Omne quod secundum carne cogitatur et instabili varietate sepissime nutat, quae ad rectitudinis statum minus in altum quemlibet consolidat : quiquid vero e regione spirituali spiculatione gerundum deliberatur, tanto alicujus concussionis manu minime quatitur, quanto velle et perficere pro bona voluntate ab illius illabitur dignatione, qui heri et hodie idem continet esse. Quare interioris hominis contemplationis speculam ad ipsius nostrarum sudor actionum estuat necessario gloriam, cujus preveniente nos gratia et subsequente illuminamur in tenebris, firmamur in lubricis. Tantis vero ac talibus ab ipsius pene crepundiis infanciae super aquam refectionis educatus educationibus, sed actenus torpentis servi indulgens desidiae, divini tandem amoris servili depulso timore perfusus ebrietate, minimus servorum Dei servus, Tolosane urbis indignus ego Hisarnus episcopus, sexta licet diei hora excolendam Domini vineam tardus aggredior operarius : est quippe in prefata civitate divino nutu, sine quo nec defluit ab arbore folium, quaedam aecclesia protomartyris Stephani tropheis insignita, sub pastorali provisioni maeae exiguitati contradita, que olim vario laquearium et parietum nutilo expolito fulgore, dominicae mensae ornamentorum vernans decore, copiosis prediorum facultatibus censuumve opimis exuberans reditibus, ecclesiis admodum circumcirca positis populari supereminebat concursione, ut prima earum mater et sedes cunctorum vocaretur astipulatione ; nunc autem decessorum pro dolor ! incuria, a tantae dignitatis non ad modicum exinanita gloria, ad tantam ecclesiasticae gazae depopulationem suorumque devoluta est filiorum orbationem, omnimodo de perpessa parietum magna ex parte conqueratur ruina, verum etiam lugeat quod divini cultus religio a tocius nisi fallor cleri excesserit memoria, ut merito illud sibi coaptetur vaticinium spiritualiter plangens ita Jerusalem destrucionem filiorum : « Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum ? » Volens ergo ultimus prenominate aecclesiae ego prefatus filius ejusdem condescendere desolationi, obtentu et immunitate gloriosissimi nostri comitis dompni Willelmi, consultu aequae monasticae disciplinae propagatoris Cluniensium abbatis Hugonis, auxiliante quoque et cooperante reverendo Hunaldo abbate loci Moysiacensis, voluntate nec minus quorundam inibi cohabitancium et spontanea dedicione clericorum, assensu vero primatum et principum prefati comitis dicioni militancium, deliberavi divina inspiratione non tantum scissuras ejusdem sedis reintegrare, ruinas implere ornamentorum, prediorum facultatumve dampna restituere, verumetiam aecclesiasticum vigorem ad pristini status lineam totis nisibus corrigere. Statui siquidem, habita deliberatione, ut quicunque clericorum abhinc et deincebs corpori voluerit communicare aecclesiae prelibate, mancipandum se noverit rigori canonice vite, verbi gratia ut nichil sibi aliquid proprium habeat vel etiam quod absit dicat ; omnes una prandeant, una sompnum capiant, communis omnibus secundum apostolice institucionis formam victus sit et vestitus ; nulli preter licenciam sui prioris ubi ubi suppetat eundi vel evagandi libertas aliqua, ut quibus unus Dominus, una fides, unum est baptisma, unus existat spiritus et una anima. Ne vero alicui ob penuriam victus tantae auctoritatem difinitionis transgrediendi male blandiatur occasio, decerno ut deinceps ex suis, si forte repperiri possint qui mereantur, prepositum, decanum, archidiachones, scole magistrum, sacristam communi consensu sibi eligant, substituant, eorumque honores cum omnibus honorum censibus, tam a seculari conversatione convertentium, quam a puero sub canonica disciplina nutritorum, per succedencium hujuscemodi ministrorum aecclesiae successiones, cum archidiaconatuum reditibus accipiant possideant. Omnia ergo quae communi donare eorum vite decrevi, infra conscribere et assignare volui. Dono igitur ego Hisarnus episcopus, consilio gloriosissimi predicti comitis Willelmi, suique fratris Raimundi comitis Rutenorum, et cunctorum Tolosane regionis principum affirmatione, et sanioris consilii sanctae sedis canonicorum premissa regularibus institutis obedicione, dono et in perpetuum possidenda relinquo sub communi vita regulariter in predicta sede canonicis viventibus, prepositure scilicet ac decaniae, sacristaniae et capiscoliae cunctum honorem. Dono vero omnem decimationem, omnem aecclesiae vel altari oblationem, dono totum ab integro frumentum quod antecessores mei et ego Sancto Stephano portandum constituimus vel offerendum. Committo autem sub testamento eorum potestati, ut quicunque clericorum judicium ad aquam frigidam cum parvulo facere voluerit, ab illis prius licenciam accipiat, deinde partem illam totam quam antecessores mei et ego usque nunc habuimus, canonicis fideliter reddat. Dono ergo Petri Aemelii ejusdem sedis prioris archidiaconatum Agarnanensem cognominatum, similiter et Bernardi Franconi archidiachonatum apporta Narbonensi adusque Karchasense ad territorium, insuper et illorum omnium archidiachonatus clericorum qui se huic vitae canonicae asociare voluerint nunc et in futurum, ut cuncti suas, quas in dominio archidiaconi tenent partes in commune reddant, et post eorum decessum quoscumque voluerit episcopus archidiacones esse cum cleri consilio secundum Deum debeat eligere et constituere. Dono autem illis cuncta episcopalium penitenciarum guadia, et omnes aecclesiae thesauros in eorum mitto custodia, eo scilicet tenore, ut quicunque comes vel episcopus sive clericus vel aliqua laicalis persona ex illo thesauro furtive aliquid aut violenter distraxerit vel abstulerit, excommunicationis feriatur sentencia, donec restituat quod male usurpavit. Dono vero illam villam que Brakai cognominatur, terras ejus videlicet hac vineas, prata et cunctas ad illam pertinentes aquas atque silvas, culta et inculta, cum hominibus habitantibus in ea. Dono autem eadem conventione salis mei medietatem quod accipio et habere videor de Sancto Saturnini burgo. Testamenti igitur confirmatione huic donationi confirmo, ut liceat illis pro elemosina suscipere vel quocunque precio quidquid poterint aemere de toto honore quem ad antecessoribus meis vel a me quilibet clerici sive laici fevaliter tenent. Dono etiam extra muros predicte urbis Tolose tantum terre, quae uni pari boum possit sufficere. [Ego quoque Willelmus comes jam sepe predictus ad augendam hujus sancte institutionis dignitatem et servorum Dei in divinis obsequiis concedendam libertatem electionem ac missionem episcopi in predicta sede constituendi, quam majores mei male sibi usurpaverunt, ejusdem ecclesie filiis relinquo atque soli arbitrio eorum, sicut fieri debet, permitto, ut quemcumque ipsi communi consensu catholice elegerint, ego laudem et corroborem : huic quippe facto adest presentia, consilium, favorque domni abbatis Cluniacensis supranominati, una cum jam predicto Moisiacensi abbate aliarumque plurimarum nobilium personarum conventu.] Commendamus igitur hanc notram salutarem cessionem et operationem ego predictus presul Ysarnus et ego ejusdem civitatis comes Willelmus tuicioni, protectioni, et defenssioni prefati dompni et venerabilis Hugonis Cluniacensis abbatis, tam ipsi quam homnibus in eodem loco abbatibus usque in seculum futuris, ut quicunque maligne mentis homo quod fecimus pessima, quod absit, presumptione temerare vel infectum reddere studuerit, ipse Dei et proximi provocatus amore et nostra supplicatione Apostolicae sedis non dignetur pontificem interpellare, et ita pro supradicti nostri loci sicut pro sui discucienda loci causa ante tante majestatis tribunal strenuissimus noster advocatus et precipuus defenssor studeat quos contra insurgentes insurgere, ac facundus raciocinator adversus magniloquas obloquencium linguas assistere. Ad hujus ergo institutionis nostre corroborandam diffinicionem, et nullo temporae penitus abolendam, vestris pontificum pontifex papa reverendissimo, dompne Gregori, pedibus transmittimus hanc discriptionis cartam. Si quis igitur comes vel episcopus sive alicujus invasionis manus disceptatione, concussione, agitatione aliqua tam salutaris decreti temerare censuram atemptaverit vel inquietaverit, primum quantum spiritualis animadversionis gladius sub aepiscopali et apostolica, quod terribilius, interdictione prevaleat expertus, sicut ethnicus et publicanus secundo luat in anima paenas Hycar filio Carmi, duplici in aeternum et ultra contricione contritus. [Preter ea que superius continentur, ego Isarnus sepe jam prenominatus addo etiam huic donationi eodem tenore quo supra quartam partem oblationum ecclesie Sancti Saturnini, sicut habere videor ac possidere. Dono etiam tertiam partem cemiterii ejusdem ecclesie, necnon et pastum quem solent mihi reddere canonici ipsius loci in festivitate beati Saturnini. Hoc totum dono, imperpetuum habendum concedo Domino Deo ejusque gloriose genitrici semperque virgini Marie atque beatissimo protomartyri Stephano et canonicis ibi modo canonice degentibus et futuris. Insuper quoque dono eis quidquid ex eadem ecclesia ex consuetudine soleo habere, similiter et quartam partem omnium ecclesiarum dioecesenarum, illarum scilicet unde reddenda est. Iterum ego Isarnus episcopus supradicta nominatim colligens, preposituram scilicet ac decaniam, sacristiam et capiscoliam, omnes archidiaconatus, omnesque census et consuetudines quas habeo et teneo et habuisse et tenuisse visus sum in ecclesia beati Saturnini, quartam scilicet partem oblationum altaris, tertiam partem cemiterii, pastum etiam quem debent mihi reddere, operam quoque ecclesie construende, redditiones iterum quasdam de ecclesia beate Marie Tolosane urbis usque adeo mihi redditas, et consuetudines in eadem, et cetera omnium ecclesiarum totius episcopatus ad me pertinentia, totum omnibus modis dono Deo et sancto Stephano, et sedi mee confirmo, et arbitrio canonicorum ibi modo et in futuro manentium disponenda imperpetuum derelinquo : tali convenientia, ut ab hac hora nihil de his que supradicta sunt mihi vel alie cuilibet magne parveque persone liceat auferre eidem sedi, imminuere vel commutare. Facta carta ista sub presentia domni Guillelmi Auxiensis archiepiscopi, et Raimundi Lectoriensis episcopi, Petri prioris, Raymundi Guifredi, Petri Benedicti, Bernardi Atonis ; facta et firmata in manu domni Hugonis Cluniacensis abbatis et Hunaldi Moysiacensis, regnante Philippo Francorum rege.]