1. Justissima studiosorum fratrum querimonia interdumque propria sępius permotus cur diebus nostri temporis non quispiam existeret qui futuris post nos multiplicia haec quę videntur fieri tam in ecclesiis Dei quam in plebibus minime abdenda qualicumque stili pernotatione mandaret, presertim cum, Salvatore teste, usque in ultimam extremi diei horam, Sancto Spiritu cooperante, ipse facturus sit in mundo nova cum Patre, et quoniam in spatio fere ducentorum annorum nemo ista appetens extitit, id est post Bedam, Britannię presbiterum, seu Italię Paulum qui historialiter quippiam posteris scriptum misisset; quorum uterque historiam propriae gentis vel patriae condidit; dum videlicet constet tam in orbe Romano quam in transmarinis seu barbaris provinciis perplura devenisse quę, si memorię commendarentur, proficua nimium hominibus forent atque ad commodandum quibusque cautelę studium potissimum juvarent; non secius ergo quę dicuntur, quin solito multiplicius, circa millesimum humanati Christi salvatoris contigerunt annum; et idcirco, prout valeo, vestrę preceptioni ac fraternę voluntati obedio; primitus dumtaxat ostensurus, quamquam series annorum a mundi origine pernotata, secundum Hebreorum istorias a Septuaginta Interpretum translatione discrepet, illud tamen certissime commendamus quod annus incarnati Verbi millesimus secundus, ipse sit regni Heinrici Saxonum regis primus, isdem quoque annus Domini millesimus fuit regni Rotberti Francorum regis tertius decimus. Isti igitur duo in nostro citramarino orbe tunc christianissimi atque premaximi habebantur; quorum primus videlicet Heinricus Romanum postmodum sumpsit imperium. Idcirco vero illorum memoriale seriei temporum stabilivimus. Preterea quoniam de quattuor mundani orbis partium eventibus relaturi sumus, dignum videtur, ut cordi est, qui utique religiosis loquimur, ut vim divinę et abstractę quaternitatis, ejusque conformem convenientiam, Domino preeunte, suscepti operis inseramus. I. DE DIVINA QUATERNITATE. 2. Multiplicibus figuris formisque Deus, conditor universorum, distinguens ea quae fecit ut per ea quę vident oculi vel intelligit animus sublevaret hominem eruditum ad simplicem Deitatis intuitum. In his ergo perscrutandis pernoscendisque primitus claruere patres Grecorum catholici non mediocriter philosophi. Cum enim in plurimis exercitatos haberent sensus, perinde in quarumdam quaternitatum speculatione, per quam presens mundus infimus mundusque futurus datur intelligi supernus. Quaternitates vero earumque in sese reflexus, dum a nobis dispertiri immobiliter ceperint, mentes simul atque intellectus se speculantium alacriores reddent. Quattuor igitur sunt Evangelia, quę constituunt in nostris mentibus supernum mundum; tot enim constant elementa, quae perficiunt istum infimum; quattuor quoque virtutes, quae ceterarum gerunt principatum, nosque per adunationem sui ad ceteras informant. Pari etiam ratione quattuor sensus existunt, corporis preter tactum, qui subtilioribus famulatur ceteris. Quod est igitur aether, igneum elementum in mundo sensibili, idem est prudentia in intellectuali; sursum namque sese erigens hanelansque desideranter esse circa Deum. Illud quoque quod aer in mundo corporali, id ipsum fortitudo in intellectuali, qui cuncta viventia vegetans et in quemcumque actum promoventia roborat. Simili quippe modo quod gerit aqua in mundo corporali, iddem temperantia in intellectuali; nutrix quippe est bonorum, efferensque copiam virtutum, ac servans fidem per divini amoris desiderium. Conformem quoque terra gerit speciem mundi infimi, justitiae speciei in intellectuali, scilicet subsistens atque immobilis collocatio recte distributionis. Dinoscitur namque per omnia similis Evangeliorum complexio spiritalis. Evangelium itaque Mathei terrae ac justitiae misticam continet figuram, quoniam Christi hominis ceteris apertius demonstrat carnis substantiam. Illud autem secundum Marcum temperantiae et aquae speciem gerit, cum ex Johannis baptismate penitentiam temperanter indicit. Illud quoque juxta Lucam aeris et fortitudinis praefert similitudinem, quoniam spaciatim diffusum plurimisque est historiis roboratum. Illud vero secundum Johannem ignifici ętheris ac prudentiae, quodque ceteris constat sublimius formam signanter exprimit, dum simplicem Dei notitiam et fidem insinuans introducit. Quibus etiam speculativis conexionibus, elementorum scilicet ac virtutum Evangeliorumque, ille convenienter sociatur videlicet homo, cujus haec universa concessa sunt obsequio. Nam et illius vitae substantiam Greci philosophi michrocosmum, id est parvum mundum, dixerunt. Visus quippe et auditus, qui intellectum et rationem ministrant, superiori conveniunt aetheri, quod constat subtilius in elementis, quodque quantum ceteris sublimius, eo honestius ac lucidius. Subsequitur vero olfactus, qui aeris et fortitudinis significantiam sorte exprimit. Gustus namque satis convenienter aquae et temperantiae parem portendit significantiam. Tactus ergo, qui omnium constat infimus, ceterisque solidius ac stabilius terrae ac justitiae congruentissime prefert indicium. 3. Ab his igitur evidentissimis complexibus rerum patenter et pulcherrime silenterque predicatur Deus; quoniam dum stabili motu in sese vicissim una portendit alteram, suum principale primordium predicando, a quo processerunt, expetunt ut in illo iterum quiescant. Constat etiam juxta predictę speculationis condictum mente cauta intueri fluvium qui manat ex Eden orientis partiturque in nominatissimos quattuor amnes. Horum igitur primus, id est Phison, qui oris apertio dicitur, prudentiam signat, quę semper est in optimis diffusa et utilis; per inertiam quippe Paradysus sublatus est homini; necesse habet ut, preeunte prudentia, repetatur. Secundus Geon, qui terrae hiatus intelligitur, temperantiam signat, nutricem utique castitatis, quae scilicet frondes salubriter extirpat vitiorum. Tertius quoque Tigris, quem incolunt Assyrii qui interpretantur dirigentes; per hunc nihilominus signatur fortitudo, quę videlicet, rejectis prevaricatoriis vitiis, dirigens homines per Dei auxilium ad ęterni regni gaudia. Quartus vero Eufrates, cujus etiam nomen habundantiam sonat, patenter justitiam designat, quę pascit ac reficit omnem animam illam desideranter amantem. Cum igitur significantia horum fluminum gerat in se species predictarum virtutum, pariter et figuram quattuor Evangeliorum, non minus easdem virtutes figuraliter gerunt tempora mundani hujus sęculi divisa per quadrum. A mundi namque initio usque ad ultionem diluvii, in his dumtaxat, qui ex simplicis naturae amando suum cognoverunt creatorem, bonitate, prudentia viguit, ut in Abel, Enoch, Noe, vel in ceteris, qui mentis ratione pollentes, utilia quę agerent intellexerunt; ab Abraham vero, et in reliquis patriarchis, qui signis et visionibus fruiti sunt, ut in Isaac, Jacob, Joseph, et in ceteris temperantia conformata probatur, qui scilicet inter adversa et prospera proprium super omnia dilexerunt auctorem; a Moyse quoque et in reliquis prophetis viris videlicet robustissimis legalium preceptorum institutionibus fultis, fortitudo sancitur, dum laboriosa siquidem legis precepta sollicite ab eis exercitata monstrantur; ab adventu denique incarnati Verbi ac deinceps omne seculum justitia implet, regit et circundat, veluti ceterarum finis ac fundamentum, sicut dixit suo Baptistae veritas: «Decet, inquiens, nos implere omnem justitiam». 4. Dicturi igitur ab anno DCCCCmo incarnati creantis ac vivificantis omnia Verbi ad nos usque qui claruere viri in Romano videlicet orbe insignes, catholicę fidei cultores et justitię, prout certa relatione comperimus vel visuri superfuimus, seu etiam qui rerum eventus, quęve perplura contigerunt memoranda tam in sacris ecclesiis quam in utroque populo, primitus, ad illud totius quondam orbis imperium principale scilicet Romanum convertimus stilum. Cum ergo omnipotentis Christi virtus ubique terrarum principes ad suum incurvasset imperium, tanto minus viguit terror Cesarum, quanto jura illorum veratius comprobantur plus extitisse ex timore ferocitatis quam ex amore pię humanitatis. Sic denique paulatim tota illorum stirps a prefato imperio dispertita atque evacuata ut majus indigeret sui dominio urbs Romana, ejusque populus, quam ut olim consueverat promere leges et jura externis patriis ac civibus; ceperuntque plures ex gentibus, quas prius subdiderat, crebris illam infestationibus vexare, illius nomen etiam imperii preripiendo usurpare nonnulli ex circumjectarum provintiarum regibus. Tunc perinde valentiores et premaximi reges gentis Francorum christianitatis justitia pollebant, armorumque industria ac militari robore ceteris excellebant. Quorum videlicet ditioni triumphaliter per plures annos applicatum est totum imperii culmen. Inter quos etiam excellentissime micuerunt, Karolus scilicet, qui dictus est magnus, necnon et Ludowicus cognomento pius. Hi denique prudenti consilio et virtute quosque in giro belliones ita proprio subjugavere dominio, ut quasi una domus famularetur suis imperatoribus orbis Romanus potiusque respublica de paterno gratularetur provectu, quam tuta pompatice extolleretur imperatorum metu. Sed quia horum gesta non disposuimus seu genealogiam historiali more narrare, ad quem tamen finem regnandi vel imperandi illorum genus devenerit breviter curavimus intimare. 5. Perduravere igitur reges ex eorum prosapia vel imperatores, tam in Italia quam in Galliis, usque ad ultimum regem Karolum Hebetem cognominatum. Is denique habebat unum inter regni sui primates quendam Heribertum, cujus ex sacro fonte filium susceperat, qui tamen ei calliditate sua certissime suspectus esse potuisset, si non excogitatae fraudis simultas intervenisset. Cum enim decrevisset isdem Heribertus predictum regem decipere, fingens cujusdam deliberandi occasionem negotii qualiter illum, ut postmodum fecit, demulcendo in unum castrorum suorum introduceret, ac vinculatum carceri manciparet. Tandem vero a quibusdam suggestum est regi ut cautissime se ageret ne Heriberti involveretur fraudibus, dumque ille ex hoc quod audierat credulus cautelam sibi de Heriberto adhibere decrevisset, contigit una die nimis expedite eundem Heribertum cum suo filio in regis palatium devenire. Surgens itaque rex osculum ei porrexit, ille vero toto se humilians corpore osculum regis suscepit; deinde cum ejus filium osculatus fuisset stansque juvenis, quamvis conscius fraudis, novus tamen calliditatis, regi minime semet supplicaret, pater cernens qui propter adstabat valenter alapam collo juvenis intulit, seniorem inquiens et regem erecto corpore osculaturum non debere suscipere quandoque scito. Quod intuens rex cunctique qui adherant abhinc deceptionis fraudisque adversus regem Heribertum expertem crediderunt, videns quoque regem contra se placatum nihilominus rogabat adtentius ut ad se veniens negotium deliberaturus quod dudum poposcerat. Statim vero rex promisit se quo vellet iturum. Designato igitur die venit rex ubi Heribertus rogaverat, tenuem etiam ducens exercitum amicitiae gratia. Qui nimium pompose die primo ab eo susceptus in secundo autem quasi ex jussu regis precepit isdem Heribertus ut universi qui cum rege venerant ad propria redirent, veluti ipse cum suis obsequio regis sufficeret. Illi quoque audito Heriberto recesserunt ignorantes quod regem in vinculis reliquissent. Tenuit enim Heribertus vinctum predictum regem usque in diem mortis suae. Genuerat preterea isdem rex filium nomine Ludogvicum adhuc tamen puerum. Qui ut cognovit quod de patre factum fuerat arripiens fugam Renum transiit ibique usque ad annos viriles deguit. II. DE RODULFO REGE. 6. Erat igitur tunc temporis Rodulfus, Richardi ducis Burgundiae filius, aptus videlicet corpore et intellectu idoneus. Qui etiam uxorem duxerat Emmam nomine, sensu scilicet atque aspectu insignem, sororem videlicet magni Hugonis, cujus siquidem militari industria regnum dirigebatur Francorum. Is quoque Hugo cernens regnum rege destitutum ac sciens regis instaurationem suo pendere arbitrio, misit ad sororem consulens illam quem potissimum ad regale eligeret culmen, se videlicet suum fratrem, an potius maritum praedictum scilicet Rodulfum. Illa igitur prudenter, ut fuerat consulta, respondit magis se velle regis mariti genu osculari quam fratris. Audiens autem Hugo gratanter annuit regnique solium Rodulfo habere concessit. Qui Rodulfus carens omni prole solus sui generis regni culmine potitus obiit. Fuit enim hic Hugo filius Rotberti, Parisiorum comitis, qui videlicet Rotbertus brevi in tempore rex constitutus et ab exercitu Saxonum est interfectus, cujus genus idcirco adnotare distulimus, quia valde inante repperitur obscurum. III. DE LOTHARIO REGE. 7. Interea totius regni primates elegerunt Ludowicum, filium videlicet predicti regis Caroli, ungentes eum super se regem hereditario jure regnaturum. Jam enim praedictus Heribertus morte crudeli obierat; nam cum diutino excruciatus languore ad vitę exitum propinquaret atque a suis tam de salutę animę quam de suę domus dispositione interrogaretur, omnino nihil aliud respondebat nisi hoc solummodo verbum: «Duodecim fuimus qui traditionem Caroli jurando consensimus.» Hocque plurimum repetens expiravit. Preterea Ludowicus ex Gerberga, uxore quondam Gisleberti ducis, genuit filium nomine Lotharium; qui confirmatus in regno, ut erat agilis corpore et validus sensuque integer, temptavit redintegrare regnum ut olim fuerat. Nam partem ipsius regni superiorem, quae etiam Lotharii regnum cognominatur, Otto rex Saxonum, immo imperator Romanorum, ad suum, id est Saxonum, inclinaverat regnum. Ipsum denique Ottonem, scilicet secundum, filium primi ac maximi videlicet Ottonis, conatus est quondam capere positum in palatio Aquisgranis. Sed quoniam eidem Ottoni clam prenuntiatum a quibusdam est, noctuque cum uxore vix fuge presidium petens obtinuit. Tunc denique Otto, congregato exercitu sexaginta milia et eo amplius militum, Franciam ingressus venit usque Parisius, ibique triduo commoratus, cepit redire in Saxoniam; rursus quoque Lotharius, ex omni Francia atque Burgundia militari manu in unum coacta, persecutus est Ottonis exercitum usque in fluvium Mosam, multosque ex ipsis fugientibus in eodem flumine contigit interire. Dehinc vero uterque cessavit, Lothario minus explente quod cupiit. Hic denique genuit filium nomine Ludowicum, quem jam adultum juvenem, ut post se regnaret, regem constituit; cui etiam adduxit ab Aquitaniis partibus uxorem. Quae cernens videlicet juvenem patre minus fore industrium, ut erat ingenio callida, elegit agere divortium, monuitque illum ficte ut simul de qua advenerat redirent provintiam, scilicet jure hereditario sibi subdituram. Ille quoque, non intelligens mulieris astutiam, ut monitus fuerat ire paravit, ad quam dum venissent, relinquens eum mulier suis adhesit. Cumque patri nuntiatum fuisset, prosequens filium ad se reduxit; qui simul deinceps degentes post aliquot annos absque ulla liberorum ope uterque obiit. In his igitur duobus regale seu imperiale illorum genus regnandi finem accepit. IV. QUI POSTMODUM ROMĘ IMPERATORES EXTITERINT. 8. Prescriptorum igitur regum genere exinanito sumpserunt imperium Romanorum reges Saxonum. Quorum scilicet primus Otto, Henrici, Saxonum regis, filius, cujus etiam sororem, nomine Haduidem, duxit uxorem Hugo dux Francorum cognomento magnus. Is denique Otto in gloria et vigore imperii non dispar illorum qui ante se imperium rexerant, necnon et in ecclesiarum atque elemosinę expensis valde liberalis extitit. Hujus quoque imperii tempore egressi audacter Sarraceni ab Affricanis partibus occupavere tutiora Alpium montium loca, ibique aliquandiu morantes vastando regionem in gyro diverso raptu tempus expleverunt. 9. Contigit ergo eodem tempore ut beatus pater Maiolus ab Italia rediens in artissimis Alpium eosdem Sarracenos obviaret. Qui arripientes abduxerunt illum cum suis omnibus ad remotiora montis, ipso tamen patre graviter in manu vulnerato, dum in ea excepisset ultro ictum jaculi super unum de suis venientis. Dispertitis quoque inter se omnibus quę illius fuerant, interrogaverunt eum si tantę ei essent in patria facultates rerum quibus videlicet se suosque valeret redimere de manibus illorum. Tunc vir Dei, ut erat totius affabilitatis dignitate precipuus, respondit se in hoc mundo nil proprium possidere, nec peculiaris rei se fieri possessorem velle, sua tamen ditione non negans plures teneri qui amplorum fundorum et pecuniarum domini haberentur. Quibus auditis ipsimet hortabantur illum ut unum e suis mitteret, qui suę suorumque redemptionis pretium illis deferret. Insuper pecunię pondus atque numerum ei determinantes indixerunt. Fuit enim mille librarum argenti ut videlicet singulis libra una in partem proveniret. Misit quoque vir sanctus per unum de suis ad monasterium scilicet cui preerat Cluniacense per parvam epistolam ita se habentem: «Dominis et fratribus Cluniensibus frater Maiolus miser et captus. Torrentes Belial circumdederunt me; praeoccupaverunt me laquei mortis. Nunc vero, si placet, pro me et his qui mecum capti tenentur redemptionem mittite.» Quae ut delata est videlicet predicti monasterii fratribus, extitit illis pro vita incomparabilis meror ac luctus necnon et totius patrię pertristis nuntius. Distractis quoque ab eisdem fratribus quęque in omni ejusdem monasterii ornamentorum erant supellectili, prestitutum pii patris quamtotius coadunavere pretium. Sed vir sanctus, dum interim a Sarracenis captus teneretur, cujus meriti esset latere non potuit; nam cum ei hora prandii obtulissent cibos quibus vescebantur, carnes videlicet panemque admodum asperum et dicerent: «Comede», respondit: «Ego enim, si esuriero, Domini est me pascere; ex his tamen non comedam quia non mihi olim in usu fuerunt.» Cernens vero unus illorum viri Dei reverentiam, pietate ductus, exuens brachia simulque abluens et clipeum, super quem, etiam in conspectu venerabilis Maioli, satis mundissime panem confecit. Quem etiam citissime decoquens ei reverentissime detulit; ipse quoque suscipiens illum, atque ex more oratione premissa ex eodem reficiens, Deo gratias egit. Alius quoque Sarracenorum eorundem cultro deplanans ligni astulam posuit incunctanter pedem super viri Dei codicem, bibliotecam videlicet, quam ex more secum semper ferre consueverat; dumque vir sanctus intuens ingemuisset, aliqui minus feroces ex ipsis perspicientes suum increpuerunt comparem, dicentes non debere magnos prophetas sic pro nichilo duci, ut illorum dicta pedi substerneret. Siquidem Sarraceni Hebreorum, quin potius Christianorum, prophetas legunt, dicentes etiam completum jam esse in quodam suorum quem illi Mahomed nuncupant, quicquid de universorum Domino Christo sacri vates predixerunt, sed ad errorem illorum comprobandum etiam ipsorum genealogiam penes se habent, ad similitudinem videlicet Evangelii Mathei qui scilicet ab Abraham narrat genealogiae catalogum usque ad Ihesum per Isaac successionem descendens. In cujus videlicet semine universorum promissa atque predicta est benedictio. Illorum inquiens Hismahel genuit Nabaiot ac deinceps usque in erroneum illorum descendens figmentum quod scilicet tantum est a veritate alienum quantum a sacra et catholica auctoritate extraneum. Preterea ut beati Maioli sanctitas claresceret, is qui ejus volumen pede calcaverat eodem die pro quavis occasione, revera judicio Dei, ceteri furiose irruentes in eum, eundem ei truncaverunt pedem. Plures vero jam ex ipsis erga eum ceperunt mitiores ac reverentiores existere. Tandem vero quidam de fratribus illuc expeditius remeantes, data eisdem Sarracenis presignata pecunia, patrem cum viris tantum qui cum eo capti fuerant in patriam reduxerunt. Ipsi denique Sarraceni paulo post in loco qui Fraxinetus dicitur circumacti ab exercitu Willelmi, Arelatensis ducis, omnesque in brevi perierunt ut ne unus quidem rediret in patriam. 10. Ipso igitur in tempore, mortuus est predictus Otto imperator, suscepitque filius ejus secundus videlicet Otto eundem imperium, quod satis strenue dum adviveret rexit. Eodem ergo imperante, venerabilis pontifex Adalbertus, ex provintia quę lingua Sclavorum vocatur Bethem, in civitate Braga, regens ecclesiam sancti martiris Vitisclodi, egressus ad gentem Bruscorum ut eis verbum salutis predicaret, dumque apud eosdem plurimam egisset predicationem, multique ex eis converterentur ad fidem Christi, predixit suis quoniam in eadem regione martirii coronam esset accepturus, ac ne paverent eis pariter indicavit quia preter eum ibidem nemo ex eis erat perimendus. Contigit enim ut die quadam, precipiente eodem episcopo, quedam profana arbor sita juxta fluvium cui etiam superstitiose immolabat universum vulgus videlicet excisa convelleretur. Constructoque ac sacrato in eodem loco altare missarum sollempnia per se episcopus explere paravit. Qui, dum in ipsis sacramentis peragendis esset constitutus, ictibus jaculorum ab impiis perfossus, tandemque sacrum sollempne peractum simulque presentis vitę imposuit terminum. Denique discipuli ejus, accepto corpore sui domini, illud secum ferentes in propriam sunt reversi patriam. Cujus etiam meritis usque in presens largiuntur hominibus plurima beneficia. 11. Sequenti quoque post multa nobiliter gesta remque publicam decenter dispositam tempore, obiit Otto, relinquens filium Ottonem, videlicet tertium, adolescentem tamen fere duodecim annorum, qui, ut erat juvenculus, acer tamen viribus et ingenio suscepit jure paterno regimen imperii. 12. Contigit igitur imperii illius initio ut sedes apostolica urbis Rome proprio viduaretur pontifice. Ipse vero ilico, imperiali usus precepto, quendam sui consanguineum, cujusdam ducis filium, illo delegit atque ex more in sede apostolica sublimari mandavit. Quod utique dum sine mora peractum fuisset, pergrandis calamitatis occasio extitit. Erat enim quidam Crescentius, Romanorum civis prępotens, qui, ut illorum mos est, quantum onerosior pecunię tantum pronior serviens avaritię. Hic autem non plane, ut rei probavit eventus, parti favebat Ottonis. Nam ipsum pontificem quem, ut diximus, ordinari Otto jusserat, isdem Crescentius omni destitutum honore a sede expulit alterumque procaciter in ejus loco subrogavit. Sed mox ut Otto hoc factum comperit, ira accensus cum permaximo exercitu Romam properavit. Quod cum cognovisset [...]