In memoria eterna erit iustus. Nostrorum mos priorum extitit describere sua etate uiriliter agentes, ut uirtutes eorum et opera non sepulcris conderentur, sed recreationi et animis uiuentium ad sequendum litteris panderentur. Excepta quippe moralitate et sacratis figurationum alegoriis, quis in Ueteri Testamento non stupeat et stupendo amirari debeat, Dauid adholescentem, inscium bellandi, arma etiam ferre nescientem, timidum, multis militibus gigantem, tam audaci animo, solum inuadere atque invadendo deicere? Quis cum dulci speculatione, in Nouo Testamento, non miretur Agnem beatissimam tredecim annorum puellam, castitatis et martirii amore Prefecti Urbis filium spernere quem et ducere, si uellet, ac fortasse amoris nimietate ad quod vellet inflectere, posset? Quod certe hec et alia singularia exempla non solum suos actores magnificant, sed ipsos quoque relatores et depulsores obliuionis honorandos predicant; denique dudum tempore persecutionis primi saeculi, par pena erat martirem sepelire et martyrium ferre. Eodem nempe modo, gloria dignus est, non tantum magna faciens, sed etiam ipsa magnifica ne deleantur, referans. Non autem huius memorie respectu sancti et animosi bona fecisse putantur, sed potius ut eterna, non transitoria mercede ditarentur: ditantur pro certo quia et viriliter egerunt honesteque et curiositer uiuendi semitam posteris monstrauerunt. Licet ergo dum uiuerent, duro certamine carnis inerciam uicerint, pro se tamen et pro his quos exemplo animarent, mercedis duplos manipulos colligunt. A pio itaque Remuneratore qui suos in misericordia et miserationibus coronat, nulliusque benefacti uel laboris est inmemor, omnimoda impartitur benedictio ut quosdam magnificentia et uirtute operum ditet, alios eorum imitatores mercedis etiam tribuat participes tardiores et inertes ad operandum, si ad salutem sequentium bene acta retinuerint et narrauerint, nec ipsos gloria defraudet. Ea propter, quoniam generatio praeterit et generatio aduenit, terra uero in eternum stat, si nostri anteriores prudentes et loquaces domini Guarnerii praepositi, forcia facta narrassent sequentibus utique placere et prodesse potuissent, quoniam qui uiderant uel recenter uisa et adhuc quasi fumantia audierant, indubitanter posteris referent; quod quia neglexerunt et propriis intendentes generalia spreuerunt, nos, licet infacundi, tamti uiri non passi penitus obliterari ac uelut cinerescere memoriam, pauca de magnis ab antiquis et ueracibus audita, quasi scintillas quasdam ex magnis copiis legentes, informi descriptione adumbramus. Malumus enim illiterati uideri quam pii provisoris et excellentis patroni, beneficia atque uirtutes ex toto obliuisci. Igitur quoniam hac tempestate capud ducatus Burgundie Castrum Diuionense reputatur et capud Diuionis, ecclesia beatissimi prothomartiris Stephani fore perhibetur, cui ab antiquis regibus et praesulibus intus et extra, multa collata sunt, locuturi de uenerabili Garnerio eiusdem ecclesie praeposito et restauratore, cuius tempore a rege Roberto et regina Constantia, filius eorum Robertus Dux primus ibi positus est, dignum uidetur breuiter annotare qualiter hec mutatio potuit peruenire. Ludouicus filius Karoli Calui biennio uix regno functus, dimisit filium adhuc in cunis et qui Karolus Simplex, siue Karlomannus dictus, cui proceres regni Francorum Odonem dederunt tutorem. Karolo iam adulto, Odo regnum reddidit a quo pro bonitate, parte regni muneratus est. Ipse Odo et Robertus fuerunt filii Roberti Andegauorum comitis, fratres Hugonis cognomento Abbatis qui quondam a Normanis et Barbaris Gallias potenter eripuit. Mortuo Odone, Robertus frater eius parte regni quam frater habuerat a Karolo priuatus, indignatus est et se regno sublimari faciens et coronari, post annum a ducibus Karoli occisus est, licet eos prius deuicerit. Huius Roberti filius Hugo Magnus totius Gallie dux strenuus fuit, Karolus rex ex Headgiua, regis Anglorum filia, genuit filium Ludouicum. Quo iam adulto captus ipse rex ab Herberto Uermandensi comite et usque ad mortem in carcere detentus; interim regnauit Rodulfus filius Ricardi, incliti Ducis Burgundie. Nam Ludouicus filius Karoli proditores timens, ad parentes matris sue transfugit in Anglica regione. Anno autem circiter ab Incarnatione Domini nongentesimo tricesimo septimo, indictione decima, mortuo Rodulpho rege, Hugo Magnus Ludouicum reduxit atque regno restituit, quem etiam quoad uixit strenue iuuit. Post decem et novem annos, obeuente Ludouico, successit in regnum filius eius Lotharius qui uicesimo quinto regni sui anno, comperiens defunctum Vuidricum ligonensem episcopum, Brunoni cognato suo adhuc adholescenti Lingonensis urbis dedit pontificatum. Nam uicesimo quarto etatis sue anno, a Burchardo lugdunensi archiepiscopo in ecclesia Sancti Stephani sacratus, triginta quinque annos in episcopatu peregit. Cuius consecratio et in lingonensi cathedra receptio, fuit ab incarnatione Domini anno DCCCC.LXXX.I°, indictione IXa nona (sic). Anno denique DCCCC.LXXX.VII Lothario rege defuncto, Ludouicus filius eius regnare incipiens, cita morte preuentus, absque herede, Francorum reliquit regnum. Posteritas enim Pipini quem papa Stephanus secundus cum filiis Karolo et Karlomanno in reges ungendo sacrauerat, quin etiam Bertradam uxorem eius in reginam benedixerat usque ad hec que narramus tempora non solum Francorum regnum, set et alia regna strenue gubernauerat. Non otiosum autem uel graue videatur lectori diuerticulum aliquod de regum relatione hic inferi, quoniam quibus chronice maiores non habentur in promptu ad cognoscendam eorum successionem, tantilla hac narratione se recreare poterunt Ante iniunctionem huius Pipini, imo ipse et priores sui Maiores Domus dicebantur, quoniam proceres regni et duces uoluntate eorum et consilio iura prouinciis dabant. Pipinus et Karlomannus frater eius pene quinque annis Francorum regnum strenue rexerunt et auxerunt. Obierat namque iam Childericus in quo defecerat generatio Clodouei regis qui usque tempore regnauerat. De hinc Karlomannus, relicta cura regni Pipino fratri, Romam perrexit atque prius in Monte Sorapti monachus factus, postea in Montem Cassinum ad habitandum cummigrauit. Horum pater Karolus propterea Tudites appellatus, quidem malleus fabri et quia sicut malleo uniuersa tunduntur, ita Karolus omnia regna sibi uicina adtirauit. Cuius pater Pipinus prior fuit uir omnis sapientia et uirtute adornatus in cuius ditione et exercitu beatissimus legitur fulsisse Gengulfus. Ipsius pronepos Pipini de quo prediximus cum uxore et filiis a Stephano papa in regnum sublimatus anno incarnati Uerbi D.CC.L.IIII° indictione VIIIa. Postque filius eius Karolus qui Magnus dictus est ita regnum Francorum nobiliter ampliauit ut pene duplum illi adiecerit. Qui postea industria et fortitudine sua Imperator Romanus factus, decessit anno Domini DCCC.XV, etatis sue LXX.II° et ex quo regnare ceperat XL.VII, quinto kalendas febroarii. Hic antequam decederet, cum consilio primorum imperii et regni, filium suum Ludouicum Pium Imperatorem et Augustum appellari iussit. Ludovicus itaque Pius post patrem, sedem Imperii per annos uinginti quinque magno moderamine disposuit. Quilicet plures filios habens imperium et regnum inter eos diuiserit, inter quos per longum tempus multa simultas uiguerit; minori tamen filio Karolo qui Caluus dictus, monarchia principatus ad ultimum deuenit, anno siquidem Domini DCCC.LXX.I. Karolus Caluus regens Francorum regnum erga cultum ecclesie Dei fuit studiosissimus. Qui multa gloria diu fretus, tandem in finibus Lugdunensium uita functus, per reuelationem angelicam Parisiis translatus, in ecclesia Sancti Dionisii regali sepultura est tumulatus. Successit patris in solio Ludouicus bienno uix regio nomine functus et de quo et suis successoribus in inicio huius operis quantum opus fuit, prelibauimus usque ad tempora Brunonis lingonensis episcopi. Cuius tempore, Ludouico filio Lotharii qui Brunonem Lingonis prefecerat cum progenie deficiente, biennio fere transacto, Hugo Magnus dux Francie prefati Hugonis Magni filius qui Loudouicum patrem Lotharii regno restituit, omnium procerum et ducum assensu, in regnum sullimatus est, anno ab incarnatione Domini DCCCC.XC, indictione tertia; qui senectuti sue et labori prospiciens, filium suum Robertum in regem ungi et secum regnare fecit. Nec multo post, Hugone deficiente, tocius regni monarchiam Robertus solus obtinuit. Hic unum filiorum suorum, Henricum nomine, in regnum Francie, alium nomine Robertum in ducatum Burgundie, sublimauit. Ex eo tempore Castrum Diuionense ab episcopis lingonensibus ante possessum, in potestatem et principatum Ducatus deuenit. Imminente denique hoc uolubili et tempestuoso tempore, dominus Humbertus de Malleio et uenerabilis uxor eius Anna, huius prouincie nobiliores custodiam Diuionensis Castri et regimen terre a comite Belli Montis Hugone tenebant, principante secum suo consanguineo Guidone agnominato Diuite, diuionensi Uicecomite. Ipse enim Hugo comes dominium terre ab episcopo lingonensi tenebat, quod prefatis uiris nobilibus tradiderat, quod in tanta uiuacitate tenuerunt, ut cum rex Robertus et eius coniux Constantia prouinciam hanc sepius attereret, eius impetum omnino nichili penderent. Brunone namque episcopo superstite, in Diuionensi potestate rex nichil habebat, quam successor ipsius Lanbertus ut fertur, pro adeptione Episcopatus, regi concessit, sicque ad detrimentum cleri et ecclesiarum, sicut de Iherusalem dicitur, quae erat libera facta est ancilla. Idem itaque Robertus monarchiam regni solus obtinens, cum audisset in partibus istis quosdam existere qui circumquaque res alienas uiolenter rapientes, ut liberius impuneque retinerent, firmitates et castella noua sibi construxerant, con copioso ut regem decebat, exercitu, Miribellum ad expugnandum et diruendum, aduenit: erat enim illud una ex mansionibus raptorum; quod, Deo fauente, in breui effecit. Supra scriptus nempe Humbertus et Anna uenerabilem hunc de quo loqui nitimur uirum genuerunt, decus generis et patrie tam corporis pulcritudine, quam morum elegantia futurum. Quem parentes clericali officio tradentes ecclesie que beati Stephani canonicum attitulantes, patrimonii sui magnam partem diuidentes, liberam ei dederunt, qua non solum se suamque familiam ut dignum erat, sublimiter regeret, uerum etiam accidenti tempore pro requie animarum suarum, Deo etiam et sanctis eius contraderet. Prouidentia quoque superna que omni habenti dat ut habundet posse ei adauxit, quoniam cum fuissent septem illustres fratres uno patre et una progeniti matre et longe ante eum sex obeuntes, monarchiam et gubernationem tocius patrimonii et heredum illi dimiserunt. Que ipse ut fidelis seruus et prudens, ut intraret in gaudium Domini sui, sapienter dispensauit. Ergo quoniam ut inertes scriptores, scrupulosa narratione peracta, ad ipsum tandem uix euasimus, quatuor uirtutum specimen quibus in uita hominis nichil utilius fore Salomon attestatur, in eo fuisse ostendamus, quatenus per hec cetera quoque bona eum replesse monstremus. Ac primum de temperantia uidendum, que in nobilibus et iuuenibus uix aut nunquam repperitur: denique in primeua iuuentute, cum et decor corporis et affluentia copiarum ad leuitatem eum inflectere possent, coeui sui nobiles, sicuti talibus mos est, ut concubinam sumeret et per eam seculi lasciuiam temperaret, persuadebant. Quid multa? dies statuitur et ad iniciandam talem conuencionem, non minimo sumptu, conuiuium preparatur. His cognitis, uenerabilis pater eius, sumptis sociis, die constituto, insperatus aduenit, iamque fere mensa parata, ostium pulsauit, at interiores, comperto eo, per ostium exterius cum muliere citissime diffugerunt, et cum paucis, uelud in theatro iudicii, iuuenem pauidum reliquerunt. Ingressus itaque pater cum ira ignem huc illucque dispergit et cacabum cum carnibus effudit, mensam cum apparatibus subuertit uixque a dilecti filii uerberibus se continuit. Sed ille, cui naturalis inerat modestia, supplici affatu dulcique precatu, patrem temperat ac pro certo nonquam patrem talibus se offensurum ueracibus uerbis assecurat. Exinde Deo volente et donante, ita mutatus est ad maturitatem ut sensu mentis, corpoream omnimode deuinceret leuitatem. Comparanda est, si placet, huius honorabilis iuuenis temperantia cum quorumdam inmoderata peruicacia; multi namque nec amicorum precibus, nec uicinorum consiliis, nec etiam sacramenti constrictione ab inceptis desistunt; hunc una correptio patris ad honestatis reduxit statum; illos plerumque a stultitia non revocat egestas, hunc non detinuit in lasciuia opum habundans facultas: magna nempe debetur merces cuilibet iuueni proprie et occulte resistenti titillationi, nedum isti cui et opes et coevi nobilles suggerebant fauere iuuentuti. Apparet ex hoc non a corde eius processisse leuitatem, sed aliunde per quemlibet immissam que exstirpari potuit tam facili increpatione. De hinc eius conuersio et immutatio cunctis esse cepit stupori et ammirationi dicentium: Hec est mutatio dextere Excelsi. Nec longe post hec, electus a Diuionensi clero, communi omnium uoto, honore sacerdotii et dignitate prepositure sublimatur. Iure et enim aliis ex tunc dominus et pastor est institutus qui sue voluntati dominari et eam ad onestatem deducere prius procurauit. Justicie itaque opibus deinceps se plene conferens subiectus, non dominum, sed patrem se prestabat et nutritorem. Ostium eius uiatori patuit, ocellus fuit ceco et pes claudo, uiduarum et opressorum potens extitit liberator. In iudicio curie eius nunquam uel suspicio fuit dande mercedis, sed rectitudo et exequtio iusticie ab omnibus ibi cernebatur. In ecclesiasticis intentus et peruigil, Dei laudes nocte dieque canonicis honeste et curiose solvendas monebat. Quod autem aliis iussit, aut ipse prior solus, aut cum ceteris conpetenter exercuit. Prepterea, affectu quo erga beatissimum prothomartirem Stephanum feruebat ignitus, singlis annis in festo eius missam celebraturus et ipsi suo dilecto patroni seruum et ancillam liberos offerebat, prius tamen in pulpito post processionem conscendens, omnesque de cognatione sua qui donis suis calumpniam uel damnum inferrent, eterno dans anathemati, nisi resipiscerent. Nec his contemptus sepius in Italiam et alibi, causa orationis pergebat, multorum sanctorum reliquias et serica ornamenta quibus casule, cappe alieque vestes ad decorem Domus Dei fierent, deferre studens, in his non quelibet uiliora et cito peritura, sed potius cariora ac durabiliora coernebat, inter que casulam purpuream nigram et eiusdem coloris cappam atque aliam crocei coloris cappam, simulque fimbriis albis ornatam, nec non et pallium optimum pauonibus ordinatis intextum, que adhuc ad indicia eius probitatis manent, cruces, candelabra et alia multa que malorum nequitia, post mortem ipsius, ab ecclesia furto sunt subducta. De possessionibus uero et mansis ita domum commissam ampliauit ut prebende que usque ad suum tempus tenues erant et perpauce, tam suis quam aliorum donis duplicarentur. Tempore namque ipsius, Hugo Lingonensis episcopus et Aymo Tilecastri dominus, ecclesiam ipsius castri in honore sancti Florentii martiris dicatam cum appendiciis omnibus et magnis reditibus, ipsi suisque successoribus perpetue possidendam tradiderunt. Quidam etiam miles Hugo Foardus nomine, in uilla Cortarnulfi iusticiam, latronem, falsam mensuram et in nemoribus ceparium, uenationem et in aqua piscationem, sicut in carta scriptum habetur, dedit Guido Diues, miles, de quo supra diximus, in Uilla Bresconi mansum unum dedit cum seruis et ancillis, mansum et que appendebant culturantibus in uineis, in siluis, in planis et aquis, absque exactione et exenio, omnino liberum. Item quod alius nomine Rocelinus qui et Romestannus dedit alodium suum de Fisseio et mansum de Bargis cum uineis et omnibus manso pertinentibus et quicquid in Parriniaco, in uineis et campis tenebat, uel alius per eum, et ad Corcellas, mansum cum omnibus manso pertinentibus et boscum uersantem et seruum Aldonem cum infantibus, et de siluis que uocantur Carmeel, silue Colsari Petri communis Calcenolea et de Nois partem suam, Adeice mansum cum omnibus appendiciis et Quintiniaco mansum cum omnibus pertinentibus. Decimo fere ante hoc anno, adhuc Brunone episcopo uiuente, proclamantibus huius ecclesie canonicis, reddi fecerat et ne ultra refelleretur, sub anathemate interdixerat ipse episcopus ecclesiam Mirebelli cum appendiciis suis et terram de Acellis que Sancto Slephano mali homines diu abstulerant. Fuerunt et alia multa que plures ecclesie Sancti Stephani, eodem honorabili Garnerio preposito ammonente et perquirente, tribuerunt, de quibus socordia priorum nullam tradidit memoriam sequentibus, quin potius per inerciam rectorum de notis et ignotis aliquanta sunt perdita, quam cum non est qui teneat, habundat qui diripiat. Mater etiam eius Anna pro se suoque uiro et filiis dedit Giurelo quinque iornales uinee in campo Arneii et in Carue et Uineto et Sumbardesqueca et Prelis uineas quas habebat; tres denique mansos apud Marcilleium cum hominibus eos tenentibus uineisque ac siluis, terris quoque cultis et incultis atque consuetudines que eisdem mansis debentur, prefata mater, hortatu kari filii, sue oblationi adiecit. Viuens quoque pater cum uxore dederunt in insulis Genleti, prata in fine qui uocatur Lamponna: ultra Dollam supra Dubium fluuium dedit Raynardus pater Odonis, miles de Diuione Sancto Stephano ad Cricejum mansum cum hominibus illum culturantibus, nulli jus, uel exactionem siue consuetudinem debentem. Hec de aliorum donis que instinctu et tempore eius hec ecclesia adquisiuit; sed ipsius memorabilis Garnerii dona istis omnibus semper eminent; dedit namque uilletam que ultra predictum Ciceium est cum seruis utriusque sexus; quosdam denique eorum liberos cum facultatibus inde adduxit quos in clientela sancti cum aliis ordinauit. Dedit alodinm in uilla que uocabatur Arceis cum terris cultis et incultis ad illud pertinentibus; Quintiniaco cum ecclesia et decimis, omnem suam hereditatem; apud Cauenniacum, unum pratum; Siliciaco, decimas et unum mansum cum omnibus pertinentibus; in quo ipsius tempore Engelio gallicus ecclesiam incoauit, et post eius obitum, consummauit; Meruello, dedit omnem terram quam habebat; Cremelex, unum pratum; Sampaniaco que, inter Marcennacum et Giureium, unam uineam. Ecce uere Israelita in quo dolus non extitit qui Deo dicere fidenter potuit: Tu es qui restitues hereditatem meam mihi, de quo etiam cumuenientissime potest dici quod felici cummercio pro terrenis, celestia, pro preteritis, eterna commutauit. Qui etiam ne uirtute careret quam sancti pre occulis mortem habentes timore et amore futura previdenter dispensantes, constituit unde panis, unde uinum, unde species herbarum ad potum conficiendum, unde fercula carnium, unde noue scutelle in die anniuersarii sui quotannis, ad refectionem Fratrum prouenirent; quod sequaces studiose explentes, usque ad hec tempora diligenter obseruarunt cum fratrum refectione, aliis sacerdotibus et clericis, nec non et pauperibus habunde eo die ministrantes, insuper sic in festo Sancti Stephani militibus et amicis partes ad honorem pii et boni prouisoris, dirigentes. Digne itaque iusticia huius manet in seculum seculi qui propria dispergens, dedit pauperibus, illum secutus qui cum diues esset, pro nobis pauper factus est, ut illa inopia nos ditaremur. Transeamus autem de genere ad speciem ut continentiam ei monstremus uicisse radicem omnium malorum, cupiditatem. Quedam matrona Tecilina nomine, uxor Balduini diuitis quem Dux Robertus secum de Gallia adduxerat, pro auxilio constructionis templi, unde suo loco in posterum narrabimus, predicto uenerabili preposito scifum aureum, uiro suo nesciente, obtulit. Erat uero miri et magni operis, plus triginta librarum ualens precii; quem ille, licet inuitus, suscipiens, quum Dei domum de justis potius et dignis mercedibus uolebat construere, contra morem multorum non sibi retinuit nec expendit, sed archimandrite seruandum commisit. Transacto denique fere quinquennio, quidam ex clientela Sancti huius rei conscius, ad Balduinum veniens, si sibi merces daretur questum magnum se indicaturum promisit. Cui ille gallice respondens, tunicellam et caligulas pro mercede spopondit. Cumque cliens rem ut erat indicasset, Balduinus uxorem suam affligere fialamque suam repetere anxie cepit. Quo comperto, uir Dei mulierem non ausam sibi indicare aut a se reposcere per nuntium euocat et scifum intactum reddens, representat. Quod illa insperanti marito resignans, Balduinus facti penitens: «Me miserum, inquit, quia nec huic ero dicior et ille beatus pro hac repeticione a modo meum exosum habebit adiutorium.» Quod et factum est, nam ex tunc prepositus memorabilis eius oblationem spreuit, licet post eius mortem terrem australem cum signis maioribus nominibus suis dicatis, Balduinus cum uxore expleuerunt. Verum clienti pro delatione mercedem repetenti, tunicellam et caligulas puero unius anni uix sufficientes dedit, sicque miser pro proditione et domini sui familiaritatem et cupite mercedis amisit expectacionem. Nunc ad incepta reddeamus et huius magnanimis prelati fortitudinem, pro nostro posse utcumque monstremus. Relatum fuit huic reuerendo uiro quadam die sabbati, iussu Ducis Roberti, cuiusdam de familia Sancti Stephani in cimiterio Sancti Michaelis iuuencam carnifices rapuisse et occidisse. Quo cognito, prepositus ipsum Ducem conuenire studuit et malefactum emendare monuit. At ille ut homo [...]