IN huius igitur ætatis nostræ temporibus, cuncta disponens, totiusq. honoris  honestatis largiter Dominus, primo Ottone in sceptris feliciter agente Romanæ Reipublicæ, in femineo sexu præstitit venerabile decus. Multorum etenim bonorum tunc accidentium, atque virtutum post Deum auctrix, diuæ celebrisque memoriæ Adalheida extitit Imperatrix. Quā cum memoriæ succedentium scriptis commēdare satagimus, timeo ne digne reprehēdamur, ideo, quia tantæ nobilitatis atque virtutis materiem minus idonei paupere stilo explicare conamur. Quisquis nos reprehenderit, vtpote reprehensionis dignos, siue propter incultum sermonem, seu propter rem nouiter inceptam,  propter naturalis eloquij simplicitatē, sciat, proculdubio, sciat, quia non inuitauit nos ad hoc humanæ laudis appetitus, sed veræ  sincerissimæ charitatis affectus. Si abhorrere vis, quippe vt merito debes, lector, nostri ingenioli rusticitatē, attende ipsius, quam commendare cœpimus, mentis  corporis nobilitatem. Si enim vis expectare virum tanta eloquentia vel sapientia pręditum, qui huius feminæ possit conuenienter describere vitam, necesse est aut Cicero Rhetor reuocetur ab inferis, aut Hieronymus Presbyter transmittatur e superis. Si enim ille sanctus  incomparabilis in diuina  humana sapientia sacer Hieronymus fuisset istius Augustæ temporibus, si Paulam  Eustochium, Marcellam quoq.  Melaniam, Fabiolam quoque  Blesillam, Lætam  Demetriadē, septiesque percussam commendare curauit libris  Epistolis, commendaret vtique istam haud voluminibus paucis. Si enim deest talis vt Hieronymus, aut aliquis alius liberalibus disciplinis adeo eruditus, qui possit digne tantæ feminæ mores  vitā describere, adgrediamur nos indocti Deo iuuante pro posse. Hęc regio ac religioso stemmate orta, cum adhuc esset iuuencula,  sextum decimū ætatis suæ ageret annū, Deo donante adepta est Regale matrimoniū. Iuncta scilicet Regi Lothario, Hugonis ditissimi Regis Italici filio, ex cuius contubernio filiā habuit, ex qua Lotharius Rex Francorum Ludouicum Regem genuit, qui sine liberis mortuus, regio more Compendio dignoscitur fuisse sepultus. Supradicto vero Lothario ante annū circiter tertium, postquam Dominam Adalheidam duxerat, defuncto: remāsit ipsa viduata viro, priuata regno, destituta maritali solatio. Adfuit ei persecutio mordax, quæ solet purgare electos, veluti aurū fornax. [Nō ergo accidit ei tale quid propriis exigentibus meritis, sed, vt credimus, potius ex accedentibus diuinæ prouidentiæ donis.] Affuit ei, vt vere fatear, nutu diuino exterius corporalis afflictio, ne intus cremaret eam, vt pote iuuēculam, incentiua carnis libido, voluit eam Dominus tot verberibus atteri, ne secundum sententiā Apostoli Pauli. Esset viuens vidua in deliciis mortua. Voluit enim eam paterno affectu tot perpeti pericula, ne esset indigna illa filiatione [diuina] de qua loquitur scriptura. Castigat Dominus omnē filiū que recipit. Sæpe enim inde gratias Deo referebat,  cū familiaribus fidelibus conferebat, quanta  qualia tunc temporis passa fuerat,  quam misericorditer eam Dominus de manibus inimicorum suorum liberauerat. Indicabat enim oportunius sibi fuisse, vt ad tempus temporalibus fuisset occupata anxietatib., quā viuens in deliciis perpetuę mortis esset subdita legib. Postquā enim mortuus est Lotharius vir eius, honorē regni Italici adeptus est quidā vir nomine Beringarius, qui habebat coniugem nomine Willam. A quibus indecenter innocens capta, diuersis angustata cruciatibus, capillis cæsarie detractis, pugnis frequenter agitata  calcibus, vna tantum comite famula, ad vltimū tetris inclusa carceribus, liberata diuinitus, postmodum ordinante Deo, imperialibus est sublimata culminibus. In ipsa enim nocte qua educebatur de carcere, incidit in quandam paludem, vbi per dies  noctes sine cibo  potu mansit perseuerans, auxilium a Deo sibi subuenire deposcēs. Tali cum esset detenta periculo, venit quidam subito piscator nauigio, deferens in nauicula piscem, qui vocatur Sturio. Quas cum vidisset, interrogauit, quæ essent, aut quid agerent ibi. Dederunt sibi responsum secundum instantem necessitatem, satis congruum. Videsne quod hic humano consilio peregrinamur destitutæ,  quod durius est, solitudine periclitamur  fameę Si potes aliquid nobis victus impende, sin autem solatium prębe. Qui misericordia super eas motus, sicut ipse, a quo mittebatur, fuerat quondam super pauperes in deserto fame periclitantes Christus, dixit eis. Nihil nobis adest ad victus necessaria, nisi tantum piscis  aqua. Habebat ignem secum, sicut solent illi qui piscationis exercent negotium. Accensus est ignis, præparatus est piscis. Sumpsit cibum Regina, seruiuit piscator  famula. Dum hæc agerentur superuenit quidam Clericus, qui ei fuerat captiuitatis  fugæ socius, nuntians adesse exercitum militum armatorum, qui eam cum gaudio accipientes, duxerunt secum ad quoddam inexpugnabile castrum. Postea enim consultu Italicorum principum, præueniente gratia Dei, de solio Regni, ad arcem peruenit Imperij. Hæc enim Augustarum omniū Augustissima nominari  venerari est digna. Nemo ante illam ita auxit Rempublicam. Ceruicosam Germaniam, ac fœcundam Italiam, has cum suis principibus Romanis subdidit arcibus. Ottonem Regem nobilem, Romæ præfecit Cæsarē, ex quo genuit filium imperio dignissimum. De nobilitate carnis satis dicta sufficiant. Nobilitatē vero mentis, quomodo vel qualiter exercuit, nemo mortalium dicere sufficit, sed vt pro modulo compendiose loquar, Spe, fideque certa, [atque] gemina [pleniter] charitate referta, Iusta satis, fortis, prudens, nimiumque modesta Extitit,  vixit fœlix, dum secula rexit, Auxilio Domini moderantis climata Cosmi. Prolata tamen Salomonis sapientis famina, huic sanctissimæ conueniunt feminæ, Manus suas, inquit, aperuit inopi,  palmas suas extendit ad pauperem. Non timebit domui suæ a frigoribus niuis: omnes enim domestici eius vestiti sunt duplicibus. Stragulatam vestem fecit sibi, byssus  purpura indumentum eius. Nobilis in portis vir eius, quando sederit cum senioribus terræ. Fortitudo  decor indumentum eius,  ridebit in die nouissimo. Os suum aperuit sapientiæ,  lex clementiæ in lingua eius. Considerauit semitas domus suæ,  panem ociosa non comedit. Surrexerunt filij eius,  beatissimam prædicauerunt,  vir eius laudauit eam. Multæ filiæ congregauerunt diuitias, tu supergressa es vniuersas. Hæc enim quæ de ea dicimus, non modo auditu, sed  visu  experimento cognouimus. Multa ab ea salutis verba audiuimus, plurima dona suscepimus. Sæpe enim indigentes nummo, fecit esse claros honoribus. Hæc ad decorem mundi, primi  maximi Ottonis, toto orbe famosissimi Imperatoris coniux,  ad multorum profectum Imperatorum, genitrix: illa meruit benedictione potiri, quam meruisse perfrui legimus Tobiam, in eiusdem Patris volumine, videlicet vt videret filios filiorum vsque in tertiam generationem. Postquam enim Augustissimus Otto vniuersę carnis ingressus est viam, Augusta cum filio Romani Imperij fœliciter diu gubernauit monarchiam. Sed postquam diuino nutu ipsius Augustæ meritis  industria solidatus fuerat Romani Imperij principatus, non defuerunt viri iniqui, qui inter eos nisi sunt seminare discordiam. Quorum deceptus adulatione, recessit corde Cæsar a matre. Si commendaremus literis, quanta  qualia passa fuerit tunc temporis, derogare videremur speciem tanti generis. Non enim debemus perstringere stilo, quod cito sedauit humilis satisfactio. Filium diligens, auctores discordiæ ferre non valens, secundum Apostoli præceptum, dans ad modicum iræ locum, paternum decreuit expetere Regnum. Vbi a fratre Rege scilicet Chuonrado,  nobilissima Mathilde, eius coniuge benigne  honorabiliter est suscepta. Tristabatur de absentia eius Germania, lætabatur in aduentu eius tota Burgundia, exultabat Lugdunus Philosophiæ quondam mater  nutrix, Vrbs inclita, necnon Viēna, nobilis sedes regia. Postmodum vero Cæsar Otto ductus pœnitentia, direxit legationem Regi auunculo,  sanctæ recordationis Patri Maiolo, sub celerrima festinatione obnixius deprecās, vt gratiam Matris quam suis exigentibus culpis perdiderat, eorum interuentibus promereri posset, orans iterum eos  obsecrans, vt quantocius possent vna cum Augusta matre Papiam ei studerent occurrere. Tantorum enim virorum vsa cōsilio, apud Papiam tempore statuto occurrit mater filio. Quo cum mutuo se cernerent, flendo  lachrymādo toto corpore solo prostrati, humiliter se salutare cœperunt. Affuit in filio humilis pœnitudo, erat in matre liberalis remissio, permansit in vtrisque de cætero perpetuæ pacis indiuisa connexio. Non post multum vero temporis, vnico orbata filio: cui successit tertius, ex Græca genitus Otto. Igitur recidiuis diu afflicta verberibus, nō possumus enarrare per singula, quot  qualia post mortem filij, sibi successerunt incommoda. Licet illa Imperatrix Græca sibi  aliis fuisset satis vtilis  optima, socrui tamen Augustæ fuit ex parte contraria. Ad postremum vero cuiusdam Græci aliorumque adulantium consilio fruens, minabatur ei quasi manu designando dicens. Si integrum annum superuixero, non dominabitur Adalheida in toto mundo, quod nō possit circumdari palmo vno. Quā sententiam inconsulte prolatam, diuina censura fecit esse veracem. Ante quatuor hebdomadas Græca Imperatrix ab hac luce discessit, Augusta Adalheida superstes felixque remansit. Perseuerabat discrimina mundi lugens  deflens, curam tamen Romani imperij necessario gerens. Otto vero tertius vnici sui filius, a primatibus regni felicissime  honestissime educatus, nihil erga illam egit, nisi quod illam  illum decuit. Idcirco meritis auiæ,  industria Primatum, Romanum adeptus est principatum. Ab ipsa enim ætate primæua, iamdicta Imperatrix multa ab extraneis, siue a domesticis fuerat perpessa, vt posset dicere cum propheta. Sæpe expugnauerunt me a iuuentute mea,  cætera. Dicebat enim sępe illud Apostoli. Existimo enim quod non sunt condignæ passiones huius temporis ad super futuram gloriam quæ reuelabitur in nobis, [Et alio loco]. Si compatimur  conregnabimus,  iterum. Si fuerimus socij passionum, erimus  consolationum. Multis bonum pro malo reddidit,  secundum Domini præceptum, Peccantibus in se ante solis occasum dimisit, nihil ex obiectis iniuriis sibi reseruabat, sed totum Domino committebat, sciens esse dictum a Domino per prophetam. Mihi vindictam,  ego retribuam. Parcite quæso, quibus pepercit,  dicamus pro tempore, quibus in aduersitatibus, quibusue studiis in prosperitatibus inseruire contendit. Quot enim in primis cum Cæsare, inde cum filio,  filij filio, Ottonum videlicet Augustorum  Cæsarum Deo annuente, possederat regna, tot ex propriis sumptibus, ad honorem Regis Regum condidit Monasteria. In patris vero Rodulfi videlicet nobilissimi Regis,  domni Chuonradi fratris regno, loco videlicet Paterniaco vbi matrem Reginam vocabulo Bertam, Deo in omni bonitate deuotam sepulturæ tradidit, in honorem Dei Genitricis Monasterium condidit,  sanctissimo patri Maiolo, suisque successoribus, sua munificentia,  fratris sui Chuonradi Regis præcepto ordinandum perpetuo commisit. Postmodum in Italia iuxta Ticinensem vrbem, Monasterium a fundamentis incœpit,  ad honorem Saluatoris mundi honorifice imperiali auctoritate,  sua largissima donatione perfecit: prædiis  ornamentis amplissime ditauit, ac iam dicto patri Maiolo ordinādum regulariter tradidit. In Saxonia vero post discessum iamdicti Reipublicæ principis, cooperante vnica sapientissima  prudentissima filia, Sanctimonialium Cœnobiis plurima contulit dona. Ante duodecimum circiter obitus sui annum in loco qui dicitur Salsa, vrbem decreuit fieri, sub libertate Romana, quem affectum postea ad perfectum perduxit effectum. In ipso etiam loco Monasterium a fundamentis miro opere condidit,  ad honorem Dei  Apostolorum principis, tertio imperante Ottone, nepote suo, impręsentiarum secum adstante, quarto decimo Calendas Decembris augustissime  deuotissime a Wideraldo Argentinæ ciuitatis Episcopo consecrari iussit. Et vt maiori auctoritate per succedentia temporum esset ille sacer locus subnixus, cum præfato Cæsare est etiam Episcoporum Cōuentus a sępedicta  sępedicenda Adalheida Augusta, ipsius Cæsaris auia, conuocatus. In ipso vero Monasterio claustrum Monachis satis aptum præparauit,  secundum Regulam S. Benedicti ordinare decreuit. Abbatem ibi præfecit nomine Eccemagnum, boni testimonij virum, humana scientia  diuina sapientia doctum, quem in diuinis litteris habere voluit assidue præceptorem. Ipsum vero Monasterium adeo ditauit  nobilitauit prædiis, ædificiis, auro  gemmis  vestibus pretiosissimis, aliisque variis ornatuum supellectilibus, vt nihil deesset illo in loco Deo famulantibus. Quatuor quos superuixerat annos, Creatori suo sua seque dando, pauperes Christi  seruos sibi adquisiuit amicos, vt cum temporalia deficerent, in æterna tabernacula eam reciperent. Cum igitur summis Reipub. fascibus implicata teneretur, variis miserorum  inopum anxietatibus subsidia præbere non dedignabatur. Cumque mirificis, vt imperiali dignitati cōgruebat, valebat corpus decorare indumentis,  pretiosissimis caput redimire gemmis, talib. se nolebat grauare implicamentis, sed aut pauperibus largienda decernebat, aut Dominicæ crucis vexilla  Christi Euangelia exinde adornari parabat: sedula imitatrix sui existens Redemptoris, qui cum omnium esset altissimus, humanitatis abiecta perpeti non est dedignatus. Innumeris præterea tam Canonicorum, quam etiam Monachorum  Sanctimonialium Cœnobiis, circumquaque per diuersas orbis partes constitutis, plurima largiebatur beneficia, quatenus Deo famulātium agmina, eius munifica dapsilitate recreata, liberius sibi Reique publicæ diuinitus conferenda implorarent suffragia. In cūctis enim quæ gessit, iustitiæ formam tenuit, communem liberalitatem seruauit, credens eum proculdubio iudicem futurum, quem  occulta non fallant,  indecora offendant,  honesta delectent. Quapropter iustitia cernebatur excelsa liberalitate gratissima, beneficentiæ opera locans supra Christum, quem Beatus Apostolus fundamentum: intelligens prudenter fidem esse fundamentum omnium virtutum. Vsa est ergo perfecta liberalitate, vt silentio quantum valeret opus suum tegeret,  necessitatibus singulorum cuperet subuenire, quatenus eam non labia sua, sed Christi pauperum laudarent ora, vt etiam in ea impletum videretur quod B. Iob voce profertur. Benedictio perituri in me veniebat. Diligenti illud consideratione perpendere studebat, iuxta ipsius vatis assertionē, vt ab eius tecto numquam vacuo sinu pauper exiret, vt talibus intenta commerciis, adquirere valeret in terra viuentium hereditatem supernæ fortis. Iam iamque vltimo ætatis suæ anno cum non lateret eam, vt credo, exituram de seculo, pacis, vt semper amica, pacis charitatisque causa paternum solum adiit, fidelibus nepotis sui Rodulfi regis inter se litigantibus, quibus potuit pacis fędera contulit, quibus non potuit, more sibi solito Deo totum commisit. De cætero quam studiose, quam deuotissime loca sanctorum curauit visitare: non est facultatis euoluere. In ipso quoque tempore Monasterium Paterniacum adiit, quod ipsa ad honorem Dei Genitricis, pro remedio animæ suæ Matris ibi requiescentis, tam ex suis, quam ex maternis rebus nobiliter condidit,  quod tunc temporis in temporali necessitate fratribus ibi Deo famulantibus, defuit: vt semper erat solita, manu largissima subministrauit. Accidit tunc aliquid nouum, quod huic operi iudicauimus inserendum. Fatigata ex itinere, non potuit more solito manu propria eleemosynam dare pauperibus,  vocauit vnum de fratribus, qui vice sua nummos daret pauperibus. Eius iussu, ventum est ad pauperes. Excessit numerus pauperum denariorum numerum. Timuit Minister minus habere quam indigentibus posset sufficere. Quid multa? Adfuit Augustæ meritis virtus illius, qui quinque ex panibus saciauit millia plebis, multiplicatis denariis, recesserunt pauperes cum munere læti. Egressa inde, locum Agaunensium petiit, vbi rupes felicissima Martyrum millia retinet corpora. Quanta cum deuotione, quanta cum reuerentia, magni Martyris Mauricij sociorumque eius expostulauit suffragia? Quot gemitus eius ibi fuerūt? Quot suspiria? quot luctus? quot lachrymarum flumina? Numquā fuerunt vt reor, vlla peccamina, quæ tunc non mererentur æterna remedia. Si enim respiceres Augustæ faciem, excedere diceres humanam effigiem. Quod si aliud aliquid labiis promeret, nihil aliud crederes, quam vt propheticum illud euolueret. Effundo in conspectu eius orationem meam, tribulationem meam ante ipsum pronūcio. Quę fuit maxima eius tribulatio, pro cunctis a lege Dei declinātibus charitatiua compassio, vt posset dicere cum propheta. Defectio tenuit me pro peccatoribus. Et cum Paulo. Quis infirmatur  ego non infirmor? Ita deplorabat aliorum peccata, qualiter non possunt multi propria deplorare discrimina. Lętabatur in grauitate  profectibus præteritorum, tristabatur cotidie in defectibus præsentium, maximeque futurorum. Cum enim de futuris dico, prophetiæ spiritum proculdubio eam habuisse denuntio. Adesset enim in sermone defectus, si non essem publico documento expertus. Cum enim esset ab illo sacro loco egressura,  secum staret in angulo Ecclesiæ orationis gratia, quidam nuntius venit ad eam de Italia, Franconem Wangionensem Episcopum nunciauit Romæ fuisse defunctum. Et quia vir boni testimonij erat, Domina Augusta valde illum diligebat, sicut  omnes bonos diligere solita erat. Et statim vt eius obitum audiuit, ex familiaribus qui aderant vnū vocauit,  vt pro eo Domino preces fūderet, humiliter rogauit,  quasi in excessu mētis ita exorsa est dicēs. Quid faciam Domine, vel quid dicam de illo seniore nostro,  nepote meo? Peribunt, vt credo, in Italia multi cum eo. Peribit post ipsos, vt timeo, heu misera, Angustæ indolis Otto, remanebo omni humano destituta solatio. Absit o Domine Rex seculorum, vt videam superstes tam lugubre dispendium. Tunc videres Augustam toto corpore solo prostratam, non minus crederes eam toto mentis adnisu cœlo intentam,  quasi iam martyris Mauricij vestigia inuenisse, ac lachrymoso ore pertingere. Post paululum vero ab oratione surrexit, munera martyribus, eleemosynā dedit pauperibus. Dehinc Geneuensem adiit vrbem, desiderans videre victoriosissimi Victoris aulam. Inde Lausonam venit, ibique memoriam Dei Genitricis deuotissime adorauit. Quibus in locis, a Rege  ab Episcopis, suis videlicet nepotibus, honorabiliter suscepta, deuenit in vicū qui vocatur Vrba. In ipso enim vico aliquandiu demorata, egenis superuenientibus  miseris quotquot potuit, tribuit necessaria. Cum Rege  principibus patriæ, pacis  honestatis conferens negotia, inde etiam sacris locis diuersa  varia direxit donaria. Quæ enim Ecclesia, quæ Monachorum cœnobia sibi affinitate vel vicinitate coniuncta, quæ non mererentur habere donaria, vel xenia? Et vt pauca de multis dicam, in ipso tempore quo instabat sibi dies supremus, beatissimum Patrem Benedictum, licet exiguis, tamen propriis visitauit muneribus: necnon  beatæ recordationis patrem Maiolum, cœlesti gloria iam coronatum, quem dum in hac mortali carne subsisteret, præ cunctis mortalibus in illo ordine diligebat. Non enim oblita Cluniacum, adeo sibi familiare Cœnobium. Ad restaurandum igitur beatissimi Confessoris Christi Martini Monasterium, quod non multo ante fuerat igne combustum, destinauit transmittere non modicum argentum,  ad honorem Altaris, partem vnici filij sui Ottonis Augusti, chlamydis. Vt enim ad memoriam reducamus eius dulcissima verba, ad eum, cuius mittebantur officio, ait inter cætera. Obsecro charissime, obsecro, vt ita alloquaris sanctissimum sacerdotem, meo obsequio accipe sacerdos Dei parua munuscula, quæ tibi delegauit Adalheida, seruorum Dei ancilla, ex se peccatrix, dono Dei Imperatrix. Accipe vnici mei Ottonis Augusti chlamidis partem,  ora pro eo ad ipsum, quem veste diuisa, vestisti in paupere, Christum. In illo die in quo de supradicto loco erat exitura, vna eademque hora, nobis peccatoribus adstantibus,  exemplū perfectæ humilitatis reliquit,  prophetiæ spiritum non arroganter, sed humiliter se habere ostendit. Erat quidam ibi in præsentia ipsius Monachus, qui licet esset indignus Abbas vocitari, ab ea tamen putabatur alicuius esse momenti. Quem cum illa respiceret,  ipse eam esset intuitus, cœpit vterque flere vberius. Dicam eam plus fecisse, quam si dicerem eam multos infirmos sanasse. Vestem enim satis incultam, qua erat indutus, humiliter apprehendit,  sanctissimis oculis,  serenissimæ suæ faciei osculando impressit, eique humiliter  cum silentio dixit. Memento mei fili, in contemplatiuis,  scias me non amplius te visuram corporalibus oculis. Cum enim humanis rebus excessero, orationibus fratrum animam meam committo. Inde per iter quo venerat, peruenit ad locum, vbi ordinante Deo decreuerat sibi parare sepulchrum. In ipso igitur vltimo sui temporalis cursus itinere erigebat se, in quantum valuit, super se, vt diuinæ contemplationi, spreto secularium turbine, libere posset insistere. Familiarius rei negotium, erat sibi etiam importunum. Transegerat iā strenuæ Liæ  Marthæ satis laudabilē actum, optabat appetere Rachelis  Marię desiderabile otium. Itaque lectionibus intenta, assidua orationibus, respuebat terrena, inhians tota mente cœlestibus:  si aliquis eam de secularibus negotiis interpellaret, non ad hoc responsum dabat, sed Apostolicum illud, lugens in corde voluebat. Misera ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? Et secura de spe diuinæ retributionis, aiebat: Gratia Dei per Iesum Christum. Deinde edocta cœlesti magisterio, deuenit ad locum vbi vltimum spiritum erat redditura Deo. Instabat enim dies, in qua deuotio annua agebatur, [...]