VITA DOMINI GARNERII, PRÆPOSITI SANCTI STEPHANI DIVIONENSIS [I] [1]. [Fol. 60 a]. «In memoria eterna erit justus.» Nostrorum mos priorum extitit describere sua etate viriliter agentes, ut virtutes eorum et opera non sepulcris conderentur, sed recreationi et animis viventium ad sequendum litteris panderentur. Excepta quippe moralitate et sacratis figurationum alegoriis, quis in Veteri Testamento non stupeat, et stupendo admirari debeat, David adholescentem, inscium bellandi, arma etiam ferre nescientem, timendum multis milibus gigantem, tam audaci animo solum invadere atque invadendo deicere? Quis, cum dulci speculatione, in Novo Testamento, non miretur Agnes, beatissimam tredecim annorum puellam, castitatis et martirii amore, prefecti Urbis filium spernere quem et ducere, si vellet, ac fortasse amoris nimietate ad quod vellet inflectere posset? Quod certe hec et alia singularia exempla, non solum suos actores magnificant, sed ipsos quoque relatores et depulsores oblivionis honorandos predicant. Denique dudum tempore persecutionis, par pena erat martirem sepelire et martyrium ferre. Eodem nempe modo, gloria dignus est non tantum magna faciens, sed etiam ipsa magnifica, ne deleantur, referens. [2]. Non autem hujus memorie respectu sancti et animosi bona fecisse putantur, sed potius ut eterna, non transitoria mercede ditarentur. Ditantur pro certo quia et viriliter egerunt honesteque et curialiter vivendi [fol. 60 b] semitam posteris monstraverunt. Licet ergo dum viverent, duro certamine carnis inerciam vicerint, pro se tamen et pro his quos exemplo animaverunt, mercedis duplos manipulos colligunt. A pio itaque Remunatore, qui suos in misericordia et miserationibus coronat, nulliusque benefacti vel laboris est inmemor, trimoda inpertitur benedictio, ut quosdam manificentia et virtute operum ditet, alios, eorum imitatores, mercedis etiam tribuat participes, tardiores et inertes ad operandum, si ad salutem sequentium bene acta retinuerint et narraverint, nec ipsos gloria defraudet. [3]. Ea propter, quoniam «generatio preterit et generatio advenit, terra vero in eternum stat», si nostri anteriores, prudentes et loquaces, domini Guarnerii prepositi forcia facta narrassent, sequentibus utique placere et prodesse potuissent, quoniam que viderant, vel recenter visa et adhuc quasi fumantia audierant, indubitanter posteris referent. Quod quia neglexerunt et propriis intendentes generalia spreverunt, nos licet infacundi, tanti viri non passi penitus obliterari ac velut cinescere memoriam, pauca de magnis ab antiquis et veracibus audita quasi scintillas quasdam ex magnis copiis legentes, informi descriptione adumbramus. Malumus enim illiterati videri, quam pii provisoris et excellentis patroni beneficia atque virtutes ex toto oblivisci. [II] [4]. [Fol. 60v a]. Igitur quoniam, hac tempestate, capud ducatus Burgundie castrum Divionense reputatur et capud Divionis ecclesia beatissimi prothomartiris Stephani fore perhibetur, cui ab antiquis regibus et presulibus intus et extra multa collocata sunt, locuturi de venerabili Garnerio ejusdem ecclesie preposito et restauratore, cujus tempore, a rege Roberto et regina Constantia, filius eorum Robertus dux primus ibi positus est: dignum videtur breviter annotare qualiter hec mutatio potuit pervenire. [5]. Ludovicus, filius Karoli Calvi, biennio vix regno functus, dimisit filium adhuc in cunis, qui Karolus Simplex sive Karlomannus dictus est, cui proceres regni Francorum Odonem dederunt tutorem. Karolo jam adulto, Odo regnum reddidit a quo, pro bonitate, parte regni muneratus est. Ipse Odo et Robertus fuerunt filii Roberti Andegavorum comitis, fratres Hugonis cognomento Abbatis, qui quondam a Normannis et barbaris Gallias potenter eripuit. Mortuo Odone, Robertus frater ejus, parte regni quam frater habuerat a Karolo privatus, indignatus est [vehem]enter et se regno sublimari faciens et coronari, post annum a ducibus Karoli occisus est, licet eos prius devicerit. Hujus Roberti filius, Hugo Magnus, totius Gallie dux strenuus fuit. [6]. Karolus rex ex Headgiva, regis Anglorum filia, genuit filium Ludovicum. Quo jam adulto, captus est ipse rex ab Herberto Vermandensi comite et usque ad mortem in carcerem detentus. Interim regnavit Rodulfus, filius Ricardi [fol. 60v b] incliti ducis Burgundie. Nam Ludovicus, filius Karoli, proditores timens, ad parentes matris sue transfugit in Anglia regione. Anno circiter ab Incarnatione Domini nongentesimo tricesimo septimo, indictione decima, mortuo Rodulfo rege, Hugo Magnus Ludovicum reduxit atque regno restituit, quem etiam quoad vixit strenue juvit. [7]. Post decem et novem annos, obeunte Ludovico, successit in regno filius ejus Lotharius, qui vicesimo quinto regni sui anno, conperiens defunctum Widricum Lingonensem episcopum, Brunoni cognato suo, adhuc adholescenti, Lingonensis urbis dedit pontificatum. Nam vicesimo quarto etatis sue anno a Burchardo Lugdunensi archiepiscopo in ecclesia sancti Stephani sacratus, triginta quinque annos in episcopatu peregit. Cujus consecratio et in Lingonensi cathedra receptio fuit ab Incarnatione Domini anno DCCCCLXXXI°, indictione IXa. [8]. Anno denique Domini DCCCCLXXXVII°, Lothario rege defuncto, Ludovicus filius ejus regnare incipiens, cita morte preventus, absque herede Francorum reliquid regnum. Posteritas enim Pipini, que papa Stephanus secundus, cum filiis Karolo et Karlomanno, in reges ungendo sacraverat, quin etiam Bertradam uxorem ejus in reginam benedixerat, usque ad hec que narramus tempora, non solum Francorum regnum, sed et alia regne strenue gubernaverat. [9]. [Fol. 61 a]. Non ociosum autem vel grave videatur lectori diverticulum aliquod de regnum relatione hic inseri, quoniam quibus chronice majores non habentur in promptu ad cognoscendam eorum successionem, tantilla hac narratione se recreare poterunt. Ante inunctionem hujus Pipini, imo ipse et priores sui majores domus dicebantur, quoniam proceres regni et duces voluntate eorum et consilio jura provinciis dabant. Pipinus et Karlomannus, frater ejus, pene quinque annis Francorum regnum strenue rexerunt et auxerunt. Obierat namque jam Childericus, in quo defecerat generatio Clodovei regis que usque tempore regnaverat. De hinc Karlomannus, relicta cura regni Pipino fratri, Romam perrexit atque prius in Monte Sorapti monachus factus est, postea in Montem Cassinum ad habitandum commigravit. [10]. Horum pater Karolus propterea Tudites appellatus est, quod est malleus fabri et quia sicut malleo universa tunduntur, ita Karolus omnia regna sibi vicina adtrivit. Cujus pater, Pipinus prior, fuit vir omnis sapientia et virtute adornatus, in cujus dicione et exercitu beatissimus legitur fulsisse Gengulfus. Ipsius pronepos Pipinus, de quo prediximus, cum uxore et filiis a Stephano papa in regnum sublimatus anno Incarnati Verbi DCCLIV°, indictione VIIIa. [11]. Post que filius ejus Karolus, qui Magnus dictus est, ita regnum Francorum nobiliter ampliavit, ut pene duplum illi adjecerit. Qui postea industria et fortitudine sua imperator romanus factus, decessit anno Domini DCCCXV, etatis sue LXXII et ex quo regnare ceperat XLVII, quinto kalendas febroarii. Hic antequam decederet, cum consilio [fol. 61 b] primorum imperii et regni, filium suum Ludovicum Pium imperatorem et Augustum appellari jussit. [12]. Ludovicus itaque Pius post patrem sedem imperii per annos viginti quinque magno moderamine disposuit. Quilicet plures filios habens, imperium et regnum inter eos diviserit, inter quos per longum tempus multa simultas viguerit. [13]. Minori tamen filio Karolo, qui Calvus dictus est, monarchia principatus ad ultimum devenit. Anno siquidem Domini DCCCLXXI°, Karolus Calvus, regens Francorum regnum, erga cultum ecclesie Domini fuit studiosissimus. Qui multa gloria diu fretus, tandem in finibus Lugdunensium vita functus; per revelationem angelicam Parisius translatus, in ecclesia sancti Dionisii regali sepultura est tumulatus. Successit patris in solio Ludovicus, biennio vix regio nomine functus, de quo et suis successoribus in inicio hujus operis, quantum opus fuit, prelibavimus, usque ad tempora Brunonis, Lingonensis episcopi. [14]. Cujus tempore, Ludovico, filio Lotharii qui Brunonem Lingonis prefecerat, cum progenie deficiente, biennio fere transacto, Hugo magnus dux Francie, prefati Hugonis Magni filius qui Loudovicum patrem Lotharii regno restituit, omnium procerum et ducum assensu, in regnum sublimatus est anno ab Incarnatione Domini DCCCCXC, indictione IIIa. Qui senectuti sue et labori prospiciens, filium suum Robertum in regem ungi et secum regnare fecit. [15]. Nec multo post, Hugone deficiente, tocius regni monarchiam Robertus solus obtinuit. Hic unum filiorum suorum Henricum nomine in regnum Francie, alium [fol. 61v a] nomine Robertum in ducatum Burgundie sublimavit. Ex eo tempore, castrum Divion, ab episcopis Lingonensibus ante possessum, in potestatem et principatum ducatus devenit. [III] [16]. Imminente denique hoc volubili et tempestuoso tempore, dominus Hunbertus de Malleio et venerabilis uxor ejus Anna, hujus provincie nobiliores, custodiam Divionensis castri et regimen terre a comite Bellimontis Hugone tenebant, principante secum suo consanguineo Guidone, agnominato Divite, Divionensi vicecomite. Ipse enim Hugo comes dominium terre ab episcopo Lingonensi tenebat, quod prefatis viris nobilibus tradiderat. Quod in tanta vivacitate tenuerunt, ut, cum rex Robertus et ejus conjunx Constantia provinciam hanc sepius attereret, ejus impetum omnino nichili penderent. Brunone namque episcopo superstite, in Divionensi potestate rex nichil habebat quam successor ipsius Lambertus, ut fertur, pro adeptione episcopatus regi concessit, sicque ad detrimentum cleri et ecclesiarum; sicut de Iherusalem dicitur: «Que erat libera, facta est ancilla.» [17]. Idem itaque Robertus, monarchiam regni solus obtinens, cum audisset in partibus istis quosdam existere, qui circumquaque res alienas violenter rapientes, ut liberius impuneque retinerent, firmitates et castella nova sibi construxerant, cum copioso ut regem decebat exercitu, Miribellum ad expugnandum et diruendum advenit: erat enim illud una ex mansionibus raptorum. Quod, et Deo favente, in brevi effecit. [18]. Supra scriptus nempe Humbertus et Anna venerabilem hunc, de quo loqui nitimur, virum genuerunt, decus generis et patrie, tam corporis pulcritudine, quam morum elegantia futurum. Quem parentes clericali [fol. 61v b] officio tradentes, ecclesieque beati Stephani canonicum attitulantes, patrimonii sui magnam partem dividentes, liberam ei dederunt, qua non solum se suamque familiam, ut dignum erat, sublimiter regeret, verum etiam accidenti tempore pro requie animarum suorum Deo eam et sanctis ejus contraderet. [19]. Providentia quoque superna, que omni habenti dat ut habundet posse, ei adauxit quoniam, cum fuissent septem illustres fratres uno patre et una progeniti matre, longe ante eum sex obeuntes, monarchiam et gubernationem tocius patrimonii et heredum illi dimiserunt. Que ipse ut «fidelis servus» et prudens, ut «intraret in gaudium Domini sui», sapienter dispensavit. [IV] [20]. Ergo quoniam ut inertes scriptores, scrupulosa narratione peracta, ad ipsum tandem evasimus, quatuor virtutum specimen, quibus in vita hominis nichil utilius fore Salomon attestatur, in eo fuisse ostendamus, quatenus per hec vix cetera quoque bona eum replesse monstremus. [21]. Ac primum de temperantia videndum, que in nobilibus et juvenibus vix aut nunquam repperitur. Denique in primeva juventute, cum et decor corporis et affluentia copiarum ad levitatem eum inflectere possent, coevi sui nobiles, sicuti talibus mos est, ut concubinam sumeret et per eam seculi lasciviam temperaret persuadebant. Quid multa? Dies statuitur et, ad iniciandam talem conventionem, non minimo sumptu convivium preparatur. His cognitis, venerabilis pater ejus, sumptis sociis die constituto, insperatus advenit jamque fere mensa parata ostium pulsavit. At interiores, conperto eo, per ostium exterius cum muliere citissime [fol. 62 a] diffugerunt et cum paucis, velud in theatro judicii, juvenem pavidum relinquerunt. Ingressus itaque pater cum ira ignem huc illucque dispergit, cacabum cum carnibus effudit, mensam cum apparatibus subvertit, vixque a dilecti filii verberibus se continuit. Sed ille, cui naturalis inerat modestia, supplici affatu dulcique precatu patrem temperat ac pro certo nunquam patrem talibus se offensurum veracibus verbis assecurat. Exinde, Deo volente et donante, ita mutatus est ad maturitatem ut, sensu mentis, corpoream omnimode devinceret levitatem. [22]. Conparenda est, si placet, hujus honorabilis juvenis temperantia cum quorumdam inmoderata pervicatia. Multique namque nec amicorum precibus, nec vicinorum consiliis, nec etiam sacramenti constrictione, ab inceptis desistunt; hunc una correptio patris ad honestatis reduxit statum. Illos plerumque a stulticia non revocat egestas; hunc non detinuit in lascivia opum habundans facultas. Magna nempe debetur merces cuilibet juveni proprie et occulte resistenti titillationi, nedum isti cui opes et coevi nobilles suggerebant favere juventuti. Apparet ex hoc non a corde ejus processisse levitatem, sed aliunde per quemlibet inmissam, que exstirpari potuit tam facili increpatione. De hinc ejus conversio et inmutatio cunctis esse cepit stupori et ammirationi dicentium: «Hec est mutatio dextere Excelsi.» [V] [23]. Nec longe post hec, electus a Divionensi clero communi omnium voto, [fol. 62 b] honore sacerdocii et dignitate prepositure sublimatur. Iure et enim aliis, ex tunc dominus et pastor est institutus, qui sue voluntati dominari et eam ad onestatem deducere prius procuravit. Justicie itaque operibus deinceps se plene conferens subjectius, non dominum sed patrem se prestabat et nutritorem. Ostium ejus viatori patuit, «occulus fuit ceco et pes claudo», viduarum et opressorum potens extitit liberator. In judicio curie ejus, nunquam vel suspicio fuit dande mercedis, sed rectitudo et exsecutio justicie ab omnibus ibi cernebatur. [24]. In ecclesiasticis intentus et pervigil, Dei laudes nocte dieque canonicis honeste et curiose solvendas monebat. Quod autem aliis jussit, aut ipse prior solus aut cum ceteris competenter exercuit. Propterea, affectu quo erga beatissimum propthomartyrem Stephanum fervebat ignitus, singulis annis in festo ejus missam celebraturus, ipsi suo dilecto patrono servum et ancillam liberos offerebat, prius tamen in pulpito post processionem conscendens, omnesque de cognatione sua qui donis suis calumpniam vel damnum inferrent, eterno dans anathemati nisi resipiscerent. [25]. Nec his contentus, sepius in Italiam et alibi causa orationis pergebat, multorum sanctorum reliquias et serica ornamenta quibus casule, cappe alieque vestes ad decorem domus Dei fierent, defere studens. Et in his, non quelibet viliora et cito peritura, sed potius cariora ac durabilia coemebat, inter que casulam purpuream nigram et ejusdem coloris cappam, atque aliam crocei coloris cappam [fol. 62v a] simulque fimbris albis ornatam, nec non et pallium optimum pavonibus ordinatis intextum, que adhuc ad indicia ejus probitatis manent, cruces, candelabra et alia multa que malorum nequitia post mortem ipsius ab ecclesia furto sunt subducta. [26]. De possessionibus vero et mansis, ita domum commissam ampliavit ut prebende, que usque ad suum tempus tenues erant et perpauce, tam suis quam aliorum donis duplicarentur. [27]. Tempore namque ipsius, Hugo Lingonensis episcopus et Aymo Tilecastri dominus ecclesiam ipsius castri in honore sancti Florentii martyris dicatam, cum appendiciis omnibus et magnis reditibus, ipsi suisque successoribus perpetue possidendam tradiderunt. [28]. Quidam etiam miles, Hugo Foardus nomine, in villa Cortarnulfi justiciam, latronem, falsam mensuram, et in nemoribus ceparium, venationem et in aqua piscationem, sic in carta scriptum habetur, dedit. [29]. Guido Dives, miles, de quo supra diximus, in villa Bresconi mansum unum dedit, cum servis et ancillis mansum et que appendebant culturantibus in vineis, in silvis, in planis et aquis, absque exactione et exenio, omnino liberum. [30]. Itemque alius nomine Rocelinus, qui et Romestannus, dedit alodium suum de Fisseio et mansum de Bargis cum vineis et omnibus manso pertinentibus; et quicquid in Parriniaco in vineis et campis tenebat vel alius per eum; et ad Corcellas mansum, cum omnibus manso pertinentib s, et Boscum Versantem et servum Aldonem cum infantibus; et de silvis que vocantur Carmeel, Silve Calsar[um], Petra Communis, Calcenolea, et [fol. 62v b] de Nois, partem suam; ad Crice mansum unum cum omnibus appendiciis; et Quintiniaco mansum cum omnibus pertinentibus. [31]. Decimo fere ante hoc anno, adhuc Brunone episcopo vivente, proclamantibus hujus ecclesie canonicis reddi fecerat — et ne ultra falleretur sub anathemate interdixerat — ipse episcopus ecclesiam Mirebelli cum appendiciis suis et terram de Acellis, que sancto Stephano mali homines diu abstulerant. [32]. Fuerunt et alia multa que plures ecclesie sancti Stephani eodem honorabili Garnerio preposito ammonente et perquirente tribuerunt, de quibus socordia priorum nullam tradidit memoriam sequentibus; quin potius per inerciam rectorum de notis et ignotis aliquanta sunt perdita: Quam, cum non est qui teneat, habundat qui diripiat. [33]. Mater etiam ejus Anna, pro se suoque viro et filiis, dedit Givrelo quinque jornales vinee in Campo Arvei et, in Caruc et Vineto et Sumbardescaque et Praelis, vineas quas habebat. Tres denique mansos apud Marcilleium cum hominibus eos tenentibus vineisque ac silvis, terris quoque cultis et incultis, atque consuetudines que eisdem mansis debentur, prefata mater hortatu kari filii sue oblationi adjecit. Vivens quoque pater cum uxore dederunt, in Insulis Genleti, prata in fine qui vocatur Lamponna. [34]. Ultra Dollam supra Dubium fluvium dedit Raynardus, pater Odonis miles de Divione, sancto Stephano ad Criceium mansum cum hominibus illum culturantibus, nulli jus vel exactionem sive consuetudinem debentem. [35]. Hec de aliorum donis que instinctu et tempore ejus hec ecclesia adquisivit. Sed ipsius memorabilis Garnerii dona istis omnibus semper eminent. Dedit namque Villetam que ultra predictum Criceium est, cum servis utriusque sexus. [Fol. 63 a] Quosdam denique eorum liberos cum facultatibus inde adduxit, quos in clientela sancti cum aliis ordinavit. [36]. Dedit alodium in villa que vocatur Arceis, cum terris cultis et incultis ad illud pertinentibus; Quintiniaco, cum ecclesia et decimis, omnem suam hereditatem; apud Cavenniacum, unum pratum; Siliciaco, decimas et unum mansum cum omnibus pertinentibus: in quo, ipsius tempore, Engelio Gallicus ecclesiam incoavit et post ejus obitum consummavit. Mervello dedit omnem terram quam habebat; Cremelex, unum pratum; Sampaniaco, qui est inter Marcennacum et Givreium, unam vineam. [37]. Ecce vere Israelita, in quo dolus non extitit, qui Deo dicere fidenter potuit: «Tu es qui restitues hereditatem meam mihi», de quo etiam convenientissime potest dici quod felici commercio pro terrenis celestia, pro perituris eterna commutavit. Qui etiam, ne virtute careret qua sancti pre occulis mortem habentes timore et amore futura prevident, dispensanter constituit, unde panis, unde vinum, unde species herbarum ad potum conficiendum, unde fercula carnium, unde nove scutelle, in die anniversarii sui quotannis ad refectionem fratrum provenirent. Quod sequentes studiose explentes usque ad hec tempora diligenter observarunt, cum fratrum refectione aliis sacerdotibus et clericis, nec non et pauperibus, habunde eo die ministrantes, insuper sicut in festo sancti Stephani militibus et amicis partes ad honorem pii et boni provisoris dirigentes. Digne itaque «justicia hujus manet in seculum seculi», qui propria dispergens dedit pauperibus, illum secutus qui, cum dives esset, pro nobis pauper factus est ut illius inopia nos ditaremur. [38]. Transeamus autem de genere ad speciem ut continenciam [fol. 63 b] ejus monstremus vicisse radicem omnium malorum, cupiditatem. Quedam matrona, Tecelina nomine, uxor Balduini Divitis quem dux Robertus secum de Gallia adduxerat, pro auxilio constructionis templi (unde suo loco in posterum narrabimus), predicto venerabili preposito scyphum aureum, viro suo nesciente, obtulit. Erat vero miri et magni operis, plus triginta librarum valens precii. Quem ille licet invitus suscipiens, quoniam Dei donum de justis potius et dignis mercedibus volebat construere, contra morem multorum non sibi retinuit nec expendit, sed archimandrite servandum commisit. [39]. Transacto denique fere quinquennio, quidam ex clientela sancti, hujus rei conscius, ad Balduinum veniens, si sibi merces daretur, questum magnum se indicaturum promisit. Cui ille gallice respondens, tunicellam et caligulas pro mercede spopondit. Cumque cliens rem ut erat indicasset, Balduinus uxorem suam affligere, fialamque suam repetere anxie cepit. Quo comperto, vir Dei mulierem, non ausam sibi indicare aut a se reposcere per nuntium, evocat et scifum intactum reddens representat. Quod illa insperanti marito resignans, Balduinus facti penitens: «Me miserum, inquit, quia nec huic ero dicior et ille beatus pro hac repeticione a modo meum exosum habebit adjutorium.» [40]. Quod et factum est. Nam ex tunc prepositus memorabilis ejus oblationem sprevit, licet [...]