[Fol. 23r] PROPOSITUM IN EPISCOPATU EDUENSI FRATRUM IN LOCO QUI DICITUR UNGIACUS DEGENTIUM Gratia Dei nos preveniente et subsequente, proponimus nos sub regula beati Augustini et sub heremitica vita victuros, sub regula scilicet quantum ad vitam pertinet communem, ut insimul comedamus, dormiamus, servitium Dei faciamus, laboremus et cetera que vita expetit communis agamus, sub heremitica vero quantum pertinet ad rigorem abstinentię et alienationem rerum secularium et ceterarum exercitationum spiritualium. Primo enim de vita heremitica custodienda apud nos tractabamus, sed viri religiosi quos ad nostrum invitabamus consilium, presentium fragilitatem perpendentes, nobis consilium dedere ut insimul et sub regula et abbate viveremus, illud Salomonis sepius nobis inculcantes: Ve soli, quia cum ceciderit non habet sublevamentum, et Frater fratrem adiuvans exaltabitur sicut civitas. Quorum dispensationi animum accommodantes, decrevimus ut una conversaremur quod ad vitam pertinet communem ac deinde heremiticam exercendo, quatinus regula asperitatem heremiticam fragilitati nostre paululum mitigaret itemque heremitica asperitas, ablato deliciarum et divitiarum campo, conversationis nostre gressus cohiberet. [I.] Canonici viginti et sex erunt numero. II. De nullo laico canonicum faciant. III. Insimul comedant, dormiant et laborent. IV. Omnibus dominicis diebus et precipuis festis, quando non laborant, sint cano[Fol. 23v]nici in lectione. Ceteris vero diebus in dispositione sit abbatis quando vacent lectioni. V. Omni tempore silentio studeant nec aliquis petat licentiam loquendi cum alio. Quod si aliquis fratrum fuerit animo fluctuans, domnus abbas poterit precipere alicui fratri sapienti ut eum consoletur. Que vero necessaria illis fuerint, ab abbate et a priore tempore oportuno cum humilitate requirant. VI. Quod si aliquid fratribus in pecunia, in vestitu vel aliis rebus quibus ipsi utuntur, a fidelibus quos ecclesia recipit, oblatum fuerit, in abbatis sit arbitrio si suscipiatur. VII. Vestimenta canonicorum erunt tres tunicę laneę et pelles ovineę ac cappa, tria quoque paria caligarum. Indumenta pedum quatuor paria pedulium et calciamenta ad opus diei et noctis duo scilicet paria. Stramenta lectorum sint fenum vel palea, sagum quoque et coopertorium ac capitale. Coopertorium autem illud, si frigus compulerit, induant sub cappa quando non laborant. Habitus religionis sit superpellicium lineum. Quod deponant laboraturi, induentes interim capitium laneum sive lineum. VIII. Abbatias facient. IX. De procuratione infirmorum cystersiensium consuetudinem habebunt. X. Et observandum quod canonici nisi cum famulis dirigantur. [INCIPIUNT CONSUETUDINES] [1. De abbate] [Fol. 24r] Abbas debet primum et proprium locum in dextro choro tenere et ante albis indutos stare; Te Deum et antiphonam ad Benedictus et ad Magnificat in festis duplicibus incipere; ad processionem in Purificatione sancte Marię antiphonam Hodie beata et in Palmis responsorium Ingrediente Domino; in Palmis, tribus diebus ante Pascha, in vigilia Pentecostes et in festis duplicibus et in Commemoratione omnium fidelium defunctorum et in prima die presentis fratris defuncti, etiam si nocturno somnio illusus fuerit, missas in conventu celebrare; in Purificatione sancte Marię candelas, in Capite ieiunii cineres, in Palmis ramos, in sabbato Pasche ignem, coronas novitiorum et ipsos novitios benedicere; capitulum et collationem tenere; ad primam et ad completorium et ubicumque presens fuerit, fratribus confessionem incipere. Communia officia et obedientias et penitentias gravioris culpe debet in capitulo fratribus iniungere et ab eis absolvere; similiter et quem voluerit promovere et degradare. Cetera potest foris iniungere et absolvere; confessiones recipere; aquam benedictam post completorium de ecclesia exeuntibus dare; in dormitorio iacere; in refectorio comedere, etiam cum minutus fuerit, nisi episcopus hospes vel abbas vel archidiaconus fuerit, tunc in hospitio comedat et, quantum rationabiliter potuerit, silentium teneat, vel quando deforis venerit, et hoc pro frigore vel pluvia vel pro aliquo hospite secum veniente. Sed alicubi exiturus preposito vel alicui dicat. Tribus diebus aut amplius moraturus senioribus capituli indicet, vel toti capitulo per se aut per prepositum, et non frequenter eundem fratrem ducat. 2. De preposito [Fol. 24v] Prepositus debet in ecclesia in primo loco sinistri chori stare; in capitulo et in refectorio in dextra parte sedere; ebdomadam misse et invitatorii, nisi maior necessitas impedierit, facere, nec tamen in refectorio legere; tabulam etiam ad laborem pulsare et fratres illuc ducere et, quando non ierit, subpreposito committere. Qui si defuerit, tercius omnia supplebit vel alicui de senioribus committat. Officia illorum qui in via directi fuerint et in infirmitorio vel aliqua impediente fragilitate implere nequiverint, ex toto providere; ad convocandum capitulo fratres cum necessitas exegerit, tabulam et cymbalum ad biberes et ad lavandum percutere; nolam refectorii, si abbas defuerit, pulsare. Si vero contigerit ut deforis veniens nolam pulsari invenerit vel versum dici, ingrediatur subpreposito, nola sufficienter pulsata, in loco suo revertente. Quod si supprepositus iam resederit, nullomodo ingrediatur. Si in infirmitorio iacuerit, restricte se agat, interim claustrum non ingrediatur nec confessiones recipiat. De cetero, presente et absente abbate, intus et foris de omnibus et in omnibus secundum voluntatem abbatis se agat. Locum vero eius in ecclesia non occupabit, nec aliquem promovebit vel degradabit nec ordinari faciet. Nullum in gravissima culpa mittet aut inde absolvet, canonicum de monasterio non eiciet, non novicium recipiet nisi iusserit abbas, nec confessionem de criminalibus nisi in extremis positi recipiet. Sine noticia non exeat subprepositi vel quorumdam seniorum, si abbas in [Fol. 25r] monasterio non fuerit. 3. De suppreposito Ad subprepositum pertinet fratres in choro excitare, presente etiam preposito, et cetera que ad sacristam pertinent etiam cum necesse fuerit emendare; in claustro tempore lectionis et ubicumque fuerint fratres, ut ordinate se habeant sollicite procurare; confessiones, si ei iussum fuerit, clericorum et novitiorum et laicorum fratrum et infirmorum, ubi ei constitutum fuerit, recipere; quando prepositus abierit, ad nolam sedere et ad gratias solus posterior ire; in choro superior stare et absente abbate vel preposito capitulum tenere. Quod si forte prepositus in via directus vel in infirmitorio vel ubicumque absens fuerit, locum eius intus per omnia tenebit, excepto quod in ecclesia locum suum non mutabit et, cum reversus fuerit, quousque ad conventum redierit, intus et foris vicem eius supplebit. Si autem abbatem vel prepositum in monasterio adesse non noverit, de omnibus necessariis se intromittet. Si in infirmitorio vel minutus fuerit, nichil plus ceteris presumat. Et si quid alicui fratri abbas vel prepositus prohibuerint, videlicet loqui cuiquam, dare, accipere vel medicinas facere, ire vel minui, ipse postea nisi iussus concedat. Per omnia ut alius frater ebdomadarius ascribatur. 4. De circatore Ad circatorem pertinet officinas monasterii horis sibi constitutis circuire, negligentias fratrum et ordinis prevaricationes observare, primas proclamationes in capitulo facere. Qui nec maliciose pro privato odio numquam clamet, nec pro privata amicitia sive pro verbi gratia [Fol. 25v] aut cuiuslibet secularitatis causa taceat negligentias fratrum. Absentes a conventu post trinam orationem ad matutinas, in ceteris autem horis post primum psalmum, in hora laboris et lectionis querere et, si non invenerit, preposito si affuerit vel subpreposito indicare. Potest etiam post officium minoris et maioris misse exire et fratres qui ad diversa officia remanent infra claustrum, si religiose se habent videre adeo tacite et severe ut nulli umquam loquatur vel signum faciat, sed tantummodo debet studiose scrutari et inspicere offensiones singulorum. Cum autem invenerit aliquos loquentes simul, quantum potest in transeundo audire, audiat, si forte quivis de obedientiariis, ut est prepositus, sacrista, cellararius, cantor, magister novitiorum, servitores, ociosa loquantur. Est autem hec reverentia ei exibenda, ut cum invenerit duos colloquentes contra eum surgant et dicant: per licentiam facimus, si verum est, sin autem loqui desistant. Quod si faciunt per licentiam dicat unus eorum: per licentiam loquimur, et tunc non debet eos clamare in capitulo, nisi in eis aliquid inordinatum viderit vel ab eis audierit. Nunquam claustrum exire debet, nisi cum licentia. Potest aliquando intra officinas quę claustro iunguntur stans, per ostium per quod foris videri potest, aspicere ut videat vagantes. Et cum aliquem in capitulo clamaverit, attentissime audiatur. Claves etiam claustri custodiat et hostia tempore statuto aperiat et claudat, et cum nocturno tempore circuierit, lucernam secum deferat [Fol. 26r] et ante conventum monasterium intrando et exeundo. Quotienscumque ęcclesiastico officio, lectioni ad mensam ascriptus vel minutus vel infirmus vel in via directus fuerit, subprepositus, si affuerit, officium eius compleat. 5. De cantore Cantor debet stare in dextro choro et succentor in sinistro; et unusquisque ad vigilandum et cantandum excitare; negligentias de antiphonis, psalmis, responsoriis et versiculis imponendis, unusquisque in suo et altero, si alter non emendaverit, corrigere; ut fratres ordinate stent vel sedeant providere; in festis duplicibus chorum custodire et ad omnes horas hymnos et antiphonas imponere. Porro cantor pro qualibet negligentia, succentor vero pro intolerabili in altero choro possunt transire et de suo in altero, si necesse fuerit, negligentias emendare. Cetera ad cantorem pertinentia, cantore presente et exoccupato, succentor facere non presumat. Cantoris enim est libros in ęcclesia prout potuerit distribuere; ad nutum sacriste citius cantare et lectiones adbreviare; alleluia et antiphonas, psalmos et repeticiones post versus reincipere; ad Benedictus et Magnificat antiphonas imponere et abbati quam incepturus est cantando pronuntiare et canticum incipere; ad missas introitum, responsorium, alleluia, tractus, offertorium, Sanctus, ter Agnus Dei et communionem incipere; ad Gloria in excelsis Deo et ad Credo in unum Deum post sacerdotem et in terra pax et Patrem omnipotentem subiungere; omnes qui in ecclesia falluntur in cantu vel psalmodia per omnia emendare. Extra vero nusquam presumat, nisi in capitulo lunam et breve pronuntiantes. Debet etiam breve per totum annum facere [Fol. 26v] et ieiuniis servitium et processiones in festis ordinare et singulis officia in tabula scribere. Quod si quid horum, postquam in capitulo recitatum fuerit breve, mutare voluerit, et illi quem delet et illi quem scribit indicare debet. Horum negligentias vel per se vel per alterum debet supplere. Ad eundem pertinet libros custodire et emendare et fratribus cum necesse fuerit distribuere; lectiones ipse vel alius ab eo monitus terminare et auscultare; quid in ęcclesia legendum sit et quando incipiende sint hystorie previdere et quod ibi minus legitur legentibus in refectorio ostendere. Debent etiam illi noti esse omnes libri in ministerio ęcclesię necessarii. Ad aquam benedictam, ad mandatum, in Capite ieiunii et ad omnes processiones versus et antiphonas incipere, excepto quod, si abbas affuerit, Hodie beata et Ingrediente Domino incipiat, quam cantor ei pronuntiet. In vigilia Pasche annos Domini, epactas, concurrentes, indictiones in cartula scribat et quinque grana incensi cereo debet infigere; ad communicandum vel ungendum infirmum quis aquam, ignem, crucem ferre debeat et que facienda vel cantanda sunt providere; ad officium defunctorum Kyrieleison et antiphonas incipere; ad benedictionem, ad unctionem, ad sepulturam abbati librum preparare et ante eum apertum tenere; septimum et trigesimum diem defunctorum computare et in capitulo dicere; brevia pro ipsis mittenda et in kalendario scribere et in capitulo allata legere. Si quando abbas clerico vel converso moriente defuerit, in capitulo quo fuerit, eum commo[Fol. 27r]nefaciat. 6. De sacrista Sacrista debet horologium temperare et ipsum facere sonare ad se excitandum cotidie. Qui postquam surrexerit, lumen dormitorii et ecclesie clarescere faciat et in claustro, si necesse fuerit, ponat. Ad ipsum pertinet omnia hostia ecclesię, quotiens necesse fuerit, firmare, claudere, aperire; ad capitulum et collationem et laudes et omnes horas sonare, nec nisi ad nutum prepositi ultimum sonum dimittere vel eius qui habet horam incipere, excepto ad laudes et ad capitulum et ad collationem, quando semel pulsatur. Collationem vero et capitulum tam diu pulset donec de officinis claustro adiacentibus possint convenire. Que si citius vel tardius quam debent sonuerint vel si ad matutinas, ad mensam, ad collationem lumen defuerit, in sequenti capitulo satisfaciat. Candelas cereas facere et in diversis ęcclesię locis satis ponere; ad mensam, ad collationem cum negligentia evenerit portare; cellarario, infirmario et quibus opus fuerit distribuere; stolam et baculum abbati, quotiens necesse fuerit, preparare; candelas, cineres, ramos, ignem, sal et aquam, novos fructus ad benedicendum preparare; candelas, ramos post benedictionem cum suo suffraganeo omnibus distribuere; ramos post processionem tollere et ex ipsis in Capite ieiunii cineres preparare; candelas post offertorium de manu abbatis suscipere; ad ungendum infirmum oleum sacratum, ad tergendum stuppas vel pannum lineum preparare et post tersionem in [Fol. 27v] piscinam ad hoc deputatam comburere; ad benedictionem corone forcipes, manutergium, aquam benedictam preparare et capillos in aliquo secreto loco ęcclesię comburere; textum, missale, lectionarium, vasa, vestimenta, linteamina et cetera utensilia in ecclesia et altaris necessaria servare, parare et quotiens expedit mutare; corporalia, offertoria et tersoria, quibus digiti sacerdotis post communionem terguntur, et pallam altaris, super quam extenditur corporale, in vase ad hoc deputato separatim lavans et singulas lavaturas in piscinam fundens, pallam quidem cum ceteris linteis cui constitutum est lavandam reddat, cetera vero in olla ad hoc deputata aqua cinericia calefacta ipsemet abluat. Quibus lotis et diligenter exsiccatis, indutus alba, cum lica corporalia poliat, cetera vero plicata recondat. Similiter hostias indutus alba faciat in loco mundis linteaminibus cooperto. Cui duo fratres similiter induti subministrent. Quę cum peracte fuerint, sacrista convenientes ab inconvenientibus studiose secernens in repostorio mundo reponat. Quę si humectate fuerint, in claustro convenienter exsiccentur. Pavimentum presbyterii, quotiens expedit, scopare et totam ęcclesiam, etiam parietes, ad minus in anno semel. Debet etiam oblationes suscipere et inde pergamenum et librorum necessaria et luminaria emere et [Fol. 28r] ecclesiam reparare. Que si ad hec omnia non sufficiunt aut superhabundaverint, abbati vel preposito debet indicare. Ex his in emendo, dando vel retinendo nichil absque consilio alterius eorum audeat facere. 7. De magistro novitiorum Magister novitiorum debet novitios ordinem suum docere, in ecclesia excitare et ubicumque negligenter se habuerint, verbo vel signo, quantum potuerit, indicare. In labore tamen, nisi prior conventus fuerit, non loquatur cum eis. Necessaria eis, quantum potuerit, debet procurare; in capitulum ad audiendum sermonem adducere; de apertis negligentiis cum ante eum veniam petierint, penitentiam dare; diem primam ingressionis eorum scriptam habere; hora lectionis in die laboris et quando non itur ad laborem ante terciam et post nonam poterit eos instruere in loco determinato, nunquam vero post vesperas, excepto in Quadragesima. Et audito signo quando ad conventum ire debet, occasione eorum ire non differat nec eos horas quibus interesse debent negligere faciat. Debet etiam ad iussum abbatis eos in capitulum adducere et pro ipsis qui legere nesciunt in ęcclesia professiones legere et cum eis Suscipe me Domine, illum versum, ante gradum dicere, aquam benedictam et vestes preparare et eos ibi exuendos et induendos adiuvare. 8. De provisore exteriorum Ad ipsum pertinet exteriora providere, circuire curias, carrucas et domos in eis constituere, numerum animalium scire, aliquotiens ea renume are, singulis temporibus retinenda vel expendenda vel transmittenda providere et hoc consilio fratrum qui in [Fol. 28v] curiis habitant prudenter ordinare et post collectas messes per experimentum sagaciter perquirere utrum ad tocius anni sumptus annona sufficiat, ad abbatem vel cellararium referre, fructus terre et animalium quibus curias viderit posse carere cellarario referre, lanam, linum, pelles animalium vestiario presentare. Quęcumque etiam circa monasterium agenda sunt, consilio abbatis vel eorum quos sibi providerit abbas, nichil per se aut de se presumens, faciat. Ideoque propter multiplices eius occupationes nulli officio per ebdomadam ascribatur. Per noctem vero aut amplius moraturus, sine licentia et testimonio sibi deputato non exeat. 9. De cellarario Cellararius potest loqui omnibus preter canonicos et novitios nostri ordinis, infirmis etiam in infirmitorio si ei iussum fuerit. Ad ipsum etiam pertinet que generaliter pulmentis necessaria sunt providere tam clericorum quam laicorum et ea ipsemet vel alius, prout ipse dictaverit, distribuere. Nulli nisi minutis vel de via venientibus communem cibum mutare vel ei aliquid addere debet sine iussu prioris, et hoc una die, et quando fecerit ipsemet portare; panem et siceram vel vinum hora competenti in refectorio ad distribuendum parare; comedentes ad utramque refectionem semel ad minus invisere et si cui panis deerit superaddere. De dormitorio quotiens voluerit et cum servitoribus comedens de refectorio poterit exire. De reliquiis ciborum, si quid necesse habuerit, accipere potest, cetera vero portario relinquat. Debet etiam in estate, quando fratres dormiunt, illis qui deforis veniunt assistere et ea que recipienda sunt vel re[Fol. 29r]condenda reponere. Si vero ipse maioribus utilitatibus occupatus fuerit, quantum abbas utile iudicaverit vel prepositus, poterit subcellararius, presente etiam eo, servire fratribus et mercennariis loqui. Hospitibus vero et infirmis non loquatur. Quod si cellararius defuerit, per omnia officium eius peragat. Caveat vero omnino ne quicquam contra voluntatem eius faciat, sed ad consilium eius omnia distribuat. Ad ipsius etiam cellararii officium pertinent pistores, cambarii, vinitores, ortolani, coci. Isti de officiis suis ad nutum eius omnia faciant et his officiis deputatos nullus eos ad alia absque licentia et voluntate eius transferat. Ad matutinalem missam cum voluerit et potuerit communicet. Quod si subdiaconus, diaconus aut sacerdos fuerit, utrum ebdomadarius ascribi debeat, in dispositione abbatis sit secundum quod in diversis locis plus aut minus debeat facere. 10. De servitore infirmorum Servitor infirmorum potest matutinalem missam audire et ad eam communicare. Et quando infirmus vadit ad infirmitorium, debet afferre ei necessaria, deinde loqui cum eo de necessariis eius potest. Ad matutinas etiam libros afferre et in ecclesia debet referre; orationes que in capitulo pro vivis et defunctis cunctis iniuncte fuerint vel in ipsos clamatum fuerit, hec eis recitare, cetera vero que ibi acta vel dicta fuerint, omnino tacere; libros qui in infirmitorio fuerint, ante completorium in armario referre; et quando ipsi convaluerint et ad capitulum redierint, si quid in eis reprehensibile vel inordinatum, quod voluntarie actum sit, deprehendit, cla[Fol. 29v]mare. Legere ibi non debet vel laborare, nisi apparatu vel gravi infirmitate eorum detentus fuerit. Necessaria a cellario requirat. Si plures fuerint comedentes et omnia ante se parata habentes ministrare sibi invicem potuerint, eat ad horam vel refectionem vel ad lectionem, sin autem remaneat. Quod si unus tantum, si ipse voluerit, cum eo remaneat non solum quando reficitur, sed etiam ad collationem et completorium, si prope noctem peracta fuerint, et ad vigilias, nisi prepositus ipso annuente alium miserit. Infra canonicas horas nisi pro omnino infirmis silentium teneat. Coquinam et refectorium pro servitio eorum ingredi poterit. Sabbato pedes illorum qui voluerint lavet. Vestimenta, cum voluerint et necesse fuerit, excutiat. Cum in conventu redierint, que detulerat referat. Cum vero morti aliquis appropinquaverit, super cilicium ponat et mox tabulam crebris ictibus stans ante hostium infirmitorii feriat. Aquam ad lavandum corpus calefaciat, feretrum et coopertoria eius preparet, de sepulchro reportet et custodiat. Ad ipsum pertinet etiam ea que minutis necessaria sunt preparare et sanguinem recondere et vasa ab ipso sanguine mundare et servare, ignem in calefactorio per hiemem post matutinas et primam facere. 11. De his que pertinent ad vestiarium Ad vestiarium pertinent pellifices, sutores, tannatores, textores, fullones sub se habere, pannos lineos vel laneos, pelles, subtulares, ungenta, cingulos, cultellos, pectines, femoralia, cappas et omnia indumenta et calciamenta omnibus fratribus in monasterio [Fol. 30r] et extra, prout expedierit et facultas permiserit, suo tempore et rasoria providere. [...]