INCIPIT LIBER QUARTUS. 1. Post multiplicia prodigiorum signa, quę, tam ante quam post, circa tamen annum Christi Domini millesimum in orbe terrarum contigere, plures fuisse constat sagaci mente viros industrios, qui non his minora, propinquante ejusdem dominicae passionis anno millesimo fore predixere; quod utique evidentissime contigit. Mortuo quoque, ut jam diximus, Heinrico piissimo imperatore, cui scilicet nulla proles extitit qui in regnum post illum succederet, nonnulli sese inferre temptantes de primatibus, qui tamen potius ut regni corona fulgerent quam profectum reipublicę moderamenque justitię exercerent. Prae cunctis ergo quidam Chounradus, quem superius taxavimus, audax animo et viribus ingens sed fide non multum firmus. Cum enim diu multumque de constituendo regni principe, ac precipue inter presules, retractatum fuisset, visum est eis ipsum Chounradum debere eligere, nisi quod unum intererat propter quod Heinricus etiam illum valde exosum habuerat; habebat enim conjugem quę illi erat affinis, quam etiam primitus quidam cognatus ipsius duxerat. Preterea innotuerunt ei pontifices quid potissimum vellet, aut tale conjugium, quod manifestissime sacrae auctoritati nimium repugnabat, tenere, seu eo dimisso coronam imperii sumere. Qui protinus dimittendum promisit talis incesti conjugium, seque parere diligentissime illorum dictis et obedire consiliis. Deinde vero mittunt ad papam Romanum, ut eis in hoc quod decreverant consentiret. Qui statim libentissime annuit, mandans insuper ut quantotius suscepto Germanię sceptro Romam pergeret suscepturus totius Italiae coronam. Interea indeptus regni infula Chounradus Italiam perrexit secumque ducens uxorem quam, ut diximus, inlicito ceperat matrimonio: cui protinus in descensu Alpium, quem Curiam Gallorum licet corrupte vocant, in oppido Cumis occurrit cum summo apparatu papa Romanus, ut ante spoponderat. Fuere tunc quidam de marchionibus Italiae qui minus ei assensum prebuerunt. Sic enim illis facere mos est, ut jam supra taxavimus, in mortibus imperatorum. Nam et Papienses, ceterorum superbissimi, palatium regis in sua civitate operoso sumptu constructum destruxerant usque ad solum. Ille vero, ut comperit, ferociter irruit Yporeiam primitus civitatem capiens, deinde ceteras cum castris universis proprię subiciens ditioni. Sicque Romam deveniens coronam ex more sumpsit imperii. Cui, dum episcopi suggererent ut auctoritate Romani pontificis, qualiter illis promiserat, repudium inliciti facere conjugii, graviter accipiens dixit se imperatorem creatum nullo modo debere uxore viduari, ac sicut inepte ceperat tenuit. I. DE UNIVERSALITATE AECCLESIAE A CONSTANTINOPOLITANIS INJUSTE REQUISITA. 2. Circa annum igitur Domini millesimum vicesimum quartum, Constantinopolitanus presul cum suo principe Basilio, aliique nonnulli Grecorum consilium iniere quatinus, cum consensu Romani pontificis, liceret ecclesiam Constantinopolitanam in suo orbe, sicuti Roma in universo, universalem dici et haberi. Qui statim miserunt qui deferrent multa ac diversa donorum exenia Romam, tam pontifici quam ceteris quos suae parti favere conspicerent. Ubi convenientes exposuerunt apud pontificem suę profectionis quęrellam. Sed quid non pertentat cecus amor habendi? Estque proverbium: «Aureo pugillo murum frangere ferreum.» Ac licet pro tempore filargiria mundi regina queat appellari, in Romanis tamen inexplebilis cubile locavit. Mox namque, ut videre Grecorum sibi deferre fulgidas opes, versum est cor illorum ad fraudulentię diverticula, pertemptantes an forte clanculo concedere quiverant quod petebatur; sed nequaquam. Non enim potest falli summa Veritas quę spopondit: «Portae inferi non prevalebunt adversus eam.» Dum ergo adhuc leni sub murmure hujusce machinatores in conclavi sese putarent talia tractavisse, velox fama de ipsis per universam Italiam decucurrit. Sed qualis tunc tumultus, quam vehemens commotio per cunctos extitit qui audivere, dici non valet. 3. Precipue tamen vir prudentissimus, pater videlicet Willelmus, de quo jam diximus, ad Romanum pontificem de hac re misit epistolam corpore brevem, sed materia ingentem ac sermone pongentem, talia continentem: «Gratia Dei et reverentia beati apostolorum principis Petri sedium in orbe terrarum excellentissimo, indepto papę Johanni, Willelmus crucis Christi servus, sedem judicii cum apostolis et regni coronam. Magistri gentium dictis instruimur, seniorem non increpandum; isdem tamen alias dicit: Factus sum insipiens, vos me coegistis. Idcirco igitur filiationis diligentia hortamur communem vestram paternitatem qualiter in uno imitemini cogitationes hominum, per videntem Dominum Salvatorem, ut dicatis ad aliquem vobis unanimem, quemadmodum ipse Petro: Quid dicunt homines de me? Si vero responsum illius ex fide fuerit, animadvertite qualiter sonuerit; si autem clare, custodite ne offuscetur; si vero obscure, lux mundi oranda est qualiter ita fulgeatis, ut universis in gremio ecclesię constitutis ad viam mandatorum Dei gradiendam lumen prebeatis. Sed est fama rei qui nuper erga vos accidit, de qua quis audiens non scandalizatur, noverit se longe ab amore superno disparari. Quoniam, licet potestas Romani imperii, quę olim in orbe terrarum monarches viguit, nunc per diversa terrarum innumeris regatur sceptris, ligandi solvendique in terra et in cęlo potestas dono inviolabili incombit magisterio Petri. Atque ista idcirco diximus, ut animadvertatis non aliter Grecis quam cenodoxia hujusce quam audivimus, apud vos requirere impetravisse. De cetero quoque optamus, uti universalem decet antistitem, vos acrius in correctione ac disciplina sanctę et apostolicae ecclesię vigere aeternoque ac feliciter in Christo valere.» 4. Erat quippe Johannes iste, cognomento Romanus, frater illius Benedicti cui in episcopatum successerat largitione pecunię, repente ex laicali ordine neoffitus constitutus est presul. Sed insolentia Romanorum hujusmodi adinvenit palliatę subdolositatis ridiculum, scilicet ut quemcumque pro suo libitu in presentiarum ad pontificatus officium delegerint, mutato nomine, quod illi prius fuerat, aliquo magnorum pontificum nomine illum appellari decernunt; revera quem, si non meritum rei, saltem nomen extollat. Preterea Constantinopolitani ad propria remeantes confutata illorum undique tumida presumptio conquievit. II. DE HERESI IN ITALIA INVENTA. 5. Castrum igitur erat per iddem tempus in gente Longobardorum, quod, ut erat, vocabatur Mons videlicet fortis, plenum etiam ex nobilioribus ejusdem gentis. Hos nempe cunctos ita maculaverat heretica pravitas, ut ante erat illis crudeli morte finiri quam ab illa quoquo modo possent ad saluberrimam Christi Domini fidem revocari. Colebant enim idola more paganorum ac cum Judeis inepta sacrificia litare nitebantur. Sepissime denique tam Mainfredus, marchionum prudentissimus, quam frater ejus Alricus, Astensis urbis presul, in cujus scilicet diocesi locatum habebatur predictum castrum, ceterique marchiones ac presules circumcirca creberrimos illis assultus intulerunt, capientes ex eis nonnullos, quos, dum non quivissent revocare ab insania, igne cremavere. Contigit ergo in vicino haberi aliud castrum nostrę religionis et fidei, in quo quidam miles aliquando egrotans ad extremum pene devenerat. Ad quem utique visitandum ex hereticorum castello illorum precipua juxta morem veniens mulier, revera potius ut evidentior fieret secta ejusdem nequitię, nam protinus ut egrediens domum, in qua eger decubabat, intraret, repente prospiciens is qui languebat vidit intrare cum eadem muliere ad se innumerabilem exercitum in nigerrimis vestibus faciebusque teterrimis. Qua vero ingressa, postquam languentis frontem ac pulsum pectoris et cetera, ut usus habet, manu perlustravisset pronuntiaretque illum convaliturum in proximum, domo egressa est, totaque simul familia cum illa solum relinquere infirmum. Statim quoque adfuit illi nigrorum, quem viderat, globus, cui ita qui videbatur illorum princeps infit: «Agnoscis me, inquiens, Hugo?» Hoc enim erat illius aegri vocabulum. Cumque ille respondens diceret: «Tu quis es?» dixit ei: «Potentissimus potentum ac ditissimus divitum, ego qui occurro tibi. Si me tantum credideris facere posse ut te a morte, quę presens inminet, eripiam, longoque vivas tempore, et ut certissime credas quod spondeo, noveris meo auxilio meaque industria Chounradum hoc tempore imperatorem esse creatum. Tu quippe bene nosti quod nullus imperatorum ita velociter omnem Germaniam atque Italiam, sicuti iste, subjugavit ditioni.» «Novi, inquiens aeger, et mirum diu mihi cum ceteris fuit.» Deinde vero primę fraudis auctor adjecit: «Nonne etiam in transmarinis partibus regnum Grecorum post Basilium Michaheli mihi obedienti tradidi? Idcirco, inquit, crede mihi, et faciam tibi multo majora quam sperare queas, teque ipsum sanitati restituam.» Erat quippe fama tunc temporis quod isdem Mihahel cubicularius fuisset Basilii clamque illi venenum in potu ad necem dedisset; cujus procul dubio imperii post mortem ejus sumpsit coronam; cujus etiam, ut par erat, imperii regimen non satis utile fuit. Interea memoratus Hugo in sese reversus dextera signum venerabilis crucis exprimere temptans dixit: «Ego vero Ihesum Dei filium testor, quem adoro, credo et confiteor; non alium te omnino credidero, nisi, ut fuisti et es, fallacem diabolum.» Tunc demon continuo hanc vocem edidit: «Quęso ne brachium contra me erigas.» Sicque continuo omnis ille globus ut fumus evanuit. At ille exclamans voce qua potuit, occurrunt quippe domestici; narrat illis ex ordine quę vidit et audivit. Quibus dictis, ipso die ante solis occasum obiit. Nulli denique dubium quoniam ista et sibi et nobis vidit. III. QUOD PECCATIS HOMINUM EXIGENTIBUS, DEO PERMITTENTE, A NEQUAM SPIRITIBUS ALIQUANDO FIANT MIRACULA. 6. Divina igitur auctoritas per Moysen Judeis prolata taliter illos monuit dicens: «Si fuerit, inquit, propheta inter vos, loquens in nomine alicujus Deorum gentium et predixerit quippiam futurum, et fortuito evenerit, non credatis ei, quoniam temptat vos dominus Deus vester, ut sciat si diligatis eum annon.» Habemus ergo in presentiarum in re dissimili non dispar exemplum. Fuit enim prescripto tempore homo plebeius mangonum callidissimus, innoti tamen nominis et patriae, quoniam pro diversitatibus locorum querens latebram ne agnosceretur, fraudulenter imponebat sibi vocabula, vel de qua foret provintia. Effodiebat quoque e tumulis clancule ossa evellens a cineribus nuperrime defunctorum hominum, sicque imposita in diversis apoforetis venditabat apud plurimos pro sanctorum martyrum seu confessorum reliquiis. Hic vero, post innumeras hujusce inlusiones in Galliis perpetratas, perfuga venit ad loca Alpium, ubi persepe brutę gentes inhabitant, habentes in arduis plurima domicilia. Ibi nempe se Stephanum nuncupavit, qui alias Petrus, alias Johannes dictus fuerat. Illic ergo more solito noctu colligens a loco abjectissimo innoti ossa hominis, quę posuit in cassella et feretro, dicebat sibi angelica ostensione revelatum fuisse quem fingebat esse sanctum martyrem nomine Justum. Mox quoque vulgus, ut se in talibus habere solet, ignavum quicquid rusticanę plebis fuit, totum ad hanc famam confluit; penitet insuper si non est sibi morbus quo curari deposcat. Tunc ducit debiles, confert munuscula, pervigil tenet excubias, prestolans repentina fore miracula, quę, ut diximus, aliquotiens permittuntur fieri a malignis spiritibus temptatorie, peccatis hominum precedentibus; quod tunc procul dubio evidentissime claruit. Multimodę quippe membrorum reformationes ibidem visę sunt extitisse ac insignia pendere oscillorum multiformia. Nec tamen Moriannę, vel Utzeticę, seu Gratinonę urbium presules, in quorum diocesibus talia profanabantur, diligentiam hujus inquirendę rei adhibuere; quin potius conciliabula statuentes, in quibus nil aliud nisi inepti lucri questum a plebe, simul et favorem fallacię exigebant. 7. Interea Mainfredus, marchionum ditissimus, hujusmodi famam comperiens, misit e suis qui vi rapientes illud quod colebatur simulachrum, sibi deferrent, quem aestimabant martyrem venerandum. Ceperat enim isdem marchio constituere monasterium in Seutię castro, quod est inter Alpes antiquissimum, in honore Dei omnipotentis ejusdemque genitricis Mariae semper virginis, in quo etiam post expletionem operis illum cum aliis quamplurimis sanctorum pignoribus locare decreverat. Post paululum quoque, completo ęcclesię opere, statutoque dedicationis die, acersitis episcopis in gyro degentibus, cum quibus etiam sepe nominatus abba Willelmus, nonnullique abbates adfuerunt. Erat autem tunc ibidem predictus magno jam dicto marchionum percarissimus effectus; quippe quoniam spondebat se multo preciosiora sanctorum pignora in proximo revelaturum, quorum scilicet gesta et nomina atque passionum certamina ut cetera fallaciter confingebat. Qui cum a doctioribus quibusque interrogaretur qualiter talia pernosceret, minus verisimilia blatterans personabat; nam et egomet cum sepius nominato abbate illuc deveniens intereram. Aiebat namque: «Apparet, inquiens, mihi noctu angelus, narratque ac docet quęcumque me velle scire noverit, et tamdiu apud me manet usque dum ego recedere compello.» Cum vero ad hęc respondentes sciscitaremus an vigil seu in somnis hoc cerneret, subjunxit: «Per singulas pene noctes eripit me angelus a lectulo, uxore mea ignorante, qui post multa colloquia salutans me atque deosculans recedit.» Nos quoque expoliatum calliditatibus intelligentes mendacium, cognovimus virum non angelicum, quin potius fraudis ac malignitatis ministrum. 8. Preterea pontifices rite peragentes, ob quam venerant, ecclesie consecrationem, intromiserunt cum ceteris reliquiarum pignoribus ossa illius profani astu adinventa, non tamen sine magna utriusque plebis exultatione, que innumerabilis illo convenerat. Contigit ergo ista fieri die XVI kalendarum novembrium. Iccirco nempe quoniam fautores hujus erroris asserebant esse eadem Justi martyris ossa, qui eo die Belvaco Galliarum passus urbe, cujus etiam caput Autisiodoro, ubi natus et nutritus fuerat, relatum est et habetur. Sed ego, qui rei veritatem noveram, frivolum quod dicebatur asserebam. Elegantiores tamen virorum persone, cognoscentes figmenta fallatie, fidem dabant assertioni quam protuleram. Nocte denique insecuta visa sunt a quibusdam monachorum seu aliorum religiosorum monstruosa in eadem ecclesia fantasmata, atque a locello, quo inclusa habebantur ossa, formas nigrorum Ethiopum exisse necnon ab ecclesia recessisse. Et licet plures sane mentis detestabile figmentum abhominandum clamarent, vulgus tamen rusticane plebis mangonem corruptum, injusti nomen pro Justo venerans, olim in suo permansit errore. Nos autem iccirco ista retulimus, ut a multiformis demonum seu humanorum errorum, qui in orbe passim habundant, precipue in fontibus seu arboribus, ab egris incaute veneratis caveatur. IV. DE FAME VALIDISSIMA QUE CONTIGIT IN ORBE TERRARUM. 9. Imminente igitur anno incarnati Christi millesimo tricesimo tercio, qui est a passione ejusdem Salvatoris millesimus, obiere viri in orbe Romano famosissimi sacreque religionis signiferi: Benedictus videlicet papa universalis, ac rex Francorum, ut jam diximus, Robertus; Fulbertus quoque Carnoti presulum incomparabilis, vir sapientissimus; necnon prenominatus pater monachorum fundatorque cenobiorum eximius Willelmus, de quo etiam perplura forent dicenda utilia, nisi quod in libello, quem de vita et virtutibus illius edidimus, prolata dudum fuisse noscuntur. Unum restat tamen quod novi ibidem minime contineri. Migravit enim predictus pater a seculo ad beatorum requiem in Neustrie partibus, in Fiscamnense videlicet monasterio, supra mare Occeanum constituto, quod a Rotomagense urbe quadraginta fere milibus distat; sepultusque est, uti tantum condecebat virum, in loco optimo ejusdem ecclesie. Post aliquot vero dies contigit ut puerulus ferme decennis valida confectus egritudine ad sepulchrum illius gratia recuperande sanitatis duceretur, ibique a parentibus dimissus decubabat solus. Qui subito respiciens, vidit super eundem sepulchrum insidentem aviculam formam columbe preferentem; quam diu intuens obdormivit. Dehinc leni expletus somno, evigilans ita se repperit incolumem ac si nichil egritudinis persensisset. Suscipiunt itaque leti parentes suum; fit omnibus commune gaudium. 10. Sequenti itaque tempore, cepit in universo orbe terrarum fames conva escere ac interitus pene universi humani generis imminere. Nam temperies aeris sic intempestiva effecta est ut nullius sationis proveniret tempus congruum, nec messioni precipue ob inundantiam aquarum foret oportunum. Videbantur enim inter se ipsa elementa pugnam discordie agere, cum procul dubio vindictam exercerent humane insolentie; assiduis enim imbribus ita compluta erat universa tellus, ut in spacio trium annorum nulli repperirentur sulci utiles seminibus. Tempore quoque messis herbe agrestes atque infelix lolium totam operuerant superficiem agrorum. Modius quoque sementis, ubi majus proficiebat, reddebat in messe sextarium, ipseque sextarius vix referebat pugillum. Ceperat enim primitus hec sterilitas ultionis in partibus Orientis; depopulando Greciam devenit in Italiam, dehinc infusa per Gallias transiit ad universos Anglorum populos. Tunc vero constricta tota gens indigentia victus, majores ac mediocres fame pallebant cum pauperibus; cessit enim raptus potentum universali inopie. Si quid ergo victus venundatus repperiebatur, arbitrio vendentis pro libitu erat excedere seu accipere precium. Nam in plerisque locis fuit modii precium sexaginta solidorum, alias quoque sextarius solidorum quindecim. Interea post esum bestiarum et volucrum, urgente fame acerrima, ceperunt homines preripere in cibum morticina queque ac dictu horrenda. Quidam vero fecere confugium evadende mortis ad radices silvarum herbasque fluviorum; sed ne quicquam; non ergo aufugium ire ultionis Dei, nisi ad semetipsum. Horret denique referre que tunc generi humano corruptiones acciderint. Heu! proh dolor! quod olim raro audiri contigerit, tunc rabida inedies compulit vorari ab hominibus humanas carnes. Arripiebantur autem viantes a se prevalentibus, menbratimque dividebantur igneque decocti vorabantur. Multi quoque de loco ad locum famem fugiendo pergentes hospiciis recepti, noctuque jugulati, quibus suscepti sunt in cibum fuerunt. Plerique vero pomo ostenso vel ovo pueris, ad remota circumventos trucidatosque devoraverunt. Corpora defunctorum in locis plurimis ab humo evulsa nichilominus fami subvenerunt. Que denique rabiei insanies in tantum excrevit ut tutius moraretur solitarium absque raptore genus pecudum quam hominum. Nam veluti jam in usum devenire deberet carnes humanas comedi, quidam decoctas detulit venundandas in forum Trenorchii, ac si fuissent alicujus pecudis. Qui deprehensus crimen flagitii non negavit, deinde, artatus loris, igne crematus est. Carnem autem illam humo absconsam alter effodiens noctu comedit pari modo, et ille igne combustus est. 11. Est nempe ecclesia a civitate Matisconense tribus fere milibus distans, in silva Castanedi sita, sine plebe solitaria, Sancto Johanni dicata, juxta quam locaverat quidam feralis homo tugurium, qui ibidem multitudinem transeuntium vel ad se divertentium trucidans, in nefandissimum sumsit edulium. Contigit siquidem una dierum ut vir quidam cum muliere illuc divertens ad hospicium paulum conquievit. Dehinc, cum duceret oculos per angulos tugurii, prospexit detruncata capita virorum ac mulierum atque infantium. Qui protinus palluit, egredi cupiens; sed pestifer ille possessor tugurii renitens vi manere compellebat. Sed ille pertimescens mortis decipulam, prevaluit concitusque ad civitatem cum uxore perrexit. Ad quam veniens quod compererat Ottoni comiti ceterisque civibus indicavit. Qui protinus mittentes viros quamplurimos, qui rei veritatem inquirerent pergentesque velocius, reppererunt illum crudelissimum in suo tugurio cum quadraginta octo capitibus trucidatorum, quorum carnes ore beluino voraverat. Quem deducentes ad civitatem, in quodam horreo religatum ad stipitem, ut ipsi postmodum conspeximus, igne combusserunt. 12. Tunc etiam pertemptatum est in eisdem partibus, quod nusquam comperimus quempiam fecisse. Effodiebant enim plerique albam humum argille similem, permiscentes quantum erat farine vel cantabro, exinde panes conficiebant, ut vel sic inedie mortis succurrerent; in hoc conficiendo spes tantum erat evadendi, sed profectus inanis. Tenebat igitur pallor et macilentia ora cunctorum, cutisque distensa inflatione in plurioribus apparebat; ipseque voces humane, perexiles effecte, garritus morientium avium imitabantur. Tunc nichilominus e cadaveribus mortuorum, passim pre multitudine sepultura carentibus, lupi adescati post longum tempus predam cepere ex hominibus. Et quoniam, ut diximus, sepeliri singulatim ob multitudinem non quibant, constructa in quibusdam locis a Deum timentibus que vulgo dicuntur carnaria, in quibus quingenti, et eo amplius, seu quantum capere poterant, permixtim absque ordine projecta sunt seminuda vel absque tegminibus defunctorum corpora; trivia quoque et agrorum sucsiciva pro cimiteriis habebantur. Si qui vero auditu compererant quod melius haberent, si ad alia transirent arva, perplures in itinere deficientes moriebantur. 13. Desevit enim in orbe terrarum, peccatis hominum exigentibus, predicte pestilentie clades in spacium trium annorum. Tunc in expensis egenorum distracta sunt ecclesiarum ornamenta dispertitique thesauri, qui ob hoc in decretis patrum invenitur ibidem primitus fuisse repositos sed quantum supererat vindicte juste ultionis, excessit nimietas egenorum in plerisque locis thesauros ecclesiarum. Nam et ipsi famelici, nimia affecti inedia, si contigisset eos repleri cibo, distenti inflatione protinus moriebantur. Alii autem cibos manibus contrectantes, ori temptantes imponere sed conquiniscendo deficiebant, non valentes explere quod cupiebant. Quantus enim dolor, tunc quanta mesticia, qui singultus, qui planctus, que lacrime a talia cernentibus date sint, precipue a viris ecclesiastice religionis, episcopis videlicet atque abbatibus, monachis et sanctimonialibus, simulque omnibus in commune utriusque sexus et ordinis Deum metuentibus, non valet stilus quispiam explicare [...]