INCIPIT LIBER TERCIUS. 1. Nunc igitur quoniam de priorum gestis aliqua retulimus, ab illo et infra, ut spopondimus, anno videlicet millesimo nati cuncta vivificantis Verbi, tercii sumamus incitamen hujus operis libelli. Eo autem, ut diximus, imminente privatus est pene orbis universus personis et religiosis et nobilibus. Claruere tamen ab eodem anno tam in Italia quam in Galliis utrorumque ordinum viri, quorum vita et operatio queunt posteris imitabilia informare exempla. Regnantibus quoque duobus christianissimis regibus Henrico, scilicet Saxonum rege, et Roberto Francorum, etsi ab exteris nationibus illorum quieverunt patrie, creberrime tamen preliis fagitate sunt intestinis. Sicut enim aliquando perfidis honor exibetur ex timore, ita bonis infertur pro sua reverentia timor. Nam cum ab omni Romanorum populo, intercedente papa Benedicto, viro sanctissimo, Henricus adsciveretur in imperium, Longobardorum gens consueta fraude dissensit sibique regem Arduinum quendam unguentes instituerunt. Sed licet diu multumque renitentes, postea tamen cum suorum cede maxima imperialibus semet subdidere preceptis. Qui veniens Papiam ab eisdem Longobardis miri operis palatium sibi construi fecit. Potitoque decenter imperio accepit in regno suo conjugem filiam scilicet Siefredi Saxonum ducis, ex qua etiam cernens non posse suscipere liberos non eam propter hoc dimisit, sed omne patrimonium quod liberis debebatur Christi ecclesie contulit. Edificavit quoque monasterium in Saxonie loco qui dicitur Bavoberch, id est Bavonis mons; lingua enim theutonica Berch mons appellatur. Quod etiam monasterium donis innumerabilibus locupletatum a pontifice Romano supradicto, scilicet Benedicto, in honore apostolorum principis dedicari fecit atque ejusdem pontificis usus consilio eandem ecclesiam in episcopalem sublimavit sedem, constitutoque in ea episcopo amplissimorum fundorum redditibus esse fecit locupletem. I. DE STEPHANO REGE UNGRORUM ET BELLIS BENEVENTANORUM. 2. Ipso igitur tempore, Ungrorum gens, que erat circa Danubium, cum suo rege ad fidem Christi conversa est. Quorum regi, Stephano ex baptismate vocato, decenterque christianissimo, dedit memoratus imperator Henricus germanam suam in uxorem. Tunc temporis ceperunt pene universi, qui de Italia et Galliis ad sepulchrum Domini Iherosolimis ire cupiebant, consuetum iter quod erat per fretum maris omittere, atque per hujus regis patriam transitum habere. Ille vero tutissimam omnibus constituit viam; excipiebat ut fratres quoscumque videbat, dabatque illis immensa munera. Cujus rei gratia provocata innumerabilis multitudo tam nobilium quam vulgi populi Iherosolimam abierunt. Tunc etiam imperator Basilius sancti imperii Constantinopolitani precepit cuidam satrape suo, illi qui cognominatur Cataponti, eo scilicet quod juxta mare inhabitet, ut a transmarinis civitatibus, que Romano debentur imperio, veniens tributa exigeret; qui libenter annuens misit Grecorum classem ad res Italicas sublaturas. Hoc vero pertemptatum est per duorum annorum spacium; non parva etiam pars subjugata est a Grecis Beneventane provincie. 3. Contigit autem ipso in tempore ut quidam Normannorum audacissimus, nomine Rodulfus, qui etiam comiti Richardo displicuerat, cujus iram metuens cum omnibus que secum ducere potuit Romam pergeret, causamque propriam summo pontifici exponeret Benedicto. Qui, cernens eum pugne militari elegantissimum, cepit ei querelam exponere de Grecorum invasione Romani imperii, seque multum dolere quoniam minime talis in suis existeret, qui repelleret viros extere nationis. Quibus auditis, spopondit se idem Rodulfus adversus transmarinos preliaturum, si aliquod ei auxilium preberent vel illi quibus major incumbebat genuine necessitudo patrie. Tunc vero predictus papa misit illum cum suis ad Beneventanos primates, ut eum pacifice exciperent, semperque preliaturi pre se haberent, illiusque jussioni unanimes obedirent; egressusque ad Beneventanos qui eum, ut papa jusserat, susceperunt. Illico autem illos ex Grecorum officio qui vectigalia in populo exigebant invadens Rodulfus, diripuit queque illorum ac trucidavit. His itaque auditis, illorum socii, qui jam plures civitates et castella proprie subjugaverant ditioni, coacto in unum suorum exercitu, inierunt prelium adversus Rodulfum et eos qui ejus favebant parti. In quo scilicet prelio pars Grecorum occubuit maxima, insuper et castra aliqua dimisere vacua; que subsecutus Rodulfi exercitus victor obtinuit. Visa igitur Greci suorum cede, miserunt Constantinopolim ut auxiliaretur eis quamtocius ab his qui eos miserant; statimque reformantes classem multo plures quam prius preliaturos miserunt. Interea cum auditum esset ubique quoniam paucis Normannorum concessa fuisset de superbientibus Grecis victoria, innumerabilis multitudo etiam cum uxoribus et liberis prosecuta est a patria de qua egressus fuerat, Rodulfum, non solum permittente sed etiam compellente ut irent Richardo, illorum comite. Egredientes autem satis audacter venerunt ad loca Alpium, qui et mons Jovis dicitur, ubi etiam in angustissimis semitis prepotentes regionis illius constituerant, imperante cupiditate, seras et custodes ad precia transmeantium exigenda. At illi, cum denegassent eis transitum, requisitus primitus ex more precio, indignatus Normannorum exercitus, confractis seris cesisque custodibus, per vim transitum fecerunt, egressique non parvum Rodulfo contulerunt auxilium; sicque pars utraque, resumptis viribus, secundo inierunt prelium, in quo utrorumque exercitus graviter cesus; Normannorum tamen exercitui victoria provenit. Post paululum vero, terno commisso prelio, in sese pars utraque fessa cohibuit. Perspiciensque Rodulfus suos defecisse virosque illius patrie minus belli aptos, cum paucis perrexit ad imperatorem Henricum, expositurus ei hujus rei negocium. Qui benigne illum suscipiens diversis muneribus ditavit, quoniam rumor, quem de illo audierat, cernendi contulerat desiderium. 4. Protinus imperator, congregans exercitum copiosum, ob tuendam rem publicam ire disposuit. Tandem vero Greci, putantes a patria fugisse Rodulfum, prosilierunt ad castra que ipse victor ab eis abstulerat; sed ne quicquam, nam et veterem Troadem civitatem festinanter cinxere muris, replentes eam copiose viris et mulieribus. Interea pergens imperator ad regionem Beneventanam, expugnavit ac subdidit universas civitates et castra, que Greci subripuerant ejus imperio ad supradictam autem cum venisset Troadem rebellantes qui intus erant diu multumque ei restiterunt, nam sperabant ut sibi future estati, sicut Greci promiserant fore, Basilius succurreret; insuper adicientes in tantum Henricum humiliari, ut pedes Basilii territus pavore susciperet. At ille circumdans civitatem sui exercitus obsidione instruxit machinas, ut eam per vim caperet. Illi quoque deintus noctu egressi tulerunt secum faces pice perlitas, igneque succensas machinas a foris cremaverunt. Quod cernens imperator, accensus ira, potiores fecit reinstrui machinas, crudoque circumdari corio, vigilantique custodia jussit illos tueri. Exacto igitur jam tercio obsidionis mensę alternisque cedibus utrique nimium fessi (nam et exercitum imperatoris dissenteria clades opido vexaverat), tandem obsessi meliore usi consilio invenerunt viam evadendi discriminis. Quadam autem die accipientes solitarium quendam, indutum monachali habitu, quibus etiam Italia plurimum abundat, dederunt ei crucem gestare miseruntque post illum omnes civitatis pueros minoris ętatis; sicque exclamando Kyrrieleison, devenit ad imperatoris tentorium. Quod audiens imperator, jussit interrogari quid sibi vellent, cumque responsum fuisset quod misereri a se afflictę civitati implorarent, respondit: «Optime novit ipse qui agnitor est cordium, inquit, quoniam magis quam ego horum parvulorum patres illorum sunt homicidę.» Illacrimansque jussit ut salvi in civitatem redirent. Fecerunt autem ut jusserat imperator. Altera quoque die, iterum primo mane processerunt a civitate, ut prius clamantes Kyrrieleison, usque dum sonoritas vocum illorum aures pulsaret imperatoris. Qui statim egressus a tentorio respiciensque pupillorum turbam, pietate permotus, ut erat vir sapientissimus, voce dominica usus ait: «Misereor super turbam.» Nam ante jam dixerat quoniam, si ei contingeret capere civitatem, quicquid masculini sexus inveniretur in ea suspenderetur patibulis, reliqua vero igne cremari, ipsiusque civitatis moenia ad solum pertrahi. Preterea mandavit imperator illis qui in civitate ceteris preerant ut, si indulgeri sibi ab eo vellent, iramque ejus placare, ipsimet subverterent partem murorum civitatis quę contra suas machinas rebellis stare videbatur. Qui audientes certatim impleverunt quod eis mandatum fuerat. Post haec quoque precepit imperator eos pacifice ad se ingredi murumque civitatis ab eisdem reedificari; acceptisque pacis obsidibus ab universis regionis illius provincialibus, reversus est Saxoniam. Normanni quippe, cum suo duce Rodulfo reversi in suam patriam, gratanter recepti a proprio principe Richardo. Sequenti denique anno, mense julio, obiit Heinricus imperator apud Saxoniam, sepultusque est honorifice in monasterio Bavoberch quod ipse, ut dictum est, in honore apostolorum principis edificaverat. II. DE ROTBERTO REGE FRANCORUM 5. In prescripto igitur tempore disponente Francorum regnum Rotberto rege, plurimas ei intulere sui contumelię insolentias illi maxime, quos aut ex mediocri aut ex infimo genere tam ipse quam uterque Hugo ei scilicet pater atque avus fecerunt maximis honoribus sublimes. Inter quos fuit Odo rebellionum maximus qui fuit filius Tetbaldi Carnotensis cognomento fallacis, ceterique quamplures inferioris potentię, qui exinde extiterunt ei rebelles, unde esse debuerant humiliores. Quorum non dispar fuit secundus Odo filius scilicet prioris Odonis, qui quanto potentior tanto fraudulentior ceteris. Nam cum obisset Stephanus, comes Trecorum et Meldorum, Heriberti filius, ipsius regis consobrinus, absque liberis, arripuit idem Odo contra regis voluntatem universa quęque latifundia in regis videlicet dominium jure cessura. 6. Fuit etiam juge litigium et bella frequentia inter ipsum Odonem et Folconem Andegavorum comitem, quoniam uterque tumidus superbia idcirco et pacis refuga. Necnon etiam Willemus, Heinrici ducis privignus, Adalberti Longobardorum ducis filius, eidem regi aliquando rebellis extitit, favente ei Landrico Nevernis comite, qui ejus filiam uxorem duxerat, et Brunone, Lingonensi episcopo, cujus habebat in matrimonio sororem. Ex qua suscepit filios et filias, de quibus prius natam Landricus, reliquas uterque Willemus scilicet Pictavensis et Arelatensis duxere uxores; unusque filiorum ejus Rainaldus nomine duxit filiam Richardi Rotomagensis ducis, Adeledam nomine, uxorem. Qui licet advena, puer etiam furtim sublatus a Langobardorum patria matrique non mediocriter astutę, per quendam monachum redditus in Burgundia in tantum convaluit ut in divitiis et in militia non inveniretur secundus in patria. Sed huic plurimum adversatus restitit Hugo, filius Lanberti Cabilonensis comitis, viri honestissimi, qui inter cetera quę gessit optima monasterium etiam construxit in pago Augustidunense quod dicitur Paredo in honore Sanctę Marię Sanctique Johannis Baptistę, in quo etiam sepultus honorifice quiescit. Fuit enim idem Hugo episcopus Autissioderi, regensque comitatum patris ex imperio regis, quoniam preter eum pater non habuit sobolem sexus masculini; idcirco hostibus regis contrarius quoniam regi fidelissimus parebat in omnibus. 7. Accepit autem supradictus rex illius cognatam nomine et animo Constantiam, inclitam reginam, filiam videlicet prioris Willemi Aquitanię ducis, ex qua etiam suscepit filios quattuor et filias duas. Extitit tamen aliquando quidam Hugo, dictus Belvacensis, qui inter ipsum regem ejusque conjugem nequam semen odiis spargebat suique gratia premii reginam ei fecerat odiosam. Tantam denique insuper gratiam a rege consecutus fuerat ut comes palatii haberetur, factumque est ut die quadam rex in silva venatum iret, idem Hugo, ut semper solebat, cum illo, veneruntque missi a Fulcone, Andegavorum comite, cognato scilicet ejusdem reginę, fortissimi milites duodecim qui supradictum Hugonem ante regem trucidaverunt. Ipse vero rex, licet aliquanto tempore tali facto tristis effectus, postea tamen, ut decebat, concors reginę fuit. Hic itaque rex ut sapientissimus Dei cultor semper fuit, humilium amator, superborumque ut valuit osor. Si qua enim pontificalis sedes in suo regno proprio viduaretur presule, cura erat ei maxima ut utilis pastor, licet genere infimus, restitueretur ęcclesię potius quam nobilitatis eligeretur persona secularis pompę. Qua de causa etiam primates regni sensit plurimum contumaces, qui, despectis humilibus, sui similes eligebant superbos. 8. Fuit enim ei pax cum regibus in giro regni sui positis, maxime cum suprascripto imperatore Heinrico. Nam cum aliquando ad invicem colloquendum super Mosam fluvium, qui limes est utriusque regni, convenissent pluresque ex ambobus partibus musitarent indecens esse ut quis illorum, tantorum scilicet regum, semet humilians quasi in alterius transiret auxilium, hoc etiam fore potissimum ut in fluminis medio navibus portarentur simul locuturi. Sed viri eruditissimi illud uterque in mente habens «quanto magnus es, humilia te in omnibus», primo namque mane surgens imperator transiit cum paucis ad regem Francorum, nimioque amplexu semet deosculantes, sacramentisque missarum decenter ab episcopis in conspectu illorum celebratis, prandere simul utrisque congruit. Expleto quoque prandio, obtulit Rotbertus rex immensa munera auri atque argenti et preciosarum gemmarum Heinrico, centum insuper equos honestissime faleratos, super unumquemque lorica et galea, mandans insuper tantum illorum amiciciam minuere quantum contingeret ex omnibus illi relinquere. At Henricus, cernens amici liberalitatem, suscepit ex illis tantum librum evangelii, auro et lapidibus preciosis insertum, ac philaterium simile factum continens dentem sancti Vincentii levitę et martyris; uxor vero illius pares auri tantum naves accepit. Cetera autem egrediens in gratia dimisit. Sequenti igitur die iterum rex Rotbertus cum episcopis, transiens ad imperatoris tentoria, qui eum satis sublime suscipiens, expletoque simul prandio, centum libras ei ex auro puro obtulit. Rex quoque pares tantum naves auri ex illo sumpsit, firmatoque uterque pacto amicicię rediere ad propria. Ab aliis quoque regibus satis gratifice fuit semper habitus, Adalrado, scilicet rege Anglorum, et Rodulfo, rege Austrasiorum, necnon et Sancto rege Navarriae Hispaniarum; mittebantque ei munera et petebant ab eo auxilia. III. DE STELLA COMETE QUĘ APPARENS PLURIMA PORTENDERIT. 9. Apparuit igitur prefati regis tempore in occidentalis aeris parte stella quę vocatur cometis, septembrio mense, incipiente nocte, perdurans spacio trium fere mensium. Quę scilicet nimia claritate fulgens maximam aeris partem sibi inlustrando vendicabat, usque dum circa galli cantum occumberet. Sed utrum noviter a Deo stella mittatur, seu ab eodem ob gratiam portenti alicujus stellę lumen multiplicius augeatur, ipsi soli scire competit, qui cetera indicibiliter sua sapientia disponit. Illud tamen habetur probatissimum, quoniam, quotiens hujusmodi hominibus ostenditur fieri in mundo, paulo post quoddam mirum atque terribile patenter innuitur. 10. Denique contigit in proximum ęcclesiam Beati Michahelis archangeli cremari incendio, quę, scilicet constituta in quodam promuntorio litoris Oceani maris, toto orbe nunc usque habetur venerabilis. Nam et inibi certissimum conspicitur videlicet ex incremento atque decremento lunari, eundo ac redeundo, processu mirabili in giro ejus promuntorii reuma scilicet Oceani. Cujus etiam maris excrementum malinas vocant, decrementum quoque ledones nuncupant; atque ob hoc maxime predictus locus a plurimis terrarum populis sepius frequentatur. Est etiam non longe a predicto promuntorio fluviolus cognomento Arduus qui, post haec paululum excrescens, per aliquod temporis spacium intransmeabilis effectus, atque ad predictam ęcclesiam ire volentibus viam plurimum impediens, aliquantisper ejusdem itineris obstaculum fuit; postmodum vero in sese rediens profundissime litus suo cursu fulcatum reliquit. 11. His ita gestis, contigit ut venerabilis Abo, pater monasterii Sancti Benedicti Floriacensis cognominati, gratia propa andę religionis monasticę, in provintiam transiret meridianorum Wasconum. Cumque illuc deveniens in quodam moraretur coenobio ibique more solito ea quę Dei sunt sedule exerceret, nimio a cunctis venerabatur affectu. Accidit igitur die quadam ut in atrio ejusdem coenobii, exardescentibus quorumdam litigiosorum irarum stimulis, nimium acer oriretur tumultus; dumque vir reverentissimus predictus, videlicet Abo, comperiens ad eundem tumultum sedandum, pugillares gerens in manibus tabellas cum stilo processisset, unus e vulgo afflatus spiritu diabolico irruens in eum ejusque latus lancea perforans Christi martyrem fecit. Qui etiam, ut fertur, paulo post arreptus a doemone miserabiliter vitam finivit. Corpus vero predicti patris tam sui quam ceteri quique fideles ejusdem provintię honorifice inibi sepelierunt, ubi etiam ad laudem sui nominis perplura postmodum Dominus largitus est hominibus beneficia. 12. Tunc igitur temporis, in Italia atque in Galliis, plerique episcoporum nonnulla inter se de diversis questionibus habuere synodorum conciliabula. Nam de jejuniis, quę plerique fidelium scilicet inter Ascensionem Salvatoris et Pentecosten observant, ita decreverunt ut ne per imperium sacerdotum fierent, excepto sabbato Pentecosten, et a quibus fieri vellent ne prohiberentur fieri. Simulque incidit questio, cur monachi per tres vel quattuor dominicas dies ante diem Nativitatis dominicę seu quadragesimalis observationis tempore ymnum scilicet Te Deum laudamus decantarent contra morem Romanę ecclesię. Qua videlicet questione aggressi tam abbates quam monachi responderunt se pro nulla re illud agere nisi ex beati Benedicti nominatissimi atque excellentissimi patris preceptione. Cujus etiam actus simul et dicta a summo Romanorum pontifice, videlicet Gregorio, haberentur descripta ac laudabiliter roborata. His denique compertis episcopi, usus monachorum autenticus ex more viguit. Necnon etiam de die Adnuntiationis dominicę, qui celebratur octavo kalendarum Aprilium, si forte quolibet alio tempore preter quadragesimam excoli congruentius potuisset ab eisdem pontificibus non parva inlata est questio. Ferebatur enim a quibusdam eandem videlicet Adnuntiationem dominicam Hispaniorum more quinto decimo kalendarum Januariarum die irreprehensibiliter posse celebrare. Nam cum ego postmodum in monasterio Cluniacense cum ceteris fratribus degerem, convenerunt illuc ab Hispaniis quamplures honestę conversationis jamdudum more viventes proprię regionis monachi, Propinquante vero die Nativitatis dominicę, petierunt predicti monachi venerabilem Odilonem, ejusdem loci abbatem, ut more suorum liceret eis dominicam celebrare Annuntiationem. Quod cum fecissent segregati a ceteris, visum est nocte eadem duobus senioribus loci quod unus de Hispanis fuscina focaria arriperet desuper altare puerum, mitteretque illum in sartaginem prunis plenam ita clamantem: «Pater, pater, quod tu dedisti isti auferunt.» Quid plura; apud nos antiqua consuetudo, uti decebat, prevaluit. IV. DE INNOVATIONE BASILICARUM IN TOTO ORBE. 13. Igitur infra supradictum millesimum tercio jam ferę imminente anno, contigit in universo pene terrarum orbe, precipue tamen in Italia et in Galliis, innovari ęcclesiarum basilicas; licet pleręque decenter locatę minime indiguissent, emulabatur tamen quęque gens christicolarum adversus alteram decentiore frui. Erat enim instar ac si mundus ipse, excutiendo semet, rejecta vetustate, passim candidam ęcclesiarum vestem indueret. Tunc denique episcopalium sedium ęcclesias pene universas, ac cetera quęque diversorum sanctorum monasteria, seu minora villarum oratoria in meliora quique permutavere fideles. 14. Eo quoque tempore, inter cetera, Beati Martini Turonis monasterium emicuit, a venerabili scilicet viro Heriveo ejusdem loci archiclavo eversum atque ante ipsius obitum mirifico opere reedificatum. De cujus etiam vita et conversatione qualis a puericia usque ad presentis vitę terminum extiterit, si quis referre quivisset, pleniter incomparabilem hujus temporis ostenderet virum hominibus. Duxit enim ex nobilibus Francorum, mente nobilior ipse, prosapiam, et ut lilium vel rosa de spinis, de ferocioribus secundum sanguinem patrię fuit. Qui, ut generosioribus mos est, nobiliter educatus dehinc vero scolis artium liberalium applicatus, sed intelligens ex his plerosque plus fore contumaces quam divinę oboedientię subditos, sufficere sibi credidit si exinde salutem animę reportaret. Relictis autem pompaticę scientię studiis, ad quoddam monasterium clam ingrediens, monachum se fieri satis devote postulavit. Sed quoniam, ut diximus, clari erat generis; idcirco parentum minas pertimescentes nullo modo acquieverunt fieri, quod poposcerat, fratres ejusdem monasterii. In hoc tamen illum servantes ei fidem dederunt, ut, si vis non obstaret parentum scilicet ipsius, libentissime quod petebat explerent. Tandem inibi commorans, qualis postmodum futurus esset dans sanctitatis indicium, universisque ibi degentibus imitabile prebuit exemplum. Comperiens vero pater ejus quod fecerat, furore arreptus, venit ad predictum monasterium, filium exinde abstracturus; revera potioribus lucris inservientem, satisque verbis redargutum vim ei faciens, duxit illum inde secum usque in regis curiam, ipsumque regem obsecrans ut ejus animum ab hac intentione honorum sponsionibus revocaret. Quem cernens rex videlicet Rotbertus, ut erat pius ac religiosus, dulcius illum exhortans qualiter bonum propositum mente integra conservare satageret atque in presens Beati Martini ęcclesię archiclavum esse precepit, cupiens illum postmodum ceteris imitabilem constituere pontificem. Id denique multoties pertemptatum est, sed, ipso rennuente, effectu caruit. Suscepta quippe ac si coactus ęcclesię cura, vesteque alba tectus, interdum more canonico mentem tamen et vitam pleniter possedit monachicam. Nam semper ad nudum, tectus cilicio, inrefragabili macerans corpus jejunio, sibi parcissimus, largus pauperibus, vigiliis et orationibus instabat assiduus. 15. Preterea vir Deo plenus mente concepit ut ęcclesiam, cui custos adscitus fuerat, amplioris altiorisque totius operis corpore sublimaret. Sancto itaque Spiritu [...]