PAVCIS admodum transactis diebus, dum tecum more meo, de quibusdam non ex toto superfluis cōferrem: nescio vnde occasione sūpta, sermo incidit de Saluatoris deitate. Quem dum ad alia,  ipsa vtilia tendens, cito finire proponerem: audiui a te quasi trāseunter, quod non transeunter accepi. Dixisti te a quibusdam fratribus,  (vt tunc mihi visum est) ab ipsis sociis lateri meo adhærentibus audisse: Saluatorem nusquam in Euangeliis se aperte, hoc est sine inuolucris Deum vocasse. Addidisti etiam eos, non negligenter, sed intente ac diligenter totius Euāgelici textus seriem, hac de causa scrutatos fuisse, nec alicubi hoc se legere potuisse. Et quāuis fratres illos, a quibus ista audieras, nec tu mihi nominaueris, nec ego qui essent, quærendo perstiterim: quia tamē, etsi inutilis opilio, vultum pecoris mei nō ex toto ignoro: credo eos qui hoc dicunt, non trahi infirmitate fidei, sed amore ac studio hactenus ignorata sciendi. Nam quoscumque apud me recolo, qui de his vel similibus tractare, discutere, vel soluere aliquid possint: literatos scio, exercitatos video, religiosos agnosco. Vnde absit a me, vt aliquid sinistri, maxime in talibus de ipsis suspicer: quos  eruditio doctos,  gratia, quæ in ipsis hactenus vacua non fuit, vt sæpe expertus sum, tam in fide, quam in vita, solet semper reddere cautos. Sed quia semel sermo ortus est de re super omnia saluti nostræ necessaria, iustum est (prout mihi videtur) exequi quod inde sentio: ne forte si neglectum fuerit quod auditum est, dubietas aliqua in aliquorum cordibus, vt solet in talibus contingere, oriatur. Vtiliusque fuisset rem silentio suppressam fuisse, quam deductam in medio, indiscussam reliquisse. Notum est, nec aliquem in talibus exercitatum latet, communem  publicum hostem Satanam, ne a mortalibus vera deitas, aut agnosci, aut coli posset, summo semper nisu, toto conamine laborasse:  non solum tempore gratiæ, non solum tempore legis Mosaicæ, sed  ab ipso primorum hominum exortu, ad euellendam de humanis cordibus fidei sinceritatem, semper acerrime institisse. Inde est quod ante famosum diluuium, illo, qui primus cœpit inuocare nomen Domini, cū paucis ex eadem stirpe sequentibus excepto,  post vsq. ad Moysi tēpora, præter quosdam magnos,  notos Patriarchas: iam extincta apud miseros mortales summi ac veri Dei notitia, tetris multiplicium errorum tenebris obuolutus totus orbis horrebat. Succedente dehinc tēpore miserta maiestas summa pereuntis creaturæ, largiorem quidem solito benignitatem, dando legem Iudæis, ostendit. Sed sola illa gēte ad veræ deitatis cultum vocata, alias vniuersas in erroris iam antiqui fæce reliquit. Tādem non vltra in ira sua continens misericordias suas, misit Filium suum, effudit Spiritum suum:  non iam partim aliquas, sed quicquid vsquam gentium est, ad vnius Dei vniuersorum auctoris,  rectoris agnitionem largissima miseratione vocauit. Hunc veritatis splēdorem, quia nec primo, nec medio, nec vltimo tempore obscurare ex toto nequam ille potuit: quantum a moderatrice omnium deitate permissus est, impugnare non cessauit. Claret hoc ante Saluatoris aduentum, in Prophetarum infestationibus, quos ipse magnus Apostolus, ludibria, verbera, vincula,  carceres expertos, lapidatos, sectos, tentatos, egentes, angustiatos, afflictos, in occisione gladij mortuos non tacet. Apparet  inde maxime, quod Christianæ gratiæ diebus, quamuis fortis victus a fortiore, quia arma sua auferri,  spolia distribui a victore cernebat, orbem fere totum contra veræ deitatis agnitores commouit. Inde est, quod non solum multorum millium, sed  innumerabilium legionum Christianorum sacro cruore, totius terræ superficiem pessimus  pertinax persecutor respersit. Quo nec sic præualente, immo multomagis tot mortibus veræ fidei agnitione crescente: quod manu hostili non potuit, fraterno explere schismate attentauit. Excreuerunt ea de causa ab illo suscitati diuersorum nominum,  sectarum errores, vnicam spem humanæ salutis auferre conantes. Incedebant quidem vario ac deuio tramite, sed ad eumdem finem conuersæ pene tendebant:  aut cum phantastico, vt Manichęi: aut cum vero, vt Arriani, Christi corpore, veram Christi deitatem negabant. Non curabat Satanas quicquid quolibet tempore de Deo homines opinarentur, tantum vna vera,  sola saluans deitas negaretur. Hoc se solum modo quærere, ad hoc se tantum niti luce clarius demonstrabat: quoniam  ante Christum  post, pro multorum  falsorum Deorum Dearumq. cultu, contra vnius  veri Dei cultores tam acriter,  constanter pugnabat. In illis enim humanam pernitiem amplectebatur, in hoc humanam salutem persequebatur. Vtitur adhuc eodem astu,  cum pene mediam orbis partem Sarracenis mediantibus occupauerit: docet eos Christum sic prædicare omnium meliorem  maximum, vt tamen prorsus denegent Deum. Hanc falsam Deorum pluralitatem contra veram vnius deitatem, sicut ab ipsa paradiso incipiens induxit, primis hominibus dicendo, Eritis sicut dij: sic in fine perficere molitur, quando per vas illud perditum, quod singulariter possessurus est, hoc est Antichristum, aduersabitur,  extolletur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur, ita vt in templo Dei sedeat ostendens se tanquam sit Deus. Infelix vere,  æternaliter proiectus a facie Dei, qui longissimæ nequitiæ merito indurabitur sicut lapis,  stringetur quasi malleatoris incus. Intantum insanus,  cæcus: vt qui statim vt factus est, dixit, Ero similis Altissimo, mox in immane chaos infernalis putei submergendus dicat. Ero maior Altissimo. Quorsum hæc? Vt aduertat lector, eo certius intelligendam, eo firmius retinendam veram Christi in Christo deitatem: quo magis eam hostis veretur, quo magis persequitur, quo magis eam Christi fidelibus,  seruis semper auferre molitur. Non ignorat plane ille nusquam nisi in Christo hominis constare salutem. In eius vtique deitate, a qua saluatur:  eius humanitate, per quam saluatur. Vnde non curat, vt dictum est, quantumcumque sublimia de Christo homines sentiant: tantum verum Dei filium,  Deum non credant. Nam remota ab illo diuinitate, quid plus salutis posset homini conferre filius hominis, quam quilibet alter filius hominis? Iam absque dubio non religiosum, immo sacrilegum esset, quemquam in illo ponere spem salutis: qui deitate semota, nec Saluator dici posset, nec quemlibet saluare valeret. Maledictus enim, vt ait scriptura, homo qui confidit in homine,  ponit carnem brachium suum. Hoc veneno corruptor humanæ naturæ, illos, quos suprascripsi, moderni temporis Sarracenos,  imbuit,  infecit: dum eos Christum,  natum de Virgine,  missum a Deo,  Verbum Dei,  Spiritum Dei, iuxta suum intellectum prędicare docuit: sed illum nec Deum esse, nec mortuum persuasit. Aduertebat enim impius, alia vniuersa frustra credi, frustra prædicari, fide deitatis ac mortis Christi in cordibus humanis extincta: nihilque iam salutis superesse mortalibus, quos nec deitas Christi saluaret, nec mediatio carnis assumptæ redimeret. Iam, vt ad id redeam, propter quod ista præmisi, respondeat auctoritas vel dubitanti, vel quærenti. Vtrum Christus absque inuolucris, aut aliquo tegmine se Deum nominet,  vbi hoc in Euangeliis scriptum legatur. Videntur enim mihi inde maxime moueri ista quærentes, quod ita perspicue, ita solemniter, Christum, vel discipulis, vel Iudæis loquentem se Deum vocare in Euangeliis non legunt: sicut in Heptatico frequenter audiunt, vt  illud in Genesi, loquente Deo Patriarchæ Iacob. Ego sum Dominus Deus Abraham patris tui,  Deus Isaac. Terram, in qua dormis, tibi dabo,  semini tuo. Et rursum idem alibi. Ego sum fortissimus Deus patris tui, noli timere,  descende in Ægyptum: quia in gentem magnam faciam te ibi. Et in Exodo. Locutus est, inquit, Deus cunctos sermones hos. Ego sum Dominus Deus tuus, qui eduxi te de terra Ægypti de domo seruitutis. Et paucis interpositis. Ego sum Dominus Deus tuus fortis zelotes, visitans iniquitatem patrum in filiis in tertiam  quartam generationem,  multa in libris illis similia in hunc modum. Et quidem exempla  testimonia, quibus de vera Christi deitate libri tam veteris Testamenti quam noui respersi sunt, in medium producere superfluum iudico: quia fideli, quia docto, quia his assueto loquor. Plurima inde tam in Propheticis quam in Apostolicis literis leguntur: innumera insuper tam Græcorum quam Latinorum, aliarumque gentium volumina verę Christi deitati verax testimonium ferentia reperiuntur. Sed prohibet illa producere causa proposita. Quia non quæritur nunc, vtrum Christus Deus sit, sed vtrum se ipse Deum dixerit. Nam si hoc in quæstione (vt olim) versaretur, pateret nobis multiplicium responsionum campus immensus,  pelagus scripturarum veræ deitatis Christi testimoniis exundans, leui negocio nobis per Dei gratiam deesse non posset. Nec mihi multus super his, etiam si ad hæc idoneus essem, labor instaret: quoniam lectorem non ad mea super his scripta legenda inuitarē, sed ad magna Patrum volumina quondā de istis ab eis condita, statim trāsmitterem. Istud quoniam ad rem, de qua agitur, omnino non spectat: ad id sermo redeat, cur Saluator, sicut his, quos præmisi, videtur, non se more illo in Euangeliis Deum nominat, quo in veteribus, vt præmissum est, literis vocat. Et ne diu suspensum lectorem teneam, hoc absque præiudicio verioris ac clarioris sententiæ dico. Deum quidē Dei filium Propheticæ voces, de Iudæorum stirpe carnem sumpturum, ac de sacra Virgine, tempore ante secula præordinato nasciturum, frequentissime prædixerunt,  ea quæ prædixerant scribendo posteris reliquerunt. Non potuit tamen Iudaicus animus tanti sacramenti, tam singularis rei capax existere: nec summam maiestatem ad hæc infima  mortalia quandoque humiliari, aut velle, aut posse senserunt. Metiti sunt immensæ illius maiestatis altitudinem ex proprij cordis superbia: illumque inexhaustæ bonitatis fontem, ex insita humanis pectoribus non tam naturali quam corruptæ naturæ duritia. Hoc plane, hoc tam Iudæis quam cunctis superbis commune fuit: hoc ad credendam susceptæ a Deo carnis dispensationem obstitit, quia nec humiliari vsq. ad humana in se suscipienda, aliquando Deum posse, suspicati sunt. Immo hoc vel fateri, vel sentire, vt nefas maximum refugerunt. Senserunt Christum a Prophetis prædictum, non quidem Deum, sed regem magnum, aliis Iudaicæ gentis regibus multo maiorem, longe potentiorem, longe sapientiorem, longe iustiorem futurum: latius cunctis præcedentibus regibus imperaturum,  more nō diuino, sed humano, in terra tantum, non in cœlo  terra, vt vniuersorum dominum regnaturum. Hunc eorum intellectum, hanc pene totius gētis illius opinionem sapientia Dei iam carne induta non nesciens, condescendit mentibus infirmis:  sicut lacte carnis susceptæ, ante solidum deitatis cibum eos lactare voluit, sic paulatim, non subito, nec velut ex insperato, eis latentis in homine veræ suæ deitatis notitiam infudit. Et quia Sol erat,  vera illa lux, quæ illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum: noluit luminis immensi fulgore ægros mortalium oculos subitus apparens obtundere, sed nube carnis opposita, sobrietate verborum prætenta, ad speculandum,  suo tempore peruidendam hactenus ignoratam mortalibus deitatis lucem, spiritualem eorum intuitum confouere. Ea de causa, non vt primo tempore fecerat, se statim, vt prædicare cœpit, solemni illo more Deum vocabat: sed ægris medicus pro tempore se conformans, ac velut inductionibus, vel insinuationibus vtens, a minoribus ad maiora eos gradatim erudiēs promouebat. Formabat ita verba, vt inquantum non solum veracem, sed  ipsam veritatem decebat:  scandala infidelium temperaret,  fidelibus atque intelligere valentibus, non minus quam tempore legis Mosaicæ se Deum clamaret. Hinc est, quod iuxta Matthęum congregatis Pharisæis interrogauit eos, Quid eis videretur de Christo, cuius filius esset. Illisque respondentibus, Dauid: statim subiunxit. Quomodo ergo Dauid in spiritu vocat eum Dominum, dicens: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis? Si ergo Dauid in spiritu vocat eum Dominum, quomodo filius eius est? Sed quid illi ad ista? Euangelista non tacet. Nemo, ait, poterat respondere ei verbum. Vides lector, quare non poterant respondere ei verbum? Hic plane, hic claret Sole clarius quod præmisi. Nonne cernis aperte, quod Messiam, id est Christum promissum sibi numquam gens illa, pręter quosdam magnos  paucos, Deum animaduertit, Deum sensit, Deum esse credidit? Non poterant Pharisæi iam dicti, licet legis doctores, respondere ad interrogata verbum: quia Christum nec senserant, nec intelligebāt Deum. Hoc enim solo respectu, hoc certe  non alio, poterat dominari Dauid Christus filius: non quia erat homo sicut ille, sed quia erat Deus, quod non ille. Cesserat huic prærogatiuę humanus vsus,  paterna dignitas in hoc vno,  solo Dei filio defecerat: quia non solum Dauid iuxta carnem, sed etiam Dei secundum deitatem erat filius, vtique  ipse Deus. Hoc Pharisæi, licet in lege sæpe legerent, sed non intelligerent, non poterant propositæ quæstionis nodum soluere, non poterant verbum quodlibet rationabile respondere. Ea de causa silentium elegerunt, ea de causa respondere non potuerunt. Nonne ergo tibi videtur, absque tegmine, absque inuolucris, sicut præmiseras, Christum se in hoc loco confessum Deum? Confessus est plane se Deum: sed ita vt sicut dictum est,  scandalum infirmorum nondum tam sublimia capientium vitaret, nec intelligere valentibus, quod Deus esset, celaret. Inauditum enim hoc erat apud homines,  ab intellectu communi adhuc omnino abhorrebat: aliquē mortalium, vel sentire, vel credere Deum. Ostendit hoc  ipse publicus error, quo largissimo tempore orbis pene totus,  obrutus,  oppressus est. Nam licet quosdam hominum, vnius  veri Dei apud homines intellectu, cultuque amisso, error iam dictus post mortem deificasset, eosque Deos fuisse,  credere,  credi voluisset: nullum tamen eorum, dum viueret, aut Deum credidit, aut credi voluit. Nam nec Saturnus, Iupiter, Mercurius, aut Mars vel Iuno, Venus aut Minerua:  innumeri alij aliæque, Dij vel Deæ dum viuerent, crediti sunt: sed eis iam e vita casu diuerso subtractis, diuinus honor ab hominibus longe a facie Dei proiectis exhibitus est. Causæ, quibus rationabiles hominum mentes tam irrationabili stultitia falli vel fallere potuerunt: vt tam leuiter,  absurde Deos ex hominibus factos crederent, studiosis lectoribus in promptu sunt. Quod, quia ad rem propositam non pertinet, transeo. Nam constat, quod viuentibus iam dictis non diis, sed pestibus humanis, nullus eis ab hominibus diuinitatis cultus impensus est. Legitur solus Alexander, Persis iam  Medis atque ipsis Indis cum vltimo Oriente subactis, in tam vanam,  insanam prosiliisse superbiam: vt diuinos sibi honores exhiberi partim suaderet, partim cogeret:  quosdam non adquiescentes, sed irridentes, vt Calisthenem Philosophum cum quibusdam aliis, etiam prius tortos necaret. Abhorrebat enim, vt iam dixi,  semper hoc abhorruit humanus animus: non ferens dici Deos, quos homines cernebat, nec altitudinem diuinam humilitati humanæ posse congruere æstimabat. Quam deitatem, licet, vt dictum est, post eorum mortem eis inesse credidissent: nullatenus tamen, dum viuerent  cum eis conuersarentur, hoc sentire vel credere potuerunt. Hoc vero fortassis, quia quodam humano more, licet errore, magis affici solet plerumque animus,  moueri ad admirandum, aut honorandum absentes, quam præsentes, mortuos, quam viuentes: quia apud huiusmodi mentes, vilescere solent præsentia,  magis optari,  amari absentia. Hic mos,  apud paganos legis diuinæ expertes erat, nec Iudæis eadem sacra lege instructis deerat. Huius Saluator conscius, eo loquendi genere verba Deitatem ipsius humanis intellectibus commendantia temperabat: vt (sicut dixi) more sapientis magistri mentibus aut nullius, aut pusillæ fidei eorum, quantum decebat, fugiendo scandalum, consuleret:  claris intellectibus, nihil de suæ Deitatis veritate substraheret. Hoc indicant lucide,  verba illa ipsius, quibus in festo Enceniorum, id est Dedicationis Templi, ambulans in porticu Salomonis Iudæos alloquutus est. Nam tunc eum ipsi circumdantes dicebant ei. Si tu es Christus, dic nobis palam. Quibus ille non statim respondit, Christus ego sum: sed dixit, Loquor vobis,  non creditis. Opera quæ ego facio, testimonium perhibent de me. Quod testimonium? Testimonium quod Christus esset, testimonium quod Dei filius esset, testimonium quod Deus esset. Nullum enim horum ab altero separari poterat. Nam si Christus erat, necessario  Dei filius. Si Dei filius, necessario  Deus. Christus enim non Iudaico sensu homo purus, sed vero  Christiano intellectu, homo simul erat Dei filius,  Deus. Nam a Prophetis talis prædictus est, ab Apostolis talis prędicatus est. Talem se  ipse in his propositis verbis ostendit, talem absque dubio declarauit. Apparet hoc,  perspicue approbatur, quod se Christum confessus fuerit: quando iam dictis Iudæis dicentibus, Si tu es Christus, dic nobis palam: respondit, Loquor vobis,  non creditis. Tunc plane, licet hoc nomen, quod est Christus, tacuerit, Christum se intelligi dedit: quando, vt dixi, interrogantibus respondit: Loquor vobis,  non creditis. Nam quid est aliud, Loquor vobis,  non creditis: nisi, loquor me Christum,  non creditis? Quod vero  Dei filius esset, verba subiuncta probant. Opera, inquit, quæ ego facio in nomine Patris mei. Nec enim Patrem suum Deum diceret, nisi  ipse Dei filius esset. Quod vero  Deum se probauerit, indicant  illa opera, de quibus operibus testatus est. Opera quæ ego facio, testimonium perhibent de me. Non enim erāt opera illa humana, sed diuina. Immo, vt clarius dicatur, non erant, vel esse poterant tantum hominis: sed Dei simul  hominis,  quia Dei, idcirco hominis. Non erat plane ipse Christus, vt illi de quibus legitur. Nolite tangere Christos meos: sed erat Christus vnctus, iuxta hominem, a Deo, oleo exultationis præ consortibus suis. Non erat Dei filius, vt illi de quibus scribitur. Filios genui,  exaltaui: nec vt illi de quibus Apostolus Ioannes, Charissimi, filij Dei sumus:  nondum apparuit, quid erimus. Non erat, inquam, Dei filius, vt illi per gratiam: sed erat Dei filius per naturam, teste ipso Patre,  de cœlis clamante. Hic est silius meus dilectus. Et quia per naturam erat Dei filius, vtique, certa ratione cogente, erat etiam Deus. Non enim poterat ex essentia Patris gigni, aut procedere, nisi quod erat ipse. Et ideo ex Deo genitus erat, veritate indubia cogente,  Deus. Huic eius Deitati opera, quæ faciebat, verax testimonium ferebant. Nam non erant eius opera similia operibus hominum, non erant eius miracula paria propheticis miraculis. Non erant certe paria, quia longe excellentius erant maiora. Miranda quidem opera,  miracula quamplurima fecerant ipsi: sed vt homines, quod datum fuerat, erogabant, nihil ex se faciendo, sed quæ faciebant a Deo precibus impetrando. At eius opera non ex aliena, sed ex propria procedebant virtute, vt pote, qui nihil precibus, vt alterius egens auxilio, operabatur: sed totum quod aut in spiritualibus, aut in corporalibus remediis mortalibus impendebat, maiestatis potentia largiebatur. Hoc modo opera sua, vel miracula ab aliorum hominum operibus, vel miraculis secernebat: non solum ipse faciens vt Deus quæ voluit, sed etiam aliis eadem faciendi potestatem largiens prout voluit. Perhibebant ergo tali modo opera eius testimonium de ipso: quod Christus, quod Dei filius, quod Deus esset:  hoc etiam ipso tacente non obscurius quam loquente, Iudæis, Gentibus, cœlo quoque  terrę clamabant. His  similibus verbis, vt supra dictum est,  Deitatis suæ veritatem intelligere valentibus clarissime commendabat:  ne subitus fulgor infirmos adhuc illorum illius tēporis hominum intellectuales oculos magis obscuraret quam illustraret, eadem sua verba modis congruentibus temperabat. Hoc idem  totus sequētium verborum textus indicat, qui talis est. Sed vos, inquit, nō creditis: quia non estis ex ouibus meis. Oues meæ vocem meam audiunt,  ego cognosco eas,  sequuntur me:  ego vitam æternam do eis,  non peribunt in æternum,  non rapiet eas [...]