INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SECUNDI. I.De electione Hugonis in regem. II.De coetu maris et occidentalium bellis. III.De Conano duce Brittonum et Fulcone Andegavorum. IV.De monasterio Lucacense. V.De portento Aurelianę urbis mirabili. VI.De prelationibus turpis lucri arreptis. VII.De incendiis et mortibus nobilium. VIII.De Henrici ducis morte et vastatione Burgundię. IX.De fame valida et infestatione Sarracenorum. X.De inundatione lapidum. XI.De Leutardo insaniente heretico. XII.De herese in Italia reperta. Expliciunt capitula. INCIPIT LIBER SECUNDUS I. [DE ELECTIONE HUGONIS IN REGEM.] 1. Sicut quispiam igitur peragrans quamlibet vastissimam orbis mundani plagam, seu spaciosum remigando equor penetrans, sepius altitudini montium aut proceritati arborum scilicet respectans dirigit aciem oculorum, ut videlicet, illorum a longe reperta agnitione, absque errore quo disposuerat valeat pervenire; ita quoque erga nos fore contigit, qui utique, dum cupimus preterita ostendere futuris, obtutus nostri sermonis pariter et animi frequenter in relatione porrigimus magnatorum virorum personis, quibus videlicet fiat ipsa relatio clarior et appareat certior. Igitur finito, ut diximus, tam regnandi quam imperandi apud Italiam et Gallias magnorum regum genere, videlicet Ludovici necnon et Caroli ac sui generis ceterorum regum, protinus in unius consanguinitatis viros utriusque regni contigit devenire monarchiam. Nam qualiter primus ac secundus necnon et tertius Otto sint potiti Romanorum imperio, scilicet usque ad Henrici imperium, supperius nos jam digessisse meminimus. Nunc quoque restat ut quemadmodum abhinc Francorum sit regnum dispositum referamus. Mortuis igitur Lothario ac Ludovico regibus, totius Francię regni dispositio incubuit Hugoni, Parisicensis duci, filio videlicet illius magni Hugonis supramemorati, cujus etiam frater erat nobilissimus Burgundie dux Heinricus. Qui simul cum totius regni primatibus convenientes predictum Hugonem in regem ungi fecerunt. Erant ergo, ut jam commemoravimus, affinitate consanguinitatis regibus Saxonum uniti, a primo scilicet Ottone, qui natus est ex Hugonis magni sorore. Suscepto igitur Hugo regimine regni Francorum, non multo post plerosque suorum, quos etiam prius in universis habuerat subditos, persensit contumaces. Tamen, ut erat corpore et mente vividus, cunctos sibi rebellantes paulatim compescuit. Habebat enim filium, admodum prudentem, nomine Rotbertum, artium etiam litterarum studiis plurimum eruditum. Cumque se cognovisset jam aliquantulum viribus defici, congregatis in Aureliana urbe regia quibusque Francorum ac Burgondionum regni primoribus, eundem Rotbertum filium videlicet suum, anno scilicet tertio decimo ante millesimum incarnati Salvatoris, adhuc se superstite, regem constituit. Post aliquot vero annos isdem etiam rex Hugo, in pace regno disposito, feliciter obiit. Erat namque Rotbertus rex, tunc juvenis, ut diximus, prudens atque eruditus, dulcisque eloquio ac pietate insignis. Sed, divina providente clementia, hujusmodi virum ad catholice plebis regimen omnium Dominus illo precipue in tempore dignatus est destinare. Nam diebus regni ipsius, elementorum etiam signis preeuntibus, non modicę clades incubuere Christi ecclesię; quibus nisi isdem rex sapienter, Deo se juvante, restitisset seviendo multipliciter in longinquum processissent. II. DE COETU MARIS ET OCCIDENTALIUM BELLIS. 2. Anno igitur quarto de suprascripto millesimo, visa est cętus mire magnitudinis descendisse per mare in loco qui Bernovallis nuncupatur, egrediens scilicet a septentrionali plaga in occidentalem. Apparuit quoque mense novembrio mane prima diei aurora ad instar insulę; ac transeundo perdurans usque in horam diei tertiam, maximum etiam stuporem admirationemque se cernentibus contulit. Sed et ne alicui forte sit dubium quod narratur, quamvis a multis visum fuit, tamen huic simile monstrum a plerisque invenitur descriptum. Denique legitur in Gestis egregii confessoris Bendani orientalium videlicet Anglorum, quoniam isdem vir Dei, scilicet Bendanus, cum pluribus monachis per marinas insulas per aliquod temporis spatium heremiticam transegisset vitam, hanc vel huic similem quondam obviam haberet beluam. Nam cum remigando quasque in mari constitutas circumiret insulas, superveniente noctis crepusculo, cernens procul velut maritimam insulam, ad quam etiam divertens cum omnibus qui secum erant, supervenientem dumtaxat exacturus noctem. Cumque ibi ventum fuisset, exeuntes de scafis, conscendentesque turgentem beluę dorsum, unius tantummodo noctis ibidem hospicio potituri. Cumque post brevem cenam ceteri fratres fessa indulsissent menbra quieti, solus vir Domini Bendanus, pervigil custos dominici ovilis, ac magis assiduus quam frequens psalmicen, explorabat cautius vim ventorum et siderum cursus; qui, dum hoc attentius per noctis conticinium ageret, repente intellexit quoniam illud promuntorium, ad quod scilicet hospitaturi diverterant, ad orientalem illos eveheret plagam. Luce quoque alterius diei reddita, sollertissimus vir convocans collegas, videlicet suos qui aderant, blande exortans ac consolans, eos inquiens: «Universorum conditori et gubernatori Deo, fratres benignissimi, indefessas referamus gratias, qui sua nobis in his marinis fluctibus providentia preparavit vehiculum non egens humano remigio.» Quibus a viro Dei socii auditis, mentis stupore adacti, divinę protinus sese providentię commitentes, ac viri sancti innitentes prudentię, ceperunt securiores eventum prestolari rei fortuite. Hujusmodi ergo per spacia plurimorum dierum usi evectione, semper tamen semet conspiciebant ad solis ortum tendere. Tandem vero perventum est ad insulam cęterarum speciosissimam atque omni amenitate gratiosissimam. Illius quoque arborum habitudo atque avium dissimilitudinem gerit universorum. Egressus quoque vir sanctus, accedens ad eam, repperit etiam ibi monachorum vel potius anacoritarum collectas miras ac multiplices, quorum scilicet vita et conversatio universorum mortalium studiis sanctior ac nobilior enitebat. A quibus etiam magna cum caritate suscepti plurimis diebus ibidem commanentes, de multis quę ad veram pertinent salutem diligenter instructi, postmodumque ad nativum revertentes solum universa que conpererant patrię redditi narraverunt. 3. Preterea viso, ut dicere cepimus, Oceani portento, exorsus est bellicus tumultus in universa occidentali orbis plaga, videlicet tam in regionibus Galliarum quam in transmarinis Oceani insulis, videlicet Anglorum atque Brittonum necnon et Scottorum. Siquidem, ut plerumque solet contingere, propter delicta infimi populi versi in dissensionem illorum reges ac ceteri principes, statimque exardescentes in subjecte plebis depopulationem scilicet usque dum perducuntur ad suimet sanguinis effusionem. Quod videlicet tamdiu patratum est in predictis insulis quousque unus regum earundem vi solus potiretur regiminis ceterarum. Denique mortuo rege Adalrado, in regno scilicet illorum qui Danimarches cognominantur, qui etiam uxorem duxerat sororem Richardi, Rotomagorum ducis, invasit regnum illius rex videlicet Canuc occidentalium Anglorum. Qui etiam, post crebra bellorum molimina, ac patrię depopulationes, pactum cum Richardo stabiliens, ejusque germanam, Adalridi videlicet uxorem, in matrimonium ducens utriusque regni tenuit monarchiam. Post hec quoque isdem Canuc cum plurimo exercitu egressus ut subjugaret sibi gentem Scottorum; quorum videlicet rex Melculo vocabatur, viribus et armis validus, et quod potissimum erat fide atque opere christianissimus, ut autem cognovit quoniam Canuc audacter illius quereret invadere regnum, congregans omnem suę gentis exercitum, potenter ei ne valeret restitit; ac diu multumque talibus procaciter Canuc inserviens jurgiis, ad postremum tamen predicti Richardi Rotomagorum ducis ejusque sororis persuasionibus pro Dei amore omni prorsus deposita feritate, mittis effectus in pace deguit. Insuper et Scotorum regem amicicię gratia diligens illiusque filium de sacro baptismatis fonte excepit. Cepit ergo ex illo fieri ut, si qua hostilis necessitas Rotomagorum duci incumberet, a transmarinis insulis in sui auxilium exercitum sumeret copiosum. Sicque diutius gens Normanorum scilicet ac predictarum populi insularum tuti pace fidissima, ut ipsi potius formidine suę potentię plerosque exterarum provinciarum terrerent populos, quam ipsi ab aliis terrerentur. Nec mirum quippe, quoniam a quibus bonorum extirpatrix Dei timore expulsa fuerat discordia, in eisdem pace previa Christi nobile regnum felix obtinuit tripudium. III. DE CONANO DUCE BRITONUM ET FULCONE ANDEGAVORUM. 4. Prescriptorum igitur dierum tempore nichilominus in infimis Galliarum partibus intestinorum bellorum desevit tumultus. Narrant siquidem plerique disputantes de mundani orbis positione, quod situs regionis Gallię quadra dimetiatur locatione; licet ergo a Rifeis montibus usque Hispaniarum terminos in levo habens Oceanum mare, in dextro vero passim juga Alpium, propria excedat longitudine mensuram rationis quadriforme. Cujus etiam inferius finitimum ac perinde vilissimum Cornu Gallię nuncupatur. Est enim illius metropolis civitas Redonum; inhabitatur quoque diutius a gente Brittonum, quorum solę divitię primitus fuere libertas fisci publici et lactis copia. Qui, omni prorsus urbanitate vacui, suntque illis mores inculti ac levis ira et stulta garrulitas. Horum scilicet Brittonum aliquando princeps extitit quidam, Conanus nomine, qui etiam accepta in matrimonio Fulconis Andegavorum comitis sorore ac demum insolentior ceteris suę gentis principibus cepit existere. Nam more regio imposito sibi diademate in sui anguli popello plurimam inconsulte exercuit tyrannidem. Postmodum vero inter ipsum Conanum et predictum Fulconem Andegavorum videlicet comitem exortum est indissolubile jurgium, ita ut crebris suorum invicem depopulationibus ac sanguinis effusionibus lacessiti ad ultimum quoque quamquam civile tamen inluctabile inirent comminus prelium. Cum igitur diu multumque vicissim sibi mala que poterant irrogassent, ab utroque decretum est ut in loco qui Concretus dicitur quisque illorum cum suo exercitu die constituto advenientes prelii certamen inirent. Sed Brittonum exercitus, excogitata fraudis decipula, partem Fulconis exercitus nequiter prostraverunt. In predicto denique loco, scilicet ubi certamen iniendum fuerat, clam prevenientes plerique Brittonum ibique nimium astute profundum atque perlongum fodere vallum, ramisque arborum densatim superinsertis, imposita videlicet hostibus muscipula, recesserunt. Die igitur constituto juxta condictum, dum illuc uterque cum suo exercitu adveniret, atque acies utraque jam in procintu videretur informata, gens Brittonum callida fraudisque proprię conscia, simulans se velle arripere fugam, scilicet ut avidius demergeret hostem in latentem muscipulam. Quod cernens Fulconis exercitus, cupiensque expedite super eos irruere, corruit pars ex eis non modica in foveam, videlicet Brittonum astu patratam. Ilico autem conversi Brittones, qui prius fugam simulaverant inhianterque super Fulconis exercitum irruentes, asperrima quamplures ex eis cede prostraverunt. Ipsum etiam Fulconem pulsum de equo in terram loricatum dejecerunt. Qui exsurgens nimio accensus furore, dictis relevans exacuensque suorum animos, ac velut turbo vehementissimus per densas segetes impellentes, omnem exercitum Brittonum crudeli nimium cede mactaverunt; deletoque pene universo exercitu Britonum ipsum etiam Conanum illorum principem truncatum dextera vivum capientes Fulconi reddiderunt. Qui potita victoria, reversus ad propria, non illi postmodum quispiam Brittonum molestus extitit. IV. DE MONASTERIO LUCACENSE. 5. De eodem igitur Fulcone perplura dici potuissent ipsius gestorum, quę scilicet fastidium vitantes siluimus. Unum tamen restat memorabile quod in presentiarum relaturi sumus. Cum enim circumquaque in diversis preliorum eventibus plurimum humanum fudisset sanguinem, metu gehennę territus, sepulchrum Salvatoris Hierosolimorum adiit, indeque, ut erat audacissimus admodum exultanter rediens aliquantulum ad tempus a propria feritate est lenior redditus. Tunc ergo mente concepit ut in optimo fundorum proprii juris loco ecclesiam construeret, ibidemque monachorum coetum coadunaret, qui videlicet die noctuque pro illius animę redemptione intervenirent. Qui etiam, ut semper curiose aiebat, cepit quosque percunctari religiosos, in quorum potissimum memoria sanctorum eandem ecclesiam fundare deberet, qui videlicet pro ejus remedio animę omnipotentem Dominum orarent. Cui inter ceteros a propria etiam uxore, quę valde sano pollebat consilio, suggestum est, ut in honore ac memoria illarum cęlestium virtutum quas Cherubim et Seraphim sublimiores sacra testatur auctoritas votum quod voverat expleret. Qui libentissime annuens edificavit ecclesiam admodum pulcherrimam in pago scilicet Turonico miliaro interposito a Lucacense castro. 6. Expleto denique quantotius basilicę opere, protinus misit ad Hugonem Turonorum archipresulem, in cujus scilicet constituta erat diocesi, ut illam sacraturus, quemadmodum decreverat, adveniret. Qui venire distulit, dicens se minime posse illius votum dicando Domino committere; qui videlicet matri ecclesię sedis sibi commissę predia et mancipia subripuerat non pauca. Hocque potius illi videbatur conpetere ut primitus, si quid injuste diripuerat alicui, restitueret, sicque deinceps justo judici Deo propria que voverat offerri deberet. Cumque igitur ista Fulconi a suis perlata fuissent, diutina feritate resumta, nimium indigne ferens episcopi responsa, insuper cominatus est illum valde, ac sublimius inde quod valuit adegit consilium. Mox denique copiosa argenti et auri assumpta pecunia Romam pergens ac Johanni papę causam suę profectionis exposuit, ac deinde poscens quod ab illo obtaverat plurima ei munerum dona obtulit. Qui protinus misit cum eodem Fulcone ad predictam basilicam sacrandam unum ex illis, quos in Beati Petri apostolorum principis ecclesia cardinales vocant, nomine Petrum, cui etiam precepit, veluti Romani pontificis auctoritate assumpta, quicquid agendum Fulconi videbatur intrepidus expleret. Quod utique audientes Galliarum quique presules presumptionem sacrilegam cognoverunt ex ceca cupiditate processisse, dum videlicet unus rapiens alterque raptum suscipiens, recens in Romana ęcclesia scisma creavissent. Universi etiam pariter detestantes, quoniam nimium indecens videbatur, ut his qui apostolicam regebat sedem apostolicum primitus ac canonum transgrediebatur tenorem; cum insuper multiplici sit antiquitus autoritate roboratum ut non quispiam episcoporum in alterius diocesi istud presumat excercere, nisi presule cujus fuerit conpellente seu permittente. 7. Igitur die quadam mensis maii congregata est innumerabilis populi multitudo ad dedicationem scilicet predictę ecclesię. Ex quibus multo etiam plures illuc Fulconis terror ob suę elationis pompam venire compulit. Episcopi tantum qui ejus dicione premebantur coacti interfuere. Cepta igitur die constituto satis pompatice hujusmodi dedicatione atque peracta, missarumque ex more sollemniis celebratis, postmodum quique ad propria rediere. Denique iminente ipsius diei hora nona, cum flabris lenibus serenum undique consisteret cęlum, repente supervenit a plaga australi vehementissimus turbo, ipsam impellens ęcclesiam ac replens eam turbido aere, diu multumque concutiens; deinde vero, solutis laquearibus universę ejusdem ęcclesię trabes simulque tota teges per pignam templi ejusdem occidentalem in terram corruentes eversum ierunt. Quod cum multi per regionem factum conperissent, nulli venit in dubium quoniam insolens presumtionis audatia irritum constituisset votum, simulque presentibus ac futuris quibusque ne huic simile agerent evidens inditium fuit. Licet namque pontifex Romane ęcclesię ob dignitatem apostolice sedis ceteris in orbe constitutis reverentior habeatur, non tamen ei licet transgredi in aliquo canonici moderaminis tenorem. Sicut enim unusquisque ortodoxe ecclesię pontifex ac sponsus proprie sedis uniformiter speciem gerit Salvatoris, ita generaliter nulli convenit quippiam in alterius procaciter patrare episcopii diocesi. V. DE PORTENTO AURELIANE URBIS MIRABILI. 8. Anno igitur incarnati octingentesimo octogesimo octavo contigit in urbę Aureliana Galliarum admodum memorabile atque formidolosum portentum. Constat ergo in eadm urbę monasterium in honore apostolorum principis antiquitus constitutum in quo primitus collegium sanctimonalium virginum omnipotenti Deo deservisse dignoscitur, quod etiam exinde cognomento Puellare dicitur. In cujus denique monasterii medio defixum stabat venerabile crucis vexillum, preferens ipsius Salvatoris pro salute humana mortem patientis imaginem, a cujus scilicet imaginis oculis per aliquod dierum spatium continue, multis cernentibus, rivus emanavit lacrimarum; ad quod nimirum terribile spectaculum inspitiendum multitudo maxima convenit hominum. Plerique tamen, cum illud cernerent admodum, animadvertentes quoddam esse divinitatis presagium videlicet illius urbis superventure calamitatis. Quemadmodum enim isdem per se Salvator pręsciens imminere urbis detrimentum Hierosolimitane flevisse illam perhibetur, sic denique et hanc videlicet Aurelianam paulo post iminentem cladem passuram per expressam suę imaginis figuram flevisse comprobatur. Contigit ergo post paululum in eadem civitate inaudite rei id ipsum, ut putatur, portendens eventus. Denique cum una noctium custodes majoris ęcclesię, videlicet episcopii, ex more exsurrexissent atque ipsius ecclesię portas quibusque ad matutinales laudes properantibus aperuissent, subito lupus adfuit, ęcclesiamque ingressus ac funem signi ore arripiens agitansque illud insonuit. Cernentes nimirum qui adherant, mentis stupore concussi, tandem clamore emisso, ac si inermes, nisu quo valuere illum exturbantes ab ęcclesia expulerunt. Sequenti vero anno tota illius civitatis humana habitatio cum domibus ęcclesiarum terribiliter igne cremata est. Unde etiam nulli venit in dubium quoniam unius cladis eventum utriusque rei precessisset portentum. 9. Erat igitur tunc temporis predicte civitatis pontifex venerabilis Arnulfus, qui videlicet genere et doctrina sapientię pernobilis ac paternorum fundorum reditibus locupletissimus. Cernens excidium scilicet proprie sedis desolationemque sibi commissę plebis, potiore usus consilio, magnum colligens apparatum, cepit domum majoris ęcclesię, quę olim dicata fuerat in Christi Crucis honore, jugiter a fundamentis reedificare. Qui dum acerrime cepto operi cum suis omnibus intenderet, ut scilicet quantotius honestissime consummaret, nimium evidenter prestitum est illi divinitus juvamen. Contigit igitur quadem die, dum cementarii fundamina basilice locaturi soliditatem perscrutarentur ipsius telluris, ut repperirent copiosa auri pondera. Quę scilicet ad totius, quamvis magne, basilice fabricam reformandam certissime crederentur sufficere. Suscipientes ergo qui fortuito invenerant aurum, ex integro episcopo detulerunt. Ipse vero omnipotenti Deo pro collato sibi munere gratias agens, ac suscipiens illud, custodibus operis tradidit totumque fideliter in opus ejusdem ęcclesię expendi jussit. Fertur namque quod etiam illud aurum sollertia beati Evurtii, antiqui ejusdem sedis presulis, ibidem hujus restaurationis gratia fuisset reconditum. Idcirco permaxime, quoniam dum isdem vir sanctus quondam potiorem quam fuerat primitus eandem informaret ęcclesiam, contigit illi huic simile munus divinitus sibi reservatum inibi reperire. Sicque preterea factum est ut et domus ęcclesię, videlicet sedis pontificalis, priore elegantior reformaretur, ipsoque suadente pontifice, ceterarumque in eadem civitate deperierant, basilicarum sanctorum quorumque meritis dicatarum edes anterioribus potiores construerentur, atque divinorum operum cultus in eisdem excellentior haberetur pre omnibus; ipsaque urbs paulo post referta domorum edificiis, plebs tandem illius mitigata a flagitiis, Domini pietate subventa, tantoque citius convaluit, quanto sagatius propriam calamitatem excepit ob correptionis ultionem. Fuit namque predicta civitas antiquitus, ut est in presentiarum regum Francorum principalis sedes regia, scilicet pro sui pulcritudine ac populari frequentia necnon et telluris hubertate perspicuique irrigatione fluminis. Ex Ligere quippe sibi congruo etiam flumine agnomen habet inditum, diciturque Aureliana, quasi Ore Ligeriana, eo videlicet quod in ore ejusdem fluminis ripe sit constituta; denique, non ut quidam minus cauti existimant ab Aureliano Augusto, quasi eam ipse edificaverit, sic vocatam, quin potius ab amne, ut diximus, quod rectius veriusque illi congruit. VI. DE PRELATIONIBUS TURPIS LUCRI AREPTIS. 10. Sacro igitur premonente eloquio, luce clarius conpertum habetur quoniam in processu novissimorum dierum, frigescente in hominibus caritate ac superabundante iniquitate, instabunt periculosa animarum tempora. Nam et multiplicibus antiquorum patrum intimatur assertionibus quod, crassante avaritia, preteritarum jura vel ordines religionum ex eo unde consurgere debuere ad incrementi profectum, exinde sumpsere corruptionis defectum. Illudque aliquibus versum est in animarum detrimentum, quod quibusdam eo legitime utentibus fuit emolumentum. Siquidem, ut diximus, turpis lucri avaritia inperante, suffocatur sepissime censura justitię. Cum enim in diversarum gentium ac provinciarum cultibus istud habeatur probabile, evidentius tamen in Israheliticę plebis levitis et sacerdotibus. Qui scilicet, quanto dudum ceteris opulentiores, eo amplius plerique illorum superba cupiditate insolentiores, idcirco etiam ad ultimum omnibus effecti deteriores. Sed multum distant legis veteris instituta multiplicibus figurarum enigmatibus vestita a novę gratię perspicuis ac spiritalibus sacramentorum donis. Ibi namque munera solummodo conferebantur terrenarum hostiarum; in his ipse Deus accipitur in premium, ibique nichilominus totum promerebatur quisque ex servitutis actione. Hic vero quisque dignus habetur dumtaxat ex sincera optime conscientię voluntatę. 11. Atque idcirco ista premisimus, quoniam, jamdudum muneribus ineptis excecatis, pene universis principibus desevit hęc pestis longe lateque in ęcclesiarum quibusque prelatis toto terrarum orbe diffusis. Denique omnipotentis Christi Domini gratuitum ac venerabile donum ad proprię damnationis cumulum converterunt in avaritię lucrum. Ideoque hujusmodi videlicet prelati tanto minus ad divinum peragendum opus inveniuntur idonei, quanto constat quia non ad illud accesserunt per aditum principalis hostii. Et licet adversus talium personarum procacitatem multipliciter clamet sacrarum Scripturarum canon, nunc tamen solito multiplicius conperitur fieri in diversis ęcclesiarum ordinibus. Nam ipsi reges, qui sacre religionis idonearum decretores personarum esse debuerant, munerum largitione corrupti, potiorem quempiam ad regimen ęcclesiarum vel animarum dijudicant, illum videlicet a quo ampliora munera suscipere sperant; atque idcirco permaxime quique procaces ac turgore superbię inflati sese ultro cuique prelationi ingerunt, minus formidantes incurrere lapsum neglecte pastoralis curę, quoniam tota solummodo illorum pendet fidutia ex loculis collectę pecunię, non ex percepte [...]