Hic vero fert animus meminisse quo studio quaque diligentia ad dominici corporis et sanguinis consecrationem serviatur. § Primum propter hoc factus est quidam armariolus ad sinistram partem majoris altaris optime compaginatus et intrinsecus pannis candidissimis undique vestitus, in quo nihil aliud reconditur præter illa utensilia quæ necessaria sunt ad solemnia missarum duntaxat in conventu generali agendarum, id est duo calices cum patenis diversæ quantitatis et duo corporalia eodem modo imparis magnitudinis, minor calix cum simili corporali ad minorem missam, major ad majorem; ibi ampullæ ad subministrationem vini et aquæ; nam in ampullis vinum ante consecrationem solet offerri; ibi urceus cum concha ad ablutionem manuum; ibi linteola plura, sine quibus singula sacrata vasa nec tenentur nec quoquam portantur. Ipse autem armariolus habet in medio tabulatum ut quæque sacratiora sint sursum, cetera deorsum. Ad initium missarum reseratur a thesaurario vel ab ejus suffragatore. § Ergo subdiaconus anticipat lavare manus in privatis diebus, ut ad ministerium calicis sit paratus; quem, interim dum evangelium legitur, accipiens simul cum patena et corporali, stat juxta sinistrum cornu altaris usque dum evangelium finiatur; quo finito, ponit corporale super altare, calicemque cum patena retinens comitatur sacerdotem procedentem aliquantulum contra fratres. § Prius tamen quam sacerdos procedat ad offerendam, osculatur textum ad majorem missam a ministro [vel subdiacono] sibi delatum. Qui textus, postquam sacerdos osculatus fuerit, semper (36) debet deferri, diebus in quibus cantatur symbolum, a subdiacono archichoro, quando stat in medio cappa indutus, postea per dextrum chorum, et tunc reddit eum uni ministrorum qui portat eum per sinistrum chorum, et tunc ipse subdiaconus revertitur ad altare et lotis manibus serviet de calice. Cum vero illi de sinistro choro osculati fuerint, osculantur in dextro choro juvenes de reia, postea illi de sinistro, et semper de utroque choro, post alios qui in eadem parte sunt, osculantur infantes. Cum autem qui fert textum per chorum transit, omnes altius inclinant illi, et si alicui tale quid contigerit, signum sibi cum manu facit ut eat in antea, et inclinat. Quo completo ad presbyterium redit, ipsumque textum super altare ponit. § Tam ad majorem missam quam ad minorem, cum sacerdote subdiaconus ad offerendam procedit, calicem et patenam cum linteo jugiter tenens, ut in altero vinum, in altera hostiæ oblatæ ponantur. Qui offert vinum per se in calicem infundit; ad diaconum interea aqua cum manutergio a ministris apportantur, similiter postea fit sacerdoti; qui lavatis manibus et tersis iterumque parumper quatuor digitis ablutis, accedit ad altare, et corporale, quod a subdiacono oblatum est, expandit; pollicem tamen et indicem utriusque manus combinatos diligenter conjungit, ne vel ipsa corporalia cum eis tangat, cum quibus mox hostias debet tangere et tractare. Consummata autem oblatione, sacerdos quoque sicut dictum est lavat manus, digitos abluit, cavens et ipse ne postea aliquid tangat cum ipsis quibus corpus dominicum tangendum est. Subdiaconus portat hostias ad diaconum secus altare stantem et se expectantem ut tres electas, sive unam, sive plures, prout ratio temporis exigit, ad consecrandum assumat, et dimissa patena cum hostiis super altare, ampullam aquæ simul cum calice dat diacono ut ille misceat aquam in calice, datque linteolum ut calicem per summitatem et foris tergat diligenter, ne forte quid vini vel aquæ exterius remaneat et consecratum pereat. Hac vice non cavet diaconus digitos, quorum supra meminimus, disjungere, quia hostias jam posuit quas erat positurus. Sic tandem, calice super corporale aptato, subdiaconus cum patena et ampulla revertens patenam super altare ponit, ampullam vero ponit in armariolum, deinde ipsam patenam tergit studiose cum panno candidissimo et postea honeste et reverenter involvit. Sacerdos interim, calicem et hostiam incensans, facit cum incenso tres cruces super utrumque; incensat quoque ter contra utrumque altaris cornu, dextrum et sinistrum, quantum manum extendere potest, pedibus tamen immotis; deinde reddit thuribulum diacono, qui prius ipsum incensat sacerdotem et casulam inter brachia versus pedes trahit, postea faciem dextri cornu altaris (37) et superficiem, ad extremum sinistri faciem et superficiem, deinde altare missæ matutinalis. § Notandum autem quod in omnibus diebus festis et dominicis ad majorem missam bis incensum defertur, primo videlicet quando cantatur hymnus angelicus, vel kyrie eleison quando non cantatur prædictus hymnus, et post offerendam; similiter ad minorem ad quam omnia signa pulsantur; privatis vero diebus, ad majorem missam semel incensum offertur, scilicet post offertorium, et solummodo sacra oblatio cum altari principali incensatur; ad minorem autem missam, nisi signa pulsantur, nunquam incensum offertur. § Sciendum quoque quoniam, sive tres sive quinque hostiæ consecrantur, semper sacerdos mediam accipit, et cum ipsa in calice cruces facit, ipsamque dividit et unam particulam in sanguinem mittit, et sese reliqua communicat. § Postquam autem diaconus altare incensaverit et aliquem episcopum seu abbatem, si forte affuerit, thuribulum ministro reddit, a quo et incensatur; deinde, si est dies dominica, in partem ante supradictum armariolum secedit, quatuor digitos quibus corpus dominicum tangendum est abluit; post hoc ibidem manet acclinis, sicut ad primas et ad ultimas collectas, donec Per omnia secula seculorum a sacerdote dicatur. § Minister quoque prius illum incensat qui tenet chorum cappa indutus; deinde, incipiens a dextro choro, eodem ordine thuribulum portat quo superius textum portari diximus; post hæc vero de choro exiens, incensat eos qui extra chorum stant. Quod si aliquem sacerdotem missam cantantem invenerit, vel ipse vel diaconus, si competenter fieri potest, ei thuribulum offert, et ipse altare vel sacram oblationem incensans ei thuribulum reddit, ipseque minister vel diaconus reverenter incensare et casulam inter brachia aptare non negligit. § Cum autem Per omnia secula seculorum ante præfationem diaconus audierit, vadit retro post sacerdotem, et post diaconum vadit subdiaconus, manu sursum extensa tenens patenam, ita ut prædictum est coopertam, etiamsi fuerint duodecim lectiones. Cum autem dicitur supplici confessione, subdiaconus tradit patenam uni puerorum tenendam donec dicat sacerdos panem nostrum, et tunc eam accipit portans prope altare. Si vero dies fuerit feriata, dicto Sanctus a sacerdote cum diacono et subdiacono, subdiaconus tenet patenam post diaconum, et eam reportat modo prædicto. § Ex tunc sacerdos omnino eodem modo agit sicut et in qualibet (38) privata missa debere agi superius diximus. Unus autem ministrorum, qui semper duo debent esse, stans cum flabello prope sacerdotem, ex quo muscarum infestatio exurgere incipit, donec finiatur, eas arcere a sacrificio et ab altari seu ab ipso sacerdote non negligit. Diaconus vero et subdiaconus et unus ministrorum, si dies festus adest, acclines postea manent orationi intenti; notat tamen diaconus quando sacerdos ad Supplices te rogamus inclinatus se erexerit, et tunc ipse quoque se elevat, stans postmodum ac diligenter observans quando ad per ipsum et cum ipso cruces super sacrificium incipiat facere sacerdos; quod mox ut viderit, moderate ac pedetentim ad altare accedens, prius dextrum cornu altaris, deinde dextrum humerum sacerdotis osculatur, et postea corporale cum duobus mediis digitis manus dextræ ex una parte removet, et sacerdos ex altera; cum quibus et calicem per medium tenens, parum sublevare, dum sacerdos dicit Per omnia secula seculorum, et postmodum ipsum corporale ex eadem parte superponere procurat; et tandem rediens post sacerdotem in locum ubi erat prius, iterum acclinis manet, donec ei a subdiacono patena offeratur. Qui subdiaconus prius se erigit neque de loco in quo post diaconum acclinis, ex quo Sanctus inceptum fuerit, manserit, recedit, donec a sacerdote panem nostrum in oratione dominica dicatur; sed tunc inde secedens atque reverenter incedens et linteamen de patena devolvens manuque linteaminis parte involuta ipsam tenens, partem ejusdem linteaminis pendere ex industria facit, ut diaconus quoque, cum digitis mediis linteamine involutis eamdem patenam ab ipso osculante ei manum accipiens, finita oratione dominica, offerat sacerdoti; propter quod tamen pollicem et indicem minime disjungit, sicut etiam non disjunxit quando calicem cum sacerdote tenuerit. Et sciendum quoniam, cum duodecim lectiones sunt, prædictam patenam minister tenet, ipse eam subdiacono, ille vero diacono, ut dictum est, offert. § Postquam vero diaconus patenam sacerdoti obtulerit, ibi prope dextrum cornu altaris orationi intentus manet acclinis, donec Per omnia secula seculorum dicatur; sacerdos vero, accipiens eam cum mediis digitis, ponit super corporale ad pedem calicis; et postquam fregerit hostiam, unam particulam, ut mos est, mittit in calicem, super ipsum calicem digitos quibus tetigit diligenter fricat et excutit, ne quid (39) forte inter frangendum de corpore Domini adhæserit. Quos iterum cum summo studio claudens vertit se primum diacono reverenter inclinanti, dans illi pacem. Si revestiti sunt seu in cappis seu in albis, secundum dignitatem ordinis ibunt ad pacem, ut primo loco sacerdotes sicut sunt priores, secundo diaconi, tertio subdiaconi, deinde alii sicut ordo eorum exigit, præter illum cui tale quid contigit in nocte. Si autem aliqui sunt in cappis et aliqui in albis et aliqui in frocis vel cucullis, secundum dignitatem ordinis prius ibunt hi qui in cappis, deinde qui in albis, postremo qui in frocis seu cucullis erunt. § Sciendum quoque quod omni die dominica corpus Domini mutatur et in pixide pendente super altare reponitur. Et cum sacerdos pacem diacono et subdiacono dederit, diaconus prædictam pixidem de catenula jugiter pendentem super altare, prius bene cum linteolo de pulvere exterius tersam, abstrahit et juxta dextram sacerdotis reponit. Sacerdos vero, postquam communionem recepit, corpus Domini quod præterita dominica fuerat consecratum de pixide extrahit et inde communicat diaconum et subdiaconum. Quo peracto sacerdos corpus recenter consecratum in pixide reverenter deponit et diaconus pixidem accipiens eam in loco suo reponit. § Subdiaconus autem debet alium calicem præparare in quo sacerdos ablutionem faciat. Diaconus vero, postquam communicaverit, confestim accipit calicem cum quo sacerdos celebravit cum parte sanguinis Christi quam sacerdos divisit, et præcedentibus duobus servitoribus cum cereis reverenter defert ad altare huic officio deputatum linteoque mundissimo reverenter ornatum; totusque conventus pro reverentia dominici sanguinis super genua procumbit, et ipse diaconus partem sanguinis ebibit et aliam partem subdiacono porrigit. Cum autem omnes communicant, antiqui sunt qui prius communicant; quotquot autem corpus Domini sacerdos dederit, singulis diaconus sanguinem dabit. Debet autem vinum in ampulla juxta eum jugiter esse ut, quando opus esse perspexerit, eodem dominicum sanguinem augere possit. Si autem corpus Domini superest, ab eis qui servierint altari sumendum est. Cum vero conventus sanguinem ebibit, sacerdos in alio calice ablutionem facit. § His expletis diaconus ad altare majus revertens corporale plicat et ibidem super altare relinquit; de quo etiam creditur a multis quia multum valet expansum contra periculum ignis, si forte contigerit. Subdiaconus vero calicem cum patena accipit et sic cetera quæque sacrata in suo loco componit. Quod si ante finem missæ aliquando possunt perfecisse (40), non tamen propter hoc aliquis eorum debet devestitum ire. Recedens autem sacerdos ab altari dat librum missalem diacono, ut ab eo reportetur; stolam ipse et manipulum complicat, nisi forte sint, ut in festis, deaurata; tunc enim a thesaurario sunt complicanda. § Quotiens autem sacerdos in refectorio sive ad primum versum prandii vel cœnæ, sive ad generale seu ad pulmentum benedicit, tres cruces facit, unam versus mensam principalem, aliam versus dexteram, tertiam versus sinistram; ad potum vero quando in fiolis portatur, non nisi unam; quando vero, ut in diebus jejunii, in justis est potus et cum sciphis potatur, tres facit. Ad generale hanc benedictionem dat: Largitor omnium bonorum benedicat, ad pulmentum: Omnipotens Deus benedicat, et si pulmentum deest, vicissim prædicit eas; ad potum vero vicissim has dicit: Dextera Dei omnipotentis benedicat. Potum servorum suorum Filius. Post completorium ipse, ubicumque stet, accedit ad gradum presbyterii juxta priorem, ut paratior sit ad exeundum de choro, et ibi facit tres orationes; verum tertiam abreviare festinat et ante alios exit de choro ad aquam benedictam, ut de ea singulos reverenter aspergat.