VITA METRICA S. LEODEGARII EPISCOPI ET MARTYRIS, Walafrido Strabo a nonnullis adscripta I. Prologus. Carmina plura nitent, studio florente peracta, Quae ingenio clari composuere viri. Dulcifluo haec pascunt dociles modulamine mentes, Infundunt plectris dulcia mella suis. Materiem ut libuit sumebat quisque magister, Proferat ut purum hinc opus egregium. Hic Evangelii historiam, resonante camaena Dulci, texebat; carmina vera dedit. Hic vetus atque novum mira promiscuit arte, Floribus ornatum, composuitque librum. Alter apostolicos depromserat ore labores, Expressitque actus versibus egregios. Nec minus et patrum vitalia gesta peracta Christicolae eloquio composuere pio . Occidui tantum quantum pars distat (ab ortu?) , Ut stellas (praestat?) Phoebus et ignicomas, Fago vel humiles gliscunt superante genistae, Excellit densos fraxinus et corylos; Sic superatus ego sophorum dogmate, dicta Dum scrutor, jaceo corde benigna meo. At, si magnarum cedrorum carpere poma Tardus non valeo vertice frondifera, Nec fructus teneros trudit quos cortice palma, Est satis umbriferis mere cubare locis, Unde meo gremio recidentia poma recondam, Sufficit insuavidam jam saturare famem. Me patronus agit noster vel dicere pauca, Annali propere nunc redeunte die , Orbita dum reducem revocaverat undique turbam, Quae celebrat sacrum sanguine martyrium. Quisquis amas recitare meos ex ordine versus, Littera si sordet, syllaba vel titubat, Nec solito lapsu decurrit scansia metri, Tempus non propria continet, atque loca, Corrige raucisona, recto duc ordine calles; Pumice, scalpello tolle terente tuo. LIBER PRIMUS. VITA LEODEGARII MARTYRIS. Tempora temporibus cedunt , vadit rota saecli (Turbinibus ) rapidis, nec ullum ferre recursum, More fluentis aquae, novit, quae currit eundo In praeceps raptim, vasta crepitante ruina. Annuus ordo meat, rector quem flectit habenis Currum per volucrem, varia radiante figura; Partibus inseritur paribus huic apta corona, Haud unquam tardant duodenis mensibus anni. Tempora bis bina: bis miscentur brumaque verque, Curribus aequatis autumnus currit et aestas. Ver tellure novo vernantia lilia promit; Aestas eque sinu flaventes trudit aristas; Autumno gravidis incumbit vinitor uvis; Tristis hiems calidum vulcanum spargit ad auras. Quodque suo gaudet ditatum munere tempus, Sideream prolem, summus quam misit ab astris, Bruma fovet genitor, felici sorte quiescens, Luciferi reditum redigit, quo victor ab imis Sedibus infausti barathri ver gaudet adesse. Sole sub ardenti recubans in flatibus aestas, Culmen apostolicum clara sinuamine gestat. Autumnus, meritis scandunt qui celsa polorum, Tribula spernentes gaudent, insignis habetur. Annua vota refert autumnus, martyris almi Incipiente die, primam post luce secunda, Octimbris medium mensis qui dividit illum, Egregium victor fletum quo reddidit astris. Quem colimus laeti, meritis qui fulget ubique, Quo mare protendit, seu quidquid cingitur undis Oceani, una omnes clarum testantur alumnum Pro Domino proprium plebes fudisse cruorem. Nunc igitur Dominus coeli mea coepta secundet; Tempus adest aptum dari quo facta retexam Martyris egregii. Linguae clustella resolve, Qui Verbum Genitoris ades; da munera linguae, Linguam qui dederas, dederasque exordia vitae; Barbara sed reboet quamvis compressa labellis, Namque potes; poteras quondam qui guttura aselli Humanis formans labiis similare loquendo. Mens mea jam gestit tanti depromere laudes Vatis; sed graciles vires torpore tepescunt. Non adeo sum desperans, quin omnia possis; Gnaro nam memini scriptum pandente propheta: Ora dehisce libens, ego donis illa replebo. Progeniem claram clari genuere parentes, Francorum procerum magna de gente creati: Hunc LEUDEGARUM vocitavit cura parentum, Tempore quo regni Francorum sceptra tenebat Hlotharus rex, dives opum, qui fidus et armis. Dum primaevus adhuc tenero pubesceretaevo, Jungitur obsequiis duri parere tyranni, Vultibus utque frequens possit consistere coram. At rex ingenio docilem commisit alendum Tum puerum vati, ante alios qui dogmate claro Pollebat; juvenis tandem nil jussa moratus, Divinasque docendus, adit sine fraude palestras. Hic vates juvenis memoratur avunculus esse. Adfuit et tenero extemplo sapientia Christi, Cordis et hospitium replevit lumine claro; Ingenio eloquiisque piis fulgescere coepit, Maturos postquam doctus pervenit ad annos. Ut fertur, fuerat prestanti corpore pollens, Doctiloquus, prudens, castae virtutis amator, Cujus in aspectu species radiavit amoena; Cujus haud unquam fuscavit spurca libido Membra, sed innocuus permansit virgo per aevum. Virginibus junctus, sequitur nunc candidus Agnum, Agnus et hunc rexit ducendo ad amoena vireta , Quae paradisus alit, florente sorte beata. Da, Deus, ut possim tantas proferre loquela Virtutes, mea fecundis arentia donis Corda riga, vatis ne tanta fluenta restringat Haustus exiguus veniens de paupere lympha. Accessere dies, aetas advolvitur annis Bis denis, rapido jam jam remeante recursu. Interea levita pias defertur ad aras; Jura ministerii sacri tractanda replentur; Continuo sancto spiramine crescere coepit. Laudibus almificis cunctos jam fama respersit; Emicat et subito populis dum lichinus ardens, Mentibus ex multis depellens nocte tenebras. Effectus levita pius, tum jussa facessit Pontificis Pictavensis, qui culmina rexit Ecclesiae sacrae; per plebem sic semina spargit, Squallida rura means, spinis mundavit ademtis, Messis ut esse queat Domini, ne gramina saeva Urant culta pio cultro plantata novella. Quae loca jure sibi vates commissa tenebat Impiger, et celeri gressu super cuncta cucurrit; Solatur moestos, curam quoque gessit egentum; Erigit hic humiles imis, mersatque superbos: Blanda piis prestare parat, sed et aspera pravis. Omnibus ipse pater cupiens medicamine blanda, Diruta restaurans melius, renovatque vetusta; Quae neglecta prius, purgata sorde, nitescunt. Ibat opima viri redolens jam fama per omnes; Haec lampas furvis tenebris ne mersa tepescat, Ignicomas jaculat flammas. Sed ad aetheris alta Ipse etiam, meritis crescentibus, archiminister Efficitur; populis fulget jam clara lucerna. Sed dum forte pater quidam suprema tulisset, Atque diem solitum clausisset sorte suprema, Qui quondam tenuit fratrum rexitque catervam, Ne deserta diu auxilio rectoris egeret Ipsa cohors, melius monitis sed cresceret aucta, Illius regimen, claro mandante magistro, Suscepit levita pius: quam rexerat annis Bis ternis caste, atque opibus ditavit opimis. Tum magis atque magis late respersit odorem Fama pium; populus preconia sancta frequentat. Nec minus interea regis defertur ad aures Rumor dulcifluus, puro de fonte redundans, Jura dabat populis celsus qui tempore in illo . Tum pariter proceres, et jam sine nomine vulgus, Obsequiis illum meritis adsistere regis Dignum collaudant. Complentur vota petentum; Protinus adductus, celso mandante tyranno, Sistitur, atque suo vultu parere minister Jussus, adest; dudum remeavit pignus amoris: Denique sic altis Leudegar jungitur aulis. A cunctis colitur miris affectibus illic; Illum quisque patrem gaudens et quisque magistrum Gestit habere pium, pariter juvenesque senesque. Urbs fuit antiquo gentis de more vocata, Aedua, dives opum, necnon insignis et armis , Aetas quam junior vocitavit, nomine verso, Augustidunam, cecidit quo pastor ab oris Supremis. Subito proceres dum calle citato Undique conveniunt, regique haec pectore promunt; Praesul ut esse queat Leudegar, clarus alumnus, Rex jubeat celsus. Post haec, nil vota morantur, Sed citius, cunctis miro dilectus amore, Ecclesiae Christi praesul praefertur ovanti, Aedua quam gestit nutrix sinuamine pulchro. Horrentem veluti mundat dum cultor agellum, Aptus ut esse queat segeti, silvasque nocentes Abscidit, sulcis committens dulcia farra, Accumulata queat culmis ut surgere messis; Haud aliter vates, divini cultor agelli, Judicio placidus, largus, vultuque serenus Pastor ovans, rectus, nulli pietate secundus, Quemque supervacuis radicibus orta rescindit Christicolae plebis peccamina falce loquelae; Virtutes nutrit, nutrimina prava coercet; Centenos capiunt coelestia moenia fructus, Dum tonat ore pio Biblorum dogmata vates. His pollens praesul, decimus jam fluxerat annus: Luctifico interea crepitavit buccina cantu, Hlotharum subito regem decedere vita Pandit, et exstinctum tristi celebrarier urna: His gestis, dubiis pendebat machina rebus, Et titubans status regni. Tunc undique lecti Conveniunt socii, veloci calle viantes. Ocius et vates notam repedavit ad aulam; Congregat ac socios similes, quibus haec ait ore Armipotens miles, regni qui sceptra tenebat, «Occubat en vester : citius succurrite, dixit. O socii, fessis nunc nunc succurrite rebus; Praecipitate moras: regni qui sceptra gubernet Jam subeat.» Bini forsan mansere relicti Fratres, nam senior Theothrich, junior quoque Hiltrich, Regules nati. Titubans dum turba remansit, Pars certat sceptris seniorem, parsque minorem Jungere; pars vincit quam fulsit episcopus almus. Irrita pars remanet, tandem quam schismatis auctor Duxit in adversum, tenuit qui culmina regni, Princeps qui procerum fuerat, qui a rege secundus: Ebroinus enim tandem dispectus habetur. Sed quid agat? trepidus partes se versat in omnes; Coram nam genibus regis prosternitur, arvis Ora quatit lacrymans, plantis et basia figit Singultans, supplex artus vitamque precatur, Et petit ut monachi liceat sibi sumere formam. Intercessor adest praesul. Tum protinus ille Luxoviense petit rapidis sub gressibus agmen, Agminibus socius humilis conjungitur illis, Atque comam capitis citius deponere certat. Hocque monasterium dudum de lumine dictum Luxovium fertur, lucens quod pascit ovile; Undique quod tegitur silvis frondentibus altis, Passim per gyrum, vernantum flore venusto, Pratorum species spectantum mulcet ocellos. Per medium fluvius rapido torrente susurrat Lignifer, et gestans squammosos gurgite pisces. At sterili tellus quam viscum cespite degat, Sed latices tamen ardentes de faucibus imis Eructat, quae membra lavant, praestantque medelam. Christicolae hic jugiter Domino famulantur ovantes, Angelicis clarum juncti concentibus hymnum Ore sonant laeti dulci modulamine fratres. Tunc apicem regni, firmatis undique rebus, Sortitur Hiltrich, regali ac stemmate fulget. Germanus Theotrich cauto custode tenetur . Alternis vicibus remeat fortuna duorum: Alter enim pollet laetis successibus, alter Decrescit: vates sublimis in arce locatur, Princeps et procerum Francorum more vocatur; Quippe domus Major penitus, rectorque creatus, Antistes meritis suscepit jura regenda Aulae post regem. Populus tum laetus ubique Laudibus et regem claris vatemque frequentat; Exsultant tales sibimet meruisse patronos, Sceptrorum regni sapiens quod flectat habenas, Rex pariter praesulque palatia celsa gubernet. Regimine suscepto , vates, rogitante senatu, Nititur ad statum regnum revocare priorem. Pax patriae, pietas plebi, cultusque decorus Christicolis crevit; simul amplificantur honore Fines imperii; veterum monimenta patescunt. Prudentes proceres, quorum mens conscia recti Pollebat, tentans numquam quos vana cupido Delusit patriae fines, qui regna tueri Sunt soliti, semper satagens imitarier heros. His rebus regni penitus feliciter actis, Annorum remeat terris jam tertius ordo: Nec poterat spectare oculis aut cernere vultu hoc Daemon jam dudum pavitantia corda volutans . Namque dolos reparans antiquos mente maligna, Atque duos inter sparsit, vatemque ducemque, Infausti lolii maculantia semina pacem, Tales et fraudes trux mentis in arma vocavit. Forte dies aderat paschalis pulcher, ab omni Qui colitur populo, mundus quo sanguine Christi Ereptus: vates regi depromsit ab ore Has voces: «Jubeat (supplex tua jura reposco, O rex), paschalem celebrare diem tua namque Clara potestas, Augustiduno.» Citius rex Verba petentis agit. Post haec, nil vota morantur, Sed pariter laeti, magna comitante caterva, Urbem perveniunt quam rexit episcopus almus; Illic et statuunt festas celebrare serenas. Has medias inter saevo mittente inimico, Vir malus accessit dubio sic infit ab ore: «Est opus, antistes, cauta te sorte tueri. Rex mediis tenebris, dulci dum pectore somnum Captabis, jugulis saevis te tradere gestit, Membris perfossis, animam quo sanguine fundas. Tu ne verba putes vacuas volitare per auras. Nocte meis dictis certus jam terminus instat.» His dictis, vates tenuit suppressa dolore Corda moerens, quid agat, curas sub pectore versat Ingentes, tacitus singultis viscera pulsat. Huc animum celerem spargit, seu dividit illuc; Nec sibi valde timens, sed regis turpia facta Horrescit, potius cautus cui parcere curat, Crimine ne tanto festi foedaret honorem. Haec secum: vultum populis monstrabat alacrem, Donec cuncta Deo solemnia rite peregit. His gestis, Dominum supplex in vota vocavit: «Da, Deus, ut possim soli tibi solvere vota, Nec tenear mundi fallentis imagine captus; Sed liceat nocuos saecli disrumpere nexus.» Haec fatus, famulos fidos delegit ab omni Conventu, quibus haec vates ex ordine pandit: «Maturate fugam, chari, ne perfidus ille, Inquit, pontificem truncet, fundatque cruorem, Pontificis maculet nece maxima festa quotannis.» Deseruit tandem mundi retinacula cuncta. Per noctis spatium properans volat axe citato; Donec lux tenebras furvas umbramque fugavit, Pallentis Phoebi roseis cum curribus arva Perflabat. Nimium tristis rex ipse remansit, Illius abscessu querelis et tecta replevit: «Quid facimus? properate, viri: cur linquitis? inquit; Arma viri sumant, juvenum vis tela capessat: Hunc equites cernent, celeres armate maniplos. Currite post vatem: quae nos dementia cepit?» Undique turba ruit, properant revocare magistrum. Ipse tamen precibus supplex absolvier orat; Luxoviense petit rapidis sub gressibus agmen. Clericus hic equidem jam Ebroinus in ordine mansit Sacro; tum pariter pacem, veniamque petentes, Et lacrymis faciem largis profundit uterque, Inque vicem peccatorum sic vincula rumpunt. Quos pater egregius monitis instruxit amicis, Qui sacrum studio monachorum rexerat agmen, Et docuit Domini quae sint mandata tenenda; Quos tamen ad tempus disjunxerat ordine certo, Dum penitus mentes discordes pax pia jungat, Sic demum monuit jungant ut corpora secum. Qui patris egregii studiose jussa facessunt, Ac tandem formam monachi sumsere benignam. Tempore non alio produxerat ultima metam Hora ducis vitae Hiltrici: funera saeva Plebs celebrat; furvis conduntur membra sepulcris. Theodricus tandem populorum jura capessit, E claustris missus strictis, quibus ante manebat. Ecce autem populus, diversa parte propinquans, Regem adit: «[Oramus] humiles ne sperne petentes, Ut reduces jubeas nostros remeare patronos.» Ardor inest cunctis amborum cernere vultum, Sedibus ut priscis laetus reddatur uterque, Ebroinus enim necnon et episcopus almus Leudegar. Placidus contra sic orsa respondit: «Ite, viris claris citius mea dicta referte: Sit fas ad proprias sedes remeasse patronos.» Confestim proceres, veloci calle viantes, Usque monasterium tali cum voce recurrunt: «Redde, pater, notos patres nunc redde, rogamus, Queis sine pertaesum est supera jam vescier aura. Cerne fatigatos, imus per longa viarum Huc spatia.» His dictis, mansit pater obstupefactus. «Ne me, ne ad tales constringite causas, Dixerat, ut cogam famulos remeare retrorsum Christicolas.» Tandem spatium concessit eundi Invitus precibus rogitantum, sed magis illi Inviti cessere loco. Benedixit euntes Attamen egregius: «Pax vos nunc summa sequatur; Concordes animos jugiterque tenere necesse est; Cordibus in vestris exsultet pax pia semper.» Progressi pariter pergunt, urbique propinquant, Quam quondam monitis clarus sacraverat almis. Nec mora, fama citat populos, ruit undique turba, Urbs populosa sonat, jaculatur clamor Olympo: Pergit in occursum, magno comitante triumpho, Plebs; pariter properat laetus majorque minorque, Patres ac juvenes, pueri, innuptaeque puellae, Matres conjunctae, matrumque sub ubere nati; Aetas cuncta volat, laetis resonantibus hymnis, Suscipit egregium patrem, quem planxerat olim, Abscessum sua de sede, quievit ab isto Actu turba; dehinc socii incubuere serenis Jam dapibus, pariter convivia laeta frequentant; Instructas epulas certant circumdare mensas: Sicque diem laetum ducunt, dum vesper Olympum Clausit; suadebantque cadentia sidera somnum. At ferus ista tuens Ebroinus mente sinistra, Livida corda premit diris infecta venenis. Haud poterat placida per haec consistere mente, Aut membris solitam noctis praestare quietem, Quin potius fraudem celaverat ore sereno: Donec obtectus tenebris aufugit iniquis, Incomitatus abit, magno fraudatus honore. Quem voluit vates censu donare benigno, Aedibus et propriis comitatu reddere laetum: ---Cur mediis tacitus tenebris te tollis et aufers? Ergo, age, dic, sodes, dederas nec membra quieti: Paulisper satius fuerat per lucis amoena Pergere; latrones noctis sed tempora quaerunt: Filius ast lucis devitat noctis opaca. An fraudes tractas, fugiendo mente maligna?--- Redditus at propriis Ebroinus, foedera pacis His mandat primum tenuit quos ante inimicos, Offensis tandem sic se sociavit amicum. Haec sed cuncta gerit simulator corde sinistro: Hoc probat et finis; nam post haec, ipse malignos Congessit socios regi; se praebuit ultro, Inque priore gradu, magno mandante tyranno, Susceptus, Majorque domus dehinc ipse creatur, Princeps et procerum, firmatur rege secundus. Mox furibundus agit stimulos sub pectore nigro, Ut lupus infestus, siccis dum faucibus aret, Molle pecus vastans avidus manditque trahitque; Territat imbellesque feras leo vocibus atris, Irarum plenus, trepidantia colla fatigans Erigit, aut aliter furiis jactatus et ira, Caedibus insistens diris, funditque cruorem Innocuum - homines prostrantur more duelli. Nam plures procerum vita spoliavit et armis, Finibus et patriis multos depellere certat, Divitiis alios proceres proscripsit amatis. Tale scelus patrans, actu bacchatur iniquo. Interea vates residens, urbemque gubernans Commissam sibi, seu monitis sacraverat almis. Confestim infelix Ebroinus, pectore torvo, Sedibus et propriis tractat detrudere vatem. «Ille meis, inquit, palmis illaesus abibit, Qui toties contra mecum conflixit eundo, Ut non percipiat meritis quae gesserat olim? Percipiet potius, vindictam sentiet ille! Illum propter, compulsus sum perdere crinem, Depulsus regno, monachalem sumere formam. Conjugis amplexus dulces et basia liqui, Oscula nec prolis collo suspensa tenebam. O mihi si quisquam fidus hanc vindicet iram! Huc ades, o quisquis cernens injuria qualis.» Talia tractanti astabant duo mente nefanda, His tristem blandis dictis mulcere feruntur: «Nunc miseras voces, princeps, jactare per auras Desine, pande libens quae sit sententia cordis: Dic, age, nos dictis ultro paremus ovantes; Ecce sumus jamjam famuli complere quod optas.» Diddo unus dictus, necnon Wegemarus et alter: «Ecce meos, dilecta manus, miserati dolores; Semper vos firmos tenui. Nunc ite, parate Insidias, dixit; vatem depellite sede.» Ocius ast illi certant implere jubentis Imperium saevum, velox ruit undique turba, Ferro armante minax duro, vel fustibus atris. Pars lituo resonat vacuo, pars vocibus altis; Pars clipeis onerata ruit post terga rotundis. Ast alii palmis gestant hastilia lata: Pars levibus plantis fidit, pars flectere colla Alipedum, feretrisque cavis et spicula trudit. Tantis turba furens armis ac bella lacessens, Ibat per campos, urbemque tenebat. Hortantur semet socii: «Circumdate muros Vallo, seu scalis altis nunc scandite tecta. Pars quatiat subtus crebro fundamina muri Ariete; pars etiam nervis jactata sagittas: Qui melior jaculis, adsit; date fortia tela. Nunc opus est coepti, juvenes: concurrite cuncti.» Senserat ista Dei famulus. Tum congregat omnem Cum crucibus cunctum cereis lampadibus atque Clerum: «Ferte cruces, claras ornate lucernas; Ducite relliquias sanctas, cineresque piorum. Exemplum Domini splendens imitemur ovantes: Obvius ipse prior turbis processerat, et nos Intrepidi citius turbas properemus ad istas.» Dixerat. Innocuos voluit servare bidentes, Martyrii ad palmam laetus se praebuit ultro. At non carnificis mucro tunc praebuit ictum, Tempore quo voluit coelestem carpere sertum: Martyrii dilata est, non subtracta corona. Attamen infausta! spreta reverentia christi, Factio perniciosa manus injecerat illi, Atque oculos claros nimium sub fronte serena Eruit ac strictim telo terebravit acuto. Ille igitur laudes Domino gratesque rependit. Nam fertur precibus summum laudasse Tonantem: «Sit tibi, magne, salus, virtus et gratia, Christe, Glorificare hodie tantum qui me voluisti.» Cumque forent vacuae patula sub fronte fenestrae, Lux tamen interior micuit clarissima semper. Saeva manus penitus carnales clausit ocellos, Summa manus cordis rutilos reseravit ocellos. Vir humilis, patiens, orator, cultor, amator Permansit jugiter, palmam quo carperet almam. Rebus, heu! nimium sceleratis his ita gestis, Cauto coenobio quodam custode tenetur Vates, dum binis arcum sol volvitur annis: Hic latuit patiens, multis exempla ministrans. Huic germanus erat, Garinus nomine dictus, Quique metu propriis fuerat depulsus ab oris, Huc profugusque illuc, incertis passibus errans. Interea profugi propriis remeare jubentur, Servitiisque sui solitis insistere regis: Quos inter pariter Garinus jussus adesse. Nec minus et vates post haec adhibetur ad aulam. Quosque tuens princeps Ebroinus mente maligna, Blasphemiis fratrem variis irrisit utrumque: «En meritis, dixit, vestris adsistite turpes.» His motus dictis fertur dixisse beatus, Longa trahens tacitus mentis suspiria, vates: «Nostris haec [...]