QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA ONOR.

IMĦALLEF ROBERT G. MANGION ILLUM IL-31 TA' OTTUBRU 2019

Ġur.

Carmen Zerafa vs. Dr. Ivan Borg Zarb u Dr. Josie les in rappreżentanza tas-Summit Eye Laser Clinic u St. James Health Centre

Rat ir-rikors maħluf tar-rikorrenti Carmen Zerafa li permezz

tiegħu ppremettiet u talbet is-segwenti:

Peress illi l-attrici giet ammessa fis-Summit Eye Laser Clinic, gewwa

James Health Centre, fejn il-konvenut Dr Ivan Borg Zarb kellu

jaghmillha 'Excimer Laser Treatment' ta' ghajnha x-xellugija.

Peress illi b'rizultat tat-trattament li nghatat l-attrici, hija kellha

deterjorament rapidu tal-vista ta' ghajnha x-xellugija.

Peress illi, ghalkemm l-attrici rrikorriet minnufih ghand il-konvenut,

wara l-'Excimer Laser Treatment', u nfurmatu li kienet migugha hafna

u li kienet qed titlef id-dawl ta' ghajnha x-xellugija, huwa baqa` jinsisti

li kollox kien qieghed sewwa u biz-zmien kien ser jghaddilha kollox.

Peress illi, ghalkemm il-konvenut kien ghadu fil-hin biex jara li l-attrici

tinghata minnufih il-kura mehtiega biex ma jkomplix dan id-

deterjorament rapidu tal-vista ta' ghajnha x-xellugija, b'negligenza

l-'Excimer Laser Treatment' illi huwa qalilha li ma seta' jsir xejn biex

tigi salvata l-vista ta' ghajnha x-xellugija.

Peress illi l-attrici, bhala rizultat ta' dan, sofriet dizabilita` permanenti

fil-vista ta' ghajnha x-xellugija.

l-konvenuti,

jew minn minnhom, ghaliex din

il-Qorti

m'ghandhiex:

Tiddikjara illi l-attrici sofriet dizabilita` permanenti fil-vista ta' ghajnha

x-xellugija b'rizultat tat-trattament li nghatat mill-konvenut Dr. Ivan

Odilov lill-konvenuti, jew minn minnhom, responsabbli ghad-danni

kollha konsegwenzjali sofferti mill-attrici.

Tillikwida d-danni sofferti mill-attrici.

Tikkundanna lill-konvenuti jhallsu d-danni hekk likwidati.

Bl-ispejjez, inkluzi dawk ta' l-ittra ufficjali tad-29 ta' April, 1996,

kontra l-konvenuti li huma ngunti ghas-subizzjoni.

Bl-imghax skont il-ligi.

Rat in-nota ta' l-eċċezzjonijiet tal-konvenut Dr. Josie les in

rappreżentanza tas-St James Health Centre fejn jingħad kif ġej:

Preliminarjament illi l-azzjoni attrici hija preskritta ai termini ta' l-

Illi s-St James Health Centre mhijiex persuna guridika u ghalhekk ic-

citazzjoni ma tistax triegi fil-konfront tal-konvenut "Dr. Josie les

in rapprezentanza tas-St.

Illi f'kull kaz u bla pregudizzju ghas-sueccepit, l-eccepjent nomine

mhuwiex legittimu kontradittur f'din il-kawza u konsegwentement

ghandu jigi liberat mill-osservanza tal-gudizzju billi s-Summit Eye

Laser Clinic titmexxa mill-Kumpanija Summit Eye Laser Clinic

Limited li hija ghal kollox awtonoma mill-Kumpanija li tmexxi s-St

Illi bla pregudizzju ghas-sueccepit it-talbiet attrici huma infondati fil-

fatt u fid-dritt billi l-eccepjent nomine ma kien responsabbli ta' ebda

negligenza fil-konfront ta' l-attrici.

Salv eccezzjonijiet ulterjuri.

Rat in-nota ta' l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti Dr. Ivan Borg Zarb u Dr.

Josie les in rappreżentanza tas-Summit Eye Laser Clinic fejn

jingħad kif ġej:

Illi is-Summit Eye Laser Clinic mhijiex persuna guridika u ghalhekk ic-

in rapprezentanza tas-Summit Eye Laser Clinic".

fatt u fid-dritt billi l-intervent u l-kura fuq l-attrici saru skond id-dettami

tax-xjenza u tal-professjoni medika u l-eccepjenti bl-ebda mod ma

kienu negligenti jew b'xi mod naqqsu fil-konfront ta' l-istess attrici.

Salv eccezzjonijiet ulterjuri.

Rat illi din il-kawża ġiet assenjata lil din il-Qorti kif presjeduta f'Lulju

Rat il-provi kollha li tressqu fil-kors tal-kawża;

Rat illi fl-udjenza tat-2 ta' Ġunju 1998, din il-Qorti diversament

preseduta nominat lil Dr. Kenneth vidal bħala Assistent Ġudizzjarju u

dan sabiex jisma' l-provi kollha;

Rat illi fil-15 ta' Marzu 1999 ġie nominat Tabib Kirurgu Okulista Mario

Dalli bħala espert mediku iżda fit-12 ta' Novembru tal-istess sena, l-

imsemmi espert mediku ġie eżentat mill-inkarigu lilu mogħti;

digriet tat-2 ta' Ġunju 1998 li bih innominat lil Assistent Ġudizzjarju

Dr. Kenneth vidal u differit il-kawża sine die;

Rat illi fl-14 ta' Lulju 2000, ir-rikorrenti talbet ir-riappuntament tal-

kawża u din ġiet milqugħa b'digriet tas-17 ta' Lulju 2000;

Rat illi fis-17 t'Ottubru 2000, din il-Qorti diversament preseduta

innominat għal darb'oħra lil Dr. Kenneth vidal bħala Assistent

Ġudizzjarju;

Rat illi fid-29 t'Ottubru 2003, Dr. Mario Dalli ġie nominat bħala

espert mediku iżda fis-27 ta' Jannar 2004, l-istess Qorti eżonerat lil Dr.

Mario Dalli mill-inkarigu u irrevokat l-inkarigu lilu mogħti;

Rat illi fit-8 ta' Lulju 2004, Dr. Mariella Wubbels ġiet nominata bħala

Assistent Ġudizzjarju minflok Dr. Kenneth vidal;

Rat illi fil-11 t'Ottubru 2005, il-Qorti nnominat lil Mr. Albert Schieda

bħala espert mediku u fil-15 ta' Frar 2006 nominat lil Dr. Mark Edwards

bħala Perit Legali;

Rat illi fit-12 ta' Ġunju 2008 wara rikors tal-Perit Legali jinforma lill-

Qorti li Dr. Schieda ma ħassx li kellhu biżżejjed għarfien fuq ir-retina

peress li huwa kien espert fuq il-cornea, il-Qorti nominat lil Dr. Jan

Desjardins u dan ġie nominat fuq talba tar-rikorrenti;

Rat illi fis-7 t'Ottubru 2010 il-Qorti rilevat li l-Perit Legali Dr. Mark

Edwards ġie elevat għal ġudikatura u nnominat minflok lil Dr. Ramona

Marshall id-digriet tal-20 ta' Marzu 2014 fejn permezz tiegħu ġie degretat li

Dr. Jan Desjardins għandu jkompli bl-inkarigu tiegħu kif ukoll li ma kienx

hemm ħtieġa li r-rikorrenti tinstema' quddiem il-Qorti;

Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tar-rikorrenti ippreżentata fit-30 ta'

Jannar 20151, in-nota ta' sottomissjonijiet ta' Dr. Ivan Borg Zarb u Dr. Josie

les in rappreżentanza ta' Summit Eye Laser Clinic ippreżentata fit-

1 Paġna 445 et seq tal-proċess.

28 ta' Mejju 20152 kif ukoll in-nota ta' sottomissjonijiet ta' Dr. Josie

les in rappreżentanza ta' St. James Health Centre li ġiet

ippreżentata wkoll fit-28 ta' Mejju 20153;

Rat id-digriet tal-15 t'Ottubru 2018 rigwardanti l-ħlas tal-Perit Legali

wara li l-istess rikorrenti kienet qiegħda tibbenefika mill-Avukat tal-

Għajnuna Legali;

Rat ir-rapport tal-espert mediku Dr. Jan Desjardins ippreżentat fl-10 ta'

Marzu 2017 u maħluf fil-11 ta' Lulju 20174, kif ukoll ir-rapport tal-Perit

Legali Dr. Ramona Padovani Ginies maħluf fid-29 ta' Jannar 20195;

Rat illi l-kawża tħalliet għal-lum għas-sentenza.

Rat l-atti kollha;

Ikkunsidrat;

Azzjoni Attriċi.

Fit-18 ta' Settembru 1995 ir-rikorrenti ġiet ammessa l-Klinika Summit

Eye Laser li kienet tinstab ġewwa St. James Health Clinic fejn sar l-

intervent magħruf bħala Excimer Laser Treatment fuq għajnejha x-

xellugija mill-konvenut Dr. Ivan Borg Zarb.

Fir-rikors promotur tagħha, ir-rikorrenti qiegħda tallega li b'riżultat ta'

dan it-trattament, hija kellha deterjorament rapidu f'għajnejha x-

Minnufih marret għand Dr. Ivan Borg Zarb u informatu li kienet

muġugħa u li kienet qed titlef id-dawl.

Ir-rikorrenti xhedet illi għall-

ewwel Dr Borg Zarb kien jgħidilha li m'għandha xejn ħażin filwaqt li erba'

2 Paġna 506 et seq tal-proċess.

3 Paġna 521 et seq tal-proċess.

4 Paġna 647 et seq tal-proċess.

5 Paġna 702 et seq tal-proċess.

xhur wara informaha li ma seta' jsir xejn biex tiġi salvata l-vista ta' dik

l-għajn.

Ir-rikorrenti tilmenta li kien konsegwenza tal-intervent magħmul fuqha

li hija qiegħda ssofri minn diżabilità permanenti u bis-saħħa ta' din l-

azzjoni għalhekk qiegħda titlob dikjarazzjoni ta' diżabilità kif ukoll

likwidazzjoni tad-danni.

Il-konvenuti qed jikkontestaw it-talbiet attriċi sew b'eċċezzjonijiet

proċedurali kif ukoll b'eċċezzjonijiet fil-mertu.

L-Eċċezzjonijiet.

Fir-risposti ġuramentati tagħhom il-konvenuti resqu l-eċċezzjoni tal-

preskrizzjoni ai termini tal-Artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili.

Ġie eċċepit

ukoll li kemm St. James Health Centre kif ukoll Summit Eye Laser

Clinic m'humiex persuni ġuridiċi.

Min-naħa tiegħu Dr. Josie les in

rappreżentanza ta' St. James Clinic eċċepixxa li huwa m'huwiex

leġittimu kontradittur billi Summit Eye Laser Clinic dak iż-żmien

kienet titmexxa mill-kumpanija Summit Eye Laser Clinic Limited li

Fil-mertu, il-konvenuti spjegaw li ma kien hemm l-

ebda negliġenza u li l-intervent sar skont id-dettami tax-xjenza u tal-

professjoni medika.

Ikkunsidrat;

Diversi kienu d-drabi li xehdet l-attriċi Carmen Zerafa u għalhekk din

il-Qorti sejra tiġbor ix-xhieda tagħha kollha flimkien sabiex jiġi evitat

ripetizzjoni inutli.

Hija tispjega li qabel ma daħlet għall-intervent tal-

laser, hija għamlet appuntament ma' Dr. Ivan Borg Zarb għas-6 ta'

Settembru 1995 ġewwa l-klinika Xlendi, Il-Munxar.

Jirriżulta li hija saret taf

b'Dr. Ivan Borg Zarb wara li kienet qrat artikolu f'gazzetta lokali f'Lulju tas-

sena ta' qabel miktub mill-istess tabib, liema artikolu kien jippromwovi

l-proċeduri li huwa jagħmel.

Tispjega li hija kienet interessata f'din il-

proċedura peress li kellha l-ġilda ta' wiċċha sensittiva ħafna, tant li xi

daqqiet kien joħroġ id-demm minnu u li s-saqajn tan-nuċċali kienu

qegħdin iżidu mal-irritazzjoni tal-ġilda.

Min-naħa tagħha tixhed li hija

ma marritx għand Dr. Ivan Borg Zarb sabiex tagħmel il-laser iżda sabiex

issaqsih jekk kienx hemm rimedju biex tnaqqas din l-irritazzjoni tas-

saqajn tan-nuċċali minn mal-ġilda.

li għandha għajnejha sani u li l-vista mill-1993 ma kinitx inbidlet u

għalhekk setgħa jagħmel il-laser fuq iż-żewġ għajnejn iżda l-ewwel

jibda bl-għajn l-aktar batuta, li kienet l-għajn ix-xellugija.

Hija tgħid li

Dr. Borg Zarb kien informaha li l-intervent ħa jkun total success, l-unika

ħaġa però hija li jista' jkun li maż-żmien ikollha bżonn nuċċali għal

minus one, tgħid li però qatt ma qalilha li jista' jkun hemm xi

komplikazzjonijiet u lanqas informaha dwar ir-riskji u lanqas

għaddielha letteratura fuq dan is-soġġett nonostante li hija saqsiet

għaliha.

Tgħid li wara li għamlet l-intervent hija saret taf li kien hemm

diversi nies li kienu għamlu laser u kellhom problema.

Carmen Zerafa xhedet illi kienet irċeviet telefonata minn St. James

Health Clinic, fejn Jean Claude les ta d-data bl-appuntament ta'

meta kellha tidħol il-klinika sabiex isir l-intervent.

Hija marret il-klinika

ġewwa Ix-Xewkija fejn hemmek l-infermiera saqsitha għall-isem u

wara li sabet il-file personali tal-pazjenta, din qaltilha li hija kienet

marret hemm biex tagħmel il-laser fl-għajn il-leminija iżda Carmen

Zerafa qaltilha li kienet l-għajn ix-xellugija.

Min-naħa tagħha l-

infermiera qaltilha li hija kienet diġà ffirmat karta f'dan is-sens, iżda s-

Sinjura Fenech informatha li dik kienet l-ewwel darba li hija marret

f'dik il-klinika u għalhekk ma setgħax ikun li kien hemm xi karta

iffirmata minnha u lanqas kienet iffirmat xi karta fil-klinika li fiha kien

Wara li rat dan, l-infermiera saqsiet għan-numru

tat-telefon tar-rikorrenti u irriżulta li dan ma kienx jaqbel.

għalhekk li l-infermiera daħlet ħdejn Dr. Ivan Borg Zarb.

Hekk kif ħarġet, l-

infermiera qaltilha sabiex tpoġġi bilqiegħda u wara ftit ħin bdiet

tagħmilha l-qtar fl-għajn ix-xellugija u dan wara li kull darba

tikkoreġija Carmen Zerafa li kienet fl-għajn ix-xellugija li ser isir il-

laser u mhux fil-leminija.

Hija tixhed li wara li ġie amministrat dan il-

qtar hija ingħatat formola / karta sabiex tiffirma fuqha, u wara li l-

infermiera qaltilha li din hija biss formalita' hija ffirmat din il-karta

mingħajr ma saqsiet biex tgħidilha x'fiha jew mingħajr ma talbet li

Hija daħlet għall-intervent u tgħid li hemm ukoll kellha tikkoreġi lil Dr.

Ivan Borg Zarb li kienet l-għajn ix-xellugija u mhux il-leminija li ser tiġi

Hija tgħid li mingħajr ma għamel verifiki beda l-intervent

tiegħu fuq l-għajn ix-xellugija billi fetħilha għajnejha bi clips u

amministra diversi shots ta' laser.

Tgħid li t-trattament ma damx aktar

minn għaxar (10) minuti.

Wara l-infermiera amministrat qtar għall-

uġigħ, it-tabib għattiejilha, ingħatat riċetta għal pain killers u

antibiotics, kif ukoll appuntament għall-21 ta' Settembru.

Siegħa u nofs wara li marret id-dar, beda ħafna uġigħ u ħruq f'għajnejha

u beda ħiereġ id-dmugħ tant li x-xarbitilha d-dressing li kellha fuq

għajnejha.

Tgħid li missierha kien ikkuntattja lil Dr. Ivan Borg Zarb tard

filgħaxija dwar l-uġigħ qawwi li kienet qiegħda t'esperjenza kif ukoll

dwar il-fatt illi l-eye patch sa dak il-ħin kienet ix-xarrbet għasra.

Tgħid

li Dr. Ivan Borg Zarb kien informa lil missier ir-rikorrenti biex tibqa' ssegwi

l-istruzzjonijiet tiegħu u ma tneħħix l-eye pad qabel l-appuntament li

kien imiss fi żmien tlett ijiem.

Carmen Zerafa tgħid li l-għada hekk kif

ir-raġel tagħha ra li wiċċha n-naħa tax-xellug kien sar vjola sforz id-

dmugħ li kien ħarġilha, huwa mar xtara surgical eye pad m'għand l-

ispiżjar u biddililha u tgħid li rat kambjament għall-aħjar.

Attendiet għall-appuntament li kien mogħti lilha fejn waqt din il-vista,

Dr. Ivan Borg Zarb neħħilha l-eye pad, informaha li hekk kif tiftaħ l-għajn

hija setgħet ma tilbisx in-nuċċali u li kien kollox sew u li kellha tmur

6 Paġna 106 tal-proċess.

għal vista oħra wara tlett ġimgħat.

Nonostante li kien neħħilha d-

dressing, għajnejha nfetħet xi jiem wara, fi kliema "kienet għaddiet

iżjed minn ġurnata biex infetħitli"7.

Hija tgħid li għal perjodu qasir hija

bdiet tara aħjar iżda n-nuċċali ma setgħetx toqgħod mingħajru wara

ċertu żmien għaliex ma kinitx qed tara sew.

Hija tgħid li llum l-għajn

ix-xellugija hija mitlufa u ma tara xejn minnha.

Fis-26 ta' Settembru 1995 hija ċemplet lil Dr. Ivan Borg Zarb fir-residenza

tiegħu kmieni wara nofsinhar sabiex tinformah li ma kinitx qed tara

tajjeb mingħajr nuċċali.

Il-ħruq sa din id-data kien għadda, iżda minflok

kellha ħafna tingiż.

Huwa nformaha li kien hemm min jieħu ż-żmien

biex jgħaddilu.

Fit-3 t'Ottubru 1995, qabel l-appuntament li kellha ffissat, marret

sabiex jeżaminaha u qalilha li kollox kien tajjeb.

Min-naħa tagħha

Carmen Zerafa bdiet tħoss il-vista sejra lura u kienet marret għar milli

kienet tant li kienet diġà bdiet tħoss it-tingiż u kienet tara pin head.

Tgħid li Dr. Ivan Borg Zarb taha xi qtar u qalilha li għandha terġa' tmur fi

żmien xahrejn.

Hija tgħid li talbitu informazzjoni fuq il-laser (bħal

leaflet) iżda skontha huwa qalilha li m'għandux.

Fix-xhieda tagħha

tispjega li kienet tħossha muġugħa b'mod kontinwu u li kienet tieħu

pain killers biex itaffi l-uġigħ.

Hija tgħid li dan l-uġigħ beda wara l-

operazzjoni tal-laser.

Ir-rikorrenti spjegat li qabel is-17 ta' Novembru 1995, Jean Claude

les minn Il-Ħamrun. James Health Clinic kien ċempilha sabiex tagħmel l-

intervent fl-għajn il-leminja fit-18 ta' Novembru 1995.

Hija nformatu li

hija kienet diġà qalet lil Dr. Ivan Borg Zarb li m'hijiex interessata tagħmel

dan l-intervent u dan għaliex t-trattament fl-għajn ix-xellugija kien mar

ħażin u li ma kinitx qed tara minnha.

Qaltlu wkoll li hija kienet qiegħda

tiġi mħawwda ma' xi ħaddieħor bl-istess isem tagħha.

Dejjem skont

7 Paġna 53 tal-proċess.

Carmen Zerafa, Jean Claude les qalilha li kien ser jiċċekkja u ser

iċemplilha lura, iżda dan qatt m'għamel dan.

Fis-17 ta' Novembru 1995 reġgħa raha Dr. Ivan Borg Zarb u qalilha li t-

trattament irnexxa, taha eye drops u appuntament għal 3 xhur wara.

kontro-eżami tal-31 ta' Mejju 2001 hija tgħid li fis-17 ta' Novembru

kienet diġà bdiet il-haemorrhage.

Fis-26 ta' Jannar 1996 marret għal

dan l-appuntament fil-klinika ġewwa iż-żurrieq-L-Imsida u kien dakinhar li

informaha li għandha distorted retina / distorted vision u li m'hemmx

kura u dan nonostante li hija kienet ċerta li l-kundizzjoni tagħha kienet

diġà ħażina f'Novembru 1995.

Hija tgħid li dak inhar kien aggressiv

ħafna tant li kien qalilha sabiex tpoġġi moħħha hemm u ma tiċċajtax.

Tixhed li dak inhar kien taha xi qtar li kellha tagħmel iżda tgħid ukoll

li "dawn id-drops ma komplejtx nagħmilhom iżjed"8.

Dak inhar stess, wara l-appuntament ma' Dr. Ivan Borg Zarb hija baqgħet

sejra l-Blue Cross Clinic ġewwa Is-Swatar, L-Imsida.

tobba iżda l-għada ċempilha Dr. Frank Hodzic fejn informaha li fil-

ġranet li ġejjien kien ser ikun hemm professur Amerikan.

Fl-14 ta' Frar

1996, Carmen Zerafa ġiet ikkuntattjata u dak inhar stess qalulha sabiex

tmur il-klinika.

Wara li għamlilha vista dan il-Professur Amerikan u

wara li dan iddiskuta ma' Dr. Frank Hodzic, kien ġie ssuġġeriet lilha

sabiex tmur għand Dr. Thomas Zerafa.

Għamlet appuntament għandu

għat-28 ta' Frar 1996 fejn irreferiha għall-Isptar għall-4 ta' Marzu 1996

għal angiogram.

Mir-riżultat ħareġ li hija kellha haemorrhage u li ma

kienx hemm rimedju.

Waqt il-kontro-eżami tal-31 ta' Mejju 2001 ħareġ li Carmen Zerafa

kienet qiegħda tmur għand Dr. Mario Spiteri Bailey u li dan qalilha li għandha

wkoll distorted cornea.9

8 Paġna 56 tal-proċess.

9 Paġna 85 tal-proċess.

Fix-xhieda tagħha tal-15 ta' Jannar 1999 hija xhedet li kienet segretarja

u Accounts Clerk u li kellha tieqaf mix-xogħol għaliex wara x-xogħol

kienet qiegħda tkun muġugħa ħafna b'konsegwenza li tmur torqod kif

tasal id-dar u t-traskurat il-familja tagħha.

Waqt il-kontro-eżami10 hija tikkonferma li m'għanda l-ebda ċertifikat

li jallega jew jattribwixxi l-kondizzjoni tagħha għal xi nuqqas ta' Dr.

Tgħid li kien l-ispeċjalista

Amerikan li qalilha li dak li għandha huwa effett tal-laser u dan wara li

kien għamlilha xi qtar f'għajnejha li ma qalhiex x'kienu jew x'kien

qiegħed jagħmel.

Hija tgħid li dan il-Professur kien spjega kollox lil

żewġha.

Hija xhedet ukoll li "lanqas x'għandi ma spjegali"11.

Għal mistoqsija jekk Dr. Thomas Zerafa kienx qalha li kien tort ta' Dr.

Ivan Borg Zarb hija rispondiet li qalilha "illi bil-laser jiġru l-affarijiet illi

ġara fuqi, però ma semmiex lil Dr. Borg Zarb"12.

In kontro-eżami tgħid li

hija marret Moorfields Eye Hospital fir-Renju Unit sabiex tara jekk

hemmx soluzzjoni iżda qalulha li ma kienx suġġeriet li ssir xi

operazzjoni u dan għaliex fuq is-sodda tal-operazzjoni tkun tajba, iżda

l-għada terġa tmur għal kif kienet.

Hija tgħid li karti ta' din il-vista

m'għandhiex u lanqas tal-Professur Amerikan m'għandha u lanqas

In kontro-eżami tal-20 t'April 2001, ir-rikorrenti spjegat li fid-29 ta'

April 1996 hija kienet ippreżentat ittra uffiċċjali kontra Dr. Ivan Borg Zarb

biss u mhux kontra l-konvenuti l-oħra.Il-kawża ġiet ippreżentata fl-4 ta'

Tikkonferma li ittra uffiċċjali kontra l-Isptar u l-

Klinika m'għamlitx.

Ir-rikorrenti spjegat li l-involviment tal-isptar kien sabiex taha l-

appuntament għall-intervent.

Iżda tkompli tgħid li kien hemm diversi

10 Kontro-eżami tal- 21 ta' Frar 2001.

11 Paġna 63 tal-proċess.

12 Paġna 65 tal-proċess.

nuqqasijiet minn dan l-Isptar u ċioe (a) inħarġet formola li qatt ma

kienet ġiet iffirmata minn Carmen Zerafa; (b) ġiet indikata l-għajn il-

ħażina li fiha kien ser isir l-intervent; (ċ) il-formola iffirmata kienet

tindika numru tat-telefon differenti minn tar-rikorrenti; u (d) li l-

makkinarju ma kienx up-to-date.

Ir-rikorrenti tikkonferma li r-

responsabbiltà fil-fehma tagħha hija li Dr. Ivan Borg Zarb operaha

fiżikament f'dak il-post.

Hija tgħid li l-irċevuta ħarġet m'għand Summit

Eye Laser u nonostante li hija obbligat ruħha li tippreżenta kopja ta' din

l-irċevuta baqġħet ma ppreżentatiex.

Carmel Zerafa, ir-raġel tal-attriċi, xehed permezz ta' affidavit13 fejn

ikkonferma dak li kienet xehdet ir-rikorrenti.

Din il-Qorti għalhekk ma

tħossx li għandha tirrepeti dak li diġà ġie magħdud iżda ser tirreferi għal

dawk il-fatti li ma ġewx imsemmija mir-rikorrenti.

Fost dawn hemm il-

fatt li Carmel Zerafa innota li kienu qegħdin isiru xi xogħlijiet

strutturali fil-klinika u fil-kamra li kienet qiegħda fiha r-rikorrenti

tistenna u kienu kontinwament għaddejjin il-ħaddiema mimlija trab.

xhud jgħid li saħansitra l-infermiera dehret urtata bil-konfużjoni u l-

istorbju u t-trab li dawn il-ħaddiema kienu qegħdin jiġġeneraw.

wkoll li dakinhar tal-intervent, huwa u r-rikorrenti saru jafu mill-

pazjenti l-oħra li kienu qegħdin jistennew għat-trattament, li kienu saru

xi taħditiet u tqassmu xi fuljetti b'tagħrif rigward il-laser ġranet qabel

ma wieħed jiddeċiedi li jagħmel it-trattament.

Carmel Zerafa jgħid

ukoll li xi ftit żmien wara l-intervent saru jafu li Dr. Ivan Borg Zarb kien

opera lil ċertu Carmen Zerafa mir-Rabat u t-trattament ukoll ma kienx

irnexxa tant li din il-pazjenta l-oħra spiċċat b'retinal detachment.

Mary Bonavia Frendo, l-infermiera li kienet rat lil Carmen Zerafa ġewwa l-

Klinika ta' St. James qabel l-intervent xhedet fl-14 ta' Marzu 2002.

Waqt ix-xhieda tagħha hija spjegat li meta jidħol pazjent hija tfittex il-

file tal-persuna, tgħidlu jpoġġi bilqiegħda u tispjegalu l-proċedura.

Mary Bonavia Frendo qalet li kien ikun hemm ħafna mistoqsijiet mill-pazjenti u

13 Paġna 70 et seq tal-proċess.

hi dejjem kienet tispjega.

Kienet ukoll tqattar minn erba' sa ħames

darbiet fl-għajn li kellha tiġi operata.

Hija tgħid li Dr. Ivan Borg Zarb kien

jagħtiha struzzjonijiet ta' x'kellha tagħmel.

Ix-xhud tgħid li ma tiftakar

xejn speċifiku dwar dak li tallega r-rikorrenti dwar l-identità tagħha u

dwar il-qtar li ġew amministrati qabel ma r-rikorrenti ffirmat il-karti u

dan għaliex kien għadda ħafna żmien u kienet tara ħafna pazjenti.

però tinsisti li qatt ma kien hemm drabi fejn il-qtar kienet tagħmlu qabel

ma l-pazjent jimla l-consent form.

Il-proċedura kienet il-kuntrarju, fejn

l-ewwel jiġu ffirmati l-karti imbagħad tibda tqattar.

tiftakarx li kienu qegħdin isiru xogħlijiet strutturali fil-klinika,

għalkemm tgħid li ġieli rat ħaddiema.

Ir-rikorrenti ppreżentat l-affidavit ta' Carmen sive Zammit-Mangion Ebejer

li kienet ukoll ex pazjenta ta' Dr. Ivan Borg Zarb u tikkonferma li t-tabib

kien qalilha li għajnejha tajbin u li setgħet isir l-Excimer Laser

Treatment u li kienet ser tkun ta' suċċess.

Din ix-xhud tgħid li Dr. Ivan

Borg Zarb qatt ma informaha dwar ir-riskji eżistenti f'każ li t-trattament ma

jkunx suċċess.

Tgħid ukoll li l-consent form ingħatat lilha biex

tiffirmaha wara li ġew amministrati l-qtar f'għajnejha.

Hija xhedet li l-

laser adoperat fuqha ma kienx suċċess.

L-attriċi resqet bħala xhud lil Joseph F. Bonavia Frendo, fejn fl-affidavit

tiegħu jgħid li huwa ex pazjent ta' Dr. Ivan Borg Zarb.

Wara li kien qara xi

reklami f'gazzetta lokali dwar l-introduzzjoni tal-Excimer Laser

Treatment, huwa kien wera interess li jagħmel dan it-trattament.

Ivan Borg Zarb wara li eżaminah qallu li huwa kandidat tajjeb għal laser iżda

qatt ma spjegalu li setgħa kien hemm xi riskju.

Waqt laqgħa li saret

ġewwa l-Isptar St. James għal kandidati prospettivi għal dan it-

trattament, Dr. Ivan Borg Zarb għal mistoqsija ta' Joseph F. Bonavia Frendo dwar

x'kien l-akbar riskju tat-trattament, dan wieġbu li m'hemmx riskju, li

setgħa jiġri l-aktar huwa li tibqa' l-istess bħal qabel it-trattament.

Hekk

kif semgħa dan il-kliem, ix-xhud jgħid li huwa għamel il-qalb u

ddeċieda li jagħmel il-laser.

Wara li daħal l-isptar għall-intervent, l-

infermiera qatritlu f'għajnejh u kien mingħajr nuċċali, bi ħruq

f'għajnejh dmugħ nieżel b'effett tal-istess qtar, l-infermiera newlitlu

karta bi kliem fuqha u talbitu jiffirma u indikatlu fejn kellu jiffirma.

Huwa jgħid li kien qiegħed jara kollox imżelleġ.

fiha l-karta u l-infermiera qaltlu li kienet biss formalita'.

dan għaliex ma kienx f'kundizzjoni fiżika ottima, kellu stress mentali

ta' qabel l-operazzjoni u l-imbarazzament mill-pazjenti bilqiegħda

ħdejh iħarsulu.

Wara numru ta' snin sar jaf li dik il-karta li ffirma kienet

il-patient consent form.

Jikkonkludi li l-intervent ma kienx ta' suċċess.

Ir-rikorrenti resqet żewġ xhieda oħra li d-depożizzjoni tagħhom ma kien

jitfa' l-ebda dawl fuq il-mertu ta' din l-azzjoni.

Hawn il-Qorti qed

tirreferi għax-xhieda ta' (a) Alexander Ritchie, pazjent ta' Dr. Ivan

Borg Zarb għal tnax-il sena qabel ma ta x-xhieda tiegħu, fejn ċaħad li huwa

ippreżenta xi ittra uffiċċjali jew li fetaħ xi proċeduri kontra Dr Ivan

Borg Zarb u għaliex qatt ma kellu ilment fil-konfront tal-istess tabib; u (b)

Rita Shead li tgħid li wara li sarilha t-trattament tal-laser fl-1995

minn Dr. Ivan Borg Zarb, kien ħarġilha l-astigmatism u fl-1996 għamlet

korrezzjoni għand l-istess tabib.

Huwa jispjega li beda

jagħmel il-lasers fl-1994 jew 1995.

Meta ġie mistoqsi dwar il-magna

użata huwa stqarr li kien għamel diversi riċerki fuq l-aħjar makkinarju

u irriżulta li Summit hija l-aħjar.

Huwa jgħid li din il-magna kellha l-

approvazzjoni tal-FDA (Food and Drug Administration) ġewwa l-

Amerka, kif ukoll mill-Kummissjoni Ewropeja.

Ix-xhud jikkonferma li

kienet din il-magna li kienet intużat fuq Carmen Zerafa.

Din il-makna

kienet proprjetà ta' Summit Eye Laser Limited.

Ix-xhud jgħid li ma

kienx jaf minn kien imexxi Summit Eye Laser Limited u kien ċert li ma

kinitx tiegħu, iżda jikkonferma li huwa kien ġie kkonsultat qabel ġie

ppubblikat il-ktieb Excimer Laser Treatment u wkoll minn Summit Eye

Laser Clinic u ċioe Dr. Josie les dwar affarijiet tekniċi.

Il-ktejjeb li

ġie kkonsultat fuqu ma jagħtix informazzjoni dettaljata iżda jagħti

tagħrif bażika, biżżejjed għal min hu interessat li jagħmel il-laser.

xhieda tal-10 ta' Novembru 2009 huwa spjega li l-magna kienet il-

proprjetà tiegħu flimkien ma' St. James Health Clinic flimkien.

xhieda tiegħu tas-7 t'April 2005, Dr. Ivan Borg Zarb kien qal li huwa ma

kellux bżonn permessi tad-Dipartiment tas-Saħħa jew tax-Chief

Government Medical Officer biex jopera l-magna tal-laser u din rega'

ikkonferma waqt ix-xhieda tal-10 ta' Novembru 2009.

Mistoqsi dwar il-qtar li jingħataw qabel l-intervent huwa kkonferma li

qatra waħda m'hijiex biżżejjed u l-infermiera tamministra kemm ikun

hemm bżonn.

Fix-xhieda tiegħu tal-10 ta' Novembru 2009 spjega li l-

qtar ma jnaqqasx il-vista iżda imewwet dik l-għajn biex ma tħoss xejn

Jgħid ukoll li l-pazjent xorta għandu l-għajn l-oħra t-

tajba biex jaqra l-consent form.

Ġieli jkun hemm il-ħtieġa li tingħata

waħda mill-kirurgu stess qabel l-intervent.

Wieħed jinduna li l-qtar ikun

ħadem hekk kif il-pazjent ma jibqax iħoss il-qatra niżla fuq għajnejh

meta tkun qed tiġi amministrata.

jingħataw dawn il-qtar, il-pazjent xorta jkun jista' jara minnha.

Ikkonferma li l-qtar tal-loppju jingħata biss fl-għajn li ser tiġi operata.

Fir-rigward ta' l-attriċi Carmen Zerafa, huwa jikkonferma li huwa kien

il-mediku li għamel it-trattament fuqha.

Jgħid li wara li għamlilha l-

eżamijiet meħtieġa irriżulta li ma kien hemm l-ebda kontra-indikazzjoni

u kien għalhekk li informa lir-rikorrenti li kienet tajba sabiex isirilha l-

A contrario ta' dak li tgħid ir-rikorrenti, Dr. Ivan Borg Zarb jgħid li

huwa kien informaha bir-riskji / side effects tal-laser, iżda huwa ma

kienx spjegalha r-riskji ta' affarijiet oħra.

spjegalha huma li m'hemm l-ebda garanzija li l-vista ser tiġi kkoreġuta

kompletament u li jista' jkun hemm bżonn ta' retreatment wara ċertu

żmien, jista' jkun l-każ li jkollha tilbes lenses f'din l-għajn.

Spjegalha

Kien fit-18 ta' Settembru

1995 li r-rikorrenti daħlet għall-intervent, liema intervent kien

14 Paġna 219 tal-proċess.

"uneventful" u ċioe li mar kollox kif suppost.

Huwa spjega li wara l-

intervent tal-laser, il-vista qatt ma tista' tkun tajba u dan għaliex il-laser

isir fuq il-cornea li tkun ġiet iddisturbata, u tieħu daqsxejn taż-żmien

sabiex terġa' tiġi postha.

Dak li jiġi ċċekkjat wara l-operazzjoni huwa

jekk ikunx hemm xi infezzjoni, jew pressjoni u "jekk l-apparenza

tagħha hix konsistenti maż-żmien li l-pazjent ikun ilu illi għamel l-

Minn dawn il-visti ħareġ li r-rikorrenti kienet ħafna aħjar

mill-vista u kien jigwidaha kif għandha tkompli bil-qtar.

Huwa jikkonferma li huwa kien invistaha diversi drabi wara l-intervent

u kien kuntent bit-trattament li ta lil Carmen Zerafa u li l-ilment li

kellha li ma kinitx qed tara minħabba l-emorraġija m'hijiex relatata

mat-trattament tal-laser.

Huwa jgħid li kien f'Jannar tal-1996 li Carmen

Zerafa kienet informatu li ma kinitx qiegħda tara mill-għajn ix-

Wara li eżaminha irriżulta li l-cornea, fejn sar l-intervent bil-

laser kien kollox tajjeb iżda meta ċċekkja wara r-retina sab li kien hemm

Fuchs Macular Haemorrhage li hija taqtira demm fuq iċ-ċentru tar-

Huwa jixhed li kien spjegalha x'ġara u ċioe li inqatatilha vina

irqieqa fuq ir-retina u hija minħabba hekk li l-vista ċentrali ġiet

Huwa spjega li din m'għandha x'taqsam xejn mal-laser u

dan għaliex dak li kellha kien fuq ir-retina u mhux il-cornea.

nformaha li kellha tistrih biex ma żżidx l-emorraġija u kellha terġa'

tmur wara xahar sabiex jiġi determinat jekk il-leak waqafx u jiġi

determinat jekk hemmx bżonn ta' xi trattament.

Dan isir billi jsir

intravenous fluorescein angiography (IVFA) fejn jiġi injetat ġol-vina

tad-driegħ tip ta' żebgħa (dye) li tmur fiċ-ċirkolazzjoni kollha tal-ġisem

inkluża l-għajn u għalhekk permezz ta' magna apposta wieħed ikun

jista' jindika l-post preċiż fejn huwa d-difett.

Meta d-difett jinstab dan

ikun jista' jiġi magħluq permezz ta' laser ieħor (Argon Laser).

trattament ma' setax isir mill-ewwel u dan għaliex kellha tiġi eżaminata

s-sitwazzjoni.

15 Paġna 467 tal-proċess.

Meta mistoqsi dwar il-fatt li huwa kien ser jintervjeni fl-għajn il-ħażina,

il-konvenut Dr. Ivan Borg Zarb jinnega dan kollu.

Waqt il-kontro-eżami tal-15 ta' Novembru 2013 kien spjega li Carmen

Zerafa kienet marret għandu għax kienet interessata fl-Excimer Laser

Treatment tant li anke missierha kien diġà qallu li bintu kienet

interessata f'dak it-trattament.

Waqt din ix-xhieda ħareġ ukoll li missier

ir-rikorrenti kien jaf lil Dr. Ivan Borg Zarb u dan peress li kien u għadu saż-

żmien li ingħatat ix-xhieda l-awditur tat-tabib.

Waqt din il-kontro-

eżami wkoll jispjega b'mod ripetut li l-proċedura li intużat fuq Carmen

Zerafa ma tistax toħloq retina detachment u anqas difett ieħor fir-retina

għaliex il-proċedura ssir fuq il-cornea.

Jinsisti wkoll li kien biss fis-26

ta' Jannar 1996 li informatu li l-vista ċentrali kienet naqsitilha b'mod

konsiderevoli u kien għalhekk li kien dakinhar biss li huwa għamel l-

eżamijiet meħtieġa fejn kien irriżulta li l-vista kienet verament

Qabel kienet tgħidlu li għandha uġigħ u

tingiż f'għajnejha iżda huwa spjega li dik hija normali wara l-intervent

bil-laser.

Jikkonferma li fis-17 ta' Novembru 1995, l-emorraġija ma

kinitx hemm għaliex kienet qed taqra mic-chart.

Dr. Ivan Borg Zarb spjega li l-foster-fuchs spot hija komuni f'min hu short

sighted u tiġi f'qasir żmien, fejn ikun hemm leak minn arterja wara r-

Xhed li kien spjega lill-attriċi din id-dijanjosi, iżda r-reazzjoni

tagħha kien li din kienet komplikazzjoni minħabba l-laser, iżda huwa

spjegalha li dak mhux il-każ u dan għaliex il-laser jaħdem fuq il-cornea

u mhux ir-retina; il-laser ma jippenetrax sar-retina.

xejn fl-evidenza xjentifika, [...] illi kundizzjonijiet bħala Foster-fuchs

spot huma relatati ma' l-intervent tal-laser".16

Waqt il-kontro-eżami tal-14 t'Ottubru 2011, il-konvenut Dr. Ivan

Borg Zarb spjega li l-"laser treatment jissejjaħ surface ablation u l-unika

parti ta' l-għajn li tiġi ttrattata u affettwata bil-laser hija l-parti

16 Paġna 468 tal-proċess.

superfiċjali tal-cornea (ossia l-qoxra – il-parti ta' quddiem ta' l-għajn)

u l-ammont ta' cornea li tiġi affettwata jvarja bejn ħxuna ta' xagħra jew

Lil hemm minn din il-ħxuna minn din il-parti ta' l-għajn, ma

kemm [hemm] l-ebda effett mil-laser fuq l-għajn".17

Fil-15 ta' Jannar 2013 xhed Dr. Josie les fejn spjega li fl-1995 St.

James ma kinitx kumpanija imma klinika fejn il-konsulenti kienu

jagħmlu użu mill-faċilitajiet tal-klinika u l-kmamar sabiex jagħmlu l-

operazzjonijiet.

professjonali magħhom.

Fi kliemu "kont prattikament sid il-kera u l-

qligħ tiegħi kien jiġi minn testijiet jew operazzjonijiet illi dawn kienu

jagħmlu, peress illi jiena kont nikrilhom il-faċilitajiet"18.

Min-naħa l-

oħra huwa kellu involviment fis-Summit Eye Laser Clinic, fejn l-

involviment tiegħu kien fix-xiri tal-magna u l-ebda involviment

professjonali bħala tabib fl-ebda stadju tal-kura ta' l-għajnejn.

L-

investiment fil-magna ta' Summit Eye Laser Clinic kien sar bejn St.

Jean Claude les xhed permezz ta' affidavit ippreżentat fis-27 ta'

Jannar 2014, fejn fih jispjega b'mod dettaljat l-operat tal-klinika.

jispjega li f'Lulju 1994 Dr. Ivan Borg Zarb u Dr. Josie les kienu waqfu

bejniethom il-kumpanija bl-isem Summit Eye Laser Clinic Ltd fejn id-

diretturi kienu huma t-tnejn.

Fil-15 ta' Novembru 2001 St. James

Hospital Ltd kienet akkwistat din il-kumpanija u l-isem inbidlilha għal

Fi żmien in kwistjoni l-klinika Summit Eye

Laser kienet proprjetà tal-kumpanija Summit Eye Laser Clinic Ltd,

liema kumpanija kienet ukoll responsabbli mit-tmexxija tagħha.

kumpanija akkwistat il-magna Excimer Laser.

Din kienet fil-proċess li

tiġi approvata mill-FDA li ġiet eventwalment approvata.

17 Paġna 467 tal-proċess.

18 Paġna 477 tal-proċess.

Din il-klinika ppubblikat leaflet biex tgħarraf il-pubbliku bis-servizz

ġdid f'Malta.

Min kien jistaqsi dwar dan it-trattament kienu jingħataw

appuntament biex jattendi lecture dwar is-suġġett.

Dawn il-lectures

kienu jingħataw prinċiparjament minn Dr. Ivan Borg Zarb, f'liema lectures

kienet tingħata spjegazzjoni dwar l-anatomija tal-għajn u jiġi spjegat

fid-dettal kif isir it-trattament.

Jingħata informazzjoni wkoll dwar il-

benefiċċju u riskju tat-trattament.

Waqt dawn il-lectures dawk preżenti

setgħu jagħmlu l-mistoqsijiet tagħhom.

Dawk interessati jingħataw

appuntament biex jarahom il-konsulent u jekk ikun hemm xi

diffikultajiet jista' jsaqsihom dak il-ħin.

Jingħata appuntament għal-

laser u qabel ma jsir it-trattament, l-pazjenti jirreġistraw kif ukoll

L-infermiera tipprepara l-għajn tal-pazjent billi

tqattarlu qtar anestetiku u tgħaddi l-fajl tal-pazjent lill-oftalmologu.

Ikkunsidrat;

Konsiderazzjonijiet tal-Qorti.

Eċċezzjoni tal-Preskrizzjoni

L-ewwel eċċezzjoni sollevata mill-intimati hija dik li l-azzjoni tar-

rikorrenti hija preskritta ai termini tal-Artikolu 2153 tal-Kap.

l-artikolu jipprovdi li: "L-azzjoni għall-ħlas tal-ħsarat mhux ikkaġunati

b'reat taqa' bi preskrizzjoni bl-egħluq ta' sentejn."

Mill-provi irriżulta

li l-intervent sar fit-18 ta' Settembru 1995, intbagħtet ittra uffiċċjali lil

Dr. Ivan Borg Zarb biss fid-29 t'April 1996 u l-azzjoni ġiet ippreżentata fl-

4 ta' Settembru 1997.

Sabiex jiġi determinat jekk dan Artikolu 2153 huwiex applikabbli, il-

Qorti għandha teżamina jekk ir-responsabiltà tat-tabib għandhiex tiġi

kkunsidrata taħt aspett ta' kważi delitt (fejn il-preskrizzjoni huwa ta'

sentejn) jew kuntratt (fejn il-preskrizzjoni hija dik ta' ħames snin).

In tema legali ssir referenza għas-sentenza Rose Dalipi et vs. Mr

Ghirlando.

Nru 1311/1999) deċiża mill-Qorti tal-

Appell fil-31 t'Ottubru 2008 fejn ġie ppronunzjat illi r-relazzjoni bejn

il-pazjent u t-tabib kuranti hija waħda ta' natura kontrattwali:-

"Hu veru li kuntratt jehtieg il-kunsens ta' zewg partijiet, izda hu veru

wkoll li dan il-kunsens jista' jkun tacitu, u anki implicitu, basta tkun

tezisti l-volonta` fil-partijiet li jassumu l-obbligazzjonijiet fil-konfront

ta' xulxin.

Meta pazjent jersaq lejn tabib anke jekk dan it-tabib ikun

imhallas mill-Gvern biex ikun ghas-servizz tal-poplu, dak il-pazjent

ikun qed ipoggi l-bzonnijiet tieghu f'idejn dak it-tabib u meta t-tabib

jaccetta li jaghti s-servizz tieghu, ikun qed jintrabat fil-konfront ta' dak

il-pazjent – li jaqdi d-doveri tieghu skond l-ahjar hila tieghu.

Jista'

jinghad li tabib impjegat mal-Gvern ma jistax jirrifjuta li jaqdi pazjent,

pero` jekk hu hekk, l-ghazla jkun ghamilha meta mpjega ruhu mal-

Gvern, u inoltre, tabib, allavolja impjegat, jibqa' professjonist u jekk

ikun rinfaccjat b'kaz li mhux tal-hila tieghu, ghandu obbligu jghaddi l-

kaz lil tabib aktar kompetenti minnu f'dik il-materja, u dan l-istess bhal

Meta tabib, avolja impjegat, jaccetta li jikkura pazjent,

jidhol f'relazzjoni diretta mieghu, relazzjoni kuntrattwali li tista'

twassal ghall-hlas tad-danni f'kaz ta' inadempjenza."

Dan it-tagħlim baqa' jiġi segwiet f'diversi sentenzi oħra fosthom fil-

Ċiv.

Nru 2429/1998/1) deċiża mill-Qorti tal-Appell fis-27 ta' Ġunju 2014; u

Joseph Bonavia Frendo vs. Dr. Ivan Borg Zarb et (Ċit Nru 1951/1997MC) deċiża

mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit-30 t'April 2013.

Fid-dawl tal-premess, il-preskrizzjoni invokata mill-intimati hija

inapplikabbli għal dan il-każ u qed tiġi għalhekk miċħuda l-eċċezzjoni

tal-preskrizzjoni.

Persuna ġuridika u leġittimu kontradittur

Eċċezzjoni identika bħal dik in diżamina ġiet sollevata f'żewġ kawżi

deċiżi minn din il-Qorti diversament preseduta fit-30 t'April 2013 li l-

mertu huwa wieħed identiku għal kawża odjerna u ċioe Carmen sive

F'dawn iż-żewġ sentenzi (mil-liema sentenzi ma sar l-ebda appell) saru

s-segwenti konsiderazzjonijiet:

peress illi dan il-clinic li hu awtonomu minn St. James Health Centre

jitmexxa minn kumpanija Summit Eye Laser Clinic Limited.

In kwantu ghal St. James Health Centre, din hi proprjeta ta' St. James

Jean Claude les ikkonferma li l-kumpanija Summit Eye Laser

Clinic Limited twaqqfet f'Lulju 1994 u d-diretturi taghha kienu Dr.

Din il-kumpanija giet akkwistata fl-2001 minn St.

Ghalhekk in kwantu ghal Summit Eye Laser Clinic jidher li Dr. Josie

les hu iccitat hazin u ghandu jigi liberat mill-osservanza tal-

gudizzju.

Muscat ighid li din kienet titmexxa mill-kumpanija St. James Health

Centre Limited u iktar tard l-isem inbidel ghal St. James Hospital

Holdings Limited, Dr. Josie les meta xehed qal li St. James f'HazIx-Xgħajra kien tieghu personalment f'dak iz-zmien pero Ħal Tarxien ma

kellu x'jaqsam xejn mal-kumpanija Summit Eye Laser Clinic Limited

u l-unika konnessjoni kienet li l-imsemmija socjeta kienet tuza kamra

minn Ħal Tarxien u hu ma kellu x'jaqsam xejn mal-intervent hlief li kien

Claude les izid illi l-makkinarju fil-fatt inxtara minn Summit Eye

Laser Clinic Limited u kien proprjeta taghha.

Kwindi hawn ukoll ma hemm ebda konnessjoni bejn St. James Health

allegatament sehh lilu billi l-konnessjoni kienet biss bejnu, il-kirurgu u

Il-fatt li ghall-intervent mar St.

limited ma jbiddel xejn sakemm ma jigix pruvat konnessjoni legali jew

ekonomika bejn Summit Eye Laser Clinic Limited u St. James Health

ma saritx u kien jinkombi fuq l-attur li jippruvaha.

Ghalhekk anki din l-

eccezzjoni qed tigi milqugha u St. James Health Centre kif citata bhala

rapprezentata minn Dr. Joseph les ma ghandha ebda rabta legali

mal-attur stante li l-ilmenti mressqa mill-attur ma humiex diretti ghal xi

nuqqas ta' St. James Health Centre izda lejn l-operat tal-kirurgu u minn

kien imexxi l-Eye Clinic li kif jirrizulta l-ebda wahda minnhom ma

kienet taqa' b'xi mod fir-responsabilta jew b'xi partecipazzjoni allura

ta' St. James Health Centre."

Ikkunsidrat;

Ix-xhieda ta' Jean Claude les għalkemm ma jsemmix fl-affidavit

tiegħu19 li St. James Health Centre kienet titmexxa mill-kumpanija St.

James Health Centre Limited u iktar tard l-isem inbidel ghal St. James

Hospital Holdings Limited kif ġie kwotat fiż-żewġ kawżi suċċitati, il-

L-istess fir-rigward ta' Dr. Josie

les u ċioe x-xhieda hija waħda identika.

Din il-Qorti taqbel mal-

konsiderazzjonijiet hemm magħmula u qegħda tilqa' t-tieni u t-tielet

eċċezzjoni ta' Dr. Josie les in rappreżentanza tas-St James Health

19 Paġna 413 tal-proċess.

Centre u t-tieni eċċezzjoni ta' Dr. Ivan Borg Zarb u Dr. Josie les in

rappreżentanza tas-Summit Eye Laser Clinic.

L-Obbligu ta' Informazzjoni lill-Pazjent Qabel l-Intervent.

Fix-xhieda tagħha l-attriċi temfasizza li Dr. Ivan Borg Zarb naqas milli

jgħidilha r-riskji li kellu l-intervent bil-laser, tant li anke ppreżentat

żewġ affidavits ta' ex-pazjenti li kienu taħt il-kura ta' Dr. Ivan Borg Zarb li

fihom jallegaw l-istess affarijiet.

Min-naħa tiegħu Dr. Ivan Borg Zarb jiċħad

dan u jgħid li kien informaha bir-riskji li hemm konnessi mal-intervent

bil-laser20, jispjega wkoll iżda li huwa ma jistax jinformaha b'riskji li

m'humiex konnessi mal-intervent.

L-intimat Borg Zarb jsemmi wkoll li

"m'hemm xejn fl-evidenza xjentifika, [...] illi kundizzjonijiet bħala

Foster-fuchs spot huma relatati ma' l-intervent tal-laser".21

Perizja Medika.

Diversi riskji li semma' Dr. Ivan Borg Zarb fix-xhieda tiegħu ġew ukoll

imsemmija mill-espert mediku inkarigat mill-Qorti u dawn huma:

20 Xhieda mogħtija fl-10 ta' Novembru 2009, paġna 194 et seq tal-proċess; xhieda tal-15 ta' Novembru 2013, paġna 390 et seq tal-proċess; xhieda tal-14 t'Ottubru 2010, paġna 465 et seq tal-proċess.

21 Paġna 468 tal-proċess.

L-espert mediku jagħmel ukoll nota taħt din il-lista li taqra hekk: "the

Dan jikkorrobora dak li fil-fatt qal l-

Rigward l-ammont ta' informazzjoni li għandha tingħata lil kull pazjent

qabel intervent mediku ġiet trattata fid-dettal mill-Qorti tal-Appell

(sede Superjuri) fil-kawża fl-ismijiet Frankie Freeman et vs. Olga

"L-atturi jilmentaw ukoll min-nuqqas ta' informazzjoni dwar ir-riskju

Huma jilmentaw li t-tabib Dr Felice serhilhom

rashom li, wara l-intervent, ma kienx se jkollhom aktar tfal.

min-naha l-ohra, stqarr li hu spjega lill-attrici li l-intervent li kien

ippropona kellu jservi biss biex inaqqas il-possibilita` ta' fertilita` u li

xejn "m'hu mija fil-mija.

Din il-Qorti ma tarax ghaliex m'ghandhiex temmen lit-tabib, pero`,

f'kull kaz, mehud kont tal-fatt li r-riskju ta' fertilita` wara intervent

kirurgiku huwa remot (kaz f'elf jew f'elfejn, skond l-istat ta' fertilita`

tal-mara), ma hux daqshekk ammess li t-tabib ghandu obbligu jaghti

wkoll din it-tip ta' informazzjoni.

Din il-Qorti rravvizat obbligu ta'

informazzjoni komplut u dettaljat f'kaz ta' intervent estetiku (Sammut

v. Fenech, deciza minn din il-Qorti fl-1 ta' Dicembru 2006), pero` f'kaz

ta' intervent kirurgiku ta' tip differenti, ma jidhirx li s-sitwazzjoni hija

necessarjament l-istess.

22 Paġna 650 tal-proċess.

23 Appell Ċivili Nru 1000/2002 deċiża fit-30 ta' Mejju 2008.

Fl-Ingilterra, il-kwistjoni tidher li giet dibattuta fil-kaz Bolam v. Friern

Fil-ktieb ta'

pagna 60) intqal hekk fuq dan il-kaz;

Sussegwentement, il-kwistjoni regghet giet ghall-konsiderazzjoni tal-

Fil-ktieb fuq imsemmi, hekk intqal in konnessjoni ma' dan il-kaz:

Kaz iehor li tressaq quddiem il-Qorti ta' l-Appell fl-Ingilterra huwa

F'din il-

kawza gie sottomess li jekk il-pazjent isaqsi lit-tabib informazzjoni

dwar

it-tabib ghandu obbligu

informazzjoni kollha relattiva.

Il-Qorti ta' l-Appell, pero`, ma qablitx

ma' dan l-argument, u Lord Caplan ghamel din l-osservazzjoni:

practice"; it-tabib mhux obbligat li jaghti lill-pazjent l-informazzjoni

kollha mehtiega relatata ma' l-intervent, izda dik l-informazzjoni li,

skond il-pratika professjonali, ghanda tinghata.

F'dan il-kaz ma

jirrizultax li hija "accepted medical practice" li pazjenta li se jsirilha

tubal ligation ghandha tkun informata wkoll dwar ir-riskju remot li tista'

xorta wahda tohrog tqila; prova f'dan is-sens ma saritx mill-atturi li

kellhom l-oneru juru li t-tabib kellu l-obbligu jaghti dik l-informazzjoni

Il-Qorti tal-Appell (sede Superjuri) fis-sentenza tagħha Vanessa

Ghirlando.

Nru 289/1998) deċiża

fl-1 ta' Diċembru 2006, tagħmel referenza għal ktieb 'Law and

fejn jingħad, f'paġna 248, li biex jiġi deċiż x'għandu jingħad lill-

pazjent, it-test li soltu jiġi segwit huwa dictum ta' Borg Irimia J. fil-

kawza Smith v. Auckland Hospital Board, deċiża mill-Qorti tal-

Appell ta' New Zealand fl-1965.

It-test ġie espress hekk:

Ikkonsidrat;

Qabel ma l-konvenut Dr Borg Zarb deacon jekk l-attriċi setgħetx toqgħod

għall-intervent huwa għamel a pre-laser ophthalmic examination.

in segwitu għal dan l-eżami li huwa ikkonkluda li r-rikorrenti tista'

tagħmel il-laser u kien tal-opinjoni professjonali li l-eżitu tal-intervent

kien ser ikun utli għaliha.

Informa lill-attriċi b'dan u jiċħad dak li

xhedet l-attriċi li ma kienx informaha bis-side effects u riskji inerenti

f'dan it-tip ta' intervent mediku.

spjegalha huma li m'hemm l-ebda garanzija li l-vista ser tiġi kkoreġuta

kompletament u li jista' jkun hemm bżonn ta' retreatment wara ċertu

żmien, jista' jkun l-każ li jkollha tilbes lenses f'din l-għajn.

Spjegalha

Il-Qorti qed taċċetta l-verżjoni tal-konvenut Dr Borg Zarb fir-rigward.

Konsegwentement qed tiddeċiedi illi l-attriċi kienet taf bir-riskji

inerenti għal tali intervent pero'' daqstant ieħor kienet ottimista li bil-

fiduċja li għandha lejn il-konvenut Borg Zarb bħala professjonist mediku l-

istess konvenut kien ser jagħmlilha l-aħjar li jista' professjonalment

biex itejbilha l-kundizzjoni tal-vista tagħha.

Għalhekk il-Qorti qed tiddeċiedi illi ma ġiex ippruvat li l-konvenut Dr

Borg Zarb naqas f'dan ir-rigward.

L-Allegata konfużjoni bejn l-attriċi u pazjenta oħra u l-iffirmar tal-

Kif ħareġ mix-xhieda fuq indikata, l-attriċi xhedet meta daħlet fil-

klinika għall-intervent, kien hemm xi taħwid fil-fajl personali tagħha

ma' ta' ħaddieħor bl-istess isem.

jgħid li saru jafu li Dr. Ivan Borg Zarb kellu pazjenta bl-istess isem u li din

toqgħod Bormla, ebda prova ta' dan ma nġabet u għalhekk il-Qorti

m'hijiex sejra tintilef fuq din l-allegazzjoni.

L-attriċi tilmenta wkoll li ingħatat il-consent form wara li kienet

ingħatat il-qtar tal-loppju f'għajnejha.

jispjega li l-effett tal-loppju huwa li jmewwet l-għajn u mhux li jneħħi

l-vista mill-għajn u għalhekk wieħed xorta jkun jista' jaqra.

24 Paġna 219 tal-proċess.

wkoll li għalkemm jista' wieħed jara xi ftit ċpar hekk kif tiġi

amministrata l-qatra, dan iċ-ċpar jitlaq eventwalment u barra minn hekk

dejjem hemm l-għajn li fiha mhux qed jiġi amministrat qtar.

Il-Qorti ma ssibx li ġiet ippruvata xi negliġenza fl-operat tal-kirurgu u

l-provi ma jwasslux lil Qorti tikkonkludi li r-rikorrenti ġiet b'xi mod

ingannata jew mġiegħelha tiffirma għal xi ħaġa li ma kinitx taf biha

qabel, jew li ma għarfitx l-import tagħha qabel ma ffirmat tenut kont li

r-riskji kienu ġew spjegati lilha qabel l-operazzjoni, liema riskji però

ma kinux jinkludu distorted retina / distorted vision.

Hemm ukoll it-

testimonjanza tal-infermiera li ħadet ħsieb lill-attriċi qabel l-intervent li

tikkontradixxi dak li xhedet l-attriċi fir-rigward.

Il-Qorti qed tikkonkludi li mill-atti ma jirriżultax li din l-allegazzjoni

ġiet ippruvata.

Intervent sar b'makkinarju mhux approvat mill-awtoritajiet

L-attriċi tilmenta li l-magna li uża l-konvenut Dr Borg Zarb għal Excimer

Laser fuq għajnejha ma kinitx approvata minn Food and Drugs

Min-naħa l-oħra l-konvenut Dr. Ivan Borg Zarb

jsostni li l-makkinarju użat kien jintuża ġewwa l-Kanada kif ukoll

ġewwa l-Ewropa u eventwalment anke ġiet approvata mill-FDA.

jgħid ukoll li qatt ma kellu bżonn awtorizzazzjoni mill-awtoritajiet

Maltin sabiex jixtri dan il-makkinarju jew sabiex jagħmel użu minnu.

Lanqas dan l-ilment tal-attriċi ma hu fondat.

Imkien ma jirriżulta illi

sabiex tali apparat mediku jintuża hawn Malta kien meħtieġ l-

approvazzjoni ta' awtorita' estera kif qed tippretendi l-attriċi.

Kif qalet

ben tajjeb din il-Qorti diversament preseduta fil-kawża suċċitata fl-

ismijiet Joseph F. Bonavia Frendo vs. Dr. Ivan Borg Zarb et "dan l-ilment tal-attur

ma hux utili ghal pretensjoni tieghu.

Fl-ewwel lok l-attur naqas li jghid

ghalfejn socjeta Maltija li qed tuza l-apparat f'Malta ghandha tistenna

l-approvazzjoni tal-FDA Amerikan biex tuza tali makkinarju. [...]

il-makna kienet ilha tintuza u iccertifikata fl-Ewropa mnejn inxtrat u fl-

Ingilterra kienet ilha tintuza mill-1988."

In oltre, ir-rikorrenti naqset

milli tressaq lil xi ħadd mill-awtorità kompetenti ġewwa Malta sabiex

jikkonferma l-allegazzjoni tagħha li kien jeħtieġ liċenzja għax-xiri u l-

użu ta' dik il-magna.

Huwa għalhekk ukoll li dan l-ilment qed jigi dikjarat bħala infondat.

In Nuqqas ta' Kawża u Effett bejn l-intervent mediku u l-

kundizzjoni medika li minnha qed tilmenta r-Rikorrenti.

L-espert mediku għamel is-segwenti osservazzjonijiet:

Għalhekk huwa kkonkluda li "the laser treatment cannot be

Huwa minnu li skont l-Artikolu 681 tal-Kapitolu 12 il-Qorti ma hijiex

marbuta li taċċetta l-konklużjonijiet tar-rapport tal-perit kontra l-

konvinzjoni tagħha nfisha u li, bħal materjali istruttorji oħrajn huma

kontrollabbli mill-ġudikant, , "dan però ma tistax tagħmlu b' mod

leġġer jew kapriċċjuz.

Il-konvinzjoni kuntrarja tagħha kellha tkun ben

informata u bażata fuq raġunijiet li gravement ipoġġu fid-dubbju dik l-

opinjoni teknika lilha sottomessa b'raġunijiet li ma għandhomx ikunu

privi mill-konsiderazzjoni ta' l-aspett tekniku tal-materja taħt eżami'25.

Ġie wkoll sewwa ritenut fil-kawża Benjamin Bronsdijk nomine vs

Charles Gatt Scicluna nomine (Ċit Nru 413/1988), deċiża mill-Qorti tal-

Appell fid-9 ta' Frar 2001 illi:

"f'ċirkostanzi bħal dawn ikun prużuntuż għall-ġudikant illi jiddipartixxi

bla raġuni verament valida mir-relazzjoni peritali.

Dana mhux biss

għax ma kellux il-meżżi għad-disposizzjoni tiegħu biex serenement

jinoltra ruħu fl-aspetti

tekniċi

tal-meritu,

imma wkoll għaliex

neċessarjament tkun tonqsu dik il-konoxxenza meħtieġa biex, b' mod

kritiku, jasal għal konvinċiment divers minn dak li jkunu waslu għalih

(Ċit Nru 1319/1998JRM) deċiża minn din il-Qorti diversament

presjeduta fl-1 ta' Marzu 2004 ingħad illi:

"Ir-raġunament imfisser tant tajjeb fir-rapport imressaq minnu

jikkostitwixxi determinazzjoni ta' fatt li din il-Qorti sejra toqgħod fuqu

għaliex, għalkemm dictum expertorum numquam transit in rem

judicatam, il-konklużjonijiet ta' perit tekniku jikkostitwixxu prova u

mhux sempliċi opinjoni jew suspett.

Tali fehmiet għandhom is-saħħa ta'

prova bħal kull prova oħra ammissibbli fil-liġi, u jibqgħu jgawdu din

il-kwalita' sakemm ma jiġux kontestati, jew permezz ta' provi oħrajn

kuntrarji għalihom jew inkella b'sottomissjonijiet serji u tajbin

25 Philip Borg Cardona vs. Carmelo Galea Salomone et nomine, deċiża mill-Qorti tal-Appell (sede Superjuri) fid-29 ta' Mejju 1998.

biżżejjed li juruhom bħala fehmiet inattendibbli u li ma jitwemmnux

Għalkemm il-Qorti

m'hijiex marbuta li toqgħod għal fehmiet ta' perit minnha maħtur

kontra l-konvinzjoni tagħha nnifisha [Kap 12 Art 681], madankollu l-

giudizio dell'arte ma jistax u m'għandux jitwarrab faċilment, sakemm

ma jkunx jidher b'mod ċar li l-fehmiet u konklużjonijiet tal-perit huma

irraġonevoli [App Civ 23/6/1967 Grima Sarjantson vs les et]."26

Ikkunsidrat;

Kif jirriżulta mill-atti, il-qofol tal-mertu tal-kawża odjerna huwa

essenzjalment

fil-kamp

tal-kirurġija medika.

konklużżjonijiet tal-espert mediku nominat mill-Qorti huma ċari u kif

rajna mill-ġurisprudenza ċitata għandhom piż probatorju notevoli.

Sabiex l-attriċi ixxejjen il-konklużżjonijiet peritali kien jeħtiġilha

tressaq provi sabiex turi li tali konklużżjonijiet huma manifestament

Kif jirriżulta mill-atti, l-attriċi ma resqet l-ebda prova li

tikkontradixxi jew almenu tinnewtralizza l-analiżi u l-konklużżjonijiet

tal-espert mediku ġudizzjarju.

Jiġi osservat illi hija naqset milli tressaq

bħala xhieda l-konsulenti li hija tgħid li marret għandhom - lill-

Professur Amerikan li bqajna ma smajniex x'jismu u lanqas lil Dr. Frank

Dawson lil Mr. Thomas Zerafa u lill-konsulent mediku tagħha

minn Moorfields Eye Hospital ma tressqu bħala xhieda.

L-unika prova

teknika/medika li hemm fil-proċess, oltre dik tal-espert mediku, hija dik

Fid-dawl tal-premess il-Qorti ma

ssib l-ebda raġuni għaliex għanda twarrab il-konklużżjonijiet raġġunti

mill-perit mediku nominat mill-Qorti.

Għaldaqstant il-Qorti qed tagħmel tagħha l-konklużżjonijiet milħuqa

mill-perit mediku.

26 Ara wkoll Philip Borg Cardona vs. Carmelo Galea Salomone et deċiża fid-29 ta' Mejju 1998; Geswalda Shead vs. Francis Touarha (App.

Ċiv.

Nru. 46/2010) deċiża mill-Qorti tal-Appell fit-30 ta' Mejju 2014.

Dak li hu mistenni minn tabib hu li jżomm ruħu aġġornat bl-avvanzi fil-

mediċina, u fil-każ konkret li jkollu quddiemu, jeżerċita d-diliġenza li

professjonist speċjaliżżat huwa mistenni li jeżerċita.

It-test li l-Qorti

għandha tagħmel hu neċċessarjament wieħed oġġettiv, fis-sens li

wieħed għandu jara kif kien jeżerċita l-intervent mediku tiegħu

speċjalista professjonist normali, bid-degree of skill li huwa mistenni

Il-Qorti tal-Appell fil-kawża fl-ismijiet Tessie Micallef Sant et vs. Dr. Astrid

Clantar trattat il-livell ta' responsabbiltà tat-tobba fl-eżerċizzju tal-

professjoni tagħhom u kellha dan xi tgħid:

"[...] filwaqt li t-tabib ikun irid jipprova li hu agixxa kif il-professjoni

tistenna minnu, il-pazjent irid juri, fl-ewwel lok, li gara xi haga hazina

waqt l-intervent kirugiku, xi haga, jigifieri, mhux mistennija li ssehh

f'operazzjoni ta' dik ix-xorta.

Ir-rekwiżiti li għandhom jiġu sodisfatti ġew stabbiliti fil-każ Dunne v.

National Maternity Hospital (1989) IR 91 u kif addottati mill-Qorti

tal-Appell fil-kawża fl-ismijiet Rose Dalipi et vs. Mr. Donald Stevens

27 Appell Ċivili Nru 2653/1999 deċiża fid-29 t'April 2008.

Il-Qorti hija tal-fehma li r-rikorrenti naqset milli ġġib prova li turi li

kien hemm negliġenza min-naħa tal-konvenut Dr. Ivan Borg Zarb waqt l-

intervent mediku u naqset milli turi li d-distorted retina hija

konsegwenza tal-intervent bil-laser magħmul mill-konvenut Dr Borg Zarb.

Pjuttost jingħad li ġie muri kemm mill-konvenut Dr Borg Zarb kif ukoll mill-

espert mediku li ma hemm l-ebda konnessjoni bejniethom u ma

jirriżultax li din il-kundizzjoni li għandha r-rikorrenti hija waħda mir-

riskji tal-laser.

Kif jispjega Dr. Ivan Borg Zarb. fil-waqt li t-trattament tal-

laser isir fuq il-cornea fejn titneħħa lega irqiqa daqs xagħra jew tnejn,

dan l-intervent ma jmissx ir-retina u għalhekk ma setgħax jinħoloq

Tali spjegazzjoni ġiet aċċettata mill-espert mediku u l-

Qorti ma tara li hemm l-ebda raġuni għaliex għandha tiddipartixxi minn

tali konklużżjoni.

Il-Qorti għalhekk qed tadotta fl-intier tagħhom il-

konklużżjonijiet milħuqa mill-espert ġudizzjarju mediku u tikkkonkludi

illi ma hemm l-ebda ness bejn il-kundizzjoni li qiegħda tilmenta minnha

l-attriċi u l-operat tal-konvenut Dr. Borg Zarb.

Għal dawn il-motivi l-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi,

Tiċħad l-eċċezzjonijiet tal-preskrizzjoni sollevati mill-konvenuti;

Tilqa' t-tieni u t-tielet eċċezzjoni tal-konvenut Dr. Josie les

in rappreżentanza ta' St. James Health Centre, u t-tieni eċċezzjoni tal-

konvenuti Dr. Ivan Borg Zarb u Dr. Josie les in rappreżentanza tas-

rappreżentanza ta' St James Health Centre u ta' Summit Eye Laser

Clinic mill-osservanza tal-ġudizzju;

Tilqa' t-tielet eċċezzjoni sollevata mill-konvenut Dr. Ivan Borg Zarb .

Konsegwentement tiċħad it-talbiet attriċi.

Bl-ispejjeż in kwantu għall-kwint (1/5) għandhom jitħallsu mill-

konvenuti in solidum bejniethom, u r-rimanenti erba' kwinti (4/5) mill-

attriċi.

Deputat Reġistratur

Imħallef


Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

QORTI CIVILI PRIM' AWLA ONOR IMĦALLEF DR FRANCESCO DEPASQUALE LL.D. LL.M. (IMLI) Seduta ta' nhar l-Erbgħa Wiehed u tletin (31) ta' Ottubru 2019 Rikors Numru 202/12 FDP Fl-ismijiet Innocent Vella Wright u martu Maria Vella Wright Vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Għada, Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xogħol, Direttur Ġenerali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni, u Direttur Ġenerali tal-Dipartiment tal- Artijiet u Proprjeta tal-Gvern, dawn ta' l-aħħar assunti mill-Awtorita' tal-Artijiet wara l-kreazzjoni tagħha, u dana kif verbalizzat fit-22 ta' Frar 2018.

Rat ir-rikors ġuramentat datat 27 ta' Frar 2012, li permezz tieghu r-rikorrenti talbu

is-segwenti:

IIli l-esponenti huma proprjetarji tal-barriera li tinsab fl-inhawi

maghrufa bhala "Tax-Xantin", Ħad-Dingli;

Illi l-intimati jew min minnhom bnew skola primarja u playground adjacenti gewwa Ħal Luqa, liema skola primarja u playground

jinsabu biswit proprjeta tar-rikorrenti, kif ser jigi ahjar ippruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawza;

Illi fit-28 ta' Frar 2010, ikkollassat parti mill-istess playground tal- iskola primarja tal-Imqabba għal gewwa l-barriera proprjeta tar- rikorrenti;

Illi tali kollass seħħ minħabba traskuragni u/jew negligenza da parti tar-rikorrenti jew min minnhom fil-kostruzzjoni tal-istess skola u playground adjacenti li ma bnewx skond l-arti u sengha u fejn ma gewx osservati r-regolamenti tal-bini, kif ser jigi ahjar ippruvat waqt trattazzjoni tal-kawza;

Illi tali skola u playground huma proprjeta tal-Gvern ta' Malta;

Illi per konsegwenza ta' tali agir da parti tal-intimati jew min minnhom li wassal għall-kollass tal-playground tal-iskola primarja tal-Imqabba ghal gewwa l-proprjeta tar-rikorrenti, ir-rikorrenti batew id-danni, kif ser jigi ahjar ippruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawza, għal liema danni jaħtu unikament l-intimati jew min minnhom minħabba traskuragni, negligenza u n-non osservanza tar-regolamenti tal-bini;

Illi l-intimati jew min minnhom, interpellati sabiex jersqu għal- likwidazzjoni u eventwali pagament tad-danni anke permezz ta' ittra ufficjali datata 25 ta' Gunju 2010, baqgħu inadempjenti;

Jgħidu għalhekk l-intimati jew min minnhom għaliex dina l-Onorabbli Qorti m'ghandhiex, ghar-ragunijiet premessi: 1.

Tiddikjara illi l-kollass tal-parti mill-playground tal-iskola primarja tal- Imqabba li seħħ fit-28 ta' Frar 2010 għal gewwa l-proprjeta tagħhom seħħ jew min minnhom minħabba negligenza, traskuragni u n-non osservanza tar-regolamenti tal-bini da parti taghhom jew min minnhom u minhabba illi l-izvilupp ma sarx skond is-sengha u l-arti;

Tillikwida d-danni sofferti mir-rikorrenti per konsegwenza tal-kollass ta' parti mill-iskola primarja tal-Imqabba fit-28 ta' Frar 2010 għal gewwa l-proprjeta taghhom, okkorrendo jekk ikun il-kaz, permezz tal- hatra ta' periti nominandi;

Tordna lill-intimati jew min minnhom sabiex iħallas id-danni hekk

Bl-ispejjez inkluzi dawk tal-ittra ufficjali tat-25 ta' Gunju 2010 u bl- imgħaxijiet legali mid-data tal-istess ittra ufficjali sad-data tal-effettiv pagament kontra l-intimati ingunti minn issa in subizzjoni.

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

Rat ir-risposta ġuramentata tad-Direttur Generali tad-Dipartiment ta' l-Artijiet u Propjeta' tal-Gvern, ipprezentata fil-21 ta' Marzu 2012 (fol 15) fejn laqa' ghal dak lilu imputat, billi qajjem is-segwenti difiżi:

Preliminarjament ir-responsabbilita' għall-gestjoni tas-sit mertu tal- kawza odjerna ma kenitx dik ta' l-eccipjenti li lanqas ma jista' jinzamm responsabbli ghall-agir ta' terzi;

Illi mingħajr pregudizzju ghas-suespost, l-esponenti ma esegwixxa ebda xogholijiet fl-art imsemmija u konsegwentament ma seta' qatt ikkommetta xi agir traskurat jew negligenti li seta' rrekka xi dannu lill-atturi;

Illi mingħajr pregudizzju ghas-suespost u fil-meritu trid issir il-prova illi l-kollass kien rizultat dirett tax-xogħolijiet li gew esegwiti u mhux konsegwenza ta' cirkostanza fortuwita jew adirittura agir magħmul mill- atturi stess fit-tħaffir tal-barriera;

Illi filwaqt illi l-esponenti jirrileva illi t-talbiet attrici in kwantu diretti kontra tieghu huma infondati fil-fatt u fid-dritt, jecepixxi illi f'kull kaz trid issir il-prova ta' l-allegat hsara u danni sofferti;

Salv eccezzjonijiet ulterjuri.

Rat ir-risposta tal-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Ghada, tal-Ministru tal- Edukazzjoni u x-Xoghol u tad-Direttur Generali tad-Dipartiment tal- Edukazzjoni, fejn laqghu ghal dak lilhom imputat, billi qajjmu s-segwenti difiżi (fol 17):

(1) Illi preliminarjament u assolutament mingħajr ebda preġudizzju, il- Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol mhux il-legittimu kuntradittur f'din il-kawża u dan in vista ta' l-artikolu 181B(1) tal-Kap.

12 tal-Ligijiet ta' Malta li jipprovdi dan li gej: "181B.

(1) Il-Gvern ghandu jkun rapprezentat fl-atti u fl-azzjonijiet gudizzjarji mill-kap tad-dipartiment tal-gvern li jkun inkarigat fil- materja in kwistjoni.."

(2) Illi, mingħajr preġudizzju, l-allegazzjonijiet tar-rikorrenti kif vantati fir- rikors guramentat, huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u dan ghar-raġunijiet segwenti;

(3) Illi l-barrieri li jkunu jappartjenu lil terzi huma fil-fatt mifrudin minn hajt

relattivament irqiq li huwa mnissel mill-blat;

(4) Illi f'dan il-każ li ġara kien li barriera minnhom li fuqha nbniet il- playground mill-esponenti, giet żmien ilu mimlija bit-terrapien, u dan seħħ qabel ma din l-istess art li fuqha nbniet l-istess playground giet f'idejn l-esponenti;

(5) Illi, ġara wkoll li l-barriera li qed jirreferu għaliha r-rikorrenti, fil-fatt baqghet kontinwament tigi użata mir-rikorrenti li dejjem komplew iħaffru iktar fil-fond;

(6) Illi in linea ma' l-artikolu 440 tal-Kap.

16 tal-Liġijiet ta' Malta: "… kull min jaghmel xi thaffir, iwiegeb ghall-ħsarat li b'dak it-thaffir isiru fil- bini tal-gar..."

(7) Illi l-ħajt li jifred il-barrieri huwa l-ħajt diviżorju.

Fil-każ odjern, il-ħajt diviżorju kien fih diversi konsenturi u qasmiet anki orizzontali u għalhekk il-ħajt ma felaħx ghall-pressjoni eżercitata mill-istess materjal li mela l- barriera li fuqha hemm il-playground, kif ukoll minħabba l-pressjoni idrostatika.

(8) Illi għaldaqstant kien għalhekk li sehh il-kollass nhar it-28 ta Frar 2010;

(9) Illi għandu jirrizulta bl-aktar mod univoku waqt it-trattazzjoni tar-rikors, illi fil-fatt l-uniku xogħol li twettaq mill-esponenti kien li wittew il-wicc tal-istess art sabiex jiġi kostruwit il-playground u dan żgur ma jistax jiġi meqjuż bħala xi mod li permezz tiegħu saret il-ħsara msemmija jew li permezz tieghu l-istess rikorrenti seta' sofra xi danni;

(10) Illi l-esponenti m' għandhomx jinżammu responsabbli għal negligenza u nuqqas ta' tħaris tar-regolamenti da parti tar-rikorrenti nnifishom peress illi kwalunkwe xogholijiet li setghu saru, saru biss fin-naħa li tappartjeni lir-rikorrenti u mill-istess rikorrenti u li għaldaqstant kull prekawzjoni setghet tittiehed biss mir-rikorrenti

(11) Illi jirriżulta li l-hajt diviżorju kien digà beda juri fid-deher li kien hemm sinjali preokkupanti u allarmanti u li kien hemm riskju gravi ta' kollass, kif jidher b'mod pależi mir-ritratti fir-rapport magħmul mill-konsulent geotekniku Anthony Cecen, li jinsab hawn anness u mmarkat bhala 'Dok A';

(12) Illi għall-kuntrarju ta' dak li ntqal fir-rikors promotur, l-iskola u l- playground gew mibnija skont id-drawwiet u r-regoli tas-sengħa taż- żmien li fih inbnew kif ser jigi muri waqt it-trattazzjoni tal-kawża;

(13) Illi qabel ma jippuntaw subgħajhom lejn l-esponenti, ir-rikorrenti għandhom igibu prova tan-ness bejn dik il-kawża li mbagħad wasslet

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

għal dak li fil-fatt gara u ċioé jekk dan il-kollass seħħx minħabba kaz fortuwitu jew inkella minħabba l-agir tar-rikorrenti stess bhala riżultat tat-tħaffir kontinwu fil-barriera tagħhom, u dan in linea mal-principju stabbilit f'diversi sentenzi fosthom dik ta' Nancy Muscat Camilleri vs Odette Long deċiża nhar it-13 ta' Frar 2001 fejn intqal li: "ll-piz tal-prova ta' dak li hemm allegat fic-citazzjoni jinkombi fuq l-atturi li qegħdin jaghmlu l-imsemmija allegazzjoni u dana in bazi ghall-principju legali 'ei incumbit probatio qui dicit non ei qui negat'.

Ir-rikorrenti jrid jifhem li l-oneru hu distribwit b'mod li l-attrici trid tipprova l-fatti kostituttivi tad-dritt azzjonat minnha 'actori incumbit probatio'.

(14) Salv eccezzjonijiet ulterjuri.

Rat il-provi prodotti mir-rikorrent Innocent Vella Wright, ossija s-segwenti:

a. L-affidavit ta' Innocent Vella Wright pprezentat fis-27 ta' Gunju 2012 (fol 46);

b. WPS 34 Jennifer Allampalli li xehdet fil-31 ta' Ottubru 2012 u pprezentat r-

rapport tal-Pulizija dwar l-incident (fol 54 -59);

c. Il-PL Joe Houghton, Senior Legal Procurator fi hdan il-MEPA, li xehed fil-

31 ta' Ottubru 2012 u esebixxa Permess Nru 3787/02 (fol 60);

d. Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fil-31 ta' Ottubru 2012 u esebixxa rapport 'ex parte' dwar il-ħsarat sofferti mir-rikorrenti (fol 61 – 70), kif ukoll xehed fit-8 ta' Mejju 2013 (fol 132 – 135);

e. Id-dokumentazzjoni esebita mill-MEPA permezz ta' nota fl-1 ta' Frar 2013

f. Joseph Perotti, Foreman tal-Enemalta inkarigat minn Il-Belt Valletta, li xehed fit- 8 ta' Mejju 2013 dwar dak li ra wara li acceda fuq il-post hekk kif gie mgħarraf bl-incident u x-xogholijiet li kellhom isiru biex jsiru r-riparazzjoni fid-dawl (fol 122 – 131);

g. Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fit-8 ta' Mejju 2013 (fol 132 – 135);

h. Ir-rikorrent Innocent Vella Wright li xehed fit-3 ta' Lulju 2013 u ipprezenta

prospett ta' l-ispejjez minnu inkorsi (fol 143 - 158);

i. Oliver Spiteri Longhurst, rappresenant tal-MEPA, li xehed fit-3 ta' Lulju 2013 dwar

iz-zona fejn hemm il-propjeta' meritu tal-kaz odjern (fol 159 – 164);

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fit-3 ta' Lulju 2013 u esebixxa prospett dettaljat dwar id-danni u telf sofferti mir-rikorrent, li gew kalkolati fl- ammont ta' €141,569.27 (fol 165 – 183);

k. Il-PS 386 Joseph Colombo, li kien is-Surgent tal-Pulizija li investiga l-

Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fl-20 ta' Novembru 2013 li xehed ulterjorment u pprezenta Survey Report tal-art (fol 192 – 195);

m. Marica Xuereb Pavia, bint ir-rikorrenti, li xehdet fit-30 ta' Jannar 2014 (fol 197

Edukazzjoni (fol 226 – 227) li xehdet fil-25 ta' Marzu 2014;

o. Christopher Mattei, Chief Finance Officer tal-Fondazzjoni tal-Iskejjel ta' Ghada, li xehed fil-25 ta' Marzu 2014 dwar ix-xogholijet li saru mill- Fondazzjoni (fol 228 – 230);

p. Il-kuntratt tal-akkwist tal-art da' parte datat 12 ta' Ottubru 1992 u ezebit fil-

25 ta' Marzu 2014 (fol 230 – 247);

q. Dr Charmaine Cristiano Catania Gilson, rapprezentanta tal-Ministeru tal- Edukazzjoni (fol 249) li xehdet fit-28 ta' Mejju 2014 dwar xogholjiet ta' estensjoni fl-iskola biswit il-fond tar-rikorrent;

r. Christopher Mattei, rapprezentant tal-Fondazzjoni tal-Iskejjel ta' Ghada, li xehed fit-28 ta' Mejju 2014 dwar xogholjiet ta' estensjoni fl-iskola biswit il-fond tar-rikorrent (fol 250 – 251);

s. Innocent Vella Wright, li xehed fis-6 ta' Novembru 2014, dwar il-fatti tal-kaz.

Rat illi fis-6 ta' Novembru 2014, ir-rikorrent iddikjara illi ma kellux aktar provi u talab li jinhatar perit biex jistabbilixxi r-ragun tal-kollass, liema nomina l-Qorti irriservat li tagħmel fi stadju ulterjuri.

Rat il-provi prodotti mill-intimati kollha, ossija s-segwenti:

a. L-affidavit ta' Carmel Vella Wright, General Manager tal-Fondazzjoni meta

sehh l-incident, ipprezentat fit-28 ta' Jannar 2015 (fol 257);

b. L-affidavit tal-Perit Leonard Egere, Perit tal-Fondazzjoni, ipprezentat

fit-28 ta' Jannar 2015 (fol 257A – 259);

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

c. Herman De Mesquita, Principal Technical Officer fi hdan id-Dipartiment tal- Artijiet, li xehed fl-24 ta' Marzu 2015 dwar it-titolu ta' ċens temporanju tal- art meritu tal-kaz odjern moghtija fit-13 ta' Marzu 1969, kif modifikat b'kuntratt datat 26 ta' Lulju 1989, u espropriju ta' parti mill-art illi saret fit-12 ta' April 2007 (fol 262 – 271);

d. Herman De Mesquita, Principal Technical Officer fi hdan id-Dipartiment tal- Artijiet, li xehed fis-26 ta' Mejju 2015 in kontinwazzjoni ma' dak li dwaru kien beda jixhed fis-seduta preċedenti (fol 272 – 277);

e. Innocent Vella Wright, in kontro eżami, prodott fis-26 ta' Mejju 2015 (fol 278

f. L-affidavit ta' Peter Mombartz, Kummissarju tal-Artijiet, ipprezentat fis-6 ta'

g. Il-Perit Anthony Cecen, prodott fil-11 ta' Jannar 2015, li kkonferma r- rapport minnu redatt u pprezentat mill-intimati flimkien mar-risposta tagħhom (fol 22), u xehed dwar ir-ragunijiet tal-kollass (fl 292 – 294);

h. Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed in kontro ezami fid-19 ta' Jannar 2016

Rat illi fl-14 ta' April 2016, l-intimati lkoll iddikjaraw illi ma fadallhomx

provi, ghajr ghall-kontro eżamijiet.

Rat il-kontro eżamijiet ta';

a. Carmel Vella Wright li saret fit-18 ta' Mejju 2016 (fol 310 – 312); b. Il-Perit Leonard Egere li saret fit-18 ta' Mejju 2016 (fol 313 - 315).

Rat illi fl-20 ta' Ottubru 2016, fuq talba tar-rikorrenti, inhatar il-Professur Alex Ventrone bhala Perit Tekniku sabiex jistabilixxi l-kawża tal-kollass.

Rat illi fit-22 ta' Gunju 2017, il-Professur Alex Ventrone ipprezenta r- relazzjoni tiegħu (fol 322 – 344), li ġiet minnu kkonfermata fil-25 ta' Ottubru 2017.

Semgħet l-eskussjoni viva voce illi saret lill-Professur Alex Ventrone fit-12

ta' Dicembru 2017 (fol 348 – 351).

Rat illi fit-22 ta' Frar 2018, il-partijiet qablu li ma kienx hemm aktar provi u

li l-kawza setghet tithalla ghas-sottomissjonijiet bil-miktub.

Rat is-sottomissjonijiet tar-rikorrenti pprezentati fis-6 ta' Lulju 2018.

Rat is-sottomissjonijiet tal-Awtorita' tal-Artijiet ipprezentanti fid-9 ta' Awissu

Rat is-sottomissjonijet tal-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Ghada, tal-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol u tad-Direttur Generali tad-Dipartiment tal- Edukazzjoni, ipprezentati fis-6 ta' Settembru 2018.

Rat illi fl-20 ta' Novembru 2018, il-kawża ġiet differita ghas-sentenza ghall-

25 ta' April 2019.

Rat illi fit-23 ta' Mejju 2019, hekk kif din il-Qorti, kif ippresjeduta, ħadet konjizzjoni tal-atti, gie sospiż l-prolazzjoni tas-sentenza sabiex il-partijiet jgħarrfu lill-Qorti jekk ridux jittrattaw quddiem dina l-Qorti, kif presjeduta.

Rat illi fis-26 ta' Gunju 2019, il-partijiet qablu illi l-kawża setgħet tithalla għas-sentenza abbażi tal-provi prodotti quddiem il-Qorti, diversament ippresjeduta.

KONSTATAZZJONIJET FATTWALI

Jirrizulta, mill-provi prodotti, illi r-rikorrent Innocenzo Vella Wright kien akkwista varji artijiet fiz-zona tal-Imqabba mingħand Joseph Ronayne fit-12 ta' Ottubru 1992, fosthom l-Utile Dominium Temporanju li kien fadal ta' disgħa u disgħin sena konċessjoni enfitewtika temporanja mit-13 ta' Marzu 1969, ta' għalqa fil-limiti tal-Imqabba, kontrada tax-Xantin, (fol 201) li fiha l-istess rikorrent kien jopera barriera li kienet ilha hemm sa minn qabel is-sena 1939. (fol 62)

Jirrizulta illi fit-8 ta' Marzu 2007, parti mill-art konċessa lir-rikorrenti, tal-kejl ta' 1,914 metru kwadru, ġiet espropriata mill-Gvern tal-gurnata, għal skopijiet pubbliċi. (fol 268)

Jirrizulta, di fatti, illi tali art li ġiet espropriata kienet attwalment barriera illi kienet magħluqa u mirduma sal-livell tal-bini, u kienet adjaċenti għall-barriera illi fiha kien għadu qed jopera r-rikorrent, u bejn tali art u l-barriera tar- rikorrenti, li hija mħaffra madwar disa sulari 'l isfel, kien hemm ħajt tal-blat tal-ħxuna ta' madwar għaxar piedi.

Jirrizulta illi l-art li ġiet espropriata u li kienet biswit il-barriera tar-rikorrenti, kienet attwalment intiża sabiex issir estenzjoni tal-'playing field' ta' l-Iskola Primarja tal-Gvern illi kienet gia mibnija adjacenti mal-artijiet meritu tal- kawża odjerna, kif jidher mill-korrispondenza esebita mill-Fondazzjoni intimata datata 7 ta' Lulju 2004 u 20 ta' Gunju 2007 (fol 274 u fol 275).

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

Jirrizulta illi sussegwentement, fuq tali biċċa art, l-Fondazzjoni intimata għamlet estenzjoni ta' l-iskola kif ukoll sussegwentement bniet area ta' rikreazzjoni ghat-tfal, fuq tali għalqa espropriata, kif jidher mir-ritratti mill- ajru meħuda mill-Awtorita' tal-Ippjanar u datati 2004 u 2008, a fol 162 u 163 tal-proċess, liema area ta' rikreazzjoni saret minghajr il-ħtiega ta' permess da' parte tal-MEPA, skond il-Perit Leonard Egere li kien inkarigat mix- xogholijiet ghall-Fondazzjoni.

Jirrizulta illi wara li saru x-xogholijiet u tlestiet il-'playing area', ir-rikorrent beda jilmenta illi meta saru xogholjiet ta' 'embellishment' kif ukoll inbniet il- '5-a-side pitch' tal-'football', l-ilma kollu li kien jinġabar kien qieghed jiskula ġewwa katusi ta' l-ilma illi kienu jarmu l-ilma ġewwa l-barriera tiegħu.

Jirrizulta illi r-rikorrent kien kellem lil Carmel Vella Wright, li kien il-General Manager tal-Fondazzjoni dak iz-zmien, u, fi kliem Carmel Vella Wright stess, "mistoqsi x'mizuri hadt fir-rigward, ngħid illi xejn." (fol 311)

Jirrizulta illi fit-28 ta' Frar 2010, il-gurnata tal-Ħadd, filghodu, ċediet parti sostanzjali mill-hajt tal-blat li jaqsam il-barriera tar-rikorrent mill-barriera mirduma fejn kien hemm iz-zona rikreattiva ta' l-iskola, u baqa' nieżel fil- barriera tar-rikorrent, aktar minn disa' sulari 'l isfel, bir-riżultat illi kmamar tax-xogħol u apparat elettriku illi kien hemm fil-barriera ġġarrfu kompletament kif ukoll parti mill-barriera spiċċat inoperabbli stante illi mimlija blat li ġġarraf riżultat tal-incident.

Jirrizulta illi l-Perit tar-rikorrent, il-Perit Tancred Guazzo, kif ukoll ir-rikorrent stess, jikkontendu illi tali kollass tal-blat diviżorju seħħ riżultat tal-fatt illi meta nbniet iz-zona rikreattiva, kienu gew installati żewġt katusi kbar li kienu jitfghu l-ilma fil-ħamrija ħdejn il-blat diviżorju, li wassal sabiex tali ħajt iddghajjef u ċeda.

Jirrizulta, mill-banda l-oħra, illi l-Periti tal-Fondazzjoni, ossija il-Perit Leonard Egere kif ukoll l-Perit Anthony Cecen, jikkontendu illi l-kollass seħħ riżultat tal-fatt illi d-dislivell bejn l-art tal-playing field u l-barriera kien kbir hafna u l-pressjoni fuq il-blat kibret aktar ma ħaffer l-isfel ir-rikorrent, bir-rizultat illi eventwalment dana wassal ghall-kollass ta' parti mill-blat.

KONSTATAZZJONJIET TEKNICI

Jirrizulta illi, tenut kont ta' dawna z-zewg opinjonijiet tekniċi opposti dwar ir- ragunijiet li wasslu ghall-kollass tal-blat, l-Qorti appuntat bhala Espert tal- Qorti lill-Perit Professur Alex Ventrone sabiex jevalwa z-zewg teżijiet tal- partijiet u jasal ghall-konkluzjoniijet tekniċi tiegħu dwar x'seta' wassal ghall- kollass tal-blat diviżorju.

l-abbli Perit Professur Ventrone għamel

is-segwenti osservazzjonijiet u konklużjonijiet, illi jkun opportun illi jiġu ri-prodotti fil- korp tas-sentenza ghall-kompletezza tal-process Gudizzjarju:

Illi wara li ra ix-xhieda msemmija u r-rapporti tekniċi u l-opinjonijiet tad-diversi Periti, l-esponenti jissottometti: Illi kien hemm żewġt teżijiet dwar il-kawża tal-kollass.

L-ewwel teżi, ppreżentata mill-Perit Cecen u l-Perit Egere, kienet li l-kollass seħħ minħabba il-kontinwazzjoni tax-xogħol tal-barriera mir-rikorrent, kemm minħabba l-pressjoni fuq il-ħajt diviżorju allegatament tiżdied, hekk kif l-għoli tal-barriera tar-rikorrenti jiżdied, u kemm minħabba xi vibrazzjonijiet li l-istess qtugħ ta' blat seta' ikkawża.

It-tezi l-oħra, ppreżentata mill-Perit Mifsud kienet li l-kollass seħħ minħabba li kien sar tibdil fil- ġbir ta' l-ilma tax-xita, li wasslet biex il-pressa idrawlika fuq il-ħajt diviżorju żdiedet; huwa wkoll sostna li kien hemm żieda fl-għoli ta' l-irdim meta sar il-"playing field", li wkoll żiedet il-pressa fuq il-ħajt.

Mil-lat tekniku, l-esponenti ma jaqbel xejn mat-teżi li l-pressa fuq il-ħajt diviżorju tiżdied aktar mal-barriera tar-rikorrenti titħaffer.

Din it-teżi hija kompletament żbaljata.

Fit-tieni paġna ta' l-affidavit tiegħu, il-Perit Zammit, a fol 258, juri stampa, li biha jixtieq jispjega għaliex, jekk il-fond tal-qiegħ tal-barriera fuq ix-xellug, jiġifieri dik li tirrapreżenta l-barriera tar-rikorrenti, jiżdied, il-pressa li ġejja mill-mili fil- barriera fuq il-lemin, jiġifieri taħt il-'playing field', tiżdied.

Imma din l-istampa ma tirrappreżentax is-sitwazzjoni attwali.

L-istampa tassumi li l-materjal fuq kull naħa tal-ħajt diviżorju huwa l-istess tip ta' mili.

Dina hija assolutament mhux is-sitwazzjoni attwali.

Dak li jissemma bħala ħajt diviżorju ma kienx ħajt bejn żewġ livelli ta' mili, imma kien parti integrali mill-blat li jifforma il-qiegħ tal-barrieri fuq kull naħa.

Fuq in-naħa tal-lemin, il-fond tal-mili, li jitfa' għafsa fuq il-blat li jifforma l-ħajt diviżorju, huwa mill-wiċċ attwali tal-'playing field' sal-livell tal-qiegħ tal-barriera li ntradmet.

L-għoli ta' din il-barriera kienet dikjarata mir-rikorrenti bħala tlett sulari qabel ma ntradmet.

Il-fond tal-mili ma nbidilx meta it-tħaffir fil-barriera fuq ix-xellug żdied; u għalhekk l-anqas il-pressa ma żdiedet.

Għaldaqstant huwa kompletament skorrett li wieħed isostni li l-pressa setgħet żdiedet meta r-rikorrenti kompla jħaffer fil-barriera tiegħu.

Il-pressa mill-mili baqgħet neċessarjament l-istess li kienet meta l-barriera ntradmet.

Jekk, kif xehed il-Perit Guazzo, huwa l-każ li l-għoli tal-mili żdied fl-2004, dan kien l-unika mument meta l- pressa fuq il-ħajt diviżorju seta' jiżdied.

It-teżi li x-xogħol ta' tħaffir bil-magni seta' kien kawża tal-kollass, minħabba

vibrazzjoni, hija wkoll ta' min jiskartaha, għaliex il-magni fil-fatt huma srieraq ma

toħloqx vibrazzjoni b'enerġija suffiċjenti biex tikkawża ċaqliq ta' massa blat bħal dik

Fir-rapport tiegħu, il-Perit Cassar jispekula li seta' kien li l-irdim li kien hemm fuq is-

saqaf tal-ġiebja kien wassal biex sfronda l-istess saqaf, u, b'konsegwenza, kien hemm

"progressive collapse" tal-ħajt diviżorju.

L-esponenti ma tantx huwa konvint minn

dina t-tezi; fir-ritratti tal-kollass jidher li, fuq il-fdalijiet tal-ħnejjiet tas-saqaf tal-

ġiebja, ix-xorok huma sħaħ u mhux maqsumin.

Mill-banda l-oħra, ritratt Nru 2 juri,

minn wara, li l-ħajt ta' barra tal-ġiebja (lejn il-barriera tar-rikorrenti) tqaċċat 'il barra.

L-ipotezi li l-esponent jagħmel minn dak li jara hi li l-pressa fuq il-ħajt diviżorju

żdiedet, għal xi raġuni, anke 'il fuq mis-saqaf tal-ġiebja, u b'hekk tqaċċat il-blat li

kien għadu sħiħ, biex ġonġew ruħhom ukoll xi fessuri eżiżtenti fil-madwar, tant li l-

massa ta' blat setgħet tiċċaqlaq.

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

It-tezi tal-Perit Mifsud, li waħda mir-ragunijiet tal-kollass kienet li wara t-2004, żdiet l-għoli ta' l-irdim b'zewgt sulari, biex il-wiċċ wasal sal-livell ta' l-Iskola, hija attendibbli.

Pero', l-esponenti ma sab l-ebda konferma, fix-xhieda kollha li qara, li dana fil-fatt sehh.

L-esponenti huwa ukoll xettiku li, meta ntradmet il-barriera, li kellha, f'dak il-mument, tlett sulari fond, dan sar biss sa għoli ta' sular, biex b'hekk il-wicc baqa' żewġ sulari taht il-livell oriġinali, jekk hemm provi li din iż-żieda fl- għoli ta' l-irdim seħħet, allura, din l-ispjegazzjoni ikollha ħafna valur, imma jekk m'hemmx provi oħra, jew aktar ċari, ma tantx wieħed seta' jagħtiha piż.

It-tezi l-oħra tal-Perit Guazzo kienet li t-tibdil ta' kif kien jinġabar l-ilma tax-xita biddel l-istat tal-pressa idrostatika fuq il-ħajt diviżorju.

Ix-xhieda hija konsistenti li l- ilma tal-playing field li taħtu ngħata il-konkos inġabar f'inspection chamber li oriġinarjament jidher li kienet titfa' direttament fuq il-barriera tar-rikorrenti.

Wara li saru lmenti mir-rikorrenti, l-istess ilma gie indirizzat fil-ħamrija ta' wara l-hajt diviżorju.

Fix-xhieda tal-Perit Mifsud kien hemm dubju jekk il-catchment, jiġifieri l- arja li fuqha taqa' x-xita li tinġabar, kienx żdied meta sar ix-xogħol; imma l-Perit Zammit, li kien responsabbli ghax-xogħolijiet, xehed li dawn il-katusi kienu jieħdu l- ilma kollha tal-bjut ta' l-Iskola.

Jekk, kif jidher stabbilit, inbidel il-volum ta' ilma li kien jinġabar fil-ħamrija ta' wara l-ħajt diviżorju, u jekk, minflok li l-istess ilma ma baqax assorbit minn arja relattivament kbira ta' ħamrija u mili, imma gie konċentrat f'post wieħed, allura t-teżi li din kienet kawża tal-kollass tibda ssir aktar soda.

Fix-xhieda saret enfazi, mill-Perit Zammit, li l-post fejn kien jintefa' dan l-ilma kien il-bogħod mis-sit tal-kollass; imma din id-distanza ma ddgħajjifx it-teżi tal-pressa tal- ilma, minħabba, l-ewwel nett, li l-ilma jiġri ma' kullimkien, u minhabba l-fatt li, meta jkun hemm "saturation" ta' ħamrija, jiġifieri l-ħamrija tkun mifqugha bl-ilma, l- pressa idrostatika tkun uniformi ma' kull punt li fih jasal l-ilma – u mhux, kif qisu jgħid il-Perit Zammit, il-pressa tkun aktar qawwija viċin is-sors ta' l-ilma.

Il-massa ta' blat tal-ħajt diviżorju setgħet kellha pressa uniformi, imma falliet f'post partikolari, l-ewwel nett minħabba l-konfigurazzjoni ta' xi fessuri u qiegħan fil-blat, imma wkoll għaliex, fejn kien hemm il-ġiebja, kien hemm anqas blat li kellu jitqaċċat qabel ma jaqa' l-ħajt.

Ix-xhieda tidher konsistenti li fejn qabel l-ilma kollu kien jintefa' ġol-barriera tar- rikorrenti, meta dan għamel ilment, l-istess katusi semplicement ntradmu, mingħajr

ma twaqqaf l-ilma li jgħaddi minnhom.

qawwa li l-kwistjoni ta' l-ilma dejjem inkwetatu; dan kien ikkonfermat mix-xhieda

tat-tifla, Marica Xuereb Pavia, kif ukoll minn Charles jew Carmel Vella Wright li irċieva l-

ilment – u li ammetta li wara l-ilment m’għamel xejn.

It-tezi ta’ l-ilma hija, għalhekk, kredibbli, u teknikament valida.

Naturalment, dan ma

jfissirx li ma kienx hemm fatturi oħra.

Il-Perit Cecen iffoka, bħala fattur li

kkontribwixxa għall-kollass, il-fatt li l-blat kellu fissuri u qiegħa, li dgħajjfu l-istess

hajt diviżorju.

Il-Perit Cecen jagħmel riferenza għal fissura vertikali wiesgħa li tidher

fir-ritratti tal-barriera qabel il-kollass; però din il-fissura ma kenetx parti mill-kollass,

għaliex għadha hemm – kif jidher mir-ritratti meħudha mill-esponenti, fl-access li sar

fit-28 ta’ Mejju 2017.

Fl-istess aċċess seta’ jiġi osservat il-blat fil-madwar tal-barriera.

F’inħawi fuq il-lemin ta’ fejn kien hemm il-kollass, fil-parti ta’ fuq tal-blat, jidhru

kunsenturi kwazi orizzontali – imma dawn huma ‘il fuq wisq biex jispjegaw il-kollass

in eżamina – kif ukoll kunsenturi inklinati.

Fl-uċuh tal-barriera, fuq ix-xellug tas-sit

tal-kollass, jidhru ukoll kunsenturi orizzontali fil-parti ta’ fuq, u ohrajn inklinati.

kollass attwali ma jidhirx li kien marbut ma’ xi fessuri inklinati.

Fir-ritratt li jidher fir-rapport tal-Perit Cecen, Nru 8, ta’ qabel il-kollass, tidher linja

orizzontali li tista’ tindika fissura orizzontali li tikkorrispondi ma’ fejn fil-fatt waqa’

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

il-ħajt diviżorju; pero' l-kwalita' tar-ritratt ma jippermettix lill-esponenti li jkun cert minn dan.

Din, però, hija ipoteżi valida.

Fl-aħħar nett, r-ritratti 9 u 10 juru il-wiċċ vertikali tal-blat fejn nqata' minn mal-massa li filfatt waqgħet.

Fuq in-naħa tal-lemin tal-kollass (meta tħares minn gol-barriera) – ritratt Nru 9 – jidher wiċċ iswed, li jindika presenza ta' fissura vertikali eżistenti qabel il-kollass, li minnha kien jgħaddi hafna ilma.

Fuq in-naha tax-xellug, il-blat jidher (hlief f'parti zghira ta' fuq), nadif u frisk – li tindika qasma ġdida, aktar minn fissura ezistenti.

Wieħed jista' jikkonkludi li l-blat, f'din il-barriera, (kif ukoll hi n-natura tal-blat), kien hemm fissuri ezistenti li naqqsu l-integrita' tal-ħajt diviżorju, imma li, biex waqa' l- ħajt, bil-fors nqasam xi blat li ma kienx maqsum sa dak il-mument, biex b'hekk il- massa tal-blat saret massa indipendenti mill-madwar u setghet taqa'.

Certament, wieħed ma jistax ikun żgur dwar dak li gara, imma ladarba il-mili u l-blat li kien jilqa' l-mili, kienu fis-sitwazzjoni li kienu qabel il-kollass, għal madwar tletin sena, wieħed jista' jipotizza dwar x'seta' nbidel, biex gara li gara.

Fuq il-blat li kien jifforma l-ħajt diviżorju, setgħet żdiedet il-pressa – billi żdied l- għoli tal-mili, jekk dan kien il-kaz, jew billi zdiedet il-pressa idrostatika, billi l-ilma li kien qiegħed jintefa' ġol-ħamrija ma kellux fejn imur, u b'hekk inbniet pressa wara il-ħajt divizorju; jew seta' jkun li l-istess blat iddghajjef biż-żmien, possibbilment, minħabba l-presenza aktar qawwija ta' ilma.

In konklużjoni, l-esponent jissottometti li waqt li ma jaqbilx mat-teżijiet tekniċi prinċipali tal-Perit Cecen u l-Perit Leonard Egere, huwa aktar propens, fuq il-bilanc tal-probbabilitajiet, li jaqbel mat-teżi tal-Perit Tancred Guazzo dwar l-effett ta' ilma, u partikolarment dwar l-effett tat-tibdil fis-sistema drenaġġ ta' l-ilma tax-xita, u kif ukoll fil-volum ta' ilma, li ċertament twassal għal żieda fil-pressa idrostatika fuq il- blat ħajt diviżorju.

L-esponent jfakkar li l-pressa idrostatika tkun, ħafna drabi, ogħla minn dik tat-terrapien, għall-istess għoli.

L-esponenti jaqbel mal-Perit Cecen, però, li l-kunsenturi eżistenti fil-blat taw kontribuzzjoni ghall-kollass li seħħ.

Pero', għall- esponenti huwa ċar li partijiet tal-blat tqaċċtu minħabba s-sitwazzjoni ta' pressa fuq il-ħajt qabel il-kollass.

Bl-informazzjoni u xhieda li kien hemm s'issa, l-esponenti ma jistax joffri aktar ċertezza lill-Onorabbli Qorti.

Jirrizulta car illi ma hemm ebda raġuni ghaliex dina l-Qorti ma għandhiex tabbracca u tagħmel taghha l-veduti u opinjonijiet ta' Espert mgħallem u struwit fil-qasam tiegħu, bhalma huwa l-Perit Professur Alex Ventrone, liema konklużjonijiet huma ċari u skjetti – ix-xogħolijiet illi saru mill-Fondazzjoni meta saret il-playing field, partikolarment l-installar ta' żewġ katusi ta' l-ilma illi eventwalment intradmu, wasslu sabiex taggrava s-sitwazzjoni tal-ħajt divizorju, li seta' gia' kellu fissuri go fih, liema aggravar eventwalment wassal ghaċ-ċediment parzjali tal-ħajt diviżorju, liema ċediment seta' kellu konsegwenzi ferm aktar gravi u serji kieku seħħ f'ġurnata tax-xogħol u/jew ta' skola tat-tfal tal-primarja.

Għalhekk jirrizulta ampjament ippruvat illi l-kollass li seħħ fil-ħajt diviżorju bejn il-proprjeta' tar-rikorrenti u dik ta' l-Iskola ta' l-Imqabba kien riżultat tax- xogħolijiet u tibdiliet magħmula bħala parti mill-estensjoni ta' l-Iskola Primarja tal-Imqabba, partikolarment l-installar tal-katusi ta' l-ilma fejn

volum kbir ta' ilma gie konċentrat f'post wieħed u eventwalment mirduma sabiex ma jidhrux wara lment li ghamel ir-rikorrent dwar il-ħsara li tali ilma seta jikkawza.

KONSTATAZZJONIJET LEGALI

Jirrizulta illi, apparti l-eccezzjonijiet ta' responsabbilta' tal-incident u x'ikkawza tali inċident, l-intimati qajjmu varji eċċezzjonijiet ta' natura legali illi jenħtieg illi jiġu kkunsidrati.

Jirrizulta illi d-Direttur Generali tad-Dipartiment ta' l-Artijiet u Propjeta' tal-Gvern, li l-atti tiegħu eventwalment gew assunti mill-Awtorita' tal- Artijiet, qajjem żewġ eċċezzjonijiet preliminari, ossija:

a. Illi ma kienx responsabbli ghall-ġestjoni tas-sit meritu tal-kawża, u

b. Illi huwa ma eżegwixxa ebda xogħolijiet u għalhekk ma seta' qatt

għalhekk ma jistax jinżamm responsabbli;

ikkommetta xi aġir traskurat jew negliġenti.

Jirrizulta, mill-banda l-oħra, illi l-Ministru tal-Edukazzjoni u Xogħol eċċepixxa illi huwa ma huwiex il-legittimu kontradittur stante illi l-Artikolu 181 (1) tal-Kap 12 tal-Ligijiet ta' Malta jipprovdi illi l-Kap tad-Dipartiment għandu jirrapprezenta il-Gvern.

Il-Qorti ser tgħaddi biex tagħmel il-konsiderazzjonijiet dwar l-eċċezzjonjiet

fuq indikati:

a. L-eccezzjoni illi l-Awtorita' tal-Artijiet mhix responsabbli:

Jirrizulta, fis-sottomissjoniet ta' l-abbli difensur tar-rikorrenti, illi "d- Dipartiment tal-Artijiet għandu jinstab responsabbli bħala dan l-organu tal-Gvern ta' Malta illi f'idejh hija data l-propjeta' kollha tal-Gvern, bħalma hija l-propjeta' li kkollassat wara li nbena l-playground in kwistjoni għaliex ma jirriżultax u ma ġiex ippruvat illi huwa għamel dak kollu neċessarju sabiex jistabbilixxi jekk fil-fatt kienx hemm xi difett fil- kostruzzjoni tal-playground" Jirrizulta, mill-banda l-oħra, illi fis-sottomissjoniijet ta' l-abbli difensur tal- Awtorita' tal-Artijiet, illi "ma jistax jinghad illi l-intimat huwa responsabbli merament ghaliex ma ntweriex illi l-istess intimat ma vverifikax illi x-xogħol li sar minn terz ma kienx wieħed difettuż.

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

Jirrizulta ampjament ippruvat, mill-provi prodotti quddiemha, illi l-unika involviment tal-Awtorita' tal-Artijiet, dak iz-zmien Kummissarju tal- Artijiet, kien illi awtorizza lill-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Għada, intimata f'dawn il-proceduri wkoll, sabiex taċċedi fuq l-art ġewwa l-imdina- Imqabba u tieħu pussess ta' l-istess.

Dana sar permezz ta' ittra datata 20 ta' Gunju 2007 illi kienet riżultat tal-espropriazzjoni illi kienet saret fit-8 ta' Marzu 2007 u li kienet saret fuq talba ta' l-istess Fondazzjoni fis-7 ta' Lulju 2004.

Għalhekk, l-unika involviment tal-Awtorita' tal-Artijiet kienet biss fit- tmexxija tal-process amministrattiv illi biha l-art ttiehdet mingħand ir- rikorrent permezz ta' espropriazzjoni u ngħaddiet f'idejn il-Fondazzjoni – għajr għal tali involviment, l-Awtorita' ma kellha ebda sehem la fl-iżvilupp ta' l-art u wisq anqas fil-verifiki dwar ix-xogħolijiet illi kellhom isiru.

Jirrizulta ċar illi tali xogħolijiet saru kollha fuq struzzjonijiet tal- Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' Għada u taħt is-superviżjoni ta' nies minnha mqabbda, u għalhekk l-Awtorita' tal-Artijiet ċertament ma tistax tinstab responsabbli għal xi ħsarat illi seta' sofra ir-rikorrenti riżultat ta' xogħolijiet illi għamlet il-Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' Għada.

Għalhekk, din l-eccezzjoni għandha tintlaqa'.

b. L-eccezzjoni illi l-Awtorita' tal-Artijiet ma ezegwiet ebda xogħolijiet u

ma setgħet tikkommetti ebda att traskurat jew negliġenti Il-Qorti, għal tali eċċezzjoni, tapplika l-istess raġunament gia' spjegat għall- eċċezzjoni aktar 'l fuq ikkunsidrata – la darba l-Awtorita' tal-Artijiet ma kellha ebda involviment fl-iżvilupp u verifiki tax-xogħolijiet illi kienu qed isiru, wisq anqas ma qatt tista' tinstab responsabbli għal xi aġir traskurat jew negliġenti kif qed jikkontemplaw ir-rikorrenti fil-konfront tagħha.

Għalhekk din l-eccezzjoni għandha tintlaqa' wkoll.

c. L-eccezzjoni illi l-Ministru tal-Edukazzjoni u Xoghol ma huwiex il-

legittimu kontradittur a tenur tal-Artikolu 181 (1) tal-Kap 12.

Il-Qorti tosserva illi l-Artikolu 181B (1) huwa car u ma fih ebda ambigwità' meta jgħid is-segwenti:

"Il-Gvern għandu jkun rappreżentat fl-atti u fl-azzjonijiet ġudizzjarji mill-Kap tad-Dipartiment tal-Gvern li jkun inkarigat fil-materja in kwistjoni."

Dana jfisser illi l-Ministru tal-Edukazzjoni u Xogħol qatt ma messu tħarrek fil-proceduri odjerni, u messu tħarrek BISS id-Direttur Generali tad- Dipartiment tal-Edukazzjoni, taħt liema Dipartiment taqa' l-Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' Għada, li għamlet ix-xogħolijiet li wasslu għall-kaz odjern.

KONSTATAZZJONIJIET DWAR DANNI

Jirrizulta illi, waqt il-provi prodotti quddiemha, ir-rikorrent Innocent Vella Wright ipprezenta prospett ta' l-ispejjez minnu sofferti, liema spejjez huwa kkwantifika fl-ammont ta' €8,435.27. (fol 144)

Jirrizulta illi, sussegwentement, il-Perit Tancred Guazzo ipprezenta prospett aktar dettaljat fejn, filwaqt illi inkorpora l-ispejjez gia' indikati mir-rikorrent kif fuq imsemmi, huwa żied spejjez addizzjonali kollha debitament akkompanjati b'ricevuta fiskali, filwaqt illi żied spejjez għal tindif, telf ta' ġebel li ma baqax aktar aċċessibbli u spejjez ta' riparazzjoni. (fol 167 - 168)

Jirrizulta illi l-ispejjez redatti mill-Perit Tancred Guazzo gew deskritti kif gej

fis-sottomissjonijet ta' l-abbli difensur tar-rikorrenti:

a. Lost softstone extraction blocks – Il-Perit Guazzo ikkalkola fl- istima tiegħu il-qies tal-art li llum ma tistax tinħadem peress illi l-blat li waqa' huwa enormi, u għalhekk ma jistax jitneħħa minn fejn waqa'.

L-istima hija bbazata fuq nofs il-valur tal-gebel meta jinbiegħ billi dan il-ġebel ovvjament huwa mitluf u għalhekk mhux ser ikun hemm spejjez ta' ħaddiema, dawl u anke makkinarju sabiex dan jitqatta'.

loose material/rock: Dan il-ħajt ittella' wara li seħħ l-incident sabiex il-blat u l-materjal ma jkomplix jizzerzaq għal ġewwa l-propjeta' tal-esponenti.

c. Expenses as per attached fiscal reciepts: Dawn huma l-ispejjez li batew l-esponenti wara li seħħ l-incident u li kienu gia' gew ikkonfermati bil-gurament mill-esponenti Innocent Vella Wright waqt dawn il-proceduri qabel ma giet ezibita l-istima tal-perit

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel behan'Preca Trapani et

Tancred Guazzo flimkien mal-ircevuti relattivi u jikkonsistu fis- segwenti: TOTAL: €13,092.44

d. Day Works for clearing and compacting loose material and reduce lost surface area: Il-Perit Guazzo hawn ta l-istima tax- xogħol rikjest biex parti mill-materjal li waqa' ghal ġewwa l- barriera jitnaddaf, li jinkludi l-ħlas tal-ħaddiema kif ukoll l-użu tal-makkinarju sabiex dan ikun jista' jsir.

Oltre dan, huwa wkoll ta stima sabiex tinbena l-kamra u l-giebja li kienu jinsabu fil- propjeta' tiegħu biswit il-playground u li ġġarfu meta seħħ l- incident: TOTAL: €37,514

Jirrizulta minn l-assjem tad-danni kif fuq maħduma, illi t-total tad-danni kontemplati mir-rikorrent jammontaw ghal mija u wiehed erbghin elf, ħames mija u wiehed u sebghin Euro u sebgha u ghoxrin ċenteżmu (€141,571.27)

Jirrizulta illi l-Qorti ma għandha ebda raġuni biex tikkontesta w/jew tirriduci d-danni hekk kif likwidati, kemm stante illi huma korroborati b'fatturi, fejn applikabbli, kif ukoll peress illi hemm riduzzjoni gia kontemplata f'tali somma fejn telf ta' bejgh huwa kalkolat.

Mill-assjem tal-provi miġbura quddiem dina l-Qorti, illi ħadu aktar minn sitt snin sabiex jinġabru, jirrizulta illi l-Fondazzjoni intimata, ossija Fondazzjoni tal-Iskejjel ta' Għada, għamlet xogħolijiet ta' tisbieħ fl-Iskola Primarja tal- Imqabba, partikolarment l-installazzjoni ta' zona rikreattiva u 5-a-side football pitch, mingħajr ma ħadet in-neċessarji prekawzjonijiet dwar verifiki tal-art fejn tali xogħolijiet kienu qed isiru, partikolarment in vista tal-fatt illi biswit tali żvilupp ta' zona ta' rikrejazzjoni għat-tfal zgħar kien hemm barriera fonda aktar minn disgha sulari.

Jirrizulta wkoll illi l-istess Fondazzjoni, tramite l-General Manager tagħha Carmel Vella Wright, kienet ben a korrent tal-fatt illi riżultat tax-xogħolijiet tagħhom, kien qed jinġabar ammont konsiderevoli ta' ilma u jispiċċa ġewwa l-barriera tar-rikorrent tramite ta' żewġt katusi kbar minnhom installati, u, rinfaccjati bil-problema tal-ilma mir-rikorrenti, huma solvew tali ilment billi daħħlu tali katusi ġewwa l-ħamrija sabiex jaħbu l-problema u l-ilma jidħol fil-

KONSIDERAZZJONIJIET FINALI

Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et

ħamrija, liema soluzzjoni ma solviet assolutament xejn u, anzi, kompliet aggravat is-sitwazzjoni u wasslet għall-eventwali kollass tal-ħajt wiesgħa aktar minn għaxar piedi.

Jirrizulta, għalhekk,

ta' Għada hija responsabbli għall-ħsarat sofferti mir-rikorrenti, riżultat ta' tali kollass tal-ħajt.

l-Fondazzjoni għall-Iskejjel

Jirrizulta wkoll illi d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni, bħala l-Kap tad-dipartiment tal-gvern li taħtu taqa' il-Fondazzjoni ghal-Iskejjel ta' Għada huwa wkoll responsabbli għal tali ħsara u għandu jirrispondi għan-nom tal-Gvern ta' Malta.

Jirrizulta, madanakollu, illi l-Awtorita' tal-Artijiet, gia' Direttur Generali tad- Dipartiment tal-Artjiet u Propjeta' tal-Gvern, ma messha qatt ġiet imdaħħla fil-proċeduri odjerni, stante illi qatt ma kienet involuta f'ebda tip ta' xogħolijiet fuq l-art tal-Iskola Primarja tal-Imqabba.

Jirrizulta wkoll illi l-istess għandu jingħad dwar il-Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol, fejn huwa qatt ma messu gie imsejjaħ f'tali proċeduri stante illi, a tenur tal-Artikolu 181B, r-rapprezentanza tal-Ministeru u il-Gvern tvesti fid- Direttur Generali, bħala Kap tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni.

KONKLUZJONI Il-Qorti Wara illi rat l-atti kollha processwali, inkluż ix-xhieda w id-dokumentazzjoni kollha, Wara li rat ir-rapport Peritali tal-abbli Perit Professur Alex Ventrone, u Wara illi rat is-sottomissjonijet ta' l-abbli difensuri tal-partijiet Tgħaddi biex taqta' u tiddeċiedi l-vertenza odjerna billi, Tillibera mill-osservanza tal-ġudizzju lill-Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol u l- Awtorita' tal-Artjiet; Tilqa' t-talbiet tar-rikorrenti kif maghmula unikament fil-konfront tal-Fondazzjoni ghall- Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni, u għalhekk Tiddikjara illi l-kollass tal-parti mill-playground tal-iskola primarja tal-Imqabba li seħħ fit-28 ta' Frar 2010 għal ġewwa l-proprjeta' tar-rikorrenti, ossija l-barriera li tinsab fl- inħawi magħrufa bħala 'Tax-Xantin', Ħad-Dingli, seħħ tort unikament tal-Fondazzjoni għall- Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni minħabba

negligenza, traskuragni u n-non osservanza tar-regolamenti tal-bini da parti tagħhom u minħabba illi l-izvilupp ma sarx skond is-sengha u l-arti;

Tillikwida d-danni sofferti mir-rikorrenti per konsegwenza tal-kollass ta' parti mill-iskola primarja tal-Imqabba fit-28 ta' Frar 2010 għal gewwa l-proprjeta' tar-rikorrenti fl-ammont ta' mija u wiehed erbghin elf, ħames mija u wiehed u sebghin Euro u sebgha u ghoxrin ċenteżmu (€141,571.27);

Tordna lill-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal- Edukazzjoni in solidum bejniethom iħallsu lir-rikorrenti is-somma ta' mija u wieħed erbghin elf, ħames mija u wiehed u sebgħin Euro u sebgħa u għoxrin ċenteżmu (€141,571.27) Spejjez tar-rikorrenti ikunu a kariku tal-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni in solidum bejniethom għajr għall-ispejjez tal- Awtorita' tal-Artjiet u tal-Ministru tal-Edukazzjoni, illi għandhom ikunu a kariku esklussiv tar-rikorrenti.

Imgħax kalkolabbli mid-29 ta' Gunju 2013, data meta rrediġa l-prospett tad-danni l-Perit Tancred Guazzo (fol 167), sad-data tal-pagament effettiv.

Francesco Yamagata LL.D. LL.M. (IMLI) Imħallef Rita Zammit Cordina Deputat Registratur

Jurisprudence from the Courts of Malta, full transcripts of legal judgments