[DE VITA ET FINE SANCTI MAMMAE MONACHI] PRAEFATIO STRABIVEL STRABONIS 1NCIPIT Legistis, meminit uestra sagacitas, Antiquos propriis carminibus uiros Honrai subsidiis credere saepius, Quorum facta stilo dona uel explicant. Vt paucis ualeas caetera discere : Martern, bella canens, orat et Herculem, Nymphas ruricolae Panaque praeferunt, Extra haec sunt uaria, uana sed omnia. At nobis Dominus ore uocandus est Laudandusque pio corde uel actibus ; Cuius pandit opus, quisquis honoribus Sanctorum celebrat nomina congruis. Anselme, inuigila, care precatibus ; Vulfing, ne sileas poscere Iudicem ; Importunus Ei, Lantwine, clamita : Quem qui plus petiit, plus meruit boni. Hos iam uersiculos, quos uolo subdere, Pro me continuis promite solibus, Donec perficiam quod modo poscitis, Perfectis etiam sensibus arduum. At multis egomet sordibus obsitus, Sanctorum precibus, quos colo carmine, Donari ueniam credo fideliter Magnis et nimiis quas ueho cladibus. ORATIO EIVSDEM O rerum Sator omnium tremende, Qui mirabiliter genus creasti Humanum, recreans idem potenter, Dum poenas crucis innocens luisti, Audi me, miserum malis grauatum, In quo nil nisi repperis ruinarn : Tu solus uitiis potes mederi, Te solum medicum requiro, sana ! Indignus quoque Te rogare quicquam, Nil possum mentis meis mereri. In quo deficiunt opes precandi, Mammae subueniat Tui precatus, Cuius facta libet metro referre Ad laudem Tibi gloriamque, Factor, A quo sanctus habet beatitatem Et peccator habet reuersionem. Iam nunc ordiar : o beate Mammes, Assis, obsecro, Spiritusque Sancti Munus concilies meo labori, Trino ut digna Deo loquar, sed et te. INCIPIVNT CAPITVLA SVBSEQVENTIS OPERIS I. Patria et pueritia uiri sancti. II. Qualiter tempore persecutionis, solitudinem duodecennis cum pecoribus petierit, et quid ibi fecerit. III. Quomodo, in campum a Domino uocatus, uirgam et Euangelium reppererit. IV. Quemadmodum, ex praecepto, domum in monte construxerit, et a siluicolis sit gregibus honoratus. V. Vt, agrestia cum mitibus mulgens, et caseos pauperibus tribuens, apud praesidem sit delatus. VI. Qua, missos praesidis, humanitate susceperit. VII. Qualiter, ipsos concursu agrestium territos, de se sit consolatus ; in quo de nominis eius diuersitate. VIII. Quomodo, admonente Dei spiritu, leonem qui se sequeretur uocauerit. IX. Quemadmodum, Caesaream ueniens, praesidi innotuerit. X. Quibus responsis, praesidi minis confessionem magicarum artium quaerenti, obuiauerit. XI. Quibus itidem blanditias praesidis obuiationibus coniutauerit. XII. Vt, suspensus equuleo, uerbera se non sensisse confessus sit. XIII. Qualiter, acrius tortus, caelesti allocutione sit confortatus. XIV. Quomodo praeses caminum instrui praeceperit, sanctumque carceri manciparit. XV. Quemadmodum, ingressus carcerem, pauerit ibi reclusos. XVI. Vt uincti effugerint, praesesque cum Mammete pro immolando sermonem habuerit. XVII. Qualiter, in camino, Deo gratias retulerit, se ab igne laedi non posse. XVIII. Quomodo praeses incendium renouant, intactumque audiens ipsum, arcessiuerit. XIX. Quemadmodum educto, praeses, et magica neganti, feras promiserit. XX Qualiter ursa uel pardus non poenas ei sed honorem intulerint. XXI. Quomodo capto ad interficiendum eum leone, ille quern prius uocauerat, ueniens uocem sit imitatus humanam. XXII. Qua seueritate, ianuis clausis, Iudaeos gentilesque prostrauerit. XXIII . Quemadmodum sanctus Mammes leonem mirae superauerit crudelitatis. XXIV. Qualiter, a populo lapidatus, inlaesus permanserit. XXV. Quomodo, uoce uocatus supema, pro inimicis deprecatus, in pace quieuerit. XXVI. Quod caeteros sanctos, non solum uita sed et uirtutibus, aequiperauerit. FINIVNT CAPITVLA VERSVS STRABI VEL STRABONIS DE VITA ET FINE SANCTI MAMMAE MONACHl I. Vrbem Cappadoces habitant, quos ille refertur Progenuisse Mosoch, ueniens de semine Iafeth, Quos Asiae uersus occasum rura minoris Armeniaeque latus per fines tangit Eoos, Campus Amazonidum Septen - de parte - trionis, Nubifer opponit calidum iuga Taurus ad austrum, Quam uirtute potens construxit Perseus olim, Post Romana suis rebus laetata potestas, Caesaream uocitare dedit. Peregrinus et hospes Corporis ac mundi, felix hanc incola Mammes Incoluit partim, caelum nam mente petebat. Vtque fides sobolis multo pretiosior esset, Perfectam tenuere fïdem pietate parentes Et natum docuere sui seruare timendo Lucida iussa Dei ; non segnior ille repertus. Moribus aetatem sensu tener extulit annos. Carne puer, sed corde senex, qui deinde parentum Post mortem custos uitae cautissimus almae ; Obseruans mandata Dei dedit ocius artae Exemplum normamque uiae. Latitare nequibat Vrbs in monte sedens, modio neque tecta lucemae Flamma perit, sed lumen agens in domate cunctis Cunctorum in sese purum conuertit amorem. II. Et iam bis senos puerilis flosculus annos Attigerat, cum saeua mali lex Aureliani Ecclesiae mactaret oues, uastaret ouile, Lictoresque pium sequerentur ubique tyranno Praecipiente genus, uariis ut corpora poenis Afficiant uariis nolentum soluere diuis Liba precesque patrum. Mox ergo ut uidit in ipsa Caesarea puer ista geri fanisque profanis Seductos seruire choros, non passus inerti Tantum animo tolerare nefas, quascumque parentum Cura parauit opes, spreuit montemque petiuit, Mentem came sequens, mans it quae semper in alto Contemplata Deum, regumque aequabat opimas Delicias in lacte gregis ; has denique solum Ad montem perduxit opes, pascebat ouillum Ipse pecus, uictumque sibi quaerebat ab illo. Saepius insistens precibus librisque legendis Otia longa trahens uitam sine crimine duxit. Quod montem petiit, monitis consensit Iesu, Excidii qui signa canens, hoc addit agendum : « Tunc qui plana colunt, ad summa cacumina tendant Maturentque fugam. » Mores imitatus auitos Pauit oues simplex, magni sectator Iacob, Alter Abel, patriarcharum sanctissima proles. III. Haec inter domini campum petat ore monetur Et pergens : « Quo, Christe, uocas, quo te sequar ? », inquit. Fulgida continuo per caeli uirga serenum Voxque simul cecidit : « Tibi mittitur, accipe Mammes, Et quodcumque tibi suadet mens sancta petendum, Hac dabitur. » Faciem turn laetus ad aethera tollens Fert grates domino ; mox uirga ut contigit occas Campi, euangelium miro datur ordine sanctum. Quod postquam sumpsit, supplex et legit apertum : « Credo sciens uirga pastorem, Codice magnum Doctorem institui », Dominum ueneranter adorans Et : « Quis », ait, « dictis, ostende, monebitur istis ? Donasti iam uelle loqui, da credere uerbis Corda aliena meis » ; dixit uocemque loquentis Audiit : « Accelera, Mammes, montemque reuisens Mox paruam compinge domum, dabo deinde Iubendo Haec sacra dicta, quibus doctor capienda ministres. » IV. Ille pii praecepta Patris ueneranda secutus, Montem conscendit, praecisisque undique sollers Arboribus, struit antra magis quam daedala celsis Tecta tholis, simul aedificans altare Tonanti. Postque laboris onus, sancto sudore fluentes Artus, composta sessum Librumque reuolta. Dumque sacros uersus depromeret ore beato, Siluestres uenere greges, animalia iussu Acta Dei, fixoque genu patienter adorant. Quo recitante tacent et acutis auribus asstant. Post uerbum, cum lustra mares siluestria cuncti Expeterent, quasi carnalem doctoris ad usum, Femineos liquere choros, quis lacte tumebant Vbera tota nouo, domitis sine lite cohaerent, Quae sancti sotiauit honor : si dicere dignum est, Sic edocta suo seruit Macedonia Paulo, Dat carnale bonum per quern caelestia sumpsit. Miremur uirtutis opus, doleamus iniqua Brutaque corda hominum : uerbum faciente magistro, Intentae stupuere ferae ; at ratione uigentes Auditum strepitu sensum sermone retundunt. Dat fera mercedem, nos impia probra docenti, Hinc fera non meritum, sed habet mens dura reatum. V. Vir Domini agnoscens ideo remanere libenter, Vt grege cum proprio foetas mulgeret agrestes, Accedens niueo sinum de fonte repleuit. Caseus efficitur paulatim lacte coacto Pinguis et inmissis ditescit fiscina formis. Cernit abundantes lactis de munere fructus Et rogat, ut Dominus quicquid uelit inde futurum Ostendat ; tum sancta uirum mox iussio portas Caesareae properare iubet, tandemque repertis Pauperibus, uiduis, orbatis luce parentum, Quod Dominus tribuit, largis contradere palmis ; Non secus ac iussum est prompto perfecit amore. Saepius haec passim dues miranda uidentes, Inuidiae puisante malo, conspectibus assunt Fortis Alexandri, qui dudum praeses ab illo Missus erat, nonam qui mouit in orbe procellam Christicolis, cuius sanctum lex horrida Mammem Propulit in montem. « Clemens o praeses, obaudi », Accusator ait, « quendam de stirpe magorum Vidimus inlicitis leges mutare ferarum Carminibus ; sollers ortas compesce querelas. » VI. His commota super fimbundi praesidis ira : Ire duos equites sanctumque adducere iussit. Obuius his Mammes montis scandentibus alta : « Quo properatis ? », ait. « Mammetem quaerimus », aiunt, « Si nosti, monstrato uiam, qua mansitet ipse Vel qua pascat oues. » « Non huius nominis », inquit, « Hic cognosco uirum, nec huius mansio nota est. » Non trepidans hoc dixit enim, sed uerba monentis Impleuit Domini, sanctos qui iussit apertas Declinare minas. Vt seruet iussa, peregit In solo sermone fugam, nam caetera fortis Temptamenta tulit, pro Christo ponere malens Quam semare animam, uerbisque sequentibus ipsum Non timuisse docet : « Mammes cur quaeritur », inquit, « Declarate mihi et uobis monstrabo uidendum. » « Proditione », aiunt, « pulsantur praesidis aures, Audit et hunc puerum magicis confidere rebus Et domitare feras et agrestibus imperitare.» Ille, Dei dono monitus, respondit: « Eamus Gustemusque prius, turn iussa facessere tempus ». Adductisque domum, conuiuia larga parauit, Panis, aquae niueique apponens munera lactis. Non tantum proprios precibus dilexerat hostes, Verum quod sancti monuit sollertia Pauli: Esuriemue sitimue pati non pertulit ipsos ; Hinc uideas mentem prunas tetigisse calentes, Dum uelut affines Mammem uenerantur amici, Et redeunt sanctae testes uirtutis opimi. VII. Ergo, illis pariter prandentibus, intrat agrestis Turba cateruatim, legeret dum dogmata sanctus Verbi euangelici; turbantur nescia uisu Corda uirum : supplex alius complectitur aram, Ille sacris genibus Mammae timefactus inhaeret; Attoniti terrore nouo, summamque salutis Iam dubio sub corde tenent. Cemensque timentes : « Ne timeatis », ait, « Mammetem cernitis, ecce Quaeritis hunc : ipsum uos inuertisse sciatis ; Confortate animos, nihil hic nisi mite uidetis. » (At, mihi restat adhuc dubitatio nominis huius : Nam, Mammas Mammae et Mammes Mammetis habetur, Et Mammes Mammis scriptum liquere priores. Sit quodcumque tarnen caelestis scriptio seruat, Quodcumque exprimimus, sanctum signamus eundem). His actis, timuere uiri sanctumque precantur: « Si uis, sponte ueni, si non, permitte reuerti. » « Pergite », ait,« nil uestra timor iam pectora turbet, Nam, quocumque Dei me spiritus egerit, ibo. » Continuo redeunt gaudentes atque timentes. Quam facile Omnipotens hominum mutare repente Corda potest laudemque suis concedere sanctis, Non modo ut hos homines timeant, sed cuncta creata. VIII. Spiritus egregium docuit sublimia Mammem, « Surge », aiens, « iam iamque uoca de monte leonem, Qui multum uirtutis habens et corpore praestans, Iudaeos gentesque uoret cum Stirpe maligna. » Laetus ad aetherium Mammas suspexit Olympum : « O Deus aime patrum, mundi pie Conditor », inquit, « Iam miserere, tuumque, Pater, ne desere seruum, Respice Mammetis quid corda fîdesque uolutent, Passurumque tuo pro nomine multa tuere. » Dixit, cum ueniens heremi de parte rugitus Dat leo terribiles, horrendus colla iubasque. Cui Mammes : « Quo Christus », ait, « uocat, impiger ibo ; Tu quoque, diuino uenias ad scammata iussu, Dumque cauo fuerint spectacula in amphitheatro, Impia turba suum moriens te sentiat hostem, Ac, uelut hoc dicens miles, uexilla sequeris. Stemere disce ducis, strictis mucronibus, hostes. » IX. Caesaream post ista puer uenerandus adiuit. Repperit, et portas iuxta residere patentes, Quos dudum praeses capiendum misit ad ipsum ; Qui, sancto ueniente, stupent humilique salutant Alloquio : « Saluum temet gaudemus adesse », Amplexique pedes uerbis uenerantur amicis, Surgentes, ad celsa uiri praetoria currunt Dicentes : « O praeses, adest, quem quaeris ut hostem, Non magus, ut stulti confinxit opinio uulgi, Nec reus illorum, quae garrula fama serebat, Sed seruus milesque Dei sine crimine summi. » Iudex haec contra : « Pretio cognoscitur iste Corrupisse meos, sererent ut falsa uolentes. » « Nos », aiunt, « non falsa tibi, sed uisa locuti! Haud cupimus pretio uerum mutare saporem. Vidimus, ad uocem Christum de more uocantis, Siluicolas asstare greges quasi mitia quaedam, Orantemque satis humili circumdare gestu. Nescimus hunc esse magum ; si credere nobis Duxeris indignum, praesto est, nam uenerat ultro. Iudiciis inquire tuis, nos uera locutos. » His simul auditis, multi de parte piorum Ad Mammem uenere, sacri consortia uerbi Quaerentes, animos per gaudia sancta refecti. X. Interea, praeses Mammem iubet ante tribunal Constitui, et uerbis adductum pulsat amaris : « Tu Mammes, quem fama magum serit, ille uocaris ? » Semus ait Christi: « Mammes uocor, incola montis.» « Die », inquit, « magica compescere qualiter arte Et domitare feras, debes nam pandere, possis. » « Seruio », ait sanctus, « Christo, qui cimcta gubemat, Cuius ad imperium substantia flectitur orbis. Illum terra timet, caelum, mare, spiritus omnis ; Haec scio et haec fateor, noui nam caetera numquam. » Dixit Alexander : « Magicas si pandere fraudes Dissimulando fugis, tormentis fortibus actus Nudabis quae tecta tenes : die ergo quod opto. » « Non », inquit, « didici mysteria foeda magorum, Inuoco sed Christum, cuius uenerabile nomen Omnia sancta facit ; camem tibi cedo terendam, Quam cruciare potes, liber sed spiritus iste In Domini uirtute manet, quern cuncta tremescunt. » Praeses ait : « Magicis poenas contempnere sacris Te uideo, ne crede tarnen me flectere posse Nequitiae commenta tuae, uel carmine ludi. » Dixit, et econtra sanctus fert talia Mammes : « Odit quippe Deus uitamque genusque magorum, Et magus esse nequit, Domini qui flagrat amore. Non tua scito, miser, timeo tormenta minasue, Saluatoris habens scutum, qui sidera seruat, Qui me teque suo iudex sub iure retentat, Quem colo, quem solum per Legem doctus adoro. » Praeses ait : « Diuersa studes opponere ueris. Hactenus artifici licuit lusisse loquella, Iam, montana mihi citius secreta patescant. » « Et quid », ait, « tibimet, iudex scelerose, fatebor ? » XI. Hinc aliam temptare uiam dementia coepit Iudicis. « tauicti iura per Caesaris », inquit, « Fortunam nomenque deum, nihil esse nefandae Artis apud Mammem, et citius secums abibis. » « Per nomen confirmo Dei Patris omnia », Mammes Laetus ait, « natique simul cum numine Flatus, Ast hominum figmenta sequi saeuisque redemptam Daemonibus damnare animam, nullo ordine possum. » Praesidis ira, uidens sibi fortia tela remitti, Increpat et, dictis ardens pro talibus intus : « Nomen», ait, « contempne Dei iamque ipsa negato Iura tui, nostrisque ferens libamina diuis, Aureliana iubet cunctis quod sanctio, comple. » Vir Domini, solita fretus uirtute Tonantis : « Quod didici sectabor », ait,« Qui cuncta gubernat, Huic libare uolo, Quem solum semper adoro ; Daemonas ille colat, Dominum qui nescit Olympi. » « Vane puer, nimium », praeses, « seduceris », inquit, « Et doleo, nam pulchra tibi nunc suppetit aetas, Et primos teneris ostentat floribus annos, Nec poteris poenas penitus perferre paratas ; Feruet enim credo uirtus in pectore magna, Feruida sed languet bellis audacia coeptis. Flectere, frange fidem, facilis fuga, forte furoris Supplicium nostri; Dominumque Deumque negando Offer sacra diis incensa potentibus, hoc est Quod iubet Augustus, quo facto liber abibis, Fultus amicitia. » Reddit cui talia Mammes : « Iam cessa sperare, miser, mea uota reflecti, Et pro te potius tandem doluisse memento, Atque annos deflere tuos, me desine fiere, Cui Dominus protector adest.» « Volo protinus », inquit Praeses, « ut ipse neges Quem dicis iure colendum. » « Non nego », sanctus ait, « Dominum. Tormenta parari Cuncta iube, tolerabo libens pro nomine Christi. » XII. Inflammat magnis uehemens feruoribus ira Pectus Alexandri miserum : iubet altius ergo Sanctum suspendi tormentisque acribus amens Pulsat utrumque latus ; dum carpitur unguibus uncis, Nullam dat Mammes uocem de more dolentum. « Nondum », praeses ait, « sensisti, saxee, plagas ? Dure ! nec humanos iuuenili in corpore sensus Error habere sinit ? » Mammes ad sidera laetus Intuitum uertens : « Grates persoluimus », inquit, « Terrarum caelique Deo, quia non magis ipse Intus adhuc sensi, mentis securus in arce, Crudeles quam te poenae tetigere sedentem. » O pia sanctorum miris patientia uincens Aspera cuncta modis : Caelestia mente petentes, Contempnunt carnem memori uel cemere uisu. Sic perdunt uitam, uita sine fine reperta. Est leue momentoque uolans, fugit ocius omne Quod tolerant ! Acuit spes muneris, ardor amoris, Inmensumque suis caelestis gloria pondus Mercedis tribuit. Quid pronum in proelia semper Tyronem miraris ? Habet sua praemia uictor : Pro Regno pugnat, regnans post bella quiescit. XIII. Praeses ut inuictum sensit per uulnera Mammem Obnixis durare animis, nec uelle reflecti Ad mundi ridentis opem : « Iam funditus », inquit, « Interiora uiri manibus pulsentur obuncis, Vt tandem cesset magicis confidere uanis, Et, saltim nolens, uestigia nostra sequatur. » Mammes, sidereo figens sua lumina caelo, Spe meliore metum poenarum liber abegit. Credo tenens quod Christus ait : non esse timendos Corpora qui perimunt, communi obnoxia morti, Victuras sine fine animas quia perdere nullis Suppliciis possunt. Ergo, dum talia Mammes Perpetitur, tractu caeli uox missa cucurrit : « Nunc opus, o Mammes, animis, nunc pectore forti ; Confortare, prope est victoria, plena corona : Vtere duritia, miles intacte, uirili. » Hanc uocem, quidam sanctis e fratribus almo Audita excipiunt, et pleno pectore gaudent ; Ast alios, qui nulla sacri solamina dicti Percepere, metus pariter maerorque premebant. XIV. Postquam ilia iudex, animatum uoce furentes Carnificum tolerare manus et spernere Mammem, Vidit, ab incepto mutatus, iussit ab alto Deponi, totaque strui virtute caminum, Vt quern non flexit ferus unguibus igne perurat : Demens, qui magnam regnare in pectore flammam Sanctorum ignorans ! Ignes adhibere caducos Non timuit, cum restingui non ignis ab igne, Sed magis augeri soleat, nec fortibus undis Sanctorum flammas superari posse beatas. Testis adest Scriptura, sacro quae praedicat ore, Quod multis non possit aquis pius ardor amoris Extingui. Tormenta parat dum talia miles, Praeses, ab interno pulsatus iudice, iussis Obuia iussa ferens, Mammem iubet inde beatum Carceris extremi gremio tenebrisque ligari. Ipse magis tenebris caeca et caligine pressus, Qui Domino ductore carens petit exteriores, Quis fletus stridorque manent sine luce, tenebras. At sanctis mundus carcer, quo soluier orat Se psalmista, domum paradisi laetus ut intret. XV. Sanctus, in angusti deductus carceris antrum, Repperit inclusos, uario pro crimine dura Sorte, quater denos. Mox, primo in limine fixis Ad dominum genibus fundebat talia Mammes : « Omnipotens, inmense Deus, Quem denique nostri Dilexere patres, quia Tu miseratus amasti, Exaudi quas fundo preces, nec linquere memet, Auxiliis qui uiuo tuis, dignare, Creator. » Protinus inclusi, percepto nomine Mammis, Ad plantas uoluere sacras sua corpora passim. A quibus ut Mammes, quid uellent, uoce reposcit, Audiit esuriem languentum cuncta per ossa Iam rabiem traxisse suam, nutare subactis Viribus incessum, linguaeque retundier usum. Haec inter, patulam penetrare columba fenestram Visa, ferens mellis, niuei quoque munera lactis ; Vox simul increpuit : « Tibi mittitur, accipe Mammes, Dulcius hoc donum pretiosis sumito cunctis. » Accipiens Mammes manibus sacra dona supinis Mandit, et adiunctam satiat benedictio turbam. Quinque [...]