adaugebat,  quasi sæuius inflicto vulnere conscientiam cruentabat: quod illud lumen meum me inuiso, absente, insalutato, extinctum fuerat. Vnde quod dum adhuc spiraret, saltem in extremis, heu! videre non merueram: iam subtractum ab oculis, clausumque sepulcro, vel lachrymis rigare quærebam. Veni ergo,  magnum illum, ac sacrum ancillarum Dei gregem, mœsticia mortis eius pene cum ea sepultum inueni. Fuerat illa cum cœlesti illo sanctarum sororum collegio per viginti fere annos sic conuersata: vt sicut earum singultus, gemitus, luctusque fatebantur, pene maluissent ei commori, quam ea subtracta viuere. Mugiebat Ecclesia beatæ Virginis matris, ad quam primitus pro more orandi causa diuerti. Mugiebat, inquam,  velut exitium omnibus immineret, suspiriis illarum  singultibus respondebat. Putabam me solum filiali tantam matrem affectu diligere: sed dum eas attenderem, omnes eius cogebar filias iudicare. Augebant ipsæ luctu suo meum mœrorem,  dum eam gratis solo pietatis affectu deflerent: quid ego naturæ, quid Deo deberem, docebant. Tandem luctuosa oratione finita agendam incœpi,  velut tūc defungeretur, quia prius non potueram, tunc vniuersa de more compleui. At vbi ad commune colloquium ventum est, explicare non possum tantam piarum ingeminationem querelarum. Nam vt innumera taceam, quæ nec referre, nec recolere facultas est, hæc se matrem, illa filiam, ista sororem, ea famulam, se amisisse testabantur. Dicebant hanc tristium fuisse solamen, infirmarum robur, debilium baculum, indigentium auxilium,  ad postremum necessitudinum omnium supplementum. Obmutuerant diuersa negocia causarum, nec de ipsis quotidianis necessitatibus tractabatur. Vna totum monasterium lingua, defunctam Dei famulam loquebatur. Nec ista tantum in sacri loci penetralibus agebantur: exteriora quoque  adiacentia omnia consimili querimonia murmurabant. Pauperes, quibus semper pro posse munifica fuerat, vitæ subsidia sibi periisse gemebant. Circumposita sanctimonialium pauperrima loca, quibus sæpe conferre consueuerat, quod sibi subtrahere solebat, velut suam matremfamilias deflebant. Milites ipsi  laici, quibus pro officio respondere  seruire cogebatur, iam se Marciniacum nescire dicebant. Sed quid multa? Induerant vniuersa mœroris vultum,  tota facies monasterij tenebroso quodam pallore horrebat. Non cessabat tamen sacer Conuentus ab oratione:  Deo singulæ, Deo omnes dilectam animam commendabant. In crastino Capitulum ingressus, priusquam pene os ad loquendum aperirem, iterato gemitu cuncta protinus impleuerunt:  quicquid a me vtcumque dictum est, totum vberrimis lachrymis perfuderunt. Absolui tandem pro officio matris animam, quam ipse lachrymosum amen respondendo, ad vitam absque dubio perduxerunt æternam. Inde cum vniuersis Ecclesiam ingressus, salutaria rursum pro ea sacramenta obtuli: ac postmodum ad eius sepulchrum accedens, super venerādum corpus solemnem cum oratione absolutionem dedi. Cumque  animæ requiem,  corpori ad vitam implorassem resurrectionem: beatæ matri infelix fili9 vale dixi,  sic ab illa non animo, sed corpore tantum recessi. Exacta itaque Marciniaci triduanæ mœsticiæ sepultura, tertia iam die velut de morte resurgēs, animam resumpsi, ac loco egressus, vobis o charissimi mei, hoc communis matris lamentabile epitaphium scribere decreui. Elegi vos ex millibus, quibus mecum collachrymandi eadem possit esse affectio: quibus non dissimilis mecum probatur esse conditio. Volo igitur vnius matris filios, secum pariter eius funus deflere: ne qui flere noluerit, eius se indicet filium non fuisse. Nolo, nolo, vt luctui nostro se quilibet importunus consolator immisceat: vel Apostolicum testimonium velut pro se faciens prætendat, quo ait, Nolumus vos ignorare, fratres, de dormientibus, vt non contristemini. Quod si dixerit, respondebo Apostolum hunc istis intellectum abstulisse,  quod dixit sub distinctione protulisse. Nam postquam dixit, non contristemini, subiecit, sicut  cæteri qui spē non habent. De infidelibus ergo, non de fidelibus sermo erat, qui putabant cum corpore animam interire: qui dicebant nulla post mortem meritis præmia superesse, qui carnis resurrectioni consueuerant derogare. Flebant illi mortuos desperantes resurrecturos, flebant charissimos: nunquam se eos existimantes in æternum visuros. Ea de causa fletus spei Christianæ contrarius Apostolico mandato desiccandus erat, infidelis tristitia a fidelium cordibus expellenda: fides resurrectionis vehementius commendanda. At non noster talis fletus, quem fundimus: non futurorum desperatione, sed naturæ compassione. Non noster talis dolor, quem generat non fidei defectus: sed nulla lege prohibitus mutuæ germanitatis affectus. Hoc fletu antiqui iusti carnis proximos defunctos fleuerunt: hoc dolore magni Patriarchæ charorum suorum funera prosequuti sunt. Hinc de Isaac dicit Scriptura. Introduxit Rebecam in tabernaculum Saræ matris suæ,  intantum dilexit, vt dolorem, qui ex morte matris acciderat, temperaret. Quis ergo nos, charissimi, prohibeat super pia sanctæ matris morte dolere: cum audiat tantum patrem de propriæ matris occubitu doluisse? Quid si  pij patris piissimus filius Ioseph in medium adducatur, de quo legitur, quod mortuo Iacob ruit super faciem patris flens  deosculans eum? Cuius corpus cum de Ægypto tulisset, in terra Chanaan humasset: adiunctis fratribus  Ægyptiis comitantibus planctu magno atque vehementi septem diebus exequias celebrauit, Chananæis dicentibus. Planctus magnus est iste Aegyptiis, locoque nomen imponentibus, planctus Aegypti. Sed nec ille singularis inter primos Patres Rex  Propheta Dauid nobis deerit, qui sciens quod naturæ deberet, cum prius admirabili charitate extinctos inimicos planxisset: fratricidam,  insuper patricidam filium operto capite lugebat, dicens. Absalon fili mi, fili mi Absalon: quis mihi tribuat, vt ego moriar pro te? Sed quid istos velut solitarios replico: cum omnium veterum mos fuerit ex naturæ benignitate descendens, quoslibet affines vel maiores de medio factos deflere,  publico luctu eorum exequias celebrare? In quo societatis humanæ quædam reuerenda concordia commendabatur, quæ piis mentibus esset quoddam desolationis solatium,  ad æterna disquirenda magnum ex defectu præsentium incitamentū. Hoc affirmat  liber Sapientiæ in quo dicitur. Fili super mortuum produc lachrymas:  velut dira passus incipe plorare. Non est ergo contrarium fidei, non dissonans ab Ecclesiæ moribus: si super piorum funera pij homines pia intentione compunguntur,  quo ipsi demigraturi sint, velut quodam præludio perloquuntur. Nā in eo quod alios mortuos plorāt, se quoque mortales factos deplorant: a qua misera mortalitate se per Christi gratiam erui,  ad beatā immortalitatem perduci, huiusmodi oratione exorant. Quod si ad Euangelium stilus transferatur, apparebit non frustra dictum beatæ Virgini matri. Et tuam ipsius animam pertransibit gladius. Qui eius animam non pertrāsisset, nisi ineffabiliter quodam humanitatis affectu, de morte Dei  sui filij doluisset. Quæ licet non dubitaret mortem filij sui esse vitam mundi: eum tamen dire doluit morientem, quem mire nouerat a morte homines eruentem. Maneat ergo inter nos, o dilectissimi mihi, occultus nostræ deplorationis affectus:  his exemplis beatos matris cineres defleamus, sitque iam delectabile quod fuit lamentabile: vt quæ nos viuens peperit cum dolore ad præsentem miseriam, iam carne mortua pariat cum iocunditate ad sempiternam gloriam. Pariet, inquam, animas precibus, quæ, vt dixi, nostram carnem peperit cum doloribus: sitque illi hoc ad singulare refrigeriū, cum eos, quos ex se mundo protulit, cœlo quoque secum intulerit. Audeo  de ipsa hoc dicere, ne quis hoc me temere iudicet affirmare: quoniā  conuersio eius a mea opinione in nullo dissentit,  conuersatio ipsius mecum nihilominus per omnia sentit. Talis enim extitit, quæ, in quantum homini cognoscibile est,  sibi sufficere,  alios debeat adiuuare. Veniat ergo tantæ feminæ conuersatio admiranda in medium, vt ea cognita me vera dicere cognoscatis,  animos mœsticia exasperatos iocunda lectione,  mutua collatione leniatis. Erit hoc absentis  defunctæ matris quædā viuax præsentia,  imago verorum æmula a cordis nostri penetralibus non recedet, qua nec post occasum vobis occidere, nec post tumulum valeat interire. Cogit ipsa rei vtilitas, de qua agitur, non silere: ne si dicenda tacuero, tantam vobis materiam videar inuidere. Non debet alicui nostrum aliquid fieri singulare: quibus non solum charitas, sed etiam natura totum voluit esse commune. At ego nec claritudinem possessionis, nec quantamlibet in ea comendandā suscepi gloriam carnis: quarum illa rerum multis superior, paucis inferior erat, sed deuotum Deo animum, mundi contemptum, cœlestium appetitum. Ad quæ vt compendiosum transitum faciam, cum in flore fœni adhuc recubans, iuncta esset viro, alligata mundo: ad ea velut captiuus ad libertatem, vinctus ad solutionem, exul ad patriam suspirabat,  se coniugali vinculo præpeditam, hominibus ignoto, Deo cognito mentis angore deflebat. Ea de causa cum ciues ciuitatis illius cui inhiabat, vel ad quam suspirabat, forte occurrissent, adorabat, suscipiebat, colebat:  abiecta omni domestica  mundana cura, se totam in eorum affectus,  obsequia transfundebat. Suscipiebantur monachi, trahebantur heremitæ,  omnes habitu vel fama religionis ornati, passim ad hospitandū, etiam cum resisterent, cogebantur. Non audebat iam quilibet talium per terram eius iuri subditam commeare, quin ad eam diuerteret,  vno die vel pluribus apud ipsam manendo, deuoto erga diuina animo satisfaceret. Flebat remotis arbitris coram notæ sanctitatis viris,  profundos gemitus profundebat, quod a lege viri nondum soluta, seruire seculo cogeretur, aliorum curam gerere, sui negligere: exterius tumultibus implicari, interius occupationibus impediri, præsentia amplecti, futura contemnere,  iram sibi in die iræ malis innumeris thesaurisare. Hæc dicens prouoluebatur ad genua sanctorum,  velut cum Maria peccatrice, pedes eorum lachrymis abluebat. Orabat eos, vt pro se ad fores æternæ misericordiæ instāter pulsarent: quatinus quæ per se audiri nō merebatur, eorum precibus mediantibus audiretur. Producta est eousque talis intentio, nec a cœpto cursu potuit fatigari: donec famoso illi Roberto de Brussello ad se venienti,  secum aliquandiu moranti, impulsa violento æstu animi se in monacham ignorante viro redderet: vt eo defuncto, vel concedente, statim ad fontem Ebraudi, si superuiueret, demigraret. Fecit hoc,  timori Dei, quem conceperat, velut inferiori mole superiorem adiungens, beata spe Domini misericordiam expectabat. Et ne coniugem, cui idem quod sibi debebat, tanto charismate fraudare videretur, eum adit, occulta detegit, secreta pandit, horrenda æternæ mortis mala intentat, optanda vitæ æternæ gaudia commendat, prædicat fallacis mundi contemptum, obsecrat celerem ab eo recessum. Tandem tanti dux femina facti, ad hoc maritum impellit: vt Deo sibi vitam largiente, congruo tempore se cum ea velle renunciare sponderet. Quod si alterutrum prius obire contingeret, superstes statim votum vtriusque compleret. Nam nec ipse in toto expers diuini timoris vixerat, fide singulari vigens, orationes frequentans, sepulchra sanctorum annuatim disquirens, eleemosynis insistens, hospitum indiscreta susceptione, vltra quam dici possit, exultans. Hoc inter coniuges pacto firmato, cum innumeris,  maxime præliis vtriusque deuotioni obuiantibus res protraheretur, superuenit mœroris dies, quo coniuge de vita sublato, sicut turtur socio viduata remansit: in quo casu qualiter se habuerit, quam virili tantum infortunium animo tulerit, quam fidelem se viro coniugem, quod perrarum est, etiam post mortem, ostenderit, si narrare incipio, deficio; si aggredior, vincor; si conor, deiicior. Credite, charissimi, vereor verba mea,  cogitans quæ dicēda,  qualiter sint dicenda, pene acceptum desero. Sed quid agam? Ignorantia prohibet, amor impellit, materia deterret, charitas adhortatur, pondus premit, natura instigat. Sed meo hic iudicio magis timenda est inutilis taciturnitas, quam quęlibet incompta loquacitas. Dicatur ergo vtcumque, quod prope nefas esset silere. Decumbente illo, assidebat lecto immota, suique oblita, nihil nisi eius salutem meditabatur. Ad quam procurandam totis mentis facibus ardebat, a qua ne vel in modico infirmantis intentio auocaretur, ab omni cura corporali eius primo animum absoluit, testamentum eo præsente composuit, lites diremit, hæredes instituit, castra diuisit,  ad vnguem vniuersa perfecit. His ista ordinatis, vt animæ suæ iam liber a corporalibus consuleret, velut de quadam docentis cathedra me audiente admonebat, vt conscientiam scrutaretur, peccata confiteretur, sua pauperibus  monasteriis largiretur: tremendum esse Dei iudicium, multam eius misericordiam, spiritui absolutionem, corpori prouideret, dum adhuc viueret, sepulturam. Intonabant clamoribus omnia, luctu  lachrymis vniuersa miscebantur: confusæ populorum voces cœli altissima quatiebant, filiorum corona, familiæ multitudo, nobilium caterua mœsta gemebat: sola mulierem excedens siccis oculis virili constantia perdurabat. Iudicabat satius esse occupare animum vtilitate morientis, quam sociari populi fletibus inutiliter abiecta ratione dolentis. Vnde postquam confessione munitum, corpore Christi refectum, monachili cucullo indutum, gaudens pariter  mœrēs præmisit: corpus eius innumera hominum præcedente  subsequente multitudine Celsinanias detulit, ac eum monachis inter monachos vt monachum tumulandum contradidit. Ita terræ terram commendans,  velut quoddam depositum suo tempore restituendum committens, ad procurandam requiem spiritui totam operam conuertit,  amoris stimulis agitata, vniuersa perlustrat, prouincias oberrat, Ecclesias visitat, monasteria circuit, exhaurit in pauperes ærarium, facit sibi amicos de mammona iniquitatis, nesas putat, si quem nisi munere donatum relinquat. Orat pro defuncto, orat  pro seipsa: vt  illi peccatorum remissio,  sibi detur a peccatis conuersio. Ordinat interea fugam,  mundo nouis rursum retibus gressus eius impedire quærenti spe remanendi data beata fraude illudit. Nam magnis amicis monentibus vt demum nuberet, posse se magnarum opum  potentiæ copulam inire, maiores rerum successus in promptu adesse, ita respondit. Et quidem facio quod consulitis,  quam in breui potero, nouos thalamos iterato nupta intrabo. Tali responso velut alia curantem diabolum deludens,  condigno talione fallaciæ principem fallens: prædam quam ille iam faucibus se continere credebat, hæc furari  subripere, qua poterat arte, curabat. Celat ergo imo in pectore salutis suæ arcanum,  quasi raptoribus thesaurum abscondit: vt ab omnibus posset esse tutum, quod omnibus maneret occultum. Sed quia aliquorum agenda egebat auxilio, duobus tantummodo mysterium aperit, quorum nota fides  constantia credenda eis omnia suadebat. Vni, qui laicali licētia viuebat, omnē vt strenuo fugæ apparatum committit: alij probatæ religionis monacho spiritualia secreta prodit. Cōstituitur dies, quo de Ægypto exeat, quo graui diu fasce depressa, a iugo Pharaonis colla subducat. Sustinentur spe libertatis iam leuiora Ægyptiorum onera,  opera lutosa in breui commutanda feruntur. Expectatur nouum Pascha, quo abiecto fermento maliciæ  nequitiæ epulari liceat in azymis sinceritatis  veritatis. Et, o quanta interim dissimulationis arte mentem vultu velabat, quanta de se seculo promittebat, quam hilarem se, etiam plus solito, quibuslibet exhibebat. Videbatur se totam seculo deuouisse:  nunc magis quam ante secularibus commodis inhiare. Sed in abscōdito Deo canebat. Domine ante te omne desiderium meum:  gemitus meus non est a te absconditus. Appropinquabat optatus dies,  feruens spiritu animus requiescere nesciebat. Nocte itaque diem mundi vltimam præcedente, Nicodemum æmulans nocturna aduenit:  o inaudita deuotio, sepulchrum coniugis adiit,  clam vniuersis, præsente tantum iam dicto monacho, se contra illud proiecit,  lachrymarum fonte laxato, largis illud imbribus inundauit. Deflebat in conspectu pij conditoris primo defuncti excessus, deplorabat  proprios infinito cum mœrore reatus. Saciato dehinc post multum noctis spacium luctuosis planctibus animo, ad confitendum conuersa, ordiri ab initio  narrare vniuersa coniugis,  deinde propria peccata seu crimina cœpit,  confitendo ad mediam vsque fere noctem processit. Loquebatur velut ore defuncti,  quasi commutatis personis in coniuge vir pœnitebat. His ita expletis,  veteri peccatorum fæce penitus exinanita: obsecrat vt se omnium criminum ream, sacerdos  Vicarius Christi, cui vulnera animæ suæ patefecerat, duris medicinæ legibus subdat,  apud Marciniacum perpetuo pœnitentiæ carcere claudat. Hunc enim supranominato fontis Ebraudi Monasterio prætulerat, quoniam  venerabilis Robertus, cui se deuouerat, iam vitam mortalem excesserat,  post primum claustri ingressum more illarum Sanctimonialium extra pedem protendere nefas ducebat. Horrebat plane saltem cernere, quod ei iā cœno deformius sordebat,  non superbo, sed superno animi fastu terrena omnia vt abiectissima contemnere incipiebat. Ideo præ cæteris locis sacris Marciniacum elegit, vbi velut columna cœlesti apta ædificio, immobilis perpetuo permaneret:  proprium præ oculis semper habens sepulchrum, vt mortuam se cōtinua lamentatione defleret. Nec timuit mutatæ sponsionis notam, quando mutati loci occasio, eius extitit aucta deuotio. Nam licuit ei locum eligere, vbi Christo tenacius posset inhærere. Suscepto dehinc a monacho, quod ipsa sibi parauerat grauis pœnitentiæ iugo, a terra mente simul  corpore surgit,  ipsis nocturnis tenebris celans opera sua, ac coniugi sepulto vltimum vale dicens: ab eius sepulchro ipsa iamiamque sepelienda recessit. Electo deinde sapientium quorundam  nobilium comitatu, vt consueto more ea quæ mundi sunt sapere videretur, velut Cluniacum itura,  sanctos fratres pro viro rogatura, patrium solum deserit,  alienos fines peregrinando ingressa, Cluniacum sicut dixerat, contendit. Quo deuota perueniens,  quantum sibi ac loco cōgruere iudicabat, de suis largiens, impletis omnibus quæ proposuerat, festina redit,  votis iter præuenientibus, tandem Marciniacum, inde Paradisum ingressura ingreditur. Suscepta est [...]