PASSIO S. VALERII ARCHIDIACONI LINGONENSIS.  Incipit praefatio in Passionem Sancti Valerii. Sanctorum martyrum sacrosancta certamina, atque immortales invictae confessionis eorum triumphos dignis praeconiis attollere et ad succedentium memoriam litterarum tradere monumentis, tum gloriosum, tum etiam conducibile, imo necessarium probatur existere. Profecto enim ad laudes imperatoris eorum, omnipotentis videlicet Dei, referendum est, quidquid in devotorum militum fortitudine claruerit fuisse laudabile; cujus gratia potuerunt non solum ut certaminis laboribus non cederent, verum ut hostem saevissimum sua tolerantia triumpharent. Praeterea inhumanum valde impiumque est, eorum triumphos infecundo silentio tegere, qui pro pietatis amore pulchra morte perfuncti, aeternam sibi studuerunt comparare memoriam, quosque superno Regi tanto cariores non dubitamus existere, quanto acerbiora pro ejus fide supplicia eos certum est pertulisse. Sed et illud nihilominus perpendendum, quod quando eorum gesta admirationis plena leguntur, legentium pariter atque audientium mentes spiritalis desiderii igne flammantur, ac discussa noxii torporis ignavia, tantae virtutis et fidei eorum documenta anxie cupiunt imitari. Cum ergo universorum quidem martyrum memoria devota gratulatione sit suscipienda, praecipue tamen nobis in beati Valerii martyris et archidiaconi triumphali gloria propensius est exultandum, quem nobis peculiarem patronum a Domino attributum gaudemus, cujus merita eo usque caelestis doni gratia profecerunt, ut post sacra ecclesiasticae munia functionis, sublimem martyrii proveheretur ad palmam. Quod qualiter gestum sit, magis veraciter quam luculenter, animante Domino, conabimur explicare. Incipit passio sancti Valerii. Beatus itaque Valerius Lingonicae fuit urbis indigena, clarissimis parentibus et patritiae generositatis stemmate fulgentibus generatus. Urbs illa ea tempestate Romanae moderationis aemula multiplici virorum illustrium nobilitate per Gallias, vel sola vel prima fulgebat. Hujus civitatis sanctus erat Desiderius episcopus, vir magnificus, et cujus nunc sanctitas in rebus ecclesiasticis spectata omnibus et celebris habebatur, qui postmodum praetiosam martyrii indeptus coronam, urbem cui pontifex praefuit martyrio decorat, fovet ossibus, meritis et intercessione conservat. Hic igitur sanctum Valerium, adhuc intra annos pueritiae constitutum semper charum habuit, eumque divinis institutionibus ac spiritalibus erudivit disciplinis: cernebat enim in sancto hoc puero ingenitam radiare prudentiam, vivax ingenium, et futurae virtutis atque solertiae praenostica refulgere. Talibus indiciis, quae in illo etiam ultra aetatis illius merita apparebant, vir Domini provocatus, maxima illum diligentia educatum, robustissimum agricolam excolendae vineae Christi rationabiles palmites afferenti, non insicus quid tanta praetenderet indoles, providebat. [3] Denique cum adolescentiae lubrica transiens in robur virile migrasset, eum sanctus antistes Archidiaconum esse constituit, quo in edito dignitatis gradu positus quasi exemplar quoddam sanctae vitae et sobriae conversationis esse inciperet, duplicique modo subjectorum saluti consulens, praedicationibus erudiret, quos probis exemplis informasset, in quo sermonibus accedebat auctoritas et merito sanctitatis: nec (enim) poterat ejus praedicatio contemni, cujus conversatio erat omnibus ammirationi; prius quippe semper adimplevit operibus quod verbis agendum esse perdocuit. [4] Eodem tempore partim insolentium negligentia principum, partim peccatis exigentibus populorum, gravi vexatione Deus ecclesias affligi permiserat. Nam crudelissima gens Wandalorum, junctis sibi Alanis et Gothis, primo ab Hispaniis in Africam, deinde ab Africa in Gallias irrumpentes impia feritate, universa ferro, fame et incendio proterebant. Sanctus ergo antistes Wandalorum exercitum cum rege suo Crosco ad urbem, cui auctore Deo praesidebat, adventare praesentiens, totus ad divina confugit praesidia, et diebus ac noctibus precum assiduitate continuans, infatigabilis persistebat, Christi Domini clementiam deprecans, ut ecclesiam propitius tueretur, nec eam barbaricae dominationis rabie pateretur affligi, quam petioso sanguine suo redemisset; se potius unum pro omnibus periculo objectaret, paratum mori se pro salute dominici, cui invigilabat, gregis, dari se pro cunctis et redonari sibi cunctos. [5] Cum ecce sibi superveniens impia non militum sed praedonum manus, sacra illum meditantem reperiunt, comminatione terribili imperant, ut abnegata fide Christi, suas idolis cervices inclinaret, seque cum suis omnibus genti ferocissimae subjugaret. Verum cum ille magis eos in Christum credere et accepta immanitatis rabie cessare persuaderet, funestus spiculator affuit, et uno ictu Sancti caput percutiens hostiam Domino acceptissimam consecravit; depositaque lutei corporis mole, spiritu caelestia conscendit, qui tunc mori vere desiit et vivere cœpit, tuncque perfecte capiti Christo fidele membrum vivificatus inhaesit, quando caput putatus est amisisse. Haec pauca pro memoria Desiderii, martyris venerandi, sufficiat praelibasse, quae studiosus quisque in textu passionis ipsius ex abundanti poterit reperire. A diverticulo narrandi ordinem repetamus. [6] Igitur Sanctus, et inter praecipua semper venerandus martyr Valerius, post magistri et antistitis sui Desiderii pretiosam mortem, cernens gregem Domini, utpote pastoris praesentia destitutum, luporum rapacium immanitate laniatum, distrahi ac pro hostis libitu sine ullo respectu aut misericordia quaqua versum abduci, in ancipiti positus haesitabat, quidnam sibi esset agendum. Exoptabat certe summa aviditate pro Christo morti succumbere, sed verebatur derelictae plebis dispendium subire. Desiderabat jam esse cum Christo, nec refugiebat pro salute suorum adhuc peregrinari a Christo, utque ita dictum sit, in utroque paratus erat, et quid magis eligeret ignorabat. Tandem diu multumque retractans, suis commodis fraterna praeponit. Ea animo sententia sedit, ut collectis quibusque fidelibus vivis, hosti immensum cederet saevienti; memineratque quippe Dominum praecipisse: Cum vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam. [7] Totum ergo se ad Deum conferens, in hunc modum fertur fudisse orationem: Tu, Domine, cui praesto est omne quod gerimus, cui patet quidquid corde abditum occultamus; tu scis me toto affectu pro tui nominis confessione amplecti martyrium, ac jucundissimum mihi esse mille pro te subjici pœnis, et exquisitissimis, si ipse jusseris, impendi suppliciis; sed tua, Domine, praescientia sicut in sui dispositione non fallitur, ita votis hominum non mutamur. Tibi ergo, Domine, oves quas a te suscepi restituo; tu eas, Pastor bone, custodi, et propitius annue, ne tuo auxilio umquam destitutae, consiliis diaboli acquiescant, ne eorum, qui nomen sanctum tuum non noverunt, praedae atque insultationibus pateant. Mihi quoque pro tui gregis amore aliquamdiu in hujus vitae turbela remoranti, et secundum quod ipse praecipis, latebram requirenti, subvenire digneris, Domine; adsis comes itineris, revelator laboris, nec me umquam a societate sanctorum martyrum, quam sitio, cui suspiro, ad quam pervenire desidero, divelli patiaris. [8] Cum haec gloriosus Martyr Domini perorasset, clanculo civitatem egrediens cum aliis fidelibus vivis, qui ad simile certamen agonizandum promptissimi erant, iter Sequanicum ingressus, ad Alpium Jurensium partes tendebat, ibidem aliquantum temporis, cum vis persecutionis defervesceret, exacturus. Namque truculenti hostis dira molimina mente conspiciens, et nonnullos a fide labi posse praevidens, pertaesus mundanae inquietudinis, ardebat innocentis columbae pennas assumere et aviam solitudinem, atque horrentia ferarum lustra penetrare, expectans donec veniret, qui eum a pusillo animo et tempestate salvaret. Pergens igitur quo cœperat itinere, pervenit ad locum, quem haud procul positum ex antiquo incolae appellant Portum Bucinum. Sed jam locum ipsum gens bellicosissima occupatum tenebat. Nam quia partim avaritiae, partim caedis et fundendi sanguinis ferebatur insania, ubique sese diffundentes spe praedae civitatis passibus raptabantur, nec tutus poterat esse locus, quem natio effera non invaderet, perrumperet, spoliaret. [9] Illic ergo Sanctus Dei capitur, trahitur et violentis manibus impia crudelitate tractatur; et primo ex obtentu cujusdam rationis jubetur abnegare Christum, et divinae religionis culturam palam omnibus improbare. Quid enim, aiebant, emolumenti, quid lucri haec vestra superstitio potest habere? Ecce Christus vester, quem colitis, veneramini et adoratis, non potest vobis in tali necessitudine subvenire, neque a captivitatis et paratae mortis exitio liberare. Quibus sanctissimus Athleta, illatorum terrore confidentior, respondit: Oportebat vos, o Viri, Deum verum agnoscere, et ejus omnipotentiam ex his saltem, quae vobis evenisse conspicitis persentire. Non enim vestris viribus aut multitudine freti, tot regna penetratis, tot urbes subruitis, tam innumeras hominum strages editis; sed ejus utique permissu, cui peccavimus, cui non sicut debuimus obsequium sanctae virtutis exsolvimus. Cum ergo his, qui vester omniumque creator et dominus est, vobis ad tempus pro christiani populi correctione, tanta potestate uti contigerit, vos e contra ejus dono perverse abutimini, eumque, qui talia praestitit, digne honorare, aut Deum agnoscere dedignamini, et nobis quidem, si fidem ejus inviolabiliter servaverimus, erit propitius, et pro sui nominis confessione a vobis peremptos, ipse in supremae pacis ac vitae indeficientis felicitate suscipiet. Vos autem, si ingrati ejus beneficiis, ad ipsius agnitionem concurrere neglexeritis; et hic brevi in praesumpta temeritate durabitis et aeterna supplicia post luetis. [10] Ad haec illi, non ratione veritatis, sed fastu elationis, quasi nihil metueret, eum talia prosecutum dicentes; ingenti furore armantur, et nulla misericordiae habentes viscera, sanctum Martyrem Dei flagris crudeliter caedunt, et novi generis cruciatibus in eum desaeviunt. Putabant enim se hoc modo insuperabilem ejus animum ab intentione Christianitatis revocare, et vel tormentis infractum caedere, quem videbant persuasionibus non cessisse. Sed quia amor fidei in eo durabat, Christi nomen, quod sacro semper in ore habebat, negare non poterat. Et quoniam igne perfectae charitatis quae foras excludit timorem, sancti Martyris animus fervebat, illata sibi ab impiis tormenta minime sentiebat. Interea ministri diaboli omni crudelitate in Sanctum Dei grassantur: alii eum equuleo suspendunt, alii nervis fortissimis ac recentibus attrahunt; hi ungulis ossetenus radunt, illi loris et taureis caedunt: nulla requies Sancto, nulla mora supplicio; nec jam sibi vicibus tormenta succedunt, sed, quod mirum est, tam multa, tam diversa uno simul nectuntur in corpore. Contra haec omnia fortissimus Athleta spe invicta pugnabat, divinum sibi auxilium prophetico illo deposcens adesse oraculo: Deus in adjutorium meum intende: Domine, ad adjuvandum me festina. [11] Interea cum et hi pœnis non parcerent, et ille a precibus non cessaret, fertur audisse demissam caelitus vocem, dicentem sibi: Valeri, ne angaris praesenti supplicio, sed magis gratulare, securus de praemio; nec frangaris inflicto verbere, sed potius gaude in mente habens, quae te praemia maneant in retributione. Hac voce confortatus Agonista divinus, cœpit irrogata sibi pœnarum terribilium exitia non modo patienter, sed magis alacriter sustinere, rursumque ad Deum vultu laetissimo conversus orare: Da, Domine, servo tuo constantiam in animo, praebe tolerantiam in membris, ut intrepidus tormenta devincam, et eorum ministros libera voce devincam. Porrige mihi, quaeso, manum benignus auxilii, qui sanctos martyres tuos ad aulam provexisti cœlestis regni. [12] Haec illo orante, Angelus Domini cum immenso lumine affuit, atque stolam summo splendore ac candore micantem obtulit, dicens: Care Dei Valeri, hoc munus tibi a Domino transmissum; circumdare virtutis indumento et justitiae stola, quam cum consortibus tuis certaminis martyribus felici mox es in patria recepturus. O Virum summis praeconiis efferendum! O Gratia nullis umquam ex aequo verborum suffragiis explicanda! Stricto jamjamque impendenti mucrone percussor instabat, jam feriendus et e vestigio sacris cervicibus jugulum fuerat excepturus; tantusque circa Martyrem divinus favor apparuit, ut necdum exutus carnis tunica, angelico mïnisterio syderea exornaretur praetexta. Beatum te, Martyr sanctissime, irrogata carnificum dixerim nuditate, quae tali meruit compensari decore! Quam securus ad ornamenta caelestia properas, qui jam supernas exuvias tuo in corpore gestas. Vir ergo Domini donum caeleste suscipiens, ore laetifico gratias cœpit agere Deo, dicens: Gratias tibi, Jesu bone, ago et habeo, et tota animi praesultatione tuo nomini plaudo, qui es robur martyrum, destructor daemonum, levamen oppressorum solatorque laborantium, qui me etsi indignum tuo praeclaro munere non fraudasti, sed salutis et jocunditatis indumento circumdedisti. Jube ergo servum tuum ad te jam venire, quia diu est quod desidero te videre. [13] Ad haec ministri scelerum cum eum suppliciis cernerent superari non posse, quam primum gladii animadversione accelerant trucidare, direptoque unus (eorum) ense caput sancti Martyris amputavit, sicque rosea cruoris sui unda perfusus, gloriosum martyrium optabili fine complevit, moxque sancta anima hymnidicis Angelicorum spirituum stipata choris caeli arcem laureata conscendit. O Sanctorum omnium mortem pretiosam! O interitum festivum et omni celebrem memoratu! Perit mors dum Sanctos impetit, dumque suis legibus utitur, ipsa suis legibus superatur, fitque stupenda conversio: brevibus lachrymis succedunt gaudia sempiterna, momentaneis doloribus aeterna refrigeria capiuntur, et morte perfunctoria immortalitatis compendia conquiruntur. [14] Ad declarandum sane meritum Sancti divina non defuere miracula. Tantus denique odor suavitatis eo loci affuit, omnesque qui aderant tanta mirae suavitatis fragrantia replevit, ut paradisi odoribus non dubitarent se fuisse afflatos. Corpus vero Martyris a fidelibus, qui manus persecutorum evadere potuerunt, sublatum, ac condigno honore non longe a supra memorato loco sepulturae mandatum est. Acta sunt haec sub Honorio Theodosii majoris filio, cum Theodosio minore regnum potiente, et Romani imperii dignitatem catholica pietate gubernante. [15] Operae pretium est breviter intimare quem deinde exitum gens incredula consecuta est. Ut enim gestis indicium et multorum opinione vulgatum habetur, impleta gloriosi Martyris passione, tam repentina ultio Wandalorum phalangas perculit, ut subita capti dementia, in se ipsos impias manus verterent, quas in Sanctum Dei extendere non timuissent. Denique daemoniaco extemplo arrepti furore ita se mutua caede prostraverunt, ut comprehendi numero occisorum non potuerit multitudo. Ipse quoque eorum princeps vesaniae Croscus non multo post tempore in urbe Arelatensi, multis, ut erat dignus, suppliciis expensis, indignam vitam indigna morte finivit. Haec de felicissima sancti Valerii morte, ac justissima necatorum ejus ultione brevi dicta sufficiant. [16] Nunc ordo postulat, ut ad ea quae post Passionem ejus, ad declarandam sui martyrii gloriam, Christus Dominus, in cujus conspectu suorum mors semper est pretiosa Sanctorum, operari dignatus est, stili seriem transferamus. Siquidem, imminente ubique Wandalorum immanissima persecutione, valde admodum rari remanserant, qui juxta morem Christianae religionis sanctorum Martyrum sepulturas inviserent, aut eorum memoriam cum digna sedulitate recolerent; hinc factum est ut beati quoque Valerii praedicabile meritum, paulatim subintrante negligentia obsolesceret, adeo ut pœne nullus esset, qui locum quo humatus esset agnosceret. Sed etsi qui essent, qui requirerent, deerat qui quaerentibus indicaret. Verum Dominus ad praerogandum suis fidelibus patrocinium, quo loco Sanctus quiesceret, hoc modo dignatus est propalare. Accidit non post multum tempus, ut dux quidam Godericus nomine, dum contra Longobardos, qui tum totam Italiam depopulandam invaserant, militari manu dimicaturus pergeret, in ipso, quo Sancti membra condita fuerant, loco mansionem haberet. [17] Cumque post laborem diuturnae expeditionis isdem se vir ad quiescendum contulisset, vidit subito cœtus abbator m, perspicuo candore micantes, auro textis cicladibus exornatos, quorum capita coronis sydereo fulgore radiantibus resplendebant. Hos ergo cum immensa claritate praeterire conspiceret, ab uno eorum tale fertur attonitus accepisse responsum: Hunc locum, in quo quiescis, sancti Valerii Sociorumque ejus martyrio simul et tumulis noveris consecratum. Si vis igitur ejus meritis et intercessione victor bellici discriminis atque incolumis repedare, aedificaturum te super eorum sepulchra basilicam mox ut reversus fueris fideliter necesse est repromittas. [18] Sub haec verba evigilat, et magno correptus pavore, suis quae viderat enarravit. Cui Deo tacti respondent: Exultare te oportet, domine, et Deo, qui per angelicum ministerium te visitare dignatus est, gratias agere, atque quod monitus es, maturata festinatione et devota sollicitudine, statim ut redieris, adimplere. Ille porrectis in caelum reverenter brachiis et voto se obligans, dixit: Si me Dominus, Martyris sui interventu, sospitem victoremque reduxerit, et basilicam ei fabricabo, et annis singulis ejus festivitatem celebrare curabo. His et aliis quam plurimis addutus votis, Sanctoque impensius venerato, securus triumphi contra hostiles cuneos properat, et accepta de immenso hoste victoria laetus remeavit ad propria. [19] Nec dubius sancti Valerii obtentu se suosque salvatos, reversus ad sibi cœlitus ostensum accedit locum, ibique primum ut sors temporis permittebat, modico sumptu oratorium aedificavit, ardens nimio animo perinde succedenti tempore ingentis fabricae fundamenta jacere, suisque votis respondentem et tanto Martyre dignam basilicam construere. [20] Verum quod mente conceperat, cita morte praeventus implere non potuit. Sed cum ista ad notitiam pontificis, qui tunc temporis Lingonicae cathedrae praesidebat, perlata fuissent, gaudens sancti Martyris meritum se praesule manifestatum, ecclesiam mirae amplitudinis supereum construens, celebrem universis locum indixit, ubi clara populis assidue praebens miracula continuis virtutibus, cujus loci apud Deum extiterit (Valerius) manifestat. Pie de Deo sentientibus e multis sufficit paucitas annotata. [21] Mulier quaedam fama Sancti comperta, comitante secum coram clerico ad locum venit, et cupiens secum Sancti reliquias tollere, oblita sexus sui ausa est ad tumulum imprudenter accedere. Cumque isdem, quem diximus, clericus temeritate damnabili sepulchrum contingere voluisset, illico oculis, quibus sancta inconsulte videre non timuerat, multatus est, et subito circum vallatus tenebris, omnes qui aderant in tantum stuporem metumque convertit, ut quidnam agerent aut quo verterent se ignorarent. Matronam vero ita medullitus pavor invasit, ut nihil operis aut consilii superesse sibi credens, via qua venerat festina rediret. Clericus inter haec reatus sui conscius, atque ad pœnitentiae lamenta conversus, id quod incaute praesumendo deliquerat, ejulatu assiduo diluebat. Ita factum est ut lumen, quod temerarius amiserat, humili satisfactione reciperet. Quanta sane sanctis reverentia debebatur hinc vel maxime licet advertere, quo hujus de quo nobis sermo clerici vesana praesumptio, ne saltem ad modicum tempus dilata, sed praesenti e vestigio castigata est ultione. Nos certe, nos ista respiciunt, nobis ac pro nobis talia gesta creduntur, ne Sanctorum pignoribus, quae solis sacerdotum mundis sunt manibus contrectanda, injuriam faciamus extraordinarie illis utendo, quae ne dicam tangenda, sed ne saltem sine magno metu et reverentia contuenda. Illud etiam opportunissime dicimus subnectendum, quod ad propagandam sui Martyris gloriam divina virtus dignata est demonstrare. [22] Clericus quidam toti notissimus regioni, quippe haud longe a loco commanens, in quo Sancti servabantur reliquiae, ab ineunte aetate gravissima artuum vexabatur contractione. Insidiis ergo occulti, ut creditur, innimici ita fuerat nexu invisibili coarctatus, ut distortis turpi dissormitate membris, non pes, non manus solitum possent officium adimplere. Rogat suos, ut eum ad memoratum sancti sepulchri locum deferrent; ubi plenus fide veniens et per dies aliquos querulis vocibus a Sancto deposcens opem, germanae rectitudini meruit reformari, sicque factum est, ut qui alienis manibus delatus fuerat, suis gressibus gaudens, Dominumque in sancti Valerii praeconio magnificans ad diversorium repedaret. His et aliis innumeris miraculorum signis quotidie novis, noviter quotidianis Jesus Christus Dominus noster sancti Martyris sui merita provehendo sublimat ad laudem et gloriam nominis sui, cum quo et Deo Patri honor et imperium et potestas, una cum Sancto Spiritu nunc et semper et in omnia saecula saeculorum. Amen. 