VITA ODONIS EDITIO MINOR, EMENDATA ET AUCTA A FRATRE QUODAM HUMILLIMO MONACHORUM. Incipit prologus in vita sancti Odonis abbatis. Reverentissimo patri domno Hugoni, abbati Sancti Petri, frater quidam humillimus monachorum precipuę dilectionis votum et totius obsequii famulatum. Cum summum studium, o venerabilis pater, eruditis et religiosis viris fuerit in describendis gestis sanctorum ad informationem et institutionem audientium, utile nobis videtur, ut et nos, quamvis ignari et a vera scientia procul remoti, secundum datum nobis modulum ingenii si quid valemus et ex sanctorum actibus memoria dignum agnoscimus, auribus fidelium, etsi non declamatorie saltim humiliter vel devote, offeramus. Est enim fides vere credentis Domino magis placere qualitatem offerentis, quam quantitatem muneris. Hoc ideo dicimus vestrę fraternitati notum facere volentes, quia vitam domni Odonis, humili quidem sed fideli stilo digestam, percurrentes, invenimus aliqua circa eius ordinationem depravata, quędam vero de eius transitu minus perfecta. Compulsus igitur hortatu seniorum et fratrum nostrorum, ut in eadem vita patris Odonis corrigendi studium darem, preceptis eorum obsecundans, veteres cartas ordinationis et electionis eiusdem metrumque domni Hildebodi episcopi nobis nuper a vobis directum diligenter revolvi et, prout valui, in supradicto opere depravata mutavi et imperfecta supplevi. Inserui preterea, ubi oportunus locus se prebuit, quomodo vel qualiter vir ammirabilis fidei et summę religionis Berno in sancta institutione tam in laicali quamque etiam in monachili habitu positus profecerit et quam pię suę professionis exsecutor et, ut ita loquamur, fidelissimus propagator extiterit. Placuit etiam commemorare in transitu, quemadmodum intuitu divinę pietatis locus ille Cluniacus a Vuilelmo duce, ut ita fari libeat, in lineam, a patre Bernone in superficiem et a venerabili Odone, de quo sermo pre manibus est, paulatim et per incrementa temporis deductus in altitudinem veluti iam solidum corpus surrexerit. Quod opus, quamvis parvi momenti, ideo vestro volui consignare iudicio, quia vos concivem simul et fidelem Odonis recognosco et admodum mihi unanimem esse non dubito. Valete. 1 Odo, vir beatissimus, ex Francorum prosapia extitit oriundus, sed intra domum Vuilelmi, robustissimi ducis Aquitanię, est alitus. Nono decimo etatis suę anno apud Beatum Martinum Turonice est tonsus ibique grammaticę laribus educatus. Deinde apud Parisium dialectica musicaque a Remigio, doctissimo viro, est instructus. Anno ortus sui tricesimo Burgundiam petiit et, Balmam monasterium ingressus, per ter quinos ferme annos sub Bernone abbate monasticam vitam duxit. Postmodum vero abba ordinatus, Franciarum, Aquitaniarum Hesperiarumve partium cenobiorum effectus est dux et pater dulcissimus. 2 Igitur, ut nativitatis eius exordium pandam, quo ordine fuerit editus, piis auribus referam. Fuit autem pater eius Abbo nomine dictus. Hic itaque cum uxore sua adeo religiosam erat peragens vitam, quo novus videretur surrexisse Zacharias, videlicet cum Helisabet coniuge. Etenim, ut predictus pater sanctissimus Odo sepius mihi professus est, alterius moris esse videbatur et actibus, quam nunc homines presentis temporis esse cernuntur. Veterum namque historias et Iustiniani Novellam memoriter retinebat ; in suo nempe convivio evangelicus semper resonabat sermo. Verum si quando lis quoquo modo inter partes fuisset orta, tanta in eum censurę excreverat veritas, ut undique ad eum omnes ob difiniendi proficiscerent gratiam. Qua de causa omnibus karus erat precipueque apud Wuilelmum, comitem robustissimum, qui eo tempore Aquitaniam Gotiamque suo iure tenebat. Hec et his similia virtutum opera coram hominibus perficiens, coram Deo namque continuatas preces ac vigiliarum excubias nichilominus exibebat. Noctem vero illam, qua Christus dominus mundum visitans virginali ab utero egrediens tamquam sponsus de thalamo, processit, summo in silentio cum lacrimis et orationibus transigebat. Dum ergo has excubias celebraret diligenter, menti sue suggestum est, ut Domino peteret ob Virginis Partum condonari sibi filium, promittens insuper Domino eum fore traditurum et Ecclesiae ministeriis mancipandum. Porro omnipotens Dei Filius, qui ante secula prescivit quos eligeret, pia vota non distulit et Odonem pium puerum eo quo dictum est ordine patri, immo, ut verius dicam, suae Ecclesie nasci voluit. 3 Per illud namque infantię suę tempus fortuitu accidit, quo predictus Abbo solus ingrederetur cubiculum, in quo puer cunabulo detinebatur. Enimvero, cum nullus adesset preter puerum, elevatis ad cęlum occulis, optulit eum Domino et beato Martino his verbis : « Suscipe – ait – gemma sacerdotum, beate Martine, hunc puerum ». Quo dicto, deposuit eum super stratulum et recessit. 4 Ablactatum post hęc tradidit eum cuidam suo presbytero, remotiori manente loco, educandum et literarum studiis inbuendum. Videres interea puerum seniles in se actus conponere, pueriles annos transcendere, litterarum studiis incubare atque, ut illa etas assolet, in nullo ad lubricum declinare. Cumque magister eius continuis successibus a bonis ad meliora eum excrescere cerneret, magnum eum predicabat fore futurum, si viveret. In his presbyter sollicitudinibus constitutus visionem vidit, quę quandam prodigii indaginem tenuit. Porro, in quantum dictante pictura conprehendere potuit, apparuerunt ei beatissimi apostolorum principes Petrus et Paulus. Quos cum diligenter inspiceret, esitare caepit anxie, quę foret ratio, quod ad eum dignarentur venire. Illi vero pro Odone puero se venisse dixerunt. Cum igitur sciscitaret, quid de eo fieri vellent, an forte domum patris reducere, « Nequaquam – inquiunt – sed ut in Orientis partes eum tollamus ». His verbis presbyter contristatus, cum dimittere eum nollet adque eis nequiret resistere et, quid ageret, ignoraret, humo prostratus vertit se ad preces, deprecans, ut prius in eum ultionem plecterent, quam puerum tollerent. Nunc vindictam patris se dicebat perpeti, nunc se a parentibus fatebatur proditorem vocandum pueri. Ad hęc ferebatur dixisse unus eorum : « Ne forte vindicet se pater pueri in presbyterum, dimittamus eum ad tempus ». Hanc revelationem addiscens, presbyter restituit eum suis parentibus. 5 Factum est post hęc, cum adolevisset, intuentes parentes eius efficatiam vultus illius et oris gratiam, strenuum et conspicabilem asserebant eum fore futurum, si militaribus studiis erudiretur. Qua de re intra domum iam fati Wuilelmi Ebboni traditus est serviturus comiti. Relictis tandem litterarum studiis, peregrinis caepit deservire offitiis. Sed omnipotens Deus, qui electos post ruinam non deserit, insontem puerum inter mundi huius naufragia non dereliquit, sed instanti custodia a labe scelerum indemnem sue Aecclesiae reddidit cepitque eum sepius in somnis terrere et humanam vitam ad malum pronam ostendere. 6 Peracto igitur XVImo aetatis sue anno, meminere caepit genitoris sui mores et actus simulque cum qua veneratione per singulos annos celebrare consueverat Christi nativitatem et, alta suspiria traens, diem illum magno cum desiderio prestolabatur. Igitur non post multum dies festus natalis Domini advenit, cumque maximam partem eiusdem noctis duxisset pervigilem, subito divino amore accensus his et similibus verbis obsecrare cepit sanctam Dei Genitricem : «  O domina et mater misericordiae, nocte ista, qua mundo edidisti salvatorem, oratrix pro me dignanter existe. Ad tuum gloriosum et singularem Partum confugio, piissima, et tu meis precibus aures tue pietatis inclina. Vehementer expavesco, ne vita mea tuo displiceat Filio et quia, domina, per te mundo se manifestavit, propter te queso absque dilatione misereatur mei ». Inter has preces et matutinas laudes missarumque sollemnia dies crastinus illuxerat. Adest denuo tempus misse, ingressusque ecclesiam populus et propria loca contentus, ipse in medio prosilivit sacerdotum et una cum illis natum mundi redemptorem cepit laudare. Dum hec agerentur, invasit eum dolor capitis adeo vehementissimus, ut, nisi obsequentium manu sustentaretur, protinus rueret. Curationi vacatur, medicaminibus medicamenta aditiuntur, inciduntur vene, cauteriatur capud, dietes aditiuntur, corpus atteritur, virtus extenuatur et sanitatis remedium non invenitur. Languor ingravescit, mors imminet et pater votum, quod voverat, silet. Et quid plura ? Conpellit prodere dolor quod tegerat pudor. Sic tandem eiulans Martinum invocat sanctum : « O alme Martine, quod grate obtuli exacte requiris. Tolle iam puerum, illius et esto patronus ». 7 Sic tandem comperta relatione patris puer Domini beatissimus Odo serie suę nativitatis, concite Turoniam petiit atque apud Beatum Martinum arma deposuit crinemque totondit sicque nono decimo etatis suę anno clericatus offitium suscepit. Quenam ibi confluxerat turba magnatorum et quanto cum apparatu, ne sequenti paupertati, qua postmodum contentus fuit, iniuriam facere videar, malo silere quam promere. Inter hos vero affuit comes Ebbo, qui eum enutrierat, cui mox cellam iuxta Beati Martini tribuit ecclesiam et cotidianam victum ex eadem canonica adquisivit eique concessit. 8 Sed paupertatis amator vir beatissimus, contempta mundi gloria, soli Deo placere curabat. Diebus itaque continuatis lectioni insudabat et noctibus orationibus vacabat, sciens esse scriptum : « Qui ignorat ignorabitur ». Siquidem in tempore parvo sic studiis opposuit animum, quo nulli inveniretur in arte secundus. Perlecto igitur Prisciano, cum voluisset Virgilii carmina legere, terruit eum Dominus in somnis, ut postmodum ipse referebat. Vidit preterea in somnis vas magnum positum secus viam, qua ipse pergebat, et vehementer sitiens putavit in eo aquam fore. Appropinquansque, et cum deesset in quo auriretur, utrasque palmas coniuncxit et in vase misit, vel sic cupiens sitim extinguere, at ille protinus pro aqua serpentes repperit. Quę egresse circumdederunt eum et intactum relinquentes abierunt. Ipse vero, viam arripiens, itinere, quo ceperat, abiit. Evigilansque a somno intellexit vas esse librum Virgilii, serpentes vero doctrinam poetarum, viam namque Christum. 9 Deinde, relictis carminibus poetarum, alti ędoctus consilii, ad evangeliorum prophetarumque expositores se totum convertit. Ceperunt interea canonici contra eum insurgere et his verbis ad iniuriam provocare : « Quid agere vis ? – inquiunt – Cur invadere quaeris opus alienum ? Hoc opus pretii perdidisti cum flore iuventutis. Parce tibi et, relictis his inextricabiliter conexis litteris, ad psalmos abi ». Sed isdem spiritus, qui eum pridem docuerat a bonis silere, tunc docebat eum a malis conticescere. Ille vero, curvato capite et obturatis auribus defixisque in terram aspectibus, illud in corde versabat daviticum : « Dixi : custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea. Posui ori meo custodiam, dum consistit peccator adversum me. Obmutui et humiliatus sum et silui a bonis ». Nec tamen erat inmemor dominici promissi : « In patientia vestra possidebitis animas vestras ». Quę vero restant de eius patientia, auxiliante Domino, in sequentibus describam. Nunc transcurram otius ad contemptus rerum. 10 Laudent qui volunt expulsores dęmonum, curatores cadaverum ceterosque diffamatos viros virtutibus ; ego inter omnes exiguus Odonis mei primam patientię laudabo virtutem, deinde contemptum rerum, post hec animarum lucrum, restaurationem cenobiorum, vestimentum cibumque monachorum, pacem ęcclesiarum, concordiam regum et principum, custodiam viarum omnium, instantiam mandatorum, perseverantiam vigiliarum et orationum, respectus pauperum, correctionem iuvenum, honorem senum, emendationem morum, amorem virginum, consolationem continentium, misericordiam miserorum, intemeratam observantiam regularum, ad postremum specimen omnium virtutum. Conferebat in parvo locello tunc bonus Iesus ex diversis nemoribus monachorum paradisum, ex cuius fonte irrigaret corda fidelium. Contentus denique parvula cellula sublatusque ab oculis hominum, soli Deo placere festinabat. Distractis pauperibus universis, quę ad usum temporalem secum attulerat, secundum evangelicum preceptum de crastino nichil cogitabat. 11 Noctu vero ab aspectibus se privabat hominum et ad sepulcrum beati Martini orationis gratia ibat solus, quod videlicet ab eadem cellula duobus fere milibus distabat, non college fultus latere, non baccilli corroboratus munimine, sed duas solum tabellas manu baiulans, scribendi offitio abtissimas, in quibus queque sibi utilia fore de scripturis iudicaverat, annotabat. Interea bonorum Hostis tales ei terrores inferre cepit. Egrediebantur siquidem vulpes ex lateribus vię et minitabant eum morsibus attrectare sicque eum insequebantur singulis noctibus usque ad orationis locum. Intellegens autem vir Domini inmissiones esse diabolicas, a suo proposito non declinabat. Quadam vero nocte simul collectę uno inpetu insurrexerunt in eum ceperuntque gannitum dare et hianti ore super eum irruere, usque ad collum eius gulamque exilientes, quo possent eum strangulare. At ille nec aufugit, nec restitit, sed, conplicatis cruribus et contracto rigido collo, humeris se tantum et brachiis tuebatur. Tradens denique eorum dentibus totum corpus, his verbis aiebat : « Si accepistis potestatem in me, quod vobis imperatum est, facite ». Interea, dum miles Christi hec pateretur, rapidissimo cursu intervenit lupus eumque ab eorum liberavit incursionibus et deinceps illi comes est effectus aeque ut esset canis domesticus. Agebat namque ex tunc securior viam suam, assumpto comite divinitus. Quę vero et quanta invisibiliter Diabolus contra eum sumpserit temptamenta, obsecro, nullus a me requirat. Ad fidem tamen probandę rei, quae potuisset per suggestionem invisibiliter tolerando sustinere, descriptum visibile bellum sufficere ad credulitatem posse arbitror omnibus legentibus. Nocte vero, cum egrederetur orationis gratia a predicta, qua manebat, cellula, non claudebat post se eiusdem ostiola, propterea quia nichil perdere metuebat, nempe qui super nudam humum matta solum et quibus induebatur vestibus contentus erat. 12 Contigit interea, dum diversorum librorum legeret volumina, ad beati Benedicti pervenisse regulam et, cursim eam cum vellet transire, impegit in eundem locum, in quo preceptum est monachis, ut dormire debeant vestiti. Nam plene non intelligens eundem sensum, per triennium iacuit vestitus et, necdum monachus, monacorum lene ferebat iugum. Istius sancti precepta obaudire curabat, alterius vitam imitari cupiebat. Iaciebat enim tunc dominus Iesus in rudi terra simplitia semina, ex qua providebat centuplicata recipere frumenta. 13 Sed hoc mirabile est, quia candor ipsius corporis non est immutatus a nigredine, in qua iacebat humi, et virtus sui animi non fuit extenuata a longa continuatione ieiunii. Sustentabatur per idem infantię suę tempus media panis libra et fave pugillo. Deposita itaque omni corruptibili sarcina, nudo pectore, nudata miles Christi precinctus ferebat arma. Videbatur ab omnibus rudis tyrunculus senum preire cuneos et, confidens in Christo, gloriosam de hoste satagebat predam reducere. Hec autem omnia apud ecclesiam Beati Martini Turonis fiebant. 14 His diebus abiit Parisium ibique Dialeticam sancti Agustini Deodato filio suo missam perlegit et Martianum in liberalibus artibus frequenter lectitavit. Preceptorem quippe in his omnibus habuit Remigium. Quo peracto, Turoniam remeavit. 15 Per illud namque tempus rogatus a fratribus se diligentibus, ut Moralia beati Gregorii pape sub uno eis coartaret volumine, ille autem professus est se hec minime facere posse, addens, etiamsi facultas agendi sibi adesset, tamen non debere hoc agere, ne tanti viri laborem tantique operis pretium aliter immutare, vel aliquid videretur demere. Econtra illi opponebant ei antea subcumbi, quam tanto labore sustineri et satius esse iudicabant funditus eum deserere et ad reliquas scripturas transgredi, quam sub eo velud sub gravi mole interire. Cotidie namque apud eos de hac re non parva fiebat altercatio. Illis videlicet persistentibus in hac petitione, factum est, ut quadam nocte domnus Odo intra ecclesiam Beati Martini consuetae orationi insisteret, et ecce subito in eum somnus obrepsit viditque in eadem visione sanctorum chorum venientem desursum in eandem ecclesiam descendere. Et prius benedixerunt Dominum, deinde ordinatim in subselliis sederunt atque post paululum unus eorum, prosiliens in medium, dixit : « Quidnam est, quod hoc in loco inmoramur ? » Ceteri vero Gregorium papam expectare se inquiunt. Hoc audiens, pater noster Odo velud avidus indagator cepit huc illucque circumspicere, quanam ex parte venientem eum posset videre. Deinde, elevatis oculis sursum, quasi e celo missum videt beatum Gregorium sed ultra omnes, qui precesserant eum, vultu spetieque et moribus persplendidum atque ornatum. Mox, veniente illo, omnes surgunt et, flexis cervicibus, benedictionem petunt. Ille vero non inter eos deorsum usque descendit, sed super ambonem ecclesie substitit et patrem nostrum terratenus prostratum inquiens vocavit : « Surge, frater Odo, noli timere ». Qui, cum surrexisset et in eum respexisset, vidit veluti more scriptoris super auriculam eius herentem pennam et quasi doctoris magisterio productim acuminatam et in summo fissam. Quam sumens beatus Gregorius eamque illi tradens, ait : « Age ergo securus et perfice opus tibi indictum. Quem vero conposueris librum non delebitur, meum autem stabit in ęternum. » Et continuo evigilans, intellexit protinus quod viderat. Sumens dehinc volumen illud magnum, diligenter perlegit et saniorem partem, quam previdit, sub uno volumine conposuit et sic quidem murmurationem illorum conpescuit. 16 Per idem tempus multi eum nobiles et inlustres viri frequentare ceperunt, cogniti ut notum reviserent, incogniti ut notum sibi eum facerent. Et quidam quidem solo eius amore Turoniam proficiscebantur, quidam vero, dum orationis gratia ad Beati Martini properarent ecclesiam, videndi eum magno amore flagrabant. At ille, velud fons redundans, desiderantissima cunctis prebebat pocula et, quasi ex aperta bibliotheca, omnibus congrua ministrabat exempla. Sicque fiebat ut nonnulli, divino sale conditi et celesti ferculo satiati, conpuncti corde, immo gratias agentes, ad propria remearent. 17 Erat siquidem eo tempore miles quidam illustris, nomine Adegrimus, in armis strenuus et in consilio providus. Hic, audiens famam beati viri, abiit ad eum. Huius itaque devotionem intuens, pater Odo verbis et exemplis orsus est instruere eum. 18 Qui mox, corde conpunctus, dispositis quae possidebat omnibus, concite rediit ad eum. Deposita itaque capitis coma et seculari militia, ex tunc Christi factus est agonista. Sumens igitur pater Odo universa, quę sibi ipse ad temporalem usum tulerat, in sinibus pauperum erogavit, ut pridem de suis fecerat. Manserunt simul milites palatini, parvissimo tugurio contenti. Videntes denique mundum in maligno positum et eius amatores in ruinosam et inlecebris plenam tendere vitam, cotidie ad monastica festinabant scandere fastigia. Interea non fuit locus in finibus Frantię, ubi audierunt affuisse monasterium, in quo aut per se non issent, aut suos perlustratores non misissent et, non invenientes religionis locum inter eos, in quo requiescere possent, ad predictum tugurium revertebantur cum magno dolore. Ob hanc causam placuit Adegrimo Romam pergere. Arrepto tandem itinere, devenit in finibus Burgundię et pervenit in quandam vallem, que Balma dicebatur ex nomine. In ea namque erat monasterium, in quo Berno abba regimen tenere videbatur. Igitur, quia patris Bernonis mentionem fecimus et utilis occasio se prebuit nos quaedam narrare debere, quae fidelium cognitioni offerre cupimus, quaeque etiam evidentiorem nobis dant viam eorum, ad quę festinamus, inserendum huic operi videtur, qualiter idem Berno, ut in prefatione huius operis iam diximus, primum quidem in laicali habitu, postmodum vero in monastica religione, Deo devotus extiterit. Fuit enim ex Burgundia oriundus, genere admodum clarissimus, prediorum etiam possessione perquam locupletissimus. Qui vir Deo dilectus, spretis mundi huius inlecebris, secundum illud evangelicum preceptum in caelo suum totum recondere volens thesaurum, in proprio solo construxit celebre monasterium, quod Gigniacus est nominatum et ex paterna vel materna possessione non mediocriter reddidit locupletatum. Cernens vero secundum sui desiderii votum idem in omnibus obtime iam valere caenobium, omnibus suis, ut dictum est, ibidem delegatis, sanctę conversationis habitum sumpsit et in eodem loco Dei omnipotentis se servitio mancipavit. Atque postmodum iam in sancta religione perfectus electione cunctorum monachorum sive nobilium ipsius cęnobii regimen suscipere non recusavit, bonam hanc sui laboris consummationem existimans, si in utroque eiusdem loci, id est in materiali vel in spirituali frabrica dignus auctor vel operator existeret. Quod offitium tam prudenter tamque decenter exercuit, ut non solum iam dictum locum in omni sancta religione redderet perfectum, verum etiam illud monasterium de Balma antiquissimum, a beato Columbano, ut ferunt, normę monachorum sacratum et tunc religione et temporali facultate iam pene desolatum, in pristinum [...]