I. Die Vita in ihrer besten Überlieferung mit textritischem und historischem Apparat. Incipit prologus in vita beati Roberti primi abbatis Molismensis et Cisterciensis. Quoniam Jesu sacerdote magno per proprium sanguinem in sancta semel ingresso propalata est vita sanctorum, opere pretium reor vitam illorum moresque describere, qui Salvatorem nostrum, quantum permisit humana fragilitas, imitantes inter procellas vite presentis, in agone certaminis fortiter perstiterunt, Christum Dominum in suis corporibus glorificantes et portantes et usque ad finem vite constantissime permanentes in proposito sanctitatis. Hii enim sunt de quibus scriptura loquitur : Justorum semita quasi lux splendescens crescit et proficit usque ad perfectum diem. Hii sunt stelle quas constituit summus pontifex in ecclesie firmamento, quarum splendor humane ignorantie tenebras abigit et laborantibus in hoc mari magno et spatioso portum salutis ostendit. Inter quos effulsit specialiter vir vite venerabilis beatus Robertus Molismensis ecclesie primus abbas cuius sanctitas defecata tanto iure gloriosior predicatur, quanto vix aliquis in diebus nostris qui vel Deum timeat invenitur. Cuius ego vitam adorsus sum scribere non de ingenio meo aut scientia presumens, sed potius in illo spem profectus ceptique operis consummationem constituens qui linguas infantium facit disertas et ad corripiendam prophete vesaniam subiugali muto quondam humane lingue tribuit facultatem. Ad hec accessit viri reverentissimi domni Odonis Molismensis abbatis iussio necnon et fratrum eiusdem loci instans et devota postulatio, quibus indignum prorsus arbitror aliquid denegari, ne igitur coram Domino vacuus apparerem, licet non sim tante virtutis aut meriti, ut esse possim aliis in exemplum, dedi tamen operam ne is penitus lateat qui merito sanctitatis ecclesie sacrosancte datus est ad ornatum. Quicumque igitur lector accesseris, nomen queso scriptoris in hoc opere non requiras, quia gloriam hominum fugiens et a solo Deo laudari querens in hoc opere nomen meum subticui, et ne forte apud imperitos opus ipsum vilesceret si peccatoris nomen in prima fronte operis appareret. Si quid autem minus eleganter minusve decenter dixero, veniam precor humiliter a lectore commonens universos ad quos presens scriptura pervenerit, ne verborum faleras a me requirant, quia veritas per se sibi sufficiens et decora fuco verborum non appetit colorari neque meretricis Iezabel stibio depingi. Denique Doctorem gentium ipsius veritatis discipulum audiant dicentem, quia regnum Dei non est in sermone, sed potius in virtute. Explicit prologus. (1) Incipit vita beati Roberti Molismensis abbatis et Cisterciensis. Beatus igitur Robertus de Campanie partibus oriundus, quasi quidam flos campi speciosus enituit cuius nimirum decor in honestate morum intuentibus gratus erat et sancte opinionis odor longe lateque diffusus ad imitationem sui plurimos invitabat. Hunc autem virum sanctum recte flori me estimo comparasse quia de sanctis dicit scriptura quod florebunt de civitate sicut fenum terre. Porro quia nobilitas est quedam procedens ex meritis laus parentum a quibus vir beatus originem duxerit ostendemus. Pater igitur eius Theodericus, mater vero Ermengardis dicebatur, ambo quidem secundum seculi dignitatem clari, sed ante Deum morum honestate clarissimi ; rerum vero copia quibus temporaliter habundabant sic utebantur, ut summi patrisfamilias potius viderentur dispensatores quam terrene substantie possessores. Scientes autem quod feneratur Domino qui pauperi miseretur, pulverem terrene conversationis piis elemosinis abstergebant. Immo quia in carne positi, non secundum carnem vivebant cogitatione et aviditate in celestibus habitantes, coronas suas virtutum operibus quasi pretiosorum lapidum gloria decorabant. Hec idcirco dixerim, ut ostenderem quam sancta radix extiterit, de qua nobis sanctus iste quasi quidam ligni vite surculus pullulavit. Verum quia de parentibus eius fecimus mentionem qualiter eundem virum sanctum Spiritus Sanctus prevenerit in benedictione dulcedinis dum adhuc matris utero clauderetur, breviter absolvemus. Pregnanti etenim matri eius gloriosa Dei genitrix virgo Maria in sompnis apparuit annulum aureum habens in manu sua. Dixitque ei : O Ermengardis, volo filium quem gestas in utero ex isto michi annulo desponsari. In hec verba mulierem dormientem relinquens beata Virgo disparuit ; illa vero de sompno consurgens animo cepit revolvere visionem. Adiecit autem beata Dei genitrix apparere iterum mulieri sicut olim ad confirmandam promissionem suam Dominus legitur apparuisse denuo Samueli. Expletis igitur diebus mulier peperit filium quem ablactatum tradidit litterarum studiis imbuendum. In quibus supra omnes coetaneos suos proficiens, de fontibus salutaris puro pectore hauriebat, unde salvationis gratiam postmodum populis eructaret. Qui cum esset annorum quindecim, mundana vitans contagia, totum se decrevit Domino consecrandum ; unde florem gratissime iuventutis Domino offerens apud S. Petrum de Cella suscepit habitum regularem, ubi ieiuniis et orationibus vacans nocte et die gratum Domino exhibebat obsequium, carnem spiritui spiritum vero subiciens creatori. Cum vero tempus esset, ut in servo suo glorificaretur Deus et lucerna que sub modio latuerat super candelabrum ad illuminandam ecclesiam poneretur ; ille, in cuius manu corda sunt hominum eiusdem domus fratribus inspiravit, ut virum Dei Robertum sibi eligerent in priorem. Dignum quippe erat, ut qui duce gratia longo usu didicerat tenere moderamina vite sue iudex et moderator fieret aliene. (2) De quodam heremita et duobus militibus conversis. Erat tunc temporis in remotis nemorum latebris heremita quidam Deo cupiens eo liberius quo secretius deservire. Qui cum assiduitate ieiuniorum maceraret carnem et orationum instantia spiritum roboraret, respexit Dominus humilitatem eius nec sine grandi miraculo per ipsum crevit servientium Domino multitudo. Duo enim milites fratres quidem secundum carnem sed secundum spiritum non eadem sentientes, studio inanis glorie dediti ad ostentationem virium suarum execrabiles nundinas quas vulgus torneamenta nominat expetebant. Qui cum per nemus in quo prefatus heremita degebat solitariam vitam ducens iter agerent, ceperunt alterutrum secreta cogitatione de mutua nece tractare. Invidie quippe veneno miserabiliter tabescentes apud se cogitabant, quod altero eorum mortuo ille qui superesset, in defuncti possessionem succederet. Sed Deus omnipotens qui sciebat eos vasa misericordie mox futuros, non permisit illos temptari supra quam poterant, sed fecit eis cum temptatione proventum, ne iniquitatem quam conceperant effectui manciparent. Ad hoc autem permisit eos Dei providentia tam iniqua temptatione vexari, ut postmodum in profectu virtutum positi sibi superbe non tribuerent quod haberent, sed magis in illum refunderent cuius essent misericordia liberati. Cum igitur expleto negotio ad quod ierant, in quo satis strenue secundum mores gentis illius egerant, in tantum quod laudis humane fructum ab omnibus qui affuerant reportarent ; ad propria remeantes, ad locum in quo de nece mutua secreta cogitatione tractaverant, gressu prospero pervenerunt. Ubi veluti a ipso loco admoniti, quin potius divina inspiratione compuncti cogitatam ceperunt exhorrere nequitiam et in seipsis de concepto facinore conturbari. Ad memoriam vero reducentes quod in proximo erat tugurium heremite superius memorati, pari voto iter suum ad illius mansiunculam direxerunt. Per humilem vero confessionem virus pestiferum quod in cordibus eorum latuerat evomentes, eliminata spurcitia gratum in semetipsis Deo habitaculum paraverunt. Denique a viro Dei super cogitata nequitia redarguti, ab eodem recesserunt salutaribus monitis informati. Cuius nimirum sermo ardens tamquam facula celestes concupiscentias in eorum mentibus excitabat, terrene dignitatis ambitum in eis prorsus extirpans et virtutum fomitem non minus suaviter quam salubriter in eisdem creans. Cum igitur ad locum in quo prius alter in alterum cogitarat insurgere pervenissent, ceperunt inter se dicere et mutuo loquebantur. Quid hic, inquit alter eorum, frater karissime, nobis hesterna die transeuntibus cogitabas ? At illo cordis sui cogitationem reserante fratri suo : Et ego, inquit alter, nichil prorsus dissimile cogitavi. Qui statim compuncti corde ad virum Dei regressi, spreta seculi pompa fastuque calcato cum eodem ceperunt spiritualiter vivere et ad portandum suave iugum Christi cervicem cordis humiliter inclinare. Unde quis eorum conversionem meritis beati Roberti dubitet ascribendam cuius magisterio sicut sequens docebit lectio disciplinis erant regularibus imbuendi. Deus autem qui consolatur humiles, adiecit multiplicare servos suos ut infra breve spatium ad septenarium numerum pervenirent, quo videlicet numero septiformis sancti Spiritus gratia figuratur, quem per famulum suum beatum Robertum multorum salutem novimus operatum. Idem enim spiritus hos septem viros quasi septem columpnas spiritualis edificii preparavit. Per hos enim cepit ordo monasticus reviviscere et missa radice ad humorem gratie fructum facere spiritalem, ut cum penitus putaretur absumptus, rursum ad odorem gratie germinaret faceretque comam quasi cum primum plantatum est. (3) Qualiter beatus Robertus factus sit abbas Tornodorensis. Interim vero beatus Robertus sanctitate et gratia apud Deum et homines satis clarus a monachis S. Michaelis Tornodorensis electus est in abbatem. Prefati vero heremite cum non haberent qui eos disciplinis regularibus informaret, audientes famam beati viri duos e fratribus suis ad ipsum transmittere curaverunt. Qui cum ad locum pervenissent in quo vir Domini sedulum Deo exhibebat obsequium, prepositum domus illius in auditorio reppererunt. Qui cum eorum propositum causamque itineris agnovisset, vix ab eo multis precibus obtinuerunt, ut ad viri Dei secretarium ducerentur. Invidie quippe mucrone confossus prepositus sibi arbitrabatur perire, si quid laude dignum per servum suum Dominus de aliorum profectibus ordinasset. Unde fratribus eiusdem domus necnon et abbatis sociis persuasit, ne petitioni fratrum qui ad requirendum ut vir Dei sibi preesset venerant assentirent. Verumptamen beatus Robertus eorum petitioni iustisque votis aggratulans ipsorum satisfecisset desiderio, nisi fratres Tornodorenses unanimiter obstitissent. Salutaribus tamen monitis informatos comitatos orationibus et firmatos benedictionibus remisit eos ad propria in spe singulariter illos constituens, quod quam cito facultas ei tribueretur a Domino ipsos adimpleret letitia cum vultu suo. Libet autem hic paululum intueri dispensationem Dei. Quamvis enim sanctum esset ipsorum propositum iustumque desiderium, ad hoc tamen dilatum fuit, ut dilataretur et cresceret ; et cum id quod quesierant adepti forent, carius id haberent atque cautius observarent. Vir autem Domini semper cogitans non que mundi sunt, sed que Domini ; cum videret fratres loci illius ab equitatis tramite declinare, timens ne malignus comes candido et simplici suam rubiginem affricaret et pulchram anime illius faciem deformaret, eo quod mores formari soleant a convictu, ad claustrum Cellense unde digressus fuerat remeavit. Ubi Lya que laboriosa dicitur ad tempus postposita, dilecte diuque desiderate Rachelis fruebatur amplexibus, hauriens in gaudio de fontibus Salvatoris, quod postea propinaret fidelibus in salutem. (4) Qualiter factus sit prior Sancti Aygulfi. Sed quia latere non potest civitas supra montem posita beatus Robertus supra montem Christum radicatus firmiter et fundatus, defuncto priore Sancti Aigulfi ad pascendum humilem gregem Christi rursus eligitur, in eadem domo unanimi fratrum voto parique desiderio prior effectus. Memorati autem heremite amore vite celestis afflati, cum virum Dei semper viderent in Deum proficere et seipso effici meliorem, inito consilio duos ex fratribus suis ad sedem apostolicam transmiserunt, quatinus a summo pontifice precibus obtinerent, ut vir Dei beatus Robertus pusillo gregi Christi pater fieret atque pastor. Sciebant enim quod nefarium esset summo pontifici contradicere aut eius iussionibus ausu temerario contraire. Summus autem pontifex audiens ipsorum propositum gavisus est valde petitionique ipsorum benigne annuens, apostolica benedictione fretos remisit ad propria gratulantes, abbati de Cella per apostolica scripta mandans atque precipiens, quatinus quemcumque de fratribus elegissent, ipsis traderet in abbatem. Abbas autem de Cella cognito quod summus pontifex illi mandaverat, beatum Robertum concessit postulantibus tristis quidem et merens, sed mandatis apostolicis contraire non audens. Videbat enim quod illorum consolatio sibi suisque esset tribulatio, eo quod de domo illius columpna cedrina firma utique et imputribilis auferretur. (5) Qualiter prelatus est heremetis. Beatus autem Robertus curam pastoralis officii devotus accepit, videns quod labor eius sine fructu non esset, eo quod unanimitas gregis respuendo terrena et querendo celestia salutaribus eius monitis obediret. Unde iterum Lye vite scilicet active copulatus est ad spiritales filios procreandos secundum interiorem quidem hominem in spiritu humilitatis Domino serviens, secundum exteriorem vero satis strenue ministerium suum implens. In loco igitur qui nunc Colannus dicitur Domino servientes in fame et siti, in frigore et nuditate, ieiunando et orando pondus diei et estus equanimiter tolerabant, seminantes in lacrimis ut in exultatione secum ad dominicum horreum iustitie manipulos reportarent. Sed quia solatium est laboris visio collaborantis, qui humilium vota respicit Deus, addidit ut multiplicaret servos suos, ut in brevi tredecim fierent et apostolis quantum in ipsis erat honestate morum necnon et numero concordarent. (6) Qualiter Molismus fundata sit a beato viro. Vir autem Domini Robertus incongruentiam loci considerans, relictis ibi custodibus assumptis fratribus in quoddam nemus cui Molismus nomen erat secessit ; ubi propriis manibus laborantes ramos de arboribus exciderunt, ex eisdem domicilia in quibus possent quiescere construentes. Oratorium quoque simili scemate peregerunt, in quo Domino frequenter salutares hostias et sacrificium contriti spiritus offerebant. Qui cum panem non haberent quo post diuturnum laborem corpora possent reficere, tantummodo leguminibus utebantur. (7) De episcopo Trecensi qui visitavit eum. Contigit autem Trecensem episcopum per nemus illud in quo Dei homines in summa paupertate et humilitate Domino serviebant, iter agere et ad locum illum refectionis hora cum sociorum frequentia pervenire. Quos viri Dei devote suscipientes quodammodo confundebantur, quia non habebant quid refecturis apponerent. In quorum humilitate et paupertate non mediocriter edificatus episcopus et compunctus valefecit fratribus et recessit. (8) Qualiter beatus Robertus fatres suos miserit Trecas sine pretio et nudis pedibus. Procedente vero tempore cum non haberent, unde possent fratres vel ad modicum sustentari, ad beati Roberti consilium confugerunt. Ipse vero qui numquam posuit aurum robur suum nec obrizo dixit fiducia mea, docuit illos ponere in Domino Deo spem suam, sciens quia non sineret Deus diutius affligi fame animam iusti. Cum igitur pretium non haberent, nichilominus Trecas transmisit eos ad victualia comparanda, secundum litteram prophete consiliis acquiescens : Et qui non habetis argentum, venite, properate, emite et comedite. Cum autem Trecensium civitatem nudis pedibus fuissent ingressi, statim de ipsis ad episcopum rumor ascendit. Quos ad se faciens introduci, devote satis illos suscipiens, amorem quem habebat erga Deum in exhibita servis suis humanitate monstravit. Denique novis vestibus regulariter induens eos, cum quadriga pannis et panibus onerata remisit eos ad fratres suos. Hac autem benedictione non mediocriter confortati fratres, didicerunt inter adversa patientes esse, quin etiam a die illa et deinceps non defuit qui eis tam in cibis quam in vestibus necessaria ministraret. (9) De transmigratione eius apud Auz. Cum autem in Dei servitio constantissime perdurarent, multi veniebant ad illos seculum fugientes et reiecta mundi sarcina cervices suas suavi iugo Domini supponebant. Quidam vero de remotis partibus eis necessaria transmittebant, ut mercedem iusti reciperent, cum iustis presentis vite necessaria ministrarent. Sed quia plerumque rerum copia morum ingerit egestatem, cum cepissent habundare temporalibus ceperunt spiritualibus vacuari, ut eorum iniquitas prodire quasi ex adipe videretur. Beatus autem Robertus cor suum divitiis affluentibus non apponens, magis ac magis in Deum proficere conabatur, et secundum instituta sancti Benedicti iuste et pie et sobrie conversari. Quod videntes filii Belial in virum Dei atrociter insurgebant, ipsum ad amaritudinem provocantes et iusti animam iniquis operibus cruciantes. Nec te moveat lector, quod in illa sancta congregatione locum sibi vendicarit iniquitas, cum superbia natione celestis celestes mentes quasi revolans ad proprios ortus invadat et in cinere et cilicio lateat, que apparere magis in bysso et purpura consuevit. Denique scriptura teste didicimus quia cum quadam die venissent filii Dei ut assisterent coram Domino, affuit inter eos etiam sathan. Sic enim ab initio non defuit in ecclesia iustus qui proficeret et impius qui probaret. Videns autem vir Dei quod in corripiendo eos non proficeret et quod discipline regularis observatione postposita unusquisque post pravitatem cordis sui ambularet, statuit illos relinquere, ne dum in eis frustra quereret spiritale lucrum, ipse anime sue faceret detrimentum. Orta igitur inter eos discordia recessit ab eis venitque ad locum qui vocatur Auz, in quo audierat habitare fratres in spiritu humilitatis Domino servientes. Ad quos cum venisset, devote susceptus est ab eis vixitque aliquamdiu inter eos laborans propriis manibus, ut haberet unde tribueret necessitatem patienti. Vigiliis autem et orationibus incessanter insistens, infatigabiliter Domino serviebat et cum in sanctitate cunctos excelleret omnibus serviens omnium se minimum reputabat. Unde non multo post ab eis electus est in abbatem, quibus preesse curavit in omni modestia infirmis curam impendens et sanos fovens non quasi dominans in clero, sed forma gregis factus ex animo. (10) Qualiter revocatus sit a Molismensibus. Molismenses autem penitentia ducti quod virum Dei offendissent et a se quodammodo per inobedientiam expulissent, ruinam suam tam in moribus quam in possessionibus anxie deplorabant et in casu suo experti sunt, quod beati Roberti meritis illis Dominus habundantiam etiam temporalium tribuisset. Inito ergo salubri consilio summum pontificem adierunt, cuius auctoritate freti virum Dei revocavere Molismum, ubi ieiuniis et orationibus incessanter intentus, emulatione Dei emulabatur subiectos sibi, ut in brevi observantiam in eis discipline monastice reformaret. Erant autem inter illos quatuor viri spiritu fortiores, scilicet Albericus et Stephanus et alii duo, qui post claustralis exercitii rudimenta ad singulare certamen heremi suspirabant. Egressi igitur de monasterio Molismensi venerunt ad locum cui Vivicus nomen est, quem cum aliquanto tempore incoluissent, ad instantiam Molismensium a viro venerabili Joceranno Lingonensi episcopo, nisi reverterentur excommunicationis sententiam susceperunt. (11) De prima habitatione Cistercii. Compulsi ergo prefatum locum relinquere, venerunt ad quamdam silvam Cistercium ab incolis nuncupatam. Ubi in honorem beate Dei genitricis et virginis Marie oratorium construentes, nec minis nec precibus a suo deinceps potuerunt proposito revocari, spiritu ferventes et infatigabiliter die ac nocte Domino servientes. (12) Qualiter beatus Robertus transmigraverit Cistercium. Audiens autem beatus Robertus sanctam ipsorum conversationem, assumptis secum viginti et duobus fratribus perexit ad eos, ut sancti eorum propositi esset particeps et adiutor. A quibus summa cum devotione susceptus eisdem aliquamdiu paterna sollicitudine prefuit, regulariter ipsorum vitam et mores instituens et semetipsum religionis et honestatis formam exhibens et exemplum. (13) Qualiter a Cistercio redierit Molismum. Molismenses autem egre ferentes se a tanto pastore destitui summum pontificem adierunt, ut vir Domini beatus Robertus ad ecclesiam Molismensem, quam prius fundaverat, regredi cogeretur. Summus vero pontifex audiens novellam plantationem Cisterciensium in Christo firmiter radicatam, gavisus est valde comperto quod in omni morum honestate pollerent et quod beati Roberti exemplo formati, sancti Benedicti regulam ferventius observarent. Videns autem quod Molismensibus immineret excidium si viri Dei presentia fraudarentur, scripsit archiepiscopo Lugdunensi, quatinus alio abbate Cisterciensibus ordinato beatum Robertum cogeret reverti Molismum. Quo comperto beatus Robertus sciens quia melior est obedientia quam victime et quod quasi scelus est ydolatrie nolle acquiescere, dispositis ibidem que ad nove institutionis observantiam pertinebant, abbatem eis prefecit virum Deo dignum nomine Albericum, qui fuit unus de primis monachis ecclesie Molismensis ; sicque omnibus salubriter ordinatis ad monasterium Molismense quod ipse in honorem beate Marie fundaverat, reversus est. Defuncto vero post biennium Alberico successit Stephanus a beato Roberto abbas Cisterciensibus ordinatus. Sicque illius novelle plantationis institutor existens, cum ad eius arbitrium utriusque monasterii Molismensis videlicet et Cisterciensis ordinatio pertineret, cum duobus monachis Molismum rediit, Cisterciensibus quidem de ipsius discessione merentibus Molismensibus econtra exultantibus de regressu. Fueruntque ei obviam de Barrensi oppido honoratorum et plebis maxima multitudo qui eum cum grandi [...]