EPISTOLA XVII.  Charissimis fratribus et filiis, JORDANO, PONTIO, ARMANNO, frater PETRUS, humilis et indignus fratrum Cluniacensium abbas, fraternum ut fratribus, paternum ut filiis dilectionis affectum. Investiganti mihi diutissime, et sollicite huc illucque circumductis oculis disquirenti, quibus communicare cordis mei secreta, vel apud quos animi nuper conceptum dolorem exponere, et, si fieri posset, etiam deponere valerem, nemo justius occurrit quam vos, quibus et eadem causa moerendi, et communis est mecum materies moerorem solandi. Adhibete animos, et affectus ubi ubi dispersos pariter congregate; nec legendum negligenter putetis, cui non solum vestra studia, sed etiam vos ipsos debetis. Non debet aliqua cordium vestrorum portio rei, de qua nunc agitur, quibuslibet impedimentis deesse, per quam vos divinitatis dispositio perduxit adesse. Regresso mihi nuper a Pisano concilio, post multa quae in illo itinere incommoda provenerunt, omni moerore tristior nuntius occurrit, et alternas confabulationes, quae de evasione periculorum, de incolumitate sociorum, de aliis prosperis eventibus, ut mos est, cum gaudio proferebantur, repentino suo adventu turbavit. Nam inter loquentes taciturnus assistens, inter laetantes nubilum moeroris indicem vultum praetendens ad me propius accessit, et funereas litteras mihi nihil talium suspicanti ingessit. Ego, utpote qui nuntium domesticum agnoscerem, et unde esset scirem, et a partibus illis nihil mihi sinistri nuntiari posse praesumerem, velut securus epistolam a notis missam suscepi, et quasi optima referentem citato eam oculo percurrere coepi. Cumque praemissa salutatione ad sequentia festinarem, subito quasi trabea mole repulsus haesi, velut saxo caput percussus obstupui, sicut acri vulnere telo transfixus ingemui, quando beatae matris meae celerem, et velut furtivum de mundo recessum, littera silenter loquente cognovi. Tunc nimia doloris vi pectus urgente, et litteris antequam eas perlegerem lacrymarum nimietate humefactis, a loco, quem jam exosum habebam, cito surrexi, et secretiori petens aliquanto liberius gemitu, et fletibus impatienti ad horam animo satisfeci. Inde cum ultra modum moeror procederet, meoque jam contempto imperio, etiam a magnis quae aderant personis consolari renuerem, nox supervenit, et quod alii non poterant, quiete sua doloris quantulumcunque magnitudinem sedavit. In crastino dilectam animam pio Redemptori commendaturus, ad altare accessi; et sacrificium spiritus contribulati salutari hostiae adjungens, repropitiari ejus excessibus divinam clementiam imploravi. Aderant in comitatu nostro venerabiles et praecipuae dignitatis viri archiepiscopi, episcopi, abbates, sapientes clerici, religiosi monachi, Remensis, Rothomagensis, Trecensis, Constantiensis, Sagiensis, et alii quamplurimi de diversis partibus terrarum congregati. Hi supradicti concilii occasione itineri nostro indissolubiles socii adhaeserant, et ab eadem synodo mecum pariter redibant: horum benigna consolatione, et maxime illorum reverenda societate compulsus, ne moestitiae meae nubilo tantorum virorum serena jucunditas offuscaretur, violenter tandem me mihimetipsi subegi, et verum comprimens mente dolorem, fallacem sciens sociis [sanctis] hilaritatis repente vultum exhibui. Qua mea permutatione et ipsi mutati, qui prius cum dolente doluerant, me consolatum rati gaudenti pariter adgaudere coeperunt. In hoc simulatitio alacritatis gaudio, postquam quod reliquum erat viae spatium emensum est, ipsis, ut decebat, Cluniaci solemniter exceptis, ego Marciniacum, vale dicens eis, velociter profectus sum. Nam et hoc mihi stimulos adaugebat, et quasi saevius inflicto vulnere conscientiam cruentabat, quod illud lumen meum me inviso, absente, insalutato, exstinctum fuerat. Unde quod dum adhuc spiraret, saltem in extremis, heu! videre non merueram, jam subtractum ab oculis, clausumque sepulcro, vel lacrymis rigare quaerebam. Veni ergo, et magnum illum ac sacrum ancillarum Dei gregem, moestitia mortis ejus pene cum ea sepultum inveni. Fuerat illa cum coelesti illo sanctarum sororum collegio per viginti fere annos sic conversata; ut sicut earum singultus, gemitus luctusque fatebantur, pene maluissent ei commori quam ea subtracta vivere. Mugiebat Ecclesia beatae Virginis matris, ad quam primitus pro more orandi causa diverti. Mugiebat, inquam, et velut exitium omnibus immineret, suspiriis illarum et singultibus respondebat. Putabam me solum filiali tantam matrem affectu diligere; sed, dum eas attenderem, omnes ejus cogebar filias judicare. Augebant ipsae luctu suo meum moerorem, et dum eam gratis solo pietatis affectu deflerent, quid ego naturae, quid Deo deberem, docebant. Tandem luctuosa oratione finita agendam incoepi, et velut tunc defungeretur, quia prius non potueram, tunc universa de more complevi. At ubi ad commune colloquium ventum est, explicare non possum tantam piarum ingeminationem querelarum. Nam ut innumera taceam quae nec referre, nec recolere facultas est, haec se matrem, illa filiam, ista sororem, ea famulam se amisisse testabantur. Dicebant hanc tristium fuisse solamen, infirmarum robur, debilium baculum, indigentium auxilium, et ad postremum necessitudinum omnium supplementum. Obmutuerant diversa negotia causarum, nec de ipsis quotidianis necessitatibus tractabatur. Una totum monasterium lingua defunctam Dei famulam loquebatur. Nec ista tantum in sacri loci penetralibus agebantur, exteriora quoque et adjacentia omnia consimili querimonia murmurabant. Pauperes, quibus semper pro posse munifica fuerat, vitae subsidia sibi periisse gemebant. Circumposita sanctimonialium pauperrima loca, quibus saepe conferre consueverat, quod sibi subtrahere solebat, velut suam matrem familias deflebant. Milites ipsi et laici, quibus pro officio respondere et servire cogebatur, jam se Marciniacum nescire dicebant. Sed quid multa? Induerant universa moeroris vultum, et tota facies monasterii tenebroso quodam pallore horrebat. Non cessabat tamen sacer conventus ab oratione, et Deo singulae, Deo omnes dilectam animam commendabant. In crastino capitulum ingressus, priusquam pene os ad loquendum aperirem, iterato gemitu cuncta protinus impleverunt, et quidquid a me utcunque dictum est, totum uberrimis lacrymis perfuderunt. Absolvi tandem pro officio matris animam, quam ipse lacrymosum Amen respondendo, ad vitam absque dubio perduxerunt aeternam. Inde cum universis ecclesiam ingressus, salutaria rursum pro ea sacramenta obtuli: ac postmodum ad ejus sepulcrum accedens, super venerandum corpus solemnem cum oratione absolutionem dedi. Cumque et animae requiem, et corpori ad vitam implorassem resurrectionem, beatae matri infelix filius vale dixi, et sic ab illa non animo, sed corpore tantum recessi. Exacta itaque Marciniaci triduanae moestitiae sepultura, tertia jam die velut de morte resurgens, animam resumpsi, ac loco egressus, vobis, o charissimi mei, hoc communis matris lamentabile epitaphium scribere decrevi. Elegi vos ex millibus, quibus mecum collacrymandi eadem possit esse affectio, quibus non dissimilis mecum probatur esse conditio. Volo igitur unius matris filios secum pariter ejus funus deflere, ne qui flere noluerit, ejus se indicet filium non fuisse. Nolo, nolo ut luctui nostro se quilibet importunus consolator immisceat, vel apostolicum testimonium velut pro se faciens praetendat, quo ait: Nolumus vos ignorare, fratres, de dormientibus, ut non contristemini. Quod si dixerit, respondebo Apostolum hunc istis intellectum abstulisse, et quod dixit sub distinctione protulisse. Nam postquam dixit, non contristemini, subjecit, sicut et caeteri qui spem non habent. De infidelibus ergo, non de fidelibus sermo erat, qui putabant cum corpore animam interire, qui dicebant nulla post mortem meritis praemia superesse, qui carnis resurrectioni consueverant derogare. Flebant illi mortuos desperantes resurrecturos, flebant charissimos, nunquam se eos existimantes in aeternum visuros. Ea de causa fletus spei Christianae contrarius apostolico mandato desiccandus erat, infidelis tristitia a fidelium cordibus expellenda, fides resurrectionis vehementius commendanda. At non noster talis fletus, quem fundimus, non futurorum desperatione, sed naturae compassione. Non noster talis dolor, quem generat non fidei defectus, sed nulla lege prohibitus mutuae germanitatis affectus. Hoc fletu antiqui justi carnis proximos defunctos fleverunt, hoc dolore magni patriarchae charorum suorum funera prosecuti sunt. Hinc de Isaac dicit Scriptura: Introduxit Rebeccam in tabernaculum Sarae matris suae, et intantum dilexit, ut dolorem, qui ex morte matris acciderat, temperaret. Quis ergo nos, charissimi, prohibeat super pia sanctae matris morte dolere, cum audiat tantum Patrem de propriae matris occubitu doluisse? Quid si et pii patris piissimus filius Joseph in medium adducatur, de quo legitur, quod mortuo Jacob ruit super faciem patris flens et deosculans eum? Cujus corpus cum de Aegypto tulisset, in terra Chanaan humasset, adjunctis fratribus et Aegyptiis comitantibus planctu magno atque vehementi septem diebus exsequias celebravit, Chananaeis dicentibus: Planctus magnus est iste Aegyptiis, locoque nomen imponentibus, planctus Aegypti. Sed nec ille singularis inter primos Patres rex et propheta David nobis deerit, qui sciens quod naturae deberet, cum prius admirabili charitate exstinctos inimicos planxisset, fratricidam, et insuper patricidam filium operto capite lugebat, dicens: Absalon fili mi, fili mi Absalon, quis mihi tribuat ut ego moriar pro te? Sed quid istos velut solitarios replico, cum omnium veterum mos fuerit ex naturae benignitate descendens, quoslibet affines vel majores de medio factos [functos] deflere, et publico luctu eorum exsequias celebrare? In quo societatis humanae quaedam reverenda concordia commendabatur, quae piis mentibus esset quoddam desolationis solatium, et ad aeterna disquirenda magnum ex defectu praesentium incitamentum. Hoc affirmat et liber Sapientiae in quo dicitur: Fili, super mortuum produc lacrymas; et velut dira passus incipe plorare. Non est ergo contrarium fidei, non dissonans ab Ecclesiae moribus, si super piorum funera pii homines pia intentione compunguntur, et quo ipsi demigraturi sint, velut quodam praeludio perloquuntur. Nam in eo quod alios mortuos plorant, se quoque mortales factos deplorant: a qua misera mortalitate se per Christi gratiam erui, et ad beatam immortalitatem perduci hujusmodi oratione exorant. Quod si ad Evangelium stylus transferatur, apparebit non frustra dictum beatae Virgini matri: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius . Qui ejus animam non pertransisset, nisi ineffabiliter quodam humanitatis affectu, de morte Dei et sui Filii doluisset. Quae licet non dubitaret mortem Filii sui esse vitam mundi, eum tamen dire doluit morientem, quem mire noverat a morte homines eruentem. Maneat ergo inter nos, o dilectissimi mihi, occultus nostrae deplorationis affectus, et his exemplis beatos matris cineres defleamus; sitque jam delectabile quod fuit lamentabile, ut quae nos vivens peperit cum dolore ad praesentem miseriam, jam carne mortua pariat cum jucunditate ad sempiternam gloriam. Pariet, inquam, animas precibus, quae, ut dixi, nostram carnem peperit cum doloribus: sitque illi hoc ad singulare refrigerium, cum eos, quos ex se mundo protulit, coelo quoque secum intulerit. Audeo et de ipsa hoc dicere, ne quis hoc me temere judicet affirmare, quoniam et conversio ejus a mea opinione in nullo dissentit, et conversatio ipsius mecum nihilominus per omnia sentit. Talis enim exstitit, quae, in quantum homini cognoscibile est, et sibi sufficere, et alios debeat adjuvare. Veniat ergo tantae feminae conversatio admiranda in medium, ut ea cognita me vera dicere cognoscatis, et animos moestitia exasperatos jucunda lectione et mutua collatione leniatis. Erit hoc absentis et defunctae matris quaedam vivax praesentia, et imago verorum aemula a cordis nostri penetralibus non recedet, qua nec post occasum vobis occidere, nec post tumulum valeat interire. Cogit ipsa rei utilitas, de qua agitur, non silere, ne si dicenda tacuero, tantam vobis materiam videar invidere. Non debet alicui nostrum aliquid fieri singulare quibus non solum charitas, sed etiam natura totum voluit esse commune. At ego nec claritudinem possessionis, nec quantamlibet in ea commendandam suscepi gloriam carnis: quarum illa rerum multis superior, paucis inferior erat, sed devotum Deo animum, mundi contemptum, coelestium appetitum. Ad quae ut compendiosum transitum faciam, cum in flore feni adhuc recubans, juncta esset viro, alligata mundo, ad ea velut captivus ad libertatem, vinctus ad solutionem, exsul ad patriam suspirabat, et se conjugali vinculo praepeditam, hominibus ignoto, Deo cognito mentis angore deflebat. Ea de causa cum cives civitatis illius cui inhiabat, vel ad quam suspirabat, forte occurrissent, adorabat, suscipiebat, colebat, et abjecta omni domestica et mundana cura, se totam in eorum affectus et obsequia transfundebat. Suscipiebantur monachi, trahebantur eremitae, et omnes habitu vel fama religionis ornati, passim ad hospitandum, etiam cum resisterent, cogebantur. Non audebat jam quilibet talium per terram ejus juri subditam commeare, quin ad eam diverteret, et uno die vel pluribus apud ipsam manendo, devoto erga divina animo satisfaceret. Flebat remotis arbitris coram notae sanctitatis viris, et profundos gemitus profundebat, quod a lege viri nondum soluta, servire saeculo cogeretur, aliorum curam gerere, sui negligere, exterius tumultibus implicari, interius occupationibus impediri, praesentia amplecti, futura contemnere, et iram sibi in die irae malis innumeris thesaurizare. Haec dicens provolvebatur ad genua sanctorum, et velut cum Maria peccatrice, pedes eorum lacrymis abluebat. Orabat eos, ut pro se ad fores aeternae misericordiae instanter pulsarent, quatenus quae per se audiri non merebatur, eorum precibus mediantibus audiretur. Producta est eo usque talis intentio, nec a coepto cursu potuit fatigari, donec famoso illi Roberto de Brussello ad se venienti, et secum aliquandiu moranti, impulsa violento aestu animi se in monacham ignorante viro redderet, ut eo defuncto, vel concedente, statim ad fontem Ebraudi, si superviveret, demigraret. Fecit hoc, et timori Dei, quem conceperat, velut inferiori mole superiorem adjungens, beata spe Domini misericordiam exspectabat. Et ne conjugem, cui idem quod sibi debebat, tanto charismate fraudare videretur, eum adit, occulta detegit, secreta pandit, horrenda aeternae mortis mala intentat, optanda vitae aeternae gaudia commendat, praedicat fallacis mundi contemptum, obsecrat celerem ab eo recessum. Tandem tanti dux femina facti, ad hoc maritum impellit, ut, Deo sibi vitam largiente, congruo tempore se cum ea velle renuntiare sponderet. Quod si alterutrum prius obire contingeret, superstes statim votum utriusque compleret. Nam nec ipse in toto expers divini timoris vixerat, fide singulari vigens, orationes frequentans, sepulcra sanctorum annuatim disquirens, eleemosynis insistens, hospitum indiscreta susceptione, ultra quam dici possit, exsultans. Hoc inter conjuges pacto firmato, cum innumeris et maxime praeliis utriusque devotioni obviantibus res protraheretur, supervenit moeroris dies, quo conjuge de vita sublato, sicut turtur socio viduata remansit, in quo casu qualiter se habuerit, quam virili tantum infortunium animo tulerit, quam fidelem se viro conjugem (quod perrarum est, etiam post mortem) ostenderit, si narrare incipio, deficio; si aggredior, vincor; si conor, dejicior. Credite, charissimi, vereor verba mea, et cogitans quae dicenda, et qualiter sint dicenda, pene acceptum desero. Sed quid agam? Ignorantia prohibet, amor impellit, materia deterret, charitas adhortatur, pondus premit, natura instigat. Sed meo hic judicio magis timenda est inutilis taciturnitas, quam quaelibet incompta loquacitas. Dicatur ergo utcunque, quod prope nefas esset silere. Decumbente illo, assidebat lecto immota, suique oblita, nihil nisi ejus salutem meditabatur. Ad quam procurandam totis mentis facibus ardebat, a qua ne vel in modico infirmantis intentio avocaretur, ab omni cura corporali ejus primo animum absolvit, testamentum eo praesente composuit, lites diremit, haeredes instituit, castra divisit, et ad unguem universa perfecit. His ita ordinatis, ut animae suae jam liber a corporalibus consuleret, velut e quadam docentis cathedra me audiente admonebat, ut conscientiam scrutaretur, peccata confiteretur, sua pauperibus et monasteriis largiretur, tremendum esse Dei judicium, multam ejus misericordiam, spiritui absolutionem, corpori provideret, dum adhuc viveret, sepulturam. Intonabant clamoribus omnia, luctu et lacrymis universa miscebantur, confusae populorum voces coeli altissima quatiebant, filiorum corona, familiae multitudo, nobilium caterva moesta gemebat, sola mulierem excedens siccis oculis virili constantia perdurabat. Judicabat satius esse occupare animum utilitate morientis quam sociari populi fletibus, inutiliter abjecta ratione dolentis. Unde postquam confessione munitum, corpore Christi refectum, monachili cucullo indutum, gaudens pariter et moerens praemisit, corpus ejus, innumera hominum praecedente et subsequente multitudine, Celsinanias detulit, ac eum monachis inter monachos ut monachum tumulandum contradidit. Ita terrae terram commendans, et velut quoddam depositum suo tempore restituendum committens, ad procurandam requiem spiritui totam operam convertit, et amoris stimulis agitata, universa perlustrat, provincias oberrat, ecclesias visitat, monasteria circuit, exhaurit in pauperes aerarium, facit sibi amicos de mammona iniquitatis, nefas putat, si quem nisi munere donatum relinquat. Orat pro defuncto, orat et pro seipsa, ut et illi peccatorum remissio, et sibi detur a peccatis conversio. Ordinat interea fugam, et mundo novis rursum retibus gressus ejus impedire quaerenti, spe remanendi data, beata fraude illudit. Nam magnis amicis monentibus ut demum nuberet, posse se magnarum opum et potentiae copulam inire, majores rerum successus in promptu adesse, ita respondit: Et quidem facio quod consulitis, et quam in brevi potero, novos thalamos iterato nupta intrabo. Tali responso velut alia curantem diabolum deludens, et condigno talione fallaciae principem fallens, praedam quam ille jam faucibus se continere credebat haec furari et subripere qua poterat arte curabat. Celat ergo imo in pectore salutis suae arcanum, et quasi raptoribus thesaurum abscondit, ut ab omnibus posset esse tutum quod omnibus maneret occultum. Sed quia aliquorum agenda egebat auxilio, duobus tantummodo mysterium aperit, quorum nota fides et constantia credenda eis omnia suadebat. Uni, qui laicali licentia vivebat, omnem ut strenuo fugae apparatum committit; alii probatae religionis monacho spiritualia secreta prodit. Constituitur dies, quo de Aegypto exeat, quo gravi diu fasce depressa, a jugo Pharaonis colla subducat. Sustinentur spe libertatis jam leviora Aegyptiorum onera, et opera lutosa in brevi commutanda feruntur. Exspectatur novum Pascha, quo abjecto fermento malitiae et nequitiae epulari liceat in azymis sinceritatis et veritatis. Et, o quanta interim dissimulationis arte mentem vultu velabat! quanta de se saeculo promittebat! quam hilarem se, etiam plus solito, quibuslibet exhibebat! Videbatur se totam saeculo devovisse, et nunc magis quam ante saecularibus commodis inhiare. Sed in abscondito Deo canebat: Domine, ante te omne desiderium meum: et gemitus meus non est a te absconditus . Appropinquabat optatus dies, et fervens spiritu animus requiescere nesciebat. Nocte itaque diem mundi ultimam praecedente, Nicodemum aemulans nocturna advenit, et (o inaudita devotio!) sepulcrum conjugis adiit, et clam universis, praesente tantum jam dicto monacho, se contra illud projecit, et, lacrymarum fonte laxato, largis illud imbribus inundavit. Deflebat in conspectu pii conditoris primo defuncti excessus, deplorabat et proprios infinito cum moerore reatus. Satiato dehinc post multum noctis spatium luctuosis planctibus animo, ad confitendum conversa, ordiri ab initio et narrare universa conjugis, et deinde propria peccata seu crimina coepit, et confitendo ad mediam usque fere noctem processit. Loquebatur velut ore defuncti, et quasi commutatis personis in conjuge vir poenitebat. His ita expletis, et veteri peccatorum faece penitus exinanita, obsecrat ut se omnium criminum ream, sacerdos et vicarius Christi, cui vulnera animae suae patefacerat, duris medicinae legibus subdat, et apud Marciniacum perpetuo poenitentiae carcere claudat. Hunc enim supranominato fontis Ebraudi monasterio praetulerat, quoniam et venerabilis Robertus, cui se devoverat, jam vitam mortalem excesserat, et post primum claustri ingressum more illarum sanctimonialium extra pedem protendere nefas ducebat. Horrebat plane saltem cernere, quod ei jam coeno deformius sordebat; et non superbo, sed superno animi fastu terrena omnia ut abjectissima contemnere incipiebat. Ideo prae caeteris locis sacris Marciniacum elegit, ubi velut columna coelesti apta aedificio, immobilis perpetuo permaneret, et proprium prae oculis semper habens sepulcrum, ut mortuam se continua lamentatione defleret. Nec timuit mutatae sponsionis notam, quando mutati loci occasio ejus exstitit aucta devotio. Nam licuit ei locum eligere, ubi Christo tenacius posset inhaerere. Suscepto dehinc a monacho, quod ipsa sibi paraverat gravis poenitentiae jugo, a terra mente simul et corpore surgit, et ipsis nocturnis tenebris celans opera sua, ac conjugi sepulto ultimum vale dicens, ab ejus sepulcro ipsa jam jamque sepelienda recessit. Eleeto deinde sapientium quorumdam et nobibilium comitatu, ut consueto more ea quae mundi sunt sapere videretur, velut Cluniacum itura, et sanctos fratres pro viro rogatura, patrium solum deserit, et alienos fines peregrinando ingressa, Cluniacum, sicut dixerat, contendit. Quo devota perveniens, et quantum sibi ac loco congruere judicabat, de suis largiens, impletis [...]