CARMEN I [continens missionem Benigni et adventum in Gallias]. Ad magni regis gloriam Recitemus victoriam, Qua Benignus egregius Mundanos fregit impetus. Id non nostrum ingenium, Ejus agat sed meritum. Ipsum quo laudis titulus, Nos ipse vehat precibus. Grata patrum primordia Ingens hostis perculerat : Tota propago germinis Inde jacebat humilis. Princeps mundi conciverat Fraudes, rixas, blasphemias, Luxus, furta, perjuria, Ritus profanos, idola. Ira nec ne invidia, Dolo ac vana gloria, Cupiditate maxima Is orbem demum ceperat. Hæc miserans Altissimus, Opem tulit labentibus, Primo lege, miraculis, Inde Patrum oraculis. Gens Judæa non credidit, Gentilitas hoc respuit, Quoadusque justitia Leniretur clementia. Jam tandem virga floruit, Radix Jesse quam protulit, Exultet omne seculum : Maria fert remedium. Princeps pacis et Dominus, Magnis micans virtutibus Nebulosa commercia Forti proturbat dextera. Tunc et castris invidiæ Agmen infert justitiæ ; Tunc hostis vasa diripit, Ac spolia distribuit. Hinc revocat ad veniam Prostratos per nequitiam ; Virtutum pandit semitam Queis ad alta proficiant. Pulsis ergo languoribus, Salus per omnes spargitur : Utque hoc fiat plenius, Pro morte vita moritur ; Non ut morti succumberet, Sed ipsam quo perimeret, Ut leo potentissimus, Nam resurrexit protinus. Ab inferis lux rediit, Hoste multato vinculis : Captivos secum revehit, Claustris confractis tartari. Victor inde discipulis Apparens corde territis, Dum vitæ fert indicia, Nutantum firmat intima. Quibus ante quæ dixerat, Rursus mandata memorat : Ire per orbem imperat, Cunctas salvare animas, Verbo fugare crimina, Fide purgare pectora, Ægris ferre levamina, Stultis dare prodigia. Magna post hæc in gloria Ipse conscendens sidera, Sanctum misit Paraclitum Suos docere plurimum. Qui linguis acti flammeis, Verbis tonant mirificis ; Tum signis ac miraculis Mundo coruscant inclytis. Sic salus et redemptio Diffunditur in populos, Ac liberat innumeros Per auctores magnificos. E quibus gemma splendida Magnus Joannes emicat, Quem Jesus solum legerat Verba fari deifica. Hujus auditor maximus, Polycarpus eximius, Asianæ metropolis Effulsit præsul Ephesi. Hæc opus Amazonidum, In ora sita marium, David structa temporibus, Multis clara nominibus : Ptele, Smyrna ac Ephesus, Plinio teste, legitur. Urbs olim fama nobilis, Nunc Joanne percelebris, Polycarpo laudabilis. Hic, ut arbor fructifera, Verbi ferebat monita, Dirigendo discipulos, Pulchros ut palmes pampinos. In quibus vir eximius Irenæus agnoscitur, Gallorum genti prævius, Qui dux et martyr sistitur. Jam nos gradu penultimo, Vix gradu nisi tremulo, Horum sub fasce rhythmico Regi precamur merito. Ergo fisi clementia Redemptoris quam maxima, Almi Benigni merita Stylo pangamus inclyta. Gloriosus Irenæus Postquam condignis actibus Vitæ coronam meruit In procinctu certaminis, Doctori tunc præcipuo, Post athletæ fortissimo, Polycarpo cubiculi Pausanti claustris astitit. Nos, inquit, Pastor optime, Christo scias convivere. Nil promissis imminuit, Pro parvis magna reddidit. Nunc ut patrem carissimum Hortor ac precor nimium, Genti Gallorum consulas, Erroris captæ macula. Viros doctrina præcluos, Virtutibus eximios, Benignum ac Andochium Sacrum dantes officium, Thyrsum quoque diaconem Honestate consimilem, Quia rex regum imperat Illo quam cito dirigas. Ibi nam esse patulum Credulitati officium, Quo et ipsi exuviis Gentem attollant propriis. Ore martyr mellifluo Hæc affatus, continuo Cum odore mirifico Atque splendore nimio, Turma vallatus cœlica Regna revisit supera, Cum odoris fragrantia Cubile patris foveat. Mox filios carissimos Præsul complexus animo, Jussa pandit cœlestia, Mentes parent et corpora. Attollunt palmas celeres, Christum laudant unanimes : Se subire gratissimum Omne pro ipso asperum. Exultans pastor optimus, Secum deductis fratribus Hinc precabatur prospera Cymba vehendis dubia. Ergo favente gratia Applicatur navicula In locis claris insulæ Cyrnos dictæ de nomine. Hanc Corsa quædam Ligurum, Taurum sequens ad pabulum, Prius ignotam reperit, Corsicamque innotuit. Amœna hæc ac fertilis, Catochite pernobilis. Lapis fatu dignissimus Admotis hærens manibus. Illic freti spiramina Opperientes congrua, Cum post dies placabile Nauta jussisset scandere, Tunc procella reducitur. Vox ipsa hæret faucibus ; Sancti pro conscientia Mirantur, sibi talia Cur contingant incommoda. Conqueritur fraternitas : Hic residere cominus Non necesse conspicimus : Christus hic passim colitur, Ac laudatur ab omnibus. Thyrsus ad hæc sanctissimus Talia refert patribus : Gignebat mihi scrupulum, Nos omne ministerium Non quidem ferre congruum. Sed videtur hæc ratio, Nos oratu assiduo Rem deferre Altissimo. Assentiunt, et protinus Justis insistunt actibus ; Cum Irenæi studia Horum pulsant discrimina. Adstat Benigno eminus : Non, inquit, ista casibus, O confrater sanctissime, Sed divæ providentiæ Nutu scias contingere. Majestas jubet cœlica, Andeolus ut veniat : Quem sustinete paululum, Nam aderit post triduum. Mox Polycarpum repetit ; Causas refert periculi, Nisi pergat Andeolus Hos retineri penitus. Surgit pater dulcissimus, Advocatur Andeolus, Ire monetur ocius ; Quod ille mox complectitur. Conscensis tandem ratibus, Christo duce, confratribus Tres post dies adjungitur, Illis congratulantibus. Sic gradibus dispositis, Pontificis, presbyteri, Levitæ, subdiaconi, Ordinem supplent Domini. Tunc navibus applicitis, Incerta sulcant æquoris, Ac Dei providentia Advehuntur Massilia. Quam Phocenses ex Troia Olim pulsi Dalmatia, Tarquino Romæ consule, Condiderunt magnifice. Inde ingressi Rhodanum, Qui fretum intrans Gallicum, Mira tumens pernicie, Non sinebat meabile, Donec hoc Cneus Marius Fossis atque meatibus Novem oris dispertiit, Sicque nautis consuluit. Hinc exorantes Dominum Lugdunum citi expetunt, Quo Zachariam abditum Confessorem reperiunt. Cives civis amplectitur ; Mutuis gaudent visibus ; Sanctus in eis Spiritus Justis plaudebat actibus. Urbs illa prima Galliæ Dote præstabat gloriæ. Plancus quippe Munatius, Ciceronis discipulus, Ipsius rector patriæ, Octaviani tempore, Ceteris ut dissimilem Sic exstruxit mirabilem. Hanc Severus obsederat Ac pridem totam verterat, Claudii Albini vanitas Cum hanc sibi præsumpserat. Præfatus præsul Domini, Irenæus mirabilis, Huic urbi præfuerat, Ac plebem digne rexerat ; Quam tyranni sævitia Tunc cum ipso prostraverat. Tanta fuit tunc rabies, Ut Rhodani pernicies Cruore ferret martyrum Rubri maris indicium. Hic sancti forte sederant, Christi laudantes gratiam, Cum illos monet angelus, Uti sacer Andeolus Carpentoraci gentium Mittatur ob remedium. Sancti sodales illico Cœlesti parent nuntio. Dolent fratris absentia, Sed salus parta recreat. Illo iste dirigitur, Quo magnus martyr colitur. Isti tenentes Galliam Heduam læti properant. Hæc civitas sic dicitur Ab hædis concertantibus, Augustiduni nomine Julio aucta Cæsare. Ubi Faustus, vir nobilis, Christum colens in abditis, Hos dum benigne suscipit, Deicolas intelligit. Quibus offert clarissimum, Dicandum Deo filium, Symphorianum, nobilem Post consecrandum martyrem. Ibi sanctis virtutibus Ac doctrina pollentibus Lucra multa suppeditant : Ad fidem plures convolant. Quos Benignus sanctissimus Sacris mergebat fontibus, Liniebat et chrismate Pontificis subschemate. At beatus Andochius, Thyrsus quoque diaconus, Pari pollentes dogmate, Plebem levabant gurgite. Tunc Lingonum in finibus Christum colens attentius, Fausti germana nobilis, Hos cum venire comperit, Fratrem exorat precibus, Quo mereatur cominus Sanctorum frui visibus Suis valens nepotibus. Ubi Faustus hoc retulit, Sancti consulto Pneumatis Omnibus id complacuit, Ut magnus testis Domini Illuminandis populis Benignus pergat Lingonis, Augustiduni sociis Causa relictis fidei. Tunc edictum processerat, Toto orbe christicolas Insequendos, ut refugas, Tormenta ferre plurima. Aurelianus pestifer Hæc mandabat per præsides. Cogi cunctos in vincula, Ni dis ferant libamina. Advocans ergo socios Almus Benignus inclytos, His commonendos credidit, Ut jussa spernant cæsaris : Ecce Salvator vocat, o sodales, Præbeant aures monitis fideles, Quibus assignans meritos honores Præmia spondet. Quisque sit promptus fidei calore, Dæmonis spernat minitantis iras, Terga nec vertat, facili ruina Lapsus ad ima. Instat atroci beluinus hostis Milites bello superare Christi ; Sed regens virtus famulos ab alto Sternit iniquos. Sævit et stulti rabies tyranni, Impie mandans cruciare mites, Jussa ni temnant deitatis, omnes Vana colentes. Pugna certantes animosa terret, Arma sed vires animi ministrant. Spiritus hostem terat, ut rebellem Prava moventem. Crescat affectus, pietas ametur, Pestis abdatur, populus novetur, Christus et cunctis intimetur Rite colendus. Asperum quidquid patiamur ipsi, Corpus inflictos ferat et dolores: Victor æternis animus coronis Jure nitebit. Me vocat summi deitas tonantis : Corpus exponam jugulis tyranni. Nunc precor dulcem sociis salutem Munere Christi. His peroratis, dulcibus Illos fovens amplexibus, Divino plenus Spiritu Lingonas petit protinus. Hujus urbis auctoritas Olim Romanis agnita, Munus sub divo Cæsare Meruit amicitiæ. Hanc gentilis erronea Prisco ritu dementia Religione maxima Suis sacris fœdaverat. Ibi nemo deicola Unquam ante docuerat, Divina donec bonitas Illo Benignum miserat. Quem Leonilla nobilis Uti Christum mox suscipit, Trium nepotum gratia Toto nisu sollicita. Hos doctrina mirabili Athleta sacer imbuit ; Ac demum sancti Spiritus Dignos dedit muneribus. Qui post, testes idonei, Per gloriam martyrii Deo dicarunt animas, Cui laus est in secula. Amen. CARMEN II [seu correctio primis]. Galliarum nobilitas Insignis cunctis gloria Gentibus olim claruit, Ut referunt historici. Namque regum ac principum Adversis rebus prosperum Nemo dabat suffragium, Hi ni ferrent præsidium. Hanc fert trina divisio, Quarum Belgæ principio, Aquitani novissimo, Celtæ tenentur medio. Hæc nunc Comata dicitur, Ac Lugdunensis scribitur, Ubertate felicior, Lenitate præclarior. Cæsar quondam dum præliis Orbem Romanis subdidit, Hos amicos instituit Ac senatores censuit. Postquam vero divinitas Salutis dedit pignora, Hanc Johannis melliflua Christo sacrarunt monita, Qui speciali gloria Ejus effulsit gratia. Romæ Trajano principe, Hic quievit pacifice, Cujus pro mira requie Fertur sepultus vivere. Cujus splendore jubaris Radiati discipuli, Polycrates metropolis Legitur præsul Ephesi, Ac Smyrneorum docilis Polycarpus enituit. Hæc duo luminaria Tunc fulgebant in Asia, Marcus Verus Aurelius Antoninus, ac Lucius Male sceptra cum gererent, Deicolasque perderent. Tunc Polycarpus nobilis Palmam tulit martyrii ; Insigne sed cognominis Polycrates retinuit. Cujus pia sagacitas Gallis transmisit dogmata, Irenæique sophia Post refulsit egregia ; Qui Photino clarissimo Lugduni primo præsuli Tunc dicato martyrio Sancto successit merito. Severiana feritas Orbis jura pervaserat, Post Pertinacis funera Qui Commodo successerat. Malis ipse deterior, Christum quærebat gladio. Cujus edictis pessimis Irenæus occubuit. Hujus namque temporibus Ut supra jam retulimus, Sanctos Gallorum finibus Advenisse comperimus. Antoninus Caracalla Post quem sumpsit insignia. Marcus, qui et Aurelius Aurelianus legitur, Sub quo gesta describimus, Post Macrinum præficitur. Hæc jam ante descripsimus, Sed ideo repetimus, Quo veritas historiæ Digno vehatur ordine. Nam Severi, Antonini, Macrini ac Aurelii Illos constat sub tempore Doctrinæ rivos fundere. Sed relator historicus, Non perspectis temporibus, Errorem veris martyrum Gestis induxit nominum. His præmissis in titulo, Lectorem monet ratio, Ne prolixa oratio Quandoque sit fastidio. CARMEN III [complectens martyrium]. Romanorum imperio Aureliano prædito, Galliarum in finibus Exit edictum cominus, Dominis et præsidibus, Tribunis et comitibus, Totum orbem regentibus, Patrum lege viventibus, Deorum sacris imbui, Instare cærimoniis, Toto mundo subveniant, Qui se tueri nequeant. Esse genus sacrilegum Recenti sectæ deditum, Quod caveri ab omnibus Ac inquiri præcipimus. Hoc solum nisi pereat, Periclitari omnia. Senonis hæc statuerat, Quo Columbam sacraverat. Hinc Sedelocum venerat, Ac sanctos Dei straverat. Post peracta flagitia Divioni se verterat, Ingens ubi fœcunditas Frugum nitescit copia. Planities vastissima, Quam bina lustrant flumina. Juga vinetis consita Patriæ dant suffragia. Illo cæsar mandaverat, Comitis ut industria (Quia situs placuerat) Sedes struatur regia. Sic mire tunc artificum Summum vigebat studium : Opus quippe magnificum, Atque munimen turrium, Quæ triceno atque terno Tunc levabantur numero ; Pulchra sede latissimum Condecorabant oppidum. Divionis vocabulum Cui tunc fuit inditum, Ob templorum et numinum Profanum sacrilegium. Quo ingressus imperator, Magno repletus gaudio, Evocato Terentio, Opus collaudans, illico Templa diis ut statuat, Summa jubet instantia : Jovi tutori patriæ Ac Saturno agricolæ : Ædem quoque Mercurio, Scientiæ præposito : Universi quo veniant, Hisque libamen offerant. Christicolas sic insequi Uti auctores sceleris, Quorum dii præsentiam Nusquam ferre prævaleant Felix Benignus meritis Tunc præsidebat Lingonis, Deo carus ac populis. Hic generosus claruit Stirpe priorum nobili, Et ab ipsis cunabulis Christum baptismo induit. In quo virtutum gratia, Cum doctrina melliflua Atque signorum gloria Spiritus almi munere Enitebant præcipue. Qui verbi fundens semina Discurrebat per omnia, Ut apes prudentissima, Lucra ferendo maxima. Hic Divionis patria Suscipitur egregia, Quo nunquam ante gratia Residere valuerat. Hic deitatis signifer Cunctos docebat pleniter, Verbo, signis, miraculis Multos consignans fidei. His diebus in villula Spaniaco perrexerat, Cœleste regnum incolis Spondens fonte baptismatis. Comes ergo Terentius, Deitatis ut inscius, Fama jam notum omnibus Illum sic prodit cominus : Cæsar, invictum decus o Quiritum, Nos scias priscum dare diis honorem : Hujus ignaros scelerisque nosce Nos tua scire. Attamen nostris residens in oris Legifer quidam populis honestam Prædicat vitam sine fine partam, Qui sibi cedant. Exterus nobis habitu videtur ; Fonte credentes lavat, et resignat Balsamo, numen vocitando divum Quod regit ipsum. Valde nam signis micat hic stupendis : Lumen orbatis, via nec ne claudis, Patet auditus, requies furenti, Famina mutis. Imperat morti, reducemque functis Spiritum reddit ; sacra sed refugit Vestra, quæ totus veneratur orbis, Vosque rogatis. His imperator agnitis Furorem stillat pectoris, Ac demum ore rabido Talia fert Terentio : Hoc crudele genus, hic publicus hostis habetur, Qui crucis eximios proterit arte deos. Concite quæsitum mandet per cuncta satelles : Verbera, vincla gerat, dis nisi vota ferat. Aurelius ut dixerat, Terentius cum valida Sanctum manu quæsierat ; Ac Spaniaco villula Prædicantem repererat ; Quem cæsum corripuerat, Vinctumque, ut præceperat, Cæsari præsentaverat. Cum torvis sanctum oculis Respectans auctor criminis, Sic Benignum alloquitur, Sedens tribunal impius : Tene, profane, dedit fama pia spernere sacra, Temnere prodigiis jussaque nostra tuis ? Jam nunc ut pandas nomen, genus unde jubemus, Quisve tibi cultus dicito, quisve Deus. Ad hæc athleta Domini, Signo munitus fidei, Arma constanter arripit, Sicque respondet principi : Nomen christicolæ præfero clarum : Nomen nam proprium nosce Benignum. Cum sanctis patria fratribus ista Directus, Dominum prædico Christum. Ad hæc imperator ait : Princeps imperii, solus moderator et orbis Patrum lege vehor, cui datur omnis honor. Quænam sit tanti miror constantia verbi, Spernas ut jussa, diis neque thura feras. Signifer ut pestis, ergo tormenta subibis, Ac vitam spondens, mortis eris patiens. Felix Benignus meritis Ad hæc respondit cæsari : Christus hæc docuit verba fidelia : Cum judex tumidus corpora perimat, Nil mens tunc metuat, mortis ut inscia, Quæ vincit mala gaudia. Corpus, cæsar, habes : congere plurima Tortor queis rabidus membra coerceat : Victor namque animus non timet aspera ; Quin spectat pia gaudia. Aurelianus asperis Cernens sanctum non dejici, Blandis illum alloquiis Sic attentare voluit : Consule, quæso, tibi, pœnas quo fugere possis ; Infer dona sacris, respue quæ recolis. Per, te pontificem statuam per numina primum, Muneribus clarum, laudibus eximium. Felix Benignus meritis Ad hæc respondit cæsari : Hæc te pestiferis fallere prosperis Constat ; hæc miseris nam bona suggerit Dæmon falsidicus, quæ cito diripit, Spes nec ulla supererit. Me rector superis instruit artibus, Queis vincens animus crimina sobrius Regnum percipiat, quo juge vigeat Ditatus ope plurima. Non me decipies, impie, fraudibus : Christum mente veho, concino, prædico : Hunc nulla mihi res morte nec auferet, Cujus laus mea gloria. Judex ipse velox puniet improbos, Sanctos qui interimunt pectore pessimo : Hunc orbis Dominum noveris ac tuum, Juste qui regit omnia. Hæc dixerat sanctissimus, Cum extemplo succenditur Uti fornax Aurelius, Vixque jam mente regitur. Tunc pius malis traditur, Ad trochleas extenditur, Et alternatis viribus Flagris totus discinditur. In his manet immobilis Magnus athleta Domini : Quin et vultu lætissimo Laudes sic dat altissimo : Grates solvo tibi, rex bone, maximas, Qui me martyrii stemmate provehis : Nunc præsta, patiens ut ferat aspera Mens sublimis ad omnia. Tunc jam retectis intimis, Visceribusque patulis, A tenebrarum filiis Sic veri doctor luminis Retruditur in tenebris : Quo reorum exuviis Vermes scatebant putridis, Cum fœtore horribili. Ibi confestim angelus A Domino dirigitur, Cujus adventu vulnera Mox obducuntur omnia. Ac per noctis imperia Diva fulsere lumina : Odor fœtorem dispulit, Salus virtutem contulit. Aurelianus impius Die sequenti cominus Suis sanctum minacibus Jubet sisti conspectibus. Tunc una cum Terentio Cernens aspectu splendido Laudes ferentem Domino, Stupens affatur illico : Testor ut edicas per numina diva, Benigne, An vere valeas, falleris an magica ? Jam te confossum flagris et corpore sectum Nec lumen miror carmine sacrilego. Felix Benignus meritis Ad hæc respondit cæsari : Lex Christi studiis præminet optimis, Nec fert præstigiis pectora pollui : Quin damnat stolidos, horret et impios, Sanctis dedita moribus. Virtus Altithroni vulnera depulit, Cujus me fidei gratia protegit, Quem nunc glorifico, laudo, recenseo Voto, vocis et organo. Aurelianus impius Talia refert protinus : Linquere te sectam moneo, Benigne, protervam, Numina nec ne coli, queis vehimur superi. Sin, tormenta dabis, mortisque extrema subibis, Crimine damnatis ac sociatus eris. Felix Benignus meritis Ad hæc respondit cæsari : Ipsa sub tribula cæditur hispida Granum cum palea ; denique torrida Fornax extenuat chrysea munera, Dum sordis terit improba. Sic justi meritum lubrica non tegunt, Quamvis consocio verbere terreant : Auro quin rutilo purior, abdito Mentis gaudet in intimo. Sed jam parce minis, parce superfluis Quæ profers monitis : subjice corpori Quæ tormenta velis ; stat quoque nobilis Mens inflexa sub asperis. Postquam martyr hæc protulit, Cæsar stupens conticuit : Solitasque mox hostias Diis ut ferat, imperat. Ipse stipatus agmine Sanctum jubet assistere, Ut gustaturum propere Carnis libamen fœtidæ. Tunc athleta fortissimus Totis ad Christum nisibus, Cœlo fixis luminibus, Hæc proloquens convertitur : Rector cunctipotens, prospice clemens, Nec fœdare sinas ora, sacrato Consignata cibo, robore forti Sed collide, precor, monstra nefanda. His dictis a sanctissimo, Signo crucis mox edito, Virtus adest uranica, Potenti micans dextera. Verus Deus falsos terit, Simulacra comminuit. Vento vanos contradidit, Vas cum carne disparuit. Ingens fragor intonuit, Idolatras qui perculit ; Ipsum auctorem sceleris Amentem pene reddidit. Gloriosus tunc Benignus, Utrisque plaudens manibus, Hymnum sic dat Altissimo, Vivæ vocis in jubilo : Rex immense, tibi gloria laudis, Qui summis renites jure trophæis : Os servare meum qui voluisti, Quo te glorifico pectore toto. Hinc conversus ad cæsarem, Tunc sanæ mentis impotem, His appellare voluit Infausti sensus animi : Quid jam, cæsar, agis ? Nam tua perdis. Tutores fugiunt, nec sibi prosunt. Quid portenta colis ? Verus habetur Christus, scito, Deus, jure colendus. Cui respondit Aurelius : Hoc pia sanctorum constat bonitate deorum : Mites, pacificos noveris atque pios. Quos tibi propitios, si vis, Benigne, probabis, Si cultor redeas, vel sibi vota feras. Admirans martyr optimus, Ad hæc respondit protinus : Expers sensus, ait, cæsar, haberis, Qui quæ falsa vides, vera fateris. Profer jam varios nunc cruciatus ; Victor Christus adest, meque tuetur. Tunc tyrannus infremuit, Jamque pene exanimis, Uti leo irrugiit, Frendens voce horribili. Afferri saxum præcipit, Quod cavari instituit. Sancti pedes immittere Cum plumbo jubet impie. Hinc calefactis subulis, Per longum mandat digitis Ut infigantur artius, Nervis obrigescentibus. Sic consummato scelere, Retruditur in carcere. A cæcatis in tenebris Ducitur doctor luminis. Canes bissenos stimulis Famis actos acerrimis, Ut voraretur morsibus, Cum ipso mittunt cominus. Seno dierum circulo Hi privantur viatico. Militaris custodia Adhibetur quam plurima. Inter hæc martyr inclytus, Deum laudans attentius, Cunctis Christum annuntiat, Hæc promens voce publica : Quos natura tulit nobilis omnes, Præfecti, comites, atque tribuni, Adstans nec ne meis turba triumphis, Verbum nunc fidei sumite cuncti : Regi sidereo credite Christo, Qui [...]