IGITVR quoniam Danorum tellus sibi insufficiens est, moris est apud illos, vt per singula lustra multitudo non minima, dictante fortis euentu, a terra sua exulet,  in alienis terris mansionem sibi quoquomodo, ad propria non reuersura, vendicet. Vrgente igitur duræ fortis inclementia, Hastingus cum innumera armatorum manu a finibus suis exulans, Gallias ingreditur, ciuitates obsidet, mœnia subuertit, turres terræ coæquat: oppida, rura, vicos, ferro, flamma, fame depopulatur. Contigit autem vt Galliæ superioris partibus incensis, Turonum, simili eam exterminio consumpturus, descēderet. Ambazio itaque,  vniuersis, quæ inter Ligerim  Karum continebantur, in fauillam redactis, Turonum obsidet. Portis igitur custodias admouet,  ne quis tuto exeat, magno studiosoque conamine prouidet. Aggeres etiam struit, aspera complanat,  quicquid vrbi capiendæ commodum esset, ordinat. Alieni infortunij rumor delatus [obsessis,] cōceptæ formidinis fomitem subministrat. Muros tamen reparant,  turrium propugnacula resarciunt,  sagittarū grandine præmissa varios subiungunt assultus. Iam muri crebro quatiuntur ariete,  machinarum ictibus cedentes, ruinam sui minantur. Obsessi, viribus diffidentes, spei penitus solatio destituuntur. Tandem vero, diuina inspirante gratia, in se reuersi, beati patroni sui Martini corpus pie rapiunt,  ad locum, quo belli violentior impetus erat, deferentes, mortuum pro viuis propugnatorem opponunt. O admirabilem per omnia virum! qui dum aduiueret signipotens appellatus fulgorem virtutum astris intulit, defunctus etiam bellipotens triumphator hostium cuneos sola sui præsentia confecit. Vere mirabilis Deus in Sanctis suis. Sancti siquidem patrocinante suffragio  obsessis securitas  confidentia redditur,  obsessoribus formido  pauor non modicus immittitur. Fugiunt igitur Dani, fugientes Turonici persequuntur: fugientiū pars gladio cadit, pars capta reducitur,  pars fugæ subsidio elapsa est,  vsque ad sextum lapidem ab vrbe persequuti sunt Danos, Triumphatoris sui corpus cum hymnis deferentes  gloria, per quem sibi triūphus cessit  victoria. Vnde  in eiusdem belli triumphali memoria, in ipso loco, quo Sancti subsistit corpus, in honore ipsius fabricata est Ecclesia, quæ propter belli euentum, sancti Martini Belli sortita est vocabulum. In eo autem vrbis loco, quo corpus eius supra murum pernoctans victoriæ primordia initiauit, erant ruinæ maceriarum antiquarum, in quibus ferebant Aulam fuisse Valentiniani; in qua sedens nequaquam assurgere est dignatus beato Martino Antistiti, donec regiam sellam ignis operiret, ipsumque Regem ea parte corporis, qua sedebat, afflaret incendium, solioque suo superbus excuteretur,  Martino inimicus assurgeret. Ibi Archiepiscopus cum populo deuoto Ecclesiam, quæ sancti Martini de Basilica dicitur, in honore itidē ipsius Sancti instaurauit. Eapropter igitur Synodo celebrata, [auctoritate] Archiepiscopi,  Episcoporum, qui conuenerant, statutum est, vt singulis annis deinceps per vniuersam diocesim Subuentionis huius festum IIII. Idus Maij sollemniter celebretur, quæ nullo alio nomine rectius, quam Subuentio, censetur. Elapsis post Hastini incendia tribus lustris, successit eiusdem genus,  simili sorte a finibus suis exulans, Rollo vir armis strenuus, sed circa Christianæ professionis homines inhumanus: peditum multitudine, equestri ordinis copia, milite multiplici stipatus. Ille, Flandrensibus, Normānis  Britonibus in martio congressu sæpenumero confectis, ciuitates eorum  oppida, necnon  Ecclesias in fauillam redigens, non minimas hominum strages dedit. Cenomanis postmodum obsessa, exercitus sui procuratores Turonum vsque transmisit; vt, vrbe pessundata, auri  argenti effluentem copiam,  cætera eius bona diriperent,  illius incolas vinculatos secum adducentes captiuarēnt. Dei autem prouidente clementia, tanta Kari  Ligeris excreuit inundantia, vt sui vnione pelagus vnum efficerent,  a ciuitatis accessu non minima sui altitudine cuneos hostiles arcerent. Verum Maius-Monasterium, quod non longe a Turonis erat, funditus euersum, centum viginti Monachos, bis binos minus, ibidem gladio percusserunt, præter Abbatem  viginti alios quatuor, qui cauernis terræ latitantes euaserunt. Abbatem tamen a latebris extractum tormentis  cruciatibus ab eo exigunt, vt thesauros Ecclesiæ prodat,  Monachos, qui in cauernis latebras fouebant, in medium deducat. Vir autem Domini Abbas Hebernus, licet varia  multiplici tormentorum violentia arceretur, nec thesauros declarauit, nec filios in latebris latitantes reuelauit: qui adhuc reseruati sunt, vt Patroni sui corpus  inter alienos prosequerentur. Ita quidem contigit: sed ipse potius Comitibus exilij sui mercedem restituit. Nemo enim illorum residuus fuit, quem Martinus Ecclesiæ non proferret regimini, sublimaret dignitate. Recedentibus Danis, postquam ciuibus, tumore fluuiali represso, libera recurrendi reddita est facultas: auditum Maioris-Monasterij infortuniū  euersio, necnon  Abbatis cruciatus  pœnæ,  Monachorum preciosa mors  passio; vniuersorum,  maxime Sancti Martini Canonicorum, gaudia obumbrans, lacrymosa subministrauit suspiria, doloris immodici copiosam materiam propinauit. Mœstitiæ igitur  mœroris pallio amicti, vultu lugubri assumpto,  ornatu, sicut moris est compatientium, dolere cum dolentibus, gaudere cum gaudentibus, dolentes  flentes ad memoratum accedunt locum,  doloris intrinseci tumore singultuoso perstillantes foris: lacrymis aliquantisper imminutis, viginti quatuor Monachos, qui in cauernarum latebris morabantur, extrahunt;  Abbatem vna cum ipsis cum debito honore  reuerentia ad suam secum deducunt Ecclesiam. In omnibus vero eos procurantes, delegerunt ipsis domum Ecclesiæ valuis inhærentem, a qua in Ecclesiam reciprocus ingressus  regressus secretior haberetur. Sex vero mensibus emensis, comperto Canonici quod Rollo, Cenomannis capta, Turonum captum ire disponeret, communicato cum ciuib. suis consilio, preciosam margaritam,  singularem thesaurum, sanctissimi videlicet corpus Martini Aurelianis vsque transmittunt. Huius latores  custodes extiterunt, Hebernus Maioris-Monasterij Abbas sæpedictus cum viginti-quatuor Monachis,  duodecim Canonici, qui Deo  Christi Confessori Martino deseruirent: comitatui eorum indeserenter adhærentibus duodecim Castri-noui burgensibus, qui sanctis deseruitoribus pie deseruientes, eis necessaria prouiderent. Famæ vero postmodum decurrentis relatu edocti, quod Dani ad Galliæ superiora processissent, cum thesauro suo ad sanctum transmeant Benedictum. Paucis vero elapsis diebus fama peruigili rursum prænunciante, quod iam Rollo Aurelianis aduenisset, sanctarum baiuli reliquiarum Chableiam veniunt. Tempore autem permodico ibidem commorati, metu conualescente iterum, cum thesauro illo incomparabili Antissiodorum vsque perueniunt. Episcopus vero fama perambula præmonitus,  tota ciuitas, obuiam ruunt,  tantum hospitem cum honore non indebito deducunt,  in Ecclesia beati Germani, secus eiusdem Præsulis feretrum, Martini non imparis corpus reponunt. Per merita igitur beati Martini, virtutes ibidem  miracula innumera fiunt. Cæci quidem visum, claudi gressum, febricitantes sanitatem, aridi sospitatem, leprosi mundationem, paralytici membrorum reintegrationē recipiunt. Fama vero quæ clam nihil agere consueuit, per vniuersas regiones sanitatum gratiam diuulgante, tanta illic in dies infirmantium multitudo confluebat, vt ex numeri innumera æstimatione, regio ciuilibet exercitui assimilata videretur. Et quia ciuitas tantæ insufficiens multitudini vniuersos capere non poterat, per circumiacentes vicos hospitandi gratia diffundebantur. Omnibus pro voto per merita beati Martini Antistitis salus optata reddebatur. In familiæ vero eiusdem Episcopi vsum vniuersa infirmantium transibat oblatio. Tantus autem oblatæ pecuniæ excreuit cumulus, vt numerum quantitas excedens Antissiodorensibus Clericis inuidiæ fomitem ministraret. Vnde cupiditatis  inuidiæ stimulo perurgente, Martini ministros taliter alloquuntur. Quoniam tam a nostro, quam a vestro Pontifice virtutes  miracula indifferenter fiunt, æquum est vt si quid vtilitatis exinde prouenerit, vtriusque ministri in commune partiantur. Quibus euidenti ratione satisfacientes illi, postulantes ius communionis in hunc modum dissoluunt, dicentes. Antequam Martinus noster huc adueniret, uestro hic perordinante Germano, nullorum mentio miraculorum erat. In aduentu vero nostri Antistitis, piis eius id obtinentibus meritis,  signorum frequentia euidens exhibetur,  ex impensæ per eum salutis respectu, huiusmodi nobis beneficia proueniunt. Vt autem ex animo vestro omnis super hoc dubietatis scrupulus excludatur, leprosus hic, qui præ oculis est, in medio, si placet, Præsulum sanandus inferatur. Si vero a Martini latere leprosi latus positum conualuerit,  Germani lateri eiusdem latus adiunctum in lepra perstiterit, virtutis auctori Martino miraculum ascribatur. Si autem e conuerso, a Martini parte leprosi pars posita non curatur,  Germano pars inhærens sanetur, ad Germani meritum patefacta virtus  miraculum transferatur. Adquiescunt vtique,  prolata iudicij sententia ab omnibus approbatur. In argumentum igitur agnoscendæ veritatis, in medio Præsulum leprosus ponitur. Decursis itaque nocte illa vigiliis  [orationibus], laudibusque, mane illucescente, conuenientibus vtrinque partibus, medietas hominis a Martini parte posita, sana  incolumis reperitur. Pars autem altera, occulto Dei iudicio, saluanda differtur. Vt autem per miraculum euidentius fides eluceret clarius, atque celsior, leprosi iterum pars sananda versus Martinum vertitur. Et mane facto, sub oculis omnium, homo totus ex integro alteratus in salutem inuenitur. Sopita igitur est mutualis hæc contentio,  Martini cultoribus extunc  deinceps infirmantium vniuersa cessit in pace oblatio. O admirabilis vrbanitatis Germanum Pontificem, qui cum tanti meriti esset, vt mortuos suscitaret, in domo sua hospiti suo tantum detulit honorem, vt in signorum exhibitione eo se videri vellet inferiorem! O signipotentis Martini attollenda præconia, qui Pontificalis ministerij dignitatē vbique in omnibus, licet exul, obseruans,  ciuitatem exilij sui susceptricem miraculorum gratia illustrauit,  suis sequacibus benignum, largum,  affluentem se semper exhibuit! Elapsis postmodum quampluribus annis, pace Ecclesiæ reddita, Rollone fidei restituto, Turonici viri Dominum  Patronum suum requirendi gratia Antissiodorum proficiscuntur. Conueniunt igitur Armarium eiusdem vrbis Episcopum, vt eis suæ licentia permissionis, proprium reducendi Pontificem copia tribuatur. Quibus ille tale fertur dedisse responsum. Nolo Ecclesiam meam tanto defraudari thesauro, quia Episcopus factus eo vestitā inueni. Videntes itaque Turonici, se per eundem Episcopum nihil proficere, ad Regem Francorum, qui tunc temporis erat, meliora sperantes resiliunt: humili prece eum [rogantes ac] obsecrantes interpellant, vt Turoni  Martinū suum restitui iubeat,  vrbem Pastoris absentia, eo recepto, in gaudiū conuertat. Ad quos Rex ait. Cum vtraque ciuitas regij sit iuris,  ab vtraque nobis indifferenter seruiatur, indignum ducimus, vt Antissiodorum, quæ de thesauri huius possessione saisita est, præiudicij violentia spoliemus,  Turonum vestram, quæ huc vsque illius vestituram amisit, inuestiamus. Decedentes itaque Turonici, ad propria frustrati reuertuntur. Cogunt igitur Concilium cum Adalando Turonensi Archiepiscopo, Raimone Aurelianensi,  Mainoldo Cenomannensi,  cleri plebisque multitudine coacta, consilium ineunt quid facto opus esset. Eo tempore vir illustris Gastinensis Comes Ingelgerius, Hugonis Ducis Burgundiæ nepos, Lochiæ  Ambaziæ Dominus, strenuus armis, summa potestate  probitate præditus erat,  Andegauensem Consulatum ex regio munere nuper sibi impartitum procurabat. In Antissiodorensi etiam vrbe Aulam propriam,  vineas,  prædia [habebat] suburbana,  possidebat. Cum igitur tantum virum huius negotij peragendi commoda confluerent, allegationis suæ officio fungi ab vniuersis acclamatum est. Cum autem ad eum ob istiusmodi causam nuncios dirigere procurarent, per subuenientem Dei, vt credimus gratiam, sancti Martini, vt ei moris est, oraturus intrauit Ecclesiam. Exiens autem ab Ecclesia, ab vniuersis cū gaudio suscipitur,  ab omnibus ei honor debitus  reuerentia defertur. Cum in medio eorum consedisset, tanquā a Spiritu sancto præmonitus in hæc verba prorupit. Viri Turonici, viri diuitiis affluentes, cum diuite ingenij vena calleatis,  prudentia  fortitudine polleatis: miror admodum,  vehementer obstupesco, cur gaudium vestrum, lumen patriæ [vestræ,] vestrum, inquam Antistitem Martinum tam longo exilio relegatum, vestra id agente incuria, reducere neglexistis. Cui illi cum lacrymis aiunt. Gratias vobis agimus,  primum diuinitati, quæ tuo id imperauit cordi, vt de talibus nobiscum dissereres,  nobis in desiderio positis, desiderij nostri desideratum cōmonitorium faceres. Non est, inquiunt, Domine mi, nostræ, vt putas, incuriæ: sed Regis Franciæ pigra segnities nos impediuit,  Antissiodorensis Antistitis peruicax violentia nobis Martinum nostrum cum multo labore  instantia requirentibus denegauit. Quoniam igitur obstinati illius Antistitis cor induratum est,  quasi alter Pharao factus est: non vult dimittere virum Dei, nisi in manu forti. Proinde te, Domine, cui nobilitas  strenuitas,  probitas etiam  potestas suppeditant: communi  humili supplicatione [rogamus ] obsecramus, vt zelo Dei,  beati Martini amore ductus, huic te conformes allegationi,  ipsum  cum ipso gaudium huic luctuosæ restituas regioni. Videns igitur vir illustris Ingelgerius, vniuersitatis illius post Deum spem in se penitus poni, lacrymas supplicantium miseratus  vota, promittit se iniunctum sibi negocium pro viribus exequuturum. Collecta igitur tam peregrini exercitus quam proprij multitudine non minima, sex fere millibus tam militum quam equitum secum electis, Antissiodorum venit. Continuant interim Turonici ex sui præcepto Pontificis vnius hebdomadæ ieiunia,  suum sibi reddi Martinum Deo supplicant iugi oratione,  precum instantia. Stupet Antissiodorum ciuitas armato milite  insperato se repleri. Diei igitur crastinæ aurora illucescente, peregrinus Comes impiger, postquam in Ecclesia ante dilecti Archipræsulis Martini corpus cum lacrymis orans, peregrinationis suæ preces  vota persoluit: conuenit Episcopum super Depositi restitutione, dicens. Pontificis nomen cum te  honor delectet, cur huius prænominis etymologia perdita, virtutum pontem non facis, sed subuertis,  gregi tuo factus forma deceptionis  doli, vestigiis inhærentem a sublimi veritatis via deiicis,  in perditionis præcipitium ire compellis? Cur necessitatis tempore thesaurum fidei tuæ commissum, dilationis innectens moras, reddere contemnis? Vnum ergo tibi ex duobus elige: aut Turonicis suum Martinum, dilationis cessante mora, restitue; aut te nullatenus redditurum responde. Cui episcopus in his verbis stomachatus ita respondit. Non decet peregrinum cum armata manu loca sancta inuisere, nec Sanctorum pignora viribus  armis velle sibi vendicare. Hodie tamen cum tuis patienter sustine,  quid super hoc acturus sim, crastina tibi dies declarabit. Communicato interim cum Coepiscopis, qui tunc forte aderant, consilio, quis actionis huius exitus vel finis esse valeat, percunctatur. Cui Siagrius Eduensis, vna cum Domnolo Tricasensi, ad ipsum sapienter respondit. Non decet Episcopum aliena rapere, vel cuiuslibet depositū fraude vel violentia velle surripere. Beati siquidem Martini corpus, hostili vrgente gladio, a Turonicis huc allatum,  ab eis penes te repositum nouimus. Quod ergo a fidelibus fideliter tibi commissum est, tu quandoq. fidelis restitue,  fidei læsæ damna resarciens, exasperato Comiti, verbis eum lenibus,  officiis demulcens, postulata concede. Nisi enim spontanee,  cito reddideris, ad tui dedecus  ignominiam ablatum protinus tibi videbis. Fac igitur de necessitate virtutem,  antequam imminens extorqueat necessitas, palliata prudens præstet liberalitas. Acquiescit Episcopus,  Andegauensi allocutione blanda delinito optatum exponit thesaurum. Affuit etiam  diuinæ memoriæ Abbas Herbenus coram Episcopis, vna cum Ingelgerio, iam sine sociis. Diuina siquidem prouidentia,  beati Martini oratione assidua mediante, iam promoti erant per vniuersæ Burgundiæ Prouinciam omnes  singuli in Episcopatibus  Abbatiis: scilicet vt qui cum exulato exules aduenerant, ab ipso exulato, in ipso exilij solo diuitiis  honoribus sublimarentur. Denique ipsis mandauit per veredarios sæpefatus Abbas Herbenus, vt interessent ducatui,  ad euehendum corpus sæpenominandi Antistitis: vt quem simplices Monachi  exules a loco proprio in exilium adduxerant, iam Episcopi  Abbates constituti ipsum solum exulem loco proprio restituerent. Quod  factum est. Celebrata igitur propria de S. Martino Missa solemniter, Ingelgerius Andegauensis  Abnarius Antissiodorensis assumptum onus illud nobile suis imponentes humeris, repatriandi aggrediuntur iter. Deducunt Pontifices cum hymnis  laudibus sancti Antistitis reliquias, necnon  Clerus deuotus,  vulgi vndequaque decurrens frequentia. Reuersis vero deductoribus illis Martini, exercitus aggressum capit iter,  optato potitur triumpho. Debitum seruitij pensum ab Abbate,  Monachis, necnon  Clericis Deo indies deuotissime exhibebatur,  Missa quotidie celebrabatur. In nobili illo exercitu nullus mollis vel effeminatus: nemo ibi feminam, nemo rapinā nouerat; sed ex mercato cōpetēti viuebat. Postquam igitur diocesis suæ fines attigerat sacratissimi Præsulis Martini corpus, mirum in modum  oues morbidæ Pastoris præsentiam,  Pastor recognouit quantam ouibus deberet diligentiam. Quamuis enim peregrinus inter extraneos miraculorum floruisset copia: inter suos tamen, vt pote sibi a Deo cōmendatos,  copiosior ei fuit sanitatum gratia, , si dici fas est, propensior benignouolētia. Quicumque ergo qualicumque incommodo ęgritudinis laborabant, etiam non apportati, etiam non rogātes, dextra lęuaque per totam Prouinciam mirifice sanabātur. Quam vera promissio Saluatoris dicentis! Opera, inquit, quæ ego facio, qui credit in me,  ipse faciet,  maiora horum faciet. In signis enim  sanitatibus, quæ ipse Dominus per se dignatus est exhibere, fidem etiam poscentium cooperari voluit, vt crebro Euangelia probant. Vnde est illud, Fides tua te saluum fecit. Per Martinum vero etiam non petentibus, etiam non accurrentibus,  quod maioris clementiæ est, etiam nolentibus subueniebat. Dum enim talia, tantaque virtutum insignia agerentur, quę etsi non viderent, occultare fama non potuit. Ea percurrente duo paralytici, qui in villa cui nomen de Hedera est, a prætereuntibus eleemosynam petentes, victitabant; dixerunt alter ad alterum. Ecce frater sub molli ocio viuimus, nemo nos inquietat, omnes miserentur: solus nobis labor est petere quod optamus. Licet, cum libuerit, somno indulgere, quieti vero iugiter:  vt breuiter dicam, ducimus in bonis dies nostros. Hoc [autem] totum nobis vindicat infirmitas hæc, qua iacemus. Quæ si curata fuerit, quod absit, necessario nobis incumbet labor manuum insolitus: quippe iam mendicare inutile erit. Et ecce audiuimus de Martino isto, in cuius diocesi degimus; quod reuertens ab exilio in toto suo Episcopatu neminem decumbentem præterit non sanatum. Nunc ergo, frater, acquiesce consiliis meis,  dicto citius fugiamus Martinum, ab eius diocesi exeuntes: ne forte nos sanitatum eius copia comprehendat. Nouum sane consilium, vota prorsus eatenus inaudita, tanto nolle carere incommodo, se, sibi reddi, effugere. Quid moror? Placet vtrique consultum,  aptatis baculis sub vtraque ascella, reptādo potius quam gradiendo, fugam arripiunt. Sed Martini pernix potentia prosequitur fugientes, comprehendit refugas, comprehensos  inuētos inuitos reparat sanitati. Quod illi in sese experientes, nec dissimulare poterant, nec audebant silere. Nimirum non nescij illum potentem perdere ingratos, qui  nolentibus subuenisset. Exclamant igitur, prædicantes miraculum,  homines loci illius, quo id contigerat, ad laudem inuitant Martini. Nec sibi integrum fore arbitrati, donec baculos sui languoris indices ad Martini matricē Ecclesiam detulerunt: palam omnibus exponentes  suæ perfidiæ fugam,  Martini etiam circa inuitos clementiā. Porro accolæ mansionis, in qua signum hoc sanitatis celebratum est, in nomine signipotentis Martini Ecclesiam condidere, quæ vsque hodie Capella alba nominatur. Ingresso itaque beato Archipræsule Martino propriæ parrochiæ fines, mirum in modum res inanimatæ  insensibiles, Pastoris sui sentientes aduentum, grata congratulationis suæ signa prætendūt. Vniuersæ siquidem arbores,  fructeta tēpore brumali, repugnante licet natura, rediuiuis vestita foliis,  floribus vernant,  in sui ornatu, quantæ meritorum excellentiæ sit pater patriæ repatrians demonstrarunt. Itidem dextera leuaq. in Ecclesiis eiusdem parrochiæ sine humano adminiculo signa diuinitatis pulsabantur. Luminaria tam cereorum quam lampadarum diuinitus accendebantur: in duabus maxime Ecclesiis, quæ nomini eius dicatæ sunt notæ. In priore, quæ Maius-Monasterium nuncupatur, in qua viuens in corpore lectioni, meditationi, vigiliis, ieiuniis,  orationibus, die noctuque Deo incumbebat. In altera, quæ sancti Martini diuitis Castrinoui dicitur: de qua primo Rollonem fugiens sublatus fuerat, in qua etiam ab vniuersis Episcopis diocesis suæ, a Clero etiam  populo susceptus, in loco, quo nunc adoratur, huc vsque seruatur. Dōno igitur, vt diximus, Turonensi Martino, Turonum suam in millibus suis ingrediente, tota obuiam ruit,  ab Adalaudo Archipræsule Turonensi,  fratre eius Raimone Aurelianensi,  Mainoldo Cenomannensi,  sancto Lupo Andegauensi,  a suffraganeis totius Prouinciæ Episcopis, eis congratulanter occurritur,  omnis sexus indifferenter desiderato diu Domino suo lætabūdus occurrens, lacrymis, quas gaudiū extorserat, perfūditur. Ab Episcopis siquidem  Abbatibus, a Clero  virginibus, a populis  baronibus, a pueris etiam  senibus in Ecclesiā suam cum cereis  crucib., cum hymnis  laudibus gloriosus Antistes gloriose deducitur,  in propriæ [...]