Qvoniam sanctitati vestræ, mihi tā dulciter, tam benigne scribēti, tot diebus rescribere distuli, nolite mirari. Irruerat forte tūc tantus negociorum turbo, tantaq. causarum congeries me vndiq. suffocabat: vt non dicam scribere, sed vix mihi viuere tūc liceret. Exūdabat, disrupto obice, immensa vis aquarum: quas, Romanum iter, me absente, paulatim congregans, stagni more aliquamdiu continuerat, in præsentē largissime profundebat. Exclamare tūc merito poteram. Saluum me fac Deus, quoniam intrauerunt aquæ vsque ad animam meam. Hæc fuit causa qua illi, cui me totū debeo, debitū respondendi, paucis licet diebus, subtraxi. Nunc tandem respirans, occurro, vt possum verbis, tanto tanti amici affectui: post verba in proximo, per Dei gratiam occursurus  ipse. Magnificauit vere Dominus facere nobiscum,  vt verba illa vestra, humanum pene os excedentia sonant, prosperum fecit iter nostrum:  gratia sua, studio vestro, precibus vestrorum, duxit  reduxit incolumes: tribuit nobis secundum cor nostrum,  impleuit petitiones nostras. Facta sunt nobis etiā ad literam praua in directa,  aspera in vias planas. Alpes ipsę gelidæ,  perpetuis niuibus condemnati scopuli, illius sui antiqui horroris pene obliti sunt. Aer ipse, qui vt post reditum nostrum accepi, nostræ se Galliæ, hybernis mensibus importuniorem solito nimiis imbribus præbuit: quinque solis diebus exceptis, toto, quo in Italia demoratus sum, tempore, tam terreno itinere, quam fluuiali (nam aliquantis diebus ac noctibus, Padus nos nauigantes detinuit) iocundum se semper ac serenum exhibuit. Lutosas vias, quibus maxime angi, immo cunctis id minantibus infigi verebamur, fere lapideas siccitate inuenimus. Fratres quosdam itineris socios, puræ ac simplicis vitæ viros, fluctibus mersos,  iam iamque extinguendos, ab ipsis (vt sic loquar) mortis faucibus, viuos recepimus. Ipse plus solito audax, dum pontem quendam, quia peditem ire pigebat, conscendere eques conarer: vltimos mulæ meæ pedes tenacissimo retrahente luto, in subiacentem eidem ponti quandam abyssum pene prolapsus sum. Sed Dei virtute mulæ vires addente, subito me cum eadem super pontem inueni: sicque præter timorem, nihil triste passus, euasi. Quid multa? Talis nos in eundo, talis in redeundo, non fortuna, sed gratia assidue comitata est: vt nihil mihi, nihil nostris præter votum contigerit: excepto, defectu, vel morte bestiarum, de quibus Deo cura non est. Læta plane in via cuncta reperi, sed lætiora apud Patrem inueni. Bonum illum habui in principio, meliorem in processu, optimum in fine: immo, vt quod verius ex corde haurio fatear, optimum semper. Cumque vultus ille illius, in quo vere Apostolicus vigor  forma relucet, pro varietate causarum, personarum,  euentuum mutaretur,  aliis atque aliis nunc iocundum, nunc nubilum discretissime sese prębet: mihi tamen numquam in diuersa mutatus est. Qualem veniens reperi, talem recedens reliqui. Notabam sæpe austeriorem vel mœstiorem, quam frequenter induere aliis de causis cogebatur, speciem: ipsum aut priuatim, aut publice me alloquente, de iudicis forma in patris gratiam commutare. Præferebar omnibus etiam maioribus gradu, nec Patriarchalis dignitas, cum etiam Rauennas adesset, præire meipsum plerumque impellente sinebatur. Senatui Romanorum, Episcoporum, vel Cardinalium, non tantum adiungebar, sed  quandoque adiungi cogebar. Excludebantur vniuersi non Romani a Romanis consiliis: solus aut pene solus ad mysteria iurata vocabar. Ista in publico. Iam secretiora,  remota ab aliis colloquia, quis explicet? Dico, dico quod verum est. Nemo me putet aliter loqui quam sentio. Vt aliquid arrogantius dicam, hoc apud me fas non est. Numquam amicum fideliorem, numquam fratrem sinceriorem, numquam Patrem puriorem in huiusmodi colloquiis expertus sum. Auris patiens ad audiendum, lingua prompta  efficax ad respondendum: non vt maior minori, sed vt aut par pari, aut quandoque vt inferior superiori. Nihil fastus, nihil dominium, nihil maiestas: sed totum sibi hominem æquitas, totum humilitas, totum ratio vendicabant. Si quid ibi vel alibi petij, aut indultum est, aut rationabiliter, ita vt queri non possem, negatum. Hæc dicens non glorior, sed vestra vota in me per ipsum impleta declaro. Et nouum quidem non est, Cluniacense Monasterium in qualicumque Pastore suo a summo Pontifice honorari: sed nouum est nihil sinistri in eius actu, nihil in verbis, nihil in ipso gestu erga ipsum potuisse notari. Videram eum primo anno Apostolatus ipsius Romæ, post videram Cluniaci, videram Antisiodori, videram Catalauni, videram Remis, videram alibi: sed talis nunc apparuit, quasi numquam vidissem. Qualem deinde totius Romanæ curiæ erga me ac nostra statum inuenerim, succincte refero, vt amicorum fidelium, vt dulcissimorum fratrum, vt ex mero,  sincero corde quantum agnosci potuit familiarium. Vestri omnes, maxime singularis ille vir Dominus Hostiensis, non minus, non inferius mihi astitit, quam vobis si præsens essetis adstaret. Ad illum explicandum, quia breuis sermo non sufficit, parco literis, sed per Dei gratiam cum præsens fuero, non parcam verbis. Hortatur dehinc textus Epistolæ dulcis  sanctæ, tempus  opus esse, ne reddam retribuentibus mihi mala: monet vt nunc illi qui voluerunt, sed non potuerunt aliud agere, experiantur clementiam nostram,  affectus Patris filios recedentes resignet visceribus suis. Instat vt sentiant nos in gremio Sedis Apostolicæ plus Patris quam iudicis inuenisse:  gladium iam ad percutiendum exertum, in vaginam pietatis esse repositum,  reliqua in hunc modum. Ad hæc ego. Non est, non est hic labor difficilis, aut insuetus apud me. Natura ipsa satis ad indulgendum me prouocat, vsus ipse indulgendi instigat. Assuetus sum pati, assuetus  indulgere. Declarat hoc, quod tamen non superbe iactito, de Pontiano schismate, in quod cum innumeri declinauerint, ac nefanda,  in ordine Monastico inaudita fecerint: numquam gladium meum, numquam mucronem, numquam frameam experti sunt, vix vnquam asperum ab ore meo verbum audierunt. Feci hoc tunc, feci  postea sæpe, etsi non de tam grauibus: tamen de grauibus,  iuste forsan nisi tollerantia intercessisset, grauiter puniendis excessibus. Facio  adhuc frequenter, nec (vt sic dicam) facere hoc assidue cesso. Sed quid? Numquid ita semper? Numquid semper misericordiam Deo cantabo,  numquam iudicium? Numquid vniuersæ viæ Domini, misericordia tantum? Nonne  veritas? Numquid semper prohibebit quilibet miles Dei gladium suum a sanguine? Si hoc, non tantum rex: sed  miles eius frustra gladium portat. Frustra  leguntur verba illa, orbi Christiano nota. Vis non timere potestatem? Bonum fac,  habebis laudem ex illa. Si autem male feceris, time. Sed dicet quispiam. Ecclesia non habet gladium, Christus illum abstulit: cum Petro dixit. Conuerte gladium in vaginam. Omnis qui acceperit gladium, gladio peribit. Verum est, inquam, verum est. Non habet Ecclesia gladium Regis, sed habet virgam Pastoris. De qua Apostolus. Quid vultis? in virga veniam ad vos, an in spiritu mansuetudinis? Et quid dico, habet virgam? immo habet  gladium, secundum eumdem. Et galeam salutis assumite,  gladium spiritus, quod est verbum Dei. Hic gladius si quieuerit, si semper latuerit: si numquam exertus, nulli vnquam terrori fuerit, quid erit? Multiplicabuntur forte, iuxta Salomonem, contra remissam manum bestiæ agri, nec iuxta cuiusdam amici Iob verba, pacificæ erunt illi. Et quid faciet prauorum peruersitas, quos in malis suis deteriores reddet impunitas? Transeo Phineem, prætereo Heliam, taceo Machabæos, quos diros scelerum vltores legit  cantat Ecclesia. Virum illum, mitissimum super omnes homines, qui morabantur in terra, propono. Nomen eius quis nesciat? Is cum tantus virtute mansuetudinis fuerit, Dei suasque iniurias vlcisci, horribili mortis exemplo non timuit. Res notissima diu protrahenda non est. Quid loquerer Samuelem pro inimicis orantem? quid Dauid totiens,  totiens hostibus nequissimis parcentem? Et ille tamen manu non aliena, sed propria, pinguissimum Regem Amalechitarum in frusta concidit:  iste non in solo mysterio dixit, Persequar inimicos meos,  comprehendam illos,  non conuertar donec deficiant. Persequutus est enim hostes, sæpe etiam realiter,  comprehendit: nec conuersus est donec deficerent. Quid ipse Saluator, quid plane ipse pius Iesus egit? Flagella quidem pertulit, sed  flagella intulit. Mercatores in loco mercationi incongruo illicite mercantes, de templo Dei non per ministros, sed per seipsum verberando eiecit: quando discipuli de ipso dictum in Psalmo recordati sunt, Zelus domus tuæ comedit me. Quorsum ista? videor, vt dicitur, Mineruam docere, guttulis Rhodanum infundere, ad nemus ligna conuehere. At nihil horum ego facio. Quid ergo? vnum est quod intendo, vnum quod specialissimo,  sanctissimo amico suggero. Credit forte vel existimat dum hæc legit beatitudo tua, me super huiusmodi homines insanire:  velle tormentis eorum vel suppliciis saturari. Non fui, non sum, nec esse possum tortor eorum, qui licet fratribus suis maligne detrahendo, susurrando, obloquendo, multum deliquerint, licet carnes eorum dente canino laniauerint, ipsa sua viscera vnguibus propriis discerpserint: corpus Ecclesiæ suæ in quibusdam eius membris, nequiter, vt ego noui, lacerauerint: habeant si sic vobis vtile videtur veniam, ne mereantur præmium. Horum vno si beneficio abuti noluerint, prouocari poterunt ad melius, altero deterreri poterunt, ne cadant in deterius. Sed dicetur. Non erit plena charitas si non nocuerit, sed ea erit integra si profuerit. Eia. Velim, nolim, perfectus esse compellar. Ero, quod non putaueram, perfectus: sicut Pater meus cœlestis perfectus est. Non vlciscar in hostes, immo benefaciam hostibus. Præferantur, principentur, regnent: sed sine me. Sine me quomodo? Habeant dignitates. Habeant honores, si dici debet, Monasticos a me: sed non circa me. Habeant extra positi,  res meas,  etiam, si merentur, cor meum: non ambiant latus meum. Nulla, vt nostis,  vt ait ille quem nostis, ad nocendum efficacior pestis, quam familiaris inimicus. Prouerbium est, etiam vulgatum. Primo falli incommodum est, secundo stultum, tertio turpe. Et vt aliquid diuinum subinferam, Amici, ait Salomon, sint tibi multi, consiliarius vnus de mille. Videor ex parte loqui vt filius seculi: cum, teste Deo, non multa mihi sit cura de seculo. Esset vero fortassis, vel parua, vel nulla, si permitterent filij seculi. Sed quia ipsi prudentiores sunt filiis lucis in generatione sua: vtinam mihi daretur simplicitas columbæ ad illorum vitandam nequitiam,  serpentis prudentia ad precauendam maliciam! De his ita ad præsens. De reliquis, quæ hanc materiam sequuntur, sacri oris vestri verbis, quid dicam? Non inuenio, non sufficio. Sufficio tamen non quidem ad respondendum, sed ad rependendum tanto amori totum,  integrum mei animi vel cordis affectum. Occurram, occurram certe, vbi vobis vel vestris visum fuerit: occurram inquam seruo meo, vt a vobis habeo, vel apud Diuionem, vel apud ipsam Claram-vallem. Agnosco enim,  vere agnosco quod dixistis: quia quantum pepercero vobis, parcam  mihi. Munus quod pro magno vos habiturum scripsistis, vobis concessi, donec optabili colloquio perfrui merear. De Germano quod magis innuistis quam dixistis, facio quantum valeo. Cætera diei expectatæ reseruo. De Subpriore ea, quæ subiunxistis, vt legi, non modice miratus sum. Conueni statim hominem,  cuncta fere, quæ de eo vobis suggesta fuerant, ab ipso falsissima esse audiui. Veritus sum meorum sibilos serpentium, ne similia his, quæ hoc anno profuderunt, vestris auribus insibilassent. Et vere maior pars materiei, quam Epistola vestra continet, ab ipsis infusa videtur. Hi licet paucissimi,  vt putant, secretissimi, odiunt quod diligo, diligunt quod odio. Sed hoc quidem gratis, vt Psalmus ait:  Saluator meminit. Diligo ego hominem illum, quia longe plusquam appareat prudens est, vtilis est, necessarius est, fidelis est. Hoc forte vltimum,  solum in ipso oderunt. Scripturus est ipse vobis, excusaturus quod non fecit, nec negaturus quod fecit: satisfacturus per omnia si quid vel in modico vos offendit. Credite viro, qui, sicut noui, fide dignus est. Valete.