QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA IMĦALLEF ONOR.

JOSEPH RUAN-EIAM LL.D. Illum l-Erbgħa, 29 ta' Novembru 2017

Kawża Nru: 9 Rikors Ġuramentat Nru: 568 / 10 JA

Il-Qorti, Rat ir-rikors ġuramentat ippreżentat mis-soċjeta' attriċi fit-3 ta' Ġunju 2010 li permezz tiegħu ġie premess: Illi l-esponenti hija proprjetarja tal-garaxx internament markat bin- numru 1, u formanti parti minn kumpless ta' bini, bla numru u jismu 'Cassar Buildings', fi Triq il-Barjola, Ħal Balzan, liberu u frank, bid-drittijiet u l-pertinenzi kollha tiegħu.

Rikors Ġuramentat Nru: 568/10 JA Sentenza Finali

Paġna 2

Illi dan l-aħħar l-esponenti saret taf li l-intimat Carmelo Giardino Mifsud deher f'isimha fuq kuntratt pubblikat min-Nutar Pierre Spiteri fl- 20 ta' Mejju 2009 li permezz tiegħu trasferixxa l-imsemmi garaxx favur tiegħu nnifsu personalment allegatament 'a saldu ta' kull bilanċ lilu dovut mill-kuntratt … tad-29 ta' Settembru 2004 kif estiż diversi drabi'.

Illi dan it-trasferiment jinsab reġistrat fir-Reġistru Pubbliku fil- Volum ittra 'I' bin-nota tal-insinwa numru 1189/2009 bħala 'Trasferiment in piena u assoluta proprjeta' sar minn Barjola (Real Estate) Limited numru tar-reġistrazzjoni C05772 lil Carmelo Giardino Mifsud … b'titolu ta' datio in solutum ...'

Illi l-esponenti skopriet ukoll li l-istess intimat Carmelo Giardino Mifsud deher ukoll fuq kuntratt ieħor pubblikat mill-istess Nutar Pierre Spiteri fis-27 ta' Awwissu 2009, u filwaqt li rrefera għall-kuntratt imsemmi tal-20 ta' Mejju 2009, iddikjara li 'l-istess trasferiment sar b'titolu ta' datio in solutum' u 'illi b'referenza għal ittra uffiċjali tal-erbgħa u għoxrin ta' April elfejn u erbgħa qed jiġi kanċellat stante li l-istess ittra kienet ġiet erronjament indikata'.

Illi dan il-kuntratt jinsab reġistrat fir-Reġistru Pubbliku fil-Volum ittra 'I' bin-nota ta' insinwa numru 14490/2009 bħala 'Kuntratt Dikjaratorju magħmul minn Carmelo Giardino Mifsud … [li] ddikjara illi l-istess trasferiment sar b'titolu ta' datio in solutum, kif ukoll … illi r-referenza għal ittra uffiċjali tal-erbgħa u għoxrin ta' April elfejn u erbgħa ġiet kanċellata stante li l-istess ittra kienet ġiet erronjament indikata.

Mill-bqija jiġi konfermat il- kuntratt ċitat tal-għoxrin ta' Mejju elfejn u disgħa (2009)'.

Illi fil-kuntratt tal-20 ta' Mejju 2009, l-intimat Carmelo Giardino Mifsud allega li kien awtorizzat mill-esponenti jidher f'isimha fuq dan l- att permezz, ta' riżoluzzjoni meħuda f'laqgħa tal-Bord tad- Diretturi tagħha, allegatament miżmum fid-29 ta' Settembru 2004, u liema riżoluzzjoni tidher iffirmata minn Carmelo ic.

Illi kuntrarjament għal dak allegat, l-esponenti Barjola (Real Estate ) Limited qatt ma tat il-kunsens tagħha għal dan it-trasferiment tal- garaxx imsemmi, u inoltre qatt ma tat il-kunsens tagħha biex l-

Onor. Joseph Cahill LL.D. 29 ta' Novembru 2017

Paġna 3

intimat Carmelo Giardino Mifsud jidher u jittrasferixxi f'isimha, favur tiegħu nnifsu fiż-żwieġ mal-intimata martu Theresa Giardino Mifsud, dan il-garaxx.

Illi konsegwentement il-kuntratt fuq imsemmi tal-20 ta' Mejju 2009 li bih l-intimat Carmelo Giardino Mifsud ttrasferixxa favur tiegħu nnifsu l-garaxx imsemmi, proprjeta' tal-esponenti, u l-kuntratt tas-27 ta' Awwissu 2009, ma jiswewx minħabba li huma neqsin minn kundizzjoni essenzjali sabiex ikunu jiswew.

Illi għaldaqstant hemm lok għar-rexxissjoni tal-imsemmija żewġ kuntratti, u għall-kanċellament tan-noti tal-insinwi fuq imsemmija bin-numri 11891/2009 u 14490/2009 rispettivament.

Illi l-esponenti diġa' interpellat lill-intimat Carmelo Giardino Mifsud sabiex jersaq għall-kuntratt tar-rexxissjoni, u għalkemm l-istess intimat aċċetta li għandha ssir ir-rexxissjoni, huwa baqa' ma addivjeniex għall-kuntratt relattiv.

Għaldaqstant, għar-raġunijiet premessi u prevja kull dikjarazzjoni li tista' tirriżulta meħtieġa, l-esponenti titlob bir-rispett li din il- Qorti jogħġobha: 1.

Tiddikjara u tiddeċiedi li l-esponenti qatt ma tat il-kunsens tagħha sabiex l-intimat Carmelo Giardino Mifsud jidher f'isimha fuq kuntratt pubbliku sabiex jittrasferixxi favur tiegħu nnifsu l- garaxx fuq deskritt, Cassar Buildings, Triq il-Barjola, Ħal Balzan;

Tiddikjara li r-riżoluzzjoni tal-Bord tad-Diretturi annessa mal-kuntratt fuq imsemmi pubblikat min-Nutar Pierre Spiteri fl-20 ta' Mejju 2009 ma jiswiex;

Konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi li l-kuntratt fuq imsemmi pubblikat minn Nutar Pierre Spiteri fl-20 ta' Mejju 2009 li bih l-intimat Carmelo Giardino Mifsud ittrasferixxa f'isem l- esponenti, u favur tiegħu nnifsu, l-garaxx 1, Cassar Buildings, Triq il-Barjola, Ħal Balzan, huwa nieqes minn kondizzjoni essenzjali sabiex ikun jiswa, u għalhekk ma jiswiex;

Paġna 4

Tiddikjara u tiddeċiedi li anke l-kuntratt fuq imsemmi pubblikat mill-istess Nutar Pierre Spiteri fis-27 ta' Awissu 2009 huwa nieqes minn kundizzjoni essenzjali sabiex ikun jiswa, u għalhekk ma jiswiex;

Konsegwentement tordna r-rexxissjoni tal-imsemmija żewġ atti pubblikati minn Nutar Pierre Spiteri fl-20 ta' Mejju 2009 u fis-27 ta' Awwissu 2009 rispettivament;

Konsegwentement ukoll, tordna l-kanċellament tan-noti tal- insinwa imsemmija bin-numri 11891/2009 u 14490/2009 rispettivament;

fuq

Tahtar Nutar Pubbliku sabiex jippubblika l-kuntratt ta' rexxissjoni opportun f'dak il-jum, ħin u lok li din il-Qorti jogħġobha tiffissa għal dan l-iskop, u kuraturi deputati sabiex l-istess kuntratt.

jidhru għall-eventwali kontumaċi

fuq

inibizzjoni numru

ta'

tal-mandat

inkluż dawk

Bl-ispejjeż ____/2010 preżentat kontestwalment, kontra l-intimati, li jibqgħu ingunti minn issa għas-subizzjoni.

Rat id-dikjarazzjoni maħlufa mis-soċjeta' attriċi u l-lista tax- xhieda.

Rat ir-risposta ġuramentata tal-konvenuti ppreżentata fit-30 ta' Ġunju 2010 li permezz tagħha eċċepew: 1.

Illi t-talbiet attriċi huma kompletament infondati fil-fatt u fid-dritt u għandhom jiġu miċħuda bl-ispejjeż kontra s- soċjeta' attriċi peress illi mhuwiex minnu illi s-soċjeta' attriċi ma tatx il-kunsens tagħha sabiex isir it-trasferiment tal-garaxx in kwistjoni a favur tal-esponenti;

Paġna 5

Illi għal kuntrarju ta' dak allegat mis-soċjeta' attriċi, kien id- direttur stess tas-soċjeta' attriċi, Carmel ic, illi fil- preżenza tal-esponenti, tan-Nutar Dottor Pierre Spiteri u Paul Giardino Mifsud illi ffirma l-'board resolution' a fol.

8 tal-proċess u dana preċiżament sabiex ikun jista' jsir it-trasferiment tal- garaxx a favur tal-esponenti, kontestwalment mal-iffirmar ta' kostituzzjoni ta' debitu stante flus illi l-esponenti kien ta b'self lis-soċjeta' attriċi;

l-esponenti għamel użu mill-imsemmija

Illi 'board resolution', u ttrasferixxa l-proprjeta' tal-garaxx in kwistjoni fuq ismu stante illi s-soċjeta' attriċi naqset milli tonora l- ħlas lura tal-flus mislufa lilha mill-esponenti;

Illi t-talbiet attriċi huma kompletament infondati fil-firtt u fid-dritt u għandhom jiġu miċħuda bl-ispejjeż kontra s- soċjeta' attriċi wkoll peress illi mhuwiex minnu illi l-atti ppubblikati nhar l-20 ta' Mejju, 2009 u nhar is-27 ta' Awwissu, 2009 huma nieqsa minn xi kundizzjoni essenzjali;

Illi konsegwentament ma jeżistux l-elementi meħtieġa mil- liġi sabiex dina l-Onorabbli Qorti tordna r-rexxissjoni tal- atti in kwistjoni u dan kif ser jirriżulta aħjar matul it- trattazzjoni tal-kawża;

Illi ulterjorment is-soċjeta' attriċi ma għandha ebda interess ġuridiku sabiex titlob ir-rexxissjoni tal-att ippubblikat nhar li huwa sempliċement att is-27 dikjaratorju illi sar mill-esponenti u illi s-soċjeta' attriċi ma kinitx parti għall-istess;

ta' Awwissu 2009,

Illi l-kawża ntentata mis-soċjeta' attriċi ma hija xejn ħlief tentattiv sabiex tipprova teludi l-obbligi tagħha fil-konfront tal-esponenti;

Paġna 6

Illi għal dawn ir-raġunijiet kollha, it-talbiet attriċi għandhom jiġu miċħuda;

Bl-ispejjeż kollha kontra s-soċjeta' attriċi, lid-diretturi, azzjonisti u rappreżentanti tagħha huma minn issa nġunti in subizzjoni.

Rat id-dikjarazzjoni maħlufa tal-konvenuti u l-lista tax-xhieda.

Semgħet il-provi; Illi din il-kawża hija kollegata mal-kawża fl-ismijiet inversi u li qed tiġi deċiża llum ukoll.

Illi f'dik il-kawża, din il-Qorti laqgħet it-talbiet li huma l-istess bħal dawk tal-kawża odjerna, u għalhekk din il-Qorti filwaqt li tagħmel referenza għal dik is-sentenza tiddikjara li l-istess tagħmel parti minn din is-sentenza fejn hu meħtieġ.

DEĊIŻJONI Għaldaqstant tiddeċiedi din il-kawża billi filwaqt li tastjeni li tiddisponi ulterjorment, tordna li l-ispejjeż ta' din il-kawża jkunu mħallsa mill-konvenut.

Onor. Joseph Cahill LL.D. Imħallef


Illum, 29 ta' Novembru, 2017

Rat ir-rikors guramentat tal-attur tal-25 ta' Jannar, 2010 permezz ta' liema

"Illi l-esponent kien jahdem mal-kumpanija intimata bhala 'shutterer' u

xogholu kien jikkonsisti fl-gharmar ta' soqfa b'injam u hadid biex umbghad

Illi fl-ewwel (1) ta' April tas-sena elfejn u tmienja (2008) l-esponent kien gie

mqabbad mis-socjeta' intimata sabiex inaddaf sit ta' kostruzzjoni f'Birzebbugia

minn diversi injam, shutters u materjal iehor ta' kostruzzjoni;

Illi waqt li kien qieghed jaghmel dan ix-xoghol waqa' hajt fuqu u sofra minn

feriti, fosthom f'siequ l-lemminija, u kellu jigi rikoverat fl-isptar Mater Dei;

Illi dan il-hajt ma kienx mibni skond is-sena u l-arti hekk mehtiega;

Illi konsegwenza ta' dan l-incident l-esponent sofra griehi permanenti f'siequ l-

leminija tant li gie ccertifikat mill-konsulent Mr Anthony A Bonett MD FRCS

FRCSOrth li qieghed ibat minn disabilita' permanenti ta' tmintax il-mija (18%)

Illi s-socjeta' kummercjali konvenuta hi unikament responsabli ghal dan l-

incident u ghall-griehi li l-esponent sofra billi naqset li tizgura li l-post tax-

xoghol tal-haddiema taghha jkun wiehed nieqes mil-periklu;

Illi minkejja li s-socjeta' kummercjali konvenuta giet imsejha diversi drabi biex

taddivjeni ghal-likwidazzjoni u hlas ta' danni sofferti mil-esponent inkluzi ittri

legali tat-tmienja (8) ta' Ottubru 2009 (Dok JG2 u Dok JG3), din baqghet

Ghaldaqstant l-esponent jitlob bir-rispett ta' din l-Onorabbli Qorti joghgobha

Li s-socjeta' intimata hija l-unika responsabli ghad-danni sofferti kif fuq

premess mir-rikorrenti

Tillikwida d-danni sofferti mir-rikorenti bl-opera ta' periti nominandi, u

Tordna li l-intimat ihallas is-somma hekk likwidata lill-rikorenti in linea

inadempjenti;

U dan taht dawk il-provedimenti kollha li din l-Onorabbli Qorti jidrilha xerqa u

Bl-ispejjez, inkluz dawk ta' ittri legali tat-tmienja (8) ta' Ottubru 2009 u bl-

imghax legali skond il-ligi mid-data tan-notifika kontra s-socjeta' kummercjali

li minn issa hija ngunta ghas-subizzjoni."

Rat il-lista tax-xhieda u d-dokumenti annessi mar-rikors guramentat.

Rat ir-risposta guramentata tas-socjetajiet konvenuti Polidano Brothers

Limited u Polidano Group Ltd tad-9 ta' Marzu, 2010 permezz ta' liema resqu dawn l-eccezzjonijiet1:

"ECCEZZJONIJIET LI JITQIESU RINUNZJATI JEKK MA JINGIBUX FIL-BIDU TAD-

Illi preliminarjament is-socjetajiet intimati jecepixxu n-nullita` tar-rikors

guramentat stante illi r-rikkorrent ma ottemperax ruhu mal-forma

rikjesta mil-ligi skond

ta'

Organizzazzjoni u Procedura Civili;

f'dawn il-proceduri stante li qatt ma kellha l-ebda relazzjoni la

kontrattwali u l-anqas ta xi xorta ohra mar-rikorrent u ghaldaqstant

ghandha tinheles mill-gudizzju;

STQARRIJA TA' L-ECCEZZJONIJIET FUQ IL-MERTI TAT-TALBA 1 Fol 15 et seq

Illi t-talbiet tar-rikkorrent huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u ghandhom

jigu michuda bl-ispejjez stante li s-socjeta intimata m'ghandhiex tort ghall-

incident in kwistjoni u m'hijiex responsabbli ghall-istess incident u l-

konsegwenzjali danni;

Salv eccezzjonijiet ulterjuri permesii mil-ligi.

DIKJARAZZJONI GURAMENTATA DWAR IL-FATTI KOLLHA DWAR IT-TALBA

Illi in kwantu ghal dak dikkjarat fil-paragrafi wiehed (1) sa sitta (3) tar-

Illi mhux minnu dak dikkjarat fil-paragrafu tlieta (3) tar-rikors

guramentat stante illi mhux minnu illi l-hajt in kwistjoni ma kienx mibni skond

l-arti u s-sengha u dan kif ser jitwera fil mori tal-kawza;

Illi in kwantu ghal dak dikjarat f'paragrafu hamsa (5) tar-rikors

Illi mhux minnu dak dikkjarat fis-sitt (6) paragrafu tar-rikors guramentat

stante illi s-socjeta intimata m'ghandhiex tort u ma hijiex responsabbli ghall-

incident in kwistjoni u ghad-danni li sofra ir-rikorrent bhala rizultat tal-incident

u dan stante li l-incident sehh unikament minhabba forza magguri;

Illi kif ser jirrizulta fil-mori tal-kawza, l-incident sehh minhabba rih kbir

li hakem lil dawn il-gzejjar fil-jum tal-incident.

Ir-rih qabad il-hajt in kwistjoni

u waqqghu fil-mument li rikorrent kien qieghed qrib tieghu u ghaldaqstant

fuq l-incident;

stante din il-forza magguri is-socjeta rikorrenti ma kellha ebda tip ta kontrol

Illi s-socjeta intimata dejjem ghamlet minn kollox sabiex tissalvagwardja

is-sahha u s-sigurta tal-impjeagti taghha fuq il-post tax-xoghol u dan kif

jirrizulta mill-avviz lill-impjegat kollha dwar sahha u sigurta (Ara Dok A hawn

Tant hu hekk illi kif jidher minn dan id-dokument l-impjegati kollha

gew attrezzati bl-ilbies protettiv kif ukoll mgharrfa dwar il-proceduri kollha li

ghandhom jittiehdu sabiex ikunu evitati incidenti.

Kif jidher ukoll mid-dokument

hawn anness ir-rikorrent mhux talli kien mgharraf b'dan id-dokumet izda wkoll

iffirmah u ghaldaqstant accetta il-proceduri kollha kontenuti fih;

Illi ghaldaqstant, it-talbiet tar-rikorrent kontra s-socjeta intimata huma

nfondati fil-fatt u fid-dritt u ghandhom jigu michuda bl-ispejjez stante li l-

socjeta intimata m'ghandhiex tort ghall-incident in kwistjoni u m'hijiex

responsabbli ghall-istess incident u l-konsegwenzjali danni;

Illi l-fatti kollha fuq esposti Charles Dawson ghas-socjeta' ntimata

Rat il-lista tax-xhieda u d-dokument anness mar-risposta guramentata.

Rat it-traskrizzjoni tax-xhieda u l-affidavits prezentati mill-partijiet.

Rat id-dokumenti kollha pprezentati mill-partijiet u d-digrieti relattivi.

Rat ir-rapport mediku ex parte tal-konsulent Mr Anthony Abdilla.

Rat in-Noti ta' Sottomissjonijiet skambjati bejn il-partijiet.

Rat li l-kawza thalliet ghal-lum ghas-sentenza.

Rat l-atti kollha l-ohra tal-kawza.

Ikkunsidrat:

Eccezzjonijiet preliminari

preliminari tal-konvenuti.

L-ewwel eccezzjoni tghid hekk -

Fil-kaz tal-lum l-attur qieghed jitlob lill-Qorti ssib lill-konvenuti jew min

minnhom responsabbli ghall-korriment tieghu waqt incident fuq il-post tax-

xoghol li sehh nhar l-1 t'April 2008 gewwa sit ta' kostruzzjoni f'Birzebbugia.

Huwa qieghed jitlob il-likwidazzjoni u l-hlas tad-danni konsegwenzjali.

Il-konvenuti jirrespingu l-pretensjonijiet tal-attur billi jichdu kwalunkwe tort

Qabel kull kunsiderazzjoni ohra l-Qorti sejra l-ewwel tqis l-eccezzjonijiet

"Illi preliminarjament is-socjetajiet intimati jecepixxu in-nullita` tar-rikors

guramentat stante illi r-rikorrent ma ottemperax ruhu mal-forma rikjesta mil-

ligi skond l-artiklu 156 tal-Kap 12 – Kodici ta' Organizzazzjoni u Procedura

Il-konvenuti jargumentaw3 li ghalkemm il-ligi ma tirrikjedix l-uzu ta' kliem

partikolari, l-kliem ghandu jkun jiftiehem x'qed jitlob l-attur.

Huma jsostnu li l-

bazi legali ta' l-azzjoni attrici hija neboluza.

Minn qari tar-rikors guramentat

jidher li l-attur qed jilmenta dwar nuqqas kunrattwali tas-socjeta' konvenuta li

3 Nota ta' Sottomissjonijiet a fol 172

tipprovdi ambjent tax-xoghol nieqes mill-perikolu, izda mbaghad fin-Nota ta'

Sottomissjonijiet jghid li l-azzjoni tieghu hija bazata fuq il-culpa aquiliana.

Iktar tard fl-istess Nota jghid li l-azzjoni tieghu hija arginata fuq il-culpa in

In-nebolozita' ta' l-azzjoni tkompli meta

fir-rikors guramentat kienet kontinwament ghal socjeta' konvenuta wahda

minghajr ma gie specifikat ghall-liema miz-zewg socjetajiet kienet qed issir

Isegwi fil-fehma taghhom li l-azzjoni hija nulla.

Ghalkemm il-konvenuti ma specifikawx is-subartikolu tal-artikolu 156, il-Qorti

tifhem li l-eccezzjoni tistrieh fuq l-ewwel sub-artikolu ta' dan l-artikolu li jghid

hekk –

(1) Ir-rikors ġuramentat għandu jitlesta mill-attur u għandu jkun fih –

(a) dikjarazzjoni li tfisser b'mod ċar u sewwa l-oġġett tal-kawża f'paragrafi

numerati separatament, sabiex isaħħaħ it-talba tiegħu u jiddikjara wkoll liema

fatti huwa jaf bihom personalment;

(b) ir-raġuni tat-talba;

(ċ) it-talba jew it-talbiet li għandhom ikunu enumerati; u

(d) f'kull rikors ġuramentat għandu jkun hemm stampat b'ittri ċari u preċiżi

taħt l-intestatura tal-Qorti dan il-kliem li ġej:

"Min jirċievi dan ir-rikors maħluf kontra tiegħu għandu jippreżenta r-risposta

maħlufa tiegħu fi żmien għoxrin (20) jum mid-data tan-notifika, cioè minn

meta jirċeviha.

Jekk ma tiġix ippreżentata r-risposta maħlufa bil-miktub kif

trid il-liġi saż-żmien imsemmi, il-Qorti tgħaddi biex tagħti d-deċiżjoni skont il-

liġi.

Għalhekk huwa fl-interess ta' min jirċievi dan ir-rikors maħluf li jkellem

avukat bla dewmien sabiex il-Qorti tisma' x'għandu xi jgħid fil-kawża."

Il-Qorti ssib li dawn il-kriterji gew osservati mill-attur ghax:

(a) l-oggett tal-kawza huwa ben imfisser fir-rikors guramentat u cioe' l-incident

li sehh fuq il-lant tax-xoghol li wassal biex l-attur sofra griehi li hallewlu

dizabilita' permanenti, liema fatti l-attur iddikjara li kien personalment

konsapevoli taghhom;

(b) ir-raguni tat-talba wkoll giet imfissra wkoll peress li l-attur intavola l-

proceduri ghax fil-fehma tieghu huma l-konvenuti li ghandhom igorru r-

responsabbilta' ghal dan l-incident peress li ma giex zgurat li l-post tax-xoghol

tal-haddiema kien wiehed sikur u nieqes mill-periklu.

Huwa fuq din ir-raguni, u

fuq din ir-raguni BISS li giet bazata t-talba tal-attur, u ghalhekk huwa fuq dawn

il-binarji biss li l-Qorti se tibbaza l-kunsiderazzjonijiet taghha;

(c) it-talbiet huma mibnija fuq l-istess premessi tar-rikors guramentat u jitolbu

d-dikjarazzjoni ta' responsabbilta' tal-konvenuti, kif ukoll il-likwidazzjoni u l-

(d) id-dicitura ndikata fis-subparagrafu (d) tal-artikolu wkoll hija nkluza.

Invece jidher li l-ilment tal-konvenuti huwa aktar iccentrat fuq l-argumenti tal-

imressqa fin-Nota

ta' Sottomissjonijiet u

li fil-fehma

jiddipartixxu mill-bazi tal-kawza kif proposta fir-rikors guramentat.

il-Qorti tfakkar li hija ser tkun qed tiddeciedi l-kaz biss skont il-parametri tal-

kawza kif delineati minn dak mitlub fir-rikors guramentat u mhux minn

argumenti li jistghu jitqajmu fin-Noti ta' Sottomissjonijiet mill-partijiet.

Kif inghad fil-kaz Health Services Group Ltd vs Id-Direttur tal-Kuntratti et deciz fit-28 t'April 20174

"Kif qalet din il-Qorti fil-kawza Vella Degabriele v. smith, deciza fil-24 ta' Frar, 2012:

"Huwa principju maghruf illi fl-ghoti tas-sentenza l-Imhallef civili ghandu

joqghod rigorozament fil-limiti tal-kontestazzjoni.

Fuq kollox huwa ghandu

joqghod strettament ghat-termini tal-kawzali u tat-talba kif migjuba fic-

citazzjoni....ma huwiex lecitu li l-kawza tigi maqtugha fuq kawzali differenti

minn dik espressa fic-citazzjoni.

Kawzali kif espressa fic-citazzjoni ma tistax

tinbidel tul it-trattazzjoni tal-kawza u l-Qorti ghandha toqghod u tkun konformi

mat-termini tad-domandi kif espressi fic-citazzjoni.

Li kieku dan ma jsirx, is- sentenza moghtija tkun extra petita".5

Il-Qorti tosserva ulterjorment li l-konvenuti ma sofrew ebda pregudizzju tant li

huma laqghu ghall-azzjoni b'diversi eccezzjonijiet immirati li jwaqqghu l-

pretensjonijiet tal-attur kif dikjarati fir-rikors guramentat.

Fic-cirkustanzi l-eccezzjoni tal-konvenuti ma tregix u sejra ghalhekk tigi

It-tieni eccezzjoni tghid hekk –

4 Rik 381/11 5 Ara ukoll ta' l-istess hsieb Vincent Borg Cesareo vs Gaetano Grogan – 16 ta' Marzu, 2004 Appell Civ.; Bank of Valletta plc vs Abbazia Company Limited - 5a ta' Mejju, 2011 Appell Inferjuri.

gudizzju;"

f'dawn il-proceduri stante li qatt ma kellha l-ebda relazzjoni la kontrattwali u l-

anqas ta xi xorta ohra mar-rikorrent u ghaldaqstant ghandha tinheles mill-

Il-konvenuti jargumentaw6 li l-attur ma ta' ebda raguni il-ghala s-socjeta'

Polidano Group Ltd hija konvenuta f'din il-kawza.

L-atti tal-kawza juru li r-

relazzjoni tal-attur kienet mas-socjeta' konvenuta l-ohra Polidano Brothers

Limited u kienet hija li tat l-istruzzjonijiet lill-attur biex jaghmel xi xoghlijiet

gewwa s-sit ta' Birzebbugia.

Ghalkemm fis-sottomissjonijiet tieghu l-attur

jargumenta li l-azzjoni tieghu hija bazata fuq culpa aquiliana, l-premessi tar-

rikors guramentat juru mod iehor u cioe' li l-bazi tal-azzjoni hija wahda

kuntrattwali li huwa kellu mas-socjeta' Polidano Brothers Ltd.

kaz, anke li kieku l-azzjoni hija wahda akwiljana, ma ngiebet ebda prova ta'

ness bejn l-attur u Polidano Group Ltd.

L-attur minn naha tieghu jghid li ma tressqet ebda prova konkreta li tiskolpa lis-

Huwa jghid ukoll li l-azzjoni tieghu

mhiex wahda bazata fuq relazzjoni kuntrattwali bejn il-partijiet izda fuq il-culpa

Fil-fehma

tieghu ghalhekk, anke

fin-nuqqas

ta'

relazzjoni

kuntrattwali ma' Polidano Brothers Limited, hija l-prossimita' permezz tac-

cirkustanzi li waslu ghall-hsara sofferta minnu tirrendi lil din is-socjeta'

Kif inghad minn din il-Qorti stess fil-kaz Pauline Ellul Sciberras vs Medistar Healthcare Services Limited et7 deciz fit-28 ta' Settembru 2016 -

6 Nota ta' Sottomissjonijiet a fol 173 7 Rik Gur 700/14

cari mill-gurisprudenza:

"Il-kriterji li jirrendu parti f'kawza bhala legittimu kontradittur jirrizultaw ben

deciza fid-9 t'April 2008 mill-Qorti tal-Appell:

"In linea ta' prinċipju ġenerali huwa, bla dubju, indiskuss illi d-deduzzjoni ta'

konvenut f'ġudizzju trid, neċessarjament, titwieled minn rapport ġuridiku, sija

jekk dan jemani minn kuntratt, leżjoni ta' dritt minn intervent delittwuż jew

akwiljan, ope successionis jew minn sitwazzjonijiet strutturalment komuni (ad

eżempju, f'kondominju jew il-krejazzjoni ta' ċerti servitujiet).

Li jfisser,

b'konsegwenza, illi kawża ma tkunx tista' tikkonsegwi l-iskop tagħha jekk mhux

fil-konfront ta' dak li miegħu l-attur, għal xi waħda mill-konnessjonijiet

aċċennati, għandu relazzjoni ġuridika.

Fil-kaz fl-ismijiet Edgar Dimech Pullicino pro et noe vs Continental Meat Co. Ltd deciz fit-23 t'Ottubru 20098 intqal hekk:

"Huwa ben risaput illi, u apparti mill-operat tal-ligi, il-kostituzzjoni in gudizzju

ta' parti mharrka tinsel minn qaghda ta' rapport guridiku precedenti, sija

kontrattwali, extra-kontrattwali, delittwuz jew akwiljan.

Dan necessarjament ifisser illi l-azzjoni proposta jrid ikollha bejn

il-partijiet konnessjoni ma' l-oggett jew it-titolu tal-kawza."

"Ghal fini tal-valutazzjoni ta' l-integrita` tal-kontradittorju rigward irid isir

b'mod esklussiv ghal dak prospettat mill-attur bit-talba tieghu.

Dan ghaliex il- kontradittorju hu determinat fuq il-bazi tad-domanda proposta9."

8 Rik 1758/99 Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) 9 Tipa grassa u sottolinear b'enfasi tal-Qorti 10 (Nru 777/06) deciz 13 ta' Marzu 2009 mill-Qorti ta' l-Appell

Mill-provi jirrizulta li kif xehed l-attur stess, fl-epoka tal-incident huwa kien impjegat tas-socjeta' konvenuta Polidano Brothers Limited bhala shutterer11.

Minn naha l-ohra, fl-affidavit tieghu12, Paul Dawson ghan-nom ta' Polidano

Brothers Limited xehed li huwa kien il-persuna responsabbli fi hdan dik l-istess

socjeta' sabiex jissorvelja s-siti li jkunu taht kostruzzjoni fosthom dak ta'

Birzebbugia li fih wegga' l-attur.

Il-Qorti tinnota li ghalkemm il-kawza saret kontra z-zewg socjetajiet konvenuti,

l-attur indirizza l-premessi u t-talbiet tieghu b'referenza ghal socjeta' konvenuta

wahda, li ghalkemm ma gietx indikata b'isimha huwa car li r-referenza hija

Dan kemm mir-referenza ghall-

impjieg tieghu ma' din "il-kumpanija ntimata" fl-ewwel paragrafu kif ukoll

mill-bqija tal-premessi fosthom l-allegazzjoni li r-responsabbilta' ghandha

allegatament ma assiguratx sigurta' fuq il-"post tax-xoghol tal-haddiema taghha13".

Il-fatt per se li l-Avviz lill-impjegati dwar l-uzu ta' l-ilbies protettiv inhareg

minn Polidano Group li jinkludi lis-socjeta' konvenuta Polidano Brothers Limited flimkien ma' socjetajiet ohra14 ma jirrendix lil Polidano Group Ltd

legittimu kontradittur ghax kif inghad, l-azzjoni hija indirizzata lejn in-

nuqqasijiet tal-employer ta' l-attur li kif inghad, hija Polidano Brothers Ltd.

Jigi nnutat ukoll li l-ittra legali ta' l-attur indirizzata lis-socjeta' assikurattiva

Middlesea Insurance plc, datata 8 t'Ottubru 2009 tirreferi unikament ghal

Ukoll, l-ittra ufficjali ntavolata mill-attur ukoll fit-8 t'Ottubru 200915 saret biss kontra Polidano Brothers Limited.16

Ma ngiebet ebda prova li legalment torbot lis-socjeta' konvenuta Polidano

Group Limited ma' l-akkadut tal-incident mertu ta' dawn il-proceduri.

Fid-dawl tas-suespost l-Qorti tqis li din l-eccezzjoni hija wahda gustifikata

u ghalhekk sejra tintlaqa'.

Ikkunsidrat:

Id-dinamika ta' l-incident

L-attur u l-kollegi tieghu li kienu prezenti fuq il-lant tax-xoghol dakinhar ta' l-

incident kienu konsistenti dwar dak li sehh.

Fuq struzzjonjiet tal-foreman tas-

socjeta' konvenuta Polidano Brothers Limited dawn il-haddiema kienu qeghdin

inaddfu sit ta' kostruzzjoni gewwa Birzebbugia x'hin f'daqqa wahda waqa' hajt

ghal fuq l-attur.

L-attur xehed fid-dettal dwar dak li ghadda minnu nhar l-1 t'April 2008.

Huwa qal hekk17 –

Jigifieri xogholi kien jikkonsisti fl-armar ta' l-injam fuq il-hitan

sabiex fuqu jinghata s-saqaf bil-konkos.

Dakinhar li weggajt niftakar li kont xoghol gewwa sit go Birzebbugia flimkien

....f'dik il-gurnata partikolari jiena, flimkien ma' shabi gejna mqabbdin minn

Gwido sabiex innadfu s-sit minn xi injam u shutters li kien hemm sparparjati

Fil-fatt dakinhar kienet ix-xita u ghalhekk bdejna nahdmu fuq gewwa.

Jiena kont qieghed nizbarazza f'post partikolari meta f'daqqa wahda nisma lil

Bipol jghajjat.

Dak il-hin harist il-fuq u rajt il-hajt li kont tahtu, jigifieri ma

Jiena tlajt nigri pero' ma lhaqtx zgiccajt ghax malli dan

il-hajt waqa' qabadli saqajja.

Hassejt ugiegh kbir u niftakar li kienu haduni l-

isptar permezz ta' ambulanza.

Kollega ta' l-attur li kien prezenti dakinhar ta' l-incident, David Borg Cesareo xehed hekk18 -

"Rigward dan l-incident jiena niftakar li kont xoghol go site Birzebbugia

flimkien ma' Joseph Vassallo Mersey, Edgar Farrugia Vidal, certu wiehed Bipol li huwa barrani

Jiena flimkien mal-grupp bdejna ngorru scaffolding li kien jikkonsisti f'pajpijiet

Dawn bdejna nzarmawhom minn go kmamar li kienu gew imsaqqfa xi

Dan l-iscaffolding bdejna nzarmawh u niehduh

f'wahda minn dawn il-kmamar kien hemm hajt divizorju tal-bricks.

hajt kien hemm ukoll aperture li tinfed ghal barra u saf fejn naf jien dan il-hajt

la kellu blata u lanqas irbit mas-saqaf u lanqas mal-hitan.

Dan il-hajt kien xi

ghaxar filati gholi u mieghu kien hemm xi scaffolding imserrha mieghu.

kien hemm dan l-iscaffolding imserrah mieghu ghax il-foreman Gwido kien

qalilna sabiex inpoggu l-hadid hemm.

Jien stess poggejt xi hadid mieghu.

Niftakar ukoll li l-hajt ta' ma' genb dan il-hajt kien tal-konkos pero' ma kellu l-

F'daqqa wahda smajt hoss kbir.

Jien dak il-hin kont go kamra ohra ftit il-

boghod minn dan il-hajt.

Mort nigri u rajt lil Joseph Vassallo Mersey bil-bricks fuqu.

il-hajt waqa' fuqu.

Jien dak il-hin cempilt l-ambulanza li giet wara xi kwarta.

Gew ukoll il-fire brigade peress li ma kienx hemm tarag minn fejn nizzlu lil

Joseph beda jghajjat bl-ugiegh u jien fuq ordni tal-imghallem Bezzina Wettinger

bqajt sejjer mieghu l-isptar fl-ambulanza.

Jien niftakar ukoll li qabel waqa' dan il-hajt, fuq in-naha tieghu kien hemm il-

hadid li semmejt mserrah fuqu u fuq in-naha l-ohra kien hemm xi plywood kbir

Jien rajt ukoll lil Joseph Vassallo Mersey inaddaf dan l-injam.

kien xi minuti qabel li waqa' dan il-hajt.

qabbad lil Joseph Vassallo Mersey innaddaf dan l-injam.

Fil-fatt kien ordnalu biex inaddaf

dan l-injam quddiemi."

Din id-dinamika hija konfermata wkoll mill-kollegi l-ohra tal-attur.

Edgar Farrugia Vidal xehed19 li dakinhar ta' l-incident huma, nkluz l-attur kienu

qeghdin inaddfu xi njam mill-imsiemer u jigbru xi briks biex jintrema fl-iskips.

Qal ukoll li fl-area fejn kien jinsab l-attur kien hemm hajt tal-briks li ma kellux

il-baxxa mas-saqaf.

Fil-fatt dan kien inbena wara li kien sar is-saqaf ta' fuqu.

F'hin minnhom sema' hoss kbir u skopra li dan il-hajt waqa' ghal fuq l-attur li

"Niftakar li ma dan il-hajt kien hemm xi scaffolding imserrah li konna

poggejnih ahna wara li l-Foreman Bezzina Wettinger kien qalilna biex inpogguh hemm."

Das Bipul20, il-haddiem l-iehor li dakinhar ta' l-incident kien fuq il-lant tax-

xoghol u kien qed jahdem proprju vicin l-attur fil-mument li waqa' l-hajt

ikkonferma li l-foreman kien qalilhom biex jigbru xi njam u scaffolding u

jpogguhom mal-hajt tal-bricks.

Waqt li l-attur kien qieghed jigbor xi bicciet ta'

l-injam minn naha l-ohra tal-hajt tal-briks, dan il-hajt waqa' ghal fuqu u wegga'

saqajh.

Dizabilita' permanenti

L-attur jghid21 li meta wara l-incident huwa ttiehed l-isptar bl-ambulanza,

ittehidlu x-ray u t-tobba qalulu li kellu rkubbtejh tal-lemin miksura u mfarrka.

Kienu qalulu wkoll li kellu bzonn operazzjoni.

Waqt l-operazzjoni ghamlulu xi hadid

bhala sapport sabiex l-ghadam ta' saqajh ifiq ahjar.

juza l-krozzi kif ukoll imur ghal kura u fizjoterapija.

Meta jerga' jibda jhoss l-

ugiegh huwa kien ikollu jerga' jirrikorri ghall-uzu ta' wahda mill-krozzi.

L-attur gie ezaminat mill-konsulent u kirurgu fl-ortopedija Mr Anthony A. Bonett li ppepara rapport ex parte22 fejn ikkonstata li l-attur izappap ftit fil-

mixi u wkoll –

Fix-xhieda tieghu viva voce dan il-konsulent qal li23 peress li b'konsegwenza

tal-incident il-gog tfarrak u probabilment l-attur ikollu bzonn knee replacement

li hija operazzjoni magguri.

Aktar ma' l-attur jghix, aktar hemm certezza ta'

accellerazzjoni tad-deterjorazzjoni tal-irkoppa li jwassal ghal dan l-intervent.

Bil-kundizzjoni tal-attur ma jistax jaghmel l-istess xoghol li kien jaghmel qabel.

Responsabbilta' ghall-incident tal-1 t' April 2008

L-artikolu 1033 tal-Kodici Civili jipprovdi hekk:

"Kull min, bil-ħsieb jew mingħajr ħsieb li jagħmel deni, għax ikun irid jew

b'nuqqas ta' diliġenza, ta' prudenza jew ta' ħsieb, jagħmel jew jonqos li

jagħmel xi ħaġa li biha jikser xi dmir impost mil-liġi, hu obbligat għall-ħlas tal-

ħsara li tiġri minħabba f'hekk."

nuqqas ta' tharis tar-regolamenti tas-sahha u sigurta' fuq il-post tax-xoghol da

parti tal-konvenuti.

Minhabba li, kif inghad, hija s-socjeta' Polidano Brothers Limited li ghandha

twiegeb ghall-lanjanzi attrici, l-Qorti sejra tevalwa l-obbligi li kellhom jigu

osservati minnha skont il-ligi u x'kienu l-mizuri li ttiehdu jew ma ttihdux minn

din is-socjeta' fuq il-lant tax-xoghol fejn kien qed jahdem l-attur fl-epoka ta' l-

Jehtieg jigi evalwat ukoll x'kienu l-obbligi ta' l-attur bhala haddiem u

jekk l-incident giex kawzat b'nuqqasijiet da parti tieghu.

L-Att dwar l-Awtorita' ghas-Sahha u s-Sigurta' fuq il-Post tax-Xoghol

(Kap 424 tal-Ligijiet ta' Malta) jobbliga lil min ihaddem biex jiggarantixxi

ambjent sikur ghas-sahha u s-sigurta' tal-impjegati tieghu kif ukoll li jforni lill-

impjegati tieghu bil-mezzi kollha u bl-apparat necessarju ghal dan il-ghan.

Fl-artikolu 6 tieghu, dan l-Att jestabilixxi li -

(1) Min iħaddem għandu dejjem jiżgura s-saħħa u s-sigurtà tal-persuni

kollha li jistgħu jiġu affettwati bix-xogħol li jkun qiegħed isir għal dik il-

persuna li tħaddem:

Iżda meta fit-twettiq ta' dak hawn aktar qabel imsemmi, min iħaddem jagħmel

użu minn servizzi jew persuni kompetenti minn barra, min iħaddem ma jkunx

meħlus mid-dmirijiet applikabbli li joħorġu minn dan l-Att u mir-regolamenti

magħmulin taħt dan l-Att:

Iżda wkoll l-obbligi tal-ħaddiema fil-qasam tas-saħħa u tas-sigurtà fuq il-

postijiet tax-xogħol ma għandhomx jaffettwaw il-prinċipju tar-responsabbiltà

ta' min iħaddem.

(2) Il-miżuri li għandhom jittieħdu minn min iħaddem biex jevita dannu fiżiku u

psikoloġiku, korriment jew mewt, fuq il-postijiet tax-xogħol, għandhom jittieħdu

fuq il-bażi ta' dawn il-prinċipji ġenerali ta' prevenzjoni li ġejjin, jiġifieri –

(a) li jiġi evitat riskju;

(b) l-identifikazzjoni ta' perikli assoċjati max-xogħol;

(ċ) l-evalwazzjoni ta' dawk ir-riskji li ma jistgħux jiġu evitati;

(d) il-kontroll mill-bidu ta' dawk ir-riskji li ma jistgħux jiġu evitati;

(e) li jittieħdu l-miżuri neċessarji kollha biex jirriduċu r-riskju kemm ikun

raġonevolment prattiku, inkluż li jitbiddel dak li huwa perikoluż b'dak li ma

jkunx perikoluż jew li jkun anqas perikoluż;

(f) billi tingħata prijorità lill-miżuri ta' protezzjoni kollettivi fuq miżuri ta'

protezzjoni individwali;

(g) li jiġi adattat ix-xogħol għall-ħaddiem, partikolarment għal dak li għandu

x'jaqsam mal-iddisinjar ta' postijiet tax-xogħol, l-għazla ta' tagħmir tax-xogħol

l-għażla

ta' metodi

ta'

produzzjoni

ta'

xogħol,

partikolarment sabiex jiġi mnaqqas xogħol monotonu u xogħol li jkollu rata ta'

xogħol stabbilita minn qabel, u biex jitnaqqas l-effett tagħhom fuq is-saħħa;

(ħ) billi wieħed jaddatta ruħu għall-progress tekniku fl-interess tas-saħħa u tas-

sigurtà fuq il-post tax-xogħol; u

(i) billi tiġi żviluppata policy ta' prevenzjoni globali u loġika li tkopri it-

teknoloġija, l-organizzazzjoni ta' xogħol, il-kundizzjonijiet ta' xogħol, ir-

relazzjonijiet soċjali u l-influwenza ta' fatturi li għandhom x'jaqsmu mal-

ambjent tal-post tax-xogħol.

(3) Mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità tas-subartikolu (2), min iħaddem

għandu jipprovdi dik l-informazzjoni, dak it-tagħlim, dak it-taħriġ u dik is-

superviżjoni li huma meħtieġa biex tiġi żgurata s-saħħa u s-sigurtà fuq il-

postijiet tax-xogħol.

(4) Min iħaddem għandu jiżgura li f'dawk il-postijiet tax-xogħol fejn jaħdem

għadd suffiċjenti ta' ħaddiema, għandhom jiġu eletti, magħżulin jew mod ieħor

nominati, persuna jew persuni bħala r-Rappreżentant jew ir-Rappreżentanti

għas-Saħħa u s-Sigurtà tal-ħaddiema, u liema rappreżentanti jiġu konsultati

minn qabel u fi żmien raġonevoli minn min iħaddem dwar dawk il-ħwejjeġ li

jistgħu jaffettwaw is-saħħa u s-sigurtà fuq il-post tax-xogħol."

L-Avviz Legali 36 ta' l-2003 intitolat "Regolamenti dwar Dispozizzjonijiet

Generali dwar is-Sahha u s-Sigurta' fuq il-Post tax-Xoghol" ikompli hekk -

(1) Ghandu jkun id-dmir ta' min ihaddem li jizgura s-sahha u s-sigurtà tal-

haddiema f'kull zmien u f'kull aspett li ghandu x'jaqsam max-xoghol.

effettiv, organizzazzjoni, kontroll, monitoragg u revizjoni tal-mizuri preventivi u

protettivi, waqt li jikkunsidra n-natura ta' l-attivitajiet u d-daqs ta' l-impriza.

(3) Min ihaddem ghandu jiehu l-mizuri necessarji ghas-salvagwardja tas-sahha

u s-sigurtà fuq il-post tax-xoghol, u ghal dan il-ghan ghandu jippreveni riskji

fuq il-post tax-xoghol u jipprovdi informazzjoni u taghrif kif mehtieg:

Izda ghal dawn l-ghanijiet, min ihaddem ghandu jipprovdi l-organizazzjoni u l-

mezzi necessarji li bihom jizgura l-grad ta' standards ta' sahha u sigurtà

mehtiega fuq il-post tax-xoghol:

Izda wkoll, bl-ghan li jitjiebu s-sitwazzjonijiet ezistenti, min ihaddem ghandu

jkun attent ghall-bzonn ta' aggustament jew emenda ta' dawk il-mizuri mehuda

biex jipprotegu s-sahha u s-sigurtà tal-haddiema waqt li jikkunsidra c-

cirkostanzi li jinbidlu.

Minghajr hsara ghall-generalità

tad-disposizzjonijiet

ta' dawn

ir-

regolamenti, min ihaddem ghandu, wara li jikkunsidra n-natura ta' l-attivitajiet

ta' l-impriza u, jew ta' l-istabbiliment –

(a) jidentifika l-perikli fuq il-post tax-xoghol u ghandu jevita riskji ghas-sahha u

s-sigurtà;

(b) jevalwa dawk ir-riskji ghas-sahha u s-sigurtà tal-haddiema li ma jistghux

jigu evitati u ghandu jikkontrollahom mill-bidu;

(c) jadatta x-xoghol ghall-individwu, specjalment fejn jidhol id-disinn tal-

postijiet tax-xoghol, l-ghazla tat-taghmir tax-xoghol u l-ghazla tal-metodi tax-

xoghol u tal-produzzjoni, bil-hsieb partikolarment li jitnaqqas ix-xoghol

monotonu u xoghol b'rata determinata minn qabel u li jitnaqqas l-effett

taghhom fuq is-sahha."

L-istess Att jipprovdi wkoll dwar id-dmirijiet u l-obbligi tal-haddiema -

(1) Huwa d-dmir ta' kull ħaddiem li jissalvagwardja s-saħħa u s-sigurtà

tiegħu nnifsu kif ukoll dik ta' persuni oħra li jistgħu jiġu affettwati bix-xogħol li

jkun qiegħed isir.

(2) Huwa d-dmir ta' kull ħaddiem li jikkoopera ma' min iħaddem u mar-

Rappreżentant jew Rappreżentanti għas-Saħħa u s-Sigurtà tal-ħaddiema fuq il-

post tax-xogħol għal dak li għandu x'jaqsam mas-saħħa u s-sigurtà."

L-Avviz Legali 36 ta' l-2003 imsemmi jkompli hekk:

(1) Ghandu jkun id-dmir ta' kull haddiem li jiehu hsieb kemm jista' jkun is-

sahha u s-sigurtà tieghu stess kif ukoll dawk ta' persuni ohrajn li jistghu jkunu

affettwati bl-atti jew nuqqasijiet tieghu skond it-taghrif u l-istruzzjonijiet

(2) Minghajr pregudizzju ghall-generalità ta' dan kollu, ghandu jkun id-dmir

(a) jaghmel uzu korrett tal-makkinarju, apparat, ghodda, sustanzi perikoluzi,

taghmir tat-trasport u mezzi ohrajn ta' produzzjoni;

(b) jaghmel uzu korrett tat-taghmir protettiv personali moghti lilu u, wara l-uzu,

sigurtà b'mod korrett;

(c) ma jiskonnettjax, jibdel jew inehhi b'mod arbitrarju l-mezzi ta' sigurtà uzati,

ma' makkinarju, apparat, ghodda, impjanti u bini, u li juza dawn il-mezzi ta'

(d) jinforma immedjatament lil min ihaddem u, jew lill-haddiema bir-

responsabbilità specifika ghas-sahha u s-sigurtà tal-haddiema b'xi sitwazzjoni

tax-xoghol li jkollu ragunijiet jikkunsidra li tipprezenta periklu serju u

imminenti ghas-sahha u s-sigurtà u b'xi nuqqasijiet fl-arrangamenti ta'

protezzjoni;

(e) jikkopera ma' min ihaddem u ma' haddiema bir-responsabbilità specifika

ghas-sahha u s-sigurtà tal-haddiema, ghat-tul ta' zmien necessarju sabiex

jitlesta x-xoghol jew htigijiet imposti mill-Awtorità sabiex jigu protetti s-sahha u

s-sigurtà tal-haddiema fuq ix-xoghol;

(f) jikkopera ma' min ihaddem u, jew ma' haddiema bir-responsabbilità

specifika ghas-sahha u s-sigurtà tal-haddiema, ghat-tul ta' zmien necessarju

sabiex min ihaddem jizgura li l-ambjent tax-xoghol u l-kondizzjonijiet tax-

xoghol ikunu minghajr periklu u li ma jpoggu l-ebda riskju ghas-sahha u s-

sigurtà fil-qasam ta' l-attività taghhom."

Fil-kaz Saviour Giardino vs Korporazzjoni Enemalta deciz fit-18 ta' Marzu 201624 din il-Qorti elenkat rassenja ta' gurisprudenza dwar l-obbligi legali ta'

min ihaddem u tal-haddiema -

"Il-principji legali appena citati gew ripetutament riaffermati mill-Qrati

Il-kaz fl-ismijiet Kenneth Falzon Wintrup vs FXB Joiners Ltd et deciz fis-26 ta'

Gunju 2014 jigbor fih sintezi ta' gurisprudenza dwar id-dmirijiet kemm ta' min

ihaddem u anke tal-haddiema:

"Dak li hu importanti hu, li kif intqal fil-kawza, fl-ismijiet "John Amodio vs

Francis Farrugia Barbara et noe", deciza minn din il-Qorti fit-28 ta' Mejju 1979, "min

ihaddem ghandu d-dover li jara li l-post tax-xoghol ikun dejjem fi stat

ragonevoli ta' sikurezza ghal min ikun qed jahdem."

min ihaddem hu obbligat li jassigura li "l-makkinarju u l-istrutturi provduti

minn min jaghti x-xoghol ghandhom jigu regolarment mantenuti u mizmuma

nomine et" (Citazzjoni numru 11/92DS).

Inoltre, gie ndikat li min ihaddem ghandu l-obbligu u d-dmir li jara wkoll li l-

haddiema tieghu jkunu mharrga ghat-tip ta' xoghol li jkunu mqabbda jaghmlu.

Il-hsieb legali fil-materja gie spjegat mill-On.

Qorti ta' l-Appell fil-kawza bl-

ismijiet "Francis Ellul Micallef et vs Segretarju tal-Ufficcju tal-President ta'

Malta et" - deciza fid-29 ta' Mejju 2009.

Il-Qorti skartat it-tezi li "tezisti xi

forma ta' strict liability, jew responsabbilta' oggettiva li tpoggi lill-imghallem li

jaghmel tajjeb - billi jerfa' r-responsabbilta` – tas-sinistru li jkun sehh".

Kompliet "Kif tajjeb gie elaborat mill-ewwel Qorti, is-sistema legali taghna 24 Rik Gur 852/12

dwar responsabbilta` fejn jirrizulta event dannuz hija 'fault-based.'

iehor f'kull kaz irid ikun hemm nexus ta' bejn il-kawza u l-effett ghal dak li jkun

Fil-kaz citat, il-Qorti ta' l-Appell osservat li x-xoghol li l-attur/appellant kien

gie mqabbad li jaghmel kien jinvolvi xejn riskjuz - ma nghatax attrezzi difettuzi

u lanqas kien jirrizulta xi forma ta' ness bejn l-event dannuz u r-responsabbilta`

tal-"employer" talli ma pprovdiex "a safe system of work" lill-impjegat tieghu.

Kif gie ritenut mill-Onorabbli Qorti tal-Appell fil-kaz fl-ismijiet "cali vs

Ellul Sciberras Carboni Jardim" - deciza 14 ta' Mejju 2004, "huwa daqstant importanti fil-

kuntest ta' responsabbilta` lill-ambjent kollu fejn jahdmu l-impjegati jkun tali li

jwarrab l-icken possibilita ta' infortunji fuq ix-xoghol.

Dan l-obbligu huwa

generalment rikonoxxut bhala dmir tal-employer li jipprovdi "a safe place of

Hu daqstant minnu izda, li, min ihaddem, hu obbligat ukoll li jipprovdi kontra l-

aljenazzjoni tal-attenzjoni, prudenza u ghaqal li jaqghu fiha l-haddiema u li

hafna drabi hi ndotta mill-istess natura tal-attivita` industrijali (ara "Grech vs

Giardino", deciza mill-Onorabbli Qorti talAppell fis-7 ta' Dicembru, 1994).

Hekk ukoll gie ritenut fil-kawza "Borg vs Wells" (deciza mill-Qorti tal-

xoghol, id-diffikultajiet li jsib il-haddiem fil-kors tax-xoghol tieghu, il-hinijiet

twal, l-ghaggla fix-xoghol u nuqqas ta' haddiema ohra li jkunu nkarigati biex

Pero' huwa dejjem l-obbligu tal-haddiem li joqghod attent waqt l-ezekuzzjoni

ta' xogholu - ghalhekk min ihaddem m'ghandux ikun tenut li jipprovdi kontra

negligenza grassa, ghax anke l-haddiem hu mistenni li joqghod attent u juza d-

diligenza fuq il-post tax-xoghol.

Il-haddiem ghandu jkun konxju tal-perikoli fuq

ix-xoghol, u m'ghandux jaghmel manuvri azzardati li jzidu r-riskju tal-hsara

(ara "Howe vs RUNZAMelyanDebono Tanti noe", deciza mill-Onorabbli Qorti tal-Kummerc

fil-5 ta' Mejju, 1994).

Dwar il-provi li jridu jingiebu u l-onu ta' l-istess insibu fil-kaz Raymond Putzulu Caruana

din il-Qorti diversament preseduta qalet hekk:

"Illi bħala punt

tat-tluq dottrinali, huwa magħruf

fil-qasam

ta'

responsabbilta' dwar korriment li jseħħ fuq il-post tax-xogħol waqt il-qadi ta'

dmirijiet tal-persuna li tkun, jgħoddu regoli speċjali dwar dak li jiġri meta

ħaddiem jew terza persuna ġġarrab inċident bħal dak.

Bit-tħaddim tar-regoli 24

Cit Nru 2118/1998 Prim Awla tal-Qorti Civili (mhux appellata) 852/12MH 19

ġenerali tal-liġi dwar ir-responsabbilta' għal dak li wieħed irid iwieġeb għalih

minħabba xi għamil jew nuqqas tiegħu, is-sejbien ta' ħtija għal inċident bħal

dak jgħabbi lil min ikun qabbad lill-ħaddiem jew lit-terz li jkun, sakemm ma

jintweriex li dak il-ħaddiem naqas li joqgħod għall-istruzzjonijiet jew

għallprekawzjonijiet li l-imgħallem tiegħu jkun widdbu bihom jew ipprovdielu,

jew sakemm ma jintweriex li l-ħaddiem, bi traskuraġni jew b'rieda, ikun hu

nnifsu ġab l-effetti tal-inċident b'idejh ;

Illi b'żieda ma' dan, hija regola oħra ewlenija f'dan il-qasam, li l-imgħallem

irid jiżgura li jipprovdi lill-ħaddiema tiegħu b'sistema xieraq ta' ħarsien minn

kull periklu (dak li bosta jsejħulu "a safe system of work") fejn ikun sejjer isir

ix-xogħol minnu mitlub.

Fid-dritt, dan id-dmir iġorr miegħu grad għoli ta'

responsabbilta' fuq l-imgħallem, u jaqa' fuqu l-piż li jipprova li inċident ikun

seħħ minkejja li jkun ħares dak kollu li l-liġi tistenna minnu f'dan ir-rigward.

Huwa wkoll dmir li jitfa' fuq min iħaddem il-piż li jieħu miżuri preskritti xierqa

u jġib miegħu wkoll id-dmir tal-għoti ta' tagħrif meħtieġ, l-għoti ta' tagħlim u

taħriġ u kif ukoll superviżjoni biex titħares is-saħħa u s-sigurta' tal-ħaddiem.

Huwa stabilit li dan id-dmir ta' min iħaddem jitlob ukoll li s-sistema tax-xogħol

li jkun irid iħares lill-ħaddiema wkoll fil-każ li r-rutina tal-istess xogħol tnissel

sens ta' aljenazzjoni jew traskuraġni.

Daqstant ieħor ifisser li jekk sistema jkun

ilu jitħaddem għal tul ta' żmien bla ma qatt ikun inqala' xi inċident, dan ma

jfissirx li dak is-sistema huwa wieħed sikur jew li jeħles lill-imgħallem mir-

rabtiet imposti fuqu mil-liġi;

Illi jrid jingħad ukoll li l-imsemmi grad għoli ta' responsabbilta' fuq min

iħaddem ma jeħlisx lil min jaħdem mill-obbligu li jħares is-saħħa u s-sigurta'

tiegħu nnifsu u ta' dawk kollha li jistgħu jintlaqtu mix-xogħol li jkun qiegħed

iwettaq, u b'mod partikolari, għandu jimxi id f'id ma' min ikun qiegħed

iħaddmu safejn jidħlu l-obbligi li l-liġi tqiegħed fuq spallejn l-imgħallem u

lawtoritajiet kompetenti u għandu jżomm lura milli jqiegħed lilu nnifsu

f'sitwazzjoni li tesponih għar-riskju bla bżonn u li joqgħod f'kull ħin attent għal

dak li jkun qiegħed jagħmel.

B'mod partikolari, ħaddiem għandu jkun konxju

tal-perikli fuq il-lant tax-xogħol tiegħu u ma għandu qatt jagħmel manuvri

ażżardati li jgħollu r-riskju tal-ħsara jew tal-korriment lilu nnifsu u 'l dawk ta'

madwaru;

Illi dan kollu juri li r-responsabbilta' tal-imgħallem m'hijiex waħda li ta'

bilfors tintrabat miegħu awtomatikament għal kull inċident li jġarrab xi

impjegat tiegħu waqt ħin ix-xogħol (dik li tissejjaħ "strict liability").

Għalkemm hija responsabbilta' li titlob prudenza, għaqal u l-ħsieb ta' missier

tajjeb tal-familja, ma titlobx grad ogħla ta' responsabbilta', u tista' saħansitra

tixxejjen jekk kemm il-darba l-impjegat innifsu jkun traskurat jew saħansitra

jmur kontra dak li jkun intalab li jagħmel jew li m'għandux jagħmel;"

Dawn il-principji gew ukoll ripetuti fil-kawza fl-ismijiet Emmanuel Farrugia Barbara vs

G.S.C. Limited deciza fil 5 ta' Ottubru, 2010: P.A. 671/1997/1 JRM

"Illi l-Qorti tibda biex tghid li fejn jidhol korriment (jew mewt) waqt il-qadi tax-

xogħol li wiehed ikun tqabbad jagħmel, il-prova tar-responsabbilta` ta' dik

ilgrajja xorta wahda taqa' fuq min ikun indarab (jew dawk li jigu minnu).

waħdu li persuna tkorri (jew tmut) fuq il-post tax-xogħol ma tfissirx

awtomatikament it-tqegħid tar-responsabbilta' fuq l-imgħallem u l-ħelsien għal

kollox tal-parti midruba mill-ħtiega li tipprova l-allegazzjoni tagħha.

skond ir-regola ewlenija tad-dritt procedurali li min jallega jrid jipprova bl-

ahjar mod li titlob il-ligi.

Tal-anqas, il-parti attrici tkun trid turi tajjeb biżżejjed

li sehh dak l-incident u li min-naha taghha (jew l-awtur taghha) jkun sar dak

kollu li juri li dak li gara ma jkunx ingab b'idejn dak li jkun;

Illi, madankollu, dak il-piż jaf il-limitazzjonijiet tiegħu minħabba li, fil-qasam

ta' responsabbilta' dwar korriment li jseħħ fuq il-post tax-xogħol waqt ilqadi

ta' dmirijiet tal-persuna li tkun, jgħoddu regoli specjali dwar dak li jsehh meta

ħaddiem jew terza persuna ggarrab incident bhal dak.

Bittħaddim tar-regoli

generali tal-ligi dwar ir-responsabbilta' għal dak li wieħed irid iwiegeb għalih

minħabba xi għamil jew nuqqas tiegħu, is-sejbien ta' ħtija ghal incident bħal

dak jgħabbi lil min ikun qabbad lill-ħaddiem jew lit-terz li jkun, sakemm ma

jintweriex li dak il-ħaddiem naqas li joqgħod għall-istruzzjonijiet jew għall-

prekawzjonijiet li l-imgħallem tiegħu jkun widdbu bihom jew ipprovdielu, jew

sakemm ma jintweriex li l-ħaddiem, bi traskuragni jew b'rieda, ikun hu nnifsu

gab l-effetti tal-incident b'idejh;" (Ara ukoll App.Civ fl-ismijiet Peter Ronald vs

Polibon Construction Ltd deciza fid-9 ta' Jannar, 2009)."

Applikati dawn il-principji ghall-kaz tal-lum il-Qorti ssib li s-socjeta' konvenuta

Polidano Brothers Limited certament ghandha responsabbilta' xi ggorr ghal dan

Hija ppermettiet li l-haddiema taghha, inkluz l-attur, jintbaghtu

jaghmlu xoghol fuq is-sit in kwistjoni gewwa L-Imqabba, addirittura tramite l-

foreman taghha taghti struzzjonijiet lil dawn il-haddiema biex iserrhu materjal

ta' hadid u njam mal-hajt in kwistjoni, meta dan il-hajt, mibni minn bennej

imqabbad minnha stess, ma kienx mibni skont l-arti u s-sengha b'dana li espona

lill-haddiema ghall-periklu u nuqqas ta' sigurta' fuq il-post tax-xoghol.

konsegwenzi ta' dan in-nuqqas irrizultaw fl-incident illum mertu tal-kawza.

Dawn il-konkluzjonijiet il-Qorti qed tasal ghalihom wara li evalwat l-

osservazzjonijiet teknici tal-perit Mario Fero’ imqabbad minnha.

Il-perit

"(a) Illi s-socjeta' attrici (sic) kienet il-kuntrattur illi kien qieghed jibni l-

kostruzzjoni fejn sehh l-incident.

(b) Illi fuq il-lant tax-xoghol kien hemm foreman illi kien responsabbli mix-

xoghlijiet u li kellu jara illi dawn ix-xoghlijiet isiru skont is-sengha u l-arti.

(c) Illi waqt il-kostruzzjoni tal-hajt illi ggarraf u li kien il-kagun tal-korriment

tal-attur kien hemm diversi fatturi li jirregolaw good practices illi ma gewx

I. Illi l-bennej illi gie ndikat illi kien jahdem bl-imqieta ma uzax pjanci biex

jorbot il-hajt mal-kolonni tal-konkos.

Illi l-hajt minn fuq ma kienx imwassal sas-saqaf tal-konkos.

Illi l-kwalita' tat-tajn illi bih tqieghed il-brikks kienet suspettuza.

esperjenza, il-Perit Tekniku jikkonstatata illi dan it-tajn normalment jikkonsisti

minn xahx u naqra siment, meta dan, skont is-sengha u l-arti ghandu jikkonsisti

minn ramel fin, siment u naqra xahx biex jiggomma.

Illi mix-xhieda ta' David Borg Cesareo tas-seduta tat-3 ta' Novembru 2014,

jirrizulta illi tant il-hajt kien perpura illi wiehed seta' jwaqqghu b'idejh.

V. Strutturalment dawn it-tipi ta' hitan illi jinbnew wara illi jinghata l-konkos

tas-saqaf ma jkunux stabbli minhabba illi ma jkunu marbuta ma mkien."

In vista ta' dawn il-konstatazzjonijiet il-perit Cassar ikkonkluda:

"1) Illi l-foreman, illi kien impjegat tas-socjeta' konvenuta, ma messu qatt halla

lill-haddiema jserrhu l-pajpijiet tal-hadid tas-shutter ma' hajt illi ma kienx

2) Illi l-korriment tal-attur kien rizultat dirett tat-tigrif tal-hajt tal-brikks illi

ggarraf b'kagun illi mieghu gew imserrha pajpijiet tqal tal-hadid li kienu

jaghmlu parti mix-shutter tal-konkos.

3) Illi dan sehh minhabba illi l-hajt ma kienx mibni skont is-sengha u l-arti,

mill-bennej illi bniegh.

Kienet ukoll ir-responsabilta' tal-foreman illi kelu

jikkoregi u jigbed l-attenzjoni tal-bennej biex dan jaghmel xoghlu skont is-

sengha u l-arti."

Dwar il-piz probatorju tal-kostatazzjonijiet ta' periti teknici nominati mill-Qrati

gie ritenut kostantement mill-gurisprudenza nostrali, li ghalkemm Qorti mhijiex

l-konkluzjonijiet

ta' rapport peritali, madankollu hija

m'ghandhiex b'mod legger tiskarta tali rizultanzi tenut kont li dawn ikunu

maghmula minn espert tekniku mqabbad apposta biex jezamina materja teknika

elenkat il-principji rilevanti f'dan il-kuntest:

"Fis-sentenza taghha tad-19 ta` Novembru 2001 fil-kawza "Azoitel vs Saccasan",

il-Qorti tal-Appell qalet hekk –

'Kemm il-kostatazzjonijiet tal-perit tekniku nominat mill-Qorti kif ukoll il-

konsiderazzjonijiet u opinjonijiet esperti tieghu jikkostitwixxu skond il-ligi

prova ta` fatt li kellhom bhala tali jigu meqjusa mill-Qorti.

obbligata li taccetta r-rapport tekniku bhala prova determinanti u kellha dritt li

ritenut minn dawn il-Qrati li kellu jinghata piz debitu lill-fehma teknika ta' l-

espert nominat mill-Qorti billi l-Qorti ma kellhiex leggerment tinjora dik il-

Hu manifest mill-atti u hu wkoll sottolinejat fir-rikors ta' l-appell illi l-

mertu tal-prezenti istanza kien kollu kemm hu wiehed ta' natura teknika li ma

setax jigi epurat u deciz mill-Qorti minghajr l-assistenza ta' espert in materja.

B'danakollu dan ma jfissirx illi l-Qorti ma kellhiex thares b'lenti kritika lejn l-

opinjoni teknika lilha sottomessa u ma kellhiex tezita li tiskarta dik l-opinjoni

jekk din ma tkunx wahda sodisfacentement u adegwatament tinvesti l-mertu, jew

jekk il-konkluzjoni ma kenitx sewwa tirrizolvi l-kwezit ta' natura teknika.

In linea ta` principju, ghalkemm qorti mhix marbuta li taccetta l-konkluzjonijiet

ta` perit tekniku kontra l-konvinzjoni taghha (dictum expertorum numquam

transit in rem judicata), fl-istess waqt dak ma jfissirx pero` illi qorti dan tista'

Il-konvinzjoni kuntrarja taghha kellha

tkun ben informata u bazata fuq ragunijiet li gravament ipoggu fid-dubju

dik l-opinjoni teknika lilha sottomessa b' ragunijiet li ma ghandhomx ikunu 25 Cit Nru 13/06 JZM

privi mill-konsiderazzjoni ta` l-aspett tekniku tal-materja taht ezami ("Del Priore vs

Grech Burlo’ et noe" – Qorti tal-Appell – 29 ta' Mejju 1998).

Jigifieri qorti ma tistax tinjora r-relazzjoni peritali sakemm ma tkunx konvinta li

l-konkluzjoni ta` tali relazzjoni ma kienetx gusta u korretta.

Din ilkonvinzjoni

pero` kellha tkun wahda motivata minn gudizzju ben informat, anke fejn

mehtieg mil-lat tekniku. ( ara - "Middleton vs Friggieri" – Qorti tal-Appell – 6 ta'

Ottubru 1999 ; "Grixti Micallef vs Giardino" – Qorti tal-Appell – 28 ta' Jannar 2000 ;

- Qorti tal-Appell – 1 ta` Gunju 2007 u "Poll & Spa Supplies Ltd vs Grech Burlo’ et"

(Qorti tal-Appell Inferjuri – 12 ta' Dicembru 2008).

jistax u ma ghandux, aktar u aktar fejn il-parti nteressata ma tkunx ipprevaliet

ruhha mill-fakolta` lilha moghtija ta' talba ghan-nomina ta` periti addizzjonali,

konkluzjonijiet peritali huma, fil-kumpless kollha tac-cirkostanzi, irragonevoli"

Fid-dawl tal-principji suesposti l-Qorti tqis li m'hemm ebda lok li jwassalha

biex tiddubita mil-konstatazzjonijiet tal-espert imqabbad minnha u tqis li l-

konkluzjonijiet tieghu huma gusti u korretti.

Ghalhekk hija se taghmel taghha

dawn l-istess konkluzjonijiet.

Inoltre, fic-cirkustanzi, l-fatt wahdu li s-socjeta' konvenuta kienet tipprovdi lbies protettiv26 u li fil-hin ta' l-incident l-attur kien liebes safety shoes, helmet u

ngwanti27 ma jiskolpax lis-socjeta' konvenuta mir-responsabilta' taghha veru l-

Il-Qorti tinnota wkoll li l-unika difiza li s-socjeta' konvenuta ressqet fir-

risposta guramentata taghha biex tipprova tiskolpa ruhha jew almenu

timmitiga r-responsabilta' taghha dwar l-akkadut kienet li l-incident sehh

"unikament minhabba forza magguri" peress li "rih kbir li hakem lil dawn il- gzejjer fil-jum tal-incident"28.

Dwar dan inghad fid-decizzjoni Fogg Insurance Agencies Ltd.

"L-Artikolu 1029 tal-Kodici Civili jipprovdi li:

"Kull hsara li tigri b'accident jew b'forza magguri, ibatiha, fin-nuqqas

ta' disposizzjoni espresso tal-ligi li tghid il-kuntrarju, dak illi fuq il-

persuna jew il-beni tieghu tigri l-hsara."

Kif qalet il-Qorti tal-Appell fis-sentenza Valenzia nomine vs Borg Cesareo

(27 ta' Gunju, 2003):

"Izda il-koncett tal-kaz fortuwitu jew forza magguri ma jsehhx meta

ghall-hsara jkun ikkontribwixxa l-fatt, posittiv jew negattiv, tal-bniedem.

Skond il-principji tad-Dritt, biex ikun hemm il-kaz fortuwitu mhux

bizzejjed li jkun hemm avveniment insolitu, sproporzjonat, u li jkun

27 Fol 109 28 Eccezzjonijiet numri 4 u 5 29 App.Inf.36/2016 deciz fil-21 ta' Ottubru, 2016

inevitabbli, b'mod li ma jistax jigi evitat bid-diligenza ordinarja tal-

Isegwi li jekk jirrizulta xi nuqqas tal-bniedem din l-eccezzjoni ma tistax

Hekk ukoll din il-qorti fis-sentenza Valenzia vs Attard Bason (23 ta' Gunju, 2004)

qalet:

"...… il-kaz fortuwitu huwa dak l-avveniment li ma setax ikun prevedut

minn persuna ta' ordinarja diligenza.

Intqal ukoll illi biex ikun hemm il-

kaz fortuwitu, mhux bizzejjed avveniment insolitu imma jehtieg li jkun

inevitabbli b'mod li ma jistax jigi evitat bid-diligenza ordinarja.

abundantia, rilevat il-prova tal-fortuwitu jew tal-kawza estranea tinkombi

fuq il-konvenut li jissollevaha bhala difiza skagonatrici.

jipprova li l-kawza fortuwita serviet biex tinterrompi l-kollegament bejn

il-kolpa addebitata u l-event dannuz.

Tinsorgi ghalhekk fil-kaz prezenti d-

domanda jekk dak li sehh kienx ir-rizultat ta' kawza fortuwita inevitabbli

fis-sens li wiehed ma setax ikun mistenni li jiehu mizuri preventivi kontra

dak li ma setax normalment jigi prevedut.

Jispetta ovvjament lill-

gudikant li jevalwa rrizultanzi processwali."

Paul Dawson ghan-nom tas-socjeta' konvenuta xehed li "niftakar ukoll illi dak

inhar il-gurnata kienet iddominata minn rih qawwi u allura dan ikkontribwixxa biex jinqaleb il-hajt30."

Minn naha tieghu l-attur qal li - "Naf li kienet ix-xita biss mhux xi rih qawwi31."

Madankollu, u in vista tal-osservazzjonijiet maghmula fis-suespost, ebda prova

konkreta ma tressqet fl-atti li tista' remotament torbot il-kawza tal-kollass tal-

hajt mat-temp li kien hemm dakinhar.

Anzi l-perit espert tal-Qorti Mario Fero’ kategorikament eskluda li l-hajt seta' waqa' bir-rih32 -

"Dr Jason Del Priore: Mela Berger ghidtilna illi dan il-hajt ovvjament ma tpoggix l-

affarijiet mieghu ghax inkella jaqa' kif fil-fatt gara.

affarijiet mieghu kien ha jaqa' dan il-hajt?

Per ezempju bir-rih seta' jaqa' dan

il-hajt?

Xhud: Ma jidhirx kif nista' nimmagina li kien gol-bini dan ma setax jahkmu rih

b'tali mod u manjiera li jwaqqghu dan normalment twaqqa' hajt mhux mirfut

meta jkun in arja aperta u r-rih ikun kontra jonfoh at 90 degrees tieghu.

Dr Jason Del Priore: Jigifieri inti mill-process u mix-xhieda li smajt ma rrizultalekx

li dan seta' waqa' bir-rih?

Ghaldaqstant tenut kont tal-linja gurisprudenzjali esposta u l-provi

mressqa, din id-difiza tas-socjeta' konvenuta sejra tigi michuda.

Ghalkemm kif inghad, fir-risposta guramentata taghha s-socjeta' konvenuta

ppruvat titfa' r-responsabilta' tal-incident unikament fuq il-forza magguri, fis-

sottomissjonijiet taghha s-socjeta' konvenuta tittanta tghabbi lill-attur b'parti

mir-responsabilta' ghax fil-fehma taghha "l-haddiema kollha kienu jafu li dan il-hajt ma kienx wiehed li seta' jerfa' dan il-piz33."

Inghata hjiel ta'dan ukoll mid-domandi li saru lil-perit tekniku imqabbad minn din il-Qorti34.

Tant li gie sugerit lill-istess perit illi l-attur bl-esperjenza tieghu

kellu jkun jaf li bil-piz tal-puntali u kannen ohra imserhin mal-hajt kienu

jirrendu lill-istess dghajjef, konsegwentement l-attur la kellu jaghmel dan u

lanqas ikun fil-vicinanzi tieghu.

Pero l-attur innifsu jghid li hu obda d-direzzjonijiet moghtija lilu mill-foreman

Bezzina Wettinger u li waqt il-hin ta' l-incident huwa kien fuq gewwa jisbarazza.

hu fil-fatt kien qed innaddaf l-injam mill-imsiemer, baxxut.

jzid illi hu ma qeghedtx scaffolding jistrieh mal-hajt migruf.

Zid ukoll li hu ma

kienx jaf x'kien l-uzu tal-hajt u li kien ilu jahdem fil-kostruzzjoni biss ghal

madwar disa' xhur.

Fil-fatt minn imkien ma jirrizulta li l-attur ikkontribwixxa ghall-incident tal-

waqa tal-hajt.

Ghalkemm kienu xi erba', hames minn nies jahdmu biex jizzarma

l-iscaffolding hadd ma indika li l-attur kien qieghed jpoggi dak zarmat mal-hajt.

Il-partecipazzjoni tieghu tirrizulta li kienet dik li jnaddaf l-injam mill-imsiemer.

Jghid l-attur " Ma nafx jekk kienx hemm xi haddiema izarmaw l-iscaffolding u

Ma nafx kienx hemm haddiema barra mill-kamra."35.

Innega ukoll in kontro ezami illi hu kien qieghed dan l-injam li

kien qed inaddaf.

Infatti ma ngibietx prova li l-attur kien ippartecipa fit-tqeghid ta' l-iscaffolding mal-hajt in kwistjoni ghax hu kien qieghed jahdem f'parti ohra36:

"Nikkonferma illi dakinhar tal-incident kont qieghed innaddaf xi shutter, u kont

go kamra minnhom, u kien hemm l-injam tax-xatter fl-art u Gwido il-foreman

kien qabbadni nnaddfu.

Kont qieghed vicin il-hajt, fil-fatt x'hin indunajt, u rajt

34 Tant li ma wasslux ghat-tranazzjoni minhabba f'hekk.

il-hajt jiccaqlaq kont qrib il-hajt.

Naqlawlu l-imsiemer, l-injam tax-xatter u

Jien ma poggejtx minn dan l-injam mal-hajt li waqa'.

Dak il-hin jien kont qieghed nahdem wahdi.

F'dik il-kamra fejn kont qieghed

Minn gol-kamra ma kontx qed narahom.

Ma kontx naf x'qeghdin izarmaw, ghax ma kinux fil-kamra mieghi.

X'hin kont qieghed innaddaf ma smajtx hsejjes ta' hadid jingarr, jew jitqieghed.

Smajt hsejjes, biss ma kontx naf x'kienu qeghdin jaghmlu.

Smajt hsejjes tal-

hadid meta waqa' l-hajt, hsejjes ta' hadid u gebel.

Il-hajt rajtu jiccaqalaq qabel

Inoltre, l-attur qal hekk37 -

Kont ili nahdem madwar disa'

xhur fil-kostruzzjoni.

Ukoll, in eskussjoni l-Perit espert tal-Qorti Mario Fero’, mistoqsi jekk l-attur

bhala bniedem involut fil-mestier kellux ikun jaf li hajt ta' dik il-kwalita' ma

setax jiehu l-pizijiet li tpoggew mieghu, wiegeb li mix-xhieda rrizulta li l-attur

ma kienx bniedem tekniku u li fil-mument tal-incident "l-attur meta tara c- cirkustanza ma setax jobsor li n-naha l-ohra qed ipoggu l-puntali mal-hajt38."

F'dan ir-rigward gie deciz u mitqal fil-kaz ingliz Jones vs Falzon Spiteri (1952)1T.L.R.

Illi l-Qorti ma tistax tirriskontra ebda htija da parti ta' l-attur ghal akkadut, ma

ngabet ebda prova ta' dan.

Lanqas ma jista jinghad illi disa' xhur esperjenza fix-

xoghol ta' kostruzzjoni jaghmlu lil attur xi bniedem ta' konoxxenza teknika

f'dan il-kamp.

Konsegwentement il-Qorti ma ssib ebda htija fl-attur fir-rigward

Ghal dawn il-motivi l-Qorti ssib li r-responsabilta' ghall-incident de quo

Isegwi li l-ewwel talba attrici timmerita li tigi akkolta.

ragunijiet, il-bqija ta' l-eccezzjonijiet tas-socjeta' konvenuta fil-mertu

sejrin jigu respinti.

Likwidazzjoni u hlas ta' danni

In vista tal-konkluzjonijet taghha dwar ir-responsabilta' ghall-incident de quo,

il-Qorti sejra tghaddi biex tikkunsidra t-tieni u t-tielet talba ta' l-attur dwar il-

likwidazzjoni u hlas ta' danni.

L-Artikolu 1045 tal-Kodici Civili (Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta) jipprovdi illi –

(1) ll-ħsara li l-persuna responsabbli għandha twieġeb għaliha, skont

id-disposizzjonijiet ta' qabel, hija t-telf effettiv li l-egħmil tagħha jkun ġieb

direttament lill-parti li tbati l-ħsara, lispejjeż li din il-parti setgħet kellha

tagħmel minħabba l-ħsara, ittelf tal-paga jew qligħ ieħor attwali, u t-telf ta'

dak l-egħmil seta' jġib.

qligħ li tbati 'l quddiem minħabba inkapaċità għal dejjem, totali jew parzjali, li

(2) Is-somma li għandha tiġi mogħtija għal din l-inkapaċità tiġi stabbilita mill-

qorti, wara li tqis iċ-ċirkostanzi tal-każ, u, b'mod partikolari, ix-xorta u grad ta'

inkapaċità ikkaġunata, u lkondizzjoni tal-parti li tbati l-ħsara."

Fis-sistema taghna, d-danni likwidati jkopru kemm dawk attwali (damnum

emergens) u kemm dawk li jolqtu telf ta' qliegh futur (lucrum cessans).

Fil-kaz Joseph Abu Shamala vs Joseph Hajami deciz fil-25 ta' Frar 201639 din il-

Qorti diversament preseduta gabret rassenja tal-principji generali applikabbli

f'din il-materja kif rassodati fil-gurisprudenza matul is-snin:

"Illi tali regoli gew supplementati u interpretati bil-principji stabbiliti fil-kawza

Dicembru 1967, li tat l-origini ghal hekk imsejha multiplier system, li pero` giet

intqal fil-kawza "Salvatore Saccasan vs Carlo Borg Cesareo et" – A.C. dec. fis-16 ta'

fil-gzira

konsiderevolment u l-ammonti qeghdin isiru fuq kriterji ferm differenti minn

dawk li kienu jsiru ghaxar snin jew ghoxrin sena ilu."

Ghalhekk, il-Qrati

taghna rritenew li ghandhom id-diskrezzjoni li jkunu iktar flessibli o meno

rigoruzi fl-applikazzjoni tal-linji gwida stabbiliti f' Butler vs Toutoungi.

ritenut li ghandhom juzaw "l-arbitriju prudenzjali tal-Qorti, fil-limiti stabbiliti

Deciz fit-23 ta' Gunju 1952; u li "ghandu

jintuza bhala bazi wkoll f'dan il-kaz bid-differenza li n-numru ta' snin ghandu

jittiehed ghas-snin kollha tal-hajja lavorattiva tal-korrut."

("Emanuel smith vs

Carmel Borg Zarb":- 13.5.2003); u li "dejjem ghandu jkun hemm certu elasticita`

ta' kriterji billi l-pronunzjament fil-likwidazzjoni in kwistjoni huwa wiehed ta'

meta tinghata b'sentenza m'hijiex aktar soggetta ghal ebda revizjoni.

Ghalhekk,

din is-somma kapitali trid tkun tikorrispondi kemm jista' jkun mar-realta`." –

April 2015, intqal:

Kappara, San Ġwann, fil-kaz "Paul Matysik Magro vs Malta Vassallo Mersey" P.A. deciza fis-27 ta'

"Id-determinazzjoni tal-kwantum tar-rizarciment hi certament fis-sistema legali

taghna ispirata mir-regola stabbilita fl-Artikolu 1045 tal-Kodici Civili.

Fir-

rigward tallucrum cessans dan jinvolvi t-telf ta' qligh futur minhabba l-

Il-ligi mbaghad thalli fid-diskrezzjoni tal-Qorti, biex valjati c-

cirkostanzi tal-kaz, ix-xorta u grad ta' l nkapacita`, u l-kondizzjoni tal-parti

dannegjata, tistabbilixxi s-somma rizarcitorja."

Il-kwistjoni tal-multiplier li normalment jintuza bhala mezz biex it-telf ta' qligh

li jinghata d-dannegjat jigi kalkolat, hija wahda li dwarha l-Qrati Taghna

f'dawn l-ahhar zminijiet flew sewwa.

Xi kittieba awtorevoli f'dan il-qasam

Ghalhekk gie ritenut li l-multiplier irid jinkorpora fih dak l-element ta' 'chances

"In-numru ta' snin adottat bhala multiplier m'ghandux ikun bazat fuq l-

aspettattiva tal-hajja in generali tad-dannegjat izda fuq l-aspettativa tal-hajja

lavorattiva tieghu u ghalhekk jittiehdu in konsiderazzjoni c-'chances and

Gie stabbilit li l-mulitplier ghandu jibda jitqies minn dakinhar li sehh l-incident

li fih il-vittma tkun garrbet il-griehi, (App.

16.11.1983 fil-kawza fl-ismijiet

Salvatore Saccasan vs Carlo Borg Cesareo) u mhux minn dakinhar li l-Qorti tasal

ghal-likwidazzjoni tas-somma li ghandha tithallas bhala danni.

Minbarra dan il-bixra ta' hsieb wara sentenzi ta' dawn l-ahhar snin f'dan il-

qasam qeghda xxaqleb lejn it-tnehhija ta' skemi rigidi li jistghu ifixklu l-ghoti

ta' kumpens misthoqq u xieraq ghac-cirkostanzi.

Wahda minn dawn l-izviluppi

hija fil-massimu tal-multiplier, fejn ghal numru kbir ta' snin ma tqiesx li seta'

Ghar-ragunijiet li l-Qorti ghandha tfittex qabel kull haga

ohra li tirreintegra kemm jista' jkun lil dak li jkun garrab hsara, u li terga' tqieghed lil tali persuna kemm jista' jkun fl-istat li kienet qabel l-incident40.

Illum huwa accettat u approvat mill-oghla Qrati taghna li l-multiplier ikun jaqbel sewwa mal-eta` tal-vittma u mhux ma' kriterji arbitrarji41.

Dwar il-qies tal-multiplier jkun xieraq li wiehed jaghmel referenza wkoll ghal

dak li hu mghallem f'dan ir-rigward mill-awturi fejn jinghad li:

Deciza fis-26 ta' Lulju 1991; "Vincent Gadepaga vs Alfred Taylor et" (P.A. 16 ta' April 1991); "Carmelo Borg Cesareo vs Alfred Mangani" deciza mill-Qorti tal-Appell fl-14 ta' Mejju 1984.

Illi dwar il-lump sum jinghad illi fil-kawza fl-ismijiet "Paul ‘Agius Scicluna Buttigieg noe vs

(P.A. (JSP) deciza fil-5 ta' Ottubru 1995, intqal:

"Fir-rigward ghal-'lump sum payment' il-Qorti jidhrilha li m'ghandu jsir l-

ebda tnaqqis fil-persentagg solitu ta' 20 fil-mija ghal 'lump sum payment' jekk

ma jkunux ghaddew aktar minn tlett snin mid-data tal-prezentata tac-citazzjoni

jekk

il-perjodu allura ghandu

ta' 2% ghal kull sena minn dik id-data."

Aktar recentement, il-Qorti tal-Appell, fil-kaz "Annunziata sive Nancy

Hawes vs Odette Borg Cesareo" deciza fis-27 ta' Frar 2004, irrabadiet li –

"Ghall-finijiet tat-tnaqqis minhabba lump sum payment id-dekors taz-zmien

ghandu jibda jigi kalkolat minn meta tigi ntavolata l-kawza relattiva

u mhux minn meta javvera ruhu l-incident ukoll relattiv."

Skont kriterju li gie elucidat u applikat minn din il-Qorti kif diversament

presjeduta fil-kaz "Jos Jounaid vs All Services Ltd."

2 ta' Gunju '05) "f'kazijiet kongruwi, soltu li jsir tnaqqis iehor ta' 20% ghall-

fatt li jkun ser ikun hemm hlas f'daqqa ('lump sum payment') lill-beneficcjarji.

Jekk id-decizjoni pero`, tkun se tinghata wara tul ta' certu zmien, hi l-prattika li

l-persentagg ta' tnaqqis jonqos, u hi konswetudni tal-Qrati, li jekk kawza ddum

aktar minn sentejn, il-persentagg jonqos b'zewg punti ghal kull sena ohra li l-

kawza ddum biex tigi deciza."

Izda, gie wkoll propost li m'ghandux awtomatikament jitnaqqas skont kemm

iddum il-kawza, dan ghaliex "jekk id-dannegjat ma jkollux htija fid-dewmien

tal-kawza, m'ghandux ikun hemm tnaqqis fil-lump sum deduction".

"Jounaid vs Taylor" P.A. deciza fid-29 ta' Ottubru 2003, "Sylvester Welch vs

Carmen Hristov" P.A. deciza fil-25 ta' Novembru 2013 u "Laurence Grixti Micallef vs

Bezzina Ship Repair Yard Ltd."

P.A. deciza fit-12 ta' Novembru 2012).

B'applikazzjoni tal-principji suesposti ghall-kaz odjern, il-Qorti tibda billi

tosserva illi l-provi ta' l-attur dwar il-likwidazzjoni tad-danni huma skarsi ghall-

Huwa ma gab ebda prova ta' damnum emergens u lanqas dwar kemm kien il-

quantum tal-paga li kien jaqla.

Fin-Noti ta' Sottomissjonijiet tal-partijiet pero'

rrizulta pacifiku li l-attur kien jippercepixxi l-paga minima fil-kors ta' l-impjieg tieghu mas-socjeta' konvenuta42.

L-attur qal ukoll li hu qatt ma hadem mis-sena 2008 u li wara l-incident huwa thallas sena paga mis-socjeta' konvenuta43.

Il-Qorti tinnota wkoll li s-socjeta' konvenuta tipprova timminimizza l-portata

tad-dizabilita' ta' l-attur u r-rizarciment mitlub ghax fil-fehma taghha l-attur

ghandu l-potenzjal li jaghmel l-operazzjoni ta' knee replacement u anke ghax

skont ma qalet, l-istess attur ghazel hu li ma jahdimx u wara l-incident baqa'

jiddependi biss fuq il-beneficcji socjali.

Izda fil-fehma tal-Qorti dawn l-

argumenti ma ghandhomx jinfluwixxu fuq il-likwidazzjoni tad-danni ghax l-

iskop ta' din il-likwidazzjoni huwa li jaghmlu tajjeb ghat-tnaqqis fil-kwalita'

tal-hajja ta' l-attur b'rizultat dirett ta' l-incident ta' l-1 t'April 2008 bil-ghan li

l-attur jitpogga f'pozizzjoni daqs li kieku huwa ma gralux dan l-istess incident.

Tajjeb jigi osservat ukoll li, kif ikkonstata Mr Anthony Davison -

"Bil-kundizzjonijiet prezenti tal-attur, dan ma jistax jaghmel l-istess xoghol li 42 Fol 169 (Nota tal-attur); fol 175 (Nota tas-socjeta' konvenuta) 43 Fol 140 44 Fol 115

kien jaghmel qabel."

Ferm il-premess, il-Qorti taghmel is-segwenti kunsiderazzjonijiet dwar il-

a. Ghal dak li huwa persentagg ta' dizabilita', il-konsulent fl-ortopedija

Mr Anthony Bonett ikkonstata li din tammonta ghal 18%.

b. Dwar il-multiplier, min-numru tal-karta tal-identita' tal-attur jirrizulta li fid-data ta' l-incident l-attur kellu 49 sena45.

din il-Qorti stess fis-sentenza taghha Michael Buckland vs Magdalena Hristov deciza fit-30 ta' Mejju 201646 il-multiplier huwa ta' 13-il sena.

Izda minhabba li l-attur thallas sena paga wara l-incident mis-socjeta'

konvenuta, l-Qorti sejra tnaqqsu ghal 12-il sena, liema multiplier qieghed

c. Kif inghad, il-multiplier ghandu jibda jitqies minn dak inhar li sehh l-

incident li fih il-vittma tkun garrbet il-griehi, u mhux minn dak inhar li l-

Qorti tasal ghall-likwidazzjoni tas-somma li ghandha tithallas bhala

Ghal dak li huwa salarju l-Qorti sejra timxi fuq ir-rata tal-paga

minima nazzjonali kif stabbilita skont l-Ordni ta' Standard Nazzjonali

dwar l-Inqas Paga Nazzjonali (L.S. 452.71) mis-sena li fiha sehh l-

45 Fol 169 (Nota tal-attur) 46 Rik Gur 118/14

Id-dhul medju tal-attur fuq firxa ta' hames snin ghalhekk kien ta' €7,828.184 li

maghha ser izzid is-somma ta' €350 biex tagħmel tajjeb għaż-żidiet fl-għoli tal-

ħajja tul iż-żmien li ser jintuża bħala multiplier.

Il-kalkolu ghalhekk se jsir fuq is-somma ta' €8,178.184.

d. Ghal dak li jirrigwarda t-tnaqqis minhabba li l-hlas ser isir f'daqqa (lump

sum payment), il-Qorti fl-ewwel lok tinnota li l-kawza nfethet kwazi sentejn

wara l-incident u s-sentenza sejra tinghata seba' snin wara li gew intavolati

dawn il-proceduri.

Ma jirrizultax li kien hemm dilungar inutili mill-partijiet.

Fic-cirkustanzi l-Qorti tqis li t-tnaqqis ghandu jkun ta' 8%.

L-ammont dovut lill-attur bhala lucrum cessans sejjer ghalhekk jigi kalkulat kif

gej:

Ghal dawn il-motivi l-Qorti:

Tilqa' t-tieni eccezzjoni preliminari tas-socjetajiet konvenuti u

tiddikjara illi s-socjeta' Polidano Group Ltd mhijiex legittimu

kontradittur ghat-talbiet ta' l-attur u tilliberaha ghalhekk mill-

osservanza tal-gudizzju;

Tichad il-bqija tal-eccezzjonijiet imressqa fil-kawza;

Tilqa' l-ewwel talba ta' l-attur u tiddikjara li s-socjeta' konvenuta

incident li sehh fuq il-post tax-xoghol gewwa sit tal-kostruzzjoni

f'Birzebbugia nhar l-1 ta' April 2008, f'liema incident korra l-attur;

Tilqa' t-tieni talba tal-attur u tillikwida s-somma ta' sittax-il elf

mitejn u wiehed u hamsin Ewro u tmienja u sittin centezmu

(€16,251.68) bhala danni sofferti minnu kawza tal-istess incident;

Tilqa' t-tielet talba tal-attur u tordna lis-socjeta' konvenuta Polidano

L-ispejjez tal-kawza ghandhom ikunu a karigu tas-socjeta' Polidano

Limited li ghandhom ikunu a karigu tal-attur.

Jurisprudence from the Courts of Malta, full transcripts of legal judgments


QORTI CIVILI PRIM'AWLA ONOR IMHALLEF ANNA FELICE Illum 29 ta' Novembru, 2018

Rikors Revoka Nru: 1017/2016 AF Fl-Atti tal-Mandat Nru. 225/16

Il-Qorti: Rat ir-rikors ta' Golden Bun Manufacturing Co. Ltd li permezz tieghu, ghar-ragunijiet premessi, din il-Qorti intalbet thassar mandat ta' sekwestru kawtelatorju 225/2016 ai termini tal-Art.

836(1)(d) u (f).

Din il-Qorti intalbet ukoll timponi penali ai termini tal-Art.

Rat id-dokumenti annessi.

Rat it-twegiba ta' David Bruce Vassallo Shead u Elaine Portanier li fir- risposta taghhom taw ir-ragunijiet ghalfejn din il-Qorti ghandha tichad it-talbiet.

Rat id-dokumenti annessi.

Ikkunsidrat illi r-rikorrenti qed jitolbu t-thassir tal-mandat de quo ai termini tal-Art.

836(1)(d) u (f) li testwalment jipprovdu ghal tali revoka

"(d) jekk jintwera li l-ammont mitlub ma jkunx prima facie ġustifikat jew ikun eċċessiv; jew

(f) jekk jintwera li fiċ-ċirkostanzi ma jkunx raġonevoli li jinżamm fis-seħħ l-att kawtelatorju jew parti minnu jew li dan l-att jew parti minnu mhuwiex aktar meħtieġ jew ġustifikabbli."

Fil-kaz in ezami jirrizulta illi permezz ta' sentenza pronunzjata fl-24 ta' Ottubru 2018 din il-Qorti ddecidiet il-kawza fil-mertu bejn il-partijiet billi kkundannat lil Golden Bun Manufacturing Co. Ltd thallas lil David Bruce Vassallo Shead u lil Elaine Portanier s- somma ta' €154,521.02.

F'dawn ic-cirkostanzi, ghaldaqstant, din il-Qorti ssib illi t-talba tas-socjetà sekwestrata ghat-thassir tal-mandat m'hijiex gustifikata ai termini tal-provvediment tal-ligi minnha citati.

Lanqas ma tirrizulta lill-Qorti ebda raguni li tiggustifika l- imposizzjoni ta' penali kif mitlub.

Ghaldaqstant il-Qorti taqta' u tiddeciedi billi tichad it-talba ta' Golden Bun Manufacturing Co. Ltd kif dedotta.

L-ispejjez jithallsu minn Golden Bun Manufacturing Co. Limited.