Igitur quoniam Monasterium istud Besuense Clotharii Regis tempore ab Amalgario Duce fundatum fuisse prælibavimus, paulo latius nobis visum est prosequendum, qualiter ab eo et ubi fuerit constructum, et quibus rebus ab eo primum ditatum, ac deinceps a cæteris Deum timentibus, imo diligentibus largissimis facultatibus amplificatum. Fuerunt siquidem illis temporibus duo Duces in Burgundia, quorum unus Waldalenus nomine, gentes quæ intra Alpium septa et Jurani saltus arva incolunt, regebat. Erat huic uxor nomine Flavia: de qua cum nullius heredis abuisset gaudia, cui suarum opum et honorum post se reliquisset amplissima subsidia, per beati Columbani, qui Luxovio præerat, Deo digna precamina filium susceperunt, et ei illum de sacro fonte levandum, sicut ipse quæsierat, obtulerunt. Itaque eum sanctus vir baptizavit, Donatumque nomen imposuit; qui postea in eodem monasterio sapientia imbutus, Bisontinæ sedis Archiepiscopatum clarissime gubernavit. Alter vero Dux harum duarum partium circumquaque latissimus dominator, Amalgarius nomine, habens uxorem nomine Aquilinam, habuit ex ea filios, quorum uni Audalrico nomine ducatus sui regimina post se dereliquit. Habuit et alium Waldalenum nomine, quem offerre Deo, a quo eum acceperat, cupiens, per manus beati Columbani eum ipsi in prædicto Luxoviensi Monasterio, quod tunc precipue præ cæteris Galliarum atque Burgundiæ Monasteriis religione florebat, educandum contradidit. Habuit iterum filiam Adalsindam nomine, quam etiam Deo offerendam, ac divino cultui mancipandam adjudicavit. § Dum itaque hii duo in scola Christi erudiuntur, videlicet Waldalenus et Adalsinda, pater Amalgarius excogitat, ubi religioni eorum ædificet loca convenientia, et si qui postea cum eis Deo militare voluerint, unde habeant victus ac vestitus sufficientia. Cum igitur in Ducatu suo duo Christi construere vellet ovilia, et ovibus, quas ibi Deus aggregaret utriusque sexus, ex illis, quos sibi dederat Deus pueris, pastores præficere, videlicet Waldalenum viris, et Adalsindam fœminis, inter cætera ducatus sui loca duo invenit speciosissima, atque ad id non parum convenientia. Est locus inter fluvium qui dicitur Araris et Sagunna, et fluvium quem Tyla vocant ab emergente ibidem fonte non modico, qui Besuus dicitur, dictus et ipse Besua, fons est ipse limpidissimus, ad potandum habilis, ac multimoda piscium copia fertillissimus; nec sicut alii fontes, qui plurimi decurrendo et augmentando, nomen accipit fluvii, sed ibidem ubi oritur præ magnitudine flumen dicitur. Nascuntur in eo diversi generis herbæ, quæ si frugum alimonia minus abundaverit, pauperibus subsidium præbeant vitæ: sicque fons iste tocius sui irrigans confinia, ad omnia quæcumque ibi seruntur vel coluntur confovenda, loca reddit habilia. Terra satis optima, et nisi desit qui laboret, frugum feracissima. Prata prope sunt habunde, quibus possunt nutriri peccora, et suppleri alia quæque privata necessaria. Silvas habet in procinctu locus et contiguas, quæ ad construenda ædificia, seu ad omnia quæ generi humano necessaria sunt, sufficiant. § Talem igitur locum Amalgarius Dux Deo et sanctis ejus Apostolis Petro et Paulo dignum duxit offerre, et sub manu filii sui Waldaleni Monachos, qui ibi Deo et santis ejus deservirent, sub regula beati Columbani studuit aggregare. Quid plura? Waldalenum Abbatem ibi præfecit; locum, ut prædiximus, Deo et sancto Petro et Paulo liberrime cum omnibus appenditiis suis obtulit, cum terris et ædificiis, cum sylvis et accessibus omnibus, cum mancipiis et colonis et servientibus; denique quidquid ibi habere videbatur, totum liberrime et integerrime, nec sibi nec cuiquam aliquid ex illis retinens. Et quoniam locum omni adnisu voluit extollere et amplificare, visum est ei ex aliis rebus et appenditis eum ditare. § Dedit itaque Vetus-vineas cum appenditiis suis, et silvis Tilerias, Beriam, Tregias, Cypetum, Buxatellum, et Vendoveram. Item Auxiliacum, cum adjacentiis suis, et silvis, et colonicis. Blaniacum, Berlariam, Baymam, et Viriacum, et Attiviacum, et Noviliacum, et Villam Calatunnam, et Curtem mulinensem, Marcenniacum, com vineis XII, et vinitoribus, et colonicis, qui excolere videntur. Apud Cocheiacum vineas non minimæ quantitatis. Dedit etiam in pago Belnensi vineas octo cum vinitoribus et colonicis. In villa quæ Vaona dicitur, vineas et terras cum servis et ancillis excolentibus eas. Tradidit etiam com cæteris rebus S. Petro terras quas habebat in Divione, et in fine Domni Petri, et Longo-vico, et in Canavis, et in Arzilirias, et Tremoldo, et Proviso, et Disto. Dedit et in Gibriaco vinearum non modicam quantitatem, cum vinitoribus et colonicis, et silvis, et pratis, et omnibus adjacentiis, cum servis et ancillis, omnia omnino liberrime, et prorsus ab omni consuetudinali reclamatione aliena. Item in villa et in Caciaco quiquid habebat. In villa quæ Patriniacus dicitur, mansum unum optimum cum appenditiis suis. Cumque his omnibus dedit villam Maiescum, et adjacentia sua prædicto Monasterio, et datis his, factaque Epistola propria manu consignata, in perpetuum possidenda contradidit. § His ita digestis, descriptaque Besuensis Monasterii constructione, quoniam de alio loco superius fecimus mentionem, quem in Ducatu suo Amalgarius ædificavit, ubi et filiam suam Adalsindam sanctimonialibus Abbatissam præfecit, dicendum æquum putamus ubi sit locus, et quis vocatus, quibus appenditiis ditatus, ut ibi Deo servientibus victus non defuerit atque vestitus. Est locus haut longe a Vesontiensi civitate super fluvium, Dubium appellatum, ipsius fluvii intercursu tantum a civitate sejunctus, ex alia vero parte habens montem vocatum Wandalenum, a nomine Wandalorum, qui ibi castrum habuerunt, ut antiqui incolæ dicunt. Dornatiacus dicitur, qui et Virzillias, in honorem sancti Martini consecratam habens Ecclesiam, quem Amalgarius Dux filiæ suæ Adasindæ donavit; et ut sub ejus regimine regulariter ibi viverent, congregationem sanctimonialium constituens, de propriis rebus donationem fecit. Villam scilicet quæ Assona vocatur, Villam Parnatiacum, villam Potentiacum, et medietatem quam in Balatunna possidere videbatur. De villa vero Montaniaco similiter. Sed cum his omnibus qualiter præfatus locus Dornatiacus Ecclesiæ Besuensi donatus atque conjunctus postea fuerit, in sequentibus, et ubi congruum videbitur, inseremus. Anno XXXIIII regni Clotharii Warnarium, quem Majorem-domus in Burgundia instituerat, cum universis Pontificibus Burgundiæ, seu et Burgundæ Faronis, Bonogello Villa ad se venire præcepit, etc. ut in Chronico S. Benigni. § Dagobertus anno VI regni sui Burgundias ingreditur: tanto vero timore Pontifices et Proceres, et cunctos in regno Burgundiæ constituentes adventus Dagoberti concusserat, ut omnibus esset mirandus præ timore justiciæ quam pauperibus faciebat. Veniens ergo civitatem Lingonas, et inde Divion adgressus, ac Latona residens aliquantis diebus, tantam intentionem judicandi justitiam universo populo regni sui habebat, ut hujus benignitatis desiderio, nec somnum oculis posset capere, nec cibo saciabatur: intentissime cogitans, ut omnes cum justitia accepta a conspectu suo remearent. § Quia igitur per successiones regum ad tempora usque Dagoberti regis narrationem protulimus, dignum esse putavimus, huic loco inserere quid ipse Dagobertus huic nostro Besuensi Monasterio beneficii contulerit, et quibus appenditiis locum hunc augmentaverit, atque sui Præcepti auctoritate firmaverit: ut quod ipse Deo et sanctis Apostolis ejus Petro et Paulo offerebat, perpetualiter inconvulsum permaneret. Audiens enim bonam famam Waldaleni Abbatis (de quo supra meminimus), qui tunc præerat huic sacro monasterio, donationem fecit per manum ipsius Deo et Ecclesiæ Besuensi, de villa quæ dicitur Artasia, cum terris et appenditiis suis: quæ villa sita est in fine Campolimicensi. Dedit etiam villam quæ Monasteriolus vocatur, nec longe a supradicta Artasia et in eosdem fines. Crescente itaque hujus loci religione, Amalgarius Dux, fundator hujus sancti Monasterii, terras quas acceperat ab ipso Dagoberto Rege in beneficium, contulit huic Ecclesiæ, villam scilicet Alteriacum cum adjacentiis suis, villam quæ dicitur Boensis cum omnibus appenditiis suis, omnia dedit ad integrum cum consensu et Præcepto ipsius Dagoberti Regis. Item dedit villam Ginceniacum, et villam Talamarum, cum omnibus ubique ab ea pertinentibus. § Die quadam Dagobertus Rex a Latona Cabillono properare deliberans, priusquam lucesceret, balneum ingrediens Brunulfum avunculum fratris sui Ariberti interficere jussit. Qui ab Amalgario et Arneberto Ducibus, et Wilbado patricio interfectus est. Dagobertus Rex post hæc Cabillono pergit, justitiæ amore quam cœperat, perficiendæ. Post Augustiduno, inde Autisiodoro pergens, de hinc Senonas civitatem; indeque Parisius venit. Gomatrudem Reginam Romiliaco villa, ubi matrimonium acceperat, relinquens, Nantildem, unam ex puellis de ministerio ejus accipiens, Reginam sublimavit, etc. ut in Chronicon S. Benigni. § Clodoveus igitur Rex, qui et Clotharius dictus est, XVIII annis in regni administratione complens defunctus est in primævo flore juventutis, relictis tribus filiis Clothario, Childerico, et Theoderico, una cum matre eorum Baltechilde Regina. E quibus Clotharius natu major regnum patris sui Clodovei Neustriæ et Burgundiæ obtinuit. Childericus vero Austriæ et Germaniæ sedem adeptus est. § Nunc vero id videtur huic nostræ narrationi inserendum, illud quod supra narrare promisimus, qualiter videlicet locus Dornatiacus, qui Birgillias dicitur, huic Besuensi loco cum appenditiis suis donatus sit atque conjunctus. Hisdem namque fere temporibus Donato (de quo supra meminimus), existente Bisonticensis sedis Archiepiscopo, Adalsinda Abbatissa, quæ ei loco præerat, malorum hominum injuriis et plurimis adversitatibus affecta, cum amplius pati non posset, in manu Waldaleni Abbatis fratris sui, Deo et sanctis Apostolis ejus Petro et Paulo locum illum cum omnibus appenditiis suis donavit com concessu ipsius Donati Bisonticensis Archiepiscopi, sicut ipsius Epistola subscripta docebit.