1. Ad describendum vitam beati Odonis primi Cluniacensium fundatoris ut apponerem extremam manum, religiosa seniorum virorum importunitas me promovit. Nec abnuere potui quod tam imperiosa charitas exigebat. Sed animo quod jubebant, et novae devotionis studio perurgente, Joannem qui de illo scripsisse inveniebatur offendi. Legi cum diligentia qua decebat et oblatos ejus apices ex ordine percurri. Tanta erat verborum confusio, tam dispersa prolixitas, ita inordinatus et praeposterus ordo narrandi, ut ipsa series relationis vix sibi aut ratione aut tempore cohaereret. Displicuit mihi valde : et praeclara dignissimi viri gesta quia indigne obscuritatis nebula premerentur vehementer indolui. Accessit molestiae meae major spiritus libertatis, et in gratiam beati viri pia securitate me transferens, sententiam dedi ut scriberem. Scribam igitur meo domestico more loquendi, et ex multiplici agmine illo verborum puram et simplicem conabor eruere veritatem. Nec opus erit, ut futuris profectui labor noster civili elegantia coloretur. Tanta est apud Deum et homines claritas beati hujus, ut si ei urbanae facundiae nitor accesserit videatur potius obnubere splendorem ejus, quam eum facere clariorem. Procedebat in suo habitu gloriosa nuditas gestorum ejus : et pie sensisse, vere dixisse de illo summa illi erit magnificentiae claritudo. Sane apud sinistros alieni studii discussores simplex et ex radice charitatis ascendens vestra devotio habeat me excusatum. Non enim gloriae lucro ductus, sed causa publicae utilitatis inductus, incompositae relationis nubem detraxi, et magnificum solem nostrum, qui usque hodie vix comparuerat, legentium oculis reformavi. Sed hic hactenus. Ipse autem Spiritus veritatis huic operi pius cooperator assistat : qui me et in dicendis parcitate succinctum, et in scribendi veritate faciat expeditum. INCIPIT VITA S. ODONIS CLUNIACENSIS ABBATIS, A NALGODO Cluniacensi monacho edita, vitae simplicis et honestae viro. Odo piis parentibus coelitus impetratur. 2. Venerabilis igitur Odo ex militari Francorum prosapia carnis originem duxit : sed magis luce fidei quam natalium claritate resplenduit. Pater ejus Abbo nomine tantae legitur honestatis atque prudentiae, ut in laicali proposito non laicaliter vivens, apud suos vir consilii et providentiae haberetur ; unde apud domesticos in gratiam multam deveniens, praecipue apud et Williermum Aquitaniae ducem familiare privilegium obtinebat. Uxori suae matrimonii lege conjunctus, licet de posteritatis gratia desperassent, nuptiale bonum mira continentiae sobrietate servabat, honestis occupationibus se exercens, in sanctorum vigiliis consueta devotionis frequentia pernoctabat. Ducens itaque noctem Dominicae Nativitatis insomnem, cum ad partum virginis excubias celebraret, inter lacrymas et singultus, dari sibi filium contrito spiritu deposcit. Qui in multa fide spem suscipiendae prolis concipiens, emortuum uxoris uterum virili consuetudine suscitavit. Prosperum fecit Dominus desiderium utriusque, et castis eorum petitionibus satisfecit, dans illi filium Odonem nomine, virtutis non successionis haeredem. In quo nimirum jam tunc praeludia sequentis gratiae lucescebant, dum futurus sobrietatis et sanctimoniae institutor, ex oratione et continentiae noscebatur. S. Martino puer oblatus. 3. Adhuc infantulus in cunis jacens nutricis diligentia fovebatur : cum secreto die quadam cubiculum pater ingressus, eumdem sine custodis providentia solum invenit. Circumjectis oculis, cum neminem deprehenderet adfuisse, reverenter manibus apprehensum puerulum elevavit a cunis : quem veluti offerendum porrigens in sublime, oculos cordis et corpus attollens in coelum : Gemma, inquit, praesulum, o Martine, suscipe hunc puerum ; providentiae tuae gremio confovendum. Quo dicto, puerum in cunis deposuit, et sum cosio sicut (sic) ingressus pater ingressus est. Quod eum instinctu divino potius quam humano fecisse et Odonis subsecuta devotio in Martinum, et Martini gratia in Odonem luce clarius manifestat. Sacerdoti committitur erudiendus. A Petro et Paulo adoptatur. 4. Infantulus depulsus a lacte et nutrioris cunis exemptus cuidam sacerdoti longius commanenti traditur nutriendus. Susceptum puerum blande ac leniter, sicut aetas infirmior exigebat, sacerdos instituens, litteratoriis etiam rudimentis rudem ejus infantiam jubebat. Gemina circa puerum diligentia presbyter utebatur, dum ei et honestis viam suis colloquiis inculcaret et in ejus teneram et tenacem memoriam scientiae fluenta transfunderet. Cujus informationi dum omni studio subserviret, videt in visione noctis Ecclesiae principes Petrum et Paulum, qui ab eo puerum quasi violenta exactione poscebant. Attonitus presbyter, quemdam super expostulatione illa stuporis patiebatur excessum. Sciscitabatur voce qua poterat, quid de puero sive in puerum acturi essent, an eum paternae domui restituere cogitarent. Quaerenti ex compendio responsum dantes : Non, inquiunt, ad domum patris, sed in orientis extrema puerum adducemus. Sacerdos anxius, et suum spiritum fere non habens, ne sibi puerum commendatum eriperent formidolosa constantia deprecatur, se in causam ducendum, se paternae gratiae reum futurum, se apud affines infantuli notandum infamia proditoris, si puer non compareat, profitetur. Advolvitur genibus beatorum, preces ingeminat, ut suae calamitatis miseriam temperare dignentur. Tandem piissimi exactores, misericordia presbyteri supplicatione permoti, se dimissuros puerum, sed ad tempus in voce misericordiae spoponderunt. Evigilans presbyter post quietem, et quod viderat secum admirans, filium reformat patri praemissa, qua commonitus fuerat, visione. O discreta benignitas circa aetatem etiam non discretam ! Puer necdum scientiam electionis habens, in sortem electionis Dei, exactione sanctorum spirituum trahebatur. Non est haec visio sacerdotis consueta lege somnii metienda. Praemonstrabatur in hac similitudine non spernenda futurae ipsius expressio veritatis, quibus videlicet actoribus, quorum ducatu et gratia in orientem sanctitatis et justitiae puer ille fuerat ducendus. Clerice vivens, ad militarem vitam a patre dirigitur, Deo repugnante. 5. Emenso pueritiae spatio cum in pleniorem adolescentiae gratiam formaretur, clericalibus studiis futurus clericus serviebat. Erat in eo temperata totius corporis habitu statura solidior et in eam pulchritudinem forma proficiens qua inter collactaneos et coenos [f. coaevos] praedicabilis haberetur. Carnalis pater ejus carnem in eo plus diligens, de spiritu minus curans, in carne juvenis quae carnis erant naturae ductus impetu contuetur. Advertit in filio corporis elegantiam, aetatis accessum, plenitudinem virium, firmamenta membrorum. Ad haec recurrit animo, cogitatione reflectitur, et haec omnia carnis usibus profutura non bene praesagans simulatio paterna blanditur. Jam impatiens animus quasi ex judicii ratione deliberat filium juvenem longe aliis artibus imbuendum ; esse minus conveniens, ut natura tam efficax virtus, ita et corpore redundans et animo clericalibus nugis et otio inserviret molles et remissas manus enervens animos et imbelles litteris admovendos ; adolesentem praestantem fortitudine quam natura commendabilem virtute et gratia, sacramentis militaribus applicandum. Quidquid in eo oculis adverti posset, expostulare militiam, et omnino renuere clericatum. Sequitur cogitationis suae judicium paterna stultitia, et filium jam adultum a clerico revocat : Willelmo duci dirigit serviturum, processu temporis ab eodem ad militiam promovendum tirocinii lege mutata Odo clericum exuit, saeculi vias ingreditur, et propositae sibi militiae actu et habitu se confortabat. Operam dare venatui, frequentibus aucupiis occupari, chirothecato pugno campros et accipitres circumferre versum illi fuerat in naturam. Sed manus Domini suum desertorem et transfugam aversata, singulisque agenda tentaverat, successus prosperos abnuebat. Terretur in somnis, urgetur visionibus, revelationibus admonetur, ut, spreta cui adhaeserat vanitate, ad veram Dominicae servitutis redeat libertatem. Recens tamen juvenis animus et informis, odore militiae quo fuerat semel imbutus evacuari non potuit. Visione revocatur. 6. Cursu temporis evoluto, solemnis pius intervenerat Dominici Natalis dies ; paternae invitationis occasio Odonis incuriam excitavit, ut virginei partus vigilias suis ipse vigiliis honoraret. Profecti sunt ex consensu pater et filius, et humilitate qua decuit coelestibus excubiis incubabant. Suscitata devotio clericorum Deo nato laudem et gratias personabat : cum bonae indolis adolescens ex animo se convertit ad Virginem cujus partus gloria noctem illam divinis splendoribus illustrabat. Effundit coram matre Domini cor suum, loquitur ad illam quasi praesens ad ecclesiam ubi esset. Revelat in ejus facie vias suas, delicta juventutis suae et ignorantias confitetur. Apud misericordiae matrem locum miserationis et veniae compunctus juvenis imprecatur. Magni consilii Angelum natum ex ea medium adhibet ; inserit advocatum ; orare se et desiderio sibi esse, ut ipse ad beneplacitum suum ejus et instruat voluntatem, et dirigat actionem. Coelestibus praeconiis nox exacta lucebat in diem, et mysteria lucis ex more devotio clericalis exsolverat. Inter agendum solemnitas majoris missae cum voces modulantium Regi nato in excelsis gloriam frequentarentur, tactus alio spiritu juvenis, in medium jubilantis ecclesiae prosilivit, et in voce libertatis, primitias laudis suae Filio Virginis offerre coepit. Capitis dolore captus, fit clericus. 7. Temerarium praesumptorem e vestigio divina est ultio subsecuta. Capitis dolore concussus extabuit, et non esse speciosam in ore peccatoris et refugae laudem Dei, acriori pressus molestia, testimonium invitus dedit. Quievit tamen post modicum sedatus dolor, et data in praesumptorem invectio resedisse visa est ad momentum. Evangelica lectione perlecta, simili capitis dolore turbatus evanuit ; conciderat totus, et pene fuerat collapsus in terram, nisi accurrentium suffragio teneretur. Sustentantium manibus deductus domum, fere per triennium durissimo illo doloris incommodo laborabat ; conducta pretio medicina nec momentaneae levitatis remedium indulgere poterat aegrotanti. Dolor pene continuus urgebat infirmum, et desperandi proximum genus erat, afflictum remediari non posse. Facilis fuerat tamen conjectura, quo merito vel reatu tantis passionibus plecteretur. Apud illos quibus fuit mens sanior verbum erat, Martinum id agere, id moliri, ut reciperet commendatum, hanc esse causam totius dispendii, quia minus providus adolescens se Martini servitio subduxisset. Martino jus proprium reformetur, et aegroto non deerit gratia sospitatis. Tandem pater suis ipse coarctatus angustiis, et Martinum in filio sentiens indignatum, quo ultra evaderet non habebat. Super temeritate quam admiserat satisfecit, et filium ad ecclesiam alienis manibus exportatum Martino deinceps serviturum, tutelae ipsius gremio resignavit. Sensit infirmus illico Martinum in gratia sibi adesse : et de molestia convalescens, clericalem induit habitum, et apud egregium praeceptorem sortitur canonici dignitatem. Pie vivit. Poetas et Virgilium tandem respuit. 8. Promotus in canonicum praedicabilis adolescens, in tantam animi sublimitatem excrevit, ut gloriam et superbiam vitae hujus humilitatis pede calcaret, paupertatem spiritus elegit sibi, et eam matrimonii nive [f., fide] desponsavit amator factus formae illius. Victu et vestitu juxta Apostolum contentus Odo et de caeteris nihil affectans, ut Deo viveret, suum in Domino jactaverat cogitatum. Noctes orationibus fere continuans, dierum spatia legendi studiis occupabat. Tanto scientiae ducebatur amore, ut ad legendas naenias poetarum colorati sermonis elegantia raperetur. Propositum illius fuit ut Virgilii Maronis librum ex ordine lectitaret. Insecuta nocte cum membra solveret in quietem, vidit in visu vas grande mira exterius pulchritudine venustatum, sed interius innumeris serpentibus aestuantem, qui prosilientes ex vase ambiebant eum, licet minime nocuissent. Evigilans vir beatus, et prudenter considerans visionem, advertit in serpentibus figmenta poetica, librum Maronis intelligens in vase illo, quod exterius civili facundia coloratum, immundorum sensuum vanitate interius sordescebat. Abrenuntians deinceps Virgilio et pompis ejus, et suo cubiculo poetis exclusis, divinarum Scripturarum pasci voluit veritate. Sancti Martini sepulcrum adit noctu. 9. Parvam cellulam longe a mundi strepitu sibi fecit, in qua solus solitariae quieti vacans solis coelestibus inhians, ad odorem spiritualium unguentorum solo Conditoris desiderio trahebatur. Orandi virtutem assiduam, quam sibi summa amicitiae sanctitate conjunxerat, summa alacritate et studio sectabatur. Sepulcrum beati Martini, quod ab ejus cellula duobus fere millibus absistebat, nocturnis orationibus frequentandum pro consuetudine visitabat. Aliquando vir beatus illud orationis iter solus in nocte conficiens, venenatas veteris serpentis astutias in hunc modum expertus est. Vulpecularum exercitus obvius gradiendi viro Dei in faciem ferebatur, ambiebant eum a latere et a tergo, graviter insistebant, eumque ab itinere illo virtutis deflectere conabantur, cui cum praevalere non possent, horrendum quiddam et insolitum gannientes, in ipsam ejus faciem miserabiliter irruebant. Animadvertens Odo deceptrices daemonum versutias inducta vulpecularum specie adumbrari, insistentibus sibi signum crucis obvium intendebat. Lupus etiam qui ad suffragium laborantis accurrit, vulpes illas dato in eas impetu effugavit, et viro Dei usque ad locum orationis socialem solatii securitatem exhibuit. Vir autem Domini, cui etiam immites bestiae serviebant spurcorum phantasmatum vanitates, immotus, eo quo coeperat animo pertransivit. Dure vitam agit. 10. Illecebrosos carnis appetitus excludens, pretiosis vestibus abdicatis, ea quae vix sufficeret fuerat parcitate contentus. Matta superposita ad nudam humum, ambitiosos lectisternii eliminaverat apparatus. Triennio vestitus jacuit tempestivus monasticae religionis et ordinis imitator. Nihil habens in cellula quod manus aemula furaretur, nullo eam ferarum munimine tuebatur. Carnem suam amator jejunii tanta cibi raritate curabat, ut dimidia panis libra suam per dies singulos inediam sustentaret ; necessitatem sitis et faucum aridam siccitatem aquae sobria perceptione mulcebat. Cum circa se inhumanum, eum in se solum expavesceres saevientem. Quod miraculo proximum in illo erat nec animi crebra jejunia, nec in membris ejus candidam venustatem lectisternia dura solvebant : indeficiens sanctitas in viro Dei illaesa in eo et integra membra servabat. Remigium auscultat. 11. His diebus honestus juvenis succensus amore discendi, Parisium adiit primam sedis regiae civitatem. Ibi Remigius Autissiodorensis, vir praedicabilis, et thesauros scientiae tunc temporis plures habens, moderandis et regendis studiis insudabat. Florescebant sub eo studia, quae obsoluerant jam per tempus, quia tunc primum ex ejus magisterio nascerentur. Huic adhaerens Odo, hunc habuit in liberalibus multo tempore praeceptorem : per hunc in dialectica et philosophiis, praecipue in Marciano valde proficiens, ad magnae scientiae cumulum evolavit. Algenti vestem dat. 12. Quadam die (sicut ipse sub persona alterius suo suppresso nomine referebat) maturius surrexit e lectulo, ut conscholarium suorum conventui non deesset. Inhorruerat hiemis tanta asperitas, ut densis etiam pellibus involuti frigoris duritiam temperare vix possent. In atrio ecclesiae pauperem nudum et miserabiliter algescentem invenit, compassus misero tabescenti, tunica sua latenter se exuens, frigoreticum investivit. Ingressus est ad condiscipulos, sed frigoris inclementiam ultra non sustinens, redire ad lectulum algoris asperitate compulsus est. Jam cubiculi primas partes attigerat, cum in ejus medio se reponens, repositam auri libram incurrit. Intellexit coeleste donum, et oblati ponderis quantitatem laetus excepit. O virtus scholaribus disciplinis hactenus inexperta ! philosophus eremita Deum suum, quem ad Socratem et Platonem, inter aureos rationis et eloquentiae flores non invenerat, nudum in nudo paupere comprehendit. Commodavit Domino ad usuram, et pro vili tunica magnum auri pretium reportavit. Ita consuevit liberalitas Dei nostri, ut amplius praeroget quam fuit erogatum. Solvit mutuum quod pauper acceperat, et ex gratia tant m adjecit, unde scholasticus et sibi consulere, et pauperum subsidiis adesse posset. Hoc in se factum vir Domini sub alterius persona saepius iterabat, quia hominum gloriam fugiens, gloriae illius quae Dei est, verus fuerat appetitor, suorum operum magnus oppressor, alienorum magnificus praedicator, sua quoque aliis ascribebat, evitati favoris gratiam ab eo qui videt in abscondito recepturus. Cujus profectum in scientia et liberalibus scire qui volet, percurrat et relegat libros ejus, et magisterialem illi apicem non negabit. Post studia rectius vivit. 13. Regressus a studiis homo Dei scientiae plenitudini adjecit virtutis altitudinem et profectum. Gratia visitandi vicinae ad illum multitudines confluebant. Quibus suspensis et aspirantibus ad verba ejus, tantam coelestis doctrinae copiam instillabat, ut proponens singula quae singulis convenirent, dulcedinem verbi Dei affluenter ex promptuario divini pectoris eructaret. Inerat abundans gratia verbis ejus, quae ad aedificationem auditoribus compararet et eos ad propria remitteret alacriores effectos. Mirabilem loquendi facundiam vita mirabilior commendabat, et melius vivens quam loquens, dignitatem eloquii dignioribus studiis vivendi anteibat. Moralia in Job abbreviat. Eo tempore beatus Odo ut moralia in Job quae nimis in prolixam longitudinem fundebantur, breviore compendio coarctaret, concanonicorum suorum instantia cogebatur. Non esse suarum virium quod petebant et operis egregii famosam imminuere quantitatem sibi non licere respondit. Fraternae petitiunculam charitatis humilis, et ideo vera charitas excludebat. Piae importunitatis instantiam responsio benigna frangebat dum illi indesinenter expeterent, et iste petentibus semper abnueret. Controversia pietatis in hunc solutionis terminum se excepit. Nocte quadam dum apud beatum Martinum secretae orationis studio teneretur, carnis eum lassitudo cogit in somnum, cujus excessum visio subsecuta est finem impositura negotio. Videbat sanctorum cuneos in eamdem ecclesiam descendentes ordinatim per subsellia consedisse, aliquantulum remoratos unus ex eis quid praestoletur inquirit. Responsum est, proximi domni Gregorii papae adventum suspensam multitudinem opperiri. Quod audiens venerabilis Odo, curiosos in partes oculos circumflectit, ut videre Gregorium mereatur. Secus adest longe caeteris clarior, et cultus elegantia, et vultus egregii dignitate. Assurgitur venienti, benedictio postulata suffunditur inclinatis. Superior aliis beatus papa, et loco editiore consistens, Odonem prostratum in terram alloquitur : Surge, inquit, frater Odo, ne timeas. Vox benigna jubentis timorem excutit pavitanti, et liberius contemplandi coelestia ministrat audaciam. Odo se erigit et in vultum loquentis intendens, statum in illo pene angelicum admiratur. Papa detrahit pennam illam, quae ipsius auriculae inhaerebat, et porrigens eam Odoni : Accipe, inquit, frater, hanc pennulam, et opus tibi a fratribus injunctum aggredere. Liber quippe meus in suo honore et gloria semper erit, tuus autem labor mercedis fructu et praemio non carebit. Qua certe visione commonitus beatus Odo, librum Moralium infloravit, et intra compendium manualis exceptum illius prolixitatis inclusit. Fulconi comiti obtinet sospitatem. 14. Non potuit latere diutius sidus accensum, et sanctitas intra cellae parietes diu conclusa, apud longe positos radiis meritorum emicuit. Comes Andegavensis Fulco, effrenae cupiditatis insania ductus in praeceps, ecclesiae beati Martini duo aurea vasa subripuit, cujus audaciam divino verbere circumcinctus ad extrema deductus est. Ad sepulcrum beati Martini deportari se praecepit ; sed indignus Martini remedio nequaquam convaluit. Coelitus illata molestia pene ultimam illi horam inflixerat, cum ad eum vir Domini obtentu visitationis ingreditur. Languentem durius increpat, objurgat extremis passionibus aestuantem, minas promissione demulcet, promittens ei, si reddiderit vasa illa, quod statim a confinio mortis revocetur ad superos. Gratia defluens ex verbis ejus inter spem et timorem miserum evagantem compulit ad redeundum. Restituit sua vasa Martino, promittens, si periculum illud evaderet, multo maxima se daturum. Ad imperium beati viri languens ante Martini sepulcrum exponitur ; ibi statim et culpam satisfactio, et satisfactionem integra sospitas est secuta. Quippe ut claritas beati viri vel tenui sermonis excessu notabilis redderetur, adfuit Dominus sponsioni. E vestigio persolvit illud cui se obligaverat vir fidelis, ut dignitatem et gloriam servi sui Dominus servaret illaesam. Comes autem reversus ad propria, de collata in eum divinitus sanitate verbum faciens ad amicos, fatebatur se miram in verbis Odonis efficaciam persensisse, quae et obstinatam mutaret in melius voluntatem, et pressurae ipsius molestiam temperaret. In quo nimirum opere virtus claruit utriusque, dum et Martini meritum in illius salute resplenduit, et Odonis humilitatem quanti fuerat apud Dominum promissionem ejus comitata veritas patefecit. Utrumque tamen, Martinum videlicet et Odonem, languenti misero cooperatos credimus in salutem. Adegrinus ei adjungitur. 15. Signum illud sanctitatis quod acciderat in Fulcone, in aures fere omnium rumore publico ferebatur. Verbum positum in ore multorum Adegrinum militem, qui inter consiliarios praedicti comitis nobilissimus et magnus erat, latere non potuit. Qui ita compunctus est in verbo illo, ut relicta pompa curiae principalis, ad Christi pauperiem se conferret. Abrenuntians omnibus quae mundi erant, apud beatum Odonem sese faciens tonsorari, mentem simul, comam et habitum bona commutatione deposuit. Induit sibi vestem religionis canonicae, et socius futurus mercedis in agone Christi militi collaborat. Habitabant simul, et sub eodem cellulae strictioris articulo tenebantur. Videres divini tirocinii professores, contra spirituales nequitias pugnaturos, paupertatis et continentiae arma sumpsisse. Qui licet necdum monachi perfectione clarescerent, summam tamen aemulationem consequendae [...]